comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qđ tribuas conditori. Laudemꝰ ergo conditorẽ. si potest de¬
fendi peccator. laudemꝰ. si ñ potest. Si enĩ iuste defenditu
ñ ẽ peccator. Lauda ergo creatorẽ. Si autẽ defendi ñ potest.
in tantũ peccator ẽ in quantũ a creatore se auertit. Lau¬
da ergo creatorẽ. Om̃ino igit᷑ ñ in uenio nec inueniri pos.¬
se & prorsus ñ eẽ confirmo. quomodo tribuant᷑ peccatan
creatori nr̃o dõ. quando & in ipsis eũ laudabile̾ in uenio.
ñ solũ qđ ea ꝓunit. sed etiã qđ tunc fiunt: cũ ab eius ueritate
recedit᷑ OAccipio ista libentissime. ac ꝓbo. &. om̃ino uerũ eẽ
consentio. nullo mͦ fieri posse. ut creatori nr̃o recte peccata
natura ñ pecc&. quã ñ peccaturã praesciut ds̃.&. quare ista
pece&e. quae ab illo peccatura praciusa ẽ. N enĩ iã puto ipsa
dĩ p̾scientia uel illã nͣ peccare. ł istã peccare cogi. Sed tam̃ si
nulla causa ess&: ñ ita disꝑtiret᷑ creatura racionalis. ut alia

Expanded text:
 tribuas Conditori. Laudemus ergo Conditorem, si potest defendi peccator; laudemus, si non potest. Si enim juste defenditur, non est peccator: lauda ergo Creatorem. Si autem defendi non potest, in tantum peccator est in quantum se a Creatore avertit: lauda ergo Creatorem. Omnino igitur non invenio, nec inveniri posse, et prorsus non esse confirmo, quomodo tribuantur peccata nostra creatori nostro Deo; quando et in ipsis eum laudabilem invenio, n solum quod ea punit, sed etiam quod tunc fiunt, cum ab ejus veritate receditur. E. Accipio ista libentissime ac probo; et omnino verum esse consentio, nullo modo fieri posse ut Creatori nostro recte peccata natura non peccet, quam non peccaturam praescivit Deus, et quare ista peccet, quae ab illo peccatura praevisa est. Non enim jam puto, ipsa Dei praescientia vel istam peccare, vel illam non peccare cogi. Sed tamen si nulla causa esset, non ita dispertiretur creatura rationalis, ut alia
Abbreviated transcription (Latin):
istũ mundũ fabricatũ: postea suauius ad legendũ quam po
tentius ad ꝑsuadendũ scripit plato. N enĩ sic isti nati e¬
rant. ut popłoꝵ ipsoꝵ opinionẽ ad uerũ cultũ ueri dĩ a simu¬
lacroꝵ suꝑstitione. atq ab huius mundi uanitate conuer¬
terent. Itaq & ipse socrates cũ popło simulacra uenerabat᷑.
& post eius dãnationẽ mortẽq: nemo ausus ẽ iurare ꝑ canẽ.
nec appellare quẽcũq lapidẽ iouẽ. Sed haec tantũmͦ memoriȩ
tẽpoꝵ fecerint: iudicare non ẽ meũ. Illud tam̃ fidentissi
me dixerĩ pace hoꝵ om̃iũ qͥ eoꝵ libros ꝑuicacit᷑ diligunt:
xpͣianis tẽporib quaenã religio potissimũ tenenda sit. &¬
quae ad ueritatẽ ac beatitatẽ uia. ñ eẽ dubitandũ. Si enĩ
plato ipse uiuer&: & me int̾rogantẽ ñ asꝑnaret᷑. ł potius

Expanded text:
isistentius ad persuadendum scripsit Plato. Non enim sic isti nati erant, ut populorum suorum opinionem ad verum cultum veri Dei, a simulacrorum superstitione atque ab hujus mundi vanitate converterent. Itaque et ipse Socrates cum populo simulacra venerabatur, et post ejus damnationem mortemque, nemo ausus est jurare per canem, nec appellare quemcumque lapidem Jovem, sed haec tantummodo memoriatemporum fecerint, judicare non est meum. CAPUT IIIme dixerim pace horum omnium, qui eorum libros peruicaciter diligunt, christianis temporibus quaenam religio potissimum tenenda sit et quae ad ueritatem ac beatitudinem uia non esse dubitandum. si enim Plato ipse uiueret et me interrogantem non aspernaretur, uel potius
Abbreviated transcription (Latin):
ptu.&. quasi ad manũ occuriss&. Eredo intelligebat qualiacũq
opera naturae. quae administrante diuina ꝓuidentia gigne¬
rent̾ multo quã hominũ & quoꝵ lib& opificũ eẽ meliora .&
idõ diuinis honorib digniora quã ea quae in tẽplis colebant᷑.
ñ quo uere lapis &. canis essent colenda sapientib: sed ut hoc
modo intelligerent qͥ possent tanta suꝑstitione demersos¬
eẽ homines. ut emergentib hic essae tã turpis demonst¬
randus gradus. ad quẽ uenire si pudera: uiderent quan¬
to magis pudendus ess& in turpiore consistere. Simul &
illos qͥ mundũ istũ uisibilẽ sũmũ dm̃ eẽ opinabant᷑. ad mo¬
nebat turpitudinis suae. docens eẽ consequens. ut quilib&
lapis tanquã sũmi dĩ particula iure coleret᷑. Qđ si execra¬
rentͥ. niutarent sententiã &. uriũ. dm̃ quaererent. quem
solũ supra m̃tes nr̃as eẽ.&. a quo om̃em animã & totum

Expanded text:
ptu, et quasi ad manum occurrisset. Credo, intelligebat qualiacumque ptu, et quasi ad manum occurrisset. Credo, intelligebat qualiacumque opera naturae, quae administrante divina providentia gignerentur, multo quam hominum et quorumlibet opiticum esse meliora, et idNon quod uere lapis et canis essent colenda sapientibus sed ut hoc modo intelligerent quod possent tanta suesse homines, ut emergentibus hic esset tam turpis demonstrandus gradus, ad quem venire si puderet, viderent quanto magis pudendum esset in turpiore consistere. Simul et illos qui mundum istum visibilem, summum Deum esse opinabantur, admonebat turpitudinis suae, docens esse consequens ut quilibet lapis tanquam summi Dei particula jure coleretur. Quod si exsecrarentur, mutarent sententiam, et unum Deum quaererent, quem solum supra mentes nostras esse, et a quo omnem animam et totum
Abbreviated transcription (Latin):
uaa om̃is uitae bonae ac beatae uia in uera re¬
gatissima pietate cognoscit᷑ principiũ naturaꝵ
om̃iũ a quo uniuersitas &. inchoat᷑ & ꝑficit᷑.
&. continet᷑: hinc euidentius error depͣhendit᷑ eoꝵ popłoꝵ
qͥ multos deos colere. quã unũ uerũ dm̃ &. dnm om̃ium
maluerͣ. qđ eoꝵ sapientes quos philosophos uocant. scholas
habebant dissentientes.&. tẽpla cõmunia. Ñ enĩ ł popłos
ł sacerdotes latebat de ipsoꝵ deoꝵ natura quã diuersa
sentirent. cũ suã quisq opinionẽ publice ꝓfiteri ñ formi¬
dar&. atq om̃ib si poss& ꝑsuadere moliret᷑. Om̃s tam̃
cũ sectatorib suis diuersa &. aduersa sentientib ad sa¬
cra cõmunia nullo ꝓhibente ueniebant. Non nunc agi
michi uidet᷑ appar&: aliud eos in religione suscepisse cũ
popło . &. aliud eo dẽ ipso popło audiente defendisse priuatĩ.
quẽlib&e. & lapidẽ queliba. & qͥcqͥd iuraturo essce. in prõ¬

