comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
S quia non distingunt inter lucẽ qđ
est ipse ds̃. et lucem qͣm fecit qs: ideo
putant eẽ consequens ut in tenebris
ip se fuerit ante qͣm faceret lucem. cũ
tenebre ee̾nt suꝑ abyssum ante qͣm
diceret. fiat lux. et facta ẽ lux. Sicut
enim in nouo testamento. utrum de il¬
lo dicit᷑. nam et ds̃ lux ẽ. & tenebre
in eo non sunt ulle. ibi legimus et
ds̃ qui dixit de tenebris lumen cla¬
rescere claruit in cordibus nr̃is. iti¬
dem ibi legimꝰ: sic et in illis uet̾ib
libris. et candor ẽ lucis eterne. dic¬
tum ẽ. de sapientia dei. que utiq fac¬
ta non ẽ. quia ꝑ illam facta sunt oĩa.
et de luce quadam que non nisi per
illam fieri potest. hoc modo ibi dicit᷑.
tu illuminabis lucernam meam dñe
ds̃ meus illumina tenebras meas: sic̃
et ab initio cum tenebre eeñt super
abyssum. dixit deus fiat lux et facta
est lixx: qͣm non fecisset nͥ lucifica
lux qđ est deus. Sicut enim sibi suf¬

Expanded text:
sed quia non distingunt inter lucem, quod sed quia non distingunt inter lucem, quod est ipse deus, et lucem, quam fecit deus, ideo putant esse consequens, ut in tenebris ipse fuerit. antequam faceret lucem, cum tenebrae essent super abyssum, antequam diceret: fiat lux, et facta est lux. sicut enim in nouo testamento utrumque de illo dicitur - nam et: deus lux est et tenebrae in eo non sunt ullae ibi legimus et: deus, qui dixit de tenebris lumen clarescere, claruit in cordibus nostris itidem ibi legimus — sic et in illis ueteribus libris et: candor est lucis aeternae dictum est de sapientia dei, quae utique facta non est, quia per illam facta sunt omnia, et de luce quadam, quae non nisi per illam fieri potest, hoc modo ibi dicitur: tu inluminabis lucernam meam, domine; deus meus inluminabis tenebras meas. sicut et ab initio, cum tenebrae essent super abyssum, dixit deus: fiat lux, et facta est lux; quam non fecisset nisi lucifica lux, quod est deus. Sicut enim sibi suf
Abbreviated transcription (Latin):
ex dei fide p̃sentaret᷑. ꝓinde isti qͥ
ea que non intelligunt rep̃henden¬
tes lepram uł scabiem seu uerrucas
legis eẽ dicunt ꝓmissiuas figuras
sacramentoꝵ: similes sunt hominib
quib displicent ea quoꝵ non capun
utilitatem: uelut si surdus uidens mo¬
ueri labia loquentium. tanqͣm super¬
fuos oris motꝰ deformeꝰq rep̃henderet.
uł si quisqͣm cecus laudata sibi aliqͣ
et parietum lenitatem mami ꝑtrac¬
tans. in fenestras irrueret. easq uelut
inconuenientes illi equalitati redar¬
sueret: cauernasq ruinosas putaret.
n uero facta ꝓpħarum. etiam ipsa
ꝓhica et mistica fuisse qͥd agam ut
intelligant. quoꝵ mentes uanitas oc¬
nþauit. ita ut putent credi a nob̾
etuam ⁊psum dm aliqͣndo in tenebris
ẽẽ uersatum: quia sc̃ͥptumẽ.tenebre e¬
rant suꝑ abyssũ: Tanꝗͣ nos abyssũ dicamꝰ
đm ubi tenebre erant: quia lux ibi non
erat anteqͣm d̾s uerbo faceret lucem.

Expanded text:
ex dei fide praesentaretur. Proinde isti, qui ex dei fide praesentaretur. Proinde isti, qui ea, quae non intellegunt, reprehendentes lepram uel scabiem seu uerrucas legis esse dicunt promissiuas figuras sacramentorum, similes sunt hominibus, quibus displicent ea, quorum non capiunt utilitatem; uelut si surdus uidens moueri labia loquentium, tamquam superfluos oris motus deformesque reprehenderet; uel si quisquam caecus laudata sibi aliqua et parietum leuitatem manu pertractans in fenestras inrueret easque uelut inconuenientes illi aequalitati redargueret cauernasque ruinosas putaret. Iam uero facta prophetarum etiam ipsa prophetica et mystica fuisse, quid agam, ut intellegant, quorum mentes uanitas occupauit, ita ut putent credi a nobis etiam ipsum deum aliquando in tenebris esse uersatum, quia scriptum est: tenebrae erant super abyssum, tamquam nos abyssum dicamus deum, ubi tenebrae erant, quia lux ibi non erat, antequam deus uerbo faceret lucem ?
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm et m̃daces. Augustinus  resp̃.
ec sacram̃ta legis
intelligitis nec facta  ꝓpħañ
quia neq scĩtatem neq iusti¬
ciam cogitare nostis. S de preceptis
et sacramentis ueteris testamenti se¬
pe ac multa iam diximus. ut intelli¬
geret᷑ aliud ibi fuisse qđ ꝑ grãm noui
testamenti faciendo donaret᷑ implendu:
aliud qđ ꝑ ueritatem patefactam remo¬
uendo demonstraret᷑ impletum: cum
dei et ꝓximi dilectione suscipetur
legis ꝑficienda p̃ceptio. circũcisionis
autẽ atq alioꝵ illius temporis sacra¬
mentoꝵ cessatione. ostenderet᷑ legis
ꝑsoluta ꝓmissio. Preceptum qͥppe reos
faciebat ad desiderandam salutem: ꝓ¬
missum autem figuras celebrabat ad
expectandum saluatorem: ut ꝑ aduen¬
tum noui testamenti illos liberaret gr̃ã
donata. illas auferet ueritas reddita.
scilicet ut data indulgentia peccaten
qđ p̃ceptum erat ex dei dono custo¬
diret᷑: ueritas autem ut ablata obser¬
uatione umbrarum qđ ꝓmissum erat

Expanded text:
mendaces. AUGUSTINUS respondit: Nec sacramenta legis intellegitis nec facta prophetarum, quia neque sanctitatem neque iustitiam cogitare nostis. sed de praeceptis et sacramentis ueteris testamenti saepe ac multa iam diximus, ut intellegeretur aliud ibi fuisse, quod per gratiam noui testamenti faciendo donaretur inplendum, aliud, quod per ueritatem patefactam remouendo demonstraretur inpletum: cum dei et proximi dilectione susciperetur legis perficienda praeceptio, circumcisionis autem atque aliorum illius temporis sacramentorum cessatione ostenderetur legis persoluta promissio. praeceptum quippe reos faciebat ad desiderandam salutem, promissum autem figuras celebrabat ad expectandum saluatorem, ut per aduentum noui testamenti illos liberaret gratia donata, illas auferret ueritas reddita. scilicet, ut data indulgentia peccatorum, quod praeceptum erat, ex dei dono custodiretur, ueritas autem, ut ablata obseruatione umbrarum, quod promissum erat,
Abbreviated transcription (Latin):
ita. et xp̃c. Etenim in uno sp̃u nos om¬
nes in unum corpus baptitati sumꝰ siue
iudei siue greci. siue serui siue lib̃i.
& omnes unum sp̃m potauimꝰ. Et enĩ
corpus non ẽ unum membrum: sed
multa. Si dixerit pes quia non sum
manus non sum de corpore. non ideo
non ẽ de corpore: Uł si dixerit auri¬
cula quia non sum oculus. non sum de
corpore: non ideo non ẽ. de corpore:
Et si cotum corpus ocłs: ubi auditus: Si
totum auditus: ubi odoratus: Nunc aũt
posuit deus membra. singulum qđq
eoꝵ in corpore: pro ut uoluit. Si autẽ
fuissent omĩa membra unum mebrum.
ubi corpus: Nunc autẽ multa mẽbra:
unum autẽ corpus. Non potest autem
dicere ocłs manui opus te non habeo:
aut iterum caput pedib opus uobis
non habeo. S multomagis que uiden¬
tur mẽbra corporis infirmiora ẽe: ne¬
cessariora sunt & que uident᷑ uiliora

