comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
horũ totec ꝑ orbẽ frequẽ¬
tat ecclesice pam & hic
quin ita faciendum sit dis¬
putare. insolentissimȩ
in sanicce ẽ sed neq: hoc
neq: illud ẽ. in eo quod tu
queris restat igitur ut
deillo tertio genere sit
quod ꝑ loca regiones que
uaricctur: facict. ergo
quis quod inecclesia inqua
uenit inuenerit: non enĩ
quid quã eorũ contra fidẽ
hinc uel inde meliores:
his enĩ causis id ẽ aut ꝓpt̃
fidem aut propt̃ mores
uel emendari oport& qđ
ꝑperam fiebat uel institui
quod non fiebat: consue
adiuuat nouitate ꝑtur¬
bat: quac propt̃ que utilis
non ẽ ꝑturbatione in¬
fructuosc & consequent᷑
noxicc ẽ Nec ideo putce¬
rideb& institutũ ẽẽ mul¬
tis locis. ut illadie post
resr fectionem offera¬
tur: quic scriptũ ẽ. idẽ¬
idem . & calicem postce¬
nam dicens ipscm enim¬
potuit appellare cae¬
nac̃ quaciam corpus acce¬
perant ut deinde ca¬
licem acciperent: Nam
ipsam acceptionẽ eucha

Expanded text:
horum tota per orbem frequenhorum tota per orbem frequentat ecclesia; nam et hinc, quin ita faciendum sit, dubitare insolentissimae. insaniae est. sed neque hoc neque illud est in eo, quod tu quaeris. restat igitur, ut de illo tertio genere sit, quod per loca regionesque uariatur. faciat ergo quisque, quod in ea ecclesia, in quam uenit, inuenit. non enim quicquam eorum contra fidem hinc uel inde meliores. his enim causis, id est aut propter fidem aut propter mores uel emendari oportet, quod perperam fiebat, uel institui, quod non fiebat. ipsa quadiuuat, nouitate perturbat. quapropter quae utilis non est, perturbatione infructuosa et consequenter no- : xia est. Nec ideo putari debet institutum esse multis locis, ut illa die post refectionem offeratur, quia scriptum est: Identidem et calicem post cenam dicens; ipspotuit appellare coenam, qua jam corpus acceperant, ut deinde calicem acciperent. Aposipsam acceptionem Euchar
Abbreviated transcription (Latin):
ultime qua dragesime: &
mane & cdues perc̃: ueni¬
ensq: inpcctric̃ succ̃ ubi fi
nẽ diei hostices offerri
male atq: inlicite fieri
ipse uiderit: puerilis ẽ
iste sensus: cauendus in
nobis tolerandus & cor¬
rigendus in nostris : pri¬
mac ergo in quisitio tuc quã
in cõmunitorio posuisti
ex quotrium istorũ gene¬
rũ sit cdtende: queris
enĩ his uerbis quid per
quintac̃ fericm ultimcce
eb domadis paschece fieri
debect anofferendũ sit
mane & rursus postcenã
propter quod dictũ. ẽ simi¬
liter post qucc̃ cccenatũ ẽ
anieiunandũ & post ce¬
na tantũmodo offeren¬
dũ an&ic̃ ieiuncndũ : &
post oblationẽ sicut facere
solemus cenandũ ad hȩcita¬
q: itac respondeo : ut quid
horũ sit faciendũ sidiuinȩ
scripturae presciuit aucto¬
ritas. non sit dubitandũ
quinta facere deb ecmꝰ
ut legitimis ut iam non
quomodo faciendũ : sed
quomodo sacramerscum
intellegendũ sit dispute¬
mus : similiter & icc̃ si quid

Expanded text:
ultimae quadragesimae et ultimae quadragesimae et mane et ad uesperam ueniensque in patriam suam, ubi in fine diei mos est offerri, male atque inlicite fieri ipse uiderit, puerilis est iste sensus cauendus in nobis, tolerandus et corrigendus in nostris. Prima ergo inquisitio tua, quam in commonitorio posuisti, ex quo trium istorum generum sit, adtende. quaeris enim his . uerbis: \'Quid per quintam feriam ultimae hebdomadis quadragesimae fieri debeat? an offerendum sit mane et rursus post cenam propter illud, quod dictum est: Similiter postquam cenatum est, an ieiunandum et post cenam tantum modo offerendum, an etiam ieiunandum et post oblationem, sicut facere solemus, cenandum?\' ad haec itaque ita respondeo, ut, quid horum sit faciendum, si diuinae scripturae praescribit auctoritas, non sit dubitandum, quin ita facere debeamus, ut legimus, ut iam non quo modo faciendum sed quo modo sacramentum intellegendum sit, disputemus; similiter etiam, si quid
Abbreviated transcription (Latin):
si diligenter cd tendect᷑
appar& sic cliquis pere¬
grinus in eo forte loco ubi
ꝑs eueranter in obserua¬
tione quadragesime : nec
quinta sceb bacti lecuant
relaxanti eiuniũ: non
in quid hodie ieiunaboq:
ritur causa: quic non fit
inquid in pactria mec: quid
aliudiste nisi consu&udinẽ
succ̃ consu&udini alterius p̃¬
ponere conatur: non enĩ
mihi delibro dĩ hoc recitae¬
turus ẽ aut uniuersc q̃: dila¬
tatura ȩcclesicce plana uo¬
ce cestecuit: aut ostendit istũ
contrafidem facere. seccutẽ
secundũ fidẽ moresq: li inc
obtimos aut illũ uiolcre aut
se custodire conuincit: uio¬
lant scnȩ qui&em & pacem
succ̃ desuꝑ flucc questioneri¬
xcendo : malẽ tamen in re¬
b: huius modi ut & ille in hu¬
ius & hic in illius pactria ha
beo quod c&eri faciunt ñ
abhorrer& si uero &icmin
dlienco patric cũ peregrina¬
tur ubi macior & frequen¬
tior . & feruentior ẽ popu¬
lus dĩ uidit uerbi graticc
bis offerri quinta scbbati

