comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ngenuus il ẽ. qui statim ut natꝰ ẽ liber. ẽ.
siue ex duob ingenuis matrimonio editus.
siue ex libtinis. siue ex alt̾o lib̾tino. & altero
ingenuo. S & siquis de matre lib̾a nascitur
patre seruo: ingenuus nichilominꝰ nascit᷑.
quẽ ad modũ qui ex matre lib̾a & incerto
patre natꝰ ÷ qm̃ uulgo c̾ceptꝰ ÷. Suffic̾ aut̃
liłum habuisse matrẽ eo tempore qͦ nascit᷑.
licet ancilla c̾ceꝑit. ⁊ ex c̾trario si lib̾a c̃ce¬
ꝑie deinde ancilla facta pariat: placuit. eũ
qui nascit᷑ lib̾m nasci. qr ñ debet calamitaᷤᷤ
matris ei nocere qͥ in ut̾o ẽ. Ex his & illud
quesitũ ẽ si ancilla p̃gnans manumissa sit.
deinde ancilla postea facta peꝑerit. lib̾m
an seruũ pariat. marcellus ꝓbat lib̾m nasci
Suffic̃ enĩ ei qui inuentre ꝰ lib̾am matrẽ
uł medio tẽpore habuisse. qͦd ⁊ uerum ẽ.¬

Expanded text:
ngenuus est, qui statim ut natus est, liber est, sive ex duobus ingenuis matrimonio editus, sive ex libertinis, sive ex altero libertino, et altero ingenuo. Sed etsi quis de matre libera nascitur, patre vero servo ingenuus nihilominus nascitur, quemadmodum qui ex matre libera et incerto patre natus est, quia vulgo conceptus est. Sufficit autem liberam habuisse matrem eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit; et e contrario si libera conceperit, deinde ancilla facta pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia non debet calamitas matris ei nocere qui in utero est. Ex his et illud quaesitum est si ancilla praegnans manumissa sit, deinde ancilla facta postea pepererit, liberum an servum pariat. Et Marcellus probat liberum nasci. Sufficit enim ei qui in utero est, liberam matrem vel medio tempore habuisse, ut liber nasc
Abbreviated transcription (Latin):
solidos uendat. ⁊ ille eã octo uendidit:
p̃ciũ qͦd ei mandatũ : quicquid minus
abemptore ꝑcepit. mandatori complere
cõpellat᷑. uenditio tam̃ rescindi ñ potest.
cccxxui. Omnib contra uoluntatem defim¬
mib qͥ c̃tra uoluntatẽ defuncti faciunt.
ꝑit.⁊ uindicauerit. nuoluerit ẽtra uolun¬
tatẽ defuncti agere: licentiã penitꝰ ñ habebu

Expanded text:
solidos vendat, et ille eam octo vendiderit, praecium, quod ei mandatum est, quicquid minus ab emptore percepit, mandatori complere conpellatur. Venditio tamen rescindi non potest.tra voluntatem defunnibus qui contra voluntatem defuncti faciunt perit et vindicaverit, et voluerit contra voluntatem defuncti agere, licentiam penitus non habebit.
Abbreviated transcription (Latin):
Itẽ. Qui sine causa seruũ suu̾ occidit: non
minꝰ puniri iubet᷑ quã qui seruũ alienum
p̾sidib ꝓuinciarum de hisseruis qͥ ad edẽ
sacrã. ł statuã pͥncipũ confugiunt: pcepit.
ut si intolerabilis uidet᷑ dominoꝵ seuicia
cogant᷑ seruos bonis conditionib uenđe.
ut p̾cium dominis daret᷑. Et recte. expedit
enĩ rei publicȩ ne quis re sua maleutat᷑.
Cuiꝰ rescripti ad elium marcianum emissi.
u̾ba hec st̃. Dominoꝵ qͥdẽ potestatẽ in seruos
suos illibatã eẽ oportet. nec cuiꝗͣ hominum
ius suũ detrahat᷑. Dnoꝵ intest. ne auxiliũ
c̃tra seuiciã ł fame̾. uł intolerabilẽ iniuriã
deneget᷑ his qui iuste dep̾cant᷑. Idõq cogno¬
sce de querelis eoꝵ̾ qͥ ex familia iulii sabini
ad statuã confuger̃. & si uł duriꝰ habitos
quã equũ ẽ ł infami iniuria affectos co¬
gnoueris: uendere iube. tta ut in potestatẽ

Expanded text:
e. Qui sine causa servum suum occiderit, non minus puniri jubetur quam qui servum alienum praesidibus provinciarum de his servis qui ad aedem sacram vel ad statuas principum confugiunt, praecepit, ut si intolerabilis videatur dominorum saevitia, cogantur servos bonis condicionibus vendere, ut pretium dominis daretur: et recte; expedit enim rei publicae, ne quis re sua male utatur. cuius rescripti ad Aelium Marcianum emissi verba haec sunt : ‘ Dominorum quidem potestatem in suos servos illibatam esse oportet nec cuiquam hominum iucontra saevitiam vel famen vel intolerabilem iniuriam denegetur his qui iuste deprecantur. ideoque cognosce de querellis eorum qui ex familia Iulii Sabini ad statuam confugerunt, et si vel durius habitos quam aequum est, vel infami iniuria affectos cognoveris, ven
Abbreviated transcription (Latin):
Sponsalia sic̃ nuptiȩ c̾sensu fuin c̃trahen¬
tiũ. ⁊ idõ sic̾ nuptiis: ita sponsalib filiam¬
familias consentire oportet.Quȩ patri
uoluntati non repugnat. c̃sentire intelli¬
git᷑. Tc̃ autem dissentiendi apatre licentia
c̃cedit᷑ si indignꝰ morib ł turpis sponsus
ei a patre eligitur. Filio familias dissenti¬
ente.sponsalia eiꝰ nomine fieri ñ possunt
In sponsalib c̃trahendis etas c̾trahentiũ
diffinita ñ ẽ. ut in matrimonus. Q ꝓpt̃
apͥmordio ȩtatis sponsalia effici posst̃
si mͦ id fieri ab utraq ꝑsona intelligat᷑.
id ÷ si ñ sint minores quam .uii. annis.

Expanded text:
Sponsalia sicut nuptiae consensu fiunt contrabentium, et ideo sicut nuptiis, ita sponsalibus filiafamilias consentire oportet. Quae patris voluntati non repugnat, consentire intelligitur. Tunc autem dissentiendi a patre licentia conceditur, si indignus moribus vel turpis sponsus ei a patre eligitur. Filiofamilias dissentiente, sponsalia ejus nomine fieri non possuntIn sponsalibus contrahendis aetas contrahentium definita non est ut in matrimoniis. Quapropter a primordio aetatis sponsalia effici possunt, si modo id fieri ab utraque persona intelligatur, id est, si non sint juniores quam septem annis.
Abbreviated transcription (Latin):
Siqͥs uendidit resalienas sine uoluntate
dni sui. aut seruũ. aut ancillã. aut ꝗͣ cunq
rẽ: ipsam legib reddat. Et si ipsũ nꝰ potest
inuenire: duos consimiles & equał meriti
anni cuidam latroni mansionem dedit :
si francus ÷ cum .xii. similib francis iuret.
potuerit. & ab alio c̃uictꝰ fuerit. qͦd latͦnẽ
in hospitio suscepisset: quasi latro sit. quia
& tam̃ ñ scit firmit̾. iuret solus qͦd nunꝗꝙͣ
eũ audisset nec ꝑ ueritatẽ nec ꝑ m̃daciũ
latronẽ. aut si paratꝰ si ille postea de latro¬
cinio c̃uincit᷑. ut similit̾ damnetur.