Expanded text:
ita et Christus. etenim in uno spiritu nos omita et Christus. etenim in uno spiritu nos omnes in unum corpus baptizati sumus, siue Iudaei siue Graeci siue serui siue liberi; et omnes unum spiritum potauimus. etenim corpus non est unum membrum, sed multa. si dixerit pes: quia non sum manus, non sum de corpore, num ideo non est de corpore? uel si dixerit auricula: quia non sum oculus, non sum de corpore. num ideo non est de corpore? et si totum corpus oculus, ubi auditus? si totum auditus, posuit Deus membra, singulum quodque eorum in corpore prout voluit. Si autem fuissent omnia unum membrum, ubi corpus? nunc autem multa membra, unum autem corpus. non potest autem dicere oculus manui: opus te non habeo, aut iterum caput pedibus: opus uobis non habeo , sed multo magis, quae uidentur membra corporis infirmiora esse, necessaria sunt; et quae uidentur uil
Abbreviated transcription (Latin):
batis inducti. ꝓpt̃ qđ notuma. op¬
facio uobis: quia nemo in sp̃u rer
dei loquens dicit anathena iħu. Et
nemo potest dicere dñs iħs: nisi in
sp̃u scõ. Diuisiones autem donationũ
sunt: idem autem sp̃c. Et diuisiones
mi nisterioꝵ sunt: et idem ipse dñs. Et
diuisiones oꝑationum sunt: ipse autẽ
ds̃ qui omĩa oꝑat᷑ in omibus. Unicuriq
autem. datur manifestatio sp̃s ad uti¬
litatem. Alii quidem datur ꝑ sp̃m ser¬
mo sapientie: alii sermo scientie se¬
cundum eundem sp̃m. Alteri auten
fides: in eodem sp̃u. Alii donatio cu¬
rationum: in uno sp̃ũ. Alii oꝑationeᷤ
uirtutum. alii ꝓpħia : alii diiudicatio
spirituum. Alii genera linguarum:
alii int̃pretatio sermonum. Omĩa
autem hec oꝑat᷑ unus atq idem sp̃s:
diuidens ꝓpria unicuiq ꝓ ut uult.
Sicut enim corpus unum ẽ. et m̃ebra
habet multa. omĩa autem membra
corporis cum sint multa unum ẽ corpꝰ.

Expanded text:
batis inducti. propter quod notum batis inducti. propter quod notum facio uobis, quia nemo in spiritu dei loquens dicit anathema Iesu, et nemo potest dicere dominus' Iesus' nisi in spiritu sancto. diuisiosunt, idem autem Spiritus: et divisiones ministrationum sunt, et idem ipse Dominus: et divisiones operationum sunt, idem vero Deus, qui omnia operatur in omnibus. Unicuique autemlitatem: alii quidem datur per Spiritum sermo sapientiae; alii, sermo scientiae secundum eumdem Spiritum; alteri autem, fides in eodem Spiritu; alii, donatio curationum in uno Spiritu; alii, operationes virtutum; alii, prophetia; alii, dijudicatio Spirituum; alii, genera linguarum; alii, interpretatio sermonum: omnia autem haec operatur unus atque idem Spiritus, dividens propria unicuique prout vult. sicut enim corpus unum est et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa, unum est corpus,
Abbreviated transcription (Latin):
te deuitant. nutrientes etiam ipse ac
fouentes carnem suam. Nemo enim
unqͣm carnem suam hodio habet: s
nutrit inquit et fouet etiam sicut et
xp̃c eccłiam. Uidete unde quo ascen¬
derit. Intuemini si potestis qͣm ium
ducat a creatore creatura. ab ipsis ce¬
lestib apparatib usq ad carnem et sal¬
guinem. unuersitatis plenitudine t̃¬
minata. formarum uarietate decorata:
rerum gradib ordinata. Rursus ide
apłs. cum de spiritalib diuersis mu¬
nerib et camen ad unitatem consonis.
rem plane magnam et diuinam et ab¬
ditam nos doc̃et. de ista ĩpsa carne
nr̃a similitudinem dedit: cuiꝰ artificẽ
đm. cum hec loqueret᷑ omĩno non ta¬
cuit. Qđ et si longum ẽ. tamen quia
ualde necessarium. totum iysum lo¬
cum ex eiꝰ ad corinthios epła huic
oꝑi me inserere non pigebit. De spi¬
ritalib autem: nolo uos ignorare
fr̃s. Scitis quando gentes eratis ad
simulachra sine uoce quomͦ ascende¬

Expanded text:
te, deuitant nutrientes etiam ipsae ac te, deuitant nutrientes etiam ipsae ac fouentes carnem suam. nemo enim umquam carnem suam odio habet, sed nutrit, inquit, ac fouet eam sicut et Christus ecclesiam. uidete, unde quo ascenderit; intuemini, si potestis, quam uim ducat a creatore creatura ab ipsis caelestibus adparatibus usque ad carnem et sanguinem uniuersitatis plenitudine terminata, formarum uarietate decorata, rerum gradibus ordinata. Rursus idem apostolus cum de spiritalibus diuersis muneribus et tamen ad unitatem consonis rem plane magnam et diuinam et abditam nos doceret, de ista ipsa carne nostra similitudinem dedit, cuius artificem deum, cum haec loqueretur, omnino non tacuit. quod etsi longum est, tamen, quia ualde necessarium, totum ipsum locum ex eius ad Corinthios epistula huic operi me inserere non pigebit. de spiritalibus autem nolo uos ignorare, fratres . scitis, quando gentes eratis, ad simulacra sine uoce quomodo ascende
Abbreviated transcription (Latin):
tudo formatur. cuiꝰ lege om̃is ordo dis¬
ponit᷑: Qđ si ad ista intuenda oculum
non habetis: a płica uos ducat auc¬
toritas. Apłs enim cum de sc̃a dilecti¬
one p̾ciꝑet. qualis eẽ debeat iuroꝵ
in uxores: ex anima amantis sũpsit
exemplum. Qui diligit inqͥt
uxorem suam: se ipsum diligit. Nle¬
mo enim unquam carnem suam odio
habet. s nutrit et fouet tanqͣm xp̃c
eccłiam. Ecce in conspectu nr̃o est.
carnalis uniu̾sa substantia. Uidete
quemadmodum in omne animal sibi
ad salutem conciliatum ꝑtendat na¬
ture ista communio: ut diligat car
nem suam. Neq enim hoc in homini¬
b tantum ẽ. qui cum recte uiuunt. ñ
solum consulunt saluti carnis sue. ue¬
rum etiã carnales motus ad usum rati¬
onis edomant et refrenant: s etiã
bestie fugiunt dolorem. formidats
interitum. et qͥcqͥd illam mẽbreꝵ
compagem copulamq carnis & sp̃c
a concordi iunctura dissicere ac diri¬
mere potest. quanta ualent agilita¬

