comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
UGustinus respondit. Quemadmo¬
dũ et quare accipiatur uẽtus testam̃
tum ab h̾edibus testamenti noui. iam supͣ
diximus. S quia paulo añ de ꝓmissis ciꝰ
faustus egit. nũc aut̾ de p̃cepͣtis ag̾e uo¬
luit÷ respondeo istos omĩo nescire. qͥd int̾¬
sit int̾ precepta uite agende. ⁊ precepta
uite significande. Exempli gr̃a. ñ concu¬
pisces. preceptũ est agende uite. circũcides
omnẽ masculinũ octauo die. p̃ceptũ ẽ
significande uite. Ex hac qͥppe imꝑitia
manichei. et om̃s quib displicent lutere
uetis testamenti. qͥ cqͥd d̾s mandauit pͥori
ppło ad celebrandã umbrã futuroꝵ ñ intel¬
ligentes. et eamͦ ñ obserriari aĩadu̾tenteᷤ
ex more p̾sentis temporis illa rep̾hendũt
que utiq illi tẽꝑi congruebant: quo ista
q̃ nũc manifesta sunt uentura significarẽt᷑
Q quid dicturi sunt adu̾sus apłm qͥ ait.
hec omĩa in figura contingebant illis:
scͥpta sunt aut̃ ꝓpt̾ nos in qs finis scłoꝵ

Expanded text:
UGUSTINUS respondit: Quemadmodum et quare accipiatur testamentum uetus ab heredibus testamenti noui, iam supra diximus. sed quia paulo ante de promissis eius Faustus egit, nunc autem de praeceptis agere uoluit, respondeo istos omnino nescire, quid intersit inter praecepta uitae agendae et praecepta uitae significandae. exempli grapisces, praeceptum est agendae vitae: Circumcides omne masculinum octavo die, praeceptum est significandae vitae. Ex hac quippe imperitia Manichaei, et omnes quibus displicent litterae ueteris testamenti, quicquid deus mandauit priori populo ad celebrandam umbram futurorum non intellegentes et ea modo non obseruari animaduertentes ex more praesentis temporis illa reprehendunt, quae utique illi tempori congruebant, quo ista, quae nunc manifestata sunt, uentura significarentur. sed quid dicturi sunt aduersus apostolum, qui ait: haec omnia in figura contingebant illisscripta sunt autem propter nos, in quos finis saeculorum
Abbreviated transcription (Latin):
cium ꝓpter uestem mittitur. et hoc frau¬
dulenta ꝑu̾sitate assidue faceret. ut
omĩa loca lenitatis de ueteri testamẽ
to colligeret. et loca seueritatis de no¬
uo. et hec sibi adu̾sa ẽẽ contenderet lar¬
dans uetus et reprehendens nouũ : si
militer inueniret imꝑitos. et diumnar̃
scͥpturarũ misabłr ignaros qͥb ꝑsuad̾et
uetus potius testamentũ qm nouũ
eẽ retinendũ. Qd̃ cum isti ex alia ꝑ te
faciunt idest uetus rep̾hendentes qͣsi
contrariũ nouo. miror qd̃ nõ cogitant
posse aliquem aliqͣndo utrumq leg̾e
et diuina ope intellectum utrum lau¬
dare fraudemq istoꝵ atq maliciam
uel dolere tanqͣm hominũ. uel cauere
tanqͣm heticoꝵ: uel irridere tanꝙͣ ĩꝑi

Expanded text:
cium propter - uestem mittitur, et hoc fraucium propter - uestem mittitur, et hoc fraudulenta peruersitate adsidue faceret. ut omto colligeret, et loca severitatis de Novo, et haec sibi adversa esse contenderet, laudans Vetus, et reprmiliter inueniret inperitos et diuinarum scripturarum miserabiliter ignaros, quibus persuaderet uetus potius testamentum quam nouum esse retinendum. quod cum isti ex alia parte faciunt, id est uetus reprehendentes quasi contrarium nouo. miror, quod non cogitant posse aliquem aliquando utrumque legere et diuina ope intellectum utrumque laudare fraudemque istorum atque malitiam uel dolere tamquam hominum uel cauere tamquam haereticorum uel inridere tamquam i
Abbreviated transcription (Latin):
est: s timete ignem quẽ ꝑauit ħ̾etias
d̾s. Qd̃ eñi adimantus elegit de eiłi¬
głio locum. quẽ hiuc legis capitulo. tã¬
qm contrariũ apud imꝑitos obiceret
ubi ait dñs. nemo bonus nisi unus deꝰ:
quociens inuenitur bonitas d̾i inuet̾i
testamento. quis num̾are sufficiat: Ul¬
num tamen ponam. qd̃ cotidie ĩ eccłia
delanti deo. sicut manichei existimant
uidetur eẽ contrarium: et tamen ĩ li¬
bris uet̾is testamenti cantatur. Item
rex ille qui cum filio suo nuptias fac̾e̾t
ĩuẽit ĩt̾ discumbentes hominẽ nõ hñtem
uestem nuptialem. et eum pͥmo ami¬
ci nomine appellans. manibz ⁊ pedibus
colligatis. mitti iussit in tenebras ext̾io¬
res : moleste intelligentib nõ uidetur
bonus. Et si ip̃m quisqͣm capitulũ eun¬
głui ꝓponeret. et sicut facit adimantꝰ
de ueteri testamento. ita eungłium
calumpniose accusaret. laudans potiꝰ
qd̃ uocatus coniua in tantum suppli¬

Expanded text:
deus, sed timete ignem, quem parauit haereticis deus, sed timete ignem, quem parauit haereticis deus. Quod enim Adimantus elegit de euangelio locum. quem huic legis capitulo tamquam contrarium apud inperitos obicerct, ubi ait dominus: nemo bonus, nisi unus deus, quotiens inuenitur bonitas dei in uetere testamento. quis numerare sufficiat? unum tamen ponam. quod cotidie in ecclesiis zelanti deo, sicut Manichaei existimant. uidetur esse contrarium et tamen in libris ueteris testamenti cantatur. item rex ille. qui cum filio suo nuptias faceret, inuenit inter discumbentes hominem non habentem uestem nuptialem et eum primo amici nomine appellans manibus et pedibus conligatis mitti iussit in tenebras exteriores. moleste intellegentibus non uidetur bonus. et si ipsum quisquam capitulum euangelii proponeret. et sicut facit Adimantus de uetere testamento, ita euangelium calumniose accusaret laudans potius quod uocatus conuiua in tantum subpli
Abbreviated transcription (Latin):
gare. quẽ ignem dix̾it dñs se uenisse
mt̾e ĩ hũc mundũ. Hoc eñi dictum est ĩ
eungłio qd̾ illi accusare nõ possunt. nõ
ant. Qd̃ cum eis cõmemoratũ fu̾it quẽ¬
admodũ dñs dix̾io. ignem ueni mitt̾e
in terram: miseri dicunt. S illud aliud
est. Quib respondemus. ⁊ hoc aluid est
ignis edax. qui loquitur in eiłngłio qd̃
ignem uen̾it in hunc mundũ mitt̾e
idest u̾bum d̾i. qd̾ est ip̃e. Nam uet̾es
utiq sc̃pturas exposuit post resurrecti¬
onem discipulis. incipiens a moyse et
ꝓpħis om̃ib: qndo ip̃i discipuli ignẽ se
accepisse confessi sunt dicentes. Nõne
cor nr̃m ardens erat in uia. cum aꝑiret
nobis sc̃pturas: Ip̃e est ignis edax. Cõ¬
sumit eñi uet̾em uitam diuinus amor
et innouat hominẽ: ut ex eo qd̃ ignis
est edax. faciat ut eum nos amenius.
ex eo aut̃ qd̃ deus zelans est. ip̃e nos a¬
met. Nolite timere ignem gͣ qui deus