Expanded text:
um omnis uitae bonae ac beatae uia in uera recognoscitur principium naturarum omnium, a quo universitas et inchoatur et perficitur et continetur: hinc evidentius error deprehenditur eorum populorum, qui multos deos colere. quam unum verum Deum et Dominum omnium maluerunt, quod eorum sapientes, quos philosophos vocant, scholas habebant dissentientes et templa communia. Non enim vel populos vel sacerdotes latebat, de ipsorum deorum natura quam diversa sentirent, cum suam quisque opinionem publice profiteri non formidaret, atque omnibus, si posset, persuadere moliretur; omnes tamen cum sectatoribus suis diversa et adversa sentientibus, ad sacra communia nullo prohibente veniebant. Non nunc agitmihi videtur, apparet, aliud eos in religione suscepisse cum populo, et aliud eodem ipso populo audiente defendisse privatim. quemlibet, et lapidem quemlibet, et quidquid juraturo esset in prom
Abbreviated transcription (Latin):
occasũ. rã nulli autẽ uitã istã necessario ab illo incipiunt. sed re¬
nascunt᷑ interiꝰ. &. ceteras eiꝰ partes suo robore spiritali & in cre¬
m̃tis sapientiae corrũpunt & necant. &. in caelestes leges donec
p ost uisibilẽ mortẽ totũ instauret᷑. asstringunt. Iste dicit᷑ nouus
homo &. interior & caelestis. habens & ipse ꝓportione ñ annis.
sed ꝑuectib distinctas quasdã actates suas. Primã in uberibus

Expanded text:
occasum. Nonnulli autem istam vitam necessario ab illo incipiunt, sed renascuntur interius, et caeteras ejus partes suo robore spirituali et incrementis sapientiae corrumpunt et necant, et in coelestes leges, donec post visibilem mortem totum instauretur, adstringunt. Iste dicitur novus homo, et interior, et coelestis, habens et ipse proportione, non annis, sed provectibus distinctas quasdam spirituales aetates suas. Primam in uberibus
Abbreviated transcription (Latin):
tẽpoꝵ deserit aniantẽ species concupita & ꝑ cruciatũ sentientis:
discedit a sensib & errorib agitat. ut hanc eẽ primã speciẽ puta.
quae om̃iũ infima ẽ. naturae scilicae corporeae. quã ꝑ lubricossen

Expanded text:
temporum, deserit amantem species concupita, et per cruciatum sentientis temporum, deserit amantem species concupita, et per cruciatum sentientis discedit a sensibus, et erroribus agitat; ut hanc esse primam speciem putet, quae omnium infima est, naturae scilicet corporeae, quam per lubricos sen
Abbreviated transcription (Latin):
nordinatꝰ aspectꝰ. & ipsa quae consequit᷑ ꝑturbatio. Qđ malũ
erit: cũ oculi fueruit recreati.& lucẽ suã congruent᷑ aspexe¬
rint. Meq cũ eadẽ lux quae ad oculos ꝑtin&. ꝓ luce sapientiae
quae ad ñtẽ ꝑtin& colit̾: ipsa fit malũ. Sed suꝑstitio malũ eͣ.
qua creaturae potiꝰ quã creatori seruit᷑. Qđ malũ om̃ino
nullũ erit. cũ anima recognito creatore. ipsi uni u se subiecerit
si tantũ m possideat᷑ ab anima quae diligit am̃. bonũ ẽ infinũ. & in
senert suo pulchrũ. qm̃ forma & specie continet᷑. Si autẽ diligat᷑
ab anima quae negligit dm̃: ne sic quidẽ malũ fit ipsa. Sed qm̃ pec¬
idtũ malũ ẽ. qͦ ita diligit᷑. fit poenalis dilectori suo & eũ ĩplicat ae¬
rũnis & pascit fallacib uoluptatib quia neq ꝑmanent. neq satiaũ.
&: torquent dolorib quia cũ ordinẽ suũ pagit pulchra mutabilitas

Expanded text:
inordinatus aspectus, et ipsa, quae consequitur, perturbatio, quod malum inordinatus aspectus, et ipsa, quae consequitur, perturbatio, quod malum non erit, cum oculi fuerint recreati, et lucem suam congruenter aspexerint. Neque cum eadem lux quae ad oculos pertinet, pro luce sapientiae quae ad mentem pertinet, colitur, ipsa fit malum: sed superstitio malum est, qua creaturae potius quam Creatori servitur; quod malum omnino nullum erit, cum anima recognito Creatore, ipsi uni se subjecerit, esi tantummodo possideatur ab anima quae diligit Deum, bonum est infimum, et in genere suo pulchrum; quoniam forma et specie continetur: si autem diligatur ab anima quae negligit Deum, ne sic quidem malum fit ipsa; sed quoniam peccatum malum est, quo ita diligitur, fit poenalis dilectori suo, et eum implicat aerumnis, et pascit fallacibus voluptatibus: quia neque permanent, neque satiant, sed torquent doloribus. Quia cum ordinem suum peragit pulchra mutabilitas
Abbreviated transcription (Latin):
ardentius diligit cõparando. Uitiũ ergo animae ẽ qđ fecit.&. dif¬
ficultas ex uitio poena quã patit᷑. & hoc ẽ totũ malũ. facere
autẽ &. pati: ñ est substantia. Quaꝓpt̃ substantia ñ est malum.¬
Sic enĩ nec aqua malũ ẽ.nec animal qđ uiuit in aere. Nã iste sub¬
tantiae sunt. Sed malũ ẽ pͣcipitatio in aquã & suffocatio. qua
mersus patit᷑. Stilus ferreus alia parte qua scribamꝰ. alia qua dele¬
amꝰ a fabra factꝰ ẽ .&. in suo genere pulcher. &. adusũ nr̃m accõ¬
modatꝰ. Atͥ qͥspiã ea parte scribere qua delet᷑.&. ea uelit delere
a scribit᷑. nullo mͦ stilũ malũ fecerit. cũ ipsũ factũ uire uitu¬
peret᷑. Qđ si corrigat. ubi erit malũ: Si qͥs repente meridianũ
solẽ intueat᷑. reꝑcussi oculi turbabunt᷑. Mũ idõ aut sol malum
erit. aut oculi : Mullomͦ. Sunt enĩ substantiae. Sed malũ est