Expanded text:
si diligenter attendatur, si diligenter attendatur, apparet. Sio aliquis peregrinus in eo forte loco, ubi perseueranter in obseruatione quadragesimae nec quinta sabbati lauant relaxantue ieiunium: „noriu inquit "hodie ieiunabo". quaeritur causa. ,,quia non fit" inquit "in patria mea". quid aliud iste nisi consuetudinem suam consuetudini alterius praeponere conatur? non enim mihi de libro dei hoc recitaturus est aut uniuersae qua dilatatur ecclesiae plena uoce certabit aut ostendet illum contra fidem facere, se autem secundum fidem, moresque hinc optimos aut illum uiolare aut se custodire conuincet. uiolant sane quietem et pacem suam de superflua quaestione rixando. mallem tamen in rebus huius modi, ut et ille in huius et hic in illius patria ab eo quod ceteri faciunt non abhorreret. sine etiam, in aliena patria cum peregrinaretur, ubi maior et frequentior et feruentior est populus dei, uidit uerbi gratia bis offerri quinta sabbati
Abbreviated transcription (Latin):
Neq: enĩ litigacuerunt
inter se aut quis quacm
eorũ se alteri p̃po suittac¬
cheus & ille centurio cũ
altercorũ gacudens indo¬
mũ succ̃ susceperit dnm̃
alter dixerit non sum
dignus ut sub tectũ meũ in¬
tres: ambo scclucctorsẽ
hon orificantes diuer¬
so & quecsi contrario mo¬
dolambo peccatis miseri.
ambo misericordicc̃con¬
secuti: ual& &icm ad
hanc similitudinẽ quod
in primo populo unicui
pricc̃ uoluntatẽ inore
mentũ illud quo subiuga¬
tus ẽ mundus: Ncc̃ ille ho¬
norando non aud& qoͥt¬
tidie sumere & ille hono¬
rando non aud& ullo die
p̃termit tere : contemp¬
tũ solum. non uult cibus
iste sicut manna fecstidi¬
ũ inde enĩ & apostolus
indigne dic̃ acceptum
ab eis qui hoc non discer¬
nebant ac& eris cibis
ueneratione singulacrit᷑¬
debitac: continuo quippe
cum dixiss& iuditiũ sibi
menducet & bibit ad¬
didit ut dicer& non diuu¬
dicans corpus dñi: quod
scctis toto ipsoloco inepis¬
tola cdchorintius prima:

Expanded text:
neque enim litigauerunt neque enim litigauerunt inter se aut quisquam eorum se alteri praeposuit Zacchaeus et ille centurio, cum alter eorum gaudens ■/ in domum suam susceperit dominum, alter dixerit: non sum dignus, ut sub tectum meum intres: ambo saluatorem honorificantes diuerso et quasi contrario modo, ambo peccatis miseri, ambo misericordiam consecuti. ualet enim ad hanc similitudinem quod in primo populo unicuiqpriam uoluntatem in ore amentum illud, quo subiugatus est mundus. nam et ille honorando non audet cotidie sumere et ille honorando non audet ullo die praetermittere. contemtum solum non uult cibus iste sicut manna fastidium. inde enim et apostolus indigne dicit acceptum ab eis qui hoc non discernebant a ceteris cibis ueneratione singularitdebita. continuo quippe cum dixisset: iudicium sibi manducat et bibit, addidit, ut diceret: non diiudicans corpus, quod satis toto ipso loco in epistula ad Corinthios prima,
Abbreviated transcription (Latin):
taentũ sac ramentum
dignus accedat: qui
enĩ mandu cauerit in¬
digne iuditiũ sibi man¬
ducat & bibit: Alius
contra: immo in quid si
tacnta ẽ plaga peccati.
atq imp&us morbi ut
medi camenta telic dif¬
ferenda sint auctorita¬
te antestitis deb& quis¬
que ab altccri remo¬
ueri cdcgendcc̃ peni¬
tenticc̃ & eccdem auc¬
toritate reconcilico¬
ri. hoc ẽ enĩ indigne
accipere : si eo tempo¬
re accipiat quodeb&
agere penitentiã p̃
ut crbitrio suo cũ li¬
b& uel auferat secom¬
comunioni uel reddat:
c& erũ sitanta non sunt
ut ex communi candus¬
unus quisque homo iudi¬
c&ur non sed ebere a
cottidicna medicina.
dominici corporis se¬
pacrare ꝯrectius inter
eos fortasse quis quãc
dirimit litem quimone
ut p̃cipue inXp̃i pace
ꝑ macnecct faciat autẽ
unus quisq: quod secun¬
dũ fidem suã pie credit
eẽ faciendũ : neuter
enim exhorreat corpus
& scenguinẽ dñi. sed sclub¬
rimũ sacramentũ cesta¬
tim hon ore contendaNT

Expanded text:
tantum sacramentum tantum sacramentum dignus accedat; qui enim manducauerit indigne, iudicium sibi manducat et bibit.\' alius contra: Immo, inquit, si tanta est plaga peccati atque impetus morbi, ut medicamenta talia differenda sint, auctoritate antistitis debet quisque ab altario remoueri ad agendam paenitentiam et eadem auctoritate reconciliari - hoc est enim indigneaccipere, si eo tempore accipiat, quo debet agere paenitentiam, non ut arbitrio suo, cum libet, uel auferat se communioni uel reddat. ceterum si tanta non sunt, ut excommunicandus quisque homo iudicetur, non se debere a cotidiana medicina dominici corporis separare". rectius inter eos fortasse quispiam dirimit litem, qui monet, ut praecipue in Christi pace permaneant. faciat autem unusquisque quod secundum fidem suam pie credit esse faciendum. neuter eorum exhorreat corpus et sanguinem domini, sed saluberrimum sacramentum certatim honorare contendant.
Abbreviated transcription (Latin):
quac̃ tibi: hoc cũ mactrire¬
nuncicessẽ libenter
amplexa eoego uero
dehac sententia &icẽ
adque &ic̃ cogitans.
ita semꝑ hacbui tcẽquec̃
ecc̃ ecelesti oraculo acce¬
perim: sensi enĩ sepe do
quorundam fratrum
contentioscẽ obstinati¬
onẽ. uel suꝑsticio scẽti¬
miditatẽ : qui mihi re¬
bus huius modi quacs
neq: sccc̃e scripturce
auctoritacte: neque
uniuersclis ecclesiȩ
tracditione. neq uitȩ
corrigende utiltate
adcestum possunt ter¬
minũ ꝑ uenire: tantũ
quicc sub ẽ. qualis cũq
racionctio cogitantis.
ut quia in succ pactria
sic ipse consueuit aut
quia. alibi uidit pere¬
grinc̃tionẽ succ̃ quo re¬
mociorẽ a suis. eodicti¬
orẽ factũ ꝓutat. tam li¬
tigio sccs. excitant ques¬
tiones : ut nisi quod ipsi
faciunt nihil rectum
estiment : dixerit aliquis
non qattidie accipien¬
dã eucaristicẽ: quesiens
quacre : qm̃ in quid eli¬
gendi sunt dies quib:
purius homo continen¬
tius que uiut quod ad