Expanded text:
gare.  quem ignem dixerit dominus se uenisse gare.  quem ignem dixerit dominus se uenisse mittere in hunc mundum. hoc enim dictum est in euangelio, quod illi accusare non possunt, non tianos. quod cum eis commemoratum fuerit, quemadmodum dominus dixerit: ignem ueni mittere in hunc mundum. miseri dicunt: sed illud aliud est. quibus respondemus: et hoc aliud est: ignis edax. qui loquitur in euangelio. quod ignem uenerit in hunc mundum mittere. id est uerbum dei, quod est ipse. nam ueteres utique scripturas exposuit post resurrectionem discipulis incipiens a Moyse et prophetis omnibus, quando ipsi discipuli ignem se accepisse confessi sunt dicentes: nonne cor nostrum erat ardens in uia. cum aperiret nobis scripturas? ipse est ignis edax: consumit enim ueterem uitam diuinus amor et innouat hominem, ut ex eo, quod deus ignis est edax. faciat, ut eum nos amemus, ex eo autem, quod zelans est. ipse nos amet. nolite ergo timere ignem, quod est
Abbreviated transcription (Latin):
mundus ꝑ ip̃m factus est: et mundus
eum nõ cognouit. Et tamen etiã ip̃e
ad iungit et dicit. In sua ꝓpria uenio.
et sui eum nõ receꝑunt. Quomͦ ħ erat
et quomͦ uenit. nisi quia illa sublimi¬
tas ineffabilis. ut hominib congruat.
humanis sonis significanda ẽ. ut autẽ
deos homines faciat. duuno intelligen¬
da silentio : Potest gͦ reddi ratio quare
ita dictum sit. nõ tam̃ potest aliquid de
deo digne dici: qd̾ ideo iam indignum ẽ
quia potuit dici. Tolle de Zelo errorem
et dolorem quid remanebit aliud nisi
uoluntas castitatem custodiens et cor¬
ruptionem iundicans coniugalẽ: Qͦ
nuari: qd̾ uocamur ad coniugium d̾i:
et nõ uult nos turpi amore corrũpi. ⁊
punit impudiciam nr̃ãm et diligit ca¬
stitatem. Non eñi frustra etiã uulgo
dici solet. qui nõ Zelat nõ amat. Ad ħ etiã
ꝑtinet qd̾ dictum est. ignis edax: de quo
disputare nõ debeo: s ip̃os ponus int̾ro¬

Expanded text:
mundus per ipsum factus est et mundus mundus per ipsum factus est et mundus eum non cognouit; et tamen etiam ipse adiungit et dicit: in sua propria uenit et sui eum non receperunt. quomodo hic erat et quomodo uenit, nisi quia illa sublimitas ineffabilis ut hominibus congruat, humanis sonis significanda est? ut autem deos homines faciat. diuino est intellegenda silentio. potest ergo reddi ratio, quare ita dictum sit; non tamen potest aliquid de deo digne dici, quod ideo iam indignum est, quia potuit dici. tolle de zelo errorem et dolorem, quid remanebit aliud nisi uoluntas castitatem custodiens et corruptionem uindicans coniugalem ? qunuari. quod uocamur ad coniugium dei et non uult nos turpi amore corrumpi et punit inpudicitiam nostram et diligit castitatem iJ non enim frustra etiam uulgo dici solet: qui non zelat. non amat. Ad hoc pertinet etiam quod dictum est: ignis edax: de quo disputare non debeo, sed ipsos potius interro
Abbreviated transcription (Latin):
dit iħc. Quid me int̾rogas de bono: Ne¬
mo bonus nisi unus d̾s. Ut ex hoc uide¬
licet contraria. ista eẽ arbitremur. qr ĩ
lege dicitur. ds ignis edax et d̃s relans
in euͣngłio autem nemo bonus nisi solꝰ
d̾s. Et de zelo quidem iam responsum
est nõ sic eẽ ista u̾ba in scͥpturis posita
ut aliqͣm d̾i ꝑturbationẽ cruciatũue
significent: s quia nichil dignum de
deo dici potest. ꝓpterea usq ad ista ꝑuẽ¬
tum est que cum homines udigna eẽ
putau̾unt. cogantur discere. etiã illa q̃
conuenient de ineffabili duuna excel¬
lentia se dicere existimant. indigna eẽ
maiestati d̾i. cuius sapientia cum descẽ¬
sura eẽt usq ad corpus humanũ: priꝰ
usq ad humana u̾ba descendit. Ecce
dixi. descendit. qd̾ u̾bum si discut̾e ceꝑo:
ꝓprie me dixisse non uideo. Non enim
ta ubiq presto sit. nullo pacto migra¬
re de loco in locum potest: de qua ioh̃es
ꝑticeps. Ait eñi In hoc mundo erat ⁊

Expanded text:
dit Jesus: Quid me interrogas de bono? Nedit Jesus: Quid me interrogas de bono? Nemo bonus, nisi unus Deus . Ut ex hoc videlicet contraria ista esse arbitremur, quia in Lege dicitur, Deus ignis edax, et, Deus zelans; in Evangelio autem, Nemo bonus, nisi unus Deus. 2. Et de zelo quidem jam responsum est, non sic esse ista verba in Scripturis posita, ut aliquam Dei perturbationem cruciatumve significent: sed quia nihil dignum de Deo dici potest, propterea usque ad ista perventum est, quae cum homines indigna esse putaverint, cogantur discere, etiam illa quae convenienter de ineffabili divina excellentia se dicere existimant, indigna esse majestate Dei; cujus sapientia cum descensura esset usque ad corpus humanum, prius usque ad humana verba descendit. Ecce dixi, descendit: quod verbum si discutere coepero, proprie me dixisse non video; non enim ta ubique praesto sit, nullo pacto migrare de loco in locum potest. de qua Iohanneici pectoris particeps. ait enim: in hoc mundo erat et
Abbreviated transcription (Latin):
E eo qd scͥptum est in deutero nomio.
uidece ne obluuscami testamẽtũ
d̾i ur̃i qd̾ conscͥpsit. et faciatis uobis effi¬
gies et inagines. Addit etiam dicens. De
us ur̃ ignis est edax. et d̃s zelans. Hec u̾¬
ba de sc̃pturis. hoc mͦ adimantus ꝓposu¬
it. Euis eñi calumpnias refutandas re¬
fellendasq suscepimus. S etiã suꝑius
de d̾i zelo cum calumpniaret᷑ puto satis
eẽ responsum. Memin̾imꝰ tñ nõ solum
ibi. s etiam hic. sic eum de ⁊elo d̾i cͥmina¬
tum scͥpturas. ut adiungeret etiã qd̾ de
simulachris non colendis. in illis libris p̃¬
cipitur a dño deo nr̃o. quasi nõ ob aliud
rep̾hendat zelum d̾i. nisi qd̃ illo ip̃o ⁊e¬
lo. a cultu simulachroꝵ ꝓhibemur. uult
gͦ uideri fauere se symulacris. Qd̃ ꝓpt̾ea
faciunt. ut miserrime. et uesane sue se¬
cte. etiam paganoꝵ concilient beniuolẽ¬
tiam. Huic aut̃ legis capitulo illud eun¬
głium opponit. ubi quidam accessit ad
ens uitam et̾nam possidebo : Cui respõ¬

