comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gͦo si nõ haberem aliud qd̾ crederem :
facilius eum ad huc uenturũ expecta¬
rem qm ꝑ manicheum uenisse conce¬
derem. Nunc uo cum in actib apłoꝵ
tus: que me ncc̃itas cogit h̾eticis tamꝑi¬
culose et tam facile credere: In libro eñ iͥ
menorato sic sc̃ͥptum est. Pmum quidẽ
sermonẽ feci de om̃ib o theophile que
cepit iħc facere ⁊ docere. in die qua apo
uum post passionem in multis argu¬
mentis dierum. uisus est eis ꝑ dies
quadraginta et docens de regno dei¬
et quom conu̾satus sit. eum illis. ⁊⁊ p̃¬
ceꝑit eis ne discederent ab iħo solimis
s sustin̾ent pollicitatõnem patͥs. qm
audistis incipit ex ore meo. Quomodo
ioħ̾s quidem baptreauit aqͣd̾ uos aut̃
spũ scõ incipietis baptizari: quẽ ⁊ ac¬
cepturi estis nõ post multos dies istos
usq ad pentecosten. Illi quidem cum
uenissent: int̾rogabant eum dicẽtes
Dñe si hoc in tempore rep̃sentaberis

Expanded text:
go si non haberem aliud. quod crederem, go si non haberem aliud. quod crederem, facilius eum adhuc uenturum expectarem quam per Manichaeum uenisse concederem. nunc uero cum in actibus aposttus, quae me necessitas cogit haereticis tam periculose et tam facile credere? in libro enim memorato sic scriptum est: primum quidem sermonem fecimus de omnibus. o Theophile, quae coepit Iesus facere et docere in die, qua apouum post passionem in multis argumentis dierum, uisus est eis per dies quadraginta et docens de regno dei, quomodo conuersatus sit cum illis et praeceperit eis, ne discederent ab Hierosolymis, sed sustinerent pollicitationem patris, quam audistis, inquit ex ore meo\' quoniam Iohannes quidem baptizauit aqua, uos autem spiritu sancto incipietis baptizari: quem et accepturi estis non post multos dies istos usque ad pentecosten. illi quidem cum uenissent, interrogabant eum dicentes: domine, si hoc in tempore repraesentaberis,
Abbreviated transcription (Latin):
cum quererem respondebatur eius di¬
em passionis celebrandũ ẽẽ qui uere
eẽt neq ueram s simulatã carnẽ hu¬
manis ocłis ostendisset nõ ꝑtulisse. s
funxisse passionem. Quis nõ ingemiscat:
homines qui se xp̃tanos dici uolunt tim̾e
ne posluatur u̾itas de uirginis utero :
et de mendatio nõ timꝰe: S ut ad rem
redeam. qͥs nõ suspicetur qui diligent
actenderet: ideo negari a manitheo xp̃m
natum eẽ de femina ⁊ humanũ corpꝰ
habuisse. ne passio eius qd̃ totiꝰ iam or¬
bis festissimũ tempus est ab eis. qui
sibi credidissent celebraretur: et nõ to¬
ta deuotione diem mortis sue desidera¬
ta sollempnitas honoraret: Hoc enĩ
nobis trat in illa bematis celebritate
gratissimum. qd̾ pascha frecurtabatur:
qm̃ uehementĩ desiderabamꝰ illũ diẽ
festum. substracto alio qui solebat eẽ
dulcissimus. fortasse dicas mͥ. Qndo gͥ
uenit a dño ꝓmissus ꝑaditus: Hic e¬

Expanded text:
cum quaererem, respondebatur eius dicum quaererem, respondebatur eius diem passionis celebrandum esse, qui uere esset, neque ueram, sed simulatam carnem humanis oculis ostendisset, non pertulisse, sed finxisse passionem. quis non gemescat homines. qui se christianos dici uolunt, timere, ne polluatur ueritas de uirginis utero, et de mendacio non timere ? sed ut ad rem redeam, quis non suspicetur, cum diligenter adtenderit, ideo negari a Manichaeo Christum natum esse de femina et humanum corpus habuisse, ne passio eius, quod totius iam orbis festissimum tempus est. ab eis, qui sibi credidissent, celebraretur et non tanta deuotione diem mortis suae desiderata sollemnitas honoraret? hoc enim nobis erat in illa bematis celebritate gratissimum, quod pro pascha frequentabatur, quoniam uehementius desiderabamus illum diem festum subtracto alio, qui solebat esse dulcissimus. Fortasse dicas mihi: quando ergo uenit a domino promissus paracletus? hic e
Abbreviated transcription (Latin):
in ip̃o uenire dignatus est. Quero gͦ si¬
cut suꝑius dicebam. quare exchorreatis
cum dicit catholica eum in quo uenit sa
pientia natum ẽẽ de uirgine. cum uos
eum in quo spm̃ scm̃ uenisse p̃dicatis: na¬
tum de femina uiro mixta. nichil horre¬
atis. Quid gͦ aliud suspicer nescio. nisi
quia iste manicheus qui ꝑ xp̃i nomen
ad imꝑitoꝵ animos aditum querit:
ꝓ ip̃o xp̃o se coli uoluit. Hoc inde comi¬
ciam: breuit᷑ dicam. Cum sepe a uob̾
q̃rerem illo tempore quo uos audiebam.
que causa eẽt qd̃ pascha dñi plerũq
nulla int̾dum a paucis tepidissima cele¬
britate frec̃intaret᷑ nullis uigiliis. nul¬
lo plixiore ieiunio indicto auditoribus.
nullo deniq festiuiore apparatu. tum
bema ur̃m. idest diem. quo manicheꝰ
octisus est. qͥnq gradib instructo tri¬
bunali. et p̃ciosis linteis adoruato ac
in promptu posito. et abiecto adoranti¬
b magnis honorib ꝓ seqͣmini: Hoc gͦ

Expanded text:
in ipso uenire dignatus est. quaero ergo, siin ipso uenire dignatus est. quaero ergo, sicut superius dicebam, quare exhorreatis, cum dicit catholica eum, in quo uenit diuina sapientia, natum esse de uirgine, cum uos eum, in quo spiritum sanctum uenisse praedicatis, natum de femina uiro mixta nihil horreatis. quid ergo aliud suspicer nescio, nisi quia iste Manichaeus, qui per Christi nomen ad inperitorum animos aditum quaerit, pro ipso Christo se coli uoluit. hoc unde coniciam, breuiter dicam. cum saepe. a uobis quaererem illo tempore. quo uos audiebam, quae causa. esset, quod pascha domini plerumque nulla, interdum a paucis tepidissima celebritate frequentaretis nullis uigiliis, nullo prolixiore ieiunio indicto auditoribus, nullo denique festiuiore adparatu, cum bema uestrum. id est diem, quo Manichaeus occisus est, quinque gradibus instructo tribunali et pretiosis linteis adornato atque in promptu posito et obiecto adorantibus magnis honoribus prosequamini: hoc ergo
Abbreviated transcription (Latin):
mini habuisse carnem de iuro ⁊ fe¬
mina ꝓcreatam. Cum enĩ uos non ti¬
meatis uiscera et sanguinẽ manichei
de humano concubitu uenientem. ⁊
intestina fimo plena que illa caro
gestabat. et his om̃ib nõ credatis cõ
hominem susceptum tẽ credatis: cur ego
uterum iurginalem. et intacta genitalia
reformidem. et non potius credam sapiẽ¬
tiam d̾i in ip̃is mat̾nis uiscerib homĩe
suscepto. inmaculatã sinceramq mã¬
sisse: Quaꝓpter qm̃ siue missum siue
susceptum a ꝑaclyto se manicheus ur̃
affirmet. nichil hoꝵ pot̾it optinere:
ego iam cautior neq missum eum cre-¬
do. neq susceptum. Nam qd̃ addidit
dicens. ꝓuidentia d̾i patris. qͥd aliud
ambiu̾it ihũ ꝯp̃o nominato cuiꝰ se dic̃
apłm. et deo patre cuiꝰ ꝓuidentia missũ
xime debuit ab eo nomĩari. qui nobis
apłatum suum ꝑaclyti ꝓmissione cõ¬
mendat : ut eiͣngłica auctoritate imꝑi¬
tos premat. Qd̃ cum a uobis querttur