Expanded text:
quam tibi.\' hoc cum matri requam tibi.\' hoc cum matri renuntiassem, libenter amplexa est. ego uero de hac sententia etiam atque etiam cogitans ita semper habui, tamquam eam caelesti oraculo acceperim. sensi enim saepe doquorundam fratrum contentiosam obstinationem uel superstitiosam timiditatem, qui in rebus huius modi, quae neque sanctae scripturae auctoritate neque uniuersalis ecclesiae traditione neque uitae corrigendae utilitate ad certum possunt terminum peruenire, tantum quia subest qualiscumque ratiocinatio cogitantis aut quia in sua patria sic ipse consueuit aut quia alibi uidit et peregrinatione sua quo remotiorem a suis eo doctiorem se factum putat, tam litigiosas excitant quaestiones, ut, nisi quod ipsi faciunt, nihil rectum aestiment. Dixerit aliquis non cotidie accipiendam eucharistiam. quaesieris: Quare? Quoniam\\ inquit, eligendi sunt dies, quibus purius homo continentiusque uiuit, quo ad
Abbreviated transcription (Latin):
siã cdqucc̃cũq e for¬
te deuenerit: quod enĩ
neq: contrafidẽ neq
contra bonos mores
eẽ c̃uincitur¬
ferenteñ habendum :¬
& pro eorũ inter quos
uiuitur soci&cte ser¬
uandũ ẽ: Credo te
aliquando audiste
tacmen &icc̃ nunc com¬
memoro mater medio¬
locnið me consecuta
inuenit ecclesic̃ sabba¬
to non ieiunccre: coe¬
perat ꝑturbari & fluc¬
tuccri quid ceger&:
tũ ego teclia non cura¬
bcc̃ sed propt̃ ipsam
consolui de acre becc¬
tissimȩ memoricce uirũ
ambrosiũ : respondit
nihil sed ocere mepos¬
se. nisi quod ipse focce¬
r&. quicc simelius nos¬
s& id potius obserucc¬
r&: cũque ego putccs¬
sem nulla redditara¬
tione auctoritate sola
sua nos uoluisse ced mo¬
nere nescclibecto ieiu¬
nccremus subi secutus
ẽ & ait mihi : cũ romã
uenio ieunio sabbato:
cũ hic sum nonieiuno
&icc̃tu ad quaẽ forte ec¬
clesic̃ ueneris eius mo¬
rẽ seruac : si cui qua non
uis eẽ scandalũ : Nequẽ¬

Expanded text:
siam, ad quamcumque forsiam, ad quamcumque forte deuenerit. quod enim neque contra fidem neque contra bonos mores esse conuinciturferenter habendum et pro eorum. inter quos uiuitur, societate seruandum est. Credo te aliquando audisse, tamen etiam nunc commemoro: mater mea Mediolanium me consecuta inuenit ecclesiam sabbato non ieiunare. coeperat perturbari et fluctuari, quid ageret. tunc ego talia non curabam, sed propter ipsam consului de hac re beatissimae memoriae uirum Ambrosium. respondit nihil se docere me posse, nisi quod ipse faceret, quia, si melius nosset, id potius obseruaret, cumque ego putassem nulla reddita ratione auctoritate sola sua nos uoluisse admonere, ne sabbato ieiunaremus, subsecutus est et ait mihi: cCum Romam uenio, ieiuno sabbato; cum hic sum, non ieiuno: sic etiam tu, ad quam forte ecclesiam ueneris, eius morem serua, si cuiquam non uis esse scandalum nec quem
Abbreviated transcription (Latin):
ditac custo dimus: que qui¬
dem toto terrarũ orbe
serucntur datur intel¬
legi uel ab ipsis a postolis
uel plercriis conciliis quo¬
rũ .ẽ in ec desic saluber¬
rima auctoritas commen¬
data que statuta retine¬
ri sicuti quod dñi passio
i & resurrectio & as¬
censio inccelum. & ad¬
uentus decuelo sps̃ scĩ
anniuersccria sollemni¬
tecte caelebrantur: &
si quid aliud tale occur¬
rit quod seruactur ab
uniuersa quacũq sedif¬
fundit ecclesic: aliaue¬
ro que loca terrarũ regi¬
ones q: uariantu: sicuti
ẽ. quod alii ieiunant
sabbato aliinon: Alii cot¬
tidie cõmunicant corpo¬
ri& saenguini dominico
Alii certis dieb: accipiunT:
alibi nullus in termittitꝰ
quo non offercctur: Alibi
nico: Alibi tantũ dominico:
&siquid aliud huius
modi animar aduertipo¬
test : totũ hoc genus resũ
libertes hab & obseruati¬
ones nec disciplina ulla
in his melior graui psu¬
dentique xp̃ianoni¬
si ut eomodo ageet qđ
agere uiderit eccle¬

Expanded text:
dita custodimus, quae quidita custodimus, quae quidem toto terrarum orbe seruantur, datur intellegi uel ab ipsis apostolis uel plenariis conciliis, quorum est in ecclesia saluberrima auctoritas, commendata atque statuta retineri, sicuti quod domini passio et resurrectio et ascensio in caelum et aduentus de caelo spiritus sancti anniuersaria sollemnitate celebrantur et si quid aliud tale occurrit, quod seruatur ab uniuersa, quacumque se diffundit. ecclesia. Alia uero, quae per loca terrarum regionesque uariantur, sicuti est, quod alii ieiunant sabbato, alii non, alii cotidie communicant corpori et sanguini dominico, alii certis diebus accipiunt, alibi nullus dies intermittitur, quo non offeratur. alibi nico, alibi tantum dominico et si quid aliud huius modi animaduerti potest, totum hoc genus rerum liberas habet obseruationes nec disciplina ulla in his melior graui prudentique Christiano, nisi ut eo modo agat, quo agere uiderit eccle
Abbreviated transcription (Latin):
CNSSIMO FILIO
lanuario agusti¬
nus in dño salutem: ad ea
que me interrogasti malẽ
prius nosse quid interro¬
gatus ipse responderes:
Ita enim uel casprobando
uel emendando respon¬
siones tuccs. multo breuius
possem respondere : & te
fac illi ea ut confirmarẽ
aut corrigerem: hoc quidẽ
ut dixi malem. Ged tamen
ut nunc responderem:
malui longiorẽ facere ser¬
monẽ quam dilationem
primo itaque tenere teuo¬
lo quod ẽ. huius disputatio¬
Nis caputꝰ dnm nrm̃ ihm̃
xp̃m. sicut ipse in euange¬
lio loquitur leniiugo suo
non sub didisse & sarcinȩ
leui unde sacramentis
numero paucissimis. ob¬
seruactione facillimis sig¬
nificatione prȩstantis¬
simis soci&ctem noui po¬
puli colligacuit sicuti .ẽ
baptismus trinitatis no¬
mine consecratus. cõmu¬
nicatio corporis & san¬
guinis ipsius & sequid
aliud inscripturis canoni¬
cis cõmendectur excep¬
tis his que seruitutẽ po¬
que & in quinque libris
moysi leguntur: ill autẽ
quȩ non scripta sedtra.¬

Expanded text:
SSIMO FILIO IAXUARIO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM. Ad ea, quae me interrogasti, mallem prius nosse, quid interrogatus ipse responderes; ita enim uel adprobando uel emendando responsiones tuas multo breuius possem respondere et te facillime aut confirmarem aut corrigerem. hoc quidem, ut dixi, mallem. sed tamen ut nune responderem, malui longiorem facere sermonem quam dilationem. primo itaque tenere te uolo, quod est huius disputationis capum. sicut ipse in euangelio loquitur, leni iugo suo nos subdidisse et sarcinae leui. unde sacramentis numero paucissimis, obseruatione facillimis, significatione praestantissimis societatem noui populi conligauit, sicuti est baptismus trinitatis nomine consecratus, communicatio corporis et sanguinis ipsius et si quid aliud in scrip- - turis canonicis commendatur exceptis his, quae seruitutem poquae et in quinque libris Moysi leguntur. illa autem, quae non scripta sed tra
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc tamen non arbitror
institutũ. nisi quia pluses
& prope omnes inple¬
risque locis eo dielaua¬
rȩ consuerunt: & quico
non nulli & ic̃ ieiuniũ
custodiunt: mcone offer¬
tur propter pranden¬
tes quicc ieiunia simul&
lccuacra tollercre non
possunt. aduesperamue¬
ro propt̃ ieiuncntes. si
autẽ queris cur &icm
lccucndimos ortus sit
nihil mihi dehacre cogi¬
tanti probabilius occur¬
rit : nisi quiac baptitan¬
dorũ corpora ꝑ obserua
autem diẽ potius ad hoc
electũ quo cena dominica
anni uersccricce cccele¬
bratur. & quicc concessũ
ẽ. hoc bcptismũ acceptu¬
ris multi cũ his lauare
uoluer ieiuniũ que lcex a¬
re hisut potui disputcens
moneo ut ecc que p̃locutus
sum serues quantũ potes.
ut dec& ecclesicce pruden¬
tem cdpacificũ filiũ alia quȩ
inter rogasti si dñs uolue¬
rit alio tempore expediã¬