Expanded text:
e eo, quod scriptum est in deuteronomio: uidete, ne obliuiscamini testamentum dei uestri quod conscripsit et faciatis uobis effigies et imagines, addidit etiam dicens: deus uester ignis est edax et deus zelans. haec uerba de scripturis hoc modo ille Adimantus proposuit; eius enim calumnias refutandas refellendasque. suscepimus. sed et iam superius de zelo dei cum calumniaretur, puto satis esse responsum. meminerimus tamen non solum ibi, sed etiam hic sic eum de zelo dei criminatum scripturas, ut adiungeret etiam, quod de simulacris non colendis in illis libris praeci- pitur a domino deo nostro, quasi non ob aliud reprehendat zelum dei, nisi quod illo ipso zelo a cultu simulacrorum prohibemur; uult ergo uideri fauere-se simulacris. quod propterea faciunt, ut miserrimae et uesanae suae sectae etiam paganorum concilient beneuolentiam. huic autem legis capitulo etiam illud obponunt. ubi quidam accessit ad ens vitam aeternam possidebo? Cui respon
Abbreviated transcription (Latin):
facite. Hec attendant manichei. et ui¬
deant quom dictum sit in deut̃o nomio
scd̾m desid̾ium anime tue occide ⁊ mã¬
duca omnẽ carnem iuxta uoluptatẽ
qͣm dedit tͥ. Qd̃ eñi de quibdam carni¬
b nõ manducandis uideis p̃ceptum
eit. et ĩmunde dicte sunt. ad signifi¬
cationẽ ualet hominũ ĩmundoꝵ. qui
ꝑ singulas in uet̾ib sc̃pturis sunt de¬
signati. Sicut enĩ bos ille cui tͥturan¬
ti uetat os alligari. euͣngłistam signi¬
ficat. sicut apłs aꝑtissime exponit: ita
et illa que ꝓhibita sunt. quasdã homi¬
nũ ĩmundicias significant. que in soq¬
etatem corꝑis xp̃i. idest in eccł̃iam sta¬
bilem et sempiternam nõ recipiunt᷑.
NIam qd̃ ad cybos actinet. om̃ino ni¬
chil ĩmundum eẽ.S malum eẽ homi¬
ni cuu ꝑ offensionẽ manducat: mani¬

Expanded text:
facite. haec adtendant Manichaei et uifacite. haec adtendant Manichaei et uideant, quomodo dictum sit in deuteronomio: secundum desiderium animae tuae occide et manduca omnem ce quibusdam carnibus non manducandis ludaeis praeceptum est et inmundae sunt dictae. ad significationem ualet hominum inmundorum, qui per figuras in ueteribus scripturis sunt signati. sicuti enim bos ille, cui trituranti uetat os alligari, euangelistam significat, sicut apostolus apertissime exponit, ita et illa, quae prohibita sunt, quasdam hominum inmunditias significant, quae in societatem corporis Christi, id est in ecclesiam stabilem et sempiternam non recipiuntur. nam quod ad cibos adtinet. omnino nihil inmundum esse. sed malum esse homini
Abbreviated transcription (Latin):
ydolum est aliquid : S quia que im¬
molant demonib ⁊ nõ deo ĩmolant.
Nolo uos socios fiori demonioꝵ Nõ
põtestis calicem dñi bibere. et calicẽ
demonioꝵ. Non potestis mense dñi
ꝑticipare et mense demonioꝵ An e¬
mulamur dnm. Numqͥd fortiores
illo sumus: Omĩa licita sunt s nõ
omĩa expediunt. Omĩa licita sunt
s nõ omĩa edificant. Nemo qd̾ suũ
est querat. s id qd̾ alt̾ius. Omne qd̾
ĩ macello uenit manduoate. nichil
int̾rogantes ꝓpter conscientiã. Dñi
est eñi terra et plenitudo eius. Si qͥs uos
uocau̾it ex infidelib et uolueritis ire.
omĩa que apponuntur uob̃ manducate.
nichil diiuidicantes ꝓpter conscientiam
Conscĩam aut̃ dico. nõ tuam s alt̾ius.
Quare eñi libertas mea iudicetur. ab a¬
liena conscientia: Si ego cum gr̃a ꝑtici¬
po. ut quid blasphemor ꝓ quo ego gr̃as
ago: Siue gͥ manducatis siue bibitis
siue qd̾cumq facitis. omĩa in głam d̾i

Expanded text:
idolum est aliquid? sed quia quae imidolum est aliquid? sed quia quae immolant, daemoniis et non deo immolant. nolo uos socios daemoniorum fieri. non potestis calicem domini bibere et calicem daemoniorum. non potestis mensae dparticipare, et mensae daemoniorum. An aemulamur Dominum? Numquid fortiores illo sumus? Omnia licita sunt, sed non omnia expediunt: omnia licita sunt, sed non omnia aedificant. Nemo quod suum ein macello uenit, manducate nihil interrogantes propter conscientiam. domini est enim terra et plenitudo eius. si quis uos uocauerit ex infidelibus et uolueritis ire, omnia. quae adponuntur uobis, manducate nihil diiudicantes propter conscientiamconscientiam autem dico non tuam, sed alterius. quare enim libertas mea iudicatur ab aliena conscientia? ego cum gratia participo, utquid blasphemor. pro quo ego gratias ago? siue igitur manducatis siue bibitis siue quodcumque facitis, omnia in gloriam dei
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ uinolentia: et curis scłarib. Nã idẽ¬
illud qsd̃ apłs ait. nõ potestis mense
dñi cõmunicare. et mense demonioꝵ
non uideo cur opponendũ huic loco le¬
gis. et quasi contrariũ manichei esse
crediderint. Non eñi de ĩmolationib
lex loquitur. cũr in deuteronomio dr̃
scd̃m desid̾ium anime tue occide et
manduca omnẽ carnem. iuxta uolu¬
ptatem qͣm dedit tͥ dñs: s de cibis qͥ
ꝑtinent ad hominis alimentũ. Sed
qm manichei etiam cum ad hominis
cenam queq animalia p̾ꝑantur. mi¬
molationẽ esse dicunt: secundsi suũ
intellectum ista contraria eẽ putaue¬
runt. Propt̾ea et illum cõmemoraue¬
runt locum. ub apłs ait. que ĩmolãt
gentes demoniis ĩmolant ⁊ non deo:
cum apłs aꝑtissime de iuctimis loq̃¬
retur. que in templo offerunt᷑ demo¬
nib. nõ de hiis escis quas sibi hoĩes
p̃parant. Sic eñi dicit. Quid gͦ dico:
quia ydolis ĩmolatum est aliqͥd: Aut

Expanded text:
et uinolentia et curis saecularibus.. Nam et uinolentia et curis saecularibus.. Nam ildomini communicare et mensae daemoniorum, non uideo, cur obponendum huic loco legis et quasi contrarium Manichaei esse crediderint. non enim de immolationibus lex loquitur, cum in deuteronomio dicitur: secundum desiderium animae tuae occide et manduca omnem carnem iuxta uoluptatem, quam dedit tibi dominus, sed de cibis, qui pertinent ad hominis alimentum. sed quoniam Manichaei etiam cum ad hominis cenam quaeque animalia praeparantur, immolationem esse dicunt, secundum suum intellectum ista contraria esse putauerunt. propterea et illum commemorauerunt locum, ubi apostolus ait: quae immolant gentes, daemoniis immolant et non deo, cum apostolus apertissime de uictimis loqueretur, quae in templo offeruntur daemonibus, non de his escis, quas sibi homines praeparant. sic enim dicit: quid ergo? dico quia idolis immolatum est aliquid, aut
Abbreviated transcription (Latin):
de nacello emitur. uel ab aliquo ĩ fide¬
li quisqͣm uocatus. ĩ mensa eius exhibe¬
ri sibi carnes uidet. quas isti ĩmundai
arbitrantur. nõ ꝓpter ĩmolationẽ: s
quia carnes sunt. cum apłs clamet
onũa munda eẽ. et omnẽ creaturã dei
bonam ẽẽ. et omĩa scĩficari ꝑ u̾bum ⁊
orationẽ. et tamen temꝑandum eẽ ab
eis: si quis forte infirmus offenditur ⁊
quodam loco aꝑtissime istos significa¬
u̾it. cum dicit in nouissimis tẽꝑib fu¬
turos quosdam ꝓhibentes nubere absti¬
nentes a cybis quos ds creauit.Hos .N.
ꝓprie designat. qui nõ ꝓpt̾ea temꝑant
a cybis talib. ut aut in concupiscentiã
suam refrenent. aut infirmitati alt̾ius
ꝑcant. s quia ip̃as carnes ĩmũdas putãt
et earum creatorẽ d̾m ẽẽ negant. Nos
aut̃ teneamus apłicam disciplinam.
dicentem qd̾ omia munda sunt mun¬
dis. seruata moderatõne euͣngłica. ut
non grauentur corda nr̃a cruditate

