comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
huc in reb humanis ẽ constantius ille
medo iam frat̾ nr̃ cacholicus xp̃ianus qͥ mł¬
tos urm rome in domũ suam cong̾gauerat.
pp̃ implenda p̾cepta manichei. satis quidẽ
uana & inepta. s tamen que uos magna
existimatis. Quib cum ur̃a infmitas ce¬
deret. disꝑsi estis quisq in uiam suã. Uñ
illi qui in eis ꝑdurare uoluerũt. a ur̃a
societate scisma fec̾unt: & quiꝗ in matus.
dormiũt. mattarii appellant᷑. A quoꝵ st ͣ¬
tis longe dissimiles fuerũt plume fausti
& caprine lodices. qr deliciaꝵ affluentia ñ
solum mattarios fastidiebat. s etiã domũ
pat̾s sui hominis pauꝑis mileuitani. Au¬
ferte gͦ ꝑditam simi ilatonẽ. si demorib
ñ uultis. saltẽ delitt̾is ur̃is: nelingua
ur̃a cum uita ur̃a. tanqͣm ille pͥmus hõ cũ
gente tenebrarũ. ñ mendacib elem̃tis. sed
u̾bis pugnare uideatur. S ne in homines
potiꝰ nõ implentes ea que sibi p̾ciprunt᷑. ꝙ̃

Expanded text:
huc in rebus humanis est ille Constantius, huc in rebus humanis est ille Constantius, modo iam frater noster catholicus christianus, qui multos uestrum Romae in domum suam congregauerat propter inplenda praecepta Manichaei, satis quidem uana et inepta, sed tamen quae magna existimatis: quibus cum uestra infirmitas cederet, dispersi estis quisque in uiam suam. unde illi, qui in eis perdurare uoluerunt, a uestra societate schisma fecerunt, et quia in mattis dormiunt, Mattarii appellantur; a quorum stratis longe dissimiles fuerunt plumae Fausti et caprinae lodices, qua deliciarum adfluentia non solum Mattarios fastidiebat, sed etiam domum patris sui hominis pauperis Mileuitani. auferte ergo perditam simulationem, si de moribus non uultis, saltem de litteris uestris, ne lingua uestra cum uita uestra tamquam ille primus homo cum gente tenebrarum mendacibus non elementis, sed uerbis pugnare uideatur. Sed ne in homines potius non inplentes ea, quae sibi praecipiuntur, quam
Abbreviated transcription (Latin):
eam a cet̾is imꝓbandis repudiandisq se¬
cerneret ait alio loco. finis aut̃ p̾cepti est̾
caritas: de corde puro et conscĩa bona et fide
ñ ficta. Unde gͥ hab̾e potestis uerã daritatẽ
ex fide ficta surgentem : Aut q̃ndo uos pi¬
gebit fidem ur̃am fucare mendaciis. qñ ⁊
p̾mũ hominẽ ur̃m cũ suis hostĩb ĩ sue
nature u̾itate manentib mutabili falla¬
uulnera passionis ꝙcatces resurrectõnis
anteponi uultis si illo mentiente uos anñ¬
tiatis u̾itatem.Si autẽ xp̃m ur̃m sectari
uultis: quis nõ in uobis caueat falsitatẽ.
ut ibus quo mandatis que uos ĩ plere
dicitis. ñ sit nͥ sola fallacia: qippe cũ au¬
sus sit faustꝰ dicere. qd̾ es: in onis ñ por¬
tetis: nisi forte ideo u̾m dixit. qr ñ es ĩco¬
nis. s ⁊̃ aurũ insaccellis. et in arcellis hẽ¬
atis. Nec rep̾hend̾entur ista in uobis.
iqr ꝓfitemini aliud. et alit̾ uiuitis. Ad¬

Expanded text:
eam a ceteris inprobandis repudiandisque seeam a ceteris inprobandis repudiandisque secerneret, ait alio loco: finis autem praecepti est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. unde ergo habere potestis ueram caritatem ex fide ficta surgentem ? aut quando uos pigebit fidem uestram pugnare mendaciis, quando et primum hominem uestrum cum suis hostibus in suae naturae ueritate manentibus mutabili fallauulnera passionis, cicatrices resurrectionis anteponi uultis, si illo mentiente uos adnuntiatis ueritatem. si autem Christum uestrum sectari uultis, quis non in uobis caueat falsitatem, ut in his quoque mandatis, quae uos inplere dicitis, non sit nisi sola fallacia? quippe cum ausus sit Faustus dicere, quod aes in zonis non portetis — nisi forte ideo uerum dixit, quia non aes in zonis, sed et aurum in arcellis et in sacculis habeatis — nec reprehenderentur ista in uobis, nisi quia profitemini aliud et aliter uiuitis. ad
Abbreviated transcription (Latin):
nõ ꝑeat. s hẽat uitam et̾nam. Quid iuil¬
tis amplius: Credite gͦ in filiũ hominis
ut habeatis uitam et̾nam quia ip̃e est et
filius di qui potest dare uitam et̾nã. q ip̃e
est uerus d̾s et uita et̾na. sicut idem iohes
ait in epła sua. libi etiã dicit antixp̃m esse
qui negat xp̃m incarne uenisse. Quuid ꝙͣ
uos tanqͣm de mandatoꝵ eius ꝑfectione ia¬
statio: qd̃ ea que in eunͣgłio precepta sunt¬
oꝑamini:. Quid eñi illa ꝓdẽent. ubi nõ est fides
ua: etiã siuere implerent᷑ a uobis : Nonne
audistis apłm dicentẽ. si distribuã om̃ia m̃a
pauꝑib. et tradam corpus meũ ut ardeam.
caritatẽ aut̃ ñ hẽam. nichil mͥ ꝓdest. Quid
Qͦ uos tanqͣm de xp̃iana pauꝑtate iactatis:
csi xp̃iana caritate careatis: Habent eñi
int̾ se qͣm caritatẽ uocant et latrones sibi
debentes facinorosã flagiciosãq conscientiã :
s nõ caritatẽ qͣm cõmendat apłs. Et ut

Expanded text:
non pereat, sed habeat uitam aeternam. quid uulnon pereat, sed habeat uitam aeternam. quid uultis amplius? credite ergo in filium hominis, ut habeatis uitam aeternam, quia ipse est et filius dei, qui potest dare uitam aeternam, quia ipse est uerus deus et uita aeterna, sicut idem Iohannes ait in epistula sua, ubi etiam dicit antichristum esse, qui negat Christum in carne uenisse. Quid ergo uos tamquam de mandatorum eius perfectione iactatis, quod ea quae in euoperamini? Quid enim illa prodessent, ubi non est fides vera, etiamsi vere implerentur a vobis? Nonne audistis Apostolum dicentem: Si distribuam omnia mea pauperibus, et tradam corpus meum ut ardeam, caritatem autem non habeam, nihil mihi prodest? quid ergo uos tamquam de christiana paupertate iactatis, cum christiana caritate careatis ? habent enim inter se quam caritatem uocant etiam latrones sibi debentes facinorosam flagitiosamque conscientiam, sed non caritatem, quam commendat apostolus. et ut
Abbreviated transcription (Latin):
ati eñi mundo corde. qm̃ ip̃i d̾m uidebt̃.
Cũ eñĩ credentib in se ꝓmittar uitam
et̾nam. nec aliud sit cred̾e in eum quã
credere in uerum xp̃m. qualem se ipse pͥ¬
dicat ꝙ ab apłis p̾dicatur. hoc est ⁊ u̾m
dĩ filiũ. & uerũ homĩs filuĩ. uos mami¬
chei qui creditis in falsũ ꝙ fallacẽ fałsi
fallacis hominis filiũ. cũ & ip̃m deũ gẽ¬
tis aduse tumultu ꝑtritũ mẽbra sua
misisse trucianda. nec postea tora puo
et̾na qͣm ꝓmittit xp̃c illis qui ccedũt
in eum. At eñi dixit petro confucenti
eum filium d̾i.Beatus es symon bariona
Nunqͥd ideo nichil ꝓmisit eis qui in eũ
filiũ hominis crederẽt: cum idẽm ip̃e sit
et filius d̾i et filiꝰ homĩs: Habes etiã aꝑ¬
te uitam etͥnam ꝓmissam credentibus̃
infiliũ homĩs. Sicut exaltauro moyses
inqͥt serpentẽ in deserco. sic oportet exalta¬
ri filiũ homĩs. ut omis qui credit in eum