Expanded text:
mini habuisse carnem de uiro et femini habuisse carnem de uiro et femina procreatam. cum enim uos non timeatis uiscera et sanguinem Manichaei de humano concubitu uenientem et intestina fimo plena, quae illa caro /jestabat, et his omnibus non credatis conthominem susceptum esse creditis: cur ego uterum uirginalem et intacta genitalia reformidem et non potius credam sapientiam dei in ipsis maternis uisceribus homine suscepto inmaculatam sinceramque mansisse ? quapropter quoniam siue missum siue susceptum a paracleto se Manichaeus uester adfirmet, nihil horum poterit obtinere, ego iam cautior neque missum eum credo neque susceptum. Nam quod addidit dicens: prouidentia dei patris, quid aliud ambiuit Iesu Christo nominato. cuius se dicit apostolum, et deo patre, cuius prouidentia missum xime debuit ab eo nominari, qui nobis apostolatum suum paracleti promissione commendat, ut euangelica auctoritate inperitos premat. quod cum a uobis quaeritur,
Abbreviated transcription (Latin):
idest missum a ihũ xp̃o qui eum semis¬
surum eẽ ꝓmisit. Singularis auda¬
tia ista: et ineffabile sacrilegium. S
tamen quero. cum pater et filius ⁊ sp̃c
natura copulentur: cur hominẽ susce¬
ptum a spũ scõ manicheum. nõ puta¬
tis turpe natum ex utroq sexu p̃dica¬
re: Hominẽ aut̃ susceptum ab uni¬
genita sapientia d̃i. natum de uirgine
credere formidatis: Si caro humana.
si concubitus uiri. si uterꝰ mulieris ñ
potuit inquinare spiritum sanctum:
quomͦ potuit uirginis uterus inqͥnare
necesse est nobis concedat aut missũ.
se eẽ a scõ spũ aut susceptum. Si miss
concedat ei homini matrẽ quẽ suscepͭ
unigenitus filius: si ei quẽ suscepit sp̃c
sc̃s concedat et patrem. Credat uirgi¬
nitate marie uerbum d̾i nõ eẽ pollutũ.
si concubitu parentum suoꝵ spm sc̃m
non potusse pollui ut credamus horta¬
tur. Qd̃ si diiceritis nõ in utero uel an¬
te uterum. s iam natum manicheũ a
spũ scõ ẽẽ susceptum: sufficit ut fatta¬

Expanded text:
id est missum a Iesu Christo, qui eum se missurum esse promisit. singularis audacia ista et ineffabile sacrilegium! Sed tamen quaero, cum pater et filius et spirnatura copulentur, cur hominem susceptum ab spiritu sancto Manichaeum non putatis turpe natum ex utroque sexu praedicare, hominem autem susceptum ab unigenita sapientia dei natum de uirgine credere formidatis? si caro humana, si concubitus uiri, si uterus mulieris non potuit inquinare spiritum sanctum, quomodo potuit uirginis uterus inquinarenecesse est uobis concedat aut missum se esse a sancto spiritu aut susceptum. si missuconcedat ei hominem matrem, quem suscepit unigenitus filius dei, si ei, quem suscepit spiritus sanctus, concedit et patrem. credat uirginitate Mariae uerbum dei non esse pollutum, si concubitu parentum suorum sanctum spiritum non potuisse pollui ut credamus hortatur. quodsi dixeritis non in utero uel ante uterum, sed iam natum Manichaeum ab spiritu sancto esse susceptum, sufficit, ut fatea
Abbreviated transcription (Latin):
mͦ dolor iundicantis eccederet. Sic. N
et donare aliqͣndo posset iniuriã. qui
eam pͥmo nõ suꝑare didicisset. Uñ dñs
iam ꝑ euͣngłii gr̃am. ad summã pacẽ
ppłm deducens. Huic gradui suꝑedifi¬
cat alt̾um: ut qui iam audierat. non
ampliorem iundictam qͣm quisq lesꝰ
est reddere. placata mente totum se do¬
nare gauderet. Qd̾ etiam in illis uet̾i¬
b libris ꝓpħ̾a predicat dicens. Domine
d̾s meus si feci istud: si est iniquitas
inmanib meis. si reddidi retribuenti¬
b michi mala. Et alius ꝓpħa dicit.
de huiusmodi uiro patiente iniurias:
et lenissime tolerante. Dabit ꝑcutien¬
ti se maxillam: saturabitur õbꝓb̃is.¬
Ex quo intelligit᷑. et mensurã uindican

Expanded text:
modo dolor uindicantis excederet. sic enim modo dolor uindicantis excederet. sic enim et donare aliquando posset iniuriam, qui eam primo non superare didicisset. unde dominus iam per euangelii gratiam ad summam pacem populum ducens huic gradui superaedificat alterum, ut qui iam audierat non ampliorem uindictam, quam quisque laesus est, reddere, placata mente totum se donare gauderet. quod etiam in illis ueteribus libris propheta praedicat dicens: domine deus meus, si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala. et alius propheta dicit de huiusmodi uiro patiente iniurias et lenissime tolerante: dabit percutienti se maxillam, saturabitur obex quo intellegitur et mensuram uindican
Abbreviated transcription (Latin):
E eo qd̾ scriptum est in exodo. ocłm
ꝑ oculo. dentem ꝓ dente. et cet̾a ta¬
lia. Huic loco manichei qd̃ in uet̾i le
ge par uindidta ꝓmittitur et dicitur
ocłmm ꝓ oculo et dentem ꝓ dente ẽẽ ꝑ¬
dendum: sic calumpniantur. qͣi ⁊ ipse
dñs hec duo sibi ueluti adu̾santia at
contraria in eiͣngłio demonstrauerit.
Ip̃e eñi ait. Audistis quia dictum est
antiquis: oculum ꝓ oculo. et dentẽ ꝓ
dence. Ego aut̃ dico uobis. nõ resistere
malo. s siquis te ꝑcusserit in maxillam
prebe illi et alteram. et quicumq uolue¬
rit recum iudicio contendere. et tunicã
tuam auferre. dimnte illi et pallium
In quib duab sententiis. reuera duoꝵ
testamentoꝵ differentia demonstratur:
S amboꝵ tamen ab uno deo constitu¬
toꝵ. Nam qm̃ pͥmo carnales hoĩes
ardebant. tanto amplus se uindicare
qͣm erat illa iniuria de qua querebant᷑:
constitutus est eis pͥmus lenitatis gra¬
dus ut iniurie accepte mensurã. nullo

Expanded text:
e eo quod scriptum est in Exodo, Oculum pro oculo, dentem pro dente ; et caetera talia. Huic loco Manichaei, quod in veteri ge par uindicta permittitur et dicitur oculum pro oculo et dentem pro dente esse perdendum. sic calumniantur, quasi et ipse dominus haec duo, sibi ueluti aduersantia atque contraria in euangelio demonstrauerit. ipse enim ait: audistis, quia dictum est antiquis: oculum pro oculo et dentem pro dente: ego autem dico uobis non resistere malo, sed si quis te percusserit in maxillam, praebe illi et alteram, et quicumque uoluerit tecum iudicio contendere et tunicam tuam auferre, dimitte illi et pallium. in quibus duabus sententiis reuera duorum testamentorum differentia demonstratur, sed amborum tamen ab uno deo constitutorum. nam quoniam primo carnales homines ardebant multo amplius se uindicare quam erat illa iniuria, de qua querebantur, constitutus est eis primus lenitatis gradus. ut iniuriae acceptae mensuram nullo
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ nõ possunt occidere. S eum timete qͥ
habet potestatẽ et animã et corpus occide
in gehennã ignis. Tanqͣm dic̾et. Nolite
tim̾e maledictũ corporalis mortis. qd̾ tẽ¬
ꝑalit̾ soluitur. s timete maledictum
sp̃italis mortis. ꝑ qd̾ anima in et̾nũ cũ
suo corꝑe cruciatur. Ecce ñ est anicularis
maledictio. s ꝓpħica p̾dictio. malelictus
om̃is qui pendet in ligno. Sic eñi auft
morte mortem. de pcc̃o pcc̃m. Sio gͦ non
blasphemauit moyses dicendo. malediatꝰ
om̃is qui pendet in ligno. quom ñ blas¬
phemauerunt apłi dicendo mortuus ẽ:
et uetus nr̃ homo confixus est cruci cum
et multa huiꝰmodi. uos aut̃ cũ horretis
malelictum xp̃m: fatemini uos horr̾e
mortem xp̃i. ubi apparet ur̃a ñ anicula¬
ris maledictio. s dyabolica symulatõ. qͥ
mortem corꝑis xp̃i anime ur̃e mortȩ
ñõ creditis. Quã tamen mortem xp̃i non¬

Expanded text:
autem non possunt occidere; sed eum timete, qui habet potestatem et animam et corpus occidere in gehennam ignis, tamquam diceret: nolite timere maledictum corporalis mortis, quod temporaliter soluitur, sed timete maledictum spiritalis mortis, per quod anima in aeternum cum suo corpore cruciatur. ecce non est anicularis maledictio, sed prophetica praedictio: maledictus omnis, qui pendet in ligno. sic enim aufermorte mortem, de peccato peccatum. sic ergo non blasphemauit Moyses dicendo: maledictus omnis qui pendet in ligno, quomodo non blasphemauerunt apostoli docendo: mortuus est et: uetus homo noster confixus est cruci c umet multa huiusmodi. uos autem cum horretis maledictum Christum, fatemini uos horrere mortem Christi. ubi adparet uestra non anicularis maledictio, sed diabolica simulatio, qui mortem corporis Christi animae uestrae morte non creditis. qua
Abbreviated transcription (Latin):
ledictus om̃is qui ño suscitau̾it semenĩ
isrł: legant et ysaram cdamantẽ. Nec
dicit dñs spadonib omnib: qͥ sernaue¬
rint precepta mea. et eleg̾int que ego uo¬
lo et custodierint testamentũ meaꝰ da¬
bo illis in domo mea ⁊ in muro mes loꝰ¬
cum nominatũ. meliorẽ filiorũ ꝙ filiaĩ.
nomen et̾ͥnum dabo illis. ꝙ no deerit a¬
lis.Aut si contrariũ putant ysaiam moi¬
si: hic eis placeat. si ille displica:. nõ eis
parum aduisus istos. Nobis eñi sufficit
scire unum d̃m locutũ et ꝑ moysen. et ꝑ
ysaiam. & maledictũ eẽ omnẽ qui non
suscitau̾it semen in isrł: siue tũc cum
ppło scd̾m carnem ꝓpagando. etiã carna¬
lis ꝓlis oꝑatio in coniuigali castitatẽ ad̃
officiũ cuucum ꝑtinebat. siue nũc ne qͦs

Expanded text:
it semen in Israel ; legant Isaiam clamantem, Haec dicit Dominus spadonibus omnibus: Qui observaverint praecepta mea, et elegerint quae ego volo, et custodierint testamentum meum; dabo illis in domo mea et in muro meo locum nominatum, meliorem filiorum et filiarum: nomen aeternum dabo illis, et non deerit illis . Aut si contrarium putant Isaiam Moysi, hic eis placeat, si ille displicet; non est parum adversus istos. Nobis enim sufficit scire unum Deum locutum et per Moysen et per Esaiam. et maledictum esse omnem, qui non suscitauerit semen in Israhel, siue tunc, cum populo secundum carnem propagando etiam carnalis prolis operatio in coniugali castitate ad officium ciuicum pertinebat, siue nunc, ne q
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ qͥb excellũt sol ⁊ luna: cũ ip̃e apłs dicat corpa
celestia ⁊ corꝑa t̾restͥa. s alia ẽ celestiũ gła. ⁊ aua
t̾restͥũ. Nõ gͦ cõuitiat᷑ moyses soli ⁊ lune. cũ eos
uetat a dorari. s eos laudat tãꝙͣ̃ tͤat᷑am celestẽ. D̾m
ã laudat tãꝙͣ cͤatorẽ celestiũ ⁊ t̾restũ nͨ uult offr̃¬
di d̾m cũ illi ꝓ illo adorãt᷑. qͥ ꝓpt illũ ⁊ ex illo lau
ĩqͥt sb̾ gẽtili põit᷑ rege solẽ cogaradorare ⁊ cũ resti¬

Expanded text:
dicat: corpora caelestia et corpora terrestria; sed alia est caelestium gloria, alia terrestrium. Non ergo conuiciatur Moyses soli et lunae, cum eos uetat adorari. sed eos laudat tamquam creaturam caelestem, deum autem laudat tamquam creatorem caelestium et terrestrium nec uult offendi deum, cum illi pro illo adorantur, qui propter illum et ex illo laudinquit, sub gentili positus rege solem cogar adorare et, cum resti
Abbreviated transcription (Latin):
suos usq ad iudiciũ sustin: sic ⁊ ip̃a celestia to¬
łant uanos adoratores suos. us ad uiditiũ c̾atoriᷤᷤ
sui. Tñ mem̃itote yͥanũ regẽ ñ posse cog̾e. uͭ sol
Adoret᷑. De gẽtili .n. rege eͥx ͥ faustꝰ ꝓposuit: sciẽs
ꝓfcõ ad gentiles ꝑtin̾e. qd̾ facits cũ solẽ adora¬

Expanded text:
suos usque ad iudicium sustinet, sic et ipsa caelestia tolerant uanos adoratores suos usque ad iudicium creatoris sui. tamen mementote christianum regem non posse cogere, ut sol adoretur. de gentili enim rege exemplum Faustus proposuit sciens profecto ad gentiles pertinere, quod facitis, cum solem adora
Abbreviated transcription (Latin):
fellacit̃ ꝙcatces ostendit. ⁊ dest nouie pas
nec ue mortiuis sio net ille ue fuint exius
nuln̾ib cicat̾ces: Que sunt euidentiores doc¬
trme mendaciloquoꝵ demonioꝵ qͣm iste
quib ꝑsuadetur filiũ d̾i. idest ip̃am u̾itatẽ
eu cõmendacem: E isti in doctrina sua ha¬
dent et aꝑtam nõ quidẽ demonioꝵ. S tñ
creature culturã. qͣm dampnat apłs di¬
cens. Et coluerunt q seriuerũt creature
potius qͣm creatori. Proide iti in fantas¬
matib fabularũ suaꝵ ydola ꝙ demonia
nescientes colunt in sole ꝙ luna noue¬
runt se seruire creature. Et qd̾ putant se
etiã creatori seruire: multũ fallunt᷑. Phã¬
tasmati eñi suo seruiunt creatori aut̃ nł
lomͦ seruiunt qͣnilo negãt ea d̾m creasse:
que aꝑte apłs ad d̾i creaturam ꝑtin̾e de¬
monstrat dicens. cum de cybis carnib ꝙ¬

Expanded text:
ces ostenderit, id est non uere passus nec uere mortuus sit nec illae uerae fuerint ex ueris uulneribus cicatrices? quae sunt euidentiores doctrinae mendaciloquorum daemoniorum quam istae,, quibus persuadetur filium dei, id est ipsam ueritatem esse mendacem? sed isti in doctrina sua habent et apertam non quidem daemoniorum, sed tamen creaturae culturam, quam damnat apostolus dicens: et coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori. Proinde isti in phantasmatis fabularum suarum idola et daemonia nescientes colunt; in sole autem et luna nouerunt se seruire creaturae. et quod putant se etiam creatori seruire, multum falluntur; phantasmati enim suo seruiunt, creatori autem nullo modo seruiunt, quando ea negant deum creasse, quae aperte apostolus ad dei creaturam pertinere demonstrat dicens, cum de cibis et carnib
Abbreviated transcription (Latin):
mqͥt et diumoꝵ. Si eni diceret eumdo
peꝑcisse facile ꝯuindetur false  cͥminan¬
onis: cum moyses inueniret᷑. ubiq hono¬
rare ac p̾dicare d̾m uerũ. qui fecit celum
⁊e t̾ram. Si aut̃ diceret nulli deoꝵ pepci¬
se ꝑderet se xp̃ianis illos deos colere a pu¬
bͥ adorandis moyses ꝓhibet: Atq ita lul
alas catholice matͥs pullis fuigientib ñ cõ¬
gregaret. que nõ peꝑit. Ut gmsidias abi¬
condere ꝑuulis. dixit diuinoꝵ nulli peꝑ¬
dele moysen: quo possent neꝙ xpiani epo¬
deoꝵ cultii fuge impietatẽ isto ꝵ nim d pb¬
horrentẽ a religione xp̃iana. et paigr aei
fauie adu̾sum nos. qui moysen screatie
monioꝵ eẽ cultores ÷ qd quidem ignoca drt̃
eent eo ip̃o solo qd̵ eent hetia. Dẽ tali ouo
eni dixit apłs qr in nouissimis tẽporbro

Expanded text:
et diuinorum." si enim diceret eum deo non pepercisse, facile conuinceretur falsae criminationis, cum Moyses inueniretur ubique honorare ac praedicare deum uerum, qui fecit caelum et terram. si autem diceret nulli deorum pepercisse, proderet se christianis illos deos colere, a quibus adorandis Moyses prohibet, atque ita sub alas catholicae matris pullis fugientibus non congregaret, quae non peperit. ut ergo insidias tenderet paruulis, dixit diuinorum nulli pepercisse Moysen, quo possent neque christiani apdeorum cultu, fugere impietatem istorum nimis abhorrentem a religione Christiana, et Pagani eis favere adversum nos, qui Moysen scirent contra moniorum esse cultores: quod quidem ignoranter essent, eo ipso solo quod essent haeretici. De talibus enim dixit Apostolus: Quia in novissimis temporibus
Abbreviated transcription (Latin):
dicetur. si a maledicto qd̾ morti conuinatie
est insipienti honcrificentia seꝑaretur. Etu
aut̃ ex u̾itate eu̾nglłica fidelis est. intellie
tam no ẽe cõtumeliã xp̃i ex ore moysi. cũ
eum dyxit maledistũ nõ ex duunitate ma¬
iestatis sue. S ex conditione pene nr̃e.
ex qua in ligno suspensus est: qm nõ est
laus xp̃i ex ore manicheoꝵ. cum eum ne¬
gant carnem habuisse mortalẽ. in qͣ ue¬
ram mortẽ pat̾etur: quia ex illo ꝓpħico
maledicto laus intelligitur humilitatis
ex isto hetico. qͣi honore tͥmen obicit᷑ faisi¬
tatis. Si gͦ negas maledictũ. nega moctũ¬
um: si negas mortuum nõ iamꝰ cont᷑ mo¬
y̾sen. s cont᷑ apłos dimicas. E aut conto¬
teris mortuũ. confitere suscepisse penam
nientẽ aut ex maledictione. Si ex benedit¬
tione uenit pena pcc̃i: opta et̃ semꝑ mn pe¬
na pettati. Si aut̃ optas inde liberari cre¬
de ꝑ diuine sententie iustidiã. penã pͥcc̃i¬

Expanded text:
diceretur, si a maledicto quod morti conjunctum diceretur, si a maledicto quod morti conjunctum est, insipienti honorificentia separaretur. Qui autem ex veritate evangelica fidelis est, intelligat tamen non esse contumeliam Christi ex ore Moysi, cum eum dixit maledictum, non ex divinitate majestatis suae, sed ex conditione poenae nostrae, ex qua in ligno suspensus est; quia non est laus Christi ex ore Manichaeorum, cum eum negant carnem habuisse mortalem, in qua veram mortem pateretur: quia ex illo prophetico maledicto laus intelligitur humilitatis, ex isto haeretico quasi honore crimen objicitur falsitatis. Si ergo negas maledictum, negas mortuum: si negas mortuum, non jam contra Moysen, sed contra Apostolum dimicas. Si autem confiteris mortuum, confitere suscepisse poenamnientem, aut ex maledictione: si ex benedictione venit poena peccati, opta esse semper in poena peccati; si autem optas inde liberari, crede per divinae sententiae justitiam e
Abbreviated transcription (Latin):
S contra longe futuros h̾eticos. qͣm de
longe clamat moyses. Sine causa t̾gi¬
u̾samini. õ quib displicet u̾itas mortis
xp̃i. Maledictus om̃is qui pendet ĩ ligno¬
ñ ille aut ille. s omĩs om̃ino. Et iane
filius d̾i: Etiam prorsus. Nam hoc est
qd̃ nõ uultis. inde satagitis: inde seducitĩ
Displicet enĩ uobis maledictus ꝓ nobis:
qr displicet mortuus ꝓ nobis. Tunc enim
extra maledictum ilsius adam. si extͣ illuis
mortem. Cum u̾o ex homĩe et ꝓ hoĩe mor¬
tem suscepit ex illo et ꝓ illo etiã in aledi¬
ctum qd̃ mortem comitat᷑ susciꝑe nõ dedi¬
gnatus est etiã ille ꝓrsus. etiã ille filius
di. semꝑ uiuus in sua iusticia. mortuꝰ aũ
ꝓpt̾ delicta nr̃a in carne suscepta ex pena
nr̃a. Sic et semꝑ benedictus in sua iusti¬
cia. maledictus aut̃ ꝓpt̾ delicta nr̃a ĩmor¬
te suscepta ex pena nĩa. Ac ꝑ hoc additũ¬
est om̃is. ne xp̃c ad u̾am mortem no ꝑtin̾e

Expanded text:
sed contra longe futuros haereticos quam de sed contra longe futuros haereticos quam de longe clamat Moyses: Sine causa tergiversamini, o quibus displicet veritas mortis Christi, maledictus omnis qui pependit in ligno. Non ille, aut ille, sed omnis omnino, etiam et Filius Dei, etiam prorsus. Nam hoc est, quod non vultis, inde satagitis, inde seducitis. Displicet enim vobis maledictus pro nobis, quia displicet mortuus pro nobis. Tunc enim extra maledictum illius Adam, si extra illius mortem. Cum vero ex homine et pro homine mortem suscepit, ex illo et pro illo et maledictum, quod mortem comitatur, suscipere non dedignatus est etiam ille, prorsus etiam ille filius dei semper uiuus in sua iustitia, mortuus autem propter delicta nostra in carne suscepta ex poena nostra. sic et semper benedictus in sua iustitia, maledictus autem propter delicta nostra in morte suscepta ex poena nostra. ac per hoc addituest
Abbreviated transcription (Latin):
plane hoc ppħa et p̾uid̾e debuit et predi¬
cere: ꝑatus ab h̾eticis cũ apło rep̾hendi.
peccatũ. Nam utiq maledistũ comes pct̾i
est. Nec ideo maior inuidra est qd̾ addide¬
rit deo. ut diceret maledictus deo om̃is qͥ
pepend̾it in ligno. Nisi eñi odiss d̾s pec¬
catũ et mortem nr̃am. nõ ad eam susci¬
piendam atq delendam filiũ suũ mitt̾et.
Quid gͦ mirũ. si maledictũ est deo qd̾ odit
d̾s:. Tanto eñi libentius nobis donat ĩmor¬
talitatem que futura est xp̃o ueniente. ꝙͣ¬
to miscd̃ius odit mortem nr̃am: que ĩ lig¬
no pependit xp̃o moriente. Qd̃ aut̃ addi¬
tum est oĩs ut dic̾e̾t᷑ maledẽs oĩs qͥ ĩ ligno pe
tos s bñ p̾uidit heticos ueram mortẽ dñi
negaturos. et ideo nolentes ab hoc male
tate se iungerent. Si eñi u̾a illa mors ñ
erat. nullũ malediftum xp̃o crucifixo pe¬
pendit in ligno: qr nec uere crucifixus est.

Expanded text:
plane hoc propheta et praeuidere debuit et praediplane hoc propheta et praeuidere debuit et praedicere, paratus ab haereticis cum apostolo reprehendi. peccatum; nam utique maledictum comes peccati est. Nec ideo maior inuidia est, quod addiderit: deo, ut diceret: maledictus deo omnis, qui pependerit in ligno. nisi enim deus odisset peccatum et mortem nostram, non ad eam suscipiendam atque delendam filium suum mitteret. quid ergo mirum, si maledictum est deo, quod odit deus ? tanto enim libentius nobis donat inmortalitatem, quae futura est Christo ueniente, quanto misericordius odit mortem nostram, quae in ligno pependit Christo moriente. quod autem additum est: omnis, ut diceretur: maledictus omnis qturos, sed bene praevidit haereticos veram mortem Domini negaturos, et ideo volentes ab hoc maledtate sejungerent. Si enim vera illa mors non erat, nullum maledictum Christo crucifixo pependit in ligno: quia nec vere crucifixus est,
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃m suppliciũ ⁊ qd̾ alio mͦ uocatur pectatũ.
qr fit ex peccato. Suscepit aut̃ xp̃c sũ rea¬
tu suppliciũ nr̃m. ut inde solueret reatũ.
et finiret etiã suppliciũ nr̃m. Ex ingenio
meo ista dixerim. si nõ apłs tociens hoc in¬
culcat: ut ꝙ dormientes excitet. et calũp¬
niantes offocet. Misit inquit d̾s filiũ su¬
ũ in similitudinẽ carnis pct̃i. ut de pcc̃ato
dãpnaret peccatũ in carne. Nõ gͦ erat illa
caro pc̃ti. quia ñ de traduce mortalitatis
ĩ mariã ꝑ masculũ uen̾at. s tam̃ quia de
pct̃o est mors illa aut̃ caro qͣmius exx urgi¬
ne tam̃ mortalis fuit: eo ip̃o qͦ mortalis
erat. similitudinẽ hẽbat carnis peccati.
Hoc appellat etiã pettatũ. conseq̃nt᷑ dicens:
ut de pcc̃o dampnaret pcc̃m in carne. Itẽ
alio loco. Eum inqͥt qui nõ nou̾at petcatũ:
pctm̃ ꝓ nobis fecit: ut nos simꝰ iusticia d̾i
ĩ ipso. Cur gͦ timeret moyses dic̾e male¬
dictũ: qd̾ paulus ño timuit dic̾e peccatũ:

Expanded text:
ipsum supplicium, quod alio modo vocatur peccatum, quia fit ex peccato. Suscepit autem Christus sine reatu supplicium nostrum, ut inde solveret reatum nostrum, et finiret etiam supplicium nostrum. Ex ingenio meo ista dixerim, si non Apostolus toties hoc inculcat, ut et dormientes excitet, et calumniantes confundat. Misit, inquit, Deus Filium suum in similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum in carne. non ergo erat illa caro peccati, quia non de traduce mortalitatis in Maria per masculum uenerat; sed tamen quia de peccato est mors, illa autem caro quamuis ex uirgine, tamen mortalis fuit, eo ipso quo mortalis erat similitudinem habebat carnis phoc appellat etiam peccatum consequenter dicens: ut de peccato damnaret peccatum in carne. item alio loco: eum, inquit, qui non nouerat peccatum, peccatum pro nobis fecit, ut nos simus iustitia dei in ipso. cur ergo timeret Moyses dicere maledictum. quod Paulus non timuit dicere peccatum?
Abbreviated transcription (Latin):
memorauit apłm ñ siñe aliud intellig
nulloꝵ catholicoꝵ uenatio manĩchoss
Tales eñ solent msestar. tales anc soeas¬
s irretire. Tales in eos cecideramꝰ. talso
seramus. tales ñ uirib nr̃s. s di milesa¬
rit: Duxit eñi et abut. nichil sategi: : epe¬
re. nicdil curauit ostendere. Nosaut sobn
moylen omĩa uere diuina pie laldat s ca
sui temꝑis congruentia. sueq dispensano¬
nis gr̃a iuste humana rexisse. Exigantus
ut hoc doceam. cũ ⁊ ip̃i docere conati fint
Qd̾ faustus obicit. caute quidẽ ut erat acit

Expanded text:
commemorauit apostolum non sinere aliud intellegcommemorauit apostolum non sinere aliud intellegnonnullorum catholicorum uenatio Manichaeorum est; tales enim solent insectari, tales suis fallaciis irretire. tales in eos cecideramus, tales haeseramus, tales non uiribus nostris, sed dei misrit? dixit enim et abiit: nihil sategit probare, . nihil curauit ostendere. nos autem scimus Moysen omnia uere diuina pie laudasse et pro sui temporis congruentia suaeque dispensationis gratia iuste humana rexisse. exigant isti, ut hoc doceam, cum et ipsi docere conati fuerint, quod Faustus obicit, caute quidem, ut erat acutus,
Abbreviated transcription (Latin):
in cruce pensurã: et futuros heticos quãdi¬
c̾ent. Pependit qͥdem ĩ ligno sub sp̃e quadã
ño ut u̾e moreret᷑. Clamando gͦ malediat᷑¬
mauito. nisi qr u̾e mortuus. sciens mocte
hõĩs peccatoris. qm sine peceato ip̃e suscẽ¬
pit. de illo maledisto uenientẽ qd̾ dictũ est
si tetig̾itis morte moriemi. Ad hoc ꝑtineost
serpens ille in ligno suspensus quo signifi¬
caret᷑ nõ falsam mortem xp̃m fincisse.s
illam u̾am ĩ ligno passionis sue suspeni¬
disse. in qͥm serpens ille hominẽ malesu¬
adendo deiecit. Quã uam mortẽ noleit.
isti conspic̾e. et ideo ño sanant᷑ a ueneno
serpentis sicut in heremo quicũq alã at¬
tenderent sanabant᷑. Itaq fatemur ab am¬
ꝑitis dici aliud eẽ affigi ligno. Aliud ĩ lig¬
no pend̾e. Sic eñi quioa putant soluen¬
dem ee̾ istam q̃stionẽ. ut uidam dicanta.
yse maleditũ qui laques sesus pendit S
pͥmo nou̾int utrum ex ligno an ex dapioi
ille suspend̾it. S uerum est qd̾ ce felap es

Expanded text:
in cruce pensuram, et futuros haereticos qui dicerent: Pependit quidem in ligno, sed specie quadam, non ut vere moreretur. Clamando ergo Maledictmauit, nisi quia uere mortuus, sciens mortem hominis peccatoris, quam sine peccato ipse suscepit, de illo maledicto uenientem. quo dictum est: si tetigeritis. morte moriemini. ad hoc pertinet et serpens ille in ligno suspensus, quo significaretur non falsam mortem Christum finxisse. sed illam ueram in ligno passionis suae suspendisse. in quam serpens ille hominem male suadendo deiecit. quam ueram mortem nolunt isti conspicere et ideo non sanantur a ueneno serpentis, sicut in heremo quicumque illam adtenderent sanabantur.  Itaque fatemur ab inperitis dici aliud esse adfigi ligno. aliud in ligno pendere. sic enim quidam putant soluendam esse istam quaestionem, ut ludam dicant a Moyse maledictum, qui laqueo se suspendit. quasi primum nouerint, utrum ex ligno, an ex lapide se ille suspenderit. sed uerum est, quod et Faustus
Abbreviated transcription (Latin):
t̾am d̾i laudat. ⁊ ei tñ cultũ religioĩs exhib̾i ue¬
dat: sic ⁊ moyses qͥ uob̃ uide̾ nlli d̾inoꝵ peꝑcisse nõ
solẽ ⁊ liinã u̾a laude laudauͭ cũ eos fiõs a do ⁊ ĩ celesti¬
ordĩe ad ꝑagẽda sua oꝑa collocatos. si t̃ ẽ tta narrau᷑.
solẽ ĩ p̃atẽ diei. lunã in p̾atẽ noctis. falsis ã ur̃is
Iaudib. sol ⁊ luna nõ gaudent. Diabłs nouit fła
laude gaud̾e. p̃uaricatx cͤat᷑a. Pot̾ates uͦ celoꝵ q̃ pcc̃o

Expanded text:
dat et ei tamen cultum religionis exhiberi uetat, sic et Moyses, qui uobis uidetur nulli diuinorum pepercisse — non solem et lunam uordine ad peragenda sua opera collocatos, sicut est, ita narravit: Solem in potestatem diei, lunam in potestatem noctis . Falsis autem vestris laudibus sol et luna non gaudent. Diabolus novit falsa laude gaudere, praevaricatrix creatura. Potestates vero co
Abbreviated transcription (Latin):
catũ quo reus eẽt mortis nõ cõmisit᷑ xp̃c.
illud aut̃ alterũ. idest mortem que pecca¬
to inflicta est humane nature suscepit
ꝑ nobis. Hoc suspendit in ligno. hoc ma¬
sedictũ est ꝑ moysen. Ibi mors dampnada
est ne regnaret: et maledicta ẽ ut ꝑiret.
nante petcato nos dampnati remanemꝰ¬
Quid gͥ miratur faustus maledictũ esse
peccatũ. maledictã eẽ mortem. maledcãm
eẽ mortalitatẽ carnis sine pecc̃o xp̃i ex pet¬
cato tñ hoĩs etiã in xp̃o fc̃am: Ex adam
quippe corpus assumpsit: qr ex adam uir¬
go maria que peꝑit xp̃m. Dix̾at aut̃ deus
in ꝑadyso. Qua die tetig̾itis morte moriem̃i.
Hoc est maledictũ. qd̾ pependit in ligno.
Ille negat xp̃m maledictũ. qui negat &
mortuum: qui aut̃ confitetur mortuũ et
negare nõ potest mortẽ de pcc̃o eẽ. et obħ
itiã ipam pcc̃m uocari: audiat apłm di

Expanded text:
catum, quo reus esset mortis, non commisit Christus; catum, quo reus esset mortis, non commisit Christus; illud autem alterum, id est, mortem quae peccato inflicta est humanae naturae, suscepit pro nobis. Hoc suspendit in ligno, hoc maledictum est per Moysen: ubi mors damnata est ne regnaret, et maledicta est ut perirenante peccato nos damQuid ergo miratur Faustus maledictum esse peccatum, maledictam esse mortem, maledictam esse mortalitatem carnis sine peccato Christi, ex peccato tamen hominis etiam in Christo factum? ex Adam quippe corpus assumsit, quia ex Adam uirgo Maria, quae peperit Christum. dixerat autem deus in paradiso: qua die tetigeritis, morte moriemini. hoc est maledictum, quod pependit in ligno. ille neget Christum maledictum qui negat et mortuum; qui autem confitetur mortuum, et negare non potest mortem de peccato esse et ob hoc etiam ipsam peccatum uocari. audiat apostolu
Abbreviated transcription (Latin):
sacramentũ fidelib exponatur. Mors ho
minis expena pcc̃i est. Unde ⁊ ip̃a peccatũ
dicit᷑. ñ quia peteat hõ dũ morit᷑. S qr ex
pectato factum est ut moriat᷑ sicut alio
modo dicttur lingua ꝓprie oaro. que mtͣ
dentes sub palato mouetur: et alio m̃ di¬
citur lingua. qd̾ ꝑ linguã fit. Scd̾m quẽ
modũ dicitur. alia lingua greca. alia la¬
tina. Et manꝰ ali m dicttur ip̃m ꝓprie
corpis m̃brũ qd̾ mouemꝰ ad oꝑanͭdum:
et alio m. marꝰ dicit᷑ sc̃ͥptura qͣue sit ꝑ
manuni. Dicimꝰ eñi ꝓlata est manus eiuus.
lecta est manus eiꝰ adu̾sus eum. habeo ma¬
nũ tuã. recipe manum tuã. Manus utiq
Ne membrũ est hommis. Nori aut̃ opi¬
nor illam scͥpturã m̃brũ eẽ hoĩs. et tam̃
dicitur manꝰ. eo qd̾ manu facta sit. Sic ⁊
pcc̃m ño tantũ ip̃m opus malũ qd̾ pena
dignũ est: S etiã ip̃a mors q̃ pc̃to facta
est. peccatũ appellata est. Illud itaꝙ pec

Expanded text:
sacramentum fidelibus exposacramentum fidelibus expoex poena peccati est: unde et ipsa peccatum dicitur, non quia peccat homo, dum moritur. sed quia ex peccato factum est. ut moriatur; sicut alio modo dicitur lingua proprie caro, quae intra dentes sub palato mouetur. et alio modo dicitur lingua. quod per linguam fit; secundum quem modum dicitur alia lingua graeca, alia latina. et manus alio modo dicitur ipsum proprie corporis membrum, quod mouemus ad operandum. et alio modo manus dicitur scriptura, quae fit per manum. dicimus enim: "prolata est manus eius" "lecta est aduersus eum manus eius" "habeo manum tuam" "recipe manum tuam." manus utique proprie membrum est hominis. non autem opinor illam scripturam membrum esse hominis; et tamen dicitur manus, eo quod manu facta sit. sic et peccatum non tantum ipsum opus malum, quod poena dignum est. sed etiam ipsa mors, quae peccato facta est, p
Abbreviated transcription (Latin):
ctũ : qr scͥptum est. Maledictus omnis
qui pendet in ligno. edicat¬
UGustinus respondit. Dius hõ
faustus dolet xp̃m eẽ malediatũa
moyse: et ob hoc odit moysen. qr diligit
xp̃m. Int̾im anteqͣm aꝑiam in qͣm ma¬
gno sacramento. et qͣm pie dictũ. sit ma¬
ledictus om̃is qui in ligno pepend̾it:
istos pios hoĩes int̾rogo. cur irascant᷑
in ligno clauis utiq affixus est: unde
etiã ip̃as cicatrices post resurrectionẽ dis¬
cipło minus credulo demonstrauit. Qd̾si
ita est utiq iuilnerabłe atq mortale cor¬
pus habuit. qd̾ isti nolunt fatrri. Si gͦ:
illa uuln̾a et ille oycatͥtes false erant. fi̾m
est ꝙ qd̾ pependit in ligno. Non itaq p¬
tiit ad eum illa maledistio ꝑuenire . sl̃
est qd̾ succenseant ei. a cuiꝰ orẽ ꝓcessit. It¬
qd̃ est execiabilius cͥminantur: Si eñi ñ
talitati. quom est detestandꝰ qͥ fallaciam
obicit u̾tati: S iam uideamꝰ ex occasi¬
one calũpniantiũ hereticoꝵ. quõ illud

Expanded text:
ctum, quia scriptum est: maledictus omnis, qui pendet in ligno. AUGUSTINUS respondit: Pius homo Faustus dolet Christum esse maledictum a Moyse et ob hoc odit Moysen, quia diligit Christum. interim, antequam aperiam, in quam magno sacramento et quam pie dictum sit: maledictus omnis, qui in ligno pependerit, istos pios homines interrogo, cur irascanturin ligno, clauis utique adfixus est: unde etiam ipsas cicatrices post resurrectionem discipulo minus credulo demonstrauit. quod si ita est, utique uulnerabile atque mortale corpus habuit, quod isti nolunt fateri. si ergo et illa uulnera et illae cicatrices falsae erant, falsum est et quod pependit in ligno. non itaque potuit ad eum illa maledictio peruenire, non est, quod suscenseant ei, a cuius ore processit. itquod est execrabilius. criminantur? si enim criingerit mortalitati, quomodo est detestandus, qui fallaciam obicit ueritati? sed iam uideamus ex occasione calumniantium haereticorum. quomodo illud
Abbreviated transcription (Latin):
uidebitis filios filioꝵ tuoꝵ. et scies quia
sicationẽ eccłie ꝑtui̾e manichei nõ intel¬
ligunt: et putant contrariũ eẽ qd̃ ĩ eimͣ¬
głio dñs de spadonib ait. qui seipõs castͣnt
ꝓpt̾ regnum celoꝵ. S nos iam et de uiro
⁊ de uodre. et de spadonib: qͣntum satis
fuit in t̾cio capitulo disseruimꝰ.

Expanded text:
videbis filios filiorum tuorum; et scies quia videbis filios filiorum tuorum; et scies quia ficationem Ecclesiae pertinere Manichaei non intelligunt, et putant contrarium esse quod in Evangelio Dominus de spadonibus ait, qui se ipsos castrant propter regnum coelorum . Sed nos jam et de viro, et de uxore, et de spadonibus, quantum satis fuit, in tertio capitulo disseruim
Abbreviated transcription (Latin):
midaret
G homine quem lapidari dñs iuis¬
sit. qui sabb̃o inuentus est ligna col¬
lig̾e. Dñs in eungłio. ubi hominis ma¬
nũ aridam sanauit die sabb̃i diinũ
opus fecit. nõ humanũ: nec ab otio ue¬
cessit. qui ussit et factum est. Et ideo
nõ est simile hoc factũ ligna colligenti.
qd̃ fac̾e̾ cum inuentũ eẽt homo die sab¬
bati. iussu d̾i lapidatus est. De seruili
aut̃ obseruatione sabbi. et de uindicta
temꝑał. mortis: iam multa dicta st̃
Sicut eñi tempore caritatis bonitas. sic
tempore timoris seu̾itas d̾i macime cõ¬
mendatur. Et cum adhuc nõ oporteret
ante aduentũ dñi nudare ppło legitti¬
marũ sacramenta figuraꝵ nõ inuita
cogebantur implere. Nundũ enĩ deo in
bant. Miror aut̃ qd̃ isti plangunt ho¬
minẽ lapidatũ d̾i precepto. quia cont̃
iussum legis ligna collegit: et ñ plan
gunt arborem arefactam u̾bo xp̃i: q̃
uinea frondescens. et filii tui ut no¬
uella obiuarũ in circuitu mense tue. et

Expanded text:
midaret. De homine, quem lapidari deus iussit, quia sabbato inuentus est ligna colligere. dominus in euangelio, ubi hominis manum aridam sanauit die sabbati, diuinum opus fecit, non humanum; nec ab otio recessit qui iussit et factum est. et ideo non est simile hoc factum ligna colligenti, quod facere cum inuentus esset homo die sabbati, iussu dei lapidatus est. de seruili autem obseruatione sabbati et de uindicta temporalis mortis iam multa dicta sunt. sicut enim tempore caritatis bonitas, sic tempore timoris seueritas dei maxime commendatur. et cum adhuc non oporteret ante aduentum domini nudare populo legitimarum sacramenta figurarum, non inuitabcogebantur inplere; nondum enim deo inhbant. miror autem, quod isti plangunt hominem lapidatum dei praecepto, quia contra iussum legis ligna collegit, et gunt arborem arefactam verbo Christi : Mulier tua sicut vinea frondescens, et filii tui ut novellae olivarum in circuitu mensae tuae, et
Abbreviated transcription (Latin):
est intelligunt: non gentẽ nescio quã
tenebraꝵ adu̾sus diuina regna a suo pͥn¬
cipio nascentẽ ꝙ rebellantem. q̃ ueream¬
pliorem formidinẽ. intulit deo ur̃o qm̃
infantib inanie : qͥppe quẽ dicitis ne su¬
a membra illiuis impetu capta et uastata
conspiciat uelum contͣ se posuisse. Prouide
nullas ex hoc capitulo patiunt᷑ angͦtias.
qd̃ quasi legis et ꝓpħarum p̃cepta nõ ser¬
ritatẽ: dei et ꝓximi. in quib duob pre¬
ceptis tota lex pendet ꝙ ꝓpħe. et quecũq
ibi uel reb gestis uel sacroꝵ celebratõni¬
b uel locutionũ modis. figurate ꝓpħata
sunt: in xp̃o et eccł̃ia impleri cognoscũt.
Unde nec uane suꝑstitioni succũbimus.
nͨ illud euͣngłii capitulũ falsum ẽẽ dicimꝰ
nͨ xp̃i discipulos nos negamus qr ea rõne
u̾itatis qͣm ꝓ meis iurib totiens exposui
nõ aliam legem. aut alios ꝓpħas quam

Expanded text:
est, intellegunt; non gentem nescio quam est, intellegunt; non gentem nescio quam tenebrarum aduersum diuina regna a suo principio nascentem et rebellantem, quae uere ampliorem formidinem intulit deo uestro quam infantibus maniae; quippe quem dicitis, ne sua membra illius inpetu capta et uastata conspiciat, uelum contra se posuisse. proinde nullas ex hoc capitulo patiuntur angustias, quod quasi legis et prophetarum praecepta non serritatem dei et proximi, in quibus duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae et quaecumque ibi uel rebus gestis uel sacramentorum celebrationibus uel locutionum modis figurate prophetata sunt, in Christo et ecclesia inpleri cognoscunt. unde nec uanae superstitioni suc cumbimus nec illud euangelii capitulum falsum esse dicimus nec Christi discipulos nos negamus, quia ea ratione ueritatis, quam pro meis uiribus totiens exposui, non aliam legem nec alios prophetas quam
Abbreviated transcription (Latin):
figure nr̃e fuerunt. Nam sicut te maniche
impiam docuit ꝑu̾sitatẽ. ut ex euͣngłio qd̃
h̾esim tuam nõ impedit accipias. qd̾ autem
impedit nõ accipias: sic nos apłs docuit
piam ꝓuisionẽ. ut quisqͥs nobis annũti¬
au̾it pret̾ id qd̾ accepimus: anathema gͭ.
Unde xp̃iani catholici et uos int̾ trrania
numerant. qr dñs exposuit qͥd sint rirania
nõ aliqua falsa ueris scͥpturis ĩmissa. sic̃
tu int̾pretaris. s homines filios maligni.
idest imitatores dyabolice falsitatis. N oĩa
tem̾e credunt. et ideo manicheo cet̾isq here¬
ticis nõ utiq credunt. Nec rationẽ ex ho¬
minib dampnant. s qͣm uos dicitis ẽẽ ra¬
tionem: errorem eẽ conuincunt. Nec ue¬
rum falsumq uidicare impiũ putant:
ideo ur̃am sectam falsissimã fidem aut̃
catholicam uerissimã iudicant. Nec bo¬
num a contrario seꝑare formidant. sed
malum nõ ẽẽ naturã. qr cont᷑ naturam

Expanded text:
figurae nostrae fuerunt. Nam sicut te Manichaeus figurae nostrae fuerunt. Nam sicut te Manichaeus inpiam docuit peruersitatem, ut ex euangelio, quod haeresim tuam non inpedit, hoc accipias, iquod autem inpedit, non accipias: sic nos apostolus docuit piam prouisionem, ut quisquis nobis adnuntiauerit praeter id. quod accepimus, anathema sit. unde christiani catholici et uos inter zizania numerant. quia dominus exposuit quid sit zizania non aliqua falsa ueris scripturis inmissa. sicut tu nterpretaris, sed homines filios maligni, id est imitatores diabolicae falsitatis. nec omnia temere credunt; et ideo Manichaeo ceterisque haereticis non utique credunt. nec rationem ex hominibus damnant; sed quam uos dicitis esse rationem. errorem esse conuincunt. nec uerum falsumque iudicare inpium putant; ideo uestram sectam falsissimam, fidem autem catholicam uerissimam iudicant. nec bonum a contrario separare formidant, sed malum non esse naturam, quia contra naturam
Abbreviated transcription (Latin):
Aliud considerare nõ martem. cur ex die
septimo qd sabbatũ a requie noĩatũ est
diuini scͥpturis saturnũ importare co¬
namini. quia eũ diem saturni gentes
appellauerunt: Nempe iam uidetis cũ
qͣnta impietate deliretis. De sacͥficiis Aut̃
animaliũ quis nr̃m nesciat magis ea
pͥũso ppło congruent̾ imposita: qͣm deo
delidanti oblata ᷑ S tamen etiã in his fige
nr̃e fuerunt: qr nr̃a mundatio ꝙ d̾i ꝓprta¬
atio. nobis sine sangume nulla ẽ. S illa¬
rum figurarũ u̾itas xp̃c est: cuiꝰ sangiũe
redempti et mundati sumus. Nam in fi¬
guris eloquioꝵ diuinoꝵ ⁊ taurus dictus
est. ꝓpter uirtutẽ cxucis cuiꝰ cornib ĩpios
uentilauit: et aries ꝓpt̾ in nocentie pͥn¬
cipatum. et hyrcus ꝓpt̾ similitudinem
carnis ꝑcc̃i. ut de ꝓcco dampnaret ꝓcc̃m
et si qd̾ aliud sacͥficu genus expressius cõ¬
sio siue satħ̃m siue differentia cyborũ
tiabant᷑ impleiut. Attende cui cont᷑ di

Expanded text:
aliud considerare, non Martem, cur ex die aliud considerare, non Martem, cur ex die septimo, quod sabbatum a requie nominatum est, diuinis scripturis Saturnum inportare conamini, quia eum diem Saturni gentes appellauerunt? nempe iam uidetis, cum quanta inpietate deliretis. De sacrificiis autem animalium quis nostrum nesciat magis ea peruerso populo congruenter inposita quam deo desideranti oblata? sed tamen etiam in his figurae nostrae fuerunt, quia nostra mundatio et dei propitiatio nobis sine sanguine nulla est; sed illarum figurarum ueritas Christus est, cuius sanguine redempti et mundati sumus. nam in figuris eloquiorum diuinorum et tauras dictus est propter uirtutem crucis, cuius cornibus inpios uentilauit, et aries propter innocentiae principatum et hircus propter similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum; et si quod aliud sacrificii genus expressius comsio siue sabbatum siue differentia ciborum tiabantur, inpleuit. adtende cui contradic
Abbreviated transcription (Latin):
noĩa deoꝵ suoꝵ. Propt̾ honorẽ quippe ro¬
muli. qr eum martis filiũ crediderũt: pͫ
m̃se̾ marti dicantes. martiũ uocauert̃. Inde
aplem nlło d̾i sui noie s a reip̃a qͣi aꝑilem.
qd̾ tunc plurimũ germinis aꝑiatur ĩ flo¬
reni. Inde tͥciũ mensẽ mauĩ. qd̾ maiam
ñicurii matrẽ deam colant. Inde qͣrtũ u¬
nium a uinone. Inde ceteros usq ad decẽ¬
brem a numeris nominaunt. S ex eis qͥn¬
tilis & sextilis nominib hominũ quib
diuinos honores decretauerant: appellati
suint uilius ⁊ augustus. Nam septimus
september. et ceti ut dixi usq ad decembrẽ:
numeroꝵ exordine nominib enuntian¬
tur. Porro ianuarius a iano appellatus ẽ.
februarius a februis sacris luꝑcoꝵ. ultis
gͦ ut et uos dicamini in mẽse martio mͣr¬
tem colere: Illo eñi mense. bema urm cũ
magna festiitate celebratis. Si autem
uobis in mense martio lic̾e arbitramini

Expanded text:
nomina deorum suorum. propter honorem quippe Ronomina deorum suorum. propter honorem quippe Romuli, quia eum Martis filium crediderunt, primum mensem Marti dicantes Martium uocauerunt. et inde Aprilem nullo dei sui nomine, sed a re ipsa quasi aperilem, quod tunc plurimum germinis aperiatur in florem. inde tertium mensem Maium. quod Maiam, Mercurii matrem, deam colant. inde quartum Iunium a Iunone, inde ceteros usque ad Decembrem a numeris nominarunt. sed ex eis Quintilis atque Sextilis nominibus hominum, quibus diuinos honores decreuerant, appellati sunt Iulius et Augustus. nam septimus September et ceteri, ut dixi, usque ad Decembrem numerorum ex ordine nominibus enuntiantur. porro Ianuarius a Iano appellatus est, Februarius a februis, sacris lupercorum. uultis' ergo, ut et uos dicamini in mense Martio Martem colere? illo enim mense bema uestrum cum magna festiuitate celebratis. si autem uobis in mense Martio licere arbitramini