Expanded text:
ardentius diligit comparando. 39. Vitium ergo animae est quod fecit, et difardentius diligit comparando. 39. Vitium ergo animae est quod fecit, et difficultas ex vitio poena est quam patitur; et hoc est totum malum. Facere autem et patiSic enim nec aqua malum est, nec animal, quod vivit in aere; nam istae substantiae sunt: sed malum est voluntaria praecipitatio in aquam, et suffocatio, quam mersus patitur. Stilus ferreus alia parte, qua scribamus, alia, qua deleamus, a fabro factus est, et in suo genere pulcher, et ad usum nostrum accommodatus: at si quispiam ea parte scribere, qua deletur, et ea velit delere, qua scribitur, nullo modo stilum malum fecerit, eum ipsum factum jure vituperetur. Quod si corrigat, ubi erit malum? Si quis repente meridianum solem intueatur, repercussi oculi turbabuntur. Num ideo aut sol malum erit, aut oculi? Nullo modo, sunt enim substantiae. Sed malum est
Abbreviated transcription (Latin):
quia nulla substantia malũ ẽ. sed a bono aet̾no ad bonũ tẽporale
abono spiritali. ad bonũ carnale. Abono intelligibili. ad bon
sensibile. A bono sũmo. ad bonũ infimũ. Est igit᷑ qđdã bonũ qđ
si diligit anima rationalis: peccat. quia infra illã ordinatũ ẽ.
Quare ipsũ peccatũ malũ ẽ. ñ ea substantia quae peccando diligit᷑.
ã ergo arbor illa malũ ẽ. quae in medio paradiso plantata
bitur. sed diuini p̃cepti transgressio. Quae cũ consequentẽ hab&
uistãq dãnationẽ: contigit ex illa arbore quae contra uetitum
tacta ẽ. dinoscentia boni &. mali. quia cũ suo peccato anima fu¬
erit ĩplicata: luendo poenas. discit qͥd int̾ sit int̾ p̃ceptũ qđ¬
dire noluit. &. peccatũ qđ fecit. Atq hoc mͦ malũ qđ cauendo ñ
didicit. discit sentiendo. &. bonũ qđ obtẽperaudo minꝰ diligebat.

Expanded text:
quia nulla substantia malum est; sed a bono aeterno ad bonum temporale, quia nulla substantia malum est; sed a bono aeterno ad bonum temporale, a bono spirituali ad bonum carnale, a bono intelligibili ad bonum sensibile, a bono summo ad bonum infimum. Est igitur quoddam bonum, quod si diligit anima rationalis, peccat; quia infra illam ordinatum est: quare ipsum peccatum malum est, non ea substantia quae peccando diligitur. Non ergo arbor illa malum est, quae in medio paradiso plantata scribitur, sed divini praecepti transgressio. Quae cum consequentem habet justam damnationem, contingit ex illa arbore, quae contra vetitum tacta est, dignoscentia boni et mali: quia cum suo peccato anima fuerit implicata, luendo poenas, discit quid intersit inter praeceptum qdire noluit, et peccatum quod fecit; atque hoc modo malum, quod cavendo non didicit, discit sentiendo; et bonum quod non obtemperando minus diligebat,
Abbreviated transcription (Latin):
atq turbantur. facile intelligit om̃a quae uitiant᷑ &. mo¬
riunt᷑ eẽ bona. quanquã ipsũ uitiũ & ipsa mors. malũ sit.
ꝯisi enĩ salute aliqua priuarent᷑. ñ eis nocer&. uitiũ ł mors
Sed si ñ nocer&e. uitiũ. nullo mͦ ess& uitiũ. Si ergo saluti
aduersatur uitiũ : &. nullo dubitante salus bonũ ẽ. bona
ipsa uitiant᷑. Bona sunt ergo quae uitiant᷑. Sed idõ uitiant᷑. quia ñ
sũma bona sunt. Quia igit᷑ bona sunt. ex dõ sunt. Quia ñ sũma bo
om̃a bona ex ipso sunt. quae ꝑ seipsa possunt uitiari. quia ꝑ se¬
ipsa nichil sunt. ꝑ ipsũ autẽ partĩ ñ uitiant᷑. partĩ uitiata sanant᷑.
etat sũma &. intima ueritas. Ita homo de paradiso in hoc scłi
expulsus ẽ. idest ab aetͣnis ad tẽporalia. a copiosis ad egena. a firmita¬
te ad infirma. Nͣ ergo a bono sustantiali. ad malũ substantiale.

Expanded text:
atque turbantur, facile intelligit, omnia quae vitiantur et moatque turbantur, facile intelligit, omnia quae vitiantur et moriuntur, bona esse, quanquam ipsum vitium, et ipsa mors, malum sit. Nisi enim salute aliqua privarentur, non eis noceret vitium vel mors: sed si non noceret vitium, nullo modo esset vitium. Si ergo saluti adversatur vitium, et nullo dubitante salus bonum est; bona ipsa vitiantur: bona sunt ergo quae vitiantur; sed ideo vitiantur, quia non summa bona sunt. Quia igitur bona sunt, ex Deo sunt: quia non summa boCaetera autem omnia bona ex ipso sunt, quae per seipsa possunt vitiari, quia per seipsa nihil sunt: per ipsum autem partim non vitiantur, partim vitiata sanantur.vetat summa et intima veritas. Ita homo de paradiso in hoc saeculum expulsus est, id est ab aeternis ad temporalia, a copiosis ad egena, a firmitate ad infirma: non ergo a bono substantiali ad malum substantiale,
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd formae quãuis exignũ. quãuis inchoatũ: nondũ e̾ nichil
Acꝑhoc id quoq in quantũ ẽ ñ ẽ nisi ex dõ. Quaꝓpt etiã si
ae aliqua informi materia factꝰ ẽ mundus: haecꝰ ipsa factaẽ¬
de om̃ino nichilo. Mã &. qđ nondũ formatũ ẽ. tam̃ aliqͦ mͦ
ut formari possit inchoatũ ẽ. dĩ beneficio formabile ẽ. Bonũ
ẽ enĩ eẽ formatũ. Monnullũ ergo bonũ ẽ.&. capacitas formȩ.
& idõ bonoꝵ om̃iũ auctor. qͥ praestitit formã. ipse fecit etiã
posse formari. Ita om̃e qđ ẽ in quantũ ẽ. &. oñe qđ nondũ
in quantũ eẽ potest: ex dõ hab&.. Qđ alio mͦ sic dicitur
Dnĩe formatũ in quantũ formatũ ẽ. & om̃e qđ nondũ for¬
matũ ẽ. in quantũ formari potest. ex dõ hab&.. Nulla au¬
tẽ res obtin& integritatẽ naturae suae: nisi in suo genere
ilua sit. Ab eo ẽ autẽ om̃is salus: a qͦ ẽ omẽ bonũ. &. om
patent. nec ꝑnitioso studio uanae uictoriae caligant.

Expanded text:
is inchoatum, nondum est nihil, ac per hoc id quoque in quantum est, non est nisi ex Deo. 36. Quapropter etiam si de aliqua informi materia factus est mundus, haec ipsa facta est omnino de nihilo. Nam et quod nondum formatum est, tamen aliquo modo ut formari possit inchoatum est, Dei beneficio formabile est: bonum est enim esse formatum. Nonnullum ergo bonum est et capacitas formae: et ideo bonorum omnium auctor, qui praestitit formam, ipse fecit etiam posse formari. Ita omne quod est, in quantum est; et omne quod nondum est, in quantum esse potest, ex Deo habet. Quod alio modo sic dicitur: omne formatum, in quantum formatum est; et omne quod nondum formatum est, in quantum formari potest, ex Deo habet. Nulla autem res obtinet integritatem naturae suae, nisi in suo genere salva sit. Ab eo autem est omnis salus, a quo est omne bonum; at omne patent, nec pernicioso studio vanae victoriae caligant
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ sũina species sũmũ bonũ ẽ: minima species minimũ bo¬
nũ ẽ. Om̃e autẽ bonũ: aut ds̃ aut exdõ. Ergo ex dõ ẽ etiam
minima species. Sane qđ de specie hoc etiã de forma dici
potest. Neq enĩ frustra tã speciosissimũ quã etiã formosis¬
simũ in laude ponit᷑. Id igit᷑ ẽ. unde fecit ds̃ onĩa: qđ nullã