Expanded text:
ati enim mundo corde, quia ipsi deum uidebunt. ati enim mundo corde, quia ipsi deum uidebunt. cum ergo credentibus in se promittat uitam aeternam nec aliud sit credere in eum quam credere in uerum Christum, qualem se ipse praedicat et ab apostolis praedicatur, hoc est et uerum dei filium et uerum hominis filium: uos, Manichaei, qui creditis in falsum et fallacem, falsi et fallacis hominis filium, cum et ipsum deum gentis aduersae tumultu perterritum membra sua misisse crucianda nec postea tota purgaeterna, quam promittit Christus illis, qui credunt in eum. at enim dixit Petro confitenti eum filium dei: beatus es, Simon Bariona. numquid ideo nihil promisit eis, qui in eum filium hominis crederent, cum idem ipse sit et filius dei et filius hominis ? habes etiam aperte uitam aeternam promissam credentibus in filium hominis. sicut exaltauit, inquit, Moyses serpentem in heremo, sic oportet exaltari filium hominis, ut omnis, qui crediderit in eum,
Abbreviated transcription (Latin):
moreretur ꝓpt̾ delicta nr̃a: ꝙ resurget
ꝓpot̾ iustificatõem nr̃am. Ideoq utrumq
se dicit. & filium d̾i et filiũ hoĩs. Uñ ne
ꝑgam ꝑ plurima uno loco in eu̾ngłio
scd̾m ioħem ita scͥptum est. Amen amẽ
dico uob̾ qr ueit hora et nũc est q̃ñ mor¬
tui audient uocem filũ di et qui audie¬
rint uiuent. Sicut enĩ pat̾ ht̃ uitam
in semerip̃o: sic dedit ⁊ filio uitã hab̾e
in semetip̃o: Et potestatẽ dedit ei iudiciũ
fac̾e: quia filius homuinis est. Dixit uo¬
cem filii di audient ⁊ et dixit qr filius
hõis est. Scd̾m hoc eñi qd̾ dixit fibuis ho¬
minis est. accepit potestatẽ iudiciũ faci¬
endi: quia in ip̃a forma uentur᷑ est ad
iudiciũ ut et a malis et a bonis uideat᷑.
i qͣ forma etiã ascendit in celum: et uox
illa discipłis sonuit. sic ueniet quẽ ad¬
modũ eum iudistis eum euntẽ in celũ
Nam scd̾m id qd̾ filius d̾i deus eqͣlis ẽ pat̾¬
et cũ patre unum: ñ uidebit᷑ amalis Se¬

Expanded text:
et propter justificationem nostram . Ideoque utrumque se dicit, et Filium Dei, et filium hominis. Unde ne pergam per plurima, uno loco in Evangelio secundum Joannem ita scriptum est: Amen, amen dico vobis, quia venit hora, et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei; et qui audierint, viventsic dedit et filio uitam habere in semet ipso; et potestatem dedit ei et iudicium facere, quia filius hominis est. dixit: uocem filii dei audient, et dixit: quia filius hominis est. secundum hoc enim, quod dixit filius hominis est', accepit potestatem iudicium faciendi, quia in ipsa forma uenturus est ad iudicium, ut et a bonis et a malis uideatur. in qua forma etiam ascendit in caelum et uox illa discipulis sonuit: sic ueniet, quemadmodum eum uidistis euntem in caelum. nam secundum id, quod filius dei deus aequalis est pat malis; be
Abbreviated transcription (Latin):
uitun subicientes: qͣm multe fr̃ne cong̾¬
gationes nicħ hñtes ꝓpriũ s omĩa cõmu¬
nia. it hec nõ nisi ad uctum et tegum̃tũ
necessaria. unam animã ⁊ cor unũ in
dm karitatis igne conflantes. atꝙ in hi
om̃ib ꝓfessionib g̃m multi fallãces. et
ꝑditi dep̾hendunt᷑. qmͣ multi euã latent.
csm multi pͥmo recte ambulantes. ꝑuer¬
sa uoluntate cito deficiunt: qͣm multi
tẽptationib ĩueniunt᷑ qd̾ alio animo
talem uicam adunbrata sp̃e susceꝑunt
& qͣm mult humilit̾ ꝙ fide lit̾ sc̃m
custodientes ꝓpositũ usq ad finẽ ꝑse

Expanded text:
uituti subicientes! quam multae fraternae congreuituti subicientes! quam multae fraternae congregationes nihil habentes proprium, sed omnia communia, et haec nonnisi ad uictum et tegumentum necessaria unam animam et cor unum in deum caritatis igne conflantes ! atque in his omnibus professionibus quam multi fallaces et perditi deprehenduntur, quam multi etiam latent, quam multi primo recte ambulantes peruersa uoluntate cito deficiunt! quam multi in temptationibus inueniuntur, quod alio animo talem uitam adumbrata specie susceperunt, et quam multi humiliter et fideliter sanctum custodientes propositum usque ad fi
Abbreviated transcription (Latin):
ide publica terrenoꝵ pͥncipũ uota. ꝑ in¬
dulgentiam solent relaxare dãpnatõs.
Beniꝙ nõ multopost. inde om̃s eadẽ sol¬
lempni sorte dimissi sunt. fatemini gͦ
illos fidem tenuisse u̾iorem. iustioremq
uitam qui ꝓ ea multo qͣm uos atrociora
sustin̾e meruerũt: aut desinęteuos inde
iactare. qd̾ multis detestabiles sitis. S dis¬
cernite quid sit ꝑsecutionẽ pati ꝓ blasphe¬
mia. ꝑsecutione pati ꝓ iusticia. ꝙ ꝑ quã
istarũ panamini. in ur̃is libris et iã atq ⁊̃
diligenter au̾tite. Quã multi autẽ in nr̃a
cõmunione ueracit̾ faciunt ista sb̾limioa
precepta eungłioa. de quoꝵ specie fallitis
imꝑitos: qͣm multi homines utrĩq sex
ab om̃i concubitu puri atq integri. quã
muli exꝑti et postea continentes: ꝙͣ młti
rerum suaꝵ distributores ꝙ relictores: qͣm
multi ieiuniis uel crebris uel cotidianis
uel etiã incredibilit̾ continuatis corpꝰ ser¬

