comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
intellegere qđ mente discerner& : Nosenĩ quomodo
intellegimus cumdicitur resurrectio quamnum¬
quam ex pertisumus nonne quia sentimus quid sit¬
uiuere & eius rei priuationem uocamus mostem undere¬
ditum ad id quod sentimus resurrectionẽ appellamus & siquo
alio nomine in quacumq: ligua id ipsum a ppellatur mentiutq
signum in sinuatur in uoceloquentium quo sonante agnoscat
quod &iam sine signo cogitar&. Mirum ẽ enim que ad modum
rerũ quas hab& amissionẽ &iam in ex pesta nacune deuit&.
qui senĩ pecore docuit. deuitationẽ mostis nisi sensus uita e:
Quis paruulum puerum adhaerescerebaiulo suo sieum fuerit
ex alto iacereminatus. quod ex quodam tempore incipit sed
tamen antequam aliquid huiusmodiex pestus sit sicerggo
illis primis hominib: iamuita erat dulcis. quam profeto
amittere debitabant idq ipsum quibuscumq modis
uelsonis significantem dm̃ intellegerepotenint necali¬

Expanded text:
intellegeret, quod mente discerneret. nos enim quomodo intellegeret, quod mente discerneret. nos enim quomodo intellegimus, cum dicitur resurrectio, quam numquam experti sumus? nonne quia sentimus, quid sitet eius rei priuationem uocamus mortem, unde reditum ad id, quod sentimus, resurrectionem appellamus ? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim, quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexpertam natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae? quis paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minatus? quod ex quodam tempore incipit, sed tamen antequam aliquid eius modi expertus sit. Sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere poterant. nec ali
Abbreviated transcription (Latin):
adtendunt quẽ ad modũ a contrrriis notis. sic plentq intelle¬
gantur ignota ut &iã uerba rerum quae non sunt cum in loquen¬
do interponuntur nullus calig& auditor : Hoc enim quod
omnino non .ẽ nihiluocatur & hasduas syllabas nemonon
intellegit qui latine audit & loquitur unde nisicum sensus
intu&ur id qđ .ẽ. & eius priuatione quid &iam non sit agnos¬
ct. sic & in a necum dicitur intuendo corporis plenitudinẽ
priuatione eius quam contiria . quid dicatur in ane in¬
cellegimus : Sicut audiendi sensu non solum de uocibus
uerum &iam desilentio iudicamus : sic exuitaquae inerat.
homini poss& eius cauere contuarium id ẽ uita priua¬
tionẽ quae morsuocatur & ipsam causam qua pder& qđ
amabat id ẽ quod lib& factum suũ quo fier& ut imitter&
uitã quib: lib& syllauis appella r&urquemad modum
latine cum dicitur peccatum uelmalũ tamquã signũ eius

Expanded text:
adtendunt, quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intelleadtendunt, quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor. hoc enim quod omnino non est nihil uocatur; et has duas syllabas nemo non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde, nisi cum sensus intuetur id, quod est, et eius priuatione quid etiam non sit agnoscit? sic et inane cum dicitur, intuendo corporis plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur inane intellegimus. sicut audiendi sensu non solum de uocibus. uerum etiam de silentio iudicamus, sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur. et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret, ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius
Abbreviated transcription (Latin):
quam in eotians gressus ess& homo pureceptum ad que ipsa ex¬
perientia dinoscer&. quidinteres s& in terbonum quod amissit
& malum quod admisit : Lignum enim talem nomen accepit.
ut eo secundum prohibitionem non tasto cauer&ur. quodeo con¬
tux prohibitione tasto sentir&ur. neque enim quia inde con¬
trix prceceptum manducauerunt ideo factum .ẽ. illud lignum
dinoscentiae boni &mali sed utique &iam si oboedientes essent
r&ur quod ibieis accider& siusurpassent : Quem ad¬
modum siuo car&ur. arbor saturitatis. quod in depos¬
sent homines sacurari. num quid sinemoaccessiss& ideo
nomen illudes s& in congruum. quando quidem cum accede¬
rent & sacunxrentur tunc probarent quam hoc reste ar¬
bor illa uocar&ur & quomodo in quiunt intelleger& homo
quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni& mali. quando ip¬
summalum quides se ꝓmninone sciebat. hoc qui sapiunt parum