Expanded text:
is vendiderit res alienas sine voluntate domini sui, aut servum, aut ancillam, aut quamcunque rem, ipsam legibus reddat. Et si ipsam non potest invenire, duos consimiles et aequalis meriti anni cuidam latroni mansionem dederit, si Francus est, cum duodecim similibus Francis iuret, potuerit et ab alio convictus fuerit, quod latronem in hospitio suscepisset, quasi latro sit, quia et tamen non scit firmiter, iuret solus, quod nunquam eum audisset nec per veritatem, nec per mendacium latronem; aut sit paratus, si ille postea de latrocinio convincitur, ut similiter dampnetur.
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmit᷑. qr occupati circa rẽ rusticã in forũ
cõpellendi nͦ st̃. S si p̃tor aut ꝑ ignorantiã
ł socordiã euocare eos ꝑseuerauerit. hiq spon¬
te uenerint. siqͥdẽ sententiã dixerit p̾sentib
ill. ⁊ sponte litigantibꝰ. sententia ualebit. tã¬
& si recte nꝰ fecit qui eos euocauerit. Itẽ. Solet¬
etiã messis uindeniarũq tẽporeuis dici
de reb tempore ł morte ꝑiturȩ ft̾. morte:
ueluti furti. damni. iniirię. iniuriarum
atrociũ. quȩ de incendio. ruina. naufragio.
rate. naue expugnata rapuisse dicunt᷑. siq̃

Expanded text:
primitur, quia occupati circa rem rusticam in forum primitur, quia occupati circa rem rusticam in forum conpellendi non sunt. Sed si praetor aut per ignorantiam uel socordiam euocare eos perseuerauerit hique sponte uenerint: si quidem sententiam dixerit praesentibus illis et sponte litiga‹n›tibus, sententia ualebit, tametsi non recte fecerit qui eos euocauerit: sin ueetiam messis uindemiarumque tempore ius dici de rebus quae tempore uel morte periturae sunt. morte: ueluti furti: damni iniuriae: iniuriarum atrocium: qui de incendio ruina naufragio rate naue expugnata rapuisse dicuntur: et si quae
Abbreviated transcription (Latin):
Aut qͥd si tempestas quidẽ in mari fuit. t̾ri
aut̃ iste potuit uenire. ł flum̃ cir cu̾ire. eqͥ
dicendũ ñ semꝑ ei exceptionẽ ꝓ desse. nisi
angustiȩ ñ patiebant᷑ in t̾ra iter metiri
ł circu̾ire. cũ tam̃ ł flum̾ sic abundasset
ut implesset omnẽ locũ in qͦ sisti oportait.
łaliqͦ fortuita calamitas eundẽ locũ eu̾tit.
ł p̾scientiaᷤ uenienti ꝑicłosam fec̃ ex bono
& eqͦ & hic exceptio ei accomodanda est.
Simili mͦ exceptio dat᷑ ei. qͥ cũ adiudicium
uenire uolebat. a magistratu retentus ẽ.
& retentꝰ sine malo dolo ipsiꝰ. nãsi ipse hoc
affectauit ł causam p̾stitit: ñ ei ꝓdit ex ce¬
ptio. s ipse quidẽ dolus ei oberit. cet̾oꝵ n oberit.
eũ detinuerit: nullo mͦ ei ꝓdit hȩc exceptio.
tẽ. Si funere qͥs domestico impeditꝰ ñ uenit:
uindemiarũq tempore adu̾sarium cogat
ad iudiciũ uenire oratione diuini artu ex¬

Expanded text:
aut quid si tempestas quidem in mari fuit, terra aut quid si tempestas quidem in mari fuit, terra autem iste potuit uenire: uel flumen circumire? aeque dicendum non semper ei exceptionem prodesse: nisi angustiae non patiebantur terra iter metiri uel circumire. cum tamen uel flumen sic abundasset, ut implesset omnem locum, in quo sisti oportuit, uel aliqua fortuita calamitas eundem locum euertit uel praesentiam uenienti periculosam fecit, ex bono et aequo et hic exceptio ei accommodanda est. Simili modo exceptio datur ei, qui cum ad iudicium uenire uolebat, a magistratu retentus est, et retentus sine dolo malo ipsius: nam si ipse hoc affectauit uel causam praestitit, non ei proderit exceptio: sed ipsius quidem dolus ei oberit, ceterorum non oberit, eum detinuerit, nullo modo ei proderit haec exceptio. Item . Si funere quis domestico impeditus non venit, vindemiarumque tempore adversarium cogat ad judicium venire, oratione divi Marci ex
Abbreviated transcription (Latin):
Iocietas si dolo malo.aut fraudandi causa
coita sit: ipso iure nulliꝰ mom̃t ẽ q fides
bona c̃traria ⁊ faudi & dolo. Itẽ. Quod aut̃
ex furto ł ex alio maleficio quesitum ẽ.
q delictoꝵ turpis ac feda cõmunio ẽ. Item.
Si maleficii societas coita sit. c̃stat nullam

Expanded text:
Societas si dolo malo, aut fraudandi causa coita sit, ipso jure nullius momenti est, quia fides bona contraria est fraudi et dolo. Item . Quod autem ex furto, vel ex alio maleficio quaesitum estquia delictorum turpis ac foeda communio est. Item . Si maleficii societas coita sit, constat nullam
Abbreviated transcription (Latin):
Soluendo quisq ꝓ alio licet inuito ⁊ ignoran¬
te. libat eum. Qͦd autẽ alicui debetur. aliis
sino uoluntate eiꝰ ñ potest iure exigere.
Uim accipimꝰ atrocẽ. ⁊ eã quȩ adu̾sus bonos
mores fiat. ñ ea quę magistratꝰ recte intu¬
lit. scilicet iure licito. & uire honoris quẽ
sustinet. ¶Mecum aut̃ pꝰsentẽ acciꝑe debemꝰ.
ñ suspitionẽ inferendi eiꝰ. ¶Metꝰ autẽ causa
abeẽ uidet᷑ qui iusto timore mortis uel
cruciatꝰ corporis c̃territꝰ abest : Rei publicȩ¬

Expanded text:
Solvendo quisque, pro alio licet invito et ignorante, liberat eum. Quod autem alicui debetur, alius sine voluntate ejus non potest jure exigere. Vim accipimus atrocem, et eam quae adversus bonos mores fiat, non eam quam magistratus recte intulit, scilicet jure licito et item jure honoris quem sustinet. Metum autem praesentem accipere debemus, non suspicionem inferendi ejus. Metus autem causa abesse videtur qui justo timore mortis vel cruciatus corporis conterritus abest. CAP
Abbreviated transcription (Latin):
Nauta & caupo ⁊ stabulariꝰ mercedẽ accipiunt.
ñ ꝓ custodia. s nauta ut traͥciat uectores.
Caupo uiatores manere incaupona patiat᷑.
stabulariꝰ ut ꝑmittat iumͣta ap̃ eu stabulari.
& tam̃ custodic nomine tenet᷑. nã & fullo
& sarcinator ñ ꝓ custodia. s ꝓ parte merce¬
dẽ accipiunt. ⁊ tamꝰ custodiȩ noe̾ ex locato

Expanded text:
Nauta, et caupo, et stabularius mercedem accipiunt non pro custodia, sed nauta ut trajiciat vectores, caupo ut viatores manere in caupona patiatur, stabularius ut permittat jumenta apud eum stabulari, et tamen custodiae nomine tenetur, nam et fullo et sarcinator non pro custodia, sed pro arte mercedem accipiunt, et tamen custodiae nomine ex locato
Abbreviated transcription (Latin):
ñ fuerit de facci sui scelere conuentꝰ atq
conuictꝰ. si ptͦ eius obitum qͦd ab eo cũ pena
reddendũ erat fuerit apud successores eitis
fortasse reptũ. hoc tantũmꝰ ab herede
reddendũ ẽ qͦd ad eũ cognoscit᷑ ꝑuenisse.
Cetm in tali re heres nec ad penam nec ad
aliquã satisfactionẽ tenetur obnerius.
Qui debeant urare. cxxxi.¬
Lex p̾cipit. ut ꝓbatio ñ apossessore. s a
petitoris partib requirat᷑. q omnẽ ꝓbatio¬
nẽ abeo queri deb̾e dic̃. qui petitam rem
desidãt obtinere. ñ ab illo qui se iuste tene¬
re c̾tendit. p̃ter illũ tantũ casum ubi int̾¬
rogare necesse ẽ possidentem. utrũ ex sua