Expanded text:
unde publica terrenorum principum uota per inunde publica terrenorum principum uota per indulgentiam solent relaxare damnatos. denique non multo post inde omnes eadem sollemni sorte dimissi sunt. fatemini ergo illos fidem tenuisse ueriorem iustioremque uitam, qui pro ea multo quam uos atrociora sustinere meruerunt, aut desinite uos inde iactare, quod multis detestabiles sitis. sed discernite, quid sit persecutionem pati pro blasphemia et persecutionem pati pro iustitia; et pro qua istarum patiamini. in uestris libris etiam atque etiam diligenter aduertite. Quam multi autem in nostra communione ueraciter faciunt ista sublimiora praecepta euangelica, de quorum specie fallitis inperitos! quam multi homines utriusque sexus ab omni concubitu puri atque integri, quam multi experti et postea continentes, quam multi rerum suarum distributores et relictores, quam multi ieiuniis uel crebris uel cotidianis uel etiam incredibiliter continuatis corpus ser
Abbreviated transcription (Latin):
to qͥsqͥs patitur ꝑsetutõnẽ. iam etiam
ueram fidem iusticiãq tenere dicendꝰ
est. con cedite ut ille sit fid̾i u̾ioris
maioris: ꝙ iusticie quẽ mulco uobis
grauiora ꝑpessim pot̾imus ostendere. łt
milia iam uobis nr̃oꝵ mrͣtyrũ occur¬
rant. atq ip̃e p̾cipue cypͥanus: cuiꝰ litt̾is¬
etiã edocetur. qd̃ in xp̃m credid̾it natum
ex uirgine maria. Pro hac ille fide quã
uos detestamini. usq ad gladiũ. mortẽq
ꝑuenit cum gregib xp̃ianoꝵ. tuno ita
credentib atq ita grauiꝰꝙ morientibus.
Faustus autem conuictus uel confessus
qd̃ manicheus eẽt. cũ aliis nõ nullis secũ
ad iudiciũ ꝓconsulare ꝑductis. es ipsis
xp̃ianis a qͣuib ꝑducti sunt int̾cedenti¬
b leuissima pena. si ramen illa pena
dicenda est. in insulam relegatus est. Qd̃ sua
sponte cotidie serui di faciunt. se a turbu¬
lento strepitu ppłoꝵ remou̾e cupientes: &

Expanded text:
to quisquis patitur persecutionem, iam etiam to quisquis patitur persecutionem, iam etiam ueram fidem iustitiamque tenere dicendus est, concedite, ut ille sit fidei uerioris maiorisque iustitiae, quem multo uobis grauiora perpessum potuerimus ostendere, et milia iam uobis nostrorum martyrum occurrant atque ipse praecipue Cyprianus, cuius etiam litteris edocetur, quod in Christum crediderit natum ei uirgine Maria. pro hac ille fide, quam uos detestamini, usque ad gladium mortemque peruenit cum gregibus christianoram tunc ita credentibus atque ita grauiusque morientibus. Faustus autem conuictus uel confessus, quod Manichaeus esset, cum aliis nonnullis secum ad iudicium proconsulare productis, eis ipsis christianis, quibus perducti sunt, intercedentibus leuissima poena, si tamen illa poena dicenda est, in insulam relegatus est: quod sua sponte cotidie serui dei faciunt se a turbulento strepitu populorum remouere cupientes, et
Abbreviated transcription (Latin):
sticiam: Quã faustus in scͥptis suis ñ ad¬
didit: credo ne sibi deeẽ uid̾etur. si eam se ad¬
huc esurire ac sitire fateret᷑. S qͣm iustici¬
am isti esurunt ꝙ sitiunt. quib ꝑfcã erit iꝰ
ticia dãpnatis in globo fr̃ib qui nicħ suo ui¬
cio peccauerũt. s hostili tabe contͣ qm eos
pat̾ misit in expiabilit̾ infecti sunt. insuꝑ
t̾umphare. Quomͦ ꝑsecutõnes et odia susti¬
netis ꝓpt̾ iusticiam. quib hec sacͥlegia p̾dica¬
cogitatis: S tanqͣm cetis fatusq loqua¬
mini. iusticie ur̃e uelut magnũ wltis ẽẽ
iudiciũ. qd̾ opproba sustinetis ꝑsecutõnẽ¬
ꝙ patimini. Porro si tanto est quisq ius¬
tior qͣnto grauiora ꝑpetitur: omtito dice̾.
qd̃ iud̾e facillimũ est qͣm multo gͣuiora
uobis patiant᷑. aliis atq aliis quib q fa¬
cinorib flagitiisq polluti: illud dico. si ꝑ
nomĩe xp̃i qͦ qͦmodo usurpato atq suscep¬

Expanded text:
stitiam, quam Faustus in scriptis suis non adstitiam, quam Faustus in scriptis suis non addidit, credo, ne sibi deesse uideretur, si eam se adhuc esurire ac sitire fateretur? sed quam iustitiam isti esuriunt et sitiunt quibus perfecta iustitia erit damnatis in globo fratribus, qui nihil suo uitio peccauerunt, sed hostili tabe, quo eos pater misit, inexpiabiliter infecti sunt, insuper triumphare? Quomodo persecutiones et odia sustinetis propter iustitiam, quibus haec sacrilegia praedicacogitatis? sed tamquam caecis fatuisque loquamini, iustitiae uestrae uelut magnum esse uultis indicium, quod obprobria sustinetis persecutionemque patimini. porro si tanto est quisque iustior, quanto grauiora perpetitur — omitto dicere, quod uidere facillimum est, quam multo grauiora uobis patiantur aliis atque aliis quibusque facinoribus flagitiisque polluti — illud dico: si pro nomine Christi quoquo modo usurpato atque suscep
Abbreviated transcription (Latin):
bitas utrum accipiam eunͣgłm: Si hoc eẽt
iustum ẽẽ iustificare seip̃m ub̾ suis uolasset
in celum. homo iste cũ hec loq̃retur. & ego
in delicias fausti nõ inuchor: notas om̃ib
auditorib manicheoꝵ. & eis maxime qui
sunt rome. Talem ꝓpono manicheum. qͣ¬
leni constantiꝰ recluirebat. cũ illa precepta
pxigebat impleri: nõ qualem uidere nole¬
bat. Et illum tñ quomͦ uideo pauꝑen
credao. nec captiuus erubescat: Quom̾ mi
tem qui tante auctoritati eungłige ma¬
uult insultare qͣm credere: Qluomꝰ paci¬
ficum qui naturã ip̃am diuinã qua d̃s ẽ.
quicqd est qui solus uere est. ꝑpetuã pacẽ
hr̃e potuisse nõ putat. Quomodo puro aꝵ¬
de in qͦ tumultuant᷑ tam sacͥlega. ꝙ tam
multa figmenta: Quom̃ lugentẽ: nisi de¬
um suũ ligatũ ꝙ captũ donec soluatur
et euadat. de qͣclã tũ ꝑte decurtatus que
in globo tenebraꝵ a patre ligabit᷑. et ñ lu
gebitur: Quom esurientẽ et sitientẽ iu¬

Expanded text:
bitas, utrum accipiam euangelium? si hoc esset iustum esse, iustificare se ipsum, uerbis suis uolasset in caelum homo iste, cum haec loqueretur. sed ego in delicias Fausti non inuehor notas omnibus auditoribus Manichaeorum et eis maxime, qui sunt Romae: talem propono Manichaeum, qualem Constantius requirebat, cum illa praecepta exigebat inpleri, non qualem uideri nolebat. et illum tamen quomodo uideo pauperem credat nec captiuus ertem, qui tantae auctoritati evangelicae mavult insultare, quam credere? Quomodo pacificum, qui naturam ipsam divinam, qua Deus est quidquid est, qui solus vere est, perpetuam pacem habere non potuisse putat? Quomodo puro corde, in quo tumultuantur tam sacrilega et tam multa figmenta? Quomodo lugentem, nisi Deum suum captum et ligatum; donec solvatur et evadat, ex quadam tamen parte decurtatus, quae in globo tenebrarum a Patre ligabitur, et gebitur? quomodo esurientem et sitientem iu
Abbreviated transcription (Latin):
idem apłs dicit Iam qͥdem omino deli¬
ctum est in uobis. qͥ a uidicia hẽtis uobiscum.
Et eoꝵ portans inf̾mitatẽ : paulo post diẽ.
teptibiles sunt in eccłia hos collocate. Neq
enĩ illi soli qui ut sint ꝑfc̃i uendunt uel
dimittunt omĩa sua. ꝙ secunt᷑ dñm ꝑti