Expanded text:
quoniam summa species summum bonum est, minima species minimum boquoniam summa species summum bonum est, minima species minimum bonum est. Omne autem bonum, aut Deus, aut ex Deo est. Ergo ex Deo est etiam minima species. Sane quod de specie, hoc etiam de forma dici potest. Neque enim frustra tam speciosissimum, quam etiam formosissimum in laude ponitur. Id ergo est, u
Abbreviated transcription (Latin):
ĩbecilliorib alia ꝑ seipsũ ualentiorib p̃cipiat ad reparandã ł opti¬
nendã salutẽ. Ut enĩ ars medicinae cũ eadẽ maneat. neq ullo
pacto ipsa mutet᷑. mutat tam̃ p̃cepta languentib quia muta¬
bilis ẽ nr̃a ualitudo: ita diuina ꝓuidentia cũ sit ipsa om̃ino in¬
cõmutabilis. mutabili tam̃ creaturae uarie subuetiit. & pro
diuersitate morboꝵ alias alia iub&. aut uetat. ut a uitio
unde mors incipit. &. ab ipsa morte ad naturã suã & essentiã eaquȩ
mihi. quare deficiunt : Qura mittabilia sunt. Quare mittabi¬
sasint. Quia ñ sũme sunt. Quare ñ sũme sunt: Quia inferi¬
ora sunt eo a quo facta sunt. Quis ea fecit: Qui sũme ẽ. Qius hic
Ipsũ enĩ quantũcunq eẽ bonũ ẽ. quia sũmũ bonũ ẽ sũme eẽ.
elta &. si minimũ bonũ: tam̃ bonũ erit. & ex dõ erit. Mam

Expanded text:
imbecillioribus, alia per seipsum valentioribus praecipiat ad reparandam, vel obtiimbecillioribus, alia per seipsum valentioribus praecipiat ad reparandam, vel obtinendam salutem. Ut enim ars medicinae, cum eadem maneat, neque ullo pacto ipsa mutetur, mutat tamen praecepta languentibus, quia mutabilis est nostra valetudo: ita divina providentia, cum sit ipsa omnino incommutabilis, mutabili tamen creaturae varie subvenit, et pro diversitate morborum alias alia jubet aut vetat; ut a vitio unde mors incipit, et ab ipsa morte, ad naturam suam et essentiam, ea quae mihi: Quare deficiunt? Quia mutabilia sunt. Quare mutabilia sunt? Quia non summe sunt. Quare non summe sunt? Quia inferiora sunt eo a quo facta sunt. Quis ea fecit? Qui summe est. Quis hic Ipsum enim quantumcumque esse, bonum est; quia summum bonum est summe esse. est; ita etsi minimum bonum, tamen bonum erit, et ex Deo erit. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
cram̃ta saluberrima constituta sunt. quae societatẽ xp̃iani popłi
hoc ẽ sub uno dõ liberae multitudinis continerent. Multa uero
uae popło hebraeo. hoc ẽ sub eodẽ uno dõ cõpeditae multitu¬
ni ĩposita erant: ab actione remota sunt: in fide atq intͣprae
tatione manser̃. Ita nec seruilit̾ aͥligant. & exercent liberalit᷑
animũ. Quisqͥs autẽ idõ negat utrunq testam̃tũ ab uno dõ
e posse. quia ñ eisdẽ sacram̃tis tenet᷑ popłs nrͣ. quib iudae
tenebant᷑. ł adhuc tenent᷑. Potest dicere non posse fieri ut unus
pat̾fanulias iustissimꝰ aliud ĩper& eis qͥb seruitutẽ duriorem
utilẽ iudicat. aliud eis quos in filioꝵ gradũ ad optare dignat᷑.
Si autẽ p̃cepta uitae mouent. qđ in uetere lege minora suñ.
in euangło maiora. &. idd̃ putat᷑ ñ ad unũ dm̃ utraq ꝑtinere.
potest. qͥ hoc putat ꝑturbari. si unꝰ medicꝰ alia ꝑ ministros suos

Expanded text:
cramenta saluberrima constituta sunt, quae societatem christiani populi, cramenta saluberrima constituta sunt, quae societatem christiani populi, hoc est sub uno deo liberae multitudinis continerent. multa uero quae populo Hebraeo, hoc est sub eodem uno deo compeditae multitudini imposita erant, ab actione remtatione manserunt. Ita nunc nec serviliter alligant, et exercent liberaliter animum. 34. Quisquis autem ideo negat utrumque Testamentum ab uno Deo esse posse, quia non eisdem sacramentis tenetur populus noster, quibus Judaei tenebantur vel adhuc tenentur; potest dicere non posse fieri ut unus paterfamilias justissimus aliud imperet eis quibus servitutem duriorem utilem judicat, aliud eis quos in filiorum gradum adoptare dignatur. Si autem praecepta vitae movent, quod in veteri Lege minora sunt, in Evangelio majora, et ideo putatur non ad unum Deum utraque pertinere; potest qui hoc putat perturbari, si unus medicus alia per ministros suos
Abbreviated transcription (Latin):
doctrinae modus partĩ aꝑtissimꝰ. partĩ similitudinib indictie.
infactis. in sacram̃tis. ad om̃em animae instruetionẽ exercitati¬
onẽq accõmodatꝰ. qͥd aliud quã rationalis disciplinae regulã ĩpleuit:
ã &. misterioꝵ expositio ad ea dirigit᷑. quae aꝑtissime dicta si
.&. si ea tantũ essent quae facillime intelligunt᷑. nec studiose quaere¬
ret nec suauit̃ inueniret᷑ ueritas. Neq si essent inscripturis. &
in sacram̃tis ñ essent signacula ueritatis: satis cũ cognitione actio
nuenir&. Nunc uero qm̃ pietas timore inchoat᷑: caritate ꝑ
populus timore constrict tẽpore seruitutis in uetere̾ lege multis
sacram̃tis onerabat᷑. H oc enĩ utile talib erat. ad desiderandã grͣam
dĩ quae ꝑ ꝓphetas uentura canebat᷑. Quae ubi uenit ab ipsa dĩ sa¬
pientia homine assũpto.&. in libertate uocati sum. Pauca sa¬

Expanded text:
e totius doctrinae modus partim apertissimus partim similitudinibus in dictis, e totius doctrinae modus partim apertissimus partim similitudinibus in dictis, in factis, in sacramentis ad omnem animae instructionem exercitationemque accommodatus quid aliud quam rationalis disciplinae regulam impleuit? nam et mysteriorum expositio ad ea dirigitur quae apertissime dicta sunt; et si ea tantum essent quae facillime intelleguntur, nec studiose quaereretur nec suauiter inueniretur ueritas. neque si essent in scripturis sacramenta et in sacramentis non essent signacula ueritatis, satis cum cognitione actio conueniret. nunc uero quoniam pietas timore inchoatur, caritate perficitur, populus timore constrictus tempore seruitutis in uetere lege multis sacramentis onerabatur. hoc enim utile talibus erat ad desiderandam gratiam dei, quae per prophetas uentura canebatur. quae ubi uenit ab ipsa dei sapientia homine assumto et in libertatem uocati sumus, pauca sa
Abbreviated transcription (Latin):
Ignominiosissimũ mortis genꝰ crucẽ pittabant. crucifixus ẽ. Om̃ã
quae habere cupientes ñ recte uiuebamꝰ: carendo uilefecit. Omã
Mon enĩ ullũ peccatũ cõmitti potest. nisi dũ appetunt᷑ ea quae
ille contẽpsit : aut fugiunt᷑ quae ille sustinuit. Tota itaq uita
eius in terris ꝑ homin ẽ quẽ suscipere dignatꝰ ẽ. disciplina moꝵ
fuit. Resurrectio uero eius a mortuis: nichil hominis perire
naturae. cũ om̃a salua sunt dõ. satis indicauit. &. quẽ adiodũ cuncta
seruiant creatori suo. siue ad uindictã peccatoꝵ siue ad hominis li
berationẽ. quãq facile corpus animae seruiat. cũ ipła subicit᷑
sed etiã nullo malo afficit᷑. qđ fieri ꝑ peccatũ &. uindictã potuit.
&. haec ẽ disciplina naturalis. xp̃ianis minꝰ intelligentib plena. fide
digna. Intelligentib autẽ. om̃i errore purgata. lã uero ip¬