Expanded text:
fuerit de facti sui scelere conventus atque convictus, si post ejus obitum quod ab eo cuipiam reddendum erat, fuerit apud successores ejus fortasse repertum, hoc tantum ab haerede reddendum est, quod ad eum cognoscitur pervenisse. Caeterum in tali re haeres nec ad poenam, nec ad aliquam satisfactionem tenetur obnoxius.Qui debeant jurare Lex praecipit ut probatio non a possessore, sed a petitoris partibus requiratur, quia omnem probationem ab eo quaeri debere dicit, qui petitam rem desiderat obtinere, non ab illo qui se juste tenere contendit, praeter illum tantum casum, ubi interrogare necesse est possidentem, utrum ex sua
Abbreviated transcription (Latin):
Siuitȩ mulieris qͦcunq modo insidiatus
fuerit maritꝰ. ł si aliis hoc facientib c̃scius
ñ manifestauerit mulieri. ⁊ scđm leges
cã fi uindicauerit. si castitati mulieris
insidiatꝰ fuerit. ł aliis eã in adult̾ium ꝓde
conatꝰ fuerit: itẽ si maritꝰ ei de adulterio
inscriptiones posuerit. ⁊ adult̾ium ꝓ bare
ñ pot̾it : liceat mulieri repuditĩ mittere
adult̾ii accusationẽ ñ ꝓbauerit. qͦs mulier
passura fuisset. si cͣtucta fuisset. Item. Si in
eadẽ domo in qua mulier cũ ipso habitat
c̃temnens eam cũ alia muliere inueniat᷑.
in domo manens. ł in eadẽ ciuitate degens
in alia domo cũ aliena muliere freq̃nter
maniens cͣuincat᷑. ⁊ semel & bis criminatꝰ
ł ꝑ parentes suos ł ꝑ parentes malieris. ł ꝑ
alias idoneas ꝑsonas huiꝰmodi turpitudi¬
ne ñ abstintierit: liceat mulieri dissolue

Expanded text:
vitae mulieris quocumque modo insidiatus fuerit, vel si aliis hoc facientibus conscius non manifestaverit mulieri, et secundum leges eam non vindicaverit. Si castitati mulieris insidiatus fuerit, vel si aliis eam in adulterium prodere conatus fuerit. Item si maritus de adulterio inscriptionem posuerit, et adulterium probare non potuerit, liceat mulieri volenti vel adulterii accusationem non probaverit, quas mulier passura esset, si convicta fuisset. Si in eadem domo, in qua mulier cum ipso habitat, contemnens eam, cum alia muliere inveniatur in domo manens, vel in eadem civitate degens in alia domo cum alia muliere frequenter manens convincatur, et semel et bis criminatus, vel per parentes suos, vel parentes mulieris, vel per alias idoneas personas, huiusmodi turpitudine non abstinuerit, liceat mulieri e
Abbreviated transcription (Latin):
udices sententiã scriptis dicant. ⁊ ꝓuocatio es
c̃demnato ñ denegent᷑. nͥ forte ter appella¬
re aliqͥs maluerit. ł c̾tumax in absentia fui
nã & t̾ria ꝓuocatio p̃iudicata ẽ ⁊ c̾tumac
c̃demnati appellare non possunt. Cap̃. ri¬
n sũma c̃stituimꝰ pͣt hanc licitũ n̾ ce̾ ut cum
sacram̃to litigatoꝵ arbit̾ eligat᷑. Et si enĩ su̾
c̾tra ius sententiã ded̾it: ipse denuo ratiore
m̃s lites scđ̾m leges ⁊ c̃stitutiones dirima
quanuis uissio nr̃a ł pragmatica sanctio co¬
De his qui cum clericis litigium habent.
de causa pecuniaria: ad eat prius epm̃. cui
iudicio clericꝰ suppositꝰ ẽ. Ille autẽ sine dãna
sine dilatione. competentem fine̾ liti impi¬
siturꝰ ÷.Si aut̃ noluerit epc̃ litem dirimat
tc̃ ad ciuiles iudices disceptatio cause ꝑuenu¬

Expanded text:
udices sententiam scriptis dicant, et provocationes condemnato non denegentur, nisi forte ter appellare aliquis maluerit, vel contumax in absentia fuit; nam et tertia provocatio praejudicata est, et contumaces condemnati appellare non possunt. CAP. 14n summa constituimus posthac licitum non esse ut cum sacramento litigatorum arbiter eligatur. Etsi enim suam contra jus sententiam dederit, ipse denuo rationem m lites secundum leges et constitutiones dirimantur, quamvis iussio nostra vel pragmatica sanctio co Qui cum clerico litigium habet epde causa pecuniaria, adeat prius episcopum, cujus judicio clericus suppositus est. Ille enim sine damno et sine dilatione competentem finem liti impositurus est. Sin autem noluerit episcopus litem dirimere, tunc ad civiles iudices disceptatio causae pe
Abbreviated transcription (Latin):
Sint̾ aliqͦs c̾ueniat. ut de admittendo cri¬
mine ł inferenda uiolentia. ł faciendo
qͦd lex aut honestas ꝓhibet. aut de rebus
alicuiꝰ. aut de bonis inuentis aliqͥ paciscant᷑.
iquis unam rem ꝑ legitimas scripturas du¬
ob donauerit: uni p̾rius. nalt̾i postea: ñ
querendũ ẽ in hisdonationib qui prius.
qui posteriꝰ acceꝑit. s qͥ rẽ tradente donatire
possedit: is eam cui ẽ tradita possidebit.
Nec int̾est utrũ in parentes an in extraneos
facta sit talis donatio. De petitione debit.¬

Expanded text:
inter aliquos conveniat, ut de admittendo crimine, vel inferenda violentia, vel faciendo quod leges aut honestas prohibet, aut de rebus alicujus, aut de bonis inventis aliqui paciscantur; iquis unam rem per legitimas scripturas duobus donaverit, uni prius et alteri postea, non quaerendum est in his donationibus qui prius qui posterius acceperit, sed qu irem tradente donatore possederit, is eam cui est tradita possidebit. Nec interest utrum in parentes, an in extraneos facta sit talis donatio. CAP. 196. - De petitione debit
Abbreviated transcription (Latin):
dent᷑. De his qui cũ monachis ł sc̃ĩmonialibꝰ¬
Qiqͥs cũ monachis aut scĩmonialibꝰ habeat li¬
Atigiũ. ñ audeat monachũ uł scĩmonialem
ad ciuilẽ iudicẽ accusare. ł trahere. s magis d¬
eat ciuitatis epm̃. Ille enĩ existimabit utrũ
honestate. ita ut epc legib & canonib c̃senta¬

Expanded text:
 De eo qui cum monachis et sanctimonialibuquis cum monachis aut sanctimonialibus habeat litigium, non audeat monachum vel sanctimonialem ad civilem judicem accusare vel trahere, sed magis adeat civitatis episcopum. Ille enim aestimabit utrum honestate, ita ut episcopus legibus et canonibus consenta
Abbreviated transcription (Latin):
oratorio tale sacram̃tum ded̾it: sit illa legi¬
tima uxor. qͥnuis nulla dos nulla scriptura
apud eum solũ noluerit: liceat ei ad ep̃m in¬
uocare. ut cũ ipso considente causã audiat.
& ł amicali cõpositione litigatores tusigere
faciant. ł cognitialit᷑. itatam᷑ ut sententia
legib c̾sentanea imponat᷑. Cap̃ .iii. De his¬