Expanded text:
idem apostolus dicit: Jam quidem omnino delictum est in vobis, quia judicia habetis vobiscum. Et eorum portans infirmitatem, paulo post dicit:temptibiles sunt in Ecclesia, hos collocate . Neque enim illi soli, qui ut sint perfecti, vendunt vel dimittunt omnia sua, et sequuntur Domi
Abbreviated transcription (Latin):
Austus dixit. Accipis euñgłin:
Tu me int̾rogas utrũ accipiã:
In quo id ip̃m acciꝑe apparet:
quia que iubet obseruo. An e¬
go de te q̃rere debeo utrũ acci¬
pras in quo nulla accipientis
eungłm uident᷑ indicia: Ego
patrem dimisi. & matrẽ. uxorem. filios. et ce¬
t̾a que eungłm iubet. et int̾rogas utrum
accipiam euñgłm: nisi adhuc nescis quid
sit qd̾ eungłm nuncupatur: Est eñi nich
aliud qͣm p̃dicatio et mandatũ xp̃i. Ego
aurũ argentũ ꝙ reieci. et es in zonis hr̃e
destin. cotidiano contentus cỹbo. nͨ de cras¬
tino curans. net unde uent̾ impletit᷑ aut
corpus oꝑiatur sollicitudinẽ gerens: ꝙ q̃¬
ris a me utrũ accipam eungłm: Hides
in me xp̃i bĩtudines illas que eungłm fa¬

Expanded text:
AUSTUS dixit: Accipis euangelium? tu me interrogas. utrum accipiam, in quo id ipsum accipere adparet, quia quae iubet obseruo. an ego de te quaerere debeo. utrum accipias. in quo nulla accipientis euangelium uidentur indicia? ego patrem dimisi et matrem, uxorem. filios et cetera, quae euangelium iubet, et interrogas, utrum accipiam euangelium? nisi adhuc nescis, quid sit quod euangelium nuncupatur. est enim nihil aliud quam praedicatio et mandatum Christi. ego aurum argentumque reieci et aes in zonis habere destiti cotidiano contentus cibo nec de crastino curans nec unde uenter inpleatur aut corpus operiatur sollicitudinem gerens. et quaeris a me, utrum accipiam euangelium? uides in me Christi beatitudines illas, quae euang
Abbreviated transcription (Latin):
altauic serpentẽ in h̾emo: ita exaltari o¬
portit filium hominis. Suscipiendo aũ
ignominiosissimũ apud homines mor
crucis: cõmendauit nobis dilestionẽ su¬
am ut m̾ito apłs diceret. accendens nos
in eius caritatẽ xp̃c nos redemit de ma¬
ledicto legis. factus ꝑ nobis maledictũ.
scͥptum est eñi. maledictus om̃is qͥ pen¬
det in ligno: ut nõ solum nullã mor¬
tem. S etiã nullũ mortis genus xp̃ia¬
na libertas sicut udaica seruitus for

Expanded text:
altavit serpentem in eremo, ita exaltari oaltavit serpentem in eremo, ita exaltari oportet Filium hominis . Suscipiendo autem ignominiosissimum apud homines mortcrucis, commendavit nobis dilectionem suam, ut merito Apostolus diceret, accendens nos in ejus charitatem: Christus nos redemit de maledicto legis, factus pro nobis male dictum. scriptum est enim: maledictus omnis, qui pendet in ligno, ut non solum nullam mortem, sed etiam nullum mortis genus christiana libertas sicut Iudaica seruitus for
Abbreviated transcription (Latin):
rem hominẽ maledictũ ꝓlatũ c̃ quẽ
dñs suspendit in ligno: Quia ex ip̃a
successione mortalitatẽ gestauit. de
urgine maria mortalit᷑ natus hñs
terat. et mors de petrato est. Unde est
etiã illud. Saentes qr uetus hõ nr̃
simul confixus est cruci cum illo: ut
euatuetur corpꝰ pcc̃i. Non gͦ dñs ꝑ
luiguam moysi famuli d̾i. S mors sp̃a me¬
ruit maledictum: qͣm dñs nr̃ suscipiendo
euacuauit. Mors itaq illa pependit in
ligno. que ꝑ mulierẽ ad hominẽ serpẽ¬
tina ꝑsuasione ꝑuenit. Unde etiã serpen¬
tem ad significationẽ ip̃ius mortis. mo¬
yses in h̾emo exaltauit in ligno. Et qm̃
a mortiferis cupiditatib ꝑ fidem sanam᷑
crucis dñi. qua cruce mors ligno suspẽ¬
sa est. ꝓpt̾ea qui serpentum morsib ue¬
nenabatur. conspecto serpente qui fixꝰ
erat atq exaltatus in ligno. continuo
sanabant᷑. Huio sacramento ip̃e dñs at¬
testatus est dicens. Sicut eñi moyses ex¬

Expanded text:
rem hominem maledictum prolatum est, quem rem hominem maledictum prolatum est, quem dominus suspendit in ligno, quia ex ipsa successione mortalitatem gestauit de uirgine Maria mortaliter natus, habens cterat et mors de peccato. unde est etiam illud: scientes quia uetus homo nsimul confixus est cruci cum illo, ut evacuetur corpus peccati . Non ergo Dominus per linguam Moysi famuli Dei, sed mors ipsa meruit maledictum, quam Dominus noster suscipiendo evacuavit. Mors itaque illa pependit in ligno, quae per mulierem ad hominem serpentina persuasione pervenit. Unde etiam serpentem, ad significationem ipsius mortis, Moyses in eremo exaltavit in ligno. Et quoniam a mortiferis cupiditatibus per fidem sanamur crucis Domini, qua cruce mors ligno suspensa est; propterea qui serpentum morsibus venenabantur, conspecto serpente qui fixus erat atque exaltatus in ligno, continuo sanabantur . Huic sacramento ipse Dominus attestatus est dicens: Sicut enim Moyses ex
Abbreviated transcription (Latin):
s eo qd̾ scͥptum est in deutono¬
mio maledictus om̃is qui in ligno pe¬
pend̾it. licet sepe a manicheis ista q̃stio
uentilata sit. non uideo tamen qd̃ ha¬
beat huic sententie contrariũ qd̃ ex e¬
unͣgelio adimantus opponend̾ puta¬
uit. ubi dñs ait. Siuis ꝑfectus eẽ uẽ¬
de omĩa quecumq possides. et diuuide
pauꝑib: et tolle crucem tiram ⁊ seci¬
re me. Hic preter qd̃ crucem nominat.
nichil atcendit eẽ contrariũ ei qd̃ dic¬
tum est: maledictus om̃is qui in lig̃¬
no pepend̾it. Quasi u̾o talem trucem
potest quisq tollere et sequi dñm. S
illa tollitur cum sequimur dnm. de qͣ
concupiscentiis. Tali eñi crute uetus
homo idest uetus uita perimit᷑ qͣm de
adam traximus: ut qd̾ in illo fuit uo¬
luntarium. in nobis fieret naturale
Qd̾ ostendit apłs dicens. fuimꝰ et nos
aliqͣndo natura filii ire: sicut ⁊ cet̾i
Sicut gͦ uetus uita de adam. unde et
nominis uet̾is hominis uetus uita si¬
gnatur. qͥd absurdum ht̃. qd̃ in uete¬