Expanded text:
tudo formatur, cuius lege omnis ordo distudo formatur, cuius lege omnis ordo disponitur? quodsi ad ista intuenda oculum non habetis, apostolica uos ducat auctoritas. Apostolus enim cum de sancta dilectione praeciperet, qualis esse debeat uirorum in uxores, ex anima amantis sumpsit exemplum. qui diligit, inquit, uxorem suam, se ipsum diligit; nemo enim umquam carnem suam odio habet, sed nutrit et esiam . Ecce in conspectu vestro est carnalis universa substantia; videte quemadmodum in omne animal sibi ad salutem conciliatum pertendat naturnem suam; neque enim hoc in hominibus tantum est, qui cum recte uiuunt, non solum consulunt saluti carnis suae, uerum etiam carnales motus ad usum rationis edomant et refrenant, sed etiam bestiae fugiunt dolorem, formidant interitum; et quicquid illam membrorum conpagem copulamque carnis et spiritus a concordi iunctura disicere ac dirimere potest, quanta ualent agilita
Abbreviated transcription (Latin):
non potestis nisi diligere carnem ues¬
tram. eiusq saluti et incolumitati
consulere: om̃s ictus et casus et intem¬
ꝑiem qua ledit᷑ deuitare. munimenta
uero et salubritatem qua conseruat᷑
appetere. Ita ostendentes preualere
nature legem: contra erroris ur̃i opi¬
nionem. Quid in ipsa carne uitalia
uiscera totiꝰ forme conuenientia m̃bra
o ꝑandi uasa sentiendi. locis atq offi¬
oiis suis cuncta distincta. et concor¬
di unitate contexta. moderatione
mensurarum parilitate numeroꝵ
ordine ponderum: Nonne indicant
artificem suum dm uerum. cui uere
dictum ẽ. omĩa in mensura et nume¬
ro et pondere disposuisti: Si gͦ cor
ꝑuersum atq corruptum uanis fabu¬
lis non haberetis. inuisibilia eiꝰ etiam
ꝑ ista que in hac infima et carnali cre¬
atura facta sunt intellecta conspicere¬
tis. Unde enim istis hec que cõmemora¬
iii.nisi ab illo cuiꝰ unitate omĩs modus
sistit᷑ cuiꝰ ino sa pientia omĩs pulchri¬

Expanded text:
non potestis nisi diligere carnem uesnon potestis nisi diligere carnem uestram eiusque saluti et incolumitati consulere, omnes ictus et casus et intemperiem, qua laeditur, deuitare, munimenta uero et salubritatem, qua conseruatur, adpetere: ita ostenditis praeualere naturae legem contra erroris uestri opinionem. Quid in ipsa carne uitalia uiscera, totius formae conuenientia, membra operandi, uasa sentiendi locis atque officiis suis cuncta distincta et concordi unitate contexta moderatione mensurarum, parilitate numerorum, ordine ponderum nonne indicant artificem suum deum uerum, cui uere dictum est: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti? si ergo cor non peruersum atque corruptum uanis fabulis haberetis, inuisibilia enim eius etiam per ista, quae in hac infima et carnali creatura facta sunt, intellecta conspiceretis. unde enim istis haec, quae commemoraui, nisi ab illo, cuius unitate omnis modus sistitur, cuius sapientia omnis pulchri
Abbreviated transcription (Latin):
animalia que uolant. et natant. et
gradiunt᷑. et repunt. Nempe morta¬
lia sunt. nempe uita eorum sicut scͥptũ
ẽ: uapor est ad modicum apparens. Hunc
enim a ca modulum ab optimo con¬
ditore i.o ꝑceptum tanquam in com¬
mune conferunt uniu̾so ꝓ sui gen̾is
portione complendo: ut cum istis imis
sint omĩa bona in quib sunt eis suꝑ¬
na meliora. Uerinitam̃ attendite et
date mͥ unum qͣmlibet abiectissimũ
animal. cuiꝰ anima oderit carnem
suam. ac non potiꝰ nutriat et foueat
eam. motuq uitali uegetet & regat:
et quodammodo amministret ꝓ sui
generis ex iguitate. quõdam uniu̾sum
suum ad incolumitatem tuendam sibi
conciliatum. Qđ enim rationalis ani-¬
ma castigat corpus suum et seruituti
subicit. ne immoderato appetitu t̃re¬
no imþediat᷑ ꝑceptio sapientie. etiã
sic utiq diligit carnem suani quam
sibi ad obediendum legittime subdit :¬
atq ordinat. Postremo uos ipsi qͣmuis
carnali errore carnem de testemini.

Expanded text:
animalia, quae uolant et natant et animalia, quae uolant et natant et gradiuntur et repunt. nempe mortalia sunt, nempe uita eorum, sicut scriptum est, uapor est ad modicum adparens. hunc enim modulum ab optimo conditore perceptum tamquam in commune conferunt uniuerso pro sui generis portione conplendo, ut cum istis imis sint omnia bona, in quibus sunt eis superna meliora. uerumtamen adtendite et date mihi unum quamlibet abiectissimum animal, cuius anima oderit carnem suam, ac non potius nutriat et foueat eam motuque uitali uegetet et regat et quodam modo administret pro sui generis exiguitate quoddam uniuersum suum ad incolumitatem tuendam sibi conciliatum. quod enim rationalis anima castigat corpus suum et seruituti subicit, ne inmoderato adpetitu terreno inpediatur perceptio sapientiae, etiam sic utique diligit carnem suam, quam sibi ad oboediendum legitime subdit atque ordinat. postremo uos ipsi quamuis carnali errore carnem detestemini,
Abbreviated transcription (Latin):
nalis homo quilibet non ꝑcipit. Qnͣto
magis uos qui cum carnem detestami¬
ni. nichil aliud quam urãm regłam
detestamini: quabona et mala meti¬
mini. Neq enim potest in uobis eẽ
cogitatio uł maloꝵ nisi qualib carna¬
lis sensus offenditur: uł bonoꝵ nisi
qualib carnalis acies oblectat᷑. Ut gͦ
fabilit̃ moueor laude creatoris illoꝵ.
Qui ꝓrsus ita magnꝰ est. in operibus
magnis: ut minor non sit in minimis.
Ars enim diuina qua celestia & t̾rena
oꝑa fiunt. cum ea int̾ se sint dissimilia.
ipsa in omĩb sui similis ẽ. quia in suo
quoq genere ꝑficiendo ubiq ꝑfecta
est. Neq enĩ uniuersum condidit in sin¬
gulis. s ad uniũsi complexum condeis
singła uniuersam se condendis ƿrebet.
et singłis omĩa congruent̃ locis suis.
& ordinib faciens atq disponens: et
om̃ib particularit̾ atq uniuersalit̃
congrua tribuens. Ecce hic in isto qͣsi
fundo infimo uniũse creat᷑e aspicite