Expanded text:
de macello emitur uel ab aliquo infidede macello emitur uel ab aliquo infideli quisquam uocatus in mensa eius exhiberi sibi carnes uidet, quas isti inmundas arbitrantur non propter immolationem, sed quia carnes sunt, cum apostolus clamet omnia munda esse et omnem creaturam dei bonam esse et omnia sanctificari per uerbum et orationem et tamen temperandum ab eis, si quis forte infirmus offenditur. et quodam loco apertissime istos significauerit. cum dicit in nouissimis temporibus futuros quosdam prohibentes nubere, abstinentes a cibis, quos deus creauit. hos enim proprie designat, qui non propterea temperant a cibis talibus, ut aut concupiscentiam suam refrenent aut infirmitati alterius parcant, sed quia ipsas carnes inmundas putant et earum creatorem deum esse negant. nos autem teneamus apostolicam disciplinam dicentem, quod omnia munda sint mundis seruata moderatione euangelica, ut non grauentur corda nostra cruditate
Abbreviated transcription (Latin):
fr̃ tuus offenditur. Tu fidem qm habes
penes temetip̃m: habe coram deo. Beatꝰ
qui nõ iudicat semet ip̃m in eo qd̃ ꝓbat.
Qui aut̃ discernit si manducau̾it dãp¬
natus est: quia nõ ex fide. Om̃e autem
qd̾ non est ex fide peccatum est. Nũqͥd
eget ciuusqͣm intpretatione. ut intel¬
ligatur cur hoc apłs dixerit. et qͣnta
isti malicia. de scͥpturis certa queq de¬
crepunt. quib ccum ueniant imꝑitos:
Nam et munda eẽ omĩa dixit apłs
scd̾m fidem. et ei eẽ immunda qui pu¬
dat ĩmunda: et tunc eẽ ab eis temꝑan¬
dum. cum ꝑ offensionẽ accipuint᷑. idest
cum aliqͥs infirmus putat sͥ ab om̃ib
carnib temꝑandũ. ne incidat in carnẽ
ĩmolaticiam. et ideo et eum qui mandu¬
cat potest arbitrari in honorem ydoloꝵ
id facere: et ex eo grauiter offendi. cũ
ip̃a ĩmolaticia caro si ex fide a nesciente
accipiat᷑ neminẽ maculet. Unde alio lo¬
co idem apłs int̾rogari uetat. cum quid

Expanded text:
frater tuus offenditur. tu fidem quam habes frater tuus offenditur. tu fidem quam habes penes te ipsum, habe coram deo. beatus qui non iudicat semetipsum in quo probat. qui autem diiudicat, si manducauerit, damnatus est. quia non ex fide. omne autem quod non est ex fide. peccatum est. numquid opus est cuiusquam interpretatione, ut intellegatur, et cur hoc apostolus dixerit et quanta isti malitia de scripturis certa quaeque decerpant, quibus circumueniant inperitos ? nam et munda esse omnia dixit apostolus secundum fidem et ei esse inmunda, qui putat inmunda et tunc esse ab eis temperandum, cum per offensionem accipiuntur. id est cum aliquis infirmus putat sibi ab omnibus carnibus temperandum. ne incidat in carnem immolaticiam, et ideo eum qui manducat potest arbitrari in honorem idolorum id facere et ex eo grauiter, offendi, cum ipsa immolaticia caro, si ex fide a nesciente accipiatur. neminem maculet. unde alio loco idem apostolus interrogari uetat. cum quid
Abbreviated transcription (Latin):
ficebitur omĩs lingua deo. Igit᷑ unꝰ¬
quisq nr̃m: ꝓ se rationem reddet. Non gͦ
amplius inuicem iudicemꝰ. s hoc magis
udicate. ne ponatis offendiculũ: aũ scã¬
dalum fr̃ib. Scio et certus sum in dño
ihũ÷ quia nichil cõmune ꝑ illum ursi ei
qui putat aliquid eẽ cõmie: illi cõmu¬
ne est. Nam si ꝓpter escam fr̃ tuus con¬
tristatur. iam nõ scd̃m caritatẽ ambu¬
las. Noli in esca tua illum ꝑdere. ꝓ quo
xp̃c mortuus est. Non gͦ blasphemetur
bonum nr̃m. Non est eñi regnum d̾i esca
et potus: s iusticia et pax et gaudium
in spũ sco. Qui eñĩ in hoc seruit xp̃o. pla¬
cet deo: et ꝓbatus est hominib. Itaq
que pacis sunt sectemur. et que ad edi¬
ficatõnem sunt in inuicem. Noli ꝓpter
escam destruere opus. Omĩa quidem mũ¬
da: s malum est homini qui ꝑ offensi¬
onem manducat. Bonum est nõ mãdu¬
care crnẽ ⁊ nõ bibere uinũ: neq in quo

Expanded text:
fitebitur omnis lingua deo. igi-tur unufitebitur omnis lingua deo. igi-tur unusquisque nostrum pro se rationem reddet. non ergo amplius inuicem iudicemus. sed hoc magis iudicate. ne ponatis offendiculum aut scandalum fratribus. scio et certus sum in domino Iesu, quia nihil commune . per illum. nisi qui putat aliquid esse commune. illi commune est. nam si propter escam frater tuus contristatur, iam non secundum caritatem ambulas. noli in esca tua illum perdere. pro quo Christus mortuus est. non ergo blasphemetur bonum nostrum. non est enim regnum dei esca et poin spiritu sancto. qui enim in hoc seruit Christo, placet deo et probatus est hominibus. itaque quae pacis sunt sectemur, et quae ad aedificationem sunt in inuicem. noli propter escam destruere opus dei. omnia quidem munda. sed malum est homini. qui per offensionem manducat. bonum est non manducare carnem neque bibere uinum neque in quo
Abbreviated transcription (Latin):
scd̃m desid̾ium anime tue occide
et manduca omnẽ carnem uixoͣ uolu¬
ptatem qͣm dedit tibi dñs. Caue aut̃
ne sanguinẽ manduces: s effunde tã¬
qͣm aq̃m suꝑ t̾ram. His u̾bis legis
adimantus contrariũ eẽ arbitratur
qd̃ in essngłio dñs ait. Non grauen¬
tur corda ur̃a cruditate et uinolenti¬
a: et curis scl̃arib. Et qd̾ ait apłs. bo¬
num est nõ manducare carnem: ne¬
q bibere uinũ. Et it̾m. nõ potestis
mense dñi cõmunicare: et mensede¬
monioꝵ. Nos aut̃ omĩa hec. siue que
in ueteri. siue que in nouo testamento
scͥpta sunt: et siuis causis exigentib
posita dicimus. et sibi adu̾sa nõ ẽẽ mõ¬
stramus. Quamꝙͣ et ip̃e in his uerbis
que posuit de ueteri testamento aĩ adu̾¬
tere possit. non ad ĩmoderatã uoraci