Expanded text:
oratorio tale sacramentum dederit, sit illa legioratorio tale sacramentum dederit, sit illa legitima uxor, quamvis nulla dos, nulla scriptura apud eum solum noluerit, liceat ei ad episcopum invocare, ut cum ipso considente causam audiat, et vel amicali compositione litigatores transigere faciant. vel cognitialiter, ita tamen ut sententia legibus consentanea imponatur. CAP. 144. - De li
Abbreviated transcription (Latin):
iqͥs sine tabellione cõponere instrum̃tũ
maluerit. siue de mutuo. siue deposito.
siue dealia quacunq causa: tres testes ad¬
hibeat. Alioqͥn: litterȩ ipsiꝰ solȩ credendȩ
ñ stͣ. Nulla autem differentia ÷ utrũ sub¬
scripsissent testes. an p̾sentib eis instru¬
m̃tum cõpositum eẽt. Capꝰ.u. De eodem.
nstrum̃ta qͦq quȩ apud tabelliones cõpo¬
nunt᷑ subscriptione testium sic̃ dictum ẽ
muniri p̾cipimꝰ. ante cõpletionẽ scilicet
atabellione insertã. Capitulo decimo.
testimoniis ł iusiurandi religione ueritatẽ
manifestare. scilicet auctore quidẽ testes ꝓ¬
iceat patri in testam̃to suo legitimos succes¬
sores sibi scrib̾e filios nat᷑ales. ut tam̃ illi ptͦ
mortẽ parentis supplicent imꝑatori. & testa¬
mͣtum patris ostendant. ⁊ pͥncipe annuente
in tantũ capiant pat̾nitatẽ: in quantum
Siqͥs diuinis tactis script᷑is iurauerit mulieri
legitimã se eam urorẽ habiturũ. ł si in

Expanded text:
is sine tabellione componere instrumentum maluerit, sive de mutuo, sive de deposito, sive de aliqua quacunque causa, tres testes adhibeat. Alioquin litterae ipsius solae credendae non sunt. Nulla autem differentia est, utrum subscripsissent testes, an praesentibus eis instrumentum compositum esset. CAP. 138.nstrumenta quoque quae apud tabellionem componuntur, subscriptione testium sicut dictum est, muniri praecipimus ante completionem, scilicet a tabellione insertam. CAP. 139. - Quomotestimoniis vel jurisjurandi religione veritatem manifestare, scilicet actore quidem testes iceat patri in testamento suo legitimos successores sibi scribere filios naturales, ut tamen illi post mortem parentis supplicent imperatori, et testamentum patris ostendant, et principe annuente intantum capiant paternitatem, inquantum Si quis divinis tactis scripturis juraverit mulieri, legitimam se eam uxorem habiturum, vel si in
Abbreviated transcription (Latin):
ĩpositũ diligent᷑ obseruet. Et idõ scdđm
canonicã auctoritatẽ ne ilł ianua pietatis
clausa uideat᷑. orationib & consolationibꝰ
eccłasticis sacra cũ unctione olei animati.
scđm statuta scõꝵ patrũ cõmunionẽ uiati¬

Expanded text:
dum canonicam auctoritatem, ne illis janua pietatis clausa videatur, orationibus et consolationibus ecclesiasticis sacra cum unctione olei animati, secundum statuta sanctorum Patrum communione viati
Abbreviated transcription (Latin):
iqͥs lib̾tam suã uxorẽ duc̾e uoluerit: dotalia
instrum̃ta cũ ea componat. ⁊ habebit legi¬
timã uxorẽ qͣnuis ipse sũma dignitate p̾¬
fulgeat. Et si lib̾i ex tali conubio ꝓcreati
fuerint: legitimi successores patri suo succe¬

Expanded text:
is libertinam suam ducere uxorem voluerit, dotalia instrumenta cum ea componat, et habebit eam legitimam uxorem, quamvis ipse summa dignitate praefulgeat, et liberi, qui ex tali coniugio procreati fuerint, legitimi successores patri suo e
Abbreviated transcription (Latin):
potuerat hab̾e c̃iugium. & ex ea libos sustu¬
lerit. ptͦea uͦ affectione ꝓcedente etiã nupti¬
alia instrum̃ta cũ ea fecerit. filiosq uel
filias habuerit. ñ solum eos lib̾os qͥ post
dotem editi st̃ iustos. & in potestate eẽ patris.
s etiã anteriores. q & his qui postea nati
st̃ occasionẽ legitimi nominis p̾stiterunt.
obtinere censuimꝰ. etiã si ñ ꝓ geniti fuerint
ꝑtͦ dotale instrum̃tum confectum liberi.
ł etiã nati ab hac luce subtracti fuerint.
ita demũ tam̃ nepos neptisue & ꝓnepos

Expanded text:
e coniugium, et ex ea liberos sustulerit, postea vero affectione procedente etiam nuptialia instrumenta cum ea fecerit filiosque vel filias habuerit: non solum eos liberos qui post dotem editi sunt iustos et in potestate esse patribus, sed etiam anteriores, qui et his qui postea nati sunt occasionem legitimi nominis praestiterunt: quod optinere censuimus, etiamsi non progeniti fuerint post dotale instrumentum confectum liberi, vel etiam nati ab hac luce subtracti fuerint. 2b. Ita demum tamen nepos neptisve et pronepos
Abbreviated transcription (Latin):
legitima ordinatio sequuta sit. s neq mor¬
tuo debitore deductionẽ eiꝰ ⁊ funꝰ ĩpediat.
Si enĩ tale aliqͥd ꝑpetrauerit : suis actionibꝰ
cadit. siue iustas habeat intentiones. siue nͦ.
& ñ solũ debitã sibi qͣntitatẽ amittat. sed
etiã altm tantũ heredib eiꝰ ꝓ iniuria de¬
functi p̾stare cõpellat᷑. ⁊ non sufficiunt
istȩ penę. cũ n tercia pars bonoꝵ eiꝰ suppli¬
tutor ł curator cuiꝰlibet ꝑ sonę sacram̃tũ
p̾stare compellit᷑ ꝑ diuinas scripturas.
quod omnia gestuitꝰ ÷ quȩ pupillo cõmo¬
da eẽ putauerit. Eadẽ dicimꝰ & de hisqͥ
Siquis depositũ in alicuiꝰ cautelã dare uolu¬
erit: necessarii st̃ ei tres testes. Nã litterae
deposirarii solę ñ sufficiunt depositori.
ad plenissimam depositi dati ꝓbationem.
Testimonia aũ sic exhibi oportet. ut dicant
cestes qͦd sub p̾sentia sua ł susceptum est
depositum. uł quod depositariꝰᷤ suscepisse