Expanded text:
hoc tamen non arbitror hoc tamen non arbitror institutum, nisi quia plures et prope omnes in plerisque locis eo die lauare consueuerunt, et, quia nonnulli etiam ieiunium custodiunt, mane offertur propter prandentes, quia ieiunia simul et lauacra tolerare non possunt, ad uesperam uero propter ieiunantes. Si autem quaeris, cur enam lauandi mos ortus sit, nihil mihi de hac re cogitanti probabilius occurrit, nisi quia baptizandorum corpora per obseruatautem diem potius ad hoc electum, quo cena dominica anniuersarie celebratur. et quia concessum est hoc baptismum accepturis, multi cum his lauare uoluerunt ieiuniumque laxare. His, ut potui, disputatis moneo, ut ea, quae praelocutus sum, serues, quantum potes, ut decet ecclesiae prudentem ac pacificum filium. alia quae interrogasti, si dominus uoluerit, alio tempore expedia
Abbreviated transcription (Latin):
cummorem nemo uccrias¬
s& cum uero ait a posto¬
lus  dehoc sacramento
loquens: propt̃ quod fr̃s
cum conueneritis ad man¬
ducandũ inuicem expec¬
tacte. siquis esurit domi
manduc& : ut non cediu¬
ditiũ conuenictis: stectim
subtexuit: c& erec autem
cũ uenero ordinabo un¬
de intellegidatur quia
multum erat ut in epis¬
tula totũ illis agendior¬
dinem in sinucor& que
uniuerse ꝑ orbem ser¬
uat ecclesiae  abipso or¬
dincctũ eẽ. quod nulla ho¬
rum diuer sitecte uccricctꝰ
sed non nullos probabilis
quȩdcc̃ ratio delectauit.
uno certe die ꝑ annũ qucc̃
ipscc̃ cencẽ dñs dedit tom¬
quac̃ ad insignorẽ comme¬
morationẽ post cibos offer¬
ri & accipilicect corpus
& scenguinem dñi. hones¬
tius autẽ arbitr or echo¬
ra fieri. ut qui &icc̃ ieiu¬
nacuerit post refectionem
que hora non cefit ad ob¬
lationem possit occurrȩ¬
re quac ꝓpt̾ neminẽ cogi¬
mus dominica illacenco
prandere sed nulli &icẽ
contradicere audemus

Expanded text:
eum morem nemo uariaseum morem nemo uariasset. cum uero ait apostolus de hoc sacramento loquens: Propter quod, fratres, cum conuenitis ad manducandum, inuicem expectate; si quis esurit, domi manducet, ut non ad iudicium conueniatis, statim subtexuit: Cetera autem, cum uenero, ordinabo. unde intellegi datur, quia multum erat, ut in epistula totum illis agendi ordinem insinuaret, quae uniuersa per orbem seruat ecclesia, ab ipso ordinatum esse, quod nulla morum diuersitate uariatur. Sed nonnullos probabilis quaedam ratio delectauit: uno certo die per annum, quo ipsam cenam dominus dedit, tamquam ad insigniorem commemorationem post cibos offerri et accipi liceat corpus et sanguinem domini. honestius autem arbitror ea hora fieri, ut, qui etiam ieiunauerit, post refectionem, quae hora nona fit, ad oblationem possit occurrere. quapropter neminem cogimus ante dominicam illam cenam prandere, sed nulli etiam contradicere audemus.
Abbreviated transcription (Latin):
ccntibus dix̃ : qm̃ unus
ex uobis trad& me: po t
enĩ tradidit sac ramentũ
doprimo acceperint dis¬
cipuli corpus & sanguinẽ
dñi : non eos accepisse ieiu¬
nos: Num quid damenꝓp.¬
ter ecc calum nicendumẽ
uniuer scce ecclesicce qđ
aieiunis semꝑ accipitur :¬
& hoc enĩ placuit spũiscõ ut
inhonorẽ tantis a cram̃ti
in os xp̃iani prius domini¬
cũ corpus intrar&: quac̃ ce¬
tericibi: Namideo ꝑuni¬
uersum orbem mos iste ser¬
uectur: Neq enĩ quia post
cibos dedit dñs p̃ropterec
pransi aut cenacti ad illud
scccramentũ accipiendũ
conuenire debebunt: aut
sic̃ faciebant quos aposto¬
lus arguit: & emendat
mensissuis istamis cere:
namq: sclucctor quo ue¬
hementius commenda¬
r& misteriiillius altitudi¬
nem ultimũ hoc uoluit infi¬
gere cordib: & memoriȩ
discipulorum quib: ad pas¬
sionem digressurus erat.
& ideo non p̃cepit quo
decinceps ordine sumere
si hoc ille monuiss& ut
post cibos alios semꝑ aci¬
ciper&ur. credo quodi

Expanded text:
is dixit: quoniam unus ex uobis tradet me. post enim tradidit sacramentum; do primo acceperunt discipuli corpus et sanguinem domini, non eos accepisse ieiunos. Numquid tamen propterea calumniandum est uniuersae ecclesiae, quod a ieiunis semper accipitur? ex hoc enim placuit spiritui sancto, ut in honore tanti sacramenti in os christiani prius dominicum corpus intraret quam ceteri cibi; nam ideo per uniuersum orbem mos iste seruatur. neque enim quia post cibos dedit dominus, propterea pransi aut cenati fratres ad illud sacramentum accipiendum conuenire debeant aut, sicut faciebant, quos apostolus arguit et emendat, mensis suis ista miscere. namque saluator quo uehementius commendaret mysterii illius altitudinem, ultimum hoc uoluit infigere cordibus et memoriae discipulorum, a quibus ad passionem digressurus erat. et ideo non praecepit, quo deinceps ordine sumeretcum. nam si hoc ille monuisset, ut post cibos alios semper acciperetur, credo, quod
Abbreviated transcription (Latin):
Posesibilitas nobis
operis inchoatur ex o¬
pere ipsa fides perfici¬
tur: Opus enim fide
praeuenitur fides ope¬
ribus consũmatur.
Opera autem ante fi¬
dem nequãquam pro¬
desse : quianihil ual&
amalo declinare &
agere quod pertin&
adsalutem qui ipsam
s alutis uelnes cit uel
negat auctorem : Item
fides sine operibus.
Nequa quam prõdest
quia non potest perfi¬
dem dñ placere qui dm̃
condemnit inopere: ob
hoc & sides sine operib
mortua est Iuxta iaco¬
bum : & opus extrafidẽ
uacuum est iuxta pau
ante fidem nulla modo
esse opus bonum: Iaco¬
bus narrat nihil uale¬
r& sine opere bono:
hc siper hoc iuxta pri¬
mum opera fidẽ pre¬
cedentia nihil pros
Iuxta alterum subse¬
quentia multum pro¬
sunt. Iacobus dicit.
Abraham paternost᷑
ex operibis ius tificatis
est. Paulus dicit. Cre¬
didit abra ham dõ &re¬
putatum est illi adius¬
titiam: Quid ergo utn¬
qu e sedestruunt᷑ absit
sed utrique nos instru¬
unt: Nam secundum
paulum Abraham ex