Expanded text:
Ignominiosissimum mortis genus crucem putabant: crucifixus est. Omnia Ignominiosissimum mortis genus crucem putabant: crucifixus est. Omnia quae habere cupientes non recte vivebamus, carendo vilefecit. OmniaNon enim ullum peccatum committi potest, nisi aut dum appetuntur ea quae ille contempsit, aut fugiuntur quae ille suseius in terris per hominem, quem suscipere dignatus est, disciplina morum fuit. resurrectio uero eius a mortuis nihil hominis perire naturae, cum omnia salua sunt deo, satis indicauit, et quemadmodum cuncta seruiant creatori suo siue ad uindictam peccatorum siue berationem, quamque facile corpus animae serviat, cum ipsa subjicitused etiam nullo malo afficitur, quod fieri per peccatum et vindictam potuit. Et haec est disciplina naturalis, Christianis minus intelligentibus plena fide digna, intelligentibus autem om
Abbreviated transcription (Latin):
libero ess& creatꝰ arbitrio. Miraculis conciliauit  dõ qͥ erat. passio¬
ne homini quẽ gerebat. Ita loquens ad turbas ut ds̃: nuntiatam
sibi matrẽ negauit.&. tam̃ ut euangeliũ loquit᷑. puer parentib
subditꝰ erat. Doctrina enĩ ds̃ apparebat: actatib homo. Itẽ aquã
nondũ uentt hora mea. Cũ autẽ ueniss&. hora qua ut homo mo¬
reret᷑. de cruce cognitã matrẽ cõm̃dauit discipulo. quẽ prae ceteriᷤ
diligebat. Satellites uoluptatũ diuitias ꝑnitiose popłi appetebant.
uꝑ eẽ uoluit. Honorib & ĩperiis inhiabant: rex fieri noluit
Carnales filios magnũ bonũ putabant. tale coniugiũ ꝓlẽq contẽ¬
psit. Contumelias suꝑbissime horrebant: omĩe genꝰ contumeliarũ
sustinuit. In iurias intolerabiles eẽ arbitrabant᷑. Quae maior in iu¬
a quãustũ innocentẽq dãnari : Dolores corporis execrabant᷑
flagellatꝰ atq cruciatꝰ ẽ. Mori metuebant: morte multatus ẽ.

Expanded text:
libero esset creatus arbitrio. Miraculis conciliavit fidem Deo qui erat, passione homini quem gerebat. Ita loquens ad turbas ut Deus, nuntiatam sibi matrem negavit : et tamen, ut Evangelium loquitur, puer parentibus subditus erat . Doctrina enim Deus apparebat, aetatibus homo. Item aquam in  quid est? Nondum venit hora mea . Cum autem venisset hora, qua ut homo moreretur, de cruce cognitam matrem commendavit discipulo, quem prae caeteris diligebat . Satellites voluptatum divitias perniciose populi appetebant: pauper esse voluit. Honoribus et imperiis inhiabant: rex fieri noluit. Carnales filios magnum bonum putabant: tale conjugium prolemque contempsit. Contumelias superbissime horrebant: omne genus contumeliarum sustinuit. Injurias intolerabiles esse arbitrabantur: quae major injuria quam justum innocentemque damnari? Dolores corporis exsecrabantur: flagellatus atque cruciatus est. Mori metuebant: morte multatus est.
Abbreviated transcription (Latin):
Tria ad dm̃ quae iã dixi. Unus ẽ ds̃ nr̃ .&. nullã similitudinem
debemꝰ facere. & ñ fornicari post dm̃ qͥ unꝰ ẽ. qͥ ds̃ & xp̃s filius

Expanded text:
Tria ad Deum, quae jam dixi: Unus est Deus noster, ei nullam similitudinem Tria ad Deum, quae jam dixi: Unus est Deus noster, ei nullam similitudinem debemus facere, et non fornicari post Deum, qui unus est: quia Deus
Abbreviated transcription (Latin):
ad tẽpus. quae postea dulcescant in uob: nec mercedẽ aliquã
xigimꝰ. nisi ut faciatis quae dicimꝰ. Ammo ñ faciatis. si nos d¬
cimꝰ. Si autẽ om̃ib ille dicit qͥ neminẽ tim&. & ꝑ que fit.
timeanꝰi. Om̃s audiuimꝰ. om̃s faciamꝰ. om̃s cũ nr̃o aduersario
ncordemꝰ. Putate me cytharedũ eẽ. qͥd uob̾ possim ãplius ca¬
nere: Ecce psalteriũ fero. decẽ cordas hab&. hoc uos paulo
ante cantastis antequã inciperẽ loqui. chorus meus uos fui-
stis. Nonne uos paulo ante cantastis : Ds canticũ nouũ canta
tibi. in psalterio decẽcordarũ psallã tͥ. Ipsas decẽ cordal
modo ꝑcutio. Quare amara ẽ uox psalterii dĩ : Psallã tͥ
in psałterio decẽ cordarũ. r̃i uob̾ hoc canto qđ uos ñ faci¬
atis.
Decalogꝰ enĩ legis decẽ p̃cepta hab&. Quae decẽ p̃cepta sic sunt
distributa: ut tria ꝑtineant ad dm̃. septẽ ꝑtineant ad hominẽ.

Expanded text:
ad tempus, quae postea dulcescant in vobis. Nec mercedem aliquam ad tempus, quae postea dulcescant in vobis. Nec mercedem aliquam exigimus, nisi ut faciatis quae dicimus: imo non faciatis, si nos dicimus: si autem omnibus ille dicit, qui neminem timet, et per quem fit ivimus, omnes faciamus, omnes cum nostro adversario concordemus. 6. Putate me citharoedum esse; quid vobis possum amplius canere? Ecce psalterium fero, decem chordas habet: hoc vos paulo ante cantastis, antequam inciperem loqui; chorus meus vos fuistis. CAPUT V. Nonne vos paulo ante cantastis, Deus, canticum novum cantabo tibi, in psalterio decem chordarum psallam tibi ? Ipsas decem chordas modo percutium. Non vobis hoc canto, quod vos non faciatis. Decalogus enim Legis decem praecepta habet: quae decem praecepta sic sunt distributa, ut tria pertineant ad Deum, septem pertineant ad homines.
Abbreviated transcription (Latin):
ab ipso audit qđ dicimꝰ. Certe melius erat qͥb dã nolentibus
corrigi ut ł huc ñ ueniremꝰ. si ista dicturi eramꝰ. ł quia iam
uenimꝰ: ñ ea diceremꝰ. Hudius tͣtiano die memini me dixis¬
se scĩtati urãe. qͥa si cytharedi essemꝰ. aut huiꝰmodi aliqͥd popu¬
larit᷑ exibentes ꝓ studis nugacitatis ur̃ae. quae iã quaesumus
ut relinquatis. tenuissetis nos ut daremꝰ uob̾ diẽ. & qͥsq ꝓ
nodulo suo conferr& nob̾ mercedẽ. Quare ambularem dele¬
ctati uanis canticis nulli rei ꝓfuturis. ad tẽpus dulcibus. in
posterũ amaris. Talib &. enĩ turpitudinib cantionũ aniẽ¬
mi humini illecti eneruant᷑. & decidunt a uirtute. deflu¬
entes in turpitudinẽ.  ꝓpt̾ ipsas turpitudines. postea ser¬
tiunt dolores. & cũ magna amaritudine diger̃: qđ cũ dul¬
cedine tẽpora biber̾. Mlelius ergo nos amara uob̾ cantamꝰ