Expanded text:
legitima ordinatio secuta sit. Sed neque morlegitima ordinatio secuta sit. Sed neque mortuo debitore deductionem eius et funus impediat. Si enim tale aliquid perpetraverit, suis actionibus cadat, sive iustam habeat intentionem, sive non, et non solum debitam sibi quantitatem amittat, sed etiam aliud tantum heredibus eius functi praestare compellatur, et non sufficiunt istae poenae, cum et tertia pars bonorum ejus publitutor vel curator cujusvis personae, sacramentum praestare compellitur per divinas Scripturas, quod omnia gesturus est quae pupillo commoda esse putaverit. Eadem dicimus et de iis qui quis depositum in alicujus cautelam dare voluerit, necessarii sunt ei tres testes. Nam litterae depositarii solae non sufficiunt depositori, ad plenissimam depositi dati probationem. Testimonia autem sic exhiberi oportet, ut dicant testes quod sub praesentia sua vel susceptum est depositum, vel quod depositarius suscepisse
Abbreviated transcription (Latin):
dt᷑. qͥa ñ delationis nec calũniȩ causa. nec
uęrandi ad u̾sari grã: ꝓbationes in tota
causa abadusario suo exigant. nã antea¬
in unoqͦq capitulo quã litis litigator ab
adu̾sasio suo ꝓbationes exegisset uirare
cõpellebat᷑. quod ñ calũniȩ causa cõplura
sacram̃ta p̾staret. idõq unũ iusiurandũ
habeat ptꝰ admonitionẽ .xx. dierũ spaciũ.
tẽ. Intra uicesimũ diem litis contestatio facta
nulliꝰ mom̃ti ẽ. Siqͥs aut̃ uidicẽ recusaue¬
rit.⁊ aliũ ꝓ eo petierit. eũq tt̾m recusare
maluerit. ut aliquẽ sibi iudicẽ petat. ñ audiet᷑.
egrotantem molestare liceat. Lxxuiii.¬
iqͥs debitore̾ suu̾ egrotantẽ ⁊ ꝑiclitantem
mori molestare uoluerit ꝓ debito stio: non
liceat ei hoc facere cũ neq uxori eiꝰ neq lib̾is
aliꝙͣ inqͥetudinẽ afferre ꝑmittit᷑. neq signa
edibꝰ eiꝰ imponere. nͥ ptͦ mortẽ debitoris con¬
sistentẽ iudiciał calculus ꝓbatꝰ fuerit. &¬

Expanded text:
dant, quod non dilationis, nec calumniae causa, nec vexandi adversarii gratia probationes in tota causa ab adin unoquoque capitulo, cum litis litigator ab adversario suo probationes exegisset, jurare compellebatur, quod non calumniae causa complura sacramenta praestaret; ideoque unum jusjurandum habeat post admonitionem 29 dierum spatium. Item Intra vicesimum diem litis contestatio facta nullius momenti est. Si quis autem judicem recusaverit, et alium pro eo petierit, eumque iterum recusare maluerit, ut aliquem sibi judicem petat, non audiatur. aegrotantem molestare, vel defuis debitorem suum aegrotantem et periclitantem mori, molestare voluerit pro debito suo, non liceat ei hoc facere, cum neque uxori ejus, neque liberis aliquam inquietudinem inferre permittitur, neque signa aedibus eius imponere, nisi post mortem debitoris lite consistente iudicialis calculus prolatus fuerit, et
Abbreviated transcription (Latin):
ab epõ loci illiꝰ om̃is res quȩ his relicta est
m̃tis. ut uota defuncti impleantur. E x¬
cis facultatib aliquid disponendi unquã
De his qui res eccłȩ a regibus petunt. xi.
cũpĩditatis impulsu egentiũ substantiã
rapiunt: & irrita habeant᷑ qͦ obtinent.
& a cõmunione ȩccłȩ cuiꝰ facultatẽ auferre

Expanded text:
ab episcopo loci illius omnis res, quae his relicta est, ab episcopo loci illius omnis res, quae his relicta est, mentis, ut vota defuncti impleantur. cis facultatibus aliquid disponendi unquam llis qui res ecclesiae a regibus petunt. Ex ccupiditatis impulsu egentium substantiam rapiunt, irrita habeantur quae obtinent, et a communione Ecclesiae, cujus facultatem auferre
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptũ uob̾ mando. ut nullus scłaris cleri¬
cũ in suum habeat obsequiũ. s illi cuicis
signacłm in capite habet m̃te deseͥuiat¬
& corde. ⁊educatꝰ in his quȩ a suo p̃cipiunt᷑
epõ. De testabile ẽ enim & iniquum opus.
clericũ in ludis inueniri. aut cũ accipitribꝰ
uł uenationibꝰ degere uitã. tantisq sceniciᷤᷤ
causis sauciatũ: ad epãtum aut prbium
uł quib libet sacerdot᷑ib officiis accełe:
ñ bonis. s malis uicus plenum. Scriptum
nanq ẽ. Qui diligras dnm̃ odite malũ.
iuxta scõꝵ canonum instituta nec eccłus
auob̾ fundatis aliunde ueniens prbr susci¬
Multi enĩ sibimet ipsis m̾daces multotiens
serui cuiꝰquã fugam arripientes. dnĩs suis
semet ipsos quasi c̾secraros prb̾os annun¬
ciant dũ ñ sint. St̃ autẽ ministri diaboli
& ñ dĩ. ⁊ qͥ eossuscipiunt. similit̾. q scriptũ¬
Siheredes iussa cestatoris ñ adĩpleuerint.

Expanded text:
praeceptum vobis mando, ut nullus secularis cleripraeceptum vobis mando, ut nullus secularis clericum in suum habeat obsequium, sed illi cujus signaculum in capite habet, mente deserviat et corde, educatus in his quae a suo praecipiuntur episcopo. Detestabile est enim et iniquum opus, clericum in Judis inveniri, aut cum accipitribus, vel venationibus degere vitam, tantisque scenicis causis sauciatum, ad episcopatum aut presbyterium, vel quibuslibet sacerdotalibus officiis accedere, non bonis, sed malis vitiis plenum. Scriptum namque est: Qui diligitis Dominum, odite malum. iuxta sanctorum canonum instituta nec aecclesiis a vobis fundatis aliunde veniens presbyter susciMulti enim sibimetipsis mendaces, multoties servi cujusquam fugam arripientes, dominis suis semetipsos quasi consecratos presbyteros annuntiant, dum non sint. Sunt autem ministri diaboli et non Dei, et qui eos suscipiuntSi heredes iussa testatoris non impleverint,
Abbreviated transcription (Latin):
inĩpotenti dõ reus c̃ qui serenissimo
dnõ in omẽ qͦd agit & loqͥt᷑ purus non ẽ.
Ego autẽ indignꝰ potestatis urę famulus
in hac suggestione mea neq ut epõ neq
ut seruus uire rei publicę. s uire pͥuato
loqͦr ꝙ serenissime dnc̃ & illo iam tpr̃
dñs iis ftusti. qͣndo adhuc dñs om̃ium ñ eras.
lla pͣpositoꝵ sollicitudo utił. illa ẽ cautela
laudabił. in qua totum ratio agit. & furor sibi
nil uendicat. Restringenda gͦ sub ratione
potestas ẽ nec qͥcquã agendum pͥusꝙͥ c̾cita¬
ta ad tranquillitatẽ mens redeat. Nã cõmo¬
tionis tpr iustũ putat ira quod fecerit.
Ialiud quam diuinũ officiũ facere cogant.
tes honorare. reddentes eis debitũ scitatis.
ut uob̾ adiuuantib ipsi inconturbati uale¬
ant atq securi salutaria p̾dicare. & regu¬
lã atq uigorẽ eccłasticum conseruare. ita
ut derici om̃s suis subiaceant epĩs. & ab ilł
doceant᷑. Preceptũ qͥppe ẽ ad nõ. reddite

