comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nulia fiunt etiã modo Infine aut̃ librre quͣi
sermo iste nr̃ in quã multo ꝓcesit longiꝰ quã
putabã. hic finẽ libri faciamꝰ: in quo memifis
uolo nondu̾ me manicheos cepisse refellere. &
illas nugas nondũ inuasise. neq de ipsa catho¬
lica magnũ aliꝗͥd̾ aperuisse: s uoluisse tantĩ¬
ni eruere tͥ si possẽ falsa opinionẽ. de ueris
xpianis malitiose aut impite nobis insinua¬
ta ar erigere ad magna queda ⁊ diuina disces¬
da Qua re hoc uolum̃ ita sese habeat Plaea
ciore a n imo tuo facto. ero fortassis inceteris
pronitior hec non ita diri. quasi me hil
contra manicheos adhuc scripsisse̾. uel nuchil
de doetͥna cacholica mandassẽ licc̃is. cũte
supiꝰ edita uolumina de utraq reꝰ me taci¬
isse testentur. sed in hoc libro ad illũ scrii¬
do. nondũ manicheos refellere ceperã. & il¬
las nugas nondũ inuaserã. neq de ipsacs¬
holica magnũ aliquid aperuerã. qm̃ spe¬

Expanded text:
nulla fiunt etiam modo. In fine autem libri: sed quoniam nulla fiunt etiam modo. In fine autem libri: sed quoniam sermo iste noster, inquam, multo processit longius, quam putabam, hic finem libro faciamus. in quo memineris uolo nondum me Manicheos coepisse refellere et illas nugas nondum inuasisse -neque de ipsa catholica magnum aliquid aperuisse, sed uoluisse tantummodo eruere tibi, si possem, etiam opinionem de ueris Christianis malitiose aut inperite nobis insinuatam et erigere ad magna quaedam et diuina discenda. quare hoc uolumen ita sese habeat. placatiore autem 15 animo tuo facto ero fortassis in ceteris promtior. hadversus Manichaeos adhuc scripsissem, vel nihil de doctrina catholica mandassem litteris, cum tot superius edita volumina de utraque re non me tacuisse testentur: sed in hoc libro ad illum scripto nondum Manichaeos refellere coeperam, et illas nugas nondum invaseram, neque de ipsa Catholica magnum aliquid aperueram; quoniam spe
Abbreviated transcription (Latin):
dicere uolui: quasi uero natura humana
gret᷑ stultitia isapientiã. nulła mediã re¬
apiat affectionẽ Intuebar qͥpe etũ pariuilos:
quos licet etiã confiteam̃ trahere conficea¬
mur originale peccatũ. tamen nec sapiu¬
entes nes stustos possumꝰ ꝓpriȩ dicere. non¬
dũ utentes libero arbitͥo. seubene seu ma¬
le Nc̃ autẽ aut sapientes aut stultos ẽt̃ os
homines diri eos uolens intelligeͥ qͥ iã ra¬
tione utuntur qua discernunt᷑ a pecorib
ut homines sint: sic̃ dicuꝰ. beatos eẽ om̃s
homines uelle Nũ quidͤm hac sententia tã
uera atq manifesta metiumꝰ. ne intelligant᷑
i paruuli qͥ ad huc hoc uelle ñ posst̾:
Alio loco cũ miraoula cõmenorassẽ que
dñs ihẽ fecit cũ hic e̾e̾t in carne: ad uin¬
xi dicens Cur inquiens ista mͦ ñ funt e Adque
respondiQ uia non mouerent. nisi utra essent
S̾i aut solita eẽnt: mira non essent hoc autẽ
dui. quia ñ tanta. nec omĩa modo. non quia

Expanded text:
tura humana praeter stultitiam et sapientiam nullam mediam recipiat affectionem. intuebar quippe etiam paruulos, quos licet confiteamur trahere originale peccatum, tamen nec sapientes nec stultos possumus proprie dicere nondum utentes libero arbitrio seu bene seu male. nunc autem aut sapientes aut stultos esse omnes homines dixi eos uolens intellegi, qui iam ratione utuntur, qua discernuntur a pecoribus, ut homines sint, sicut dicimus beatos esse omnes homines uelle. numquid enim in hac sententia tam uera atque manifesta metuimus ne intellegantur et paruuli, qui hoc adhuc ueAlio loco, cum miracula commemorassem, quae dominus lesus fecit, cum hic esset in carne, adiunxi dicens: cur, inquies, ista modo non fiunt? atque respondi: quia non mouerent, nisi mira essent; si autem solita essent, mira non essent. hoc autem dixi, quia non tanta nec omnia modo, non quia
Abbreviated transcription (Latin):
qd dictũ est antiquis hoc ego autẽ dico uobis
hoc: si nichil ipse ampliꝰ precepit quã precep¬
tũ eit in illis uecerib libris: Deinde regnũ ce¬
lor illi popło fuisse ꝓmissũ non legimꝰ. in his
que ꝓmissa st̃. lege data ꝑ moysen in monte

Expanded text:
quia dictum est antiquis hoc; ego autem dico uobis quia dictum est antiquis hoc; ego autem dico uobis hoc, si nil ipse amplius praecepit, quam praeceptum est in illis ueteribus libris? deinde regnum caelorum illi populo fuisse promissum non legimus in his, quae promissa sunt lege data per Moysen in m
Abbreviated transcription (Latin):
uenert̃ in manꝰ meas qued̾a dispa¬
ꝓpħas. uelut contraria eis euangelicae is¬
ca scripta demonstrare conatꝰ Huic gͦrs¬
ponoi uͥba eiꝰ ponens in eisq reddens repa¬
sionẽ meam Qͥ d opus uno uolumine conclisi. &
i eo quib da questionib non semel s iterum
Aliquas sane earũdẽ questionũ popularibus
eccłasticis sermonib solui: ad huc etiã quibus¬
urgentib p̃cermisse st̃: cumuloq obliuionis
aduincte. In hoc ergo dixi Certis enĩqui¬
busda umbris & figuris rerũ. ante dni ad¬
uentũ. scđm mirabilẽ atq ordinatissimã dis¬
cributionẽ tempoꝵ. popłs ille tenebatur. qͥ
cestam̃tum uetꝰ accepit. Tamͣ in eo canta p̃di¬
catio. & p̃nuntiatio noui testam̃ti ẽ. ut nulla
in e uangłica atq apłica disciplina reperiant᷑.
quãuis ardua & diuia p̃cepta &r ꝓmissa. que
ilis etiã libris ueterib desint᷑ Q enĩ qͥd inser
mone euangelico in monte dñs cdhicit. audistis

Expanded text:
unt in manus meas quaedam dispuProphetas, velut contraria eis evangelica et apostolica Scripta demonstrare conatus. Huic ergo respondi, verba ejus ponens, eisque reddens responsionem meam. Quod opus uno volumine conclusi, et in eo quibusdam quaestionibus non semel, sed iterum Aliquas sane earumdem quaestionum popularibus ecclesiasticis sermonibus solvi: adhuc etiam quibusurgentibus praetermissae sunt, cumulo quoque oblivionis adjuncto. 2. In hoc ergo dixi: Certis enim quibusdam umbris et figuris rerum ante Domini aduentum secundum mirabilem atque ordinatissimam distributionem temporum populus ille tenebatur, qui testamentum uetus accepit; tamen in eo tanta praedicatio et praenuntiatio noui testamenti est. ut nulla in euangelio atque apostolica disciplina reperiantur quamuis ardua et diuina praecepta et promissa. quae illis etimone euangelico in monte dominus dicit: audistis,
Abbreviated transcription (Latin):
lum. Sergius ꝑꝑ. Triforme est corpus
dni. Pars oblate incalicẽ missa. corpus xp̃i
quod iã resurrexit monstrat. pars comes¬
ta. ambulans ad huc suꝑ aquã: parsi al¬
tari usq ad finem remanens. corpus iacens in sepul¬
cro. quia usq infinem scłi. corpora scõrũ. erunt

Expanded text:
 Pars. Triforme est corpus Domini. Pars oblatae, in calicem missa, corpus Christi, quod jam resurrexit, monstrat. Pars comesta, ambulans adhuc super terram. Pars in altari usque ad missae finem remanens, corpus jacens in sepulcro, quia usque ad finem saeculi corpora sanctorum
Abbreviated transcription (Latin):
enno suꝑ epłam ad romanos. Querit
aliqliis quare in aquã solũmodo ei non ali¬
quando inuino baptismꝰ consecretur. cui
respondit beat᷑ꝰ. ambrosius. Iecirco uniformi-¬
ter id fieri in aqua. ut intelligatur qd̃ sicut
aqua sordes corporis aut uestis abluit: ita bap¬
tismꝰ maculas anmȩ sordesq uitiorũ emun-¬

Expanded text:
Epistolam ad Romanos: Quaerit aliquis quare in aqua solummodo et non aliquando in vino baptismus consecretur. Cui respondit beatus Ambrosius idcirco uniformiter id fieri in aqua, ut intelligatur quod sicut aqua sordes corporis aut vestis abluit, ita baptismus maculas animae sordesque vitiorum emun
Abbreviated transcription (Latin):
us est. iustus ꝓ in ustis ut nos. & scinius & cer¬
tum habemus. ⁊ spe immobili retinemus.
quia xp̃c resurgens a mortuis iam non mori¬
tur. mors illi ultra non dnãbitur. Uerba
ista aplĩ sunt: tamen ne obliuiscatur. qd̾
semel fact̾um est. in memoria nr̃ã omni
annofit. quotiens pascha celebratur. non¬
quod totiens xp̃c occidatur: s tamen anniu̾¬
saria recordatio rep̃sentat. quod olim fact̾ũ
est: ⁊ sic facit nos moueri tanquã uideamus
presentem dñm in cruce¬

Expanded text:
us est justus pro injustis, et scimus et certum habemus, et spe immobili retinemus, quia Christus resurgens ex mortuis jam non moritur, mors illi ultra non dominabitur . Verba ista Apostoli sunt, tamen non obliviscuntur; quod semel factum est memoria nostra omni anno fit. Quoties Pascha celebratur, nunquid toties Christus occiditur? Sed tamen anniversaria recordatio repraesentat quod olim factum est, et sic nos facit moveri tanquam videamus praesentem Dominum in cruce
Abbreviated transcription (Latin):
S pecies ⁊ similitudo illarũ rerũ uocabu¬
la st̃. que aute fuert̾. scilicet panis ⁊ uni.
Unde infine cuiꝰdã missȩ orat᷑ ⁊ dicitur.
Perficiant᷑ in nobis dnẽ quesumꝰ tua sacra¬
menta qd̾ contunent. ut que nc̃ sp̃e gerimꝰ. re¬
rũ ueritate capiamꝰ. Postulat quippe sacerdos
ut corpusxp̃i quod sub specie panis ⁊ uini ge¬
ritur. manifesta uisione sicut reuera ÷ quan¬
doq capiatur. ce qua uisione dñs in euangłia
scd̃m iohãnem. Qui diligit me diligetur a
patre meo. ⁊ ego diligã eum. ⁊ manifestabo
nunt. hoc loco carnis & sanguinis ueritatẽ
ipsam eorũdem efficatiã .i. peccatoꝵ remissi¬

Expanded text:
 et similitudo illarum rerum vocabula sunt quae ante fuerunt, scilicet panis et vini: unde in fine cujuslibet missae oratur et dicitur: Perficiant in nobis, Domine, quaesumus, tua sacramenta quod continent, ut quae specie gerimus, rerum veritate caut corpus Christi, quod sub specie panis et vini nunc geritur, manifesta visione, sicut revera est, quandoque capiatur. De qua visione Dominus in Evangelio secundum Joannem: Qui diligit me, diligitur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo  exponant hoc loco carnis et sanguinis veritatem ipsam eorum efficientiam id est peccatorum remissi
Abbreviated transcription (Latin):
non recipent utentes coniugib. & res ꝓprias
possidentes. quales habet catholica eccłia &¬
monachos & clericos plurimos S ideo isti here.¬
tici st̃: qm̃ se ab eccłia separantes. nulła spẽ
puce̾nt eos habere qui utuntur his reb quib
ipsi carent. encratitisq similes st̃ slã ex apotqͣtis¬

Expanded text:
non reciperent utentes conjugibus et res proprias possidentes: quales habet Catholica et monachos et clericos plurimos. Sed ideo isti haeretici sunt, quoniam se ab Ecclesia separantes, nullam spem putant eos habere, qui utuntur his rebus, quibus ipsi carent. Encratitis isti similes sunt: nam et Apotactit
Abbreviated transcription (Latin):
imomani a sy mone
mago. qui baptitatꝰ
a philippo diacono.
sicut in act̾ib apłoꝵ.
legit᷑. pecuma uolu¬
it a scĩs apłis emere.
ut eciã ꝑ impositionẽ
spẽ sẽi hic magicis fallatiis decerꝑat mn ultos.
Docebat antẽ detestand̾a curpitudinẽ in diferent̾
utendi feminis. nec mundũ dm̃ fecisse docebat
Negabat etiã carnis resurrect̾ionẽ. & asserebat
meretricẽ. quand̾a helenã quã sibi sociã scele¬
rũ fecerat: umaginesq & suã & eiusdẽ meretri¬
cis discipulis suis p̃bebat ad orandas. quas ꝙ romȩ
tanquã deoꝵ simulacra auctoritate puplica
constituerat. Inqua urbe. urbe apostolus pe¬
trus uera eũ uirtute dei om̃ppotentis extirit.

Expanded text:
ANI a Simone mago, qui baptizatus a Philippo diacono, sicut in Actibus Apostolorum legitur, pecunia voluit a sanctis Apostolis emere ut etiam per impositionem piritus sanctus. Hic magicis fallaciis deceperat multos . Docebat autem detestandam turpitudinem indifferenter utendi feminis. Nec Deum fecisse mundum, dicebat. Negabat etiam carnis resurrectionem. Et asserebat meretricem quamdam Helenen, quam sibi sociam scelerum fecerat, imaginesque et suam et ejusdem meretricis discipulis suis praebebat adorandas, quas et Romae tanquam deorum simulacra auctoritate publica constituerat. In qua urbe apostolus Petrus eum vera virtute Dei omnipotentis exstinxit
Abbreviated transcription (Latin):
Ab eo qd̾ scriptũ est inꝓuerbiis salomonis. Sunt qͥdi¬
uites eẽ affectant. nichil habentes. ꝙ sunt qͥ se
humiliant cũ suit diuites: & redẽptio animȩ
uiri idiuitiis npsiꝰ. panꝑ aut̃ ñ suffert᷑ minas
Or eo qd̾ scriptũ ẽ. in ꝓuerbiiᷤ salomonis. Si sapiens
fueris. tͥ sapiens eris. & ꝓximis tuis: Sin autẽ
nalus euaseris: solus hauries mala. D e eo

Expanded text:
Ab eo quod scriptum est in Proverbiis Salomonis, Sunt qui divites se affectant, nihil habentes; et sunt qui se humiliant, cum sint divites: et, Redemptio animae viri divitiae ejus, pauper autem non suffert minasde eo quod scriptum est in Proverbiis, Fili, si sapiens fueris, tibi sapiens eris, et proximis tuis; si autem malus evaseris, solus hauries mala. Sermo
Abbreviated transcription (Latin):
bus contra̾imꝰ. ꝑ illud menbrũ ꝓpagati. D Quod
ergo mulieres remedium habebant. que non
circũ cidebantur.s M Fidẽ & oblationes siue
sacrificia: ipsam qͦq circũ cisionẽ non tam̃ susci¬
piendo s credendo. O Quid dicend̾u est de pue¬
ris ante oct̾auam diem morientib. qm̃ ad illud

Expanded text:
bus contrahimus per illud membrum propagati. D. Quod bus contrahimus per illud membrum propagati. D. Quod ergo mulieres remedium habebant quae non circumcidebantur? M. Fidem et oblationes sive sacrificia: ipsam quoque circumcisionem; non tamen suscipiendo sed credendo. D. Quid dicendum est de pueris ante octavam diem morientibus, quoniam ad illud
Abbreviated transcription (Latin):
pore. Octͥonariꝰ uero in sacra scriptura. aligͣn¬
do tempus resurrect̾ionis significat. quod post
p̃sentem. que septem dieb currit uitã sequit᷑.
aliquando tempus grẽ. in quo et̾na bona serui¬
entib ꝓmittuntur. Merito gͥ prima illa circũ-¬
cisio. que sacram̃tum erat aliarũ duarũ. uissa
est fieridie octauo. ut ostenderet qd intẽpore
gr̃e. corda circũ cidenda erant ꝑ emundatio¬
nẽ iniquitatis. & intempore resurrectionis
corpora ꝑdepositionẽ corruptionis. ꝓpterea
aut̃ solis mascłis data ẽ. cͥciumcisio carnis. qͥa
sacra scriptura ꝑ mascułu sexũ. animã. ꝑ muli¬
erem uero.carnem significare solet. ut udeli
cationem contulit. sed carni non abstulit cor¬
ruptionẽ. Cultellus depetra fact̾us. x ꝑm signifi¬
cat. de quo dicit apostolus. petra autem erat
xp̃c. quitollit peccata mundi. In carne p̃putii.
data est contra originale peccatũ. qd̃ aparenti¬

Expanded text:
pore. Octonarius vero in sacra Scriptura aliquanpore. Octonarius vero in sacra Scriptura aliquando tempus resurrectionis significat quod post praesentem quae septem diebus currit vitam sequitur: aliquando tempus gratiae in quo aeterna bona servientibus Deo promittuntur. Merito igitur illa prima circumcisio quae sacramentum erat aliarum duarum, jussa est fieri die octavo, ut ostenderet quod in tempore gratiae corda circumcidenda erant per emundationem iniquitatis, et in tempore resurrectionis corpora per depositionem corruptionis. Propterea autem solis masculis data est circumcisio carnis, quia sacra Scriptura per masculinum sexum animam, per muliebrem vero carnem significare solet; ut videlicationem contulit, sed carni non abstulit corruptionem. Cultellus de petra factus Christum significat, de quo dicit Apostolus: Petra autem erat Christus , qui tollit peccata mundi . In carne praeputii data est contra originale peccatum, quod a parenti
Abbreviated transcription (Latin):
tib fideles colligeret. ac ꝑ hoc non iã ꝑsignacu¬
lum carnis ingenere. s ꝑ signaculum baptis¬
matis se cerneret in emundatione. O Nũqͥd
nonetiam olim ante diluuium fideles ab infi¬
delib discreti erant:  MErant. s pꝰ diluiuum
rursus humanũ genꝰ ad unũ popłm redactũ.
in abraham scdõ discerni cepit. D Qualit̾ fie¬
bat circũcisior ᷤ M Preceptũ fuit. ut puer
masculus octauo die natiuitatis sue circũcide¬
retur in carne preputii sui: cultello de petra
fact̾o. O Que fuit ratio. ut sic fieri p̃ciꝑet᷑.s
MT̾res st̃ circũcisiones. una in carne tantum
exteriꝰ. quȩ sacram̃tum est: due alie que st̃
res ⁊ urtꝰ sacramenti. altera que fit inp̃senti:
quando ꝑ depositionẽ mi quitatis mens circũci¬
chitur. altera que infuturo fiet: quando ꝑcde¬
positionẽ corruptionis corpis circũcidetur. Pri¬
ma gͥ est in carne. scda in mente: t̾tia in cor¬

Expanded text:
gentibus fideles colligeret, ac per hoc non jam per signacugentibus fideles colligeret, ac per hoc non jam per signaculum carnis in genere, sed per signaculum baptismatis secerneret in emundatione. D. Nunquid non etiam olim ante diluvium fideles ab infidelibus discreti erant? M. Erant; sed post diluvium rursus humanum genus ad unum populum redactum in Abraham secundo discerni coepit. D. Qualiter fiebat circumcisio? M. Praeceptum fuit ut puer masculus octavo die nativitatis suae circumcideretur in carne praeputii sui cultello de petra facto. D. Quae fuit ratio ut sic fieri praeciperetur? M. Tres sunt circumcisiones: una in carne tantum exterius, quae sacramentum est; duae aliae quae sunt res et virtus sacramenti. Altera quae fit in praesenti, quando per depositionem iniquitatis mens circumciditur. Altera quae in futuro fiet, quando per depositionem corruptionis corpus circumcidetur. Prima igitur est in carne; secunda in mente; tertia in cor
Abbreviated transcription (Latin):
caritate. ⁊ spe adiunct̾a. interius parit̾ rob eret̾
aruiuat. Iam ut estimo. satis demonstratum
est tibi. qualis fides & que sacram̃ta. aut que
oꝑa. illis scĩs pͥmis adoptinendã salutẽ fuerut
necessaria. O Quãdiu durauit statꝰ iste prioꝵ
lum suum in unũ congregare. & ab infid eliũ
collegio sequestrare. ut non solũ in una fide: s
etiam inuna essent societate. uocauit abrahan
ut eũ det̾ra sua educeret: ut ꝑ illum unum e
in illo uno. om̃s qui ab illo nascituri. aut illũ
secuturi erant. a pͥstma conuersatione ed uceit
in unã societatẽ nougtͣatȩ congregaret. Cui
etiã p̃cepit ut circun cideret pellem p̃putiꝰsiu
in signum sibi. posteris in exemplũ. tm̃ ad pͥorem
statum suꝑ adders. quatinꝰ ꝑ hoc signũ populus
dĩ abiufidelib discerneretur. quousq ille uenirae
qui non solum defiliis abrahe. s de uniu̾sis gen-

Expanded text:
charitate et spe adjuncta interius pariter roboretur charitate et spe adjuncta interius pariter roboretur et vincat. Jam ut existimo satis demonstratum est tibi qualis fides et quae sacramenta aut quae opera illis sanctis primis ad obtinendam salutem fuerunt necessaria. D. Quandiu duravit status iste priorum? lum suum in unum congregare et ab infidelium collegio sequestrare, ut non solum in una fide, sed etiam in una essent societate, vocavit Abraham, ut eum de terra sua educeret, ut per illum unum et in illo uno omnes qui ab illo nascituri aut illum secuturi erant a pristina conversatione educens in unam societatem novae vitae congregaret. Cui etiam praecepit ut circumcideret pellem praeputii sui in signum sibi, posteris in exemplum; tantum ad priorem statum superaddens quatenus per hoc signaculum populus Dei ab infidelibus discerneretur, quousque ille viveret qui non solum de filiis Abrahae, sed de universis etiam
Abbreviated transcription (Latin):
homo. ⁊⁊ ni quã eibonũ amissũ redditur. ut ꝑ eã
paulatim cognitione parit̾ & amore crescens. ad
plenã ilła uisionis felicitatẽ ꝑ uenire mereat᷑
Sic enĩ iustus quãdiu in hoc corpore exitens pe¬
grinat᷑ a dño. uiuere habet exfide. quẽ ad mo¬
ubeatus cũ eductꝰ fuerit de hoc ergastulo. ⁊ i
tione. S mira cdĩ dispensatione agit᷑ qd nc̃ interi
malicia hostis antiqui ad impugnandos oe ꝑse¬
quendos fideles relarat᷑: quatmꝰ uidelicet hoc
homini reputetur ꝓmerito. si nc̃ ꝑfidem ambu¬
lans uiam ueritatis etiã uł pugnatꝰ ñ deserat. quia
uisione p̃sentis dei roborat᷑. sola ꝑsuasione ꝓstrat᷑¬
erat. Ut aut̃ in hoc p̃lio inuictus stare possit. ⁊ bo¬
num suũ illesum custodire. ei ut dictum iã est
in sacram̃tis arma qͥb se muniat. & in oꝑily bons
cela quibus hostem ꝓsternat. ut scilicet fidei

Expanded text:
homo et in qua ei bonum amissum redditur, ut per eam homo et in qua ei bonum amissum redditur, ut per eam paulatim cognitione pariter et amore crescens ad plenam illam visionis felicitatem pervenire mereatur. Sic enim justus quandiu in hoc corpore existens peregrinatur a Domino vivere habet ex fide, quemadmodum beatus cum eductus de hoc ergastulo fueritione. Sed mira Dei dispensatione agitur quod nunc interim malitia hostis antiqui ad impugnandos et persequendos fideles relaxatur, quatenus videlicet hoc homini reputetur pro merito, si nunc per fidem ambulans viam veritatis etiam vel impugnatus non deserat, qui prius visione perat. Ut autem in hoc praelio invictus stare possit, et bonum suum illaesum custodire, dantur ei ut dictum est in sacramentis arma, quibus se muniat; in operibus bonis tela quibus hostem prosternat, ut scil
Abbreviated transcription (Latin):
tempsit. nc̃ ꝓpt̾ am̃ homini suꝑiori obedien¬
tiam atq honorẽ. exbibere ñ dedignetur.
O. Ecce demostrasti tria .i. fidem ⁊i sacra¬
m̃tum fidei. & oꝑa. nc̃ suꝑest ut inhis qur
hec habebant qualis aut quanta effect̾a sit
reꝑatio ostenoas. M Si sũmũ bonũ hominis
contẽplatio p̃sentis di est. maxime qͥa ao ꝑfru¬
endũ hoc homo pͥmũ conclitꝰ creditur. merito
fides ꝑ quã absentẽ quodamͦ uidere incipit:
initium boni & pͥncipiũ restaurationiꝰ eiꝰ me¬
moratur. Nã qm̃ hõ qui peccando cognitio¬
nẽ dĩ ꝑdidit. ꝑfide iterum illuminat᷑: ut
cunde indere atq agnoscere possit: patet¬
quia id ꝑ qd̾ ei pͥmũ bonũ qd ꝑ diderat redditur.
iure exordium restaurationis eius uocatur. Que
restauratio seilicet scd̾m in crem̃ta fidei crescit.
dũ homo ꝑ agnitionẽ ampliꝰ iluminatur. ⁊ infłi¬
matur ꝑ dilectionẽ. fides gͥ ipsa c̃. ꝑ quã reꝑatur

Expanded text:
tempsit, nunc propter Deum homini superiori obedientempsit, nunc propter Deum homini superiori obedientiam atque honorem exhibere non dedignetur. D. Ecce demonstrasti tria, id est fidem, et sacramenta fidei et opera. Nunc superest ut in his qui haec habebant, qualis aut quanta effecta sit reparatio ostendas. M. Si summum bonum hominis contemplatio praesentis Dei esset, maxime quia ad perfruendum hoc homo primus conditus creditur, merito fides, per quam absentem quodammodo videre incipit, initium boni et principium restaurationis ejus memoratur. Nam quoniam homo, qui peccando cognitionem Dei perdidit, per fidem iterum illuminatur, ut eum videre atque cognoscere possit; patetquia id per quod ei primum bonum quod perdiderat redditur, jure exordium restaurationis ejus vocatur. Quae restauratio scilicet secundum incrementa fidei crescit, dum homo per agnitionem amplius illuminatur et inflammatur perdilectionem. Fides igitur ipsa est per quam reparatur
Abbreviated transcription (Latin):
tum. ñ falsũ testimoniũ dices. Sextũ. non concu
factũ est.Sex alia: scam̃ ꝓhibitionẽ. D Quare
de faciendis unum t̾m p̾ceptũ datũ ẽ: ĩ ñ de fa¬
ciendis plura: MPrimũ peccatũ hominis fuit
in obedientia. ⁊ idõ uita ista que homim ad
penitentiã conceditur. tota obedientie depu-¬
tatur. Quia gͥ homo in malis agendis exꝓpͥa
concupiseentia indiu̾sa distraitur. in bonis uͦ
agendis sola obedientie regła gub̾nantur.
id̾o in malis cauendis. que habet ex semetipso.
& ꝑ semet ipsum facere potest. singillatum
instruenctus erat: ad bona uero agenda ad
obedientiã solũmodo reuocandꝰ. ut ibi ꝑsenten¬
tiam alteriꝰ. salibrius disceret. quid ipse age¬
re debuiss Cũ enĩ iubet᷑ homo patͥ ⁊ matͥ
honorẽ deferre. ñ hoc ad carnales parentes
solummꝰ referendũ est: s hoc potiꝰ ei p̃cipit᷑.
ut qͥ dm̃ in mandatis suis aliquando con¬