Expanded text:
ab ipso audit quod dicimus. Certe melius erat quibusdam nolentibus ab ipso audit quod dicimus. Certe melius erat quibusdam nolentibus corrigi, ut vel huc non veniremus, si ista dicturi eramus; vel quia jam venimus, non ea diceremus. 5. Nudiustertiano die memini me dixisse Sanctitati vestrae, quia si citharoedi essemus, aut hujusmodi aliquid populariter exhibentes pro studiis nugacitatis vestrae, quae jam quaesumus ut relinquatis, tenuissetis nos, ut daremus vobis diem, et quisque pro modulo suo conferret nobis mercedem. Quare ambularemus delectati vanis canticis nulli rei profuturis, ad tempus dulcibus, in posterum amaris? Talibus etenim turpitudinibus cantionum animi humani illecti enervantur, et decidunt a virtute, defluentes in turpitudinem; et propter ipsas turpitudines postea sentiunt dolores, et cum magna amaritudine digerunt quod cum dulcedine temporali biberunt. Melius ergo nos amara vobis cantamus
Abbreviated transcription (Latin):
aebeo. fidẽ mͥ debes. fidẽ xp̃o ambo debemꝰ. & si me fallis
ñ fallis cũ cuiꝰ sumꝰ. ñ fallis eũ qͥ nos emit. Haec atq huiꝰ modi
audiens ille quae ñ sol&: dũ ñ uult in se fieri sanus: in me sit
insanꝰ. Prascit᷑ maledicit. fortassis etiã dicat. Quomͦ factũ est ut
hue ille uenir&: Aut uxor mea ipso die in eccłam ꝓceder& :
& hoc credo qđ in cogitatione sua dicat. Nã libere erũpere
in uocẽ ñ aud&. nec ante solã uxorẽ suã. fortassis enĩ sieru¬
perit &. hoc dixerit: potest illa respondere & dicere. Quare ma¬
le dicis cui paulo ante adclamabas: Certe coniuges sumꝰ. cum
lingua tua discordas. mecũ concordit᷑ quomͦ uiuere poteris:
Nos fratres pericula ur̃a intuem̾. ñ uoluntates ur̃as attẽdimꝰ.
Mã &. medicꝰ si uoluntatẽ aegri attendit: nũquã illũ curat.
Qđ ñ est faciendũ: ñ fiat. Qđ ꝓhib& ds̃. ñ fiat. Qui dõ credit.

Expanded text:
debeo, fidem mihi debes, fidem Christo ambo debemus; et si me fallis, debeo, fidem mihi debes, fidem Christo ambo debemus; et si me fallis, non fallis eum cujus sumus, non fallis eum qui nos emit. Haec atque hujusmodi audiens ille, quae non solet, dum non vult in se fieri sanus, in me fit insanus, irascitur, maledicit; fortassis etiam dicat, Quomodo factum est ut huc ille veniret, aut uxor mea ipso die in ecclesiam procederet? Et hoc credo quod in cogitatione sua dicat: nam libere erumpere in vocem non audet, nec ante solam uxorem suam. Fortassis enim si eruperit, et hoc dixerit, potest illa respondere, et dicere: Quare maledicis, cui paulo ante acclamabas? Certe conjuges sumus: cum lingua tua discordas, mecum concorditer quomodo vivere poteris? Nos, fratres, pericula vestra intuemur, non voluntates vestras attendimus: nam et medicus si voluntatem aegri attendat, nunquam illum curat. Quod non est faciendum, non fiat: quod prohibet Deus, non fiat. Qui Deo credit,
Abbreviated transcription (Latin):
uero malũ late soccupauit.&. in eo uehem̃tius irritat᷑ aduer¬
sarius ille. qͥ idõ clamat. ut sit aliquando amicus. Querelae
cotidianae sunt: quanquã ipsae feminae nec iã audeant con¬
queri de uiris suis. ita inuadens om̃a consuetudo ꝓ lege obsei¬
uat᷑. ut iã &. mulierib forte ꝑsuasũ sit licere hoc uiris. non
licere hoc mulierib Solent enĩ audire adductas eẽ mulieres
ad forũ quia inuentꝰ ẽ cũ ancilla sua: nũquã audier̃.cũ sn
Ipar peccatũ. In peccato pari. in nocentiorẽ facit uideri uirũ
ñ diuina ueritas. sed humana ꝑuersitas. & si forte hodie
acriorẽ quisquã passus fuerit uxorẽ suã .&. liberius mur¬
murantẽ. cui iã uidebat᷑ quia licebat uiro.&. audiuit in
eccła qͥa ñ lic& uiro. Si ergo passus fueritaxorẽ suã libo¬
rius iã ut dixi murmurantẽ. & dicentẽ sibi. ñ lic& qđ facis
simul audimꝰ. xp̃iani sumꝰ. qđ a me exigis redde mͥ. fidẽ ÷ͥ

Expanded text:
ens plus occupavit, et in eo vehementius irritatur adversarius ille, qui ideo clamat, ut sit aliquando amicus. Querelae quotidianae sunt, quanquam ipsae feminae jam nec audent conqueri de viris suis. Ita invadens omnia consuetudo pro lege observatur, ut jam et mulieribus forte persuasum sit, licere hoc viris, non licere mulieribus. Solent enim audire adductas mulieres essead forum, quia inventus est cum ancilla sua, nunquam audierunt; cum sit par peccatum. In peccato pari innocentiorem facit videri virum, non divina veritas, sed humana perversitas. Et si forte hodie acriorem quisquam passus fuerit uxorem suam, et liberius murmurantem, cui jam videbatur quia licebat viro et audivit in Ecclesia quia non licet viro: si ergo passus fuerit uxorem suam liberius jam, ut dixi, murmurantem, et dicentem sibi, Non licet quod facis; simul audivimus, christiani sumus, quod a me exigis, redde mihi: fidem tibi
Abbreviated transcription (Latin):
& ex tota anima tua . & ex tota m̃te tua. &. de proximo nr̃o
nichil dicer&̃: ñ ess&. decachordũ. sed trichordũ. Quiaue¬
ro addidit dñs. & diliges proximũ tuũ tanquã te ipsuor
&. contexiit dicens. in his duob p̃ceptis tota lex pend&
& ꝓphetae: tota lex in duob p̃ceptis ẽ. dilectione dĩ &
dilectione proximi. Ad duo itaq p̃cepta idest ad dile¬