Expanded text:
quam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa exquam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret, quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto caueretur, quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim quia inde contra praeceptum manducaudinoscentiae boni et mali, sed utique etiam si oboedientes essent retur, quod ibi eis accideret, si usurpassent. Quemmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum? quandoquidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent, quam hoc recte arbor illa uocaretur. Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo, quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt parum
Abbreviated transcription (Latin):
neamissio eius sentiatur malum. Item pex perientiã maliscitur
bonum quoniã quid amiserit sentit cuidebono amissomale fu¬
erit priusquam scr& ergo puer. pexperientiã autbo num
quo carer&. aut malũ qđ bonia missione sentir&. contem sit malum
ut eleger& bonũ id ẽ noluit amittere quod habebat. nesentir&
amittendo quidamittere non debebat: Singulare erem¬
plum oboedientiae. quippe quinon uenit facere uoluntatẽ
suam sed uoluntatem eius a quo missus ẽ. non sicutille
quielegit facere uoluntatem suam non eius aquo factus
.e. merito sicut puer in oboedientiam unius peccatores
constituti sunt multi. ltaperunius oboedientia iusti con¬
stitu untur mult quia sicut in adam. om nes moriuntur
sic et in xp̃o. omnes uiui ficabuntur : frustra igitur
non nulli acute obtunsi sunt. cum requirunt quomodo¬
potuerit appellari lignum dinoscentiae. boni & mali. ante¬

Expanded text:
ne amissione eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur ne amissione eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est, noluit amittere quod habebat, ne sentiret amittendo quod amittere non debebat: singulare exemplum oboedientiae; quippe qui non uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius a quo missus est; non sicut ille qui elegit facere uoluntatem suam, non eius a quo factus est. merito sicut per unius inoboedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti constituentur multi, quia, sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur. Frustra autem nonnulli acute obtunsi sunt, cum requirunt, quomodopotuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, ante
Abbreviated transcription (Latin):
tunarum creatorubiq: laud&ur adhucenĩ .ẽ. bonum. quod
dol&amis sum bonum namnisi aliquodbonum remansiss& in na¬
tuut nullus boniamis sidoloress& inpoena. cui autem si ne ma¬
V experimento plac& bonum id ẽ. ut antequã boniamissionẽ
sentiat. eligat tenere neamittat. supux omnes homines prue¬
dicandus .e. sed hoc nisicuiusdam singularis laudis ess& non
illi puero tribuer&ur quiex generei suthol factus ẽ emmanu¬
hel nobiscum ds̃ reconciliauit nos dõ hominum & dĩ homo me di¬
ator. uerbum a put dm̃. caro aputnos uerbum caro interdm̃
&nos : Peillo quippe prophoa dicit priusquam sciat puer
bonũ aut malum contemn& malitiam ut eligat bonũ quo modo
quod nescit. aut contemnit. aute legit nisiquia haecduo sciuntur
aliter perprudentiã boni alitor perex perientiam mal: per
prudentiam bonimalũ scitur & si non sentitur ten&ur enĩ bonũ

Expanded text:
turarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod turarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena. cum autem sine mali experimento placet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Hemmanuhel nobiscum deus, reconciliauit nos deo hominum et dei homo mediator; uerbum apud deum, caro apud nos; uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam mali? per prudentiam boni malum scitur, etsi non sentitur; tenetur enim bonum,
Abbreviated transcription (Latin):
neque enimulla natunt mali ẽ. sed amissio boni hoc nomen
accepit : bonum quippe in commutabile ds̃ ẽ. homo autẽ quan¬
tum ad eiusnatunt̃ in quaeũ ds̃ condidit ꝑtin&. bonũ .ẽ. quidẽ
sed non in commutabile ut ds mutabile autem bonũ. quod .ẽ post
in commutabile bonum melius bonum fit . cumbono in commnutar¬
bili adheserit amando adq: seruiendo nttionali & propria
uoluntate : Ideo quippe & haecmagniboninatuna .ẽ. qua & hocaccepit
ut possit summ boni ad hererenatunte quod sino luerit. bono sepri¬
uat & hoceimalum .ẽ. unde periustitiam dĩ&i amcruciatus conse¬
quitur. quidenim tam iniquum quam ut bene sit desestoriboni
ne que ullomodo fieri potest ut ita sit sed aliquando amissi supe¬
rioris boninonsentitur malum. cum hab&ur quod amatum .e.
inferius bonum. sed diuina iustitia ẽ. ut quiuo luntate amisit
quod a maredebuit . amittatcum dolore quodamauit. dumna¬