Expanded text:
nalis homo quilibet non percipit, quanto nalis homo quilibet non percipit, quanto magis uos, qui cum carnem detestamini, nihil aliud quam uestram regulam detestamini, qua bona et mala metimini! neque enim potest in uobis esse cogitatio uel malorum, nisi qualibus carnalis sensus offenditur, uel bonorum, nisi qualibus carnalis acies oblectatur. Ut ergo fabiliter moueor laude creatoris illorum, qui pror-. sus ita magnus est in operibus magnis, ut minor non sit in minimis. ars enim diuina, qua caelestia et terrena opera fiunt, cum ea sint inter se dissimilia, ipsa in omnibus sui similis est, quia in suo quoque genere perficiendo ubique perfecta est. neque enim uniuersum condit in singulis, sed ad uniuersi conplexum condens singula, uniuersam se condendis praebet et singulis, omnia congruenter locis suis et ordinibus faciens atque disponens et omnibus particulariter atque uniuersaliter congrua tribuens. ecce hic in isto quasi fundo infimo uniuersae creaturae aspicite
Abbreviated transcription (Latin):
facere: quolibet eum uocitetis nomine.
recte dicimini errore ur̃o. đm alterũ
inducere. In hac enim una re. his erra¬
tis. errore sacͥlego. Semel quidem qđ
ea que ds̃ facit eum facere dicitis:
quem dm fateri erubescitis. S nullo
mͦ efficietis ut non sit ds̃: nisi eum
talia facere negaueritis. qualia non
facit nisi deus. Iterum autem quia
ea que bonus ds̃ bona facit. uos et a
malo fieri et mala ẽe opinamini pu¬
erili sensu horrentes que penalis mor¬
talitatis imbecillitati non congruunt.
et amantes que congruunt. ꝓinde ma¬
lum dicitis qui fecit coluau brum. is¬
tum autem solem tam nbri magnũ
bonum putatis: ut nec factum a deo.
s ꝓlatum uł missum ẽe credatis. Ds̃
autem uerus in quem nondum a uob̃
credi nimrum doleo. et colubrum fec̃
inter alia inferiora. et solem int̾ alia
suꝑiora: et adhuc in sublimiorib non
corꝑalib celestib s etiam in spiritalib
multa ista luce longe meliora: que car¬

Expanded text:
facere. quolibet eum nomine uocitetis, facere. quolibet eum nomine uocitetis, recte dicimini errore uestro deum alterum inducere. in hac enim una re bis erratis errore sacrilego: semel quidem, quod ea, quae deus fecit, eum facere dicitis, quem deum fateri erubescitis — sed nullo modo efficietis, ut non sit deus, nisi eum talia facere negaueritis, qualia non facit nisi deus — iterum autem, quia ea, quae bonus deus bona facit, uos et a malo fieri et mala esse opinamini, puerili sensu horrentes, quae poenalis mortalitatis inbecillitati non congruunt, et amantes, quae congruunt. proinde malum dicitis, qui fecit colubrum, istum autem solem tam magnum bonum putatis, ut nec factum a deo, sed prolatum uel missum esse credatis. deus autem uerus, in quem nondum a uobis credi nimium doleo, et colubrum fecit inter alia inferiora et solem inter alia superiora et adhuc in subli-' mioribus non corporalibus caelestibus, sed iam in spiritalibus multa ista luce longe meliora, quae car
Abbreviated transcription (Latin):
diuitiarum sapientie et scientie dei.
qͣm inscrutabilia sunt. pi iudicia eiꝰ:
et inscrutabiles uie eiꝰ. Quanto melius
ẽ ita mirari qđ uestigare non sufficis.
qͣm ꝓpt̾ea uelle alterum d̾m malum
fingere: quia unum bonum non potu¬
isti comprehendere. Non enim de no¬
mine agit᷑. s de opere. Nam cito ui-¬
detur faustus se deͥ fendisse cũ ait.
Non dicimꝰ duos deos: s dm et hylen
porro autẽ cum quesieris qͣm dicat hy¬
len: audies plane describi alterum d̾m.
Si enim materies in formis. corꝑalium
formarum capax. ab eis hyle appella¬
ret᷑ que appellata ẽ ab antiquis: nemo
eam nr̃m coargueret dici d̃m. Nunc
uͦ qͣntus error ẽ. qͣnta dementia: uł ma¬
teriem corpoꝵ dicere opificem corpoꝵ.
uł opificem corpoꝵ negare đm. Quia
gͦ qđ̃ uerus ds̃ facit. idest corpoꝵ elem̃¬
toꝵ animalium qualitates et formas.
ut corpora. ut elementa. ut animalia
sint. hoc uos dicitis nescio quẽ alterũ

Expanded text:
diuitiarum scientiae et sapientiae dei! diuitiarum scientiae et sapientiae dei! quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius! quanto melius est ita mirari, quod inuestigare non sufficis. quam propterea uelle alterum deum malum fingere, quia unum bonum non potuisti conprehendere ? non enim de nomine agitur, sed de opere. Nam cito uidetur Faustus se defendisse, cum ait: non dicimus duos deos, sed deum et hylen. porro autem cum quaesieris, quam dicat hylen, audies plane describi alterum deum. si enim materies informis corporalium formarum capax ab eis hyle appellaretur, quae appellata est ab antiquis, nemo eam nostrum coargueret dici deum. nunc uero quantus error est, quanta dementia uel materiem corporum dicere opificem corporum uel opificem corporum negare deum? quia ergo quod deus uerus facit, id est corporum, elementorum, animalium qualitates et formas, ut corpora, ut elementa, ut animalia sint, hoc uos dicitis nescio quem alterum
Abbreviated transcription (Latin):
diam et iudicium cantare non nostis:
Nonne idem ipse qui facit solem suũ
oriri suꝑ bonos et malos. et pluit su¬
ꝑ iustos et iniustos: frangit tamen
ramos naturales. et contra naturam
inserit oleastrum: Nonne de uno ip̃¬
so illic dicit apłs: uides gͦ bonitatem
et seueritatem dei in eos quidẽ qui
fracti sunt seueritatem. in te autem
bonitatem si ꝑmanseris inbonitate:
Nempe auditis. nempe aduertitis qͣm¬
ad modum nec deo auferat iudiciari¬
am seueritatẽ: nec homini liberam
uoluntatem. Occultum ẽ. altitm ẽ. in¬
accessibili secreto ab humana cogita¬
tione seclusum ẽ: quẽ admodum deus
et dãpnet impium. et iustificet piũ
Utrumq enim de illo scͥpturarum
sc̃arum ueritas loquit᷑. Num g ideo
aduersus diuina iudicia garriȩ delec¬
tat: quia sunt inscrutabilia: Quanto
conuenientius. quanto accõmodatiꝰ ẽ.
modulo nr̃o ex pauescere illic. uͥ pau¬
lus ex pauit: & exclamare. O altitudo