Expanded text:
possibilitas boni possibilitas boni operis inchoatur, ex opere ipsa fides perficitur. Opus enim fide praeuenitur, fides operibus consummatur. Opera autem ante fidem nequaquam prodesse, quia nihil ualet a malo declinare et agere quod pertinet ad salutem qui ipsum salutis uel nescit uel negat auctorem. Item fides sine operibus nequaquam prodest, quia non potest per fidem Deo placere qui Deum contemnit in opere. Ob hoc et fides sine operibus mortua est, iuxta Iacobum; et opus extra fidem uacuum est, iuxta Paulante fidem nullo modo esse opus bonum, Iacobus narrat fidem nihil ualere sine opere bono. Ac per hoc, iuxta primum, opera fidem praecedentia nihil prosunt; iuxta alterum, subsequentia multum prosunt. Iacobus dicit: Abraham pater noster ex operibus iustificatus est. Paulus dicit: Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam. Quid ergo? Vtrique se destruunt? Absit. Sed utrique nos instruunt. Nam secundum Paulum, Abraham ex
Abbreviated transcription (Latin):
actionis usu. interdũ
magna differenti a
est animorũ. Nam qui
bus dam sola con¬
tomplatio proficit.
quibus dam uero ac¬
tiua sola est consola¬
tio: his media & utrius¬
q: conposita. ut ilior
est magis adrefouen¬
das mentis angustias.
que solent perunius
intentionem nutrires
Ut deutrius que par¬
tibus melius temƿe¬
rentur: Nam & quod
perdiem saluator
signis & mira culis in
urbibibus curus cabat:
Actiuam nobis cõmen¬
dabat᷑ uitam: quod
uero in montem ortc¬
tionis studio ꝑ noc¬
tabat: uitã contem¬
plationis significabat:
Idcirco dĩ seruus iux¬
ta imitationẽ xp̃i:. Nec
sic actualem uitã amit¬
tat & contem platiuã
agat᷑  Al terͫ  enim in¬
cedens offendit. sicut
enim percontẽpla¬
tionẽ amandus est ds̃
Ita per actualem ui¬
tam diligendus est
proximur: Ac ꝑhoc
sic non pos su mus si¬
nȩ utraque esse uita
sicut & sine utraque¬
dilectione esse nequa¬
quam possumus. xxii¬
INTER FIdem &opus
hoc dis tar qd exꝑide

Expanded text:
actionis usu interdum actionis usu interdum magna differentia est animorum. Nam quibusdam sola contemplatio proficit, quibusdam uero actiua sola est consolatio. His media et de utrisque conposita utilior est magis ad refouendas mentis angustias, quae solent per unius intentionem nutriri, ut de utriusque partibus melius temperentur. Nam et quod per diem Saluator signis et miraculis in urbibus coruscabat, actiuam nobis commendabat uitam. Quod uero in monte orationis studio pernoctabat, uitam contemplationis significabat. Idcirco Dei seruus iuxta imitationem Christi, nec actualem uitam amittit, et contemplatiuam agit. Aliter enim incedens offendit. Sicut enim per contemplationem amandus est Deus, ita per actualem uitam diligendus est proximus. Ac per hoc sic non possumus sine utraque esse uita, sicut et sine utraqudilectione esse nequaquam possumus. Inter fidem et opus hoc distat, quod ex fide
Abbreviated transcription (Latin):
ditur quae erat pulcra
seds terelis quia per contẽ¬
plationis otium minus
operum filii generantur
Actiuã icutem uitam̃
mons trabat la sine
oculis sed fecunda
quia actio laborios a
alta considerans. sed eo
quod sierga proximi
utilitatem plus exhib&
fecundior in operibus
quasi infiluis crescit:
sic & marta & maria.
quarum una uirtu ti¬
bus mentem exercebat
inopere. Aldera requi¬
es cebat defixa in con¬
ton platione. Hi aut̃
qui ad contem platio¬
nis otium uenire con¬
tendunt prius se insta¬
dio. actiuae uitȩ exer¬
cere debent. Utdum
opere iustitiae feces
pec catorum ex hau¬
riunt : Cormundum ex¬
hib eant aduidendũ
d̃ti: nam mens quae
aut tem poralem adhuc
gloriam quȩrit: aut
carnales concupis cen¬
dae temta tionibus
cedit. Acon tẽpladione
pro cul dubio prohibe¬
tur. unde & populis
dum legem actiper&
amonte : ĩdest a sublimi
contem platione qua si
carnalium curiositas
uan gelio curatus
uersari : In ipso autem
condem plationis. uiel

Expanded text:
ditur, quae erat pulchra ditur, quae erat pulchra sed sterilis, quia per contemplationis otium minus operum filii generantur. Actiuam autem uitam monstrabat Lia sine oculis, sed fecunda, quia actio laboriosa alta considerans. Sed in eo quod se erga proximi utilitatem plus exhibet, fecundior in operibus quasi in filiis crescit. Sic et Μartha et Maria, quarum una uirtutibus mentem exercebat in opere, altera requiescebat defixa in contemplatione. Hii autem qui ad contemplationis otium uenire contendunt, prius se in studio actiuae uitae exercere debent, ut dum opera iustitiae faeces peccatorurn exauriunt, cor mundum exhibeant ad uidendum Deum. Nam mens quae aut temporalem adhuc gloriam quaerit, aut carnalis concupiscentiae temptationibus cedit, a contemplatione proculdubio prohibetur. Vnde et populus dum legem acciperet a monte, id est a sublimi contemplatione, quasi cavangelio curatus versari. In ipso autem contemplationis vel
Abbreviated transcription (Latin):
uenit eñi gr̃a euangelii
temperauit legis auste¬
ritatem: ad plic uit¬
que populum sibi gen¬
ACTIUAM &CON¬
templatiuam
uitao heCdis¬
tantia est
Actiua uita est que
Mino peribus iustiti¬
ae & proximi utilita¬
tae uersatur: Contẽ¬
platiua autem que
uacans ab omni nego¬
tio in sola di dilectio¬
ne difigitur: harum
una inopere bona con¬
uersationis. Altera in
contemplatione in¬
mutabilis ueritatis ẽ
una quae ex fide in hac
peregrinatione uiuit.
alter aquae bene ui¬
uentes usque ad regnũ
per ducit: Actiuae em̃
uitae magna sunt prȩ¬
mia : sed contem plati¬
uae potiora. Actiua
uita ex bonis operibus
incipit : Contem platiua
peruenit ad quõd inten¬
dit Actiuȩ uitae opera
cũ corpore finiuntur.
Contem platiuȩ autem
gaudia infine amplus
crescunt : Illa enim
quam uis utilis & bona-
tamen cũ requi es ue¬
nerit transitoria. Ista
uero bonioperis transi¬
turi mercis est & requi¬
es permansura: Contẽ¬
platiua perrocchelosten¬