Expanded text:
e tuae occide et manduca omnem carnem iuxta uoluptatem. quam dedit tibi dominus. caue autem. ne sanguinem manduces. sed effunde tamquam aquam super terram. his uerbis legis Adimantus contrarium esse arbitratur. quod in euangelio dominus ait: non grauentur corda uestra cruditate et uinolentia et curis saecularibus et quod ait apostolus: bonum est non manducare carnem neque bibere uinum et iterum: non potestis mensae domini participare et mensmoniorum. nos autem omnia haec siue quae in uetere siue quae in nouo testamento scripta sunt, et suis causis exigentibus posita dicimus et sibi aduersa non esse monstramus. quamquam et ipse in his uerbis, quae posuit de uetere testamento, animaduertere potuit non ad inmoderatam
Abbreviated transcription (Latin):
lio loco nisi quilq inqͣm uoluntatem
mutau̾t. bonum oꝑari nõ potest:
qd̾ in nr̃a potestate eẽ po̾situm alio lo¬
co docet ubi ait. aut facite arborem bo¬
nam et fructum bonum e̾ius: aut faci¬
te arborem malam et fructũ eius ma¬
lum. Qd̾ non est contra gr̃am d̾i: quam
predicamus. In potestate quippe est ho¬
minis mutare in melius uoluntatem
s ea potestas nulla est nisi a deo detur.
de quo dictum est. Dedit eis potestatem
filios d̾i fieri. Cum eñi hoc sit in potes¬
tate qd̃ cum uolumus facimus. nichil
tam in potestate qͣm ip̃a uoluntas est.
s p̾paratur uoluntas a dño. Eomͦ gͦ
dat potestatem.
ic intelligendũ est et qd̃ dixi postea
in nr̃a potestate ẽẽ ut uel inseri bo¬
nitate di uel extidi eius seu̾itate mere

Expanded text:
lio loco: nisi quisque, inquam, uoluntatem mutaucrit, bonum operari non potest. quod in nostra potestate esse positum alio loco docet, uli ait: aut facite arborem bonam et fructum eius bonum, aut facite arborem malam et fructum eius malum. quod non est contra gratiam dei, quam praedicamus. in potestate est quippe hominis mutare in melius uoluntatem; sed ea potestas nulla est, nisi a deo detur, de quo dictum est: dedit eis potestatem filios dei fieri. cum enim hoc sit in potestate, quod, cum uolumus, facimus, nihil tam in potestate quam ipsa uoluntas est. sed praeparatur uoluntas a domino. eo modo ergo dat potestatem. sic intellegendum est et quod dixi postea: in nostra potestate esse, ut uel inseri bonitate dei uel excidi eius seueritate mere
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm spiritalit̾ natus putet sibi debere
sufficere: nec instet dñicis lucris quib
quisq ꝓ modulo suo p̾dicando ꝯp̃m de¬
bet generare xp̃ianos. Ita illa diuina
sc̃tentia. temꝑa utriusq testamentimi¬
ra breuitate complestitur : maledistui
om̃is qͥ ñ suscitauit semen in trł.

Expanded text:
m spiritualiter natus, putet sibi debere sufficere, nec instet dominicis lucris, quibus quisque pro modulo suo praedicando Christum, debet generare christianos. Ita illa divina sententia tempora utriusque Testamenti mira brevitate complectitur, Maledictus omnis qui non suscitaverit semen in
Abbreviated transcription (Latin):
de substantia eius partẽ prorsus eiꝰ adu̾¬
sus hostes missam. nec peccato inuetera¬
tũ. s necessitate captiuatũ et deformas
ab inimicis: et cetera que iam tedet di¬
cere. Ibi eni et pͥmum hominẽ cõme¬
morant. nõ quem dicit apłs de terrat̾

Expanded text:
de substantia eius partem prorsus eius aduersus hostes missam; nec peccato inueteratum, sed necessitate captiuatum et deformatum ab inimicis et cetera, quae iam taedet dicere. ibi enim et primum hominem commemorant, non quem dicit apostolus de terra
Abbreviated transcription (Latin):
eungłio ꝑ filium d̾s et aues pascit. et
lilia uestit. et cet̾a innumerabilia que
ip̃e dñs dicit d̾m facere patrem. qͣmuis
non dicat qd̃ ea ꝑ filium faciat. Quod
lia. et hoc capitulum adu̾sum eẽ dicunt
genesi. ubi deus ita dicitur fecisse mundũ.

Expanded text:
euangelio per filium deus et aues pascit et euangelio per filium deus et aues pascit et lilia uestit et cetera innumerabilia, quae ipse dominus dicit deum facere patrem, quamuis non dicat. quod ea per filium faciat. quod lia et hoc capitulum aduersum esse dicunt genesi, ubi deus ita dicitur fecisse mundu
Abbreviated transcription (Latin):
in p̾ncipio fecit deus
celum & terrã usq¬
ad id quod scͥptũ est
et factum est uesꝑe.
et fcm̃ mane dies
una. Hoc capitulũ
legis. adu̾sum esse
e ungłio stultissimi
manichei arbitrantur: dicentes in gene¬
si scͥptum eẽ qd̾ deus ꝑ seip̃m fecͥit celum
mundum ubi dictum est. et mundus ꝑ
ip̃m factus est. ꝙ mundus illum nõ cõg¬
nouit. Trib eni modis refelluntur. Pri¬
mo qiuia cum dicitur. in pͥncipio fecit d
celum ⁊ terram. t̾nitatem ip̃am xale
accipit: ubi non solum pater. s et filiꝰ
et sp̃c sc̃s intelligitur. Non eñ itres deos
unitate trinitatis hoc loco longum est
disputare. Deinde quia ubi dicitur dixit
dñs. fiat. et factum est : ubi necesse est
intelligatur. ꝑ u̾bum eum fecisse quod̾
fetitꝰ. Uerbum aut̃ patris est filius. Nõ
gͤ repugnat hoc capitulũ genescos u
scͥptum est. et dixit deus fiat. et factũ
nesi non itelligitur filius. quia nõ est
dictum qd̾ ꝑ filium d̾s fecerit: nec in

Expanded text:
in principio fecit deus caelum et terram usquad id quod scriptum est: et factum est uespere et factum est mane dies una. hoc capitulum legis aduersum esse euangelio stultissimi Manichaei arbitrantur dicentes in genesi scriptum esse, quod deus per se ipsum fecerit caelum mundum, ubi dictipsum factus est, et mundus illum non cognovit . Tribus enim modis refelluntur. Primo, quia cum dicitur, In principio fecit Deus coelum et terram; Trinitatem ipsam christianus accipit, ubi non solum Pater, sed et Filius et Spiritus sanctus intelligitur. Non enim tres deos, unitate trinitatis hoc loco longum est disputare. deinde quia ubi dicitur: dixit deus: fiat, et factum est, ibi necesse est intellegatur per uerbum eum fecisse. quod fecit. uerbum autem patris est filius. non ergo repugnat hoc capitulum geneseos, ubi scriptum est: et dixit deus: fiat, et factum nesi non intellegitur filius, quia non est dictum. quod per filium deus fecerit, nec in
Abbreviated transcription (Latin):
tauit iħe x mortuos ⁊ ded̾ eiꝰ uitã ꝓpt̾ea ipsa
ꝓpt᷑ regnum celoꝵ. Non tñi hoc sem¬
per necesse ẽ sicut dicit apłs. Si quis
consentit habitare tum illo nõ dimit¬
tat eam. Significat utiq qd̾ si nõ con¬
sentit habitare cum illo. idest si exetra¬
tur in illo fidem xp̃i. et nõ eum pati¬
tur qd̾ xp̃ianus est. relinq̃nda est ꝓp̃
regnum celoꝵ : sicut idem apłs in con
sec̃ntib dicit. Qd si infidelis discrdit. dis