Expanded text:
diam et iudicium cantare non nostis ? diam et iudicium cantare non nostis ? nonne idem ipse, qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super iustos et iniustos, frangit tamen ramos naturales et contra naturam inserit oleastrum ? nonne de uno ipso illic dicit apostolus: uides ergo bonitatem et seueritatem dei: in eos quidem, qui fracti sunt, seueritatem, in te autem bonitatem, si permanseris in bonitate? nempe audistis, nempe aduertistis, quemadmodum nec deo auferat iudiciariam seueritatem nec homini liberam uoluntatem. occultum est, altum est, inaccessibili secreto ab humana cogitatione seclusum est, quemadmodum deus et damnet inpium et iustificet inpium; utrumque enim de illo scripturarum sanctarum ueritas loquitur. num igitur ideo aduersus diuina iudicia garrire delectat, quia sunt inscrutabilia ? quanto conuenientius, quanto adcommodatius est modulo nostro expauescere illic, ubi Paulus expauit, et exclamare:s o altitudo
Abbreviated transcription (Latin):
ex clamat. O altitudo diuitiarum sapien¬
tie et scientie dei: quam inscrutabi¬
lia sunt iudicia eiꝰ et cetera uos aũt
non ualentes discernere qͥd faciat d̾s
beneficio. qͥd iudicio. quia et a corde
et ab ore ur̃o longe ẽ psalteriũ nr̃m
ubi dicit᷑ miscđiam et iudiciũ can¬
tabo tibi dñe: qͥ cqͥd uos ꝓ infirmitate
humane mortalitatis offend̾it alie¬
natis omnino ab arbitrio et iudicio
ueri dei. uidelicet habentes paratum
alterum dm malum quem uobis non
ueritas ostendit. s uanitas fingit. cui
tribuatis non solum quicqͥd facitis in¬
iuste. uerum etiam quicqͥd patimni
iuste. Ita deo tribuentes beneficia do¬
noꝵ. et ei auferentes iudicia penaꝵ:
quasi de alio dixerit xp̃c qđ p̃para
illo qui facit solem suum oriri super
bonos et malos. et pluit suꝑ iustos et
iniustos. Unde hic tantam bonitatẽ
et ibi tantam seueritatem ad unum ꝑtin̾e
dñm non intelligitis. nͥ quia misericor¬

Expanded text:
exclamat: o altitudo diuitiarum sapienexclamat: o altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae dei; quam inscrutabilia sunt iudicia eius et cetera. Uos autem non ualentes discernere, quid faciat deus beneficio, quid iudicio, quia et a corde et ab ore uestro longe est psalterium nostrum, ubi dicitur: misericordiam et iudicium cantabo tibi, domine, quicquid uos pro infirmitate humanae mortalitatis offenderit, alienatis omnino ab arbitrio et iudicio dei ueri uidelicet habentes paratum alterum deum malum, quem uobis non ueritas ostendit, sed uanitas fingit, cui tribuatis non solum quicquid facitis iniuste, uerum etiam quicquid patimini iuste, ita deo tribuentes beneficia donorum et ei auferentes iudicia poenarum, quasi de alio dixerit Christus, quod illo, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. unde hic tantam bonitatem et ibi tantam seueritatem ad unum pertinere deum non intellegitis, nisi quia misericor
Abbreviated transcription (Latin):
didit illos ds̃ in concupicentias cordiᷤᷤ
eoꝵ. in inmunditiam: ut contumeliis
afficiant corꝑa sua in semetipsi. Et pau¬
lopost. ꝓpterea tradidit illos d̾s in
passiones ignominie. Item paulopost.
Et q̃m non ꝓbauerunt dm̃ habere in
noticia : tradidit illos ds in reꝓbum
sensum. Ecce quomͦ uerus ds̃ et iustus.
excecat mentes infidelium. Neq enĩ
unquam in his apłi uerbis que com¬
memoraui. alius ds̃ intellectus est.
qͣm ille qui filium suum misit dicen¬
tem. In iudicium ueni in hunc mun¬
dum: ut qui non uident uideant. et
qui uident ceci fiant. Nam et hic
satis apparet mentib fidelium: qͦmͦ
ds̃ excecet mentes infidelium. Prece¬
dit enĩ aliqͥd occultum in occultis uͥ
ds agat iustissimum examen sui iu
diciĩ. ut quorundam mentes excecen¬
tur quorundam illuminent᷑: c̃ui ueris¬
sime dictum ẽ. Iudicia tua abyssus
multa. Cuiꝰ ꝓfunditatis impenetrabi¬
lem altitudinem apłs ammiratus.

Expanded text:
adidit illos deus in concupiscentias cordis adidit illos deus in concupiscentias cordis is adficiant corpora sua in semet ipsis; et paulo post: propterea tradidit illos deus in passiones ignominiae; item paulo post: et quoniam non probauerunt deum habere in notitia, tradidit illos deus in reprobum sensum. ecce quomodo uerus deus et iustus excaecat mentes infidelium. neque enim umquam in his apostoli uerbis, quae commemoraui, alius deus intellectus est quam ille, qui filium suum misit dicentem: in iudicium ueni in hunc mundum, ut qui non uident, uideant, et qui uident, caeci fiant. nam et hic satis adparet mentibus fidelium, quomodo deus excaecet mentes infidelium. praecedit enim aliquid occultum in occultis, ubi deus agat iustissimum examen iudicii sui, ut quorundam mentes excaecentur. quorundam inluminente. cui uerissime dictum est: iudicia tua abyssus multa. cuius profunditatis inpenetrabilem altitudinem apostolus admiratus
Abbreviated transcription (Latin):
cant᷑ mentes infidelium. scđm quendã
modum ꝑtinere ad uerum dm qđ non
facit malicia s iusticia : sicut idem
paulus alibi dicit. Nunqͥd iniquus ds̃.
qui infert iram: Item alibi. Quid gͦ di¬
cemus inquit: Nunqͥd iniquitas ẽ apud
đm: Absit. Moyses enim dicit. Misere¬
bor cui misertus ero: et miscđiam pre ᷤᷤ¬
tabo. cui misericors fuero. Cum ergo
premisisset qđ inconcusse retinendũ¬
est. non ẽe iniquitatem apud dm: pau¬
lopost attende qͥd dicat. Si autem uo¬
lens deus ostendere iram. et demonstra¬
re potentiam suam. attulit in multa
þatientia uasa ire que ꝑfecta sunt in
ꝑditionem. et ut notas faceret diuiti
lom dici potest alium dm ẽe qui os¬
tendit iram. et demonstrat potentiã
suam in uasis que ꝑfecta sunt ad ꝑdi¬
tionem: et alium qui ostendit diui¬
tias in uasis miscđie. Nam unum eun¬
demq đm facere utrumq apłica doc¬
trina testat᷑. Hinc ẽ & illud. ꝓpt̾ hoc tͣ¬

Expanded text:
cantur mentes infidelium, secundum quemdam cantur mentes infidelium, secundum quemdam modum pertinere ad verum Deum; quod non facit malitia, sed justitia: sicut idem Paulus alibi dicit, Numquid iniquus Deus, qui infert iram ? Item alibi: Quid ergo dicimus, inquit? numquid iniquitas est apud Deum? Absit. Moysi enim dicit: Miserebor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero. Cum ergo praemisisset, quod inconcusse est retinendum, non esse iniquitatem apud Deum, paulo post attende qlens deus ostendere iram et demonstrare potentiam suam adtulit in multa patientia uasa irae. quae perfecta sunt in perditionem. et ut notas faceret diuitiamodo dici potest alium deum esse, qui ostendit iram et demonstrat potentiam suam in uasis, quae perfecta sunt ad perditionem, et alium, qui ostendit diuitias in uasis misericordiae. nam unum eundemque deum facere utrumque apostolica doctrina testatur. hinc est et illud: propter hoc tr
Abbreviated transcription (Latin):
fiteor etiam int̾dum nos adu̾sam na¬
turam nuncupare dm̃. S non hoc se¬
cundum nr̃am fidem. uerum ruxta
presũptum iam in eam nomen a. cul¬
torib suis qui eam inprudenter ex isti¬
mant đm queadmodum et apłs. ds
sic iam uocaret᷑ a suis. s adiciens quod
mentes excecet. ut ex hoc intelligatur
tionib solemus audire. Qđ et si
pͥmo negasti: tamen paulopost
etiam ipse confessus es. quasi rationẽ
reddens cur hoc dicatis. quia et apłs
fidelium. Quam quidem sententiam
pleriq nr̃m. ita distingunt: ut deum
uerum dicant ex cecasse infidelium m̃¬
tes. Cum enim legerint in quib deus
suspendunt ꝓnuntiationem: ac tunc
inferunt. scłi huiꝰ excecauit mentes
infidelium. Quia et si ita non distin¬
gnas. s exponendi gr̃a ita uerborum
ordinem mutes in quib deus excecauit
mentes infidelium scłi huiꝰ: idem qui
in illa distinctione sensus elicet. Po¬
test enim etiam talis oꝑatio. qua exce¬

Expanded text:
fiteor etiam interdum nos aduersam nafiteor etiam interdum nos aduersam naturam nuncupare deum, sed non hoc secundum nostram fidem, uerum iuxta praesumptum iam in eam nomen a cultoribus suis, qui eam inprudenter existimant deum: quemadmodum et apostolussic iam uocaretur a suis, sed adiciens, quod mentes exctionibus solemus audire, quod etsi primo negasti, tamen paulo post etiam ipse confessus es, quasi rationem reddens cur hoc dicatis: quia et Apostt mentes infidelium. Quam quidem sententiam plerique nostrum ita distinguunt, ut verum Deum dicant excaecasse infidelium mentes. Cum enim legerint, In quibus Deus, suspendunt pronuntiationem; ac tunc inferunt, saeculi hujus excaecavit mentes infidelium. Quia etsi ita non distinguas, sed exponendi gratia ita verborum ordinem mutes, In quibus Deus excaecavit mentes infidelium saeculi hujus, idem qui in illa distinctione sensus elucet. Potest enim etiam talis operatio, qua excae
Abbreviated transcription (Latin):
impos. et cerebri minime sani: Sic et
cum duo pͥncipia doceo dm̃ et hylen:
non idcirco uideri iam debeo tibi osten¬
de duosdeoᷤ. An quia uim omnem male¬
ficam hẏle assignamꝰ. et bene ficam
deo ut congruit: id circo nichil inter¬
esse putas : An utrumq eoꝵ uocemꝰ
dđm: Qđ si ita ẽ: poteris et uenemũ audi¬
ens et antidotũ nic hil interẽe putare
an utrumq uocet᷑ antidotum quia
utrumq eoꝵ uim suam habeat. utrũ¬
q agat aliqͥd et oꝑet᷑: nec non et me¬
dicum audiens ac uenenarium utros¬
q uocabis medicos. et iustum audieis.
atq iniustum poteris utrosq uocare
iustos. quia ut̃q eoꝵ aliqͥd agat: Qđ¬
si hoc facere ab surdum ẽ. qͣnto absur¬
dius dm et hylen idcirco deos putare
duos. quia eoꝵ quisq aliqͥd operetur:
Qua ꝓpt̾ in epta hec et uirib satis ef¬
fe la argumentatio ẽ. ut quia de re
respondere mͥ non possis. de sollis no¬
minib confles inuidiam. Nam nec dif¬

Expanded text:
incompos et cerebri minime sani? sic et incompos et cerebri minime sani? sic et cum duo principia doceo, deum et hylen, non idcirco uideri iam debeo tibi duos ostendere deos. an quia uim omnem maleficam hyle adsignamus et beneficam deo, ut congruit, idcirco nihil interesse putas, an utrumque eorum uocemus deum ? quod si ita est, poteris et uenenum audiens et antidotum nihil interesse putare, an utrumque uocetur antidotum, quia utrumque eorum uim suam habeat, utrumque agat aliquid et operetur. necnon et medicum audiens ac uenenarium utrosque uocabis medicos, et - iustum audiens atque iniustum poteris utrosque uocare iustos, quia uterque eorum aliquid agat. quodsi hoc facere absurdum est, quanto absurdius deum et hylen idcirco duos putare deos, quia eorum quisque aliquid operetur? quapropter inepta haec et uiribus satis effeta argumentatio est, ut quia de re mihi respondere non possis, de solis nominibus confles inuidiam. nam nec dif
Abbreviated transcription (Latin):
ne suꝑet. Ecce non sumꝰ gentium scisma
a quib plurimum distamus in melius
S nec uos hoc estis. quia plurimum ab
eis distatis in peius. Faustus dixit.
Quomodo gͦ uos duos asseritis: Nun¬
quam in nr̃is quidem assertionib du¬
orum deorum auditum ẽ nomen. S tu
unde hoc suspiceris: cupio scire. Quia bo¬
norum et malorum duo pͥncipia tradi¬
tis. Est quidem qđ duo pͥncipia confi¬
temur. S unum ex his dm uocantus
alterum hylen: aut ut communiter
et usitate dixerim. demonẽ. Qđ si tu
hoc putas. duos significare deos: pot̾is
et medico disputante de infirmitate
atq sanitate duas easdem putare sani¬
tates. Et cum quis bonum nominat et
malum: tu poteris eadem duo putare bo¬
na: et copiam audiens atq egestatem:
duas easdem putabis copias. Quid si tu
de albo et nigro disputante me et frigi¬
do et calido et dulci et amaro dicas.
quia duo alba et duo calida et duo dul¬
cia ostenderim. nonne uideberis mentiᷤᷤ

Expanded text:
li multitudine superet. ecce non sumus gentium schisma, li multitudine superet. ecce non sumus gentium schisma, a quibus plurimum distamus in melius; sed nec uos hoc estis, quia peis distatis in pejus. LIBER VIGESIMUSQuomodo ergo vos duos asseritis? Nunquam in nostris quidem assertionibus duorum deorum auditum est nomen. Sed tu unde hoc suspicaris, cupio scire. Quia bonorum et malorum duo ptis. est quidem, quod duo principia confitemur, sed unum ex his deum uocamus, alterum hylen, aut. ut communiter et usitate dixerim, daemonem. quodsi tu hoc putas duos significare deos, poteris et medico disputante de infirmitate atque sanitate duas easdem putare sanitates; et cum quis bonum nominat et malum, tu poteris eadem duo putare bona; et copiam audiens atque egestatem duas easdem putabis copias. quid? si et de albo et nigro disputante me et frigido et calido et dulci et amaro dicas, quia duo alba et duo calida et duo dulcia ostenderim, nonne uideberis mentis
Abbreviated transcription (Latin):
tur. et sunt adulteri. raptores. auari.
ebriosi: et qͥc qͥd aliud sane doctͥne
aduersat᷑. Quid autem int̾ uos in tam
exiguo ac pene nullo numero ur̃o.
nonne pleriq sunt tales: et quidam
in paganis non sunt tales: Num id̃o
paga nos qui tales non sunt. dicitis me¬
liores uobisꝰ oum tamen ꝓpt̾ sa cͥlegam
uanitatem secte ur̃e etiam qui in uob̃
tales non sunt. paganis etiam talib
deteriores sint. Unde manifestum ẽ
non ideo de rogari sane doctrine q̃
sola catholica est. quia multi eiꝰ no¬
mine censeri uolunt: & ꝑ illam sana¬
ri nolunt. Agnoscenda ẽ paucitas enĩ¬
illa qͣm dñs precipue commendat in
ingenti atq innumerabili multitudi¬
ne toto orbe diffusa. Que tamen panci¬
tas scõꝵ atq fidelium qđ sepe commen¬
datum ẽ: tanqͣm granoꝵ in comꝑatiõe
multitudinis palearum paucitas dicit᷑.
ꝑ se autem ipsa tantam massam frum̃ti
facit ut om̃s ꝓbos et reꝓbos ur̃os. quos