Expanded text:
Venit enim gratia euangelii, Venit enim gratia euangelii, temperauit legis austeritatem, adplicauitque populum sibi genactiuam et contemplatiuam uitam haec distinctio est: actiua uita est quae in operibus iustitiae et proximi utilitate uersatur; contemplatiua autem quae uacans ab omni negotio, in sola Dei dilectione defigitur. Harum una in opere bonae conuersationis, altera in contemplatione inmutabilis ueritatis est. Vna, quae ex fide in hac peregrinatione uiuit, altera quae bene uiuentes usque ad regnum perducit. Actiuae enim uitae magna sunt praemia, sed contemplatiuae potiora. Actiua uita ex bonis operibus incipit, contemplatiua peruenit ad quod intendit. Actiuae uitae opera cum corpore finiuntur, contemplatiuae autem gaudia in fine amplius crescunt. Illa enim, quamuis utilis et bona, tamen cum requies uenerit, transitura. Ista uero boni operis transituri merces est et requies permansura. Contemplatiua uita per Rachel osten
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃m infũdit. Nam prȩ¬
cepta legaliaque illi po¬
pulo data sunt. conpa¬
ratione me liorum:
&iam non bona dicun¬
tur quia quȩ precipi¬
unt non ꝑ fitiunt.
gratia uero euangelii
quod ex terius impae¬
rat Interius ut ꝑ fiti¬
adiuuat: atur: eze chielis enim
destimonio dititur: de¬
di eis pͥcepta non boria.
utiꝰquia meis quȩdam
inutilia infirmioribus
sensibus agenda permis¬
sa sunt : sicut illud ubi
ds̃ usrahelitarum cu¬
piditatem spoliis aegro¬
tiorum satiari permi¬
sit: Nam & pro eo quod
carnalis populus modũ
egreder&ur uindictȩ
lex permit tit carnali¬
bus uicem rependere
mali quod euangelia.
firmioribus u&ant.
Pro inde ergo dicuntr
non bona quõ euange¬
lio conparata legis prae¬
cepta inferiora noscun¬
tur: Ante aduentum
redemtoris ñri genti¬
lis populus. ⁊deo non ob¬
temperauit legi. qui a ñ¬
dum intellegebatur
sensu spalilex enim
grauia atq dura secdm
litteram iubebat.
Ideo contempnebatrꝰ

Expanded text:
Spiritum infudit. Nam praeSpiritum infudit. Nam praecepta legalia quae illi populo data sunt, conparatione meliorum, etiam non bona dicuntur, quia quae praecipiunt non perficiunt; gratia uero euangelii quod exterius imperat, interius ut perficiatur iuuat. Ezechielis enim testimonio dicitur: Dedi eis praecepta non bona. Vtique quia in eis quadam inutilia infirmioribus sensibus agenda permissa sunt, sicut illud, ubi Deus Israhelitarum cupiditatem spoliis Aegyptiorum satiari permisit. Nam et pro eo quod carnalis populus modum egrederetur uindictae, lex permittit carnalibus uicem rependere mali, quod euangelia firmioribus uetant. Proinde ergo dicuntur non bona, quoniam euangelio conparata, legis praecepta inferiora noscuntur. Ante aduentum enim Redemptoris nostri, gentilis populus ideo non obtemperauit legi, quia nondum intellegebatur sensu spiritali. Lex enim grauia atque dura secundum litteram iubebat, ideo contemnebatur.
Abbreviated transcription (Latin):
que illic adnuntiata fu¬
erunt. explentur: Item
in lege mandata : scripta
sunt & promissas&
mandata legem imple¬
re uel conseruare iube¬
bant: promissa uero figu¬
ris ebtecta sacramentorũ
futurã euargelicam gra¬
tiam predicabant: Inle¬
ge enim mandata tenen¬
tur : promissa uero in eu¬
angelii plenitudine con¬
summantur: Legem enĩ
euangeli aconplent: &
significationem coepti
plenitudo testamento¬
rum. ꝓtemnihil amplus
lex prestitit : Nisi quod
solo peccatum monstra¬
uit . non abstulit. & sub
suo terrore redactos
homines seruos effecit
&inde sp̃m seruitutis
habuisse priorem popu¬
lum apostolus docuit
Euangelium uero ueni¬
ens crud elitatem legis
amouit pec cata quȩ lex
puniebat per sp̃m seui¬
tutis laxauit per spm̃
redidit. amorem implẽ¬
ide legis omnibus con¬
donauit: & side inceps
por endã commi se¬
rit per eundem adop¬
tionis a sp̃m indulgit
formam bene agendi
prebuit: &ut pos siagi
quȩ docuit adiuitorẽ

Expanded text:
quae illic enuntiata fuquae illic enuntiata fuerunt, explentur. Item in lege mandata scripta sunt et promissa, sed mandata legem implere uel conseruare iubebant, promissa uero, figuris obtecta sacramentorum, futuram euangelicam gratiam praedicabant. Ιn lege enim mandata tenentur, promissa uero in euangelii plenitudine consummantur. Legem enim euangelia conplent, et significationem coepti plenitudo Testamentorum. Item nihil amplius lex praestitit, nisi quod solum peccatum monstrauit, non abstulit, et sub suo terrore redactos homines seruos effecit, et inde spiritum seruitutis habuisse príorem populum Apostolus docuit. Euangelium uero ueniens crudelitatem legis amouit; peccata, quae lex puniebat per spiritum seruitutis, laxauit per spirireddidit, amorem implendae legis omnibus condonauit, et si deinceps punienda commíserit, per eundem adoptionis spiritum indulgit; formam bene agendi praebuit, et ut possint agi quae docuít adiutorem
Abbreviated transcription (Latin):
Hic ipsa sabbati requi¬
es in xp̃o hab&ur. qui
dixit: Uenite achne
omnes qui laboratis
& honeratiestis: & ego
uos refitiam. & inueni¬
&is requiem animabis
ur̃is: Illic escam anima¬
lium in mundorũ ꝓ ib&ur
Hic incorpore xp̃i q idẽ
inscĩs suis non udmit titur:
Quic quid ꝓ illu animaliu
inmunda in mores homi¬
nũ significat᷑ Illic pecori¬
bis immolitis carnis.
& sanguinis ostie offe¬
rebantur. hic sacrifi¬
cium carnis & sanguinis
xp̃i offertur. quod ꝑ
illa anmalia figuraban¬
tur: Illic ex carne agni
pas ca caelebratur. Hic
pascha nostrum immo¬
latus est xp̃s quiẽ ueris
agnus inmaculatus.
Illic neomeniae. idest. noue
lunae printipia coleban¬
tur. hic noua creatura
inxp̃o ac cipitur. Ut pao¬
lus ait: siqua in xp̃o noua
creatura u& era transi¬
erunt: Ec ce facta sunt
noua quid plura in lege
quipƿe res geste perfiia¬
gurã insigni ficationẽ
futuro rum adunti¬
abantur : Ingratia uero
euangelicȩ ueritatis