Expanded text:
 eo quod scriptum est in Deuteronomio: Maledictus omnis qui in ligno pependerit . Licet saepe a Manichaeis ista quaestio ventilata sit, non video tamen quid habeat huic sententiae contrarium quod ex Evangelio Adimantus opponendum putavit, ubi Dominus ait. Si vis perfectus esse, vende omnia quaecumque possides, et divide pauperibus, et tolle crucem tuam, et sequere me . Hic praeterquam quod crucem nominat, nihil attendit esse contrarium ei quod dictum est: maledictus omnis, qui in ligno pependerit. quasi uero talem crucem potest quisque tollere et sequi dominum; sed illa tollitur, cum sequimur dominum, deconcupiscentiis. tali enim cruce uetus homo, id est uetus uita perimitur, quam de Adam traximus, ut quod in illo fuit uoluntarium, in nobis fieret naturale. quod ostendit apostolus dicens: fuimus et nos aliquando natura filii irae sicut et ceteri. si ergo uetus uita de Adam, unde et nomine ueteris hominis uetus uita signatur, quid absurdum habet, quod in uete
Abbreviated transcription (Latin):
edocere. Qm̃quidem si nõ est malũ: ꝓfe¬
cto infinitus est d̾s. Habet aut̃ finem.
si malum est. Constat aut̃ eẽ malum.
Nisi gͥ infinitus est deus. Illinc eẽ eñi
mala accipiunt: ubi bonoꝵ est finis.
u Gustinus respondit.

Expanded text:
edocere. quoniam quidem si non est malum, profeedocere. quoniam quidem si non est malum, profecto infinitus est deus; habet autem finem, si malum est; constat autem esse malum . non igitur infinitus est deus; illinc enim esse mala accipiunt, ubi bonorum est finis. AUGUSTINUS respondit
Abbreviated transcription (Latin):
ri cognoscas. Qd̃ fere in multis fieri so¬
let. unum habentib nomen. ut eorũ
nemo appellatus respondeat: nisi audi¬
to cognomine. Sic namq pastor atq ar¬
mentarius pecorib notas inurunt. ne
eoꝵ quisq ꝓ suo usurpet alienũ. Qui¬
b quia et uos similit̾ facitis. d̾m abͣ¬
ham dicentes. et d̾m ysaac. et d̾m ia¬
tis d̾m. s qd̾̃ sitis etiã uos ab eodẽ alie¬
ni. signi eius ac sacramenti ecꝑtes qd̾
est uirilium mutilatio: ꝑ qͣm idem su¬
os agnoscit. Quaꝓpter si hic est d̾s quẽ
colitis. liquet ex hoc admodũ qd̃ habe¬
at sinem. Si uͥo infinitum d̾m ẽẽ uultis
huic uos ante renuntiare ncc̃e est. ⁊ ora¬
tione mutata erroris p̾titi ur̃i plenitu¬
dinẽ gerere. Et hoc quidem dictũ ita ẽ:
ut de ur̃o uos uicisse uideamur. Alioqͥn
sũmus et uerus deus. utrum sit idem in¬
finitus. necne si queritur. de hoc u̾o nos
boni et mali contrarietas breuit̾ poterit

Expanded text:
ri cognoscat. quod fere in multis fieri sori cognoscat. quod fere in multis fieri solet unum habentibus nomen, ut eorum nemo appellatus respondeat nisi audito cognomine. sic namque et pastor atque armentarius pecoribus notas inurunt, ne eorum quisque pro suo usurpet alienum. quibus quia et uos similiter facitis deum Abraham dicentes et deum Isaac et deum Iare deum, sed quod sitis etiam uos ab eodem alieni signi eius ac sacramenti expertes, quod est uirilium mutilatio, per quam idem suos agnoscit. quapropter hic si est deus, quem colitis, liquet ex hoc admodum, quod habeat finem. si uero infinitum deum esse uultis, huic uos ante renuntiare necesse est et oratione mutata erroris praeteriti uestri paenitudinem gerere. et hoc quidem dictum ita est, ut de uestro uos uicisse uideamur; alioquin summum et uerum deum utrum sit idem infinitus necne, si quaeritur, de hoc uero nos boni et mali contrarietas breuiter poterit
Abbreviated transcription (Latin):
qua deoꝵ erratura. aut naufragium
passura ur̃a oratõne. nisi ad signum
nauiget abrahe: Et ecce quidem c̾ta
de calusa uideos orare haud absurdum ẽ
ut pote cucũcisos. Si eñi cͥcumcisionis se
inuocare designant d̾m. ꝓpter deos p̃putii
uos u̾o quorsum hoc faciatis parum in¬
telligo. cum minime geratis signũ qd̃
habit abraham: cuius uos inuocatis
d̾m. Uere eñi qd̃ intelligi datur cognitõ¬
nis mutue causa. ne ã se scilicet iniucẽ
oberiapent: notas sibimet huiꝰmodi alt̾ius
imposuisse uidentur uidei ac udeoꝵ d̾s
Altq ip̃e quidem eos tircũcisionis obsce¬
no carastere signauit quo ubicũq ter¬
rarum fu̾int. ubicũq gentium: ꝑ cir¬
cũcisionẽ tamen ip̃ius ẽẽ noscant᷑. Idẽ
u̾o suum uicissim d̾ni ꝑentum suoꝵ co¬
gnomine signauerunt. quo ubicumq
et ip̃e fuerit in magna qͣmius deorum
freq̃ntia. tum ds abraham audierit ꝙ
d̾s ysaac. et d̾s iacob: ꝓtinus se inuoca¬

Expanded text:
qua deorum erratura aut naufragium qua deorum erratura aut naufragium passura uestra oratione, nisi ad signum nauiget Abrahae? et haec quidem certa de causa Iudaeos orare haud absurdum est utpote circumcisos; sic enim circumcisionis se inuocare designant deum propter deos praeputii . uos uero cur hoc ipsum faciatis, parum intellego, cum minime geratis signum, quod habuerit Abraham, cuius uos uocatis deum. uere enim, quod intellegi datur, cognitionis mutuae causa, ne a se scilicet inuicem aberrarent, notas sibimet huiusmodi alternis inposuisse uidentur Iudaei ac Iudaeorum deus . atque ipse quidem eos circumcisionis obscaeno charactere signauit, quo, ubicumque terrarum fuerint, ubicumque gentium, per circumcisionem tamen ipsius esse noscantur; idem uero suum uicissim deum parentum suorum cognomine signauerunt, quo, ubicumque et ipse fuerit, in magna quamuis deorum frequentia, cum deus Abraham audierit et deus Isaac et deus Iacob, protinus se inuoca
Abbreviated transcription (Latin):
Austus dixit. Deus finem
ht̃. Aut infinitus est: Si ora¬
tio ur̃a nõ fallit que dicit
deus abraham. et d̾s ysaac
et d̾t lacob: ht̃ finem deus
nisi forte alter hic est de quo
derogas. et alter quẽ oratis.
Alioqͥn circunicisionis t̾minus qui abeahã
ysaac et iacob a gentiũ cet̾aꝵ societate
dissignat: etiã dei ĩpius circa eos termi¬
nad potestatem. Cuiꝰ aut̃ finita est po
testas: et ip̃e non caret fine: Beniq ne
antiquoꝵ quidem hac oratõne mentiõ¬
nem facitis. qui ante abraham fuerũt
enoch dico et noe. et sech: ac reliquos eoꝵ
similes. quos fuisse quidẽ itos ĩ p̃putio nõ
negatis. s quia idem circũcisionis insig¬
ni carebant. ne ip̃oꝵ quidem uultis esse
d̃m. s solius abrahe et seminis eiꝰ. Igitur
si est unus et infinitus d̾s. quid sibi wlt
hec ĩuocatõnis ur̃e. tam diligens et sol¬
licita cautio: ut non contenti nomĩasse
dm. adiciatis. et cuius abraham scil
et psaac et iacob tanqͣm in turba ałi¬