Expanded text:
nipotenti Deo reus est qui serenissimo domino, in omne quod agit et loquitur, purus non est. Ego autem indignus pietatis vestrae famulus, in hac suggestione mea, neque ut episcopus, neque ut servus jure reipublicae, sed jure privato loquor. Quia, serenissime domine, et illo jam tempore dominus meus fuisti, quando adhuc dominus omnium non eras. Illa praepositorum sollicitudo utilis, illa est cautela laudabilis, in qua totum ratio agit, et furor sibi nil vindicat. Restringenda ergo sub ratione potestas est, nec quidquam agendum prius quam concitata ad tranquillitatem mens redeat. Nam commotionis tempore, justum putat ira quod fecerit. aliud quam divinum officium facere cogant. tes honorare, reddentes eis debitum sanctitatis, ut vobis adjuvantibus ipsi inconturbati valeant atque securi salutaria praedicare, et regulam atque vigorem ecclesiasticum conservare, ita clerici omnes suis subjaceant episcopis, et ab illis doceantur. Praeceptum quippe est a Domino: Reddite
Abbreviated transcription (Latin):
littas quidem suas agnouerit. dixerit aut̃
pecuniã sibi numeratã acreditore ñ eẽ
in utrũq casũ c̾uictꝰ: induplo debitã qͣna¬
tatẽ p̾stet. Qͦd si udex c̾tra p̃sentem legem
iudicauerit. ipse penã auctoris reddat᷑.
Siqͥs aũ dixerit sibi nullã annumeratã eẽ
pecuniam. ptͦea autem confessus sit. ⁊dixeru¬
se etiã particulares solutiones soluisse.
qͣnuis reuera ꝑsoluerit. at tam̃ tuchilomin¬
Ii mulier lib̾is suis res qͣsdam donauerit.
pteaq ad scdas ꝑuenerit nuptias. ⁊ ingra¬
titudinis uelam̃to donationem ase sema
factam reuocare maluerit: nullomͦ hoc po¬
filius insidiatꝰ ÷ ł quod ei manꝰ impias in¬
tulerit. ł qͦd tales insidias c̃cinnauerit.
ut facultatib suis totis priuaret᷑. Capit

Expanded text:
litteras quidem suas agnoverit, dixerit autem pecuniam sibi numeratam a creditore non esse, in utrumque casum convictus, in duplo debitam quantitatem praestet. Quod si judex contra praesentem legem judicaverit, ipse poenam actoris reddat. Si quis autem dixerit sibi nullam adnumeratam esse pecuniam, postea autem confessus sit, et dixerit etiam se particulares solutiones soluisse, quamvis revera persolverit, attamen nihilominSi mulier liberis suis res quasdam donaverit, posteaque ad secundas pervenerit nuptias, et ingratitudinis velamento donationem semel a se factam revocare maluerit, nullo modo hoc pofilius insidiatus sit, vel quod ei manus impias intulerit, vel quod tales insidias concinnaverit ut facultatibus suis totis privaretur. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
Siquis nepotes ex filio reliquerit. & ex
filia nepoces ł neptes: parit̾ ad hereditatem
ab intestato aui defuncti uocent᷑.⁊ ñ minus
t̾ciã partem sic̾ ante capiant. s integrã pora¬
onẽ c̃seqͣnt᷑. nepotes ex filia talem accipiant
nati. qualẽ accipiunt nepotes ex filio ꝓcreati
Itẽ. Si auia decesserit. nepotib ex filio & ne¬
potib ex filia derelictis. om̃s parit adhere¬
ditatẽ auiȩ suę uocent᷑. ⁊omĩno nulla sit dif¬
ferentia utrũ om̃s nepotes sint aut neptes.
utrũ ex filio an ex filia ꝓcreati st᷑. Constitu¬

Expanded text:
Si quis nepotes ex filio reliquerit et ex filia, nepotes vel neptes pariter ad haereditatem ab intestato avi defuncti vocentur, et non minus tertiam partem sicut ante capiant, sed integram portionem consequantur, nepotes ex filia talem accipiant nati qualem accipiunt nepotes ex filio procreati. Item Si avia decesserit nepotibus ex filio et neptibus ex filia derelictis, omnes pariter ad haereditatem aviae suae vocentur, et omnino nulla sit differentia, utrum omnes nepotes sint an neptes, utrum ex filio an ex filia procreati sin
Abbreviated transcription (Latin):
Ii consultatio sꝑet᷑. & pͥnceps occupatꝰ non
possit senatũ ad hoc ipsũ colligere ad le¬
gationes litigatoꝵ maneant in eadc̃ figura.
& nullum p̾uidiciũ patiant᷑. quanuis tẽpꝰ
statutũ transactũ sit. usq eo uidelicet do¬
nec pͥnceps uacationẽ habens senatores c̃¬

Expanded text:
i consultatio speretur, et princeps occupatus non possit senatum ad hoc ipsum colligere, allegationes litigatorum maneant in eadem figura, et nullum praejudicium patiantur, quamvis tempus statutum transactum sit, usque eo videlicet donec princeps vacationem habens, senatores co
Abbreviated transcription (Latin):
Quod si usts fructꝰ in seruo thicii ẽ ꝓpͥetas
meu̾ii ẽ: magis meuio fieri iniuria intel¬
ligit᷑. S si lib̾o qui tͥ bona fide seruit iniuria
facta sit: nulla tͥ actio dabit᷑. s suo nomine
id exꝑiri pot̾it. nͥ in c̾cumeliã tuã pulsatꝰ
sit. Iunc enĩ cõpetit ⁊ tͥ iniuriarum actio.
ut totiens admittat᷑ iniuriarum actio.
qͣtiens in tuã c̃tumeliã ei iniuria facta sit.

Expanded text:
etas Maevii, magis Maevio fieri injuria intelligitur. Sed si libero qui tibi bona fide servit, injuria facta sit, nulla tibi actio dabitur, sed suo nomine id experiri poterit, nisi in contumeliam tuam pulsatus sit; tunc enim competit et tibi injuriarum actio. ut toties admittatur injuriarum actio, quoties in contumeliam tuam ei injuria facta sit.
Abbreviated transcription (Latin):
supplicio subiciunt᷑. qͥ c̾tra c̃stitutionis
normã lenones eẽ ausi st̃. Omã aũ instru¬
m̃ta fideussores apud lenones int̾positas
ł alenonib c̾tra bonos mores factas. infir¬
mas atq inualidas eẽ constitutio iubet.

Expanded text:
licio subiiciuntur, qui contra constitutionis normam lenones esse ausi sunt. Omnia autem instrumenta et fideiussiones apud lenones interpositas, vel a lenonibus contra bonos mores factas infirmas atque inualidas esse constitutio iubet.
Abbreviated transcription (Latin):
damus tale. ut nec sibi nec alicui necesse
diei ꝙͦ. in panc & aqͥ ieunare debet aliqͥs.
Iro uno dic quẽ in pane ⁊ aqua ieiunare
debet.L. psalmos genib flexis in eccła si
fieri potest decantet. Sinautem: in loco c̃¬
uenienti eadẽ faciat. & unu pauꝑe̾ pascat.¬
& eodẽ die excepto uino carne ⁊ sanguine¬

Expanded text:
damus tale, ut nec sibi, nec alicui necesse anni, quem in pane et aqua jejunare debet. Pro uno die quem in pane et aqua jejunare debet, L psalmos genibus flexis in Ecclesia, si fieri potest, decantet: sin autem, in loco convenienti eadem faciat, et unum pauperem pascat, et eo die excepto vino, carne et sagi
Abbreviated transcription (Latin):
rem suã in sco loco cũ suspecto homine
colloquiũ hñtem : tradat eos eccłȩ defen¬
sori. uł aliis clericis. ut separatim custodi¬
ant᷑ in ꝑicło defensoris. ł clericoꝵ. ut au¬
ditos uidex mittat ad religiosũ ciuitatis
epm̃. ⁊ auctoritate ipsius accipiat eos. &
penis c̾tra ad ult̾os positis utrosq afficiat.
iustissimũ. neq ad ult̾os neq raptores mu¬
lieru̾ scoꝵ septis uindicari.⁊ multo magiᷤᷤ
siquis de ipso adult̾io intra scã mulieriᷤ
alienȩ loquutꝰ ẽ. Et gn̾alit̾ diffinimus.
& suspicatꝰ fuerit turpitudinis causa eoᷤᷤ
fecerit. ⁊ ille scđm leges ꝑsonas acceꝑit. &
causam discusserit. Pandectarum lib̾.