Expanded text:
hic ipsa sabbati requihic ipsa sabbati requies in Christo habetur, qui dixit: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam, et inuenietis requiem animabus uestris. Illic esca animalium inmundorum prohibetur, hic in corpore Christi, id est in sanctis suis, non admittitur quicquid per illa inmunda animalia in mores hominum significatur. Illic, pecoríbus immolatis, carnis et sanguinis hostiae offerebantur, hic sacrificium carnis et sanguinis Christi offertur, quod per illa animalia figurabatur. Illic ex carne Agni Pascha celebratur, hic Pascha nostrum immolatus est Christus, qui est uerus Agnus inmaculatus. Illic Neomeniae, id est nouae lunae principia colebantur, hic noua creatura in Christo accipitur, ut Paulus ait: Si qua in Christo noua creatura, uetera transierunt, ecce facta sunt noua. Quid plura? In lege quippe res gestae per figuram in significationem futurorum adnuntiabantur, in gratia uero euangelicae ueritatis,
Abbreviated transcription (Latin):
donum gratiae non om¬
nibus ad integrum da¬
tum sed singulis dona
singula diuiduntur
scilic& ut quasi membra
corporis singula offitia
habeant: & alter indigeat
alteri: quod non hab&
alter: promde omniũ
fiunt communia dũ fi
Quod inlege lit tera
Uest in euangelio grã
illa abuit umbra: ista im¬
maginẽ: illa data est ꝓp¬
ter trangressionẽ: ista
propter iustificationẽ
illa ignorante demons¬
trat pec catum: ista
agnitum adiuuat ut
uit&ur: Illa flagitiis
de ditus increpãt: ista
pec cantes bonita te¬
propria liberat: illa
talionẽ reddendam
decreuit: ista &i ampro
inimicis orare iussit.
illa coniugiorum indul¬
tis habens crescere
& generare preceptẽ
ista continentiam sua¬
sit Illic predicator cir¬
cum cisiort sola car¬
nis: hic laua crum in
ablutione cordis & cor¬
poris Illic hananitidis
regnum & promis sio¬
nes rerũ tem poridiũ
continentur. hic uita
aderna regnũ que cae¬
lorum promittitur
Illic sabbatiotium &
requies caela ebratur

Expanded text:
donum gratiae non omdonum gratiae non omnibus ad integrum datur, sed singulis dona singula diuiduntur, scilicet ut, quasi membra corporhabeant, et alter indigeat altero quod non habet alter; proinde omnia fiunt communia, dum fiterest, quod in Lege littera est, in Evangelio gratia: illa habuit umbram, ista imaginem; illa data est propter transgressionem, ista propter justificationem; illa ignorantiae demonstrat peccatum, ista agnitum adjuvat, ut vitetur; illa flagitiis deditos increpat, ista peccantes bonitapropria liberat. Illa talionem reddendam decreuit, ista etiam pro inimicis orare iussit. Illa, coniugiorum indultis habenis, crescere et generare praecepit, ista continentiam suasit. Illic praedicatur circumcisio sola carnis, hic lauacrum in ablutione cordis et corporis. Illic Cananitidis regnum et promissions rerum temporalium continentur, hic uita aeterna regnumque caelorum promittitur. Illic sabbati otium et requies celebratur,
Abbreviated transcription (Latin):
te uł exmerito arbi¬
trii consequi. sed soliis
diuine pi&atis bonita¬
te largire quidam
enim gratis misericor¬
diȩ eius preuenti do¬
no saluantur effecti
uasa misericordiae
quidam uero repro¬
bi apti ad paenam.pͥ¬
destinati damnantur.
effecti uasa iroce quod
exemplum. dees au &
iacob uec dum natis col¬
legitur. qui dũ eent
una conceptione uel
pastu editi pariq nexu
peccati originalis adstric¬
ti. alterum tamen eoꝵ¬
ad semisericordiae di¬
uinȩ preue nies boni
tiae seueritate. hodio
habitum in massam per¬
ditionis relictum dam¬
nauit. sicut ad proph& am
idem h̃s loquitur diceis
Iacob dilexi: esau autem
odio habui. Unde conse¬
quens ẽs Nullis pͥuenien¬
tibus meritis conferri
gratiam : sed sola uocati¬
one diuina neque
quem quam saluari siue
damnari elegi. uel reproba¬
re nisi ex proposito prȩ¬
distinantis di qui iustus ẽ.
inreprobatis: misericors¬
aut̃ in electis: uniuersȩ
uiae dñi misericordia
& ueritas. Omne autem

Expanded text:
te uel ex merito arbite uel ex merito arbitrii consequi, sed solius diuinae pietatis bonitate largiri. Quidam enim gratissimae misericordiae eius praeuenientis dono saluantur, effecti uasa misericordiae; quidam uero reprobi habiti, ad poenam praedestínati, damnatur, effecti uasa irae. Quod exemplum de Esau et Iacob necdum natis colligitur. Qui dum essent una conceptione uel partu editi, parique nexu peccati originalis adstricti, alterum tamen eoad se misericordiae divinae praeveniens bonittiae severitate odio habitum in massa perditionis relictum damnavit. Sicut et per prophetam idem Deus loquitur dicens: Jacob dilexi, Esau autem odio habui . Unde consequens est, nullis praevenientibus meritis conferri gratiam, sed sola vocatione divina: neque quemquam salvari, sive damnari, elri, nisi ex proposito praedestinantis Dei, qui iustus est in reprobatis, misericors in electis. Vniuersae enim uiae Domini misericordia est ueritas. Omne autem
Abbreviated transcription (Latin):
dum. hab& de seun¬
de corruiat. & non
hub& und consurgat.
Nisi conditoris ut¬
erigatur manum
iacenti extendat:
Deniq homini ꝑ dĩ
groctiam liberum
restuunctur urbi¬
itrium quod prims
homo perdiderat. Nam
ille habuit inchoandi
boni liberum arbitriũ
quod tamen dĩ adiuto¬
rio ꝑ ficeretur Nos
uero & inchoationem
liberi arbitru & perfec¬
tionem dedi sumi¬
& incipere & perfice¬
re bonum de ipso ha¬
bemus a quo & gratiȩ
donum datũ & liberũ
arbitrium in nobis
est res tauratum. Dĩ
est ergo bonũ quod
agimus propter gra¬
tiam praeuenientẽ
& subsequenten:
nostrũ uero est ꝓp¬
ter subse quentem
liberi arbitrii uolun¬
tatem iã sidĩ non est.
cur illigratias agims
& si nostrũ non est
cur r&ributionem
bonorum operum
expectamus. Proinde
tis ante cedit: ut tene
debitorẽ
conditor. alros pͥdis¬
tinando p̾ elegit alios
uero suis procuis moribꝰ
iusto iudicio depelin¬
qu& unde uen ssimũ
est. groctiae munus
non ex humana uistu¬