Expanded text:
tum: Non falsum testimonium dices; sextum: Non concutum: Non falsum testimonium dices; sextum: Non concufactum est; sex alia secundum prohibitionem. D. Quare de non faciendis unum tantum praeceptum datum est, et de faciendis plura? M. Primum peccatum hominis fuit inobedientia; et idcirco vita ista quae homini ad poenitentiam conceditur, tota obedientiae deputatur. Quia igitur homo in malis agendis ex propria concupiscentia in diversa distrahitur, in bonis vero agendis sola obedientiae regula gubernatur; ideo in malis cavendis, quae habet ex semetipso et per semetipsum facere potest, singulatim instruendus erat, ad bona vero agenda ad obedientiam solummodo revocandus, ut ibi per sententiam alterius salubrius disceret quid ipse agere debuisset. Cum enim jubetur homo patri et matri honorem deferre, non hoc ad carnales parentes solum referendum est; sed hoc potius ei praecipitur, ut quod in mandatis suis aliquando con
Abbreviated transcription (Latin):
exhibere deberet. S postea cũ lex sub intrass.
& disciplinã uiuendi ardorẽ ꝓponeret. cepit
ex his que media erant. qued̾a excipere. & ex.:
locare: ut quẽ ad mod̾u pͥmo homini in ꝑadiso
d̾s de concessione naturali unã ꝓ precepto disci¬
pline. ꝓhibitionẽ exceperat. ita mͦ filiis eiꝰ non
in una ueritate stantib. s ꝑ uarios errores dis-¬
sipatis: ñ unũ de concessione naturali p̾ceptũ
discipline quasi ꝓbandis. s quasi corrigendis ⁊
reꝑandis multa formaret. ita ut quantomagisse
in mediis tẽperare discerent: tanto leuiꝰ in conces¬
sa cauere ualerent. D Que fuert̃ illa queler
naturalis facienda aut uitanda ꝓposuerat: M
Illa septem que pꝰea lex scripta in sd̃a tabula
Ae dilectione ꝓximi mandabat. Primũ erat honora
patrẽ tuum & matrẽtuam. ut bene sit tͥrisis
longeuus suꝑt̾ram. Scd̾m non occides. Terciũ.
non mec haberis. Quartũ. nonfurtũ facies. En¬

Expanded text:
exhibere deberet. Sed postea, cum lex subintrasset, exhibere deberet. Sed postea, cum lex subintrasset, et disciplinam vivendi arctiorem proponeret coepit ex iis quae media erant quaedam excipere, et ex elocare, ut quemadmodum primo homini in paradiso Deus de concessione naturali unam pro praecepto disciplinae exhibitionem exceperat, ita modo filiis ejus non ex una veritate stantibus, sed per varios errores dissipatis, non unum de concessione naturali praeceptum disciplinae quasi probandis, sed quasi corrigendis et reparandis multa formaret, ut quanto magis se in mediis temperare discerent, tanto levius inconcessa cavere valerent. D. Quae fuerunt illa quae lex naturalis facienda aut vitanda proposuerat? M. Illa septem quae postea lex scripta in secunda tabula de dilectione proximi mandabat. Primum erat: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram; secundum: Non occides; tertium: Non maechaberis; quartum: Non furtum facies; quin
Abbreviated transcription (Latin):
postea secuta st̃ quasi qued̾a imago. & si ita dicen¬
dum ẽ. lini am̃ta ueritatis habentia. Ista uero non
iam umbra uł imago.s corpus ueritatis. in qͥb qͥa
plenarie salutis effectꝰ datur. & eudent̃ ostendit᷑.
quasi spẽ in corꝑe uiuenti exteriori motione se
ꝓdit. sic in eis uita grẽ inuisibilis clarissime de¬
mont᷑ratur. DDe oꝑib restat: uide. ut que dicen¬
mala. que nũquã licite cõmitti possunt. qued̾a st̃
media que siue fiant siue ñ fiant. nec culpa ẽ. nec
meritũ. Que sic gͦ se habent. ut nũquã licite fie¬
ri possint alla tm̾̃ mͦ lex naturalis ꝓhibuit. illa
uero que nũquam posst̃ licite p̃teriri sola p̃cepit.
media omĩa adutrũlibet relinquens. de illis aut̃
que uel p̃cipienda uł relinquenda erant. unũ
tm̃ p̃ceptum in corde hominis posuit. qd̃ tͥ non
sid̾atione. homo disceret quale̾ se erga ꝓximũ

Expanded text:
postea secuta sunt quasi quaedam imago, et si ita dicenpostea secuta sunt quasi quaedam imago, et si ita dicendum est lineamenta veritatis habentia. Ista vero non jam umbra vel imago, sed corpus veritatis; in quibus quia plenarie salutis effectus datur, et evidenter ostenditur quasi spiritus in corpore viventi exteriori motione se prodit; sic in eis vita gratiae invisibilis clarissime demonstratur. D. De operibus restat nunc ut quae dicenmala sunt quae nunquam licite committi possunt; quaedam sunt media quae sive fiant sive non fiant nec culpa est nec meritum. Quae sic ergo se habent ut nunquam licite fieri possint, illa tantummodo lex naturalis prohibuit; illa vero quae nunquam licite possunt praeteriri sola praecepit, media omnia ad utrumlibet relinquens. De illis autem quae vel praecipienda vel relinquenda erant, unum tantum praeceptum in corde hominis posuit: Quod tibi vsideratione homo disceret qualem se erga proximum
Abbreviated transcription (Latin):
facto disceret ea que intrusecus bona erant d̾̃o
tribuere. que uͦ mala sibi imputari. S hoc sig.¬
num. quasi de longe sũptũ. magis docuit homi
nem. qͥd ee̾t quã qd̃ fieret. Igitur cũ tempꝰ adue¬
nisset. quo ueritas declari debuerat. datũ est
remedium ꝑ circũcisionis sacram̃tũ. ubi dũ inte¬
riori substantia hoĩs pars. ñ quid̾e̾ naturalit̾ suꝑ-¬
iam manifestius illa peccati circũcisio. quã int̾io¬
ri homine grã ꝑficit demontratur: quia autẽ
circũcisio exteriores sordes & enormitates que
foris st̃ resecat. ablutio aut̃ maculas etiam inte¬
ritate ad ueniente xp̃o. circũ cisio cessare debuit.
ut illud sacram̃tum succederet. qd ꝑ fectam homi¬
nis emundationẽ. & interiorẽ anime candorẽ
quẽ in xp̃o & ꝑ ipsum sacram̃tũ ad ipiscitur.
posset declarare. Uidentur gͦ michi illa pͥma sacram̃¬
ta. quasi qued̾a umbra grẽ spũalis. illa uero que

Expanded text:
facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo tribuere, quae vero mala, sibi imputare. Sed hoc signum de longe sumptum nem quid esset, quam quid fieret. Igitur cum tempus advenisset quo veritas ipsa declarari debuerat, datum est remedium per circumcisionis sacramentum, ubi dum de exteriori substantia hominis pars non quidem naturaliter supejam manifestius illa peccati circumcisio quam in interiori homine gratia perficit demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt resecat, ablutio autem maculas etiam interitate adveniente Christo circumcisio cessare debuit, ut illud sacramentum succederet, quod perfectam hominis emundationem et interiorem animae candorem quem in ipso ot per ipsum sacramentum adipiscitur posset declarare. Videntur ergo illa prima sacramenta quasi quaedam umbra gratiae spiritualis; illa vero quae
Abbreviated transcription (Latin):
que & si aliam scĩficationẽ gr̃ę spũalis non confer¬
rent. eandem tam̃ manifestius panderent. Erat
qͥppe idem saluator. & eacdem fides ead̾e grã il¬
lic uenturi. hic exibiti. S quia ꝑ queni ipse salꝰ
dabatur. ad huc longe erat. eiusdẽ salutis signa
obscura esse debuert̃. ut paulatim eiꝰ aduentu
apꝓpinquante. ifides ampliꝰ eresceret: & grã
euidentiꝰ se manifestaret. Id̾o pͥmum ꝑ oblationẽ.
& postea ꝑ circũ cisionẽ. ad ultimũ ꝑ baptismum.
expiationis & iustificationis sacram̃tum forma¬
ri institutũ ẽ: quia eiusde̾ mũdationis forma
& similitudo. in oblatione quidẽ occulte innuit᷑.¬
incircũ cisione uero euidentiꝰ ex pͥmitur. ꝑ bap¬
tismũ autẽ manifeste declaratur. Primã nãq
institutionẽ accepit homo. ut ꝓreniediis salu¬
tis exterioris substantie partẽ offerret cło. par¬
tem ad uersũ ꝓpriũ retineret. quatinus in hoc

Expanded text:
quae etsi aliam sanctificationem gratiae spiritualis non conferquae etsi aliam sanctificationem gratiae spiritualis non conferrent, eamdem tamen manifestius panderent. Erat quippe idem Salvator, eadem fides, eadem gratia: illic venturi, hic exhibiti. Sed, quia ipse per quem salus dabatur adhuc longe erat, ejusdem salutis signa obscura esse debuerunt, ut paulatim ejus adventu appropinquante et fides amplius cresceret, et gratia evidentius se manifestaret. Ideo primum per oblationem et postea per circumcisionem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est; quia ejusdem mundationis forma et similitudo in oblatione quidem occulte innuitur, circumcisione vero evidentius exprimitur, per baptismum autem manifesta declaratur. Primam namque justificationem accepit homo, ut pro remediis salutis, exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum proprium retineret, quatenus in hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ones non ita sub naturali lege. quẽ a dmodũ
cireũcisio sub scrpta. ⁊ baptismꝰ sub grãad ne¬
cessitatem salutis. s ad cultũ deuotionis fie¬
bant. sola tc̃ ficde iustificante. & purificante
credentes. & rursũ hoc etiam in cireũcisio¬
ne ercepto qd̾ illi patres priores. quãlibet
iusti & dõ placentes. ante datam hostiam.
regnicelestis ianuam intrare ñ poterant.
s tantũ insinu ahrahe .i. in requie tranquilla
seruabantur. quousq ille ueniret. qui ꝓnol
moriens ⁊ resurgens. ꝑ assũptã carnẽ celos
ascłteret. & om̃ib inse crecdentib ac se seqͥt¬
tib. uam aperiret. O Si eacde uirtus i il
sacram̃tis fuit que in istis ẽ: qͥd cause erat
ut illa cessarent. & ista sucederent: S Ma¬
nifestior ueritas in istis declarat᷑. & iustion
erat. ut sic̃ paulatim ꝓcedente temꝑe creuit agni¬
tio fidei. ita etiam alia sacram̃ta instituerentur.

Expanded text:
ones non ita sub naturali lege quemadmodum ones non ita sub naturali lege quemadmodum circumcisio sub scripta et baptismus sub gratia ad necessitatem salutis, sed ad cultum devotionis fiebant, sola tunc fide justificante et purificante credentes. Et rursum hoc etiam in circumcisione excepto quod illi priores patres quamlibet justi et Deo placentes ante datam hostiam regni coelestis januam intrare non poterant; sed tantum in sinu Abrahae, id est in requie tranquilla servabantur, quousque ille veniret qui pro nobis moriens et resurgens per assumptam carnem coelos ascenderet, et omnibus in se credentibus ac se sequentibus viam aperiret. D. Si eadem virtus in illis sacramentis fuit quae in istis est, quid causae erat ut illa cessarent et ista succederent? M. Manifestior veritas in istis declaratur; et justum erat ut sicut paulatim procedente tempore crevit agnitio fidei, ita etiam alia sacramenta instituerentur,
Abbreviated transcription (Latin):
tia hominis duplex. alia interior que ipse ẽ. alia
exterior inreb qͥs possidet. Uoluit ergo ał ut
homo de ert̾iori subtantia sibi oblationẽ faceret:
ut uista reconpensatione.dum id qd̾ exterius a
&e oblationes siue sacrificia tunc remisiont̃ perca¬
torũ accepert̾ quicũq ueterẽ hominẽ deponentes
namq in illis oblationes & sacrificia fide medi¬
ante operabant᷑. qd postea sub lege serͥta cireũ¬
cisio. aut sub grã baptismus uidelice. ut uipsi
ab omĩ peccato siue origiuali siue actuali uisti¬
ficati int̾ menbra illiꝰ conputarent᷑. cuiꝰ fide &
sacram̃tis scĩficabantur. E andẽ qͥppe passio sal¬
uatoris precedentib sacram̃tis. idẽ siue oblati¬
oni sub naturali. siue circũcisioni sub lege
sertͥa. uirtutẽ ⁊ efficatiam sc̃ificationis contu¬
lit: quã sub sequentib ⁊ succedentib con¬
fert. hoc solo excepto qd̃ sacrificia & oblati¬

Expanded text:
tia hominis duplex est: alia interior quae ipse est; alia tia hominis duplex est: alia interior quae ipse est; alia exterior in rebus quas possidet. Voluit ergo Deus ut homo de exteriori substantia sua sibi oblationem faceret, ut justa recompensatione dum id quod exterius a et oblationes sive sacrificia tunc remissionem peccatorum acceperunt quicunque veterem hominem deponentes,unt. Idem namque in illis oblationes et sacrificia fide mediante operabantur, quod postea sub lege scripta circumcisio aut sub gratia baptismus; videlicet ut et ipsi ab omni peccato sive originali sive actuali justificati, inter membra illius computarentur, cujus fide et sacramentis sanctificabantur. Eamdem quippe passio Salvatoris, praecedentibus sacramentis, id est sive oblationi sub naturali, sive circumcisioni sub lege scripta, virtutem et efficaciam sanctificationis contulit, quam subsequentibus et succedentibus confert: hoc solo excepto quod sacrificia et oblati
Abbreviated transcription (Latin):
sufficere. cũ cet̾is sine quib ut dictum est
fioes placere ñ poterat. in hiis dũ caxat qui
tempus bene oꝑandi habebant .i. cũ susceptio¬
ne sacram̃torũ & executione bonoꝵ oꝑui
ꝑ caritatẽ ii spem. fide roborata. D Ergo
postea creuit fides: M Duob modis crełit
fides. ꝑ constantiam ⁊ cognitionẽ. Aliĩ fidem
habent cognitione magnã. ⁊ paruasn constan¬
tia. Alii cognitiõe paruã. ⁊ constantia magnã:
apud dm̃ autẽ p̃ciosior ẽ. magna fidei constan¬
tia. quã cognitio magna. Antiqui gͥ scĩ fidẽ
habebant plures cognitione paruã. timas¬
nam constantia: sicut econtrario. nc̃ multi
fidem habent cognitione magnã. ⁊ constan¬
tia paruã. O Que aut̃ sacram̃ta erant sub
lege eaturali: MOblationes ⁊ sacrificia
ce decimȩ. O Qua racionẽ hec sacram̃ta uocan¬
tur. M Quia sacre rei signa st̃ sũn o cuiꝰ o¬
N emissionis peccatorũ. dQuomͦ: d Substan¬

Expanded text:
sufficere cum caeteris sine quibus, ut dictum est, sufficere cum caeteris sine quibus, ut dictum est, fides placere non poterat, in iis duntaxat qui tempus bene operandi habebant, id est, cum susceptione sacramentorum et exercitatione bonorum operum per charitatem et spem fide roboratam. D. Ergo postea crevit fides? M. Duobus modis crescit fides: per constantiam et cognitionem. Alii fidem habent cognitione magnam, et parvam constantia; alii cognitione parvam et constantia magnam. Apud Deum autem pretiosior est magna fidei constantia quam cognitio magna. Antiqui igitur sancti fidem habebant plures cognitione parvam et magnam constantia; sicut econtrario nunc multi fidem habent cognitione magnam et constantia parvam. D. Quae sacramenta erant sub lege naturali? M. Oblationes et sacrificia et decimae. D. Qua ratione haec sacramenta vocantur? M. Quia sacrae rei signa sunt. D. Cujus? M. Remissionis peccatorum. D. Quomodo? M. Substan
Abbreviated transcription (Latin):
erant. aduentum eiꝰ in carnẽ. crucẽ. ⁊ resurrec¬
tionẽ. manifeste reuelatũ fuisse. cum etiam
apłiꝰ quieum p̃sentẽ in carnẽ uiderant. quorĩ fides
& iutitia ab ipso saluatore p̃dicitur hoc ignoras¬
s legantur. Crecebant tam̃ se saluari ꝑ eũ qͦmͦ
&e quands ei placuisset s quod morte allius te¬
auñdi essent. exceptis paucis quib hoc a dõreue.¬
latũ fuerat eos ignorasse. ex hoc patent̾ ostendit᷑
quos a petrus a nõ mortẽ suam p̃dlicenti contͣ
iã desꝑantes dicerent. Nos aut̃ s ꝑabamꝰ qued
ibse erat redepturꝰ isrł. Qui enĩ ipso uiuente
redeptionẽ sperauerant. postea aut̃ ipso mori-¬
ente desꝑant. patent̾ ostenditur: quia quos
ꝑ mortẽ eiꝰ rectim̃ di fuerant nesciert. Dhoc¬
igit᷑ illis pͥorib sufficere poterat ad salutẽ.
ut crederent eum creatorẽ om̃ium. ⁊ salua¬
torẽ expectarent uenturu. Pot̾at tt̾ eis hoc

Expanded text:
erant adventum ejus in carnem, crucem et resurrecerant adventum ejus in carnem, crucem et resurrectionem manifeste revelatum fuisse; cum etiam apostoli qui eum praesentem in carne viderunt quorum fides et justitia ab ipso Salvatore praedicatur hoc ignorasse legantur. Credebant tamen se salvari per eum quomodo et quando ei placuisset; sed quod morte illius redimendi essent exceptis paucis quibus hoc a Deo revelatum fuerat eos ignorasse ex hoc patenter ostenditur, quod et Petrus Domino mortem suam praedicenti contrajam desperantes dicerent: Nos autem sperabamus quod ipse esset redempturus Israel . Qui enim ipso vivente redemptionem speraverant, postea autem ipso moriente desperant; patenter ostendunt, quia quod per mortem ejus redimendi fuerant nescierunt. D. An hoc illis prioribus sufficere poterat ad salutem, ut crederent eum creatorem omnium, et salvatorem exspectarent venturum? M. Poterat hoc eis tunc
Abbreviated transcription (Latin):
sine pͥncipio aut fine subsistere. Deinde sequit᷑
t̾tium ut uidelic&. eum quẽ creatorẽ confite¬
tur om̃ium: credat etiam ⁊ expect̾et omĩum
saluatorẽ: n ut breuit̾ ꝑstringamꝰ. hec st̃ qͥb
nichil unquã minꝰ rectͥa fides habere potuit.
ut unus ds̾ credatur factor omĩum. i hominũ
saluator. Nã illi qui creaturã ꝓdõ colentes ge¬
mino errore decepti. uł creaturã et̾nam. uł
dm̃ tẽporalem ẽẽ credebant. qͥd isti aliud fecis
sus philosophi gentilium. qi fide̾ de saluatore
ñ habebant. quanuis int̾ creatorẽ ⁊ opus suum
discernendũ minime fallerentur. nequaquã
tam̃ fideles appellandi st̃: quia fid̾e saluatoris
ñ habuert̃. D Qualẽ fidem habuert̾ antiqui
de saluatore uenturo. marime hii qͥ circa pri¬
mordia scli existentes. nondu adhuc scripturas
in qͥb aduentꝰ eiꝰ ꝓmit tebatur acceꝑant:ᷤ. M
Non necesse est ut dicamꝰ omib quitẽ fideles

Expanded text:
sine principio et fine subsistere. Deinde sequitur sine principio et fine subsistere. Deinde sequitur tertium, ut videlicet eum quem Creatorem confitetur omnium, credat etiam et exspectet hominum salvatorem. Et ut breviter perstringamus, haec sunt quibus nihil unquam minus recta fides habere potuit, ut unus Deus credatur, factor omnium et hominum salvator. Nam illi qui creaturam mino errore decepti, vel creaturam aeternam vel Deum temporalem esse credunt, quid inde aliud fecisssus philosonon habebant, quamvis inter Creatorem et opus suum discernendum minime fallerentur, nequaquam tamen fideles appellandi sunt, quia fidem Salvatoris non habuerunt. D. Qualem fidem habuerunt antiqui de Salvatore venturo, maxime ii qui circa primordia saeculi existentes nondum adhuc Scripturas in quibus adventus ejus promittebatur acceperant? M. Non necesse est ut dicamus omnibus qui tunc fideles
Abbreviated transcription (Latin):
intꝰ exibetur. sic aliud ẽ fides qua nc̃ sicut
dicit apłs dm̃ quasi ꝑ speculũ in enigmate
cernimꝰ: atq aliud uisio manifesta qua eũ
postea facie ad faciem contẽplantes uisurisumꝰ. fides
gͥ sacram̃tũ est uisionis future. ⁊ ipsa uisio uirtus
est eiꝰ sacram̃ti qd̃ est fides. O Doceri nc̃ uelim.
que res ad fidem ꝑtineant. M Duo st̃. creator
& creatura. hec sana fides ita discernere debet.
ut nec creature diuinitatẽ creatoris attribuat.
nec creatori infirmitatẽ creature ascribat: .i.
nec dm̃ concludat tẽpore. nec creaturã tendat
et̾nitate. Nã qđ libet horũ fiat. fides necesse
est detͥmentũ patiat᷑. Sequit ut fides cũ recte
inter creatorẽ & creaturã diuiserit. rect̾e etiam
offerre studeat creatori honorẽ suum tribuen-¬
do. ut uidelicet confiteat᷑ omĩa ab ipso ⁊ ꝑ ipsũ
facta esse. ipsum uero ñ aliunde. s asemet ipso

Expanded text:
intus exhibetur; sic aliud est fides qua nunc, sicut intus exhibetur; sic aliud est fides qua nunc, sicut dicit Apostolus, Deum quasi per speculum in aenigmate cernimus ; atque aliud visio manifesta qua eum postea facie ad faciem contemplantes visuri sumus. Fides igitur sacramentum est visionis futurae; et ipsa visio virtus est ejus sacramenti quod est fides. D. Doceri nunc velim quae res ad fidem pertineant? M. Duo sunt: Creator et creatura. Haec sana fides ita discernere debet, ut nec creaturae divinitatem Creatoris attribuat, nec Creatori infirmitatem creaturae ascribat; id est, nec Deum concludat tempore, nec creaturam tendat aeternitate. Nam quodlibet horum fiat: fides necesse est detrimentum patiatur. Sequitur autem ut fides cum recte inter Creatorem et creaturam diviserit, recte etiam offerre studeat Creatoris honorem suum tribuendo, ut videlicet confiteatur omnia ab ipso et per ipsum facta esse, ipsum vero non aliunde sed a semetipso
Abbreviated transcription (Latin):
tur. qd̃ fides de p̾sentib p̾̃teritis simul ⁊ fu¬
turis esse potest. spes de solis futuris. fides
de nr̃is ⁊ alienis: spes solu̾mͦ de nr̃is. fidesde
bonis ⁊ malis. spes de solis bonis. O Quidẽ. sacͦ¬
mentũ fidei:S M uob modis intelligi potest
sacram̃tum fidei. siue ipsũ sacram̃tum qd̃ ẽ
fides. siue sacram̃tum fidei .i. fidelium. quo
fideles utunt᷑. ⁊ scanctificant᷑. O Qua racio¬
baptismi cum dicit᷑. ñ aliud sacram̃tũ quam
ipsũ qd̃ ẽ baptimꝰ significat᷑. ita ⁊ sacram̃¬
tum fidei ipsam fide̾ que sacram̃tũ ẽ non nũ¬
quã acciꝑe solemꝰ. Porro cet̾a omĩa ideo sacͤ¬
m̃ta fidei dicunt᷑. qd̾ ad eos tantũ qui fidem
habent scĩficandos instituta sint. Ipsa uero
fides ut dictũ est sacram̃tũ est. ꝓpt̾ea qd̃ sic̃
in baptismo ⁊ in aliis sacram̃tis. aliud ẽ. quod
foris ostendit᷑. atq aliud spũalis uirtꝰ que

Expanded text:
tur: quod fides de praesentibus praeteritis simul et futur: quod fides de praesentibus praeteritis simul et futuris esse potest: spes de solis futuris; fides de nostris et alienis; spes solummodo de nostris. Fides de bonis et malis; spes de solis bonis. D. Quid est sacramentum fidei? M. Duobus modis intelligi potest sacramentum fidei: sive ipsum sacramentum quod est fides; sive sacramentum fidei, id est fidelium, quo fideles utuntur et sanctificantur. D. Qua ratiocramentum baptismi cum dicitur, non aliud sacramentum quam ipsum quod est baptismus significatur, ita et sacramentum fidei ipsam fidem quae sacramentum est, nonnunquam accipere solemus. Porro caetera omnia ideo sacramenta fidei dicuntur, quod ad eos tantum qui fidem habent sanctificandos instituta sint. Ipsa vero fides, ut dictum est, sacramentum est, propterea quod sicut in baptismo et in aliis sacramentis aliud est quod foris ostenditur, atque aliud spiritualis virtus quae
Abbreviated transcription (Latin):
uł p̾sentia ueritatẽ sui a sensib nr̃is sine cog¬
citur: non in merito ipsa fides. ⁊ ñ existentiũ
substantia. ⁊ ñ apparentium argum̃tum appellat᷑
Porro illud considerandũ ẽ: quod sola fide nemo
placere potest dõ. nisi caritas illi sociata fuerit.
ut sit uidelicet fides oꝑ ans ex dilectione at¬
tam̃ fides fundam̃tũ quodãmͦ ẽ ⁊ pͥncipium bo¬
ni in homine. dequa caritas nascit᷑: de caritate
aut̃ spes generat᷑. quia fides ad cognitionem
ꝑtinet. Caritas uͦ amor. spes aut̃ fiducia ẽ. D
Breuit̾ uelim ut horum diffinitione pꝰposita.
ipsa mͥ manifestius distinguant᷑. Fides ẽ. uolun¬
taria ab sentium certitudo. supͣ opinionẽ ⁊ in¬
fra scientiam constituta. Caritas ẽ. amordei.
ꝓpt̾ ipsum. & amor ꝓximi ꝓpt̃ dm̃. Spes ẽ. fidu¬
cia futurorũ bonoꝵ. ex grã dĩ ⁊ bona consci¬
entia. In hoc etiam fides & spes differre uiden¬

Expanded text:
vel praesentia veritatem sui a sensibus nostris sive cogvel praesentia veritatem sui a sensibus nostris sive cogcitur, non immerito ipsa fides et non existentium substantia, et non apparentium argumentum appellatur. Porro illud considerandum est quod sola fide nemo potest placere Deo nisi charitas illi sociata fuerit, ut sit videlicet fides operans ex dilectione. Attamen fides fundamentum quodammodo est et principium boni in homine, de qua charitas nascitur, de charitate autem spes generatur; quia fides ad cogitationem pertinet, charitas vero amor, spes fiducia est. D. Breviter velim ut horum diffinitione proposita, ipsa mihi manifestius distinguantur. M. Fides est voluntaria absentium certitudo supra opinionem et infra scientiam constituta. Charitas est amor Dei propter ipsum, et amor proximi propter Deum. Spes est fiducia futurorum bonorum ex gratia Dei et bona conscientia. In hoc etiam fides et spes differre viden
Abbreviated transcription (Latin):
unt. ac deinde scĩficationẽ conferunt: ut sint
ex scĩficatione scĩficantia: atq boc ex sua sibiq
celitꝰ indita scĩficatione conferat᷑. qd̾ illa ꝑ hec
conferre consueuerant ex sola horum significa:¬
tione. D Que st̃ illa sine quib salus abinitio
xp̃i semꝑ usi st̃: infide robur. insacram̃tis fidei
arma. in oꝑib bonis tela accipientes. quib contͣ
diabolum pugnauert̾. Sane quẽ ad mod̾u neq
robur in hermi. neq arma sine uirib aut te¬
la contra fortẽ armatũ ꝓdesse possunt dimi¬
canti. ita quid̾e fideᷤ sine oꝑib ⁊ sacram̃toꝵ
scĩficatione. ⁊ rursus sine fide sacram̃ta aut
oꝑa salutis effectũ non habent. DQuid ẽifi¬
des:  M Paulus ditit fidem e̾e̾ substatiam
rerũ sperandarũ. argum̃tum ñ apparentum
D Qualit̾̃ hoc accipiendũ putas:ᷤ Muecũq
uł futura nec dum st̃. uł p̃terita iã e̾e̾ desiert̃.

Expanded text:
unt, ac deinde sanctificationem conferunt, ut sint unt, ac deinde sanctificationem conferunt, ut sint ex sanctificatione sanctificantia, atque hoc ex sua sibique coelitus indita sanctificatione conferant quod illa per haec conferre consueverant ex sola horum significatione. D. Quae sunt illa sine quibus salus ab initio Christi semper usi sunt: in fide robur in sacramentis fidei arma, in operibus bonis tela accipientes, quibus contra diabolum pugnaverunt. Sane quemadmodum neque robur inermi, neque arma sine viribus, aut tela, contra fortem armatum prodesse possunt dimicanti; ita quidem fides sine operibus et sacramentorum sanctificatione, et rursus sine fide sacramenta, aut opera salutis effectum non habent. D. Quid est fides? M. Paulus dicit fidem esse substantiam rerum sperandarum, argumentum non apparentium . D. Qualiter hoc accipiendum putas? Quaecunque vel futura, nec dum sunt; vel praeterita jam esse desierunt;