Expanded text:
neque enim ulla natura mali est, sed amissio boni hoc nomen neque enim ulla natura mali est, sed amissio boni hoc nomen accepit. bonum quippe incommutabile deus est; homo autem, quantum ad eius naturam, in qua eum deus condidit, pertinet, bonum est quidem, sed non incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae; quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei . malum est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum quam ut bene sit desertori boni? neque ullo modo fieri potest ut ita sit, sed aliquando amissi. superioris boni non sentitur malum, cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amauit, dum na
Abbreviated transcription (Latin):
dñs quidem quurius serit uiderit : faciendum .ẽ. a seruiente
quodiussit : & tunc foste uidendum .e. a promerente quurius¬
serit : & tamen ut causam iussionis huius non diutius requira¬
mus : si haecipsamagna .ẽ. utilitas homini quodđõ seruit iu¬
bendo ds̃ utile facit quid quidiubere uoluerit : de quom&uendũ
non .e. neiubere quod imitile .ẽ. possit nec fieri pocest ut uo¬
luntas ꝓpria non gindiruinae pondere superhominem
cadatꝰ p eam uo luntati superiorisextollendo prreponat:¬
Hoc expertus ẽ. homo contemnens pnteceptũdĩ & hoc experi¬
mento didicit : quidinter e& in terbonũ & malum : bonum
sulic& oboedientiae . malum autẽ inoboedientiae ĩd.ẽ. super¬
biae & contumaciae peruersa cimitationisdĩ & noxiae liber¬
tatis : Hoc autem in quo ligno accidere potuit: exipsar eut
iam supra dictum .e. nomen accepit: malum enim nisiexpe¬
rimentonon sentiromus: quia nullum. e& si non fecissemus:

Expanded text:
dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit et tunc forte. uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen, ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini, quod deo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit. Nec fieri potest, ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris extollendo prhoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et ex hoc experimento didicit quid interesset inter bonum et malum, bonum scilicet oboedientiae, malum autem inoboedientiae, id est superbiae, contumaciae, peruersae imitationis dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia nullum esset, si non fecissemus.
Abbreviated transcription (Latin):
mors contemtorem purecepti : sed &iam sinemoprohibu¬
iss& adque ille t&ligiss& : nihi lominus utque morer &ur:
illa qui pperes congrua saluti. uitae que eius non eã :
siue indeu&ar&ur siue nonu& arour :: Item cumquis¬
que prohib&. eam remtangi. quaeno quidem tangent:¬
sedilli quipro hnbuit obess&: uelut siquis quam in alienam pecum¬
am misiss& manu: prohibitus ab eo cuiusenat illa pecunia:
ideo ess& prohibito peccatum : quia prohibenti poterat
essedamnosum : Cum uero illud tangitur : quod nec tangen¬
tiob: ess& si non pro hiber&ur : neccuiquam alteri quandoli
monstrr&ur : Denique a peccantenihilaliud app&itũ
e nisi non esse sub dominationem dĩ : quando illud admis¬
sum ẽ : in quone admitter&ur : sola deber& iussio dominan¬
tis adtendi : quaesi sola adtender&ur : quid aliud quamdiuo lun¬
tas ad tender&ꝰ: quid aliud quã dĩ uolunas amar&ur q̃uid
aliud quãdĩ uoluntas. humanae uoluntati puco poner&ur :

Expanded text:
mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibumors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa quippe res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangented illi, qui prohibuit, obesset, uelut si quisquam in alienam pecunam misisset manum prohibitus ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri, quandolimonstraretur ? Denique a peccante nihil aliud adpetitum est nisi non esse sub dominatione dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis adtendi. quae si sola adtenderetur, quid aliud quam dei uoluntas adtenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur ?
Abbreviated transcription (Latin):
des adescam deligno autẽ cognoscendibonũ & malũ non manduca¬
bitis deillo quadie autẽ ederitis ab eomor temoriemin:
ialiquid maliessȩ lignum illud unde prohibuit hominem ds̃
eius ipsius malinatunt uene natus uider&ur ad mortem : quia
uero ligna omnia in para disobona plantauenat. qui fecit omnia
bon a ualde : necullaibinatunt malienat : quianusquam .ẽ.
mali ullanatunt : qđ diligentius sidñs uoluerit disseremus
cum de illo serpente dicere coeperimus: ab eo ligno quod malũ
nonenrt : ꝓhibitus ẽ ut ipsa perse picecepti conseruatiobonũ
illi e& : & ciuns gressiomalum nec potuit melius & diligentius
commendariquantũ malum sit sola in oboedientia : cumideoreus
iniquitatis factus ẽ. homo quia eã remte aigit contra ꝓhibitio¬
nem quam sinon ꝓhibitus tedgis s& non utiq peccassae : Nam
quidicit: uerbi gnatia noli tangere hancherbam : si forte uene¬
nosa ẽ : mortemq piaenuntiat: sit&gerit seq tur quidem

Expanded text:
um et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem
Abbreviated transcription (Latin):
ex uobis sed donuidĩ .e. none xoperib: nefostequis extolla¬
tur: ipsius enim sumus figmentum creati in xp̃oihũ inoperi
bus bonis. quae prce pantuit ds̃ : Vtin illis ambulemus & ali¬
bicum dixiss&. cumtimore & tremore uestramipsorumq
salutem̃ opent mini nesibi putarent. tribuendum tam quamip¬
si sefacerent iustos & bonos continuo subiect d senim ẽ. quio pe¬
ratur inuobis sumsitergo dñs ds̃ hominẽ quem fecit. & posuiteũ
in panrdiso opentrieum : hoc .ẽ openarineo & custo dire eum :