Expanded text:
dum. Habet de se undum. Habet de se unde corruat, et non habet unde consurgat, nisi, gratia Conditoris uterigatur manum iacenti extendat. Denique homini per Dei gratiam liberum restauratur arbitrium quod primhomo perdiderat. Nam ille habuit inchoandi bonum liberum arbitrium, quod tamen Dei adjutorio perficeretur. Nos vero et inchoationem liberi arbitrii et perfectionem de Dei grati incipere et perficere bonum de ipso habemus, a quo et gratiae donum datum, et liberum arbitrium in nobis est restauratum. Dei est ergo bonum, quod agimus, propter gratiam praevenientem et subsequentem: nostrum vero est propter obsequentem liberi arbitrii voluntatem. Nam si Dei non est cur illi gratias agimus? et si nostrum non est, cur retributionem bonorum operum exspectamus? proinde tis adebitorem conditor alios praedestinando praelegit, alios uero in suis prauis moribus iusto iudicio derelinquit. Vnde uerissimum est gratiae munus non ex humana uirtu
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa concupis centia
carnis us que huuie
uite derminum dimi¬
care fioncessat: sed si
concupis centia sp̃s usq
infinem super & uictoriȩ
pace secura madernũ
cũ suis uictoribus regnat.
Quando consumpto con¬
cupis cendiae aculeo nec
carni sp̃s Nec a ro
spũ aduersabitur. sed
utraque inuicem ader¬
nae pacis concordia
copulante sedemtori
suo sine ulla oppugna¬
cione in perp&uum
adherebunt:̃N¬
terGRatiae diui pe
Infus ionemo & hu¬
MAUIARBI TRUNOLŨ¬
tatem hoc Inter est
Arbitrium est uo¬
Pluntus liberae
pote stictis: quae per
se sponte uelbona uel
mala uppecere potest:
Croctia uutem ẽ Diuinae
misericordiae gratui¬
tum donum ꝑ quo d
bonae uoluntatis ini¬
tium & operis prome¬
remur effectum: di¬
uinar quippe groctia
p̃uenitur
homout
bonus sit nec humanu
urbitrum. di gratia
antecedit. sedipsu
gractiudi. nol entem
homiñ p̃uenit: ut &i¬
am bene uelit. Nã
pondere carnis ho¬
mosic ugitur ut ud
peccãdum sit fucilis
turdus ud paeniten¬

Expanded text:
ipsa concupiscentia ipsa concupiscentia carnis usque in huius uitae terminus dimicare non cessat. Sed si concupiscentia spiritus usque in finem superet, uictoriae pace secura in aeternum cum suis uictoribus regnat. Quando, consumpto concupiscentiae aculeo, nec carni spiritus, nec caro spiritui aduersabitur, sed utraque inuicem aeternae pacis concordia copulatae, Redemptori suo sine ulla oppugnatione in perpetuum adhaerebunt. Inter gratiae diuinae infusionem et humani arbitrii uoluntatem hoc interest: arbitrium est uoluntas liberae potestatis, quae per se sponte uel bona uel mala appetere potest; gratia autem est diuinae misericordiae gratuitum donum, per quod et bonae uoluntatis initium et operis promeremur effectum. uina quippe gratia praeuenitur homo, ut bonus sit, nec humanum arbitrium Dei gratiam antecedit; sed ipsa gratia Dei nolentem hominem praeuenit ut etiam bene uelit. Nam pondere carnis homo sic agitur, ut ad peccandum sit facilis, tardus ad peniten
Abbreviated transcription (Latin):
sustin&. Illa tristicia in¬
fititur: dum quae lib&
aduersa persenserit:
ista nullo merore fran¬
gitur. sed &iam mala de
proximis portans. ab in¬
teriore gaudio non mo¬
u&ur: illa ambitione ho¬
rum infititur & humanis
laudibus uel in lecebris
uanae gloriae delinitr̃
illa inflata superbiae
& solidõ suo qͥ inspector ementis placere delectat
Ista ne acelsitudine sua
corruat usque ꝰ infirma
seipscon humiliat: Sed
quidplura concupiscen¬
tia carnis inomnium
uitiorum multitudinẽ
sibi consentientes prȩ¬
cipitat: Concupis cia
uero sp̃s mentem lassã
nedeficiat sƿe futurȩ
gloriȩ corroborat. pro¬
inde illaquam uis supe¬
r& Nulla tenus dispe¬
tia quia reparator
certaminae possums
de ea &iam gloriosius
trium phare. Ista quã¬
uis uincat. deuictoria
non est secura quia cal¬
lidus hos tis &side¬
uictus interdum
tamen uictoris ultima
uincit: & quos prima con¬
gressione nonpercut&
decipere infine conten¬
dit. Hinc est &iam quod

Expanded text:
sustinet. Illa tristitia insustinet. Illa tristitia inficitur, dum quaelibet aduersa persenserit; ista nullo maerore frangititur, sed etiam mala de proximis portans, ab interiore gaudio non mouetur. Illa ambitione honorum inficitur et humanis laudibus, uel inlecebris uanae gloriae delinitur; Illa inflata superbiae soli Deo suο, qui inspector est mentis, placere delectat.ista, ne a celsitudine sua corruat, usque in infima seipsam humiliat. Sed quid plura? Concupiscentia carnis in omnium uitiorum multitudinem sibi consentientes praecipitat, concupiscentia uero spiritus mentem lassam ne deficíat, spe futurae gloriae corroborat. Proinde illa, quamuis superet, nullatenus despet, quia, reparato certamine, possumus de ea etiam gloriosius triumphare. Ista quamuis uincat, de uictoria non est secura, quia callidus hostis, etsi deuictus interdum, tamen uictores ultima uincit, et quos prima congressione non percutit, decipere in finem tendit. Hinc est etiam quod
Abbreviated transcription (Latin):
xat: ista uigiliis & con¬
ƿetentibus. orationi¬
bus elaborat: Illa
per ingluuiem in lece¬
bris uentris & desideri¬
o. gut toris estuat. Ista
sem &ipsam ieiuniis &
abstinendiae crutiatib
macerat: illa luxuriae
subdita turpium ꝑ¬
perationum affectus
quos. intentione cogita¬
tionis agit profectione
uoluptatis explerae con¬
temilit: Ista castitatis
pudititia pulcritudi¬
nem diligit Illa auari¬
tiae flama suc censa
app&it lucrum & fu¬
git dampna tempo¬
ralium rerum: ⁊sta
contem nens mundum
solum sibi uindicat
xp̃m. Illa inuidia. Nul¬
lum sibi superiorem
uel a equa lem esse
permittit sed inter¬
no liuore uulneris
de cunctorum pro.¬
fectu tabescit. Ita de
cunctorum uirtutibus
gaud& &minoris sibi
percaritatem preponit
Illa ