comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uolente purabatur: et marius belli usum aut stu¬
dia uulgi amissurus. Sed ea res frustra sperata¬
fuit tanta libido cum mario cundi plerosq in¬
uaserat. se se quisq preda locupletem fore uicto¬
rem domum rediturum. Alia huiuscemodi in¬
animis trahebant: er eos non paululum oratiõẽ
sua marius arrexerat. Nam postq omnibus q̃
postulauerat decretis milites scribere uult. hor¬
tandi causa simul et nobilitatem: et consueuerat
exagitandi: concionem aduocauit. Deinde hoc
modo disseruit:
Cio ego quirites plerosq non hisdem artib¬
S
imperium auobis petere: et postqͣ adepu
sunt gerere. Primo indusirios supplices modi¬
cos esse: deinde per ignauiã et superbiam ętatẽ
agere. Sed mihi contra ea iuidetur. Nam quan¬
tõ pluris est uniuersa res .p. ꝙ consulatus. aut
prȩtura. co maiore cura decet illam adminisĩ¬
ri ꝙͣ hec peti debere. Neꝙ ea res me fallit quã¬

Expanded text:
volenti putabatur et Marius aut belli usum aut stuvolenti putabatur et Marius aut belli usum aut studia uulgi amissurus. Sed ea res frustra sperata: tanta libido cum Mario eundi plerosque invaserat. Sese quisque praeda locupletem fore, victorem domum rediturum, alia huiusce modi animis trahebant, et eos non paulum oratione sua Marius arrexerat. Nam postquam omnibus quae postulauerat, decretis milites scribere uult, hortandi causa simul et nobilitatem, uti consueuerat, exagitandi contionem populi aduocauit. Deinde hoc modo disseruit: "Scio ego, Quirites, plerosque non isdem artibus imperium a vobis petere et, postquam adepti sunt, gerere: primo industrios supplices modicos esse, dein per ignaviam et superbiam aetatem agere. Sed mihi contra ea videtur: nam quo pluris est uniuersa res publica quam consulatus aut praetura, eo maiore cura illam administrari quam haec peti debere. Neque me fallit, quan
Abbreviated transcription (Latin):
lata bocchi nuncios mittit. Ille probare partiz
alia abnuere. Eo modo sȩpe ab utroq missis re¬
missisq nunciis: tempus procedere: et ex metel¬
li uoluntate bellum intactum trahi.
TMarius ut supradiximus cupientissima
plebe consul factus. Postqͣ ei prouinciam
numidiam populus iussit: et iam antea infestꝰ
nobilitati: tum uero multus atq feroꝵ in stare.
Singulos modo: modo uniuersos ledere. dictita¬
re se se consulatum: ex uictis illis spolia cepisse
alia prȩterea magnifica pro se et illis dolentia
Interim que bello opus erant prima habere.
Postulare legionibus supplementum auxilia
apopulis: et regibus sociisq arcessere. preterea
paucos fama cognitos accire: et ambiendo cogẽ
homines emeritos: stipendiis secum proficisci.
Neq illi senatus ꝙꝙ aduersus erat de nullo
negocio abnuere audebat. Cȩterum supplem¬
tum etiam letus decreuerat quia neq plebe militiã

Expanded text:
lata Bocchi nuntios mittit; ille probare partim, lata Bocchi nuntios mittit; ille probare partim, alia abnuere. Eo modo saepe ab utroque missis remissisque nuntiis tempus procedere, et ex Metelli voluntate bellum intactum trahi. At Marius, ut supra diximus, cupientissima plebe consul factus, postquam ei prouinciam Numidiam popuIus iussit, antea iam infestus nobilitati, tum vero multus atque ferox instare; singulos modo, modo uniuersos laedere; dictitare sese consulatum ex victis illis spolia cepisse, alia praeterea magnifica pro se et illis dolentia. Interim quae bello opus erant, prima habere: postulare legionibus supplementum, auxilia a populis et regibus arcessere, praeterea e militiae, paucos fama cognitos, accire et ambiendo cogere homines emeritis stipendiis secum proficisci. Neque illi senatus, quamquam aduersus erat, de ullo negotio abnuere audebat. Ceterum supplementum etiam laetus decreverat, quia neque plebi militia
Abbreviated transcription (Latin):
magis honore marii ꝙͣ in iuria sua excruciatũ
neq tam anxie laturum fuisse si adepta proui¬
cia: alii q mario traderet̃. Igitur eo dolore im¬
peditus: et quia stulticia uidebatur alienam rez
periculo suo curare legatos ad bocchum mutit
postulatum ne sine causa hostis populi romãi
fieret: habere tum magna copiam societatis
amiciciȩq coniungende que potior bello escet
et quãꝙ opibus suis confideret: tamen non de¬
bere in certa pro certis mutare. Omne bellu
sumi facile ceterum egerrime desinere: non ineiꝰ¬
dem potesrate initium eius belli et finem esse'.
Incipere cuiuis etiam ignauo licere. deponi non¬
nisi cum uictores uelint. proinde sibi regnoq:
suo consuleret: neu florentes res suas cum iugur¬
the perditis misceret. Ad ea rex satis placide ueͣ¬
ba facit. se se pacem cupere. sed iugurthe fortu¬
narum misereri. si eadem illa copia fieret omĩa
conuentura. Rursus imperator contra postu¬

Expanded text:
magis honore Mari quam iniuria sua excruciatum, magis honore Mari quam iniuria sua excruciatum, neque tam anxie laturum fuisse, si adempta provincia alii quam Mario traderetur. igitur eo dolore impeditus et quia stultitiae videbatur alienam rem periculo suo curare, legatos ad Bocchum mittit postulatum, ne sine causa hostis populo Romano fieret: habere tum magnam copiam societatis amicitiaeque coniungendae, quae potior bello esset, et, quamquam opibus suis confideret, tamen non debere incerta pro certis mutare. Omne bellum sumi facile, ceterum aegerrime desinere; non in eiusdem potestate initium eius et finem esse; incipere cuiuis etiam ignavo licere, deponi cum victores uelint. Proinde sibi regnoque suo consuleret neu florentis res suas cum Iugurthae perditis misceret. Ad ea rex satis placide verba facit: sese pacem cupere, sed Iugurthae fortunarum misereri; si eadem illi copia fieret, omnia conventura. Rursus imperator contra postu
Abbreviated transcription (Latin):
locauerat. Ita iuigurtha ratus aut capta urbe
opere precium fore: aut si romanus dux auxi¬
lio suis uenisset pręlio se se certaturos. Nam
callidus id modo festinabat bocchi pacem in¬
minuere ne mox moras agitando aliud q bellũ
mallet. Imperator postq de regum societate co¬
ꝯnouit: non temere:neq uti sẽpe iam uicto iu¬
nitis reges haud pͥrocul operitur. melius esse
ratus cognitis mauris: quoniam is nouus hostis
accesserat ex cõmodo pugnam facere.
Nterim metellus roma per luteras certior
fit prouinciam mario datam. Nam con¬
sulem antea acceperat.Quibus rebus supra bo¬
num aut honestu perculsus: neq lacrimas te¬
nerc neq: moderari linguam uir ille egrȩgius
inaliis artibus nimis moliter egritudinem pati
Quam rem alii insuperbiam uertebant:alii bo¬
num ingenium contumelia accensum esse di
cebant. multi ꝙ iam parta uictoria ex manib
eriperetur. Nobis satis cognitum est illum Ø¬

Expanded text:
locaverat. ita Iugurtha ratus aut capta urbe locaverat. ita Iugurtha ratus aut capta urbe operae pretium fore aut, si Romanus auxilio suis venisset, proelio sese certaturos. nam callidus id modo festinabat, Bocchi pacem inminuere, ne moras agitando aliud quam bellum mallet. Imperator postquam de regum societate cognovit, non temere neque, uti saepe iam victo Iunitis reges opperitur, melius esse ratus cognitis Mauris, quoniam is novos hostis adcesserat, ex commodo pugnam facere. interim Roma per litteras certior fit provinciam Numidiam Mario datam; nam consulem factum ante acceperat. quibus rebus supra bonum aut honestum perculsus neque lacrumas tenere neque moderari linguam, vir egregius in aliis artibus nimis molliter aegritudinem pati. quam rem alii in superbiam vortebant, alii bonum ingenium contumelia accensum esse, multi quod iam parta victoria ex manibus eriperetur. nobis satis cognitum est illum
Abbreviated transcription (Latin):
cia. quis omnia honesta atq inhonesta uendere
mos erat: et iam antea iugurthe filia Bocchi Ø¬
nupserat. Uerum ea necessitudo apud numi¬
das: maurosq leuis ducitur: quia singuli proopi¬
bus quisq ꝙ plurimas uxores denas alii: alii x¬
plures habent. Sed reges eo amplius. Ita anim
multitudine distrahitur. nullam pro socia opti¬
nent. pariter omnes uiles sunt. Igitur in locuz
ambobus placitum exercitus conueniunt. Ibi
fide data et accepta iugurtha bocchi animum a
accendit oratione. Romanos in iustos profunda
auaricia: cõmunes omnium hostes esse.eandez
illam causam belli cum boccho habere quam
secum et cum aliis gentibus. libidine imperitã¬
di: quis omnia regna aduersa sunt :Tum se se
paulo ante carthaginenses: item regem persen
post uti quisq opulentissimus uideatur ita ro¬
manis hostem fore. His atq aliis talibus dictis
ad cirtham oppidum iter constituunt: ꝙ ibi &.
metellus predam captiuosq: et impedimenta

Expanded text:
tia, quis omnia honesta atque inhonesta vendere tia, quis omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat. et iam antea Iugurthae filia Boccho nupserat. verum ea necessitudo apud Numidas Maurosque levis ducitur, quia singuli pro opibus quisque quam plurumas uxores, denas alii, alii pluris habent, sed reges eo amplius. ita animus multitudine distrahitur: nulla pro socia obtinet, pariter omnes viles sunt. igitur in locum ambobus placitum exercitus conveniunt. ibi fide data et accepta Iugurtha Bocchi animum oratione accendit: Romanos iniustos, profunda avaritia, communis omnium hostis esse; eandem illos causam belli cum Boccho habere, quam secum et cum aliis gentibus, lubidinem imperitandi, quis omnia regna advorsa sint; tum sese, paulo ante Carthaginiensis, item regem Persen, post uti quisque opulentissumus videatur, ita Romanis hostem fore. his atque aliis talibus dictis ad Cirtam oppidum iter constituunt, quod ibi Q. Metellus praedam captivosque et impedimenta
Abbreviated transcription (Latin):
Phileni conditione probata se uitamq suam .x.
p. condonauere. Ita uiui obruti sunt. Carthagi¬
nenses in eo loco phylenis fratribus aras consẽcͣ¬
uere. Aliiq illis domi honores instituti sunt.
Nunc ad rem redeo.
Ugurtha postq̃ amissa Thala nihil satis fir¬
mum contra metellum putat per magnas
solitudines cum paucis profectus peruenit ad
ꝯetulos genus hominum fedum: ĩcultumq &
eo tempore ignarum romani nominis. Eoruz
multitudinem in unum coegit ac paulatim
consuefacit illos ordines habere: signa sequi ĩ¬
perium obseruare. Etem alia militaria facere
Preterea regis bocchi proximos magnis mune¬
ribus: et maioribus promissis ad studium sui
pducit. Quis adiutoribus regem aggressus im¬
pellit: uti aduersus romanos bellum᷑ incipiat.
ld ea gratia facilius proniusq fuit. qđ Bocchus ĩ¬
initio huiusce belli legatos romam miserat foedꝰ
oportunissimam pauci impediuerant ceci auari¬

Expanded text:
Philaeni condicione probata seque vitamque suam rei Philaeni condicione probata seque vitamque suam rei publicae condonauere: ita viui obruti. Carthaginienses in eo loco Philaenis fratribus aras consecrauere, aliique illis domi honores instituti. Nunc ad rem redeo. Iugurtha postquam amissa Thala nihil satis firmum contra Metellum putat, per magnas solitudines cum paucis profectus pervenit ad Gaetulos, genus hominum ferum incultumque et eo tempore ignarum nominis Romani. Eorum multitudinem in unum cogit ac paulatim consuefacit ordines habere, signa sequi, imperium observare, item alia militaria facere. praeterea regis Bocchi proxumos magnis muneribus et maioribus promissis ad studium sui perducit, quis adiutoribus regem aggressus inpellit, uti advorsus Romanos bellum incipiat. id ea gratia facilius proniusque fuit, quod Bocchus initio huiusce belli legatos Romam miserat foedus  incepto bello pauci impediverant caeci avari
Abbreviated transcription (Latin):
populi finis haberetur. igitur carthagine Ø¬
duo fratres missi sunt quibus nomen phile¬
nes erat maturauere iter pergere. Cyrenen¬
ses tardius ierc. Id socordia ne: an casu accide¬
rit parum cognouimus. Cęterum solet in
illis locis tempestas haud secus atq in mari
retinere. Nam ubi per loca equalia et nuda
gignentium uentus coortus harenam humo
excitauit ea magna ui agitata: ora oculosq implẽ
solet. Ita impedito prospectu morari uter. Postꝙͣ
Cyrenenses aliquanto posteriores se esse uident:et
ob rem corruptam domi penas metuunt crimina¬
ri carthaginenses ante tempus domo digressos cõ¬
turbare rem. Deniq omnia mallent pati ꝙͣ uicti
abire. Sed cum poeni aliam conditionem tantu¬
modo equam peterent: greci optionem carthagi¬
nensium faciunt. ut uel illi quo fines peterent¬
populo suo ibi uiui obruerentur: uel eadem cõ¬
ditione se se quem in locum uellent processuros.

Expanded text:
populi finis haberetur. Igitur Carthagine populi finis haberetur. Igitur Carthagine duo fratres missi, quibus nomen Philaenis erat, maturauere iter pergere, Cyrenenses tardius iere. Id socordiane an casu acciderit, parum cognovi. Ceterum solet in illis locis tempestas haud secus atque in mari retinere. Nam ubi per loca aequalia et nuda gignentium ventus coortus harenam humo excitauit, ea magna vi agitata ora oculosque implere solet: ita prospectu impedito morari iter. Postquam Cyrenenses aliquanto posteriores se esse vident et ob rem corruptam domi poenas metuont, criminari Carthaginiensis ante tempus domo digressos, conturbare rem, denique omnia malle quam victi abire. Sed cum Poeni aliam condicionem, tantummodo aequam, peterent, Graeci optionem Carthaginiensium faciunt, ut vel illi, quos finis populo suo peterent, ibi viui obruerentur, vel eadem condicione sese quem in locum vellent processuros.
Abbreviated transcription (Latin):
facilius retinebantur: ꝙ procul ab imperio re¬¬
gis etatem agebant. Inter illos frequentem o¬
numidiam multi uastiq: loci erant. Sed quo¬
niam in has regiones per leptitanorum nego¬
cia uenimus: non in dignum uidetur egregiũ
atq mirabile facinus duorum carthagine siu
memorare. Eam rem nos locus ammonuit.
Qua tempestate carthaginenses plereq affricc
imperitabant. Cyrenenses quoq magni opu
lentiq fuere. Ager in medio harenosus una
speciȩ neq flumen: neq mons erat qui fines
eorum discerneret. quȩ res eos in magno diu¬
turnoq bello inter se habuit. Sed põsiqͣ urrĩ¬
q legiones: itemq classes sepe fuse fugateq sunt
et alteri alteros aliquantum attriuerant: territi
ne mox uictos uictoresq deffessos alius aggrede¬
retur. per inducias sponsionem faciunt. uti Ø¬
certo die legati domo proficiscerentur. Quo ĩ
loco inter sẽ obuii fuissent. Is cõmunis utriusqꝙ

Expanded text:
facilius retinebant, quod procul ab imperio refacilius retinebant, quod procul ab imperio regis aetatem agebant. Inter illos et frequentem Numidiam multi vastique loci erant. Sed quoniam in eas regiones per Leptitanorum negotia venimus, non indignum videtur egregium atque mirabile facinus duorum Carthaginiensium memorare; eam rem nos locus admonuit. Qua tempestate Carthaginienses pleraque Africa imperitabant, Cyrenenses quoque magni atque opulenti fuere. Ager in medio harenosus, una specie; neque flumen neque mons erat, qui finis eorum discerneret. Quae res eos in magno diuturnoque bello inter se habuit. Postquam utrimque legiones, item classes saepe fusae fugataeque et alteri alteros aliquantum attriueret. veriti, ne mox victos victoresque defessos alius aggrederetur, per indutias sponsionem faciunt, uti certo die legati domo proficiscerentur: quo in loco inter se obvii fuissent, is communis utriusque
Abbreviated transcription (Latin):
amiciciam et societatem rogatum. Deinde ubi
ea impetrata sunt semper boni fidelesꝙ man¬
sere et cuncta abestia albino: metelloq impe¬
rata grauiter fecerant. Itaq ab imperatore fa¬
cile quȩ petebant adepti sunt. Emissȩ eo co¬
hortes quatuor ligurum et .C. annius prefectꝰ
id oppidum ab sidoniis conditum est quos ac¬
cepimus profugos ob discordias ciuiles nauib
in eos locos uenisse. Ceterum situm inter du¬
as syrtes quibus nomen ex re inditum est. Nã
duo sunt sinus prope in extrema africa impa¬
res magnitudine: pares natura: quorum loca¬
pxima terrę prealta st̃. cetera uti fors tulit al
ta. Alia intempestate uadosa. Nam ubi ma¬
re magnum esse: et seuire uentis coepit. Limũ
harenamq et saxa in gentia fluctus trabunt.
⁊ta facies locorum cum uentis simul mutatur.
Syrtes ab tractu nominate sunt. Euis ciuitatis
lingua modo conuersa cõnubio numidarum
legum cultusq pleraq sunt sydonica. Que eo

Expanded text:
amicitiam societatemque rogatum. Deinde ubi amicitiam societatemque rogatum. Deinde ubi ea impetrata, semper boni fidelesque mansere et cuncta a Bestia, Albino Metelloque imperata naue fecerant. Itaque ab imperatore facile quae petebant adepti. Emissae eo cohortes Ligurum quattuor et C. Annius praefectus. Id oppidum ab Sidoniis conditum est, quos accepimus profugos ob discordias civilis nauibus in eos locos venisse, ceterum situm inter duas Syrtis, quibus nomen ex re inditum. Nam duo sunt sinus prope in extrema Africa, impares magnitudine, pari natura; quorum proxima terrae praealta sunt, cetera uti fors tulit alta alia, alia in tempestate uadosa. Nam ubi mare magnum esse et saevire ventis coepit. limum harenamque et saxa ingentia fluctus trahunt: ita facies locorum cum ventis simul mutatur. Syrtes ab tractu nominatae. Eius civitatis lingua modo conuersa conubio Numidarum, legum cultusque pleraque Sidonica; quae eo
Abbreviated transcription (Latin):
sitis turribus: opus administros tutari. Contͣ
hec oppidani festinare parare. prorsus abutris¬
q nihil reliquum fieri. Demq romani mul¬
uentum erat oppido modo potiti. prȩda omĩs
a perfugis corrupta est. Hi postꝙ murum arie¬
tibus feriri. resq suas afflictas uident: aurum
atq argentum et alia quȩ prima ducuntur do¬
mum regiam comportant: ibi uino et epulis
onerati:illa et domum: et semet igni corrum¬
punt: et quas uicti ab hostibus penas metue¬
rant. eas ipsi uolentes pependere. Sed pariter
cum capta thala legati exoppido lepti ad metellũ
uenerant. orantes uti presidium prȩfectumq
eo miteret.Amilcarem quendam hominem
nobilem factiosum: nouis rebus studere aduer¬
sum quem neq imperia magistratuum: neq
leges ualerent: nisi id festinaret in sũmo peri¬
culo suam salutem et illorum socios fore. Na
leptitani iam inde aprincipio belli iugurthini
ad bestiam consulem: et postea romam miserãt

Expanded text:
sitis turribus opus et administros tutari; contra sitis turribus opus et administros tutari; contra haec oppidani festinare, parare; prorsus ab utrisque nihil relicuum fieri. Denique Romani, multa quam eo ventum erat, oppido modo potiti; praeda omnis ab perfugis corrupta. Ii postquam murum arietibus feriri resque suas afflictas vident, aurum atque argentum et alia, quae prima ducuntur, domum regiam comportant. Ibi vino et epulis onerati illaque et domum et semet igni corrumpunt, et quas victi ab hostibus poenas metuerant, eas ipsi volentes pependere. Sed pariter cum capta Thala legati ex oppido Lepti ad Metellum venerant orantes, uti praesidium praefectumque eo mitteret: Hamilcarem quendam, hominem nobilem factiosum, novis rebus studere, aduersum quem neque imperia magistratuum neque leges valerent; ni id festinaret, in summo periculo suam salutem, illorum socios fore. Nam Leptitani iam inde a principio belli Iugurthini ad Bestiam consulem et postea Romam miserant
Abbreviated transcription (Latin):
se se cure esse. Deinde postero die contra opi¬
nionem iugurthe ad thalas perueniunt. Oppi¬
dani qui se se locorum asperitate munitos credi¬
derant. magna atq in solita re perculsi nihilo segni¬
us bellum parare: idem nostri facere. Sed rex ni¬
hil iam infectum metello credens. qui omma ar¬
ma. tela. locos tempora: deniq naturam ipsas
cȩteris ĩpitantem industria uicerat: cum liberis
et magna parte pecuniȩ exoppido noctu ꝓfugit
Neq postea in ullo loco amplius uno die autx
una nocte moratus. Simulabat se se negocii gra¬
tia properare. Ceterum proditionem timebat.
quam uitare posse celeritate putabat. Nam ta¬
lia consilia per ocium ex oportunitate capiunt
At metellus ubi oppidanos prelio intentos simł
oppidum et operibus et loco munitum uidet:
uallo fossaq moenia circũuenit: deinde iubet
locis ex copia maximȩ idoneis uineas agere suꝑ¬
q eas aggerem iacere: et super aggerem impo¬

Expanded text:
us curae esse. Deinde postero die contra opius curae esse. Deinde postero die contra opinionem Iugurthae ad Thalam perveniunt. Oppidani, qui se locorum asperitate munitos crediderant, magna atque insolita re perculsi, nihilo segnius bellum parare; idem nostri facere. Sed rex, nihil iam infectum Metello credens, quippe qui omnia, arma tela, locos tempora, denique naturam ipsam ceteris imperitantem industria vicerat, cum liberis et magna parte pecuniae ex oppido noctu profugit. Neque postea in ullo loco amplius uno die aut una nocte moratus, simulabat sese negoti gratia properare, ceterum proditionem timebat, quam vitare posse celeritate putabat: nam talia consilia per otium et ex opportunitate capi. At Metellus, ubi oppidanos proelio intentos, simul oppidum et operibus et loco munitum videt, vallo fossaque moenia circumvenit. Dein duobus locis ex copia maxime idoneis vineas agere, superque eas aggerem iacere et super aggerem impo
Abbreviated transcription (Latin):
ri iubet nisi frumento dierum decem. Ceterus
uerat portari iubet. Preterea conquirit ex agris
quam plurimum potest domiti pecoris: eoq ĩ¬
ponit uasa cuiuscũq modi: sed pleraq lignea
collecta ex tuguriis numidarum. Ad hec finiti¬
mis imꝑat qui se post fugam regis metello de¬
derant quã plurimum quisq aquȩ portarei.
Diem locumq ubi presto fuerit prȩdicit. Ip̃e
ex flumine quam proximã oppido aqua supͣ-
diximus iumenta onerat. Eo modo in structus
ad thalam proficiscit᷑. Demde ubi ad id loci uẽ¬
tum est: quo numilis preceperat: et castra posi¬
ta munitaq sunt. tanta repente celo uis aque emis
sa dicitur: ut ea modo exercitui satis superq fo-¬
ret. preterea cõmeatus spe amplior fuit: quia
numide sicuti pleriq in noua deditione offi-¬
cia intenderant. Ceterum milites religione
pluuia magis usi sunt: eaq res multum animis
eorum addidit. Nam rati sunt diis ĩmortalib¬

Expanded text:
ri iubet nisi frumento dierum decem, ceterum ri iubet nisi frumento dierum decem, ceterum ea portari. Praeterea conquirit ex agris quam plurimum potest domiti pecoris eoque imponit vasa cuiusque modi, sed pleraque lignea collecta ex tuguriis Numidarum. Ad hoc finitimis imperat, que se post regis fugam Metello dederant, quam plurimum quisque aquae portaret; diem locumque, ubi praesto forent, praedicit; ipse ex flumine, quam proximam oppido aquam esse supra diximus, iumenta onerat: eo modo instructus ad Thalam proficiscitur. Deinde ubi ad id loci ventum, quo Numidis praeceperat, et castra posita munitaque sunt, tanta repente caelo missa vis aquae dicitur, ut ea modo exercitui satis superque foret. Praeterea commeatus spe amplior, quia Numidae, sicuti plerique in nova deditione, officia intenderant. Ceterum milites religione pluvia magis usi, eaque res multum animis eorum addidit, nam rati sese dis immortalib
Abbreviated transcription (Latin):
tha pro tempore parati instructiq sunt. De¬
inde prelium incipitur.Qua in parte. rex pu¬
gnȩ affuit: ibi aliquãdiu cęxtatum est. Ceteri
ẽius omnes milites primo congressu pulsi fuga¬
tiq sunt. Romani signorum et armorum et
aliquanto numero hostium paucorum potiti¬
sunt . Nam ferme numidas in omnibus prȩ¬
liis magis pedes ꝙ arma tutati sunt. Ea fuga
iugurtha impensius modo rebus suis diffidẽs
cum perfugis et parte equitatus in solitudines:
deinde thalam peruenit. Id oppidum mag
atq opulentum. Ibiq pleriq thesauri: filioru¬
q eius multus pueritiȩ cultus erat. Quȩ post¬
ꝙ metello comperta sunt. quãꝙͣ inter thalas¬
flumen ꝙ proximum inspacio milium quinqua¬
ginta loca arrda atq uasta cognouerat. tamen spe
patrandi belli cius oppidi si potitus foret. omnes
asperitates superuadere:ac naturam etiam uincẽ
aggreditur Igitur iumenta omnia sarcinis leua¬

Expanded text:
tha pro tempore parati instructique, detha pro tempore parati instructique, dein proelium incipitur. Qua in parte rex pugnae affuit, ibi aliquamdiu certatum, ceteri eius omnes milites primo congressu pulsi fugatique. Romani signorum et armorum et aliquanto numero, hostium paucorum potiti; nam ferme Numidis in omnibus proeliis magis pedes quam arma tuta sunt. Ea fuga Iugurtha impensius modo rebus suis diffidens cum perfugis et parte equitatus in solitudines, dein Thalam pervenit, in oppidum magnum atque opulentum, ubi plerique thesauri filiorumque eius multus pueritiae cultus erat. Quae postquam Metello comperta sunt, quamquam inter Thalaflumenque proximum in spatio milium quinquaginta loca arida atque vasta esse cognoverat, tamen spe patrandi belli, si eius oppidi potitus foret, omnis asperitates superuadere ac naturam etiam vincere aggreditur. Igitur omnia iumenta sarcinis leua
Abbreviated transcription (Latin):
tur. Et postea populus atribuno plebis Iucio
mallio mantino rogatus est: quem illorum¬
uellet cum iugurtha bellum gerere: frequẽs
marium iussit. Sed paulo antẽ senatus numi¬
Odem tempore iugurtha amissis amicis¬
quorum plerosq ipse necauerat. ceteri formidine¬
territi: pars ad romanos: alii ad regem bocchum ꝓ¬
profugerant. Cum neq bellum geri sine mini iugurtha¬
stris posset: et nouorum fidem in tanta perfidia
ueterum experiri periculosum duceret: uagus
incertus q agitabatur. Neq illi res: neq consiliũ
aut quisq omnium hominum satis placebat.
itinera prefectosq: indies mutare modo aduẽ¬
sum hostes interdum in solitudines pergere. Se¬
pe in fuga: ac paulopost in armis spem habere.
dubitare uirtuti: an fidei popularium minusx
crederc. Ita quocũq intenderat res aduersȩ
erant. Sed inter eas moras repente se se metel¬
lus cum exercitu ostendit. numide ab iugur¬

Expanded text:
tur. Et postea populus a tribuno plebis T. tur. Et postea populus a tribuno plebis T. Manlio Mancino rogatus, quem vellet cum Iugurtha bellum gerere, frequens Marium iussit. Sed paulo ... DecrevEodem tempore Iugurtha amissis amicisquorum plerosque ipse necauerat, ceteri formidine pars ad Romanos, alii ad regem Bocchum profugerant, cum neque bellum geri sine administris posset et nouorum fidem in tanta perfidia ueterum experiri periculosum duceret, varius incertusque agitabat. Neque illi res neque consilium aut quisquam hominum satis placebat: itinera praefectosque in dies mutare; modo aduersum hostis, interdum in solitudines pergere; saepe in fuga ac post paulo in armis spem habere; dubitare, virtuti an fidei popularium minus crederet: ita quocumque intenderat, res aduersae erant. Sed inter eas moras repente sese Metellus cum exercitu ostendit. Numidae ab Iugur
Abbreviated transcription (Latin):
inditio patefacto ex perfugis cognouit. rũ¬
sus tãq ad integrum bellum cũncta parat. festi¬
natq. Marium fatigantem deprofectione siml
et inuictum: et offensum sibi parum idoneu
ratus ddomum dimittit: Et romȩ plebs luteris
que de metello ac mario misse erant cognitis
uolenti animo de ambobus acceperãt. Impe¬
ratori nobilitas quȩ antea decori fuit: inuidia
esse. At illi alteri generis humilitas fauorema
addiderat. Ceterum inutroq magis studia par¬
tium q bona. aut mala sua moderata esse. Pre¬
terea seditiosi magistratus uulgum ex agitare
Metellum omnibus concionibus pena capitis
arcessere. Marii uirtutem in maius celebrare.
Deniq plebs sic accensa erat uti opifices: agre¬
stesq omnes quorum res fidesq in manib
site erant relictis operibus frequentarc mari¬
um: et sua necessaria post illius honorem
ducerent. Ita perculsa nobilitate post multas
tempestates nouo homini consulatus manda¬

Expanded text:
indicio patefacto ex perfugis cognovit, rurindicio patefacto ex perfugis cognovit, rursus tamquam ad integrum bellum cuncta parat festinatque. Marium fatigantem de profectione, simul et inuitum et offensum sibi parum idoneum ratus, domum dimittit. Et Romae plebes litteris, qua de Metello ac Mario missae erant, cognitis volenti animo de ambobus acceperant. Imperatori nobilitas, quae antea decori fuit, invidiae esse; at illi alteri generis humilitas fauorem addiderat. Ceterum in utroque magis studia partium quam bona aut mala sua moderata. Praeterea seditiosi magistratus uulgum exagitare, Metellum omnibus contionibus capitis arcessere, Mari virtutem in maius celebrare. Denique plebes sic accensa, uti opifices agrestesque omnes, quorum res fidesque in manibus sitae erant. relictis operibus frequentarent Marium et sua necessaria post illius honorem ducerent. Ita perculsa nobilitate post multas tempestates nouo homini consulatus manda
Abbreviated transcription (Latin):
uti acta exant ex perfugis cognouit: primo indi¬
cem persequi conatus est Postqͣ id frustra fuit.
iugurtham placandi gratia accedit. et dicit quȩ
ipse parauiss facere perfidia clientis sui peruẽ¬
ta.lacrimans obtestatur per amiciciam perq sua
antea fideliter acta. ne super tali scelere se se ha¬
beret. Ad ea rex aliter atq animo gerebat placi¬
de respondit. Bomilcare: aliisq multis quos so¬
cios insidiarum cognouerat interfectis iramx
compressit: ne qua ex eo negocio sedicio ociret
Neq post id locorum iugurthȩ ulla dies autx
noꝵ ulla quieta fuit. Neq loco neq mortali
cuiquam aut tempori satis credere. Cuies ho¬
stesq una metuere circũspectare omnia: et
omni strepitu pauescere. Alio loco sepe con¬
tra decus regium noctu quiescere. Interdum
somno excitũs areptis armis tumultum facere.¬
Ita formidine quasi uecordia exagitari:
Gitur Metellus ubi de casu bomilcaris et

Expanded text:
uti acta erat, ex perfugis cognovit, primo indiuti acta erat, ex perfugis cognovit, primo indicem persequi conatus, postquam id frustra fuit, Iugurtham placandi gratia accedit; dicit, quae ipse parauisset facere, perfidia clientis sui praeuenta; lacrimans obtestatur per amicitiam perque sua antea fideliter acta, ne super tali scelere suspectum sese haberet. Ad ea rex, aliter atque animo gerebat, placide respondit. Bomilcare aliisque multis, quos socios insidiarum cognoverat, interfectis iram oppresserat, ne qua ex eo negotio seditio oreretur. Neque post id locorum Iugurthae dies aut nox ulla quieta fuit: neque loco neque mortali cuiquam aut tempori satis credere, civis hostisque iuxta metuere, circumspectare omnia et omni strepitu pauescere, alio atque alio loco, saepe contra decus regium, noctu requiescere, interdum somno excitus arreptis armis tumultum facereita formidine quasi vecordia exagitari. Igitur Metellus, ubi de casu Bomilcaris et
Abbreviated transcription (Latin):
inquibus molicia. secordiamq uiri accusare: te¬
stari deos per quos iurauisset monere ne premia
metelli in pestem conuerteret iugurthȩ exitiũ
adesse. ceterum sua ne an uirtute metelli periret &
id modo agitari. Proinde reputaret cum ani¬
mo suo premia an cruciatu mallet. Sed cum hȩ
litere adlate sunt forte nabdalsa exercitato cor¬
pore fessus in lecto quiescebat. Ubi cognitis bo¬
milcaris uerbis primo cura. deinde uti egrum ani¬
mum solet somnus cepit. Erat ei numida qui¬
dam negociorum curator: fidus acceptusq: et
omnium consiliorum: nisi nouissimi particeps.
Qui postqͣ ad latas litteras audiuit ex consuetu¬
dine ratus opera aut ingenio suo opus esse in
tabernaculum introiuit. Dormiente illo episto¬
lam super caput inpuluino temere positam
sumit ac perlegit: deinde propere cognitis in si¬
diis ad regem pergit. Nabdalsa paulo post ex ꝑ¬
rectus ubi neq epistolam repit: et rem omnem

Expanded text:
in quis mollitiam socordiamque viri accusare, tein quis mollitiam socordiamque viri accusare, testari deos, per quos iurauisset, monere, ne praemia Metelli in pestem conuerteret: Iugurthae exitium adesse, ceterum suane an Metelli virtute periret, id modo agitari; proinde reputaret cum animo suo, praemia an cruciatum mallet. Sed cum eae litterae allatae, forte Nabdalsa exercito corpore fessus in lecto quiescebat, ubi cognitis Bomilcaris verbis primo cura, deinde, uti aegrum animum solet, somnus cepit. Erat ei Numida quidam negotiorum curator, fidus acceptusque et omnium consiliorum nisi novissimi particeps. Qui postquam allatas litteras audivit et ex consuetudine ratus opera aut ingenio suo opus esse in tabernaculum introiit, dormiente illo epistulam super caput in puluino temere positam sumit ac perlegit, dein propere cognitis insidiis ad regem pergit. Nabdalsa paulo post experrectus ubi neque epistulam repperit et rem omnem,
Abbreviated transcription (Latin):
cu deseruit incoeperat suspectus regi et ipse eum
suspiciens nouas res cupere ad perniciem eius do¬
lum querere die noctuq fatigare animum. De¬
niq omnia temptando socium sibi adiungit Nab¬
dalsam hominem nobilem magnis opibus clarũ
acceptumq: popularibus suis qui plerũq seorsũ
ab rege exercitum ductare. et omnes res exequi
solitus erat: quȩ iugurthȩ fesso:aut maioribus
astricto superauerant. Ex quo illi gloria. opesq
inuentȩ sunt. Igitur utriusq consilio dies in si¬
liis statuitur. cętera uti res poscebat extempore
parari placuit. Nabdalsa ad exercitum profectꝰ¬
est. quem inter hyberna romanorum iussus ha¬
bebat ne ager inultis hostibus uastaret᷑. Is post¬
ꝙ magnitũdine facinoris perculsus ad tempus
non uenit: metusq rem ĩpediebat. Bomilcar si¬
mul cupidus incoepta patrandi: et timore socii
anxius: ne obmisso uetere consilio nouum que¬
reret: litteras ad eum per homines fideles mittit.

Expanded text:
tu deseruit, inceperat, suspectus regi et ipse eum tu deseruit, inceperat, suspectus regi et ipse eum suspiciens novas res cupere, ad perniciem eius dolum quaerere, die noctuque fatigare animum. Denique omnia temptando socium sibi adiungit Nabdalsam, hominem nobilem, magnis opibus, clarum acceptumque popularibus suis, qui plerumque seorsum ab rege exercitum ductare et omnis res exequi solitus erat, quae Iugurthae fesso aut maioribus asstricto superauerant; ex quo illi gloria opesque inventae. Igitur utriusque consilio dies insidiis statuitur; cetera, uti res posceret, ex tempore parari placuit. Nabdalsa ad exercitum profectus, quem inter hiberna Romanorum iussus habebat, ne ager inultis hostibus vastaretur. Is postquam magnitudine facinoris perculsus ad tempus non venit metusque rem impediebat, Bomilcar, simul cupidus incepta patrandi et timore soci anxius, ne omisso uetere consilio nouum quaereret, litteras ad eum per homines fidelis mittit,
Abbreviated transcription (Latin):
latere pedites qͣ arctissimȩ ire et signa occulta¬
re iubet. Uaccenses ubi primum animaduertẽ
ad se uersum exercitum pergere: primo uti erat
res metellum ẽe rati portas clausere. Deinde
ubi neq agros uastari: et eos qui primi aderãt
numidas equites uident: rursus iugurtham
arbitrati cum magno gaudio obuii procedũt.
alii uulgum effusum oppido cedere: alii ad x¬
portas festinare: pars turres capere: ira atq
prȩdȩ spes amplius ꝙͣ lassitudo posse. Ita uac¬
censes biduum tantummodo ex perfidia leta¬
ti sunt. ciuitas magna atq opulentissima cũ¬
cta pene: atq predę fuit. Turpilius quem pre¬
fectum oppidi unum ex omnibus profugisse
supra ostendimus. iussus ametello causam
dicere: posiꝙ se se parum expurgat condem¬
natus uerberatusq capite penas soluit. Na
is ciuis ex collatio erat. Per idem tempus Bo¬
milcar cuius impulsu iugurtha deditionem q me¬

Expanded text:
late, pedites quam artissime ire et signa occultalate, pedites quam artissime ire et signa occultare iubet. Vagenses ubi animum aduertere ad se versum exercitum pergere, primo, uti erat res, Metellum esse rati portas clausere; deinde ubi neque agros vastari et eos, qui primi aderant, Numidas equites vident, rursum Iugurtham arbitrati cum magno gaudio obvii procedunt. alii uulgum effusum oppido caedere, alii ad portas festinare, pars turris capere: ira atque praedae spes amplius quam lassitudo posse. Ita Vagenses biduum modo ex perfidia laetati; civitas magna et opulens cuncta poenae aut praedae fuit. Turpilius, quem praefectum oppidi unum ex omnibus profugisse supra ostendimus, iussus a Metello causam dicere, postquam sese parum expurgat, condemnatus verberatusque capite poenas soluit; nam is civis ex Latio erat. Per idem tempus Bomilcar, cuius impulsu Iugurtha deditionem, quam me
Abbreviated transcription (Latin):
italicis intactus profugit. Id mĩa ne hospitis
an pactione aut casu ita euenerit parum co¬
perimus: nisi quia illi intanto malo turpis
uita integra fama potior fuit improbus in¬
intestabilis q uiderur. Metellus postqͣ de rebus
uaccȩ actis comperit paulisper mestus e con¬
spectu abiit. Deinde ubi ira et egritudo per¬
mixta sunt cum maxima cura ultum ire in¬
iurias festinat. Legionem cum qua hyema¬
bat et quaz plurimos potest numidas equites
pariter cum occasu solis expeditos educit: et
postera die circiter horam tertiam peruenit in quã¬
dam planiciem locis paulo superioribus circũuẽ¬
tam. Ibi milites fessos itineris magnitudine et
iam abnuentes omnia docet oppidum uaccam
non amplius mille passuum abesse. decere illos
reliquum laborem equo animo pati: dum pro
ciuibus suis uiris fortissimis atq miserrimis pe¬
nas caperent. Predam prȩterea benigne osten¬
tat. Sic animis eorum arrectis equites in primo

Expanded text:
Italicis intactus profugit. Id misericordiane hospitis Italicis intactus profugit. Id misericordiane hospitis an pactione aut casu ita evenerit, parum comperimus, nisi, quia illi in tanto malo turpis vita integra fama potior fuit, improbus intestabilisque videtur. Metellus postquam de rebus Vagae actis comperit, paulisper maestus ex conspectu abit. Deinde ubi ira et aegritudo permixta sunt, cum maxima cura ultum ire iniurias festinat. legionem, cum qua hiemabat, et quam plurimos potest Numidas equites pariter cum occasu solis expeditos educit et postera die circiter hora tertia pervenit in quandam planitiem locis paulo superioribus circumventam. Ibi milites fessos itineris magnitudine et iam abnuentis omnia docet oppidum Vagam non amplius mille passuum abesse, decere illos relicuum laborem aequo animo pati, dum pro civibus suis, viris fortissimis atque miserrimis, poenas caperent; praeterea praedam benigne ostentat. Sic animis eorum arrectis equites in primo
Abbreviated transcription (Latin):
ctum oppidi Titum turpilium syllanum alius
alium domos suas inuitant. eos omnes prȩter
turpilium inter epulas obtruncant. Posteax
milites palantes inermes: quippe intali die ac
sine imperio aggrediuntur. Idem plebs facit
pars edocti anobilitate: alii studio talium rerũ
incitati. quis acta consiliumq ignorantibus
tumultus ipse et res nouȩ satis placebant.Ro¬
mani milites improuiso metu perculsi incer¬
ti ignari q qd potissimum facerent tͣẽpidare.
Arcem oppidi ubi signa et scuta erant: presi¬
dium hostium: porte ante clause fugam pro¬
hibebant. Ad hec mulieres pueriq pr̃o tectis
edificiorum saxa: et alia quȩ locus prebebat
certãti miuere. Ita neq: caueri poterat anceps
malum: neq afortissimis uiris infirmissimo
generi resisti posse. Iuxta mali boniq strenui
et imbelles multi obtruncati. In ea tanta aspe¬
ritate seuissimis numidis: et oppido undiq
clauso Turpilius prefectus unus ex omnibus

Expanded text:
ctum oppidi T. Turpilium Silanum alius ctum oppidi T. Turpilium Silanum alius alium domos suas inuitant. Eos omnis praeter Turpilium inter epulas obtruncant, postea milites palantis inermos, quippe in tali die ac sine imperio, aggrediuntur. Idem plebes facit, pars edocti ab nobilitate, alii studio talium rerum incitati, quis acta consiliumque ignorantibus tumultus ipse et res novae satis placebant. Romani milites, improuiso metu incerti ignarique, quid potissimum facerent, trepidare. Arce oppidi, ubi signa et scuta erant, praesidium hostium, portae ante clausae fuga prohibebant; ad hoc mulieres puerique pro tectis aedificiorum saxa et alia, quae locus praebebat, certatim mittere. Ita neque caueri anceps malum neque a fortissimis infirmissimo generi resisti posse: iuxta boni malique, strenui et inbelles inulti obtruncari. In ea tanta asperitate saevissimis Numidis et oppido undique clauso Turpilius praefectus unus ex omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
magna cura parare omnia festinare cogere exer¬
citum ciuitates quȩ ab se defecerant formidine
munire. arma. tela: aliaq quȩ spe pacis amise¬
rat reficere aut cõmercari seruicia romanoru
allicere et eos ipsos qui in presidiis erant pecu¬
nia temptare. prorsus nihil in tactum: neq qe¬
tum pati cuncta agitare. Igitur uaccenses quo
metellus ininitio iugurtha pacificante prȩsidi¬
um imposuerat fatigati regis suppliciis. neqx
antea uoluntate alienati principes ciuitatis in¬
ter se coniurant. Nam uulgus uti plerunq so¬
let: et maximȩ numidarum ingenio mobili se¬
ditiosum: atq discordiosum erãt: cupidum no¬
uarum rerum: quieti et ocio aduersum. Deinde
compositis inter se rebus indiem tertium occisio¬
nem constituunt. ꝙ is festus celebratusq per
omnem africam ludum et lasciuiam magisqͣ
formidinem ostentabat. Sed ubi tempus fuit
centuriones tribunosq militares: et ip̃m prefe¬

Expanded text:
magna cura parare omnia, festinare: cogere exermagna cura parare omnia, festinare: cogere exercitum; civitatis, quae ab se defecerant, formidine arma tela aliaque, quae spe pacis amiserat, reficere aut commercari; servitia Romanorum allicere et eos ipsos, qui in praesidiis erant, pecunia temptare; prorsus nihil intactum neque quietum pati, cuncta agitare. Igitur Vagenses, quo Metellus initio Iugurtha pacificante praesidium imposuerat, fatigati regis suppliciis neque antea voluntate alienati, principes civitatis inter se coniurant. Nam uulgus, uti plerumque solet et maxime Numidarum, ingenio mobili, seditiosum atque discordiosum erat, cupidum novarum rerum, quieti et otio aduersum. Dein compositis inter se rebus in diem tertium constituunt, quod is festus celebratusque per omnem Africam ludum et lasciuiam magis quam formidinem ostentabat. Sed ubi tempus fuit, centuriones tribunosque militaris et ipsum praefe
Abbreviated transcription (Latin):
tumeliosum foret in eos si equites romam satel¬
liti numide traderentur. Nunc Marius anxiu
aggreditur atq hortatur et contumeliarum ĩ
peratori cum suo auxilio penas petat. homine
ob morbos animo parum ualidum secunda ora¬
tione extollit. Illum regem ingentem uirumx
Massinisse nepotem esse: si iugurtha capius aut
occisus foret imperium numidie sine mora ha¬
biturum. Id adeo mature posse euenire: si ipse
consul ad id bellum missus foret. Itaq et illum
et equites romanos. allosq milites et negociatores
ipse plerosq pacis spe impellit uti romam ad su¬
os necessarios aspere in metello de bello scribant
Marium imperatorem poseant. Sic illi a muliis
mortalibus honesussima suffragatione consulatus
petebatur. Simul ea tempestate plebs nobilitate
percussa: per legem maniliam nouos extollebat
lta mario cuncta procedere.Interim iugurthax
postq omissa deditione bellum incocpit cum x¬

Expanded text:
tumeliosum in eos foret, si equites Romani sateltumeliosum in eos foret, si equites Romani satellites Numidae traderentur. Hunc Marius anxium aggreditur atque hortatur, ut contumeliarum in imperatorem cum suo auxilio poenas petat. Hominem ob morbos animo parum valido secunda oratione extollit: illum regem, ingentem virum, Masinissae nepotem esse; si Iugurtha captus aut occisus foret, imperium Numidiae sine mora habiturum; id adeo mature posse evenire, si ipse consul ad id bellum missus foret. Itaque et illum et equites Romanos, milites et negotiatores, alios ipse, plerosque pacis spes impellit, uti Romam ad suos necessarios aspere in Metellum de bello scribant, Marium imperatorem poscant. Sic illi a multis mortalibus honestissima suffragatione consulatus petebatur. Simul ea tempestate plebs nobilitate fusa per legem Mamiliam nouos extollebat. Ita Mario cuncta procedere. Interim Iugurtha, postquam omissa deditione bellum incipit, cum
Abbreviated transcription (Latin):
laxiore imperio q antea habere. apud negocia¬
tores quorum magna multitudo uticȩ erãt. cri¬
minose simul et magnifice debello loqui dimi¬
dia pars exercitus si sibi permitteret. paucis die¬
bus iugurtham in cathenis habiturum. Ab im¬
peratore bellum consulto trahi ꝙ homo inanis et
regic superbie imperio nimis gauderet. Que oĩa
illis eo firmiora uidebantur. quia diuturnitate
belli res familiares corruperant. et animo cupiẽt
nihil satis festinatur. Erat preterea in exercitu
nostro numida quidam nomine Gauda mana¬
stabilis filius Massine nepos quem Micipsa testa¬
mento secundum hercdem scripserat morbis cõ¬
fectus: et obeam causam mente paululum ĩmi¬
nuta. Cui metellus petenti more regum ut sel¬
lam iuxta se ponerci. Item postea custodic causa
turmam equitum romanorum: utrunq negaue¬
rat honorem: ꝙ eorum modo foret. quos põpu¬
lus romanus reges appellauisset. pręsidium ꝙ cõ¬

Expanded text:
laxiore imperio quam antea habere; apud negotialaxiore imperio quam antea habere; apud negotiatores, quorum magna multitudo Vticae erat, criminose simul et magnifice de bello loqui: dimidia pars exercitus si sibi permitteretur, paucis diebus Iugurtham in catenis habiturum; ab imperatore consulto trahi, quod homo inanis et regiae superbiae imperio nimis gauderet. Quae omnia illis eo firmiora videbantur, quia diuturnitate belli res familiaris corruperant et animo cupienti nihil satis festinatur. Erat praeterea in exercitu nostro Numida quidam nomine Gauda, Mastanabalis filius, Masinissae nepos, quem Micipsa testamento secundum heredem scripserat, morbis confectus et ob eam causam mente paulum imminuta. Cui Metellus petenti, more regum ut sellam iuxta poneret, item postea custodiae causa turmam equitum Romanorum, utrumque negauerat: honorem, quod eorum modo foret, quos populus Romanus reges appellauisset; praesidium, quod con
Abbreviated transcription (Latin):
ptor animus: et superbia cõmune nobilitatis
malum. Itaq primum commotus insolita re
mirari primum cius consilium: et quasi per ami¬
ciciam monere: ne tam praua inciperet: neu su¬
per fortunam animum gereret: non omnia õi¬
bus esse cupienda: debere illi res suas satis placẽ.
Postremo caueret id petere apopulo.ro. quool
illi iure negaretur. Postꝙ hȩc atq alia talia di¬
xit. neq animus marii flectitur: respondit ubi
se se quȩ peteret. ac postea sepius eadem postu¬
lanti fertur dixisse ne festinaret abire: satis ma¬
curȩ illum cum filio suo consulatum petiturũ.
is eo tempore contubernio patris ibidem milita¬
bat annos natus circiter .xx. Quȩ res marium
cum pro honore quem affectabat tum contra
metellum uehementer accenderat. Ita cupidĩe
atq ira pessimis consultoribus crassari: neq fa¬
cto ullo neq dicto abstinere qd modo ambitio¬
sum foret. Milites quibus in hybernis preerat

Expanded text:
ptor animus et superbia, commune nobilitatis ptor animus et superbia, commune nobilitatis malum. Itaque primum commotus insolita re mirari eius consilium et quasi per amicitiam monere, ne tam praua inciperet neu super fortunam animum gereret: non omnia omnibus cupienda esse, debere illi res suas satis placere; postremo caueret id petere a populo Romano, quod illi iure negaretur. Postquam haec atque alia talia dixit neque animus Mari flectitur, respondit, ubim sese quae peteret. Ac postea saepius eadem postulanti fertur dixisse, ne festinaret abire: satis mature illum cum filio suo consulatum petiturum. Is eo tempore contubernio patris ibidem militabat. Annos natus circiter viginti. Quae res Marium cum pro honore, quem affectabat, tum contra Metellum vehementer accenderat. Ita cupidine atque ira, pessimis consultoribus, grassari; neque facto ullo neque dicto abstinere, quod modo ambitiosum foret; milites, quibus in hibernis praeerat,
Abbreviated transcription (Latin):
tus: ubi primum etas militiȩ̨ patiens fuit.
stipendiis faciundis non greca facunodia: neq
urbanis mundiciis se se exercuit. Ita inter bo¬
nas artes integrum ĩgenium breui adoleuit.
Ergo ubi primum tribunatum militarem apo¬
pulo periit: plerisq faciem eius ignorantibus: fa¬
cile notus per omnes tribus declaratur. Deinde
ab eo magistratu alium post alium sibi peperit
semperq ĩpotestatibus eo modo agitabat: ut am¬
pliore honore qͣ gerebat dignus haberet᷑.Tamẽ
bat. Nam postea ambitionc prȩceps datus est.
etiam tum alios magistratus plebs consulatum
nobilitas inter se per manus tradebat. Nouus
quin is indignus illo honore et quasi pollũtus
haberetur. Igitur ubi Marius haruspicis dicta
codem intendere uidet: quo cupido animi hõ¬
cabatur a metello consulatum petendi gratia mis¬
sionem rogat. Cui qͣq uirtus gloria: atq alia bo¬
nis optanda superabant: tamen inerat contem¬

Expanded text:
tus, ubi primum aetas militiae patiens fuit, tus, ubi primum aetas militiae patiens fuit, stipendiis faciundis, non Graeca facundia neque urbanis munditiis sese exercuit: ita inter artis bonas integrum ingenium brevi adolevit. ergo, ubi primum tribunatum militarem a populo petit, plerisque faciem eius ignorantibus, factis notus per omnis tribus declaratur. deinde ab eo magistratu alium, post alium sibi peperit, semperque in potestatibus eo modo agitabat, ut ampliore quam gerebat dignus haberetur. tamen bat. Etiam tum alios magistratus plebs, consulatum nobilitas inter se per manus tradebat. Nouos , quin indignus illo honore et is quasi pollutus haberetur. Igitur ubi Marius haruspicis dicta eodem intendere videt, quo cupido animi hortabatur, ab Metello petendi gratia missionem rogat. Cui quamquam virtus, gloria atque alia optanda bonis superabant, tamen inerat contem