Expanded text:
tus mortuos et dedit eis uitam. propterea ipsa propter regnum caelorum. non enim hoc semper necesse est. sicut apostolus consentit habitare cum illo, non dimittat eam . Significat utique quod si non consentit habitare cum illo, id est, si exsecratur in illo fidem Christi, et non eum patitur, quod christianus est, relinquenda est propter regnum coelorum: sicut idem apostolus in sequentibus dicit, Quod si infidelis discedit, d
Abbreviated transcription (Latin):
tanta inuenitur amicitia atq concordia
ut nulla maior desideranda sit. Caud enĩ
fr̃ occisus. etiam in t̾ra laborantem steri
litas sequeretur illis aut̃ ꝑ quoꝵ mynist̾i¬
um in pͥdicando d̾i u̾bo. fr̃s liberabantur.
etiã de crastino minime cogitantib fru¬
ctuosa terra seruiret: Qd̃ si in uet̾i testa¬
mento exhorrescunt maledicto d̾i t̾ram
sterilem fastam eẽ peccatori. cur nõ ĩ no¬
uo testamento exhorrescunt maledicto do¬
mini nr̃i ihũ xp̃i arborem fici aridam fa¬
ctam. nullo pectato dñi sui: Item si dñi
sententiam delectantur qd discipłis dicit.
ne de crastino cogitent. qd̃ de uctu eorũ
d̾s curam gerat ÷ cur nõ et ꝓpħica senten¬
tia delestantur. qua cecinit dicens abice
in dñm sollicitudinẽ tuam: et ip̃e te pa¬
scet  Ut hoc mͦ si possent miseri intelli¬
gant. et illa que delectantur in uet̾i testa¬
niento de deo dicta. lisq a deo recta ẽẽ. ut eti¬

Expanded text:
tanta inuenitur amicitia atque concordia, tanta inuenitur amicitia atque concordia, ut nulla maior desideranda sit. quid enim frater occisus, etiam in terra lalitas sequeretur: illis autem, per quorum ministerium in praedicando Dei verbo fratres liberabantur, etiam de crastino minime cogitantibus fructuosa terra serviret? Quod si in Veteri Testamento exhorrescunt maledicto Dei terram sterilem factam esse peccatori; cur non in Novo Testamento exhorrescunt maledicto Domini nostri Jesu Christi arborem fici aridam factam , nullo peccato domini sui? Item si Domini sententia delectantur, qua discipulis dicit ne de crastino cogitent, quod de victu eorum Deus curam gerat; cur non et prophetica sententia delectantur, qua cecinit dicens, Abjice in Dominum sollicitudinem tuam, et ipse te pascet ? Ut hoc modo, si possint, miseri intelligant, et illa quae detestantur in Veteri Testamento de Deo dicta, usque adeo recta esse, ut eti
Abbreviated transcription (Latin):
ab sorbuit et recepit fanguinẽ frĩs tui
ex cede manus tue. Te eñi oꝑari necesse
est terram: que steriles tibi fructus da¬
bit. Huic capitulo geneseos. quo male¬
dictum accepit cain. ut terre sterilitate
puniretur. cslumpniantes manichei. et
euͣngłio contrarim demonstrare cupi¬
entes. non sane michi uidentur cogna¬
re tum hominib se agere. s prorsus
quasi petorẽ qui eos audirent uel eoꝵ
scͥpta leg̾ent. sic abusi sunt imꝑitia eoꝵ
et tarditate iugenii. uel potius animi
cecitate. Quippe dixerunt huic capitło
illud in euͣngłio eẽ contrariũ: qd̃ dñs
ait discipłis suis. Nolite cogitare de cra¬
stinc nam crastinus dies ip̃e cogitabit
sibi. Respicite uolatilia celi. quia nõ se¬
muant. neq metunt. neq colligunt in
penam sterilitatis terre conseq̃ns eẽt. ut
caudem sterilitatẽ. isti etiam paterentur.
capirusis quoꝵ unum de genesi altͥm
de eungłio. tanqͣm sibi inimica posuerũt

Expanded text:
absorbuit et recepit sanguinem fratris tui absorbuit et recepit sanguinem fratris tui ei caede manus tuae; te enim operari necesse est terram. quia steriles tibi fructus dabit. huic capitulo geneseos, quo maledictum accepit Cain. ut terrae sterilitate puniretur. calumniantes Manichaei et euangelio contrarium demonstrare cupientes non sane mihi uidentur cogitare cum hominibus se agere, sed prorsus quasi pecora essent. qui eos audirent uel eorum scripta legerent: sic abusi sunt inperitia eorum et tarditate ingenii uel potius animi caecitate. quippe dixerunt huic capitulo illud in euangelio esse contrarium. quod dominus ait discipulis suis: nolite cogitare de crastino; nam crastinus dies ipse cogitabit sibi. respicite uolatilia caeli, quia non seminant neque metunt neque colligunt in poenam sterilitatis terrae, consequens esset, ut eandem sterilitatem isti etiam paterentur, capitulis, quorum unum de Genesi, alterum de euangelio tamquam sibi inimica posuerunt,
Abbreviated transcription (Latin):
gerint sibi que ego uolo. et capaces fue¬
ruit testamenti mei: dabo illis ĩ domo
mea. et in muro meo. locum noĩ atissi¬
nũ. meliorem multum filioꝵ atq fi¬
liaꝵ: nomen et̾num dabo illis ñ um¬
qͣm deerit. Cet̾is eñĩ quibdã umbris
et figuris rerum. ante dñi adu̾tum se¬
cundũ mirabilẽ atq ordinatissimam
distributõem tempoꝵ ppłs ille tenebat᷑
qui testamentũ uetus accepit. tamen in
to tanta predicatio et p̃nuntiatõ noui
testamenti est. ut nulla euͣngłica atq
apłica disciplina reppiantur. qͣnuus ar¬
dua et diuina p̾cepta et ꝓmissa: que
illis etiam libris ueterib desint. S scẽ
scͥpture. non temerarios et suꝑbos accu¬
satores: s diligentes et pios lestores desi¬
derant.
E eo qd̾ scͥptum est in genesi. ⁊̃ dixit
deus ad cayn. Quid fecisti: Nox fan¬
guinis frĩs tui clamat ad me de terra.
Nunc maledictus eris a facie terre que

Expanded text:
gerint sibi, quae ego uolo. et capaces fuegerint sibi, quae ego uolo. et capaces fuerint testamenti mei, dabo illis in domo mea et in muro meo locum nomina tissimum, meliorem multum filiorum atque filiarum: nomen aeternum dabo illis nec umquam deerit. certis enim quibusdam umbris et figuris rerum ante domini aduentum secundum mirabilem atque ordinatissimam distributionem temporum populus ille tenebatur, qui testamentum uetus accepit; tamen in eo tanta praedicatio et praenuntiatio noui testamenti est. ut nulla in euangelio atque apostolica disciplina reperiantur quamuis ardua et diuina praecepta et promissa. quae illis etiam libris ueteribus desint. sed sanctae scripturae non temerarios et superbos accusatores, sed diligentes et pios lectores desiderant. De eo quod scriptum est in genesi: et dixit deus ad Cain: quid fecisti? uox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. nunc maledictus es tu a facie terrae. quae
Abbreviated transcription (Latin):
sigo aut̃ dico in xp̃o et in eccł̃ia. Deinde
subiungit. Uerumptam̃ unusquisq ũ
mea iurum. Nonne alio loco eiuiden¬
tissime ostendit utriusq sexus et natu¬
ram et coniunctionẽ a dño deo condi¬
tore atq ordinatore consisterȩ cum dic̃.
uerũptam̃ neꝙ midier sineniro neq
uir sine muliere in dño. sicũt eñi mili¬
er ex iuro. ita et iur ꝑ mulierẽ. onũa
Aut̃ ex deo : Qd̾ isti si considerare uel¬
lent. nõ quibdam capitulis seꝑatis.
et adu̾sum se iniucem magna fraude
collatis. taliginem facent imꝑitis: S
onũa tam inuet̾i qͣm in nouo testamẽ¬
to. uno sco spũ conscͥpta et cõmendae¬
ta. sẽ sentirent. Nam et in uet̾i testa
solo arbitrantur eẽ laudatos ad ño
ubi dicit eẽ quosdam qui seip̃os castra¬
uerunt ꝓpter regnum teloꝵ: et ad¬
didit. qui potest caꝑe. capiat. Nam et
psaias ita dicit. Hec dicit dñs spãdonib
eis qui custodierint p̾cepta mea. et cle¬

Expanded text:
ego autem dico in Christo et in ecclesia? deinde ego autem dico in Christo et in ecclesia? deinde subiungit: uerumtamen unusquisque uxmeat uirum. nonne alio loco euidentissime ostendit utriusque sexus et naturam et coniunctionem a domino deo conditore atque ordinatore consistere, cum dicit: uerumtamen neque mulier sine uiro neque uir sine muliere in domino. sicut enim mulier autem ex Deo ? Quod isti si considerare vellent, non quibusdam capitulis separatis et adversus se invicem magna fraude collatis caliginem facerent imperitis; sed omnia tam in uetere quam in nouo testamento uno sancto spiritu conscripta et commendata esse sentirent. Nam et in uetere testasolo arbitrentur esse laudatos a domino, ubi dicit esse quosdam, qui se ipsos castrauerunt propter regnum caelorum, et addidit: qui potest capere. capiat. nam et Esaias ita dicit: haec dicit dominus spadonibus eis: qui custodierint praecepta mea et ele
Abbreviated transcription (Latin):
aut soror in huĩmodi. Si quis gͦ relinqͥt
rognum celoꝵ. dum nõ iulo relinq̃re
uxorem nõ ferentem xp̃ianũ uirum.
impbatur a dño. Et item siqͥs uir re¬
liqͥuit uxorem dato libello repudii. cũ
causa nõ existit aut fornicatõnis aut
optinendi regni celoꝵ: similit̾ impba¬
tur a dño. Ita net ista duo capitula eũ¬
glica inueniuntur sibi eẽ contraria.
nec eungłium uet̾i testamento: qr ibi
uxor coniungitur uiro. ut simul m̾ean¬
tur possidere regnum celoꝵ. et ita ipxor
relinq̃nda eẽ precipit᷑. si iurum impedi¬
at ad possidendũ regnum celoꝵ. Et
idest maritos et uxores. nonne ita dici
tur diligite uxores ur̃as. sicut ⁊ xp̃c di¬
loxit eccłiam. et tradidit semetipm ꝓ
ne illud qd̾ isti misori irrident inueti te¬
stamento. qd̾ scͥptum est ꝓpt̾ea relĩquet
homo patrem et matrẽ et adherebit i¬
xori sue. et erunt duo in carne una. in
magno sacramento idem apłs accipit
dam dicit sacramentũ hoc magnum ẽ

Expanded text:
is ergo relinquit regnum caelorum, dum non uult relinquere uxorem non ferentem christianum uirum, inprobatur a domino; et item si quis uir relinquit uxorem dato libello repudii, cum causa non existit aut fornicationis aut obtinendi regni caelorum, similiter inprobatur a domino. ita nec ista duo capitula euangelica inueniuntur sibi esse contraria nec euangelium ueteri testamento, quia ibi uxor coniungitur uiro, ut simul mereantur possidere regnum caelorum; et ita uxor relinquenda esse praecipitur, si uirum inpediat ad possidendum regnum caelorum. id est maritos et uxores, nonne ita dicit: uiri diligite uxores uestras. sicut et Christus dilexit ecclesiam et tradidit se ipsum pro ne illud, quod isti miseri inrident in uetere testamento, quod scriptum est: propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae, et edem apostolus accipit, cum dicit: sacramentum hoc magnum est,
Abbreviated transcription (Latin):
capitusum falsum eẽ. et a corruptorib
sc̃pturaꝵ eẽ additum. nam hoc solent
q̃n non inuenuint quid respondeant
dicere : quid si alus dicat illud ẽẽ im¬
missum et falsum qd̾ ip̃i ꝓferunt di¬
cente dño. omĩs qui reliquerit domũ
aut uixorem aut ꝑentes aut filios ꝓp̃¬
regnum celoꝵ et cettra: Non intelli
gunt miseri. quẽ admodũ omnẽ fidem
xp̃ianam. cum ista dicunt conentur eũ¬
tere: fides aut̃ uera et etclie catholice
disciplina. utrumq uerũ et a dño dictũ
et̃ confirmat. et nullomͦ ẽẽ contrariũ:¬

Expanded text:
capitulum falsum esse et a corruptoribus capitulum falsum esse et a corruptoribus scripturarum esse additum — nam hoc solent, quando non inueniunt, quid respondeant, dicere — quid ? si alius dicat illud esse inmissum et falsum, quod ipsi proferunt dicente domino: omnis, qui reliquerit domum aut uxorem aut parentes aut filios prgunt miseri quemadmodum omnem fidem christianam, cum ista dicunt, conentur evertere. Fides autem vera et Ecclesiae catholicae disciplina utrumque verum et a Domino dictum esse confirmat, et nullo
Abbreviated transcription (Latin):
cens. Non legistis q̃m qui fecit ab initio
mascłm et feminã et diicit ꝓpter hoc
relinquet homo patrem et matrẽ ⁊ ad¬
herebit uxori sue. et erunt duo in car¬
ne una: Itaq iam non fũt duo: s una
taro. Qd̾ gͦ d̾s̃ conuinxit in unum: hõ
nõ seꝑet. Dicunt illi. Quid gͦ moyses
mandauit dari libellum repudii. ⁊ di¬
mittere : Dicit illis iħc. Quia ad duxiti¬
am cordis ur̃i ꝑmisit moyses uobis di¬
mittere uicores ur̃as. Ab initio aut̃ nõ
fuit sic. Dico aut uobis. quicumq di¬
miserit uxorem suam nisi ob causam
fornicationis: facit eam mechari. Et
ip̃e si alteram duxcerit: adult̾ium cõ¬
mittit. Ecct habent confirmatã sentẽ¬
tiam uet̾is testamenti ab ip̃o dño. ad¬
uerfum imꝑitiam uideoꝵ: simul etiã
moysi ꝑhibuit testimoniũ. qd̾ ꝓpter
duritiam eoꝵ repudiũ dari ꝑmisit.
Nunqͥd etiam eungłium eu̾angłio di¬
ciut eẽ contrarium: Qd̃ si dicunt hoo