Expanded text:
et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et de proximo nostro et ex tota anima tua, et ex tota mente tua, et de proximo nostro nihil diceretur, non esset decachordum, sed trichordum. Quia vero addidit Dominus, Et diliges proximum tuum tanquam te ipsum; et contexuit dicens, In his duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae dilectione proximi. Ad duo itaque praecepta, id est, ad dile
Abbreviated transcription (Latin):
nisi illo die ubi dicit᷑. Reqͥeuit ds̃ ab operib suis. Ni enim
fatigatꝰ erat ds̃ ut diceretur. reqͥeuit ds̃ ab operib suis.
Sed in illo uerbo tͥ laboranti requiẽ ꝓmisit. ut qͥa fecit om̃a
bona ualde .& sic dictt᷑ requieuit ds̃. intelligas etiã te post
bona reqͥeturũ .&. sine fine requicturũ. Nã om̃a superi¬
ora quae dicta sunt. id est dies superiores habent uesperã.
Septimꝰ iste dies ñ hab& uesperã. ubi ds̃ scĩficauit requiẽ.
Dicit᷑ ibi. factũ ẽ mane. ut inciper&. ipse dies. ũ dictũ est.
factũ ẽ uespere ut finiret᷑ dies. Sed dictũ ẽ. factũ s̃ mane.
ut fierae. dies sine fine. Sic incipit ergo reqͥes nr̃a quasi
mane. sed ñ finit qͥa in aet̾nũ uiuemꝰ. Adhanc sp̃e qͥcquid
facimꝰ: si facimꝰ sabbatũ obseruamꝰ. Ipsa tͣtia chorda huiꝰ decalo¬
gi. idest psalterii decachordi in trib chordis ad dm̃ ꝑtinent
p̃cepta. si dicer&e̾ nob̾. Diliges dñm dm̃ tuũ ex toto corde tuo.

Expanded text:
nisi illo die in quo dicitur: « Requievit Deus ab operibus suis . » Non enim fatigatus erat Deus, ut diceretur, « requievit Deus ab operibus suis, » sed in illo verbo tibi laboranti requiem promisit. Vel quia fecit omnia bona valde, et sicut dicitur, requievit Deus, intelligas etiam te post bona opera requieturum, et sine fine requieturum. Nam omnia opera superiora quae dicta sunt, id est dies superiores, habent vesperam. septimus iste dies non habet vesperam, ubi Deus sanctificavit requiem. Dicitur ibi, Factum est mane, ut inciperet ipse dies. Non dictum est, Factum est vespere, ut finiretur dies: sed dictum est, Factum est mane, ut fieret sine fine dies. Sic incipit ergo requies nostra, quasi mane: sed non finitur, quia in aeternum vivemus. Ad hanc spem quidquid facimus si facimus, sabbatum observamus. Ipsa est tertia chorda hujus decalogi, id est, psalterii decachordi: in tribus enim chordis ad Deum pertinenticeretur nobis, Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo,
Abbreviated transcription (Latin):
in dono dĩ reqͥes nob̾ semptt̃na ꝓmittit᷑. Inde mͦ pignue
accepimꝰ. Sic enĩ dicit apłs. Qui dedit nob̾ pignꝰ spm. Si pi¬
gnus accepimꝰ ut incipiamꝰ. in dño & in dõ nr̃o eẽ tranqͥlli.
ut simꝰ in dõ nr̃o mites. simꝰ in dõ patientes. erimꝰ etiã in
illo unde pignus accepimꝰ in aet̾nũ qͥeti. qđ erit sabbatũ sab¬
batoꝵ. ꝓpt̃ ipsam reqͥẽ ꝑtinentẽ ad donũ sp̃s scĩ. Tertiũ itaq

Expanded text:
es nobis sempiterna promittitur. Inde modo pignus accepimus. Sic enim dicit Apostolus: Qui dedit nobis pignus Spiritum . Si pignus accepimus, ut incipiamus in Domino et in Deo nostro tranquilli esse, ut simus in Deo nostro mites, simus in Deo patientes; erimus etiam in illo unde pignus accepimus, in aeternum quieti; quod erit sabbatum sabbatorum, propter ipsam req
Abbreviated transcription (Latin):
possit eẽ nouus homo: audi ñ me sed apłm dicentẽ. Ex uitae
uos ueterẽ hominẽ & induite nouũ. & neqͥs putar&e. cum
dixit exuite uos ueterẽ hominẽ. & induite nouũ aliqͥd po¬
nendũ eẽ & aliqͥd accipiendũ cũ de mutando p̃cipera đs
homine. subiecit &. ait. Quaꝓpt̾ deponentes m̃daciũ. lo¬
quimini ueritatẽ. Noc ẽ qđ ait exuite ueterẽ hominam
& induite nouũ. hoc dixit. mutate mores. Scłm diligeba¬
tis. dm̃ diligite. Nugatoria in iqͥtatis. tẽporales uolupta¬
tes diligebatis: proximũ diligite. Si dilectione faciti.
canticũ nouũ cantatis. Si timore facitis facitis tam̃. portaties
qdẽ psalteriũ. sed nondũ cantatis. Si autẽ nec faciatis ꝓicitio
psũ psalteriũ. Melius ẽ ł portare: quã ꝓicere. Ded rursus melsꝰ

Expanded text:
possit esse novus homo, audi, non me, sed Apostolum dicentem, Exuite, possit esse novus homo, audi, non me, sed Apostolum dicentem, Exuite, vos, veterem hominem, et induite novum. Et ne quis putaret, cum dixit, Exuite, vos, veterem hominem, et induite novum; aliquid deponendum esse et aliquid accipiendum, cum de mutando praeciperet homine, subjecit et ait, Quapropter deponentes mendacium, loquimini veritatem . Hoc est quod ait, Exuite veterem hominem, et induite novum: hoc dixit, Mutate mores. Saeculum diligebatis, Deum diligite: nugatoria iniquitatis, temporales voluptates diligebatis; proximum diligite. Si dilectione facitis, canticum novum cantatis: si timore facitis, facitis tamen; portatis quidem psalterium, sed nondum cantatis: si autem nec hoc facitis, projicitis ipsum psalterium. Melius est vel portare, quam projicere: sed rursus, mel
Abbreviated transcription (Latin):
primũ Auemiodo primũ quando quartũ mandit pr oxinsi
quimin septenaodo numero e priũ ad dil ee lac ne proxini
premi famulo suo moysi in monte duas tabulas dedit. in qub
duab tabulis lapideis conscripta erant decẽ pcepta legis. quad
hbs anbeus decẽ chordaꝵ. Tria inuna tabula a dra erao¬
tinentia septe in altera tabula ad proximũ. In altera ergo
tũ ñ falsum testimoniũ dices. Sextũ: ñ concupisces uxorẽ
proximi tui. Septimũ: ñ concupisces rẽ ꝓximitui. Haec
iungamꝰ illis trib ad dilectionẽ dĩ ꝑtinentib si in psalterio
deceꝰ chordꝵ uolumꝰ cantare canticũ nouũ. Attendat enim¬
caritas ura. ut dicã ł qdđ dñs suggerit. Accepit legẽ populus
uidacoꝵ. Ista in decalogo ñ obseruauit. . qͥcũq obtẽperabañ.
timore obtẽperabant poenae ñ amore iustitiae. Portabat
psalteriũ ñ cantabat. Cantanti enĩ uoluptas. tĩti omis e
a Ailectione castitatis tẽperantiae caritas sed timore. Uerꝰ

Expanded text:
primum. quomodo primum, quando quartum mandatum est, nisi quia in septenario numero est primum ? ad dilectionem proximi  deus enim famulo suo Mosi in monte duas tabulas dedit, in quibus duabus tabulis lapideis conscripta erant decem praecepta legis — quod et psalterium decem chordarum — tria in una tabula ad deum pertinentia, septem in altera tabula ad proximum.. in altera ergo tum: non falsum testimonium dices; sextum: non concupisces uxorem proximi tui; septimum: non concupisces rem proximi tui. haec iungamus illis tribus ad dilectionem dei pertinentibus, si in psalterio decem chordarum uolumus cantare canticum nonam. Modo nCharitas vestra, ut dicam quod Dominus suggerit. Accepit Legem populus Judaeorum istam in decalogo: non observavit. Et quicumque obtemperabant, timore obtemperabant poenae, non amore justitiae: portabant psalterium, non cantabant. Cantanti enim voluptas est, timenti onon delectatione castitatis, temperantiae, charitatis, sed timore. Vetus
Abbreviated transcription (Latin):
quaeq int̾ se &. coniunctionẽ sine cumulo. & seinctio¬
nẽ sine diminutione. ut neq adiuuaret᷑ illa in actio

Expanded text:
quaeque inter se et conjunctionem sine cumulo, et sejunctionem sine diminutione: ut neque adjuvaretur illa in actio
Abbreviated transcription (Latin):
Attendis enĩ tempus ex quo in hanc uitã nati sumꝰ. Sed
cũ sapientia in animo sit: utrũ ante consortiũ huiꝰ corporiꝰ
alia quadã uita uixerit animꝰ. &. an aliquando sapienter.
uixerit : magna quaestio ẽ. magnũ secretũ.&. suo consi¬
derandũ loco. Neq idõ tam̃ hoc qđ nunc habemꝰ in ma¬
nib impedit᷑: quominꝰ aperiat᷑. ut potest. Nã quaro abs
te. sit ne aliqua nob̾ uoluntas. D Nescio. Auisne hoc sci¬
re : D&. hoc nescio. ANichil ergo deinceps me int̾rogeᷤᷤ.
Quare :AQuia roganti tibi respondere ñ debeo: nisi

Expanded text:
attendis enim tempus ex quo in hanc vitam nati sumus. Sed cum sapientia in animo sit, utrum ante consortium hujus corporis alia quadam vita vixerit animus, et an aliquando sapienter vixerit, magna quaestio est, magnum secretum, et suo considerandum loco: neque ideo tamen hoc quod nunc habemus in manibus impeditur, quominus aperiatur ut potest. 25. Nam quaero abs te, sitne aliqua nobis voluntas. E. Nescio. A. Visne hoc scire? E. Et hoc nescio. A. Nihil ergo deinceps me interroges. E. Quare? A. Quia roganti tibi respondere non debeo, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
laudabiles a sũmo dõ constitutaꝵ rerũ gradus. Illa ergo
natura sublimioris officii ẽ. quae ñ solũ si ñ ess&. sed
etiã si peccar&. minuer& ordinẽ uniuers itatis. Infe¬
rioris officui ẽ ista. quae tantũ modo si ñ essoe. ñ autẽ
si peccar&. aliquid minꝰ habera uniuersitas. Illiꝰ age a:

Expanded text:
laudabiles a summo Deo constitutarum rerum gradus. 33. Illa ergo natura sublimioris officii est, quae non solum si non esset, sed etiamsi peccaret, minueret ordinem universitatis. Inferioris officii est ista, quae tantummodo si non esset, non autem si peccaret, aliquid minus haberet universitas. Illi da
Abbreviated transcription (Latin):
iutelligirere quod credidimꝰ faci&. Presriptũ eiũ ꝑ ꝓphetã gra-¬
lũ quiait. Hisi credideritis ñ intelligetis. Tenere nos bene nobis
sunt quas ds creauit. Illȩ aũ anime ex dõ quomodo non paruo
int̾uallo peccata non referant᷑ in dm̃. D Id nunc plane abste dic¬
tũ est quod me cogitantẽ satis excrutiat. & quod istã ĩquisionẽ
coegit & traxit. A Uirili animo esto & crede quod credis. Nichil
enĩ credit̾ meliꝰ etiã si causa lateat quur itasit. Optime nãq de
dõ existimare. uerissinũ ẽ pietatis ex ordiũ. Nec quisꝗ de illo optime
existimat. quiñ eũ omipotentẽ atq ex nulla particula cõmutabilẽ
credit. bonorũ etiã om̃iũ creatorẽ quib ipse ẽ prestantior: rectorẽ
qͦ iustissimũ eorũ om̃iũ quȩ creauit. nec ulla adiutũ eẽ natura
in creando quasi qui ñ sibi sufficera. Ex quo fit. ut de nichilo cre

Expanded text:
intelligere quod credidimus, faciet. Praescriptum enim per prophetam gradintelligere quod credidimus, faciet. Praescriptum enim per prophetam gradum, qui ait, Nisi credideritis, non intelligetis , tenere nos, bene nobis sunt quas Deus creavit, illae autem animae ex Deo, quomodo non parvo intervallo peccata referantur in Deum. 5. E. Id nunc plane abs te dictum est, quod me cogitantem satis excruciat, et quod ad istam inquisitionem coegit et traxit. A. Virili animo esto, et crede quod credis: nihil enim creditur melius, etiamsi causa lateat cur ita sit. Optime namque de Deo existimare verissimum est pietatis exordium; nec quisquam de illo optime existimat, qui non eum omnipotentem, atque ex nulla particula commutabilem credit; bonorum etiam omnium creatorem, quibus est ipse praestantior; rectorem quoque justissimum eorum omnium quae creavit; nec ulla adjutum esse natura in creando, quasi qui non sibi sufficeret. Ex quo fit ut de nihilo cre
Abbreviated transcription (Latin):
bona ẽ. nec quisꝗ quiñ intelligit discit. om̃is qui discit bene facit. Onũis
enĩ quidiscit intelligit. & om̃is qui intelligit bene facit. Qiuisquisigit᷑
querit auctorẽ ꝑ quẽ aliquid discimꝰ auctorẽ ꝓfecto ꝑ quẽ benefaci¬
mͦ querit. Quaꝓpt̃ desine uelle inuestigare. nescio que malũ
doctorẽ. Si enim malis ẽ. doctor ñ est. si doctor ẽ. mał ñ ẽ¬
unde male faciamus aCã questionẽ mouesquȩ me ad modũ
adolescentẽ uehement᷑ exercuit: & fatigatũ ĩ hereticosimpulit.
atq deiecit. Quo casu ita sũ adflictus & tantis obrutꝰ aceruis in¬
aniũ fabularũ. ut nisi amor mͥ inueniendi ueri opẽ diuinã in¬
petrauiss&. emergere inde atq in ipsã pͥmã querendi lib̾tatem
respirare ñ possem. & qm̃ mecũ sedulo actũ ẽ ut ista questione li¬
barer. eo tecũ agã ordine quẽ secutꝰ euasi. Aderit enĩ ds̃ & nos

Expanded text:
bona est, nec quisquam qui non intelligit, discit; omnis qui discit, bene facit: omnis bona est, nec quisquam qui non intelligit, discit; omnis qui discit, bene facit: omnis enim qui discit, intelligit; et omnis qui intelligit, bene facit: quisquis igitur quaerit auctorem, per quem aliquid discimus, auctorem profecto per quem bene facimus, quaerit. Quapropter desine velle investigare nescio quem malum doctorem. Si enim malus est, doctor non est: si doctor est, malus nunde male faciamus. A. Eam quaestionem moves, quae me admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in haereticos impulit, atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis obrutus acervis inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem divinam impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quaerendi libertatem respirare non possem. Et quoniam mecum sedulo actum est, ut ista quaestione liberarer, eo tecum agam ordine quem secutus evasi. Aderit enim Deus, et nos