Expanded text:
AUSTUS dixit: Deus finem habet aut infinitus est? si oratio uestra non fallit, quae dicit: deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob, habet finem deus, nisi forte alter est hic, de quo perrogas, et alter, quem oratis; alioquin circumcisionis terminus, qui Abraham et Isaac et Iacob a gentium ceterarum societate dissignat, etiam dei ipsius circa eos terminat potestatem, cuius autem finita potestas est, et ipse non caret fine. denique ne antiquorum quidem hac oratione mentionem facitis, qui ante Abraham fuerunt, Enoch dico et Noe et Sem ac reliquos eorum similes, quos fuisse quidem iustos in praeputio non negatis, sed quia idem circumcisionis insigni carebant, ne ipsorum quidem uultis esse deum, sed solius Abrahae et seminis eius. igitur si est unus et infinitus deus, quid sibi uult haec inuocationis uestrae tam diligens et sollicita cautio, ut non contenti nominasse deum adiciatis et cuius, Abraham scilicet et Isaac et Iacob, tamquam in turba ali
Abbreviated transcription (Latin):
nõ peierabis. ego aut̃ dico ne iuretis:
equidem eque adimpletio est. Pot̾am
gͦ et ego ita dicere. si mͥ ꝑ hec adiecta p̃¬
ba qd̃ legi defuit a xp̃o additũ id̾et᷑:
Ac nõ potus id qd̃ lex uolebat efficere.
ne ĩite se qͥsꝙͣ iudicãdo pͤcar: ꝯsuari tunꝰ si

Expanded text:
"non peierabis; ego autem dico, ne iuretis "non peierabis; ego autem dico, ne iuretis quidem; aeque adimpletio est." poteram ergo et ego ita dicere. si mihi per haec adiecta uerba, quod legi defuit, a Christo additum uideretur, ac non potius id, quod lex uolebat efficere. ne iniuste se quisquam uindicando peccaret, conseruari tuti
Abbreviated transcription (Latin):
debetur et si benigne remittitur: nõ tñ
iniq repecitur. S sicut iniuriando etiã
qui uerum uirat ꝓpinquat ꝑiurio. un¬
de longe abest. qui om̃ino ñ urat. ⁊ ꝙͣ¬
ius non peccet qui uerum uirat. remo¬
tior tam̃ a peccato est qui ñ uirat. unde
ammonitio ñ uirandi conseruatio est a
pcc̃o ꝑ iurii: ita cum peccet qui ꝑ ĩmo¬
derationẽ iniuste uult iuindicari: nõ
peccet aut̃ qui modũ adhibens iuste
uult uindicari: remotior ẽ a pcc̃o iniͦ¬
te iundicte. qui nõ uult om̃io iundica¬
ri. Peccat eñi qui exigit ultra debitum
ñ peccat aut̃ qui exigit debitũ. Sed
tutius longe est a pccõ iniusti exactort̃
qui omĩno nõ exigit debitum: preser¬
tim ne cogatur et ip̃e reddere debitum
ab eo qui nullũ ht̃ debitum. Possem gͦ
et ego sic ista ponere. dictum est anti¬
qͥs non iniuste uindicabis. ego aut̃ di¬
co ne uindicetis. eqͥdem adimpletio est
sicut de iurando faustus ais. dictũ est

Expanded text:
debetur, etsi benigne dimittitur, non tamen debetur, etsi benigne dimittitur, non tamen inique repetitur. sed sicut in iurando etiam qui uerum iurat, propinquat peiurio, unde longe abest, qui omnino non iurat, et quamuis non peccet, qui uerum iurat, remotior tamen a peccato est qui non iurat — unde admonitio non iurandi conseruatio est a peccato peiurii —: ita cum peccet qui per inmoderationem iniuste uult uindicari, non peccet autem, qui modum adhibens iuste uult uindicari, remotior est a peccato iniustae uindictae qui non uult omnino uindicari. peccat enim, qui exigit ultra debitum; non peccat autem, qui exigit debitum: sed tutius longe est a peccato iniusti exactoris. qui omnino non exigit debitum, praesertim ne cogatur et ipse reddere debitum ab eo, qui nullum habet debitum. possem ergo et ego sic ista ponere: dictum est antiquis: non iniuste uindicabis; ego autem dico, ne uindicetis quidem: adimpletio est sicut de iurando Faustus ait: dictum est
Abbreviated transcription (Latin):
ad repͥmendas flammas odioꝵ seuiẽ¬
tiumq ĩmoderatos animos refrenan¬
dos. ita preceptum est: Quis eñi tandẽ
facile contentus est. tantum repend̾e
iundicte: qnͣtum accepit iniurie: Nõ¬
ne uidemꝰ homines leuit̃ lesos. moliri
cedem. sitire sangumẽ uixq inueni¬
re in malis mimci unde sacientur
Quis pugno ꝑcussus nõ ad uidicia cõ¬
citat in damp̃nationẽ eius qui ꝑcusse¬
rit: aut si ip̃e reꝑcut̾e uelit. totum ho¬
minẽ si nõ etiã t̾elo aliquo arrepto.
pugnis calcib ꝙ contundit: Huic
gͥ ĩmoderate. ac ꝑ hoc iniuste ultioni
lex iustum modum figens. penam da¬
sita est eñi quedã iusta iuindict᷑a. ̾te¬
q debetur ei qui fu̾it passus iniuriã.
Unde utiq cum ignoscimꝰ ⁊ de nr̃o quo¬
dammͦ iure largimur. Unde etiã debi¬
ta dicunt᷑. que in oratione dñioa hu¬
manitus dimitt̾e monemur: ut nobis
ꝙ nr̃a diuinitus dimiitant᷑. Qd autẽ

Expanded text:
ad reprimendas flammas odiorum saeuienad reprimendas flammas odiorum saeuientiumque inmoderatos animos refrenandos ita praeceptum est? quis enim tandem facile contentus est tantum reponere uindictae, quantum accepit iniuriae? nonne uidemus homines leuiter laesos moliri caedem, sitire sanguinem uixque inuenire in malis inimici unde satientur? quis pugno percussus non aut iudicia concitat in damnationem eius, qui percusserit, aut, si ipse repercutere uelit, totum hominem, si non etiam telo aliquo arrepto. pugnis calcibusque contundit? huic igitur inmoderatae ac per hoc iniustae ultioni lex iustum modum figens poenam tasitus. est enim quaedam iusta uindicta iusteque debetur ei, qui fuerit passus iniuriam. unde utique cum ignoscimus, de nostro quodam modo iure largimur. unde etiam debita dicuntur, quae in oratione dominica humanitus dimittere monemur, ut nobis et nostra diuinitus dimittantur. quod autem
Abbreviated transcription (Latin):
luantur: respondete manichei quinã
eoꝵ impleant. qd̾ dñs ait. Diligite ini¬
micos urõs. Ecce si has singulas repug¬
nantesq sententias ẽẽ uultis. Neus ur̃
fecit. qd̃ scͥptum est in lege moysi. od̾is
mimicũ tuum oꝵ gens tenebrarũ qd
scͥptum est in euͣngłio. diligite mimi¬
cos urõs. Qmqͣm nec fingendo inueni¬
re potiustis quo pacto dirimatis ques¬
tionẽ. int̾ musoas lucipedas ꝙ blattas
lucifugas. utramq enĩ prolem gentis
tenebrarũ ẽẽ contenditus. Unde gͦ ille a¬
se amant alienã lucem. ille aut̃ hanc
au̾sando sua potius origine delectant᷑:
An mundiꝰ nascunt᷑ musce infetidis
oloacis: qͣm blatce in obscuris cubicłis:
Iam u̾o illud qd̃ antiquis dictũ ẽ. ocłm
ꝓ oculo. dentem ꝓ dente. quomͦ contͣriũ
resistere malo. s si quis te ꝑcussit ĩ ma¬
xillam tuã dext̾am. prebe illi ⁊ alt̾am
et cet̾a: qͣndoquidẽ et illud antiquũ

Expanded text:
luantur, respondete, Manichaei, quinam luantur, respondete, Manichaei, quinam eorum inpleant, quod dominus ait: diligite inimicos uestros. ecce si has singulas repugnantesque sententias esse uultis, deus uester fecit, quod scriptum est in lege Moysi: oderis inimicum tuum, et gens tenebrarum, quod scriptum est in euangelio: diligite inimicos uestros. quamquam nec fingendo inuenire potuistis. quo pacto dirimatis quaestionem inter muscas lucipetas et blattas lucifugas; utramque enim prolem gentis tenebrarum esse contenditis. unde ergo illae amant a se alienam lucem, illae autem hanc auersando sua potius origine delectantur? an mundius nascuntur muscae in fetidis cloacis quam blattae in obscuris cubiculis? Iam uero illud, quod antiquis dictum est: oculum pro oculo, dentem pro dente, quomodo contrarium e malo; sed si quis te percusserit in maxillam tuam dexteram, praebe illi et alteram et cetera, quandoquidem et illud antiquum
Abbreviated transcription (Latin):
multum est. urgendi sunc tantũ ut
scd̾m oalũpnie sue ꝑditam ratõnẽ uel
potius amentiã defendant d̾m suum
quẽ nõ possunt dicere dilestorẽ gentis
tinebrarũ: ideoq ad eius exemplũ nõ
hñt quẽ admodũ hortentur. ut suum
quisq diligat inimicũ. Potuis eñi gen¬
ti ip̃i tenebrarũ dilectionẽ mimici tri¬
buere potuerunt: qͣm deo suo. Illa quippe
sicut delirant uicinam sibi lutem atq ꝯ¬
tiguam concupruit. eaq frui uoluit: At¬
q ut frueretur inuadere cogitauit. Ne¬
q ista culpa est: cum uerũ et beatificũ
bonũ appetitur unde et dñs dicit. Regñ
celoꝵ uuim patitur. et qui lum fecerĩt
diripint illud. Etce gens tenebrarũ
uoluit bonum qd̃ amau̾at. eius elari¬
tate et specie delectata. nec eam uicissim
d̾s dilexit. S odio decestans frui se uo¬
lentem. funditus eradicare molitus ẽ.
Si gͦ mali amant bonum quo fruan¬
tur. boni aut̃ oderunt malum ne poł¬

Expanded text:
multum est. urguendi sunt tantum, ut multum est. urguendi sunt tantum, ut secundum calumniae suae perditam rationem uel potius amentiam defendant deum suum, quem non possunt dicere dilectorem gentis tenebrarum, ideoque ad eius exemplum non habent, quemadmodum hortentur, ut suum quisque diligat inimicum. potius enim genti ipsi tenebrarum dilectionem inimici tribuere potuerunt quam deo suo. illa quippe. sicut delirant, uicinam sibi lucem atque contiguam concupiuit eaque frui uoluit atque, ut frueretur, inuadere cogitauit. neque ista culpa est, cum uerum et beatificum bonum adpetitur. unde et dominus dicit: regnum caelorum uim patitur, et qui uim fecerint, diripient illud. ecce gens tenebrarum uoluit bonum, quod amauerat, eius claritate et specie delectata; nec eam uicissim deus dilexit, sed odio detestans frui se uolentem funditus eradicare molitus est. si ergo mali amant bonum, quo fruantur, boni autem oderunt malum, ne pol
Abbreviated transcription (Latin):
eo bonum est. idest socialem rationalẽ¬
q creaturã: nisi qd̃ nos nõ eum ꝑ na¬
turã uel suam uel alienã. s ꝑ ꝓpͥriam
uoluntatẽ malũ ẽẽ conuincimus. illi ã
ꝑ naturã gentis tenebdar̃. putant ẽẽ ho¬
munẽm malum. qͣm scd̾m ipõs d̾s totus
timiut anteqͣm in ꝑte iunc̾etur: ꝙ in ꝑte
ab ea sic uictus ost. ut nec totus lib̾aretur.
Audito gͥ et nõ intellecto qd̾ antiqͥs dictũ
erat. oderis inimicũ tuũ. ferebant᷑ hoĩes
in hoĩs odium. cum deb̾ent nõ odissenisi
uiciũ. Hoc corrigit dñs dicendo. diligite
inrmicos ur̃õs. it qui iam dixerat nõ
ueni legem solu̾e s adimplere. ideoq de
odio mimici qd̃ scͥptum est in lege nõ sol¬
ueret p̃cipiendo. utiq ut diligamus mni¬
micos. cogeret nos intelligere quonã mo¬
do possemus unum eundẽq hominẽ ⁊
odisse ꝓpt̾ culpam. ⁊ dilig̾e ꝓpt̃ natam
S hoc ad ꝑũsas eoꝵ mentes intellig̾e

Expanded text:
eo bonum est, id est socialem rationalemeo bonum est, id est socialem rationalemque creaturam, nisi quod 1108 non eum per naturam uel suam uel alienam, sed per propriam uoluntatem malum esse conuincimus. illi autem per naturam gentis tenebrarum putant esse hominem malum, quam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberaretur. audito igitur et non intellecto. quod antiquis dictum erat: oderis inimicum tuum, ferebantur homines in hominis odium, cum deberent non odisse nisi uitium. hos corrigit dominus dicendo: diligite inimicos uestros, ut qui iam dixerat: non ueni legem soluere, sed adinplere ideoque de odio inimici quod scriptum est in lege non solueret, praecipiendo utique, ut diligamus inimicos, cogeret nos intellegere, quonam modo possemus unum eundemque hominem et odisse propter culpam et diligere propter naturam. sed hoc ad peruersas eorum mentes intellegere
Abbreviated transcription (Latin):
iterim quib gen̾alit̾ displicet. si qͥs od̾it
inimitũ suũ. est nobis sermo. qui eorũ
frontem premat: cum eos int̾rogamꝰ
utrũ diligat d̾s eoꝵ gentem tenebrar̃.
Aut si ꝓpterea nunc mimici diligendi
sunt. qd̾ habeant ꝑtem boni. cur non
ob hoc eos ⁊ odisse debemus qd̃ habeant
ꝑtem mali: Ea qͥppe regula ⁊ hoc sol¬
uitur. doceturq non ẽẽ contrariũ. qd̃
in antiqua scͥptura dictũ est. od̾id mi¬
micũ tuũ: et in eungłio diligite ini¬
micos ur̃os: qd̾ unusqͥsq iniquus hõ
inqͣntum iniquus est odio habendus
est. in qͣntum aut̃ hõ diligendus ẽ: ut
illud qd̃ in eo recte odimits arguamtꝰ.
idẽ uitium quo possit illud qd̾ in eo re¬
cte diligimus. idẽ humana ip̃a nat̾a
emendato uicio liberari. Hec inqͣm
regula est qua oderimꝰ inimicũ ꝓpt̾
id qd̾ in eo malũ est. idest iniquitatẽ.
et diligamus inimicũ. ꝓpt̃ id qd̃ in

Expanded text:
interim, quibus generaliter displicet, si quis oderit interim, quibus generaliter displicet, si quis oderit inimicum suum, est nobis sermo, qui eorum frontem premat, cum eos interrogamus, utrum diligat deus eorum gentem tenebrarum. aut si propterea nunc inimici diligendi sunt, quod habeant partem boni, cur non ob hoc eos et odisse debemus, quod habeant partem mali. ea quippe regula et hoc soluitur doceturque non esse contrarium, quod in antiqua scriptura dictum est "oderis inimicum tuum" et in euangelio "d iligi te inimicos uestros," quod unusquisque iniquus homo, in quantum iniquus est, odio habendus est, in quantum autem homo est. diligendus est. ut illud. quod in eo recte odimus, arguamus, id est uitium. quo possit illud, quod in eo recte diligimus. id est humana ipsa natura emendato uitio liberari: haec, inquam. regula est, qua et oderimus inimicum propter id. quod in eo malum est. id est iniquitatem, et diligamus inimicum propter id. quod in
Abbreviated transcription (Latin):
In sc̃ͥptis aut̃ ubi est consideratio ma¬
ior atꝙ ꝓpensior. plurib locis uirasse
inuenitur: ne qͥsqm putaret itiã ue¬
rum uirando Peccari. S potius intelli¬
geret humane fragilitatis corda non
urando tutius a ꝑuirio conseruari
Quib ꝑspectis. iuenimꝰ nec illa esse
destructa. sicut faustus putat. que ue¬
eẽ legis moysi. qd̾ dictum est antiqͥs.
diliges ꝓximũ tuum: et oderis mimi¬
cum tuum. An et apłs paulus ñ dixit
homines quosdã deo odibiles: Et utiq
in hac ammonitõne ip̃e dñs ad hoc
nos hortatur ut unitemur d̾m. ut si¬
tis inquit fili patris ur̃i qui in celis ẽ.
qui facit solem suum oriri suꝑ bonos
et malos. et pluit suꝑ iustos ꝙ initos
Querendũ itaq est. q̃uomͦ intelligat᷑
exemplo d̾i. cui diixit quosdã odibiles
psulus. odio habendos inimicos ⁊ rur
om̃ino non norant ut diligerent in¬
micos utrũq aut̃ quom̃ seruandũ
sit: longum est disputare. S ad istos

Expanded text:
In scriptis autem, ubi est consideratio maIn scriptis autem, ubi est consideratio major atque propensior, pluribus locis jurasse invenitur, ne quisquam putaret etiam verum jurando peccari, sed potius intelligeret, humanae fragilitatis corda non jurando tutius a perjurio conservari. Quibus perspectis, invenimus nec illa esse destructa, sicut Faustus putat, quae veesse Legis Moysi, quod dictum estantiquis, Diliges proximum tuum, et oderis inimicum tuum . An et apostolus Paulus non dixit homines quosdam Deo odibiles ? Et utique in hac admonitione ipse Dominus ad hoc nos hortatur, ut imitemur Deum. Ut sitis, inquit, filii Patris vestri qui in coelis est, qui facit solem suum oririet malos et pluit super iustos et iniustos. quaerendum itaque est. quomodo intellegatur exemplo dei, cui dixit quosdam odibiles Paulus, odio habendos inimicos, et rursomnino non norant, ut diligerent inimicos suos. utrumque autem quomodo seruandum sit longum est disputare. sed ad istos
Abbreviated transcription (Latin):
sua diu̾sum nicħ habens: nisi conuẽtũ.
Net nõ et pͥores ur̃i iudei segregati etiã
ip̃i a gentib sculpturas solum dimiserũt.
templa u̾o et ĩmolationes et aras. q sacer¬
dotia. atq omne sacroꝵ m̃ystium eodem
ritu exercuerũt ⁊ ac multo suꝑsticiosiore
qͣm gentes. De opinione u̾o monarchye
in nullo etiã ip̃i dissentiunt a paganis.
Quare constat uos atq iudeos scismata
eẽ gentilitatis. cuiꝰ fidem tenentes ⁊ ritꝰ
modice qͣmiuis ĩmutatos de sola ꝯuentiuũ
duusione putatis uos eẽ sectas. Porro aũ
seftas si queras. nõ plus erunt qm̃ due.
sentimus: ita quidam oppositi inuicẽ nobis
ut est u̾itas et mendatium: ut dies ⁊ nox.
ut egestas et copia. ut morbus ⁊ sanitas.
uos u̾o nec erroris secta estis. nec u̾itatis.
s scisma tantũ. uec ip̃m uu̾itatis saltem

Expanded text:
sua diuersum nihil habens nisi conuentum. sua diuersum nihil habens nisi conuentum. necnon et priores uestri Iudaei segregati etiam ipsi a gentibus sculpturas solum dimiserunt: templa uero et inmolationes et aras et sacerdotia atque omne sacrorum ministerium eodem ritu exercuerunt ac multo superstitiosius quam gentes. de opinione uero monarchiae in nullo etiam ipsi dissentiunt a paganis . quare constat uos atque Iudaeos schismata esse gentilitatis, cuius fidem tenentes et ritus modice quamuis inmutatos de sola conuentuum diuisione putatis uos esse sectas. porro autem sectas si quaeras, non plus erunt quam duae, sentimus, ita quidem obpositi inuicem nobis, ut est ueritas et mendacium, ut dies et nox, ut egestas et copia, ut morbus et sanitas. uos uero nec erroris secta estis nec ueritatis. sed schisma tantum; nec ipsum ueritatis saltem
Abbreviated transcription (Latin):
scuma. quia et oñpotentẽ d̾m colam: qd̃ d̾
et iuideus omĩs audacter assumit. cum non
considerares rituũ duisitatẽ. qua a me co¬
leretur omip̃c. et auideis: si tam̃ om̃ipotẽ¬
tem uidei colunt. S int̾im de opinione tͤ¬
ctamiis. quesic et paganos desolis cultura
fefellit. et de om̃ipotentis iuderͦs. S n ur̃m
quidem scisma si me dix̾is. uerũ est. qͣmuis
xpm uenerer et colam. qr alio eũ ritu co¬
lo et alia fide qm̃ uos. Scisma uo̾ aut nicħ
ĩmutare debet ab eo uñ factũ est. Aut ñ
multum: utputa uos qui desciscentes agẽ¬
tib monarchie opinionẽ pͥmo uobiscũ
diulsistis. idest ut omĩa credatis ex deo:
sacrificia uo eoꝵ u̾tistis. in agapes ydo la
⁊ martyres. quos uotis similib colitis: de¬
functoꝵ umbras uino placatis & dapib
sollempnes gentiũ dies cũ ip̃is celebratis.
ut kalendas ꝙ solsticia: de uita aũ mu¬
tastis nichil. Est sane scisma a matrice

Expanded text:
schisma, quia et omnipotentem deum colam, quod sibi schisma, quia et omnipotentem deum colam, quod sibi et Iudaeus omnis audaciter adsumit, cum non considerares rituum diuersitatem, qua a me coleretur omnipotens et a Iudaeis, si tamen omnipotentem Iudaei colunt. sed interim de opinione tractamus, quae sic et paganos de solis cultura fefellit ut de omnipotentis Iudaeos. sed nec uestrum quidem schisma si me dixeris, uerum est, quamuis Christum uenerer et colam, quia alio eum ritu colo et alia fide quam uos. schisma uero aut nihil inmutare debet ab eo, unde factum est, aut non multum. ut puta uos, qui desciscentes a gentibus monarchiae opinionem primo uobiscum diuulsistis, id est, ut omnia credatis ex deo; sacrificia uero eorum uertistis in agapes, idola in martyres, quos uotis similibus colitis; defunctorum umbras uino placatis et dapibus, sollemnes gentium dies cum ipsis celebratis, ut Kalendas et solstitia . de uita certe mutastis nihil: estis sane schisma a matrice