Expanded text:
em suam in sancto loco cum suspecto homine colloquium habentem, tradat ambos ecclesiae defensori vel aliis clericis, ut separati custodiantur periculo defensoris vel clericorum, ut aditus iudex mittat ad religiosum civitatis episcopum, et auctoritate ipsius accipiat eos, et poenis contra adulteros positis utrosque afficiat, iustissimum, neque adulterum, neque raptores mulierum, sanctorum septis vindicari, et multo magis, si quis de ipso adulterio intra sanctos alienae mulieri locutus est. Et generaliter definimus, et suspicatus fuerit turpitudinis causa eos t, et ille secundum leges personas acceperit, et causam discusserit. Quae omnia
Abbreviated transcription (Latin):
hende ꝑmisit seruũ quasdã res ad eũ pc¬
ferre: utrũ furti an serui corrupti tenea
tione suggestũ ẽ nantiqͦꝵ prudentum
suꝑ hoc altercationes ꝑspeximꝰ: qͥbꝰdã neq
furtineq serui corrupti actionẽ p̃stantib
qͥbꝰdã furti tantũmͦ : nos huiꝰmodi callidi¬
tati obuiã euntes. ꝑ nrãm decisionem
sanximꝰ ñ solũ furti actionẽ: s etiã serui
corrupti c̾tra eũ cdari. Licet enĩ is seruus
detior a sollicitatore minime factꝰ ẽ. ⁊ idõ
nꝰ c̃currant regule ꝗqͥ serui corrupti accionẽ
introducant: tam̃ consiliũ corruptoris ad
ꝑnitiẽ ꝓbitatis serui introductũ eͦ ut sit
ei penał actio imposita. tanꝗͣ si re ipsa fu¬
erit seruus corruptꝰ. ne ex huiꝰmodi impu¬
nitate ⁊ in aliu seruũ qͥ possit corrũpi tale
facinꝰ a quibdã ꝑpetretur. Tractatu .ui.

Expanded text:
ermisit servo quasdam res ad eum perferre, utrum furti an servi corrupti iudicitione suggestum est et antiquorum prudentium super hoc altercationes perspeximus, quibusdam neque furti neque servi corrupti actionem praestantibus, quibusdam furti tantummodo: nos huiusmodi calliditati obviam euntes, per nostram decisionem sanximus, non solum furti actionem, sed etiam servi corrupti contra eum dari: licet enim is servus deterior a sollinon concurrant regulae quae servi corrupti actionem introducant, tamen consilium corruptoris ad perniciem probitatis servi introductum est, ut sit ei poenalis actio imposita, tanquam si re ipsa fuerit servus corruptus, ne ex hujusmodi impunitate, et in alium servum qui possit corrumpi tale facinus a quibusdam perpetretur. CAP. 109. -
Abbreviated transcription (Latin):
si qͦd illi diripuer: isti retẽptant. Cuiꝰ peccatũ
qͥsq seq̃r: necesse c̃ ut eiꝰ pena seq̃tur. Neq enĩ
ustum ẽ pͥncipẽ legib obtẽꝑare suis. Tc̃ enĩ
iura sua ab omĩb custodienda existimet. qñ
& ipse ilł reuerentiã p̃bet. Principes legib
teneri suis. nec in se posse damnare ura q̃
in subiectis c̃stituunt. Iusta enĩ uocis eorũ
auctoritas. si qͦd popłis ꝓhibent. sibi ñ licen
patiant᷑. Sub religionis disciplina seculi
potestates subiecte st̃. & qͥnuis culmine re¬
gni sint p̃diti. uincło tam̃ fidĩ tenentur
astricti. ut fidem xp̃i suis legibꝰ p̃dicent.
& ipsã fidĩ pͣdicationẽ morib bonis c̃ser¬
Irincipes scłi ñnunꝗͣ intra ȩccłam potesta¬
tis adeptę culmina tenent. ut ꝑ eandem
potestatẽ disciplinã eccłasticam muniant
Ccti int̃ ȩccłam potestates necessariȩ ñ eẽnt.
nͥ ut qͦd ñ p̃ualet sacerdos efficere ꝑ doctri¬

Expanded text:
lli diripuerunt, isti retentant. Cujus peccatum lli diripuerunt, isti retentant. Cujus peccatum quisque sequitur, necesse est ut ejus poenam sequatur. Neque enim ustum est principem legibus obtemperare suis. Tunc enim jura sua ab omnibus custodienda existimet, quando et ipse illis reverentiam praebet. Principes legibus teneri suis, nec in se posse damnare jura quae in subjectis constituunt. Justa est enim vocis eorum auctoritas, si quod populis prohibent, sibi non licere patiantur. Sub religionis disciplina saeculi potestates subjectae sunt. Et quamvis culmine regni sint praediti, vinculo tamen fidei tenentur astricti, ut fidem Christi suis legibus praedicent, et ipsam fidei praedicationem moribus bonis conserPrincipes saeculi nonnumquam intra ecclesiam potestatis adeptae culmina tenent, ut per eandem potestatem disciplinam ecclesiasticam muniant. Ceterum intra ecclesiam potestates necessariae non essent, nisi ut, quod non praevalet sacerdos efficere per doctri
Abbreviated transcription (Latin):
maior ẽ. Potentes enĩ potent̃ corm̃ra pati¬
unt᷑. Cui enĩ plus cõmitit᷑. plus ab eo exi¬
subditoꝵ facile exemplis suis ł edificant
łsubu̾tunt. Idõ pͥncipẽ ñ oportet delin¬
quere. ne formam peccandi faciat peccati
eiꝰ impunita licentia. Nã rex qͥ ruit in
uicus. cito uiã ostendit erroris. Sic̃ legit᷑
deieroboamspeccauit. & peccare fec̃ istł
Illiꝰ aut̃ asscribit᷑. qͥcqͥd exemplo eiꝰ a subdi¬
tis ꝑpetrat᷑. Sic̃ ñnulli bonoꝵ pͥncipũ
deo placita facta sequunt᷑ uta facile multi
praua eoꝵ exempla sectant᷑ Pleriq autẽ
apud iniquos pͥncipes necessitate magis
quã uotã mali existunt. dũ ĩꝑus eoꝵ
obediunt. Nonnulli autẽ sic̃ ꝓmpti st̃ seqͥ reg
in malũ sic pigrisc̾ imitari illos in bonũ
Sepe unde mali reges peccant: inde mali ust¬
ficant᷑. dũ pͣcedentiũ cupiditatẽ & maliciam
corrigt̃. Nã reuera peccatis eoꝵ cõmunicam

Expanded text:
major est. Potentes enim, potenter tormenta patimajor est. Potentes enim, potenter tormenta patiuntur. Cui enim plus committitur, plus ab eo exisubditorum facile exemplis suis vel aedificant vel subvertunt, ideo principem non oportet delinquere, ne formam peccandi faciat, peccati ejus impunita licentia. Nam rex qui ruit in vitiis cito viam ostendit erroris. Sicut legitur de Jeroboam, qui peccavit et peccare fecit Israel . Illi autem ascribitur quidquid exemplo ejus a subditis perpetratur. Sicut nonnulli bonorum principum Deo placita facta sequuntur, ita facile multi prava eorum exempla sectantur. Plerique autem apud iniquos principes, necessitate magis quam voto, mali existunt, dum imperiis eorum obediunt. Nonnulli autem sicut prompti sunt sequi reges in malum, sic pigri sunt imitari illos in bonum. Saepe unde mali reges peccant, inde boni justificantur, dum praecedentium cupiditatem et malitiam corrigunt. Nam re vera peccatis e
Abbreviated transcription (Latin):
iniqͥtati eoꝵ c̃sentiat: s qͦd aptũ tempus
correctionis expectet. q̃n eoꝵ uicia uł em̃¬
dare uilleat ł punire. Multi adu̾sus pͥncipes
c̃iurationis crimine detegunt᷑. s probare
uolens ds clem̃tiã pͥncipum illos male
cogitare ꝑmittit. istos ñ deserit. De illors
malo beno istis fac̾ dum culpas qͣs illi agt̃.
istimira patientia indulgent. Red dere
malũ ꝓ malo: uicissitudo. ẽ iusticiȩ. S qui
clem̃tiam ad dit iusticiȩ: ñ malũ ꝓ malo
culpatis reddit sbonũ ꝓ malo offerisis ĩꝑtit¬
ifficile ẽ pͥncipẽ regredi ad meliꝰ. si ui¬
cuis fuerit implicatꝰ. Popłi enim peccantes
iudicẽ metuunt. Reges autẽ non nͥsolodĩ
timore metuq gehennȩ cohercent᷑. lib̾i
inp̃ceps ꝓruunt. & ꝑ abruptum licentiȩ
in omne facinꝰ uicioꝵ labunt᷑. Qnto qͥsq
in suꝑiori c̃stitutꝰ : loco: tanto in maiori
cusatur ꝑicło. & qͣnto splendoris honore
qͥsq celsior.ẽ. tanto si delinquat peccato