Expanded text:
cens: non legistis, quoniam qui fecit ab initio cens: non legistis, quoniam qui fecit ab initio masculum et feminam et dixit: propter hoc relinquet homo patrem et matreerebit uxori suae, et erunt duo in carne una? Itaque jam non sunt duo, sed una caro. Quod ergo Deus conjunxit in unum, homo non separet. Dicunt illi: Quid ergo Moyses mandavit dari libellum repudii, et dimittere? Dicit illis Jesus: Quia ad duritiam cordis vestri permisit vobis Moyses dimittere uxores vestras; ab initio autem non fuit sic. Dico autem vobis, quicumque dimiserit uxorem suam, nisi ob causam fornicationis, facit eam moechari: et ipse si alteram duxerit, adulterium committit . Ecce habent confirmatam sententiam Veteris Testamenti ab ipso Domino aduersum inperitiam Iudaeorum. simul etiam Moysi perhibuit testimonium, quod propter duritiam eorum repudium dari permisit. numquid etiam euangelium euangelio dicunt esse contrarium? quod si dicunt hoc
Abbreviated transcription (Latin):
et adherebit uxori sue. Hiuic loco rursus
manichei calumpniant᷑ dicentes contͣ
nonum testamentũ eẽ istam sententiã
qua d̾s scribitur et formasse mulierem
et uiro coniumxisse. ꝓpt̾ea quia in euan¬
głio dicit dñs. om̃is qui reli q̃rit domũ
aut uxorem aut ꝑentes aut frẽs aut fi¬
lios ꝓpter regnum celoꝵ: septies tantũ
accipiet in hoc temꝑe. et in futuro scło
possi debit uitam eternam. In qua calup¬
nia. miror eos sic ẽẽ cecatos: uel potuis
tanta in nouo testamento precepta de
uxore diligenda: Cur eñi potuis uetus
testamentũ dicunt adu̾sari huic sen¬
tentie dñi. quia dicit relinquendã ẽẽ u¬
icorem ꝓpter regnum celoꝵ: et non ip̃m
nouum sibi aduersari. qd̾ nefas est dice¬
re Intelligenda eñi sunt. nõ tem̾e ac¬
cusanda: que imꝑitis uidentur ẽẽ con¬
traria. Nam et dñs int̾rogatus a uide¬
is. utrum ei placeret dato libello repu¬
dis uicorem dimittere: respondit eis di¬

Expanded text:
et adhaerebit uxori suae. huic rursus et adhaerebit uxori suae. huic rursus loco Manichaei calumniantur dicentes contra nouum testamentum esse istam sententiam, qua deus scribitur et formasse mulierem et uiro coniunxisse, propterea quia in euangelio dicit dominus: omnis qui reliquerit domum aut uxorem aut parentes aut fratres aut filios propter regnum caelorum, septies tantum accipiet in hoc tempore et in futuro saeculo possidebit uitam aeternam. in qua calumnia miror eos sic esse caecatos uel potius ntanta in nouo testamento praecepta de uxore diligenda? cur enim potius uetus testamentum dicunt aduersari huic sententiae domini, • qua dicit relinquendam esse uxorem propter regnum caelorum, et non ipsum nouum sibi aduersari? quod nefas est dicere. intellegenda enim sunt, non temere accusanda, quae inperitis uidentur esse contraria. Nam et dominus interrogatus a Iudaeis, utrum ei placeret dato libello repudii dimittere, respondit eis di
Abbreviated transcription (Latin):
nietis requiem animab ur̃is. Iugun me¬
um eñi suaue est. et sarcina mea leuis
est. Hoc sabbatũ idest hanc requiem. scͥp¬
tura illa significat. qͣm uidei non intel¬
ligebant: et ꝓ tempoꝵ dispensatione
carnalit̾ sequebant᷑ umbram. cuiꝰ um¬
bre qͣi corpꝰ idest ueritas nobis danda e¬
rat. S quẽad modum illa requies dei
post fabricatum mundũ insinuatur:
sic requiem que nobis ꝓmittitur. ptꝰ oꝑa
que in hoc mundo habemus. si iusta fu̾int
consequemur: septima scilicet eademq ul¬
tima ꝑte seculi. de qua nunc longum est
disput᷑are. Non gͦ dñs rescindit scͥpturã
ueteris testamenti. S cogit intelligi. nec
salb̃m soluit. ut ꝑeat qd figurabatur: s
solum hominẽ eẽ. faciamus ei adiutoriũ:
et ĩmisit d̾s ade sominũ. et obdormiuit.
et sumpsit unam de costis eius. ex qua
formauit euam. qͣm adducit ad adam. ⁊
ait. Ideo relinquet homo patrem ⁊̃ matrẽ

Expanded text:
nietis requiem animabus vestris. Jugum ennietis requiem animabus vestris. Jugum enim meum lene est, et sarcina mea levis est . Hoc sabbatum, id est, hanc requiem Scriptura illa significat, quam Judaei non intellegebant et pro temporum dispensatione carnaliter sequebantur umbram, cuius umbrae quasi corpus, id est ueritas nobis danda erat. sed quemadmodum illa requies dei post fabricatum mundum insinuatur, sic requiem, quae nobis promittitur, post opera, quae in hoc mundo habemus, si iusta fuerint, consequemur, septima scilicet eademque ultima parte saeculi, de qua longum est disputare. non ergo dominus rescindit scripturam ueteris testamenti, sed cogit intellegi, nec sabbatum soluit, ut pereat quod figurabatur, sed solum hominem esse; faciamus ei adiutorium. et inmisit deus Adae somnum et obdormiuit; et sumpsit unam de costis eius, ex qua formauit Euam, quam adduxit ad Adam et ait: ideo relinquet homo patrem et matrem
Abbreviated transcription (Latin):
uerat: s in administrando oꝑaret᷑: in
quo oꝑe eum eẽ dñs intimauit. Nec
illa requies quasi post laborem d̾m pau¬
sam quesisse. S ab instituendis rerũna¬
turis. post earum rerum ꝑfectionẽ cessas¬
se significat: qͣmuis usq adhuc in admi¬
nistrandis oꝑetur. Sabbati aut̃ obseruatiõ¬
nes non intelligebant uidei qui putabant
abhis etiã oꝑib que ad salutem hominũ
ualent opoetere cessari. Unde illos dñs. ⁊̃
alu̾s locis de oue que in puteum cecidit᷑
et iumento qd̾ soluendũ est ut ad aq
ducatur: mirifica comꝑatõne redargu¬
it. Sabb̃m aut̃ non repudiatũ. S intel¬
lectum axp̃ianis. destint quidem carna¬
liter obseruari: s spiritalit recinetur
A scĩs. qui intelligunt uocem dñi uocã¬
tis ad requiem et dicentis. Uenite ad me
qui laboratis: et egͥo uos reficiam. Tolli¬
te uigum meum suꝑ uos. et discite a me
qr mittis sum et humilis corde: et inue

Expanded text:
uerat, sed in administrando operaretur, in uerat, sed in administrando operaretur, in quo opere eum esse dominus intimauit. nec illa requies, quasi post laborem deum pausam quaesisse. sed ab instituendis rerum naturis post earum rerum perfectionem cessasse significat. quamuis usque adhuc in administrandis operetur. Sabbati autem obseruationem non intellegebant Iudaei, qui putabant ab iis etiam operibus. quae ad salutem hominum ualent, oportere cessari. unde illos dominus etiam aliis locis de oue, quae in puteum cecidit, et iumento, quod soluendum est. ut ad aquam ducatur, mirifica comparatione redarguit. sabbatum autem non repudiatum, sed intellectum a christianis destitit quidem carnaliter obseruari, sed spiritaliter retinetur a sanctis, qui intellegunt uocem domini uocantis ad requiem et dicentis: uenite ad me, qui laboratis, et ego uos reficiam; tollite iugum meum super uos et discite a me, quia mitis sum et humilis corde et in