Expanded text:
tur et sunt adulteri, raptores, auari, tur et sunt adulteri, raptores, auari, ebriosi et quicquid aliud sanae doctrinae aduersatur. quid autem inter uos in tam exiguo ac paene nullo numero uestro nonne plerique sunt tales, et quidam in paganis non sunt tales? num ideo paganos, qui tales non sunt. dicitis meliores uobis ? cum tamen propter sacrilegam uanitatem sectae uestrae etiam qui in uobis tales non sunt, paganis etiam talibus deteriores sint. unde manifestum est non ideo derogari sanae doctrinae, quae sola catholica est, quia multi eius nomine censeri uolunt et per illam sanari uolunt. agnoscenda est enim paucitas illa, quam dominus praecipue commendat in ingenti atque innumerabili multitudine toto orbe diffusa: quae tamen paucitas sanctorum atque fidelium, quod saepe commendandum est, tamquam granorum in conparatione multitudinis palearum paucitas dicitur, per se autem ipsam tantam massam frumenti facit, ut omnes probos et reprobos uestros, quos
Abbreviated transcription (Latin):
habendis agendisq reb tantum ad di¬
uersam uitam ualere si diuersa sit fides.
ut cum auditores ur̃i et uxores habe¬
ant et filios qͣmius inuiti suscipiant.
eisq yatrimonia congerant uł custo¬
diant. carne uescant᷑ uinum bibant.
lauent. metant uindenuent. negotien¬
t᷑. honores publicos amministrent. uob̾¬
cum eos tamen non cum gentib com¬
putetis cum facta eoꝵ gentib uidean¬
tur similiora qͣm uobis. Nam et quo¬
rundam facta gentilium cum mag̃
uobis ꝓpinquent qͣm quib dam audi¬
torib ur̃is nonnulli qͥppe in sacrile¬
gis sacris suis. et aiumo a carnibus
et a concubitu temꝑant potiꝰ audito¬
res ur̃os. his om̃ib utentes et in eo uob̃
dissimiles. in manichei grege numera¬
tis qͣm istos eadem que facitis facientes
potiꝰq feminam que in manicheũ cre¬
diderit urãm dicitis etiam parientẽ
qͣm sub illam. nec saltem nubentem.
At enim multi xp̃iani catholici uocm¬

Expanded text:
habendis agendisque rebus tantum ad dihabendis agendisque rebus tantum ad diuersam uitam ualere, si diuersa sit fides. ut cum auditores uestri et uxores habeant et filios quamuis inuiti suscipiant eisque patrimonia congerant uel custodiant, carne uescantur, uinum bibant, lauent, metant, uindemient, negotientur, honores publicos administrent, uobiscum eos tamen, non cum gentibus conputetis, cum facta eorum gentibus uideantur similiora quam uobis. nam et quorundam facta gentilium cum magis uobis propinquent quam quibusdam auditoribus uestris — nonnulli quippe in sacrilegis sacris suis et a uino et a carnibus et a concubitu temperant — potius auditores uestros his omnibus utentes et in eo uobis dissimiles in Manichaei grege numeratis. quam istos eadem, quae facitis, facientes, potiusque feminam. quae in Manichaeum crediderit, uestram dicitis etiam parientem quam Sibyllam nec saltem nubentem. at enim multi cbristiani catholici uocan
Abbreviated transcription (Latin):
tam gerunt. ux oꝵ ducendarum et ha¬
bendarum. filioꝵ gignendoꝵ nutriendo¬
rũ. hereditandoꝵ. longe tamen aliter
his reb utit᷑. qui ad alium finem usum
earum refert: et aliter ex his deo grãs
agit. de quo praua et falsa non credit.
Sicut enim in ipso errore ur̃o cum eo pa¬
ne uescamini quo cet̾i homines et fruc¬
tib uiuatis et fontibꝰ. lana et lino simi¬
liter texto amiciamini. nec in his tam̃
þarem ducitis uitam non aliud edendo
aut bibendo. aut induendo. s aliud sen¬
tiendo et credendo. et ad alium finem
uri erroris atq uanitatis: ita nos et in
his et in aliis que similit sumimus. ñ
similiter cum gentib uiuimꝰ easdem
res non ad eundem finem referendo. s
ad finem legitimi diumiq precepti
caritatem de corde bono et conscientia
bona. et fide non ficta. A quib quidã
aberrantes: conuersi sunt in uaniloqͥ¬
um. In quo sane pͥncipatum tenetis ñ
intuentes. non considerantes in eisdẽ

Expanded text:
tam gerunt, uxorum ducendarum et hatam gerunt, uxorum ducendarum et habendarum, filiorum gignendorum, nutriendorum, hereditandorum, longe tamen aliter his rebus utitur, qui ad alium finem usum earum refert, et aliter, qui ex his deo gratias agit, de quo praua et falsa non credit. sicut enim in ipso errore uestro cum eo pane uescamini, quo ceteri homines, et fructibus uiuatis et fontibus. lana et lino similiter texto amiciamini. nec in his tamen parem ducitis uitam, non aliud edendo aut bibendo aut induendo, sed aliud sentiendo et credendo et ad alium finem tri erroris atque uanitatis: ita nos et in his et in aliis, quae similiter sumimus, non similiter cum gentibus uiuimus easdem res non ad eundem finem referendo, sed ad finem legitimi diuinique praecepti, caritatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, a quibus quidam aberrantes conuersi sunt in uaniloquium. in quo sane principatum tenetis non intuentes, non considerantes in eisdem
Abbreviated transcription (Latin):
placentem. S manichei corꝑa huma¬
na opificium dicunt ẽẽ gentis tenebra¬
rum: et carceres quib uictus inclusus
ẽ deus. Unde longe aliud annuntiat
faustus: aliud paulus. S q̃m quĩqͥs
uobis eugłitauerit preter qͣm qđ ac¬
cepistis anathema sit uerum dicit xp̃c
in paulo: anathema sit manicheus
in fausto. Qui etiam dicit nichil nos
mutasse de morib gentium: nesciens
qͥd loquat᷑. Cum enim iustus ex fide
ui uat finiq p̃cepti sit caritas de cor¬
de puro. et conscientia bona et fide ñ
ficta. maneantq ad formandam uitã
fidelium. tria hec. fides. spes. caritas:
unde fieri potest ut pares cum aliquo
mores habeat. qui hec tria cum illo
paria non habet: Qui enĩ aliud credit.
aliud sperat. aliud amat: necesse ẽ ut
aliter uiuat. Et si usus quarundam re¬
rum similis uidet᷑ nobis ẽẽ. cum gentib
sicut cibi et potus. tectoꝵ uestimentoꝵ
lauacroꝵ. et qui ex nr̃is coniugalem ui¬

Expanded text:
placentem. sed Manichaei corpora humaplacentem. sed Manichaei corpora humana opificium dicunt esse gentis tenebrarum et carceres, quibus uictus inclusus est deus: unde longe aliud adnuntiat Faustus, aliud Paulus. sed quoniam quisquis nobis euangelizauerit praeterquam quod accepistis, anathema sit, uerum dicit Christus in Paulo, anathema sit Manichaeus in Fausto. Qui etiam dicit nihil nos mutasse de moribus gentium nesciens, quid loquatur. cum enim iustus ex fide uiuat finisque praecepti sit caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta maneantque ad formandam uitam fidelium tria haec: fides, spes, caritas: unde fieri potest, ut pares cum aliquo mores habeat, qui haec tria cum illo paria non habet? qui enim aliud credit, aliud sperat, aliud amat, necesse est, ut aliter uiuat. et si usus quarundam rerum similis uidetur nobis esse cum gentibus, sicut cibi et potus, tectorum. uestimentorum, lauacrorum, et qui ex nostris coniugalem ui
Abbreviated transcription (Latin):
ture potiꝰ qͣm creatori seruientib et
ob hoc non paruo malo impie suꝑstiti¬
onis errantib. nichilominus demonia
se p̃berent. ad eos illudendo. et ab eis
sumenda que sic obtulissent. Illi qͥppe
suꝑbi et impii sp̃c non nidore ac fu¬
mo. ut nonnulli uani opinant᷑: s omni¬
um pascunt᷑ erroribꝰ. non sui corporis
refectione. s maliuola delectatione. cũ
quo quo mͦ decipiunt uł arroganti fastu
simulate maiestatis cum diuinos sibi
honores exhiberi gloriant᷑. Non gͦ illi
patres nr̃i sola gentium simulachra di¬
miserunt. s neq terre neq cuiquam t̃¬
rene rei neq mari. neq celo neq mi¬
litie celi aliqͥd immolantes: uni deo
creatori om̃ium uictimas obtulerunt.
quas sibi offerri uoluit ꝑ earum simi¬
litudinem. ꝓmittens uictiman ueram
capitis corpus effectos fideles paulus
alloquit᷑ dicens. Ob secro autem uos
frẽs ꝑ miscđiam dei: ut exhibeatis
corpora ur̃a. hostiam uiuam scãm deo

Expanded text:
turae potius quam creatori seruientibus et turae potius quam creatori seruientibus et ob hoc non paruo malo inpiae superstitionis errantibus nihilominus daemonia se praeberent ad eos inludendos et ab eis sumenda, quae sic obtulissent. illi quippe superbi et inpii spiritus non nidore ac fumo, sicut nonnulli uani opinantur, sed hominum pascuntur erroribus: non sui corporis refectione, sed maliuola delectatione, cum quoquo modo decipiunt, uel adroganti fastu simulatae maiestatis cum diuinos sibi honores exhiberi gloriantur. non ergo illi patres nostri sola gentium simulacra dimiserunt, sed neque terrae neque cuiquam terrenae rei neque mari neque caelo neque militiae caeli aliquid immolantes uni deo creatori omnium uictimas obtulerunt: quas sibi offerri uoluit, per earum similitudinem promittens uictimam ueram, ro, cuius capitis corpus effectos fideles Paulus adloquitur dicens : obsecro autem uosrdiam dei, ut exhibeatis corpora uestra hostiam uiuam, sanctam, deo
Abbreviated transcription (Latin):
illas uirginitates multum distat. ꝗͣ¬
uis nichil aliud distet nͥ que cui uo¬
ueat᷑ atq reddat᷑: sic int̾ sacrificia
paganoꝵ et hebreoꝵ multũ distat.
eo ipso qđ hoc solum distat. que cui
sint immolata et oblata. Illa scili¬
cet suꝑbe impietati demoniorum
id ipsum sibi hoc arrogantium quod
haberent᷑ dii. quia diuinis honor ẽ
sacͥficium: illa uͦ uni deo. ut ei offer¬
retur similitudo ꝓmitens ueritatẽ
sacͥficii. cui erat offerenda ipsa reddi¬
ta ueritas in passione corporis et san¬
guinis xp̃i. Neq enĩ sicut faustus
dixit. priores nr̃i iudei se gregatiã
gentib cum templum dei haberent
et immolationes et aras. et sacerdo¬
tia. sculpturas solum dimiserunt idẽ
idola. Poterant enim sicut nonnulli
etiam sine idoloꝵ sculpturis. arborib
et montib. postremo etiam soli ac lu¬
ne cet̾isq siderib immolare. Qđ̃ si fac̃ens:
ꝑ illum cultum que latria dicit᷑. crea¬

Expanded text:
illas uirginitates multum distat, quillas uirginitates multum distat, quamuis nihil aliud distet, nisi quae cui uoueatur atque reddatur, sic inter sacrificia paganorum et Hebraeorum multum distat eo ipso, quod hoc solum distat, quae cui sint immolata et oblata: illa scilicet superbae inpietati daemoniorum id ipsum sibi ob hoc adrogantium, quo haberentur dii, quia diuinus honor est sacrificium; illa uero uni deo, ut ei offerretur similitudo promittens ueritatem sacrificii, cui erat offerenda ipsa reddita ueritas in passione corporis et sanguinis Christi. Neque enim, sicdixit, priores nostri Judaei segregati a Gentibus, cum templum haberent, et immolationes, et aras, et sacerdotia, sculpturas solum dimiserunt, id est, idola: poterant enim sicut nonnulli, etiam sine idolorum sculpturis, arboribus, et montibus, postremo etiam soli ac lunae caeterisque sideribus immolare. Quod si facerent per illum cultum, quae latria dicitur, crea
Abbreviated transcription (Latin):
taxat ritu. quo sibi sacrificari noui
testamenti manifestatione precepit.
Qđ ꝑtinet ad illum cultum que latria
dicit᷑ : et uni deo debet᷑. S qͥd agam
et tante cecitati istoꝵ hereticoꝵ qͣndo
demonstrabo qͣm uim habeat qđ in
psalmis canit᷑. sacͥficium laudis glo¬
rificalut me et illic uia ẽ. ubi osten¬
dam illi salutare meum: Huiꝰ sacͥficii
caro et sanguis. ante aduentum. xp̃i
ꝑuictimarum similitudinem ꝓ mite¬
bat᷑. in passione xp̃i ꝑ ipsam ueritatt
reddebatur: post ascensum xp̃i ꝑ sacra¬
mentua memorie celebrat᷑. Ac ꝑhos
tantum int̾est inter sacrificia paga¬
noꝵ et hebreoꝵ: qͣntum int̾ imitatio¬
nem errantem et prefigͣationem pre¬
nuntiantem. Sicut autem non ideo
contempnenda uł detestanda ẽ uirgi¬
nitas scĩmonialium quia et uestales
uirgines fuerunt: sic non ido rep̃hen¬
denda sacͥficia patrum. quia sunt
et sacrificia gentium. Quia sic̃ int̃

Expanded text:
taxat ritu. quo sibi sacrificari noui taxat ritu. quo sibi sacrificari noui testamenti manifestatione praecepit: quod pertinet ad illum cultum, quae latria dicitur et uni deo debetur. sed quid agam et tantae caecitati istorum haereticorum quando demonstrabo, quam uim habeat, quod in psalmis canitur: sacrificium laudis glorificabit me, et illic uia est, ubi ostendam illi salutare meum? huius sacri- ficii caro et sanguis ante aduentum Christi per uictimas similitudinum promittebatur, in passione Christi per ipsam ueritatem reddebatur, post ascensum Christi per sacramentum memoriae celebratur; ac per hoc tantum interest inter sacrificia paganorum et Hebraeorum, quantum inter imitationem errantem et praefigurationem praenuntiantem. sicut autem non ideo contemnenda uel detestanda est uirginitas sanctimonialium, quia et Uestales uirgines fuerunt, sic non ideo reprehendenda sacrificia patrum, quia sunt et sacrificia gentium. . quia, sicut inter