Expanded text:
tati eorum consentiat, sed quod aptum tempus correctionis exspectet, quando eorum vitia vel emendare valeat, vel punire. Multi adversus principes conjurationis crimine deteguntur, sed probare volens Deus clementiam principum, illos male cogitare permittit, istos non deserit. De illorum malo bene istis facit, dum culpas quas illi agunt, isti mira patientia indulgent. Reddere malum pro malo vicissitudo est justitiae. Sed qui clementiam addit justitiae, non malum pro malo culpatis reddit, sed bonum pro malo offensis impertDifficile est principem regredi ad melius, si vitiis fuerit implicatus. Populi enim peccantes, judicem metuunt. Reges autem, nisi solo Dei timore, metuque gehennae coerceantur, liberi in praeceps proruunt, et per abruptum licentiae, in omne facinus vitiorum labuntur. Quanto quisque in superiori constitutus est loco, tanto in majori conversatur periculo, et quanto splendoris honore quisque celsior est, tanto, si delinquat, peccato
Abbreviated transcription (Latin):
i mancipiũ tuum ꝑ um aut ꝑ furtam
ablatũ alii ex nulla iusta causa distraret
uendicanti tͥ dominiũ soluendi tͥ p̃ciũ
ꝓhibentibꝰ furtim arbores cicider̾ frustra
ueremini ne ex ꝑsona eoꝵ ultra noxȩ dedita¬
onc̃ sitis obstricti. cũ ex delictis seruorum
domini ignorantes ł ꝓhibentes ita c̃dẽna¬
ri debeant. ut aut noxȩ dedere seruũ. aut
c̃dẽnationes sufferro in sua hañt potestate.

Expanded text:
i mancipium tuum per vim aut per furtum ablatum alii ex nulla justa causa distraxerunt, vindicanti tibi dominum, solvendi pretium ohibentibus, furtim arbores caeciderunt, frustra veremini, ne ex persona eorum ultra noxae deditionem sitis obstricti, cum ex delictis servorum domini ignorantes, vel prohibentes, ita condemnari debeant, ut aut noxae dedere servum, aut condemnationes sufferre in sua habeant potestate.
Abbreviated transcription (Latin):
Qquis dixerit testẽ ꝓductũ inimicũ suũ eẽ.
siqͥdẽ ex criminali causa: omĩno ñ dicat
testimoniũ. Sinaũ exalia occasione: dicat
testimoniũ. s ꝑscriptio eiꝰ ei opponatur.
iqͥs mediatorẽ partiu᷑ se dixerit. idõq se
ñ oportere indubiũ testimoniũ in alteru¬
trum eoꝵ dicere. illi autẽ consenserint ut¬
ꝓducat᷑: consequens ẽ ut in hoᷤͨ casu etiam
inuitꝰ testimoniũ dicat. Capitulo .UII.¬
estiũ ꝑductio n̾ alit̾ habeatur. nͥ p̾sente
qͦq adu̾saria parte. ł c̾tumacit᷑ ñ ueniente
scił ut salua ei p̾scriptio competat. quã
opponendã ex istimauerit. Contuma¬
cit̾ aũ ñ uidet᷑ ab eẽ qͥ ex necessitate abfuit.
forte enĩ intra loca sco̾ꝵ fugerat.

Expanded text:
quis dixerit testem productum inimicum suum esse, si quidem ex criminali causa, omnino non dicat testimonium. Sin autem ex alia occasione, dicat testimonium, sed praescriptio ejus ei opponatur. is mediatorem partium se dixerit, ideoque se non oportere in dubium testimonium in alterutrum eoproducatur, consequens est, ut in hoc casu etiam inuitus testimonium dicat. Iestium productio non aliter habeatur, nisi praesente quoque adversaria parte, vel contumaciter non veniente, scilicet ut salva praescriptio competat, quam opponendam existimaverit. Contumaciter autem non videtur abesse qui ex necessitate bfuit forte enim intra loca sanctorum fugerat.
Abbreviated transcription (Latin):
Si lib̾tꝰ c̃tra patronũ suũ ingratus fuerit.
rescindi debet lib̾tas. Cauere aut̃ oportet
ingratitudines quȩ legibꝰ cognitȩ sunt.
ueluti si lib̾tꝰ manꝰ suas c̃̾tra patronũ mo¬
ueat. ł si c̃rumelias atroces ei fecerit. ł si
magnũ & intolerabile dãnũ ei dedic.

Expanded text:
si libertus circa patronum ingratus fuerit, rescindi debet libertas? Causae autem ingratitudinis legibus cognitae sunt: veluti si libertus manus suas contra patronum moverit, vel si contumelias atroces ei fecerit, vel si magnum et intolerabile damnum ei dederit;
Abbreviated transcription (Latin):
Qͦd si exponendã putauerit: animadũ
anccimꝰ nemini licere siue ab ingenuis
latuis ex positꝰ sit. eũ puerũ in suũ dñium
uindicare siue nomine siue asscriptione.
siue colonariȩ conditionis. s neq his qͥ eos
tionẽ coꝵ ꝓcurare. siue masculi sint siue
feminę. ut eos ł loco lib̾oꝵ ł loco seruorũ.
aut colonoꝵ habeant. s nullo discrimine
habito hi qͥ ab huiꝰmodi hominib educa¬
ti st̃ lib̾i & ingenui appareant. Qͦd pecu

Expanded text:
d si exponendam putaverit, animadverancimus nemini licere, sive ab ingenuis latus, expositus sit, eum puerum in suum dominium vindicare, sive nomine dominii, sive ascriptione, sive colonariae conditionis. Sed neque his qui eos tionem eorum procurare sive masculi sint sive feminae, ut eos vel loco liberorum, vel loco servorum, aut colonorum habeant, sed nullo discrimine habito, hi qui ab hujusmodi hominibus educati sunt, liberi et ingenui appareant. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
ibtꝰ ł lib̾ta in nulł negociis ẽtra quẽquã
testimoniũ dicere admittant᷑. excepto in
aliqͥb causis ubi ingenuitas deesse cogno¬
scit᷑ sic ꝑmissum ÷ & de seruis. Libro uii.¬
Si serui facinora dnõꝵ suoꝵ c̃̾fessi st᷑: nullo
mͦ audiant᷑. nͥ forte eos deferant maiestati.¬

Expanded text:
Libertus vel liberta in nullis negotiis contra quemquam testimonium dicere admittantur, excepto in aliquibus causis, ubi ingenuitas deesse cognoscitur, sicut permissum est et de servis. Si servi facinora dominorum confessi sunt, nullo modo audiantur, nisi forte eos reos deferant maiestati