Expanded text:
ex uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollaex uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur. ipsibus bonis, quae praeparauit deus, ut in illis ambulemus. et alibi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui operatur in uobis. sumsit ergo dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, hoc est "operari in eo" et "custodire eu
Abbreviated transcription (Latin):
cum openttor abscesserit. it ad sopenitur hominẽ iustum id .ẽ.
iustificando eum utsi abscesserit maneat. in absente quod fecit.
sed potius sicut aer pite sente lumine non factus . ẽ. lucidus sed
maner& sic homo dõ sibi puresente in luminatur. ab sente autẽ
continuo tenebitura quonon locorũ interuallis. sed uolunta¬
tis auersione disceditur. ille itaqiopere tur hominẽ bonum
atq custodiat : quun commutabili terbonus .ẽ. semꝑ abillo fieri
semꝑq ꝑ fici debemus in hȩrente sei & inea conuersime quae
adillum .ẽ. permanentes : De quodiatur mihi autem ad hȩrero
dõbonum .e.  &cuidicitur. foftitudinem meã ad tecustodiam
ipsius enim sumus figmentum. Nontantum ad hoc. ut homines si¬
mus sed adhoc&iam ut bonisimus : Nam & apostolus cum fide¬
lib: ab impi& ate conuersis gatiam̃ quasalui facti sumus conmen¬
dar& gratia eniminquit salui faltiestis perfidem. & hoc non

Expanded text:
cum operator abscesserit, ita Deus operatur hominem justum, id est cum operator abscesserit, ita Deus operatur hominem justum, id est justificando eum, ut si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius sicut aer praesente lumine non factus est lucidus, sedmaneret; sic homo Deo sibi prcontinuo tenebratur, a quo non locorum interuallis, sed uoluntatis auersione disceditur. Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea conuersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim sumus figmentum creati, non tantum ad hoc, ut homines simus, sed ad hoc etiam, ut boni simus. nam et apostolus cum fidelibus ab inpietate conuersis gratiam, qua salui facti sumus, commendaret, gratia enim, inquit, salui facti estis per fidem; et hoc non
Abbreviated transcription (Latin):
fecit possit aliquid agerebene . tãquã exseipso sed tota eius actio
bona .ẽ. ad eũ conuertia quo fastus .ẽ. & abeo iustus pius sapiens
beatus .q semꝑ fieri non fieri & recedere sicut a corporis medico
sanari & abire quia me dicus corporis opentrius fuit extrin¬
secus seruiens natunte intrinsecus openanti subdo. quio pe¬
urturomnem salutem gemino illo opere prouidentiae de quo
suprt loquuti sumus nonergoita sedeb& homo addm̃ conuestere
utcumab eo factus fueritiustus abscedat. sedit aut ab illo semper
fiat . eo quippe ipso cumabillo non discedit eius sibi pracesentia
iusti ficatur & inluminatur & beatificatur o perante &custodi¬
entedõ dumoboedienti subiesto q dominatur : Neq enim
ut dicebamus. sicut openatur. homotenã ut culta atq fecunda sit
quicum fueritoperatus abscedit: relinquenseã uel aratũ uel
satam uel rigatã uel siquid aliudmanente opere qđ factum ẽ

Expanded text:
fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si qu
Abbreviated transcription (Latin):
undus ꝓponitur utintue a murquantũ possumus quantũ ipse
ad iuuare & donare dignatur opus diuinae ꝑuidentiae bi ꝑtitũ
qđ superius cũ dea gricultunt loqueremur : tnansicoria quadã
occasione ꝑstrinximus utindeiam inciper& legentis animus
hoc as sue scere contueri qđ adiuuat plurimũ nequid indignum
deipsadĩ substantia sentiamus dicimusitaq: summũ ipsũ uerum

Expanded text:
undus proponitur, ut intueamur, quantum possumus, quantum ipse adiuuare et donare dignatur, opus diuinae prouidentiae bipertitum, quod superius, cum de agricultura loqueremur, transitoria quadam occasione perstrinximus, ut inde iam inciperet legentis animus hoc adsuescere contueri, quod adiuuat plurimum, ne quid indignum de ipsa dei substantia sentiamus. dicimus itaque summum ipsum, uerum,
Abbreviated transcription (Latin):
citur aliorũ eẽ fontes notos: aliorũautẽ prorsus incognitos: &ideo
non posseaccipiad litterx̃ qđ exuno panidisi flumine diuiduntur :¬
um potius credendum sit qm̃ locusipse paridisi a cognitione hominũ
ẽ. remotissimus indequat tuor aquarũ pastes diuidi sicut fidelis¬
sima scribtunte testatur. sed ea flumina quorũ fontes noti. ẽẽ di¬
cuntur a licubus se subterras & post trastus plixarũ regionũ
locus alus erupis seubi tã quã in suis fontib: noti eẽ ꝑ hbentur
nam hoc solere non nullas aquas facere qui signonit. sed ibi
hoc scitur ubi non diu sub terriscurrunt : Exibaterga flumen
de aedenid ẽ. delocodeliciarũ & inrigabat par disum id ẽ ligna
omnia pulcbia adq frultuosa qua eomne terat regionis illius

Expanded text:
citur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo citur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quattuor aquarum partes diuidi, sicut fidelissima scriptura testatur, sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid &iam figunxre: non quia non poss& panrbola loquutionis
ad sumere aliquid dere : quã ꝓprie quoq: eẽ constar& : sicut de
illo dñs loquitur quidescendebat. ab hierusalem in hiericũ :¬
& incidit in latrones : quis non sentiat & plane uideat eẽ pa¬
nabolam loquutionẽ que illã totã eẽ figunatã : uierũ duae
ciuitates. quaeibi nominatae sunt: hodieq: in loci sꝓpriis de¬
monstuantur : sed hoc modo acciperemus & quat tuor haec flu¬
mina : sic&ent quaedepant disonanantur non ꝓprie sed figu¬
utte accipere: ulla necessitas coger& : At nusic eũ primitus
proprieresipsas intellegere rationulla phibeat . quur non potius
austoritatem scribtunte simpliciter sequimur : in narratione rerũ
gestarũ res uere gestas priusintelle gente stum demũ quid quidali¬
ud significans ꝑscrutantes : Ane o mouebimur qđ dehis fluminib: di¬

Expanded text:
aliquid etiam figurare, non quia non posset parabola locutionis aliquid etiam figurare, non quia non posset parabola locutionis adsumere aliquid de re, quam non proprie quoque esse constaret. sicut de illo dominus loquitur, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? An eo mouebimur, quod de his fluminibus di
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ẽ. qđ circuit totã terrã a& hiopiam: flumen autem testiumti¬
gris hocqđ fluit contur as srrios: flumenautẽ quastum eufrates:
dehis fluminib: quid amplius satagam confirmare quoduent sint
flumina: nec figunate dicta quae non sint quasitantum modo
Aliquid nomina ipsa significent : cum & regionib perquas flu¬
unt notissima sint : & omnib: fere. gentib: diffamata : quinim¬
moex his quoniam constacea prorsus. eẽ : nam duob: eorũ nomina
uocustas mutauit : sicut tiberis dicitur fluuius qui prius albula
uocabatur : geon quippeipse. ẽ. quin uncdicturnilus : phisonautẽ ille dice¬
batur : quẽ nunc gangen appellant : duo uero c&ent tigris & eu futes :
antiqua &iamnomina tenueruntnos admonerio post& c&era quoq:
primitus ad ꝓpri&atem littenre accipere : non ineis figunatam
loquutionem putare : sed resipsas quaeita narrantur : & eẽ &

Expanded text:
hoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tihoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est quod fluit contra Assyrios. flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita narrantur, et esse et
Abbreviated transcription (Latin):
boedientia : Non e& ergounde se homo dnm habere cogitar& adq:
sentir& nisi ei aliquid iuber&ur : parbor itaq illa non enat mala :¬
ed appellata .ẽ. scientiae dinoscendibonum & malum: Quia si post
ꝓ hibitionem exilla homo eder& : In illa crat piecepti futura trans¬
gressio : Inqua homo ꝑexperimentũ poene discer& : quidinter e&
interoboedientia e bonum : & in oboedientiae malum : Proinde &
hoc non in figunt dictum : seduere quoddam lignũ accipiendum. ẽ:
Cuinon de fructu uel pomo qđ indidem nascer&ur : sed exipsarẽ nomen
inpositum .ẽ. quae illo contra ueatum tasto fuerat sequutunr : Flu¬
menautẽ exitde eden qđ inrigabat panidisum : & inde diuisum ẽ
inquattuor pastes: ex his uni nomen .ẽ. phrson. hoc ẽ. quod circuit
totã terrã euilat ubi ẽ aurũ : aurũ autẽ ten illius bonũ : & ibrẽ
carbunculus & lapis praxsinus : & nomen fluminis secundi. geon:

Expanded text:
boedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque boedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictum, sed uere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura. Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor partes. ex his uni nomen estPhison, hoc est quod circuit totam terram Euilat, ubi est aurum; aurum autem terrae illius bonum et ibi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen flumini secundo Geon,
Abbreviated transcription (Latin):
mulie rem maius ibi minculum fecit quã qđ hic mostuos suscitauit :
equiturutiudeamus delignoscientia edinoscendibonum & malũ : pror¬
sus & hoc lignum enituisibile & corponle sicu t arbore sc&erȩ : quo der¬
golignum e&̃ : non .ẽ dubitandum sed quur hoc nomen acceperitre quireri¬
dummihi autem &iamatq: &im consideranti : dicinom potestquantum
placeatilla sententia : non fuis seillam arborem cibo noxiam : Ne¬
q: enim qui fecent tomnia bona ualde : in panidiso instituer& ali¬
quidmali: sed malum fuisse homini : trens gressionem purecepq
Opostebat autem ut homo sub dño dõ positus alicunde prohiber&ur :
utei promerendi dñm suum uistus e& ipsa oboedientia : Quã possũ
uerissi me dicere solam. ẽẽ uirtutem omnicreatunte ntionali
agenti : subdĩ potestate : Primumq eẽ & maximum uitium
tumoris a druinã : sua potestate uelleuti ÷ Cuius uitimomen .ẽ. in o¬

Expanded text:
mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.- Sequitur, ut uideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. mihi autem etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia non fuisse illam arborem cibo noxiam — neque enim qui fecerat omnia bona ualde in paradiso institueret aliquid mali - sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem, ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est ino
Abbreviated transcription (Latin):
se non uideo illud quoq: addo quã quã corponalem cibum
talem tamen illam arborem pute stitisse : quo corpus hominis
sanitates tali firmar&ur : non sicut ex aliocibo : sed non nulla
inspinctione salubritatis occulta: ꝓfectoenim lic&usitacus pa¬
nis: aliquid tamen amplius habuit : duius una collrride hominem:
ds̃ ab indigentia famis dierũ quaditginta spatio uindicauit: an
foste credere dubitauimus : ꝑ alicuius arboriscibum : cuiusdam
altioris significationis gracia hominidm̃ prcesticisse: necorpus
eius uel in firmitate : uela &ate in d&erius mutare tur : auti noc¬
ca su&iã laber&ur quii psicibohum anoprae ftitit : tã mintbilem
statũ ut in fictilib: uasculis farina & oleum deficientes reficer&
nec de ficer & : Iam hic degenere contentiosorum quisquam exista:
& dicat dm̃ interris nrĩ sminacula talia facere debuisse : inpanedis¬
utem non debuis se: quasi uero nonuel depuluere hominẽ uelde latere uri

Expanded text:
se, non video. 11. Illud quoque addo, quanquam corporalem cibum, se, non video. 11. Illud quoque addo, quanquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis sanitate stabili firmaretur, non sicut ex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. Profecto enim licet usitatus panis, aliquid tamen amplius habuit, cujus una collyride hominem Deus ab indigentia famis dierum quadraginta spatio vindicavit . An forte credere dubitabimus, per alicujus arboris cibum, cujusdam altioris significationis gratia, homini Deum praestitisse ne corpus ejus vel infirmitate vel aetate in deterius mutaretur, aut in occasum etiam laberetur; qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus vasculis farina et oleum deficienec deficeret? iam hic de genere contentiosorum quisquam existat et dicat deum in terris nostris miracula talia facere debuisse, in paradisutem non debuisse: quasi uero non uel de puluere hominem uel de latere uiri
Abbreviated transcription (Latin):
riã quoquam puto : Potuisse autem ꝑ lignum id ẽ. percorporeã
creatune tamquam sa crex mento quodam significari sapientia
in panidiso corponei: ille credendum non existimat q̃uiueltam
multa in scribturis rerum spiritalium corponelia sacramenta
non uid& : uel hominem primũ cumeius modia liquos acramento
uiuere non debuis secontendit : cum a postolus dicat &iam hoc
quod demuliere dixit : quaiconstat ei factã eẽ delatere : ꝓpt̃¬
hoc relinqu& homo patrem& matrem : & adherebit uxo¬
risuae : & erunt duo incarne una : sacramentum magnum eẽ
in xp̃o & in ecdesia : Mirum ẽ autem & uixferendum : quẽ¬
am modum uel inthomines pardisum figunttedictum : &
nolent&iam figuutte factum: quod si concedunt. sicut deagar
& sario : sicut deis mael &isaac : haecquoq & fasta &
tamen &iam figunata: quurnon admittant &iam lignum
uitae & uereali quod lignũ fuis se& tamen sapientia figunes¬

Expanded text:
ri a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream ri a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem primum cum eiusmodi aliquo sacramento uiuere non debuisse contendit, cum apostolus dicat etiam hoc, quod de muliere dixit, quam constat ei factam esse de latere, propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in cain Christo et in Ecclesia . Mirum est autem, et vix ferendum, quemadmodum velint homines paradisum figurate dictum, et nolint etiam figurate factum. Quod si concedunt sicut de Agar et Sara, sicut de Ismael et Isaac, haec quoque et facta, et tamen etiam figurata; cur non admittant etiam lignum vitae, et vere aliquod lignum fuisse, et tamen sapientiam figuras
Abbreviated transcription (Latin):
nullate meritate confligo: melius .e. enim dubitare deoccultis :¬
quam litigare. de incertis: illum quippe diuitem in ardore poe¬
narum : &illum pauperem in refrigerio gaudiorum intelle¬
gendos eẽ non dubito : Sed quomodo intellegenda sit illa flã¬
ma in ferni: illesinus ab nt haȩ : & illa lingua diuitis ille digitus
pauperis: illa sitis tormentiilla stillare frigeri ũx fortasse :
amansu&e quaerentib: a contentiose autemcestantib: nũquã
nueniturcito sanere spondendum .ẽ : nenos ꝓfunda ista quaestio &
multi sermonis indigens tard& : sicorponelib: locis animae continen¬
tur : &iamexutae corporib: potuit ille latro in eum introduci pa¬
naedisum : ubi fuenat corpus primi hominis: ut aptiore scribtunt¬
rum loco siulla necessitas flagita uerit &iam deacre quid uel
qua enomus. uel arbitremur : utcumq ꝓmamu snuncuero quod
sapientia non sit corpus & ideo nec lignum nec dubito : nec dubita¬

Expanded text:
nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum, nec dubito nec dubita
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ tantum in figuris pracedictum : illud quippe scribsit narrator
rerum pr&eritarum hoc prenuntiator tantum modo futunt¬
rum : sic & sapientia i demipsexp̃s : lignũuitae .ẽ. in pani diso
spiritali : quomisit decruce latronem : creatum .ẽ. autem qđeã
significar& lignum uitae &iam in paradiso corponrli: quia
hoc illa scribtuu dixit : quaeres suis temporib: gestas narrans :¬
& hominem corponaliter factum : & incorpore iuuentem ibi consti¬
tutum . eẽ narrauit : Autsiquis quam putat animas cum corpore
excesserint : locis corpontliter uisibilibus contineri : cum sint sine
corpore: asserat sententiam suam: non deerunt qui sic faueant : ut
illum &iam diuitem sitientem : in loco utiq corponali fuisse conten¬
dant: ipsamq: animam omnino eẽ corpoream ꝓpter. arentem
linguam : & stillam a quae delazari digito concupitam ꝓnuntia¬
re non dubitent : cum quib: egod&am magnam quaestionem :¬

Expanded text:
autem tantum in figuris praedictum. Illud quippe scripsit narrator autem tantum in figuris praedictum. Illud quippe scripsit narrator rerum prrum. Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione
Abbreviated transcription (Latin):
ipse ẽ. ouis quae in molaturin pascha tamen& illud nontantum dicen¬
do figuntbatur : sed&iam faciendo: neq: enimouisilla nonenatouis:
planeo uisenit & occidebatur : omanduca batur : & tamen eo uero fac¬
to: aliud&iam quiddim figunebatur: non sicut ille uitulus sagina¬
tus : quimimmo filiore uestente nepulas cȩsus ẽ : ibi quippeipsanar¬
natio figuntrum .ẽ. non rerum figunata significatione gestarum :
Nonenim hoc euangelista : sed dñsi psena nirbit : euangelis tauero:
dnm hocnarnis semarrabit : Pro inde quod narrauit euangelista :¬
&iam factum .ẽ. dnm̃ scilic&  alia loquutum fuisse : ipsiu sautem
dñĩ narratio panabo la fuit : dequanum quã exigitur : ut &iam ad
littenũ fasta monstr&ur : quae sermone ꝓferuntur : xp̃s est¬
& lapisunctus aia cob: & lapis reprobatus ab aedificantib: qui fac¬
tuse incaputanguli ÷: sedillud &iam in reb gestis faltum . ẽ: hoc

Expanded text:
ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicenipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. protiam factum est; Dominum scilicet talia locutum fuisse: ipsius autem Domini narratio parabola fuit, de qua nunquam exigitur ut etiam ad litteram facta monstrentur, quae sermone proferuntur. Christus est et lapis unctus a Jacob , et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli : sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc
Abbreviated transcription (Latin):
erna in caelis &iam inter ciuitas quia illa significar&ur: con¬
dita ẽ. & sinit &agar : quãuis duo testamenta significarent. : eiunt
fluento spiritalinosinrig& : enait tamen& paii : quae aquã siti¬
enti populo ligno ꝑcus samanauit : dequadicer&ur : p&rax autẽ enit
xp̃s: aliud quã ertent illa õmina significauerunt : sed tam en&iã
ipsacorponditor fuerunt: & quando an anuente comme mone
ta sunt : non eront illa figunt caloquutio : sed earũrerũ xprites¬
sa narratio quarũenrt figunata purecessio: Eratergo & lignũ
corporaliter prcesentatis : uoluit hominẽ d sinpantdisouiuere
enat eiergo in lignis c&eris alimentũ : in illo autem sacramentũ
quid significans nisi sapientiã dequadictum ẽ : lignũ uitae ẽ
amplestentib: eã quẽ ammodũ dexp̃odicer&ur p&r ne manans ẽ
sitentib eum. resiequippea ppellatur q̃uod adeũ significandũpirecessit̃:

Expanded text:
aeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, conaeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa corpta sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum rerum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. Erat ergo et lignucorporaliter praesentatis voluit hominem Deus in paradiso vivere. Erat ei ergo in lignis caeteris alimentum, in illo autem sacramentum; quid significans, nisi sapientiam, de qua dictum est, Lignum vitae est amplectentibus eam, quemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit.
Abbreviated transcription (Latin):
ta uerba sunt : sed sicut in uerbo eius .ẽ. creandi potentia diciautem
hominib: quidsine tempondib: sonis ds̃dixerit non nisi pertempo¬
ules sonos potuit : Futurum enimentt : ut homo iam delimo for¬
matus & flatueius animatus & quid quid exillo humani generis
extitiss& uter&ureis ad escam quae suꝑ terũ ex ostunx enent ex
illauistute genenendi quam teni. iam accepenat cuius futuri
iausales netiones increatunt condens tamquam ia mextitis s&
loquebatur interna adq: intima ueritate. quam nec oculu sui¬
dit necauris audiuit sed sp̃s eius scribenti utiq reuelauit:
llud plane quod sequitur : & lignum uitae in medio parrdiso: &
lignum scientia e dinos cendibonum & malum: diligentius conside¬
nandum ẽ ne cogatinalle goriam : ut non ista ligna fuerint : sed
aliud aliquid nomine ligni significent: distum ẽ enim desapientia:

Expanded text:
ta uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici autem ta uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici autem hominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute generandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti utique reuelauit. Illud plane, quod sequitur: et lignum uitae in medio paradiso et lignum scientiae dinoscendi bonum et malum, diligentius considerandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. dictum est enim de sapientia:
Abbreviated transcription (Latin):
lignum pulchrum ad aspestum & bonum a descam : Ia mergo
tunc produxent teraxomnem lignum. & pulchrum ad aspestum
& bonum adescam hoc ẽ testio die nam sex todie dixenit eccede¬
diuobi somne pabulum seminalem seminans semen quod .ẽ. suꝑom
seminis seminalis quoderit uobis adescam : Numergo aliud ois
cunededit ali ud nunedare uolut nonopinor sed eũ ex his generib:
intistaligna in stituta in panidiso quaciamtenar testiodie ꝓduixenrtad¬
hucea ꝓduxit intempore suo. quiatunc sclic& quod scribtũ ẽ ea ꝓdugxit seter¬
ur̃ causaliter fastum enit intenax. hoc ẽ quia tuncea ꝓducendiuistutẽ
latenter accepenat. quauistute sit. ut &iã nuncaliatenax ꝓgignat
inmanifesto adq: intempore suo uerbaergo dĩ. sex todie dicentis
eccedediuobi somnem pabulum seminale: seminans semen quod ẽ
super omnem tenim & c&er : Non sonabili uel tempo ntli uoce prola¬

Expanded text:
lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. iam ergo lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. iam ergo tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, hoc est tertio die; nam sexto die dixerat: ecce dedi uobis omne pabulum seminaleseminis sementiui uobtunc dedit, aliud nunc dare voluit? Non opinor: sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae jam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo: quia tunc scilicet, quod scriptum est, ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producelatenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram et cetera non sonabili uel temporali uoce prola
Abbreviated transcription (Latin):
nisitali qui etiam nullo homine docere conante. potest¬
& ĩ amipse talealiquid intellegere tutius estigitur.
Dehuius modi rebus NONhumanisagereconiec¬
turis sed diuina testimonia perscritari. UII¬
Iuodergo exangelis tamquam parentibus dscreatanimas
Inulla mihi decanonicis libris occurrit auctoritas multominus
naque exmundi corporeis elementis nisi foste illud moua
quodapud ezechielem proph&am cum demonstnrtur re¬
surrectio mostuorum red integnatis corporibus. exquatau¬
oruentis cieli aduocatur sp̃s quoper flante uiuisicentur ut
surgant sicenim scribtum est & dixit mihi dns proph&asu

Expanded text:
nisi tali, qui etiam nullo homine docere conante potest etnisi tali, qui etiam nullo homine docere conante potest etiam ipse tale aliquid intellegere. tutius est igitur de huius modi rebus non humanis agere coniecturis, sed diuina testimonia perscrutari. Quod ergo ex angelis tamquam parentibus deus creet animas, nulla mihi de canonicis libris occurrit auctoritas. multo minus itaque ex mundi corporeis elementis; nisi forte illud mouet, quod apud Ezechielem prophetam, cum demonstratur resurrectio mortuorum, redintegratis corporibus ex quattuor uentis caeli aduocatur spiritus, quo perflante uiuificantur, ut surgant. sic enim scriptum est: et dixit mihi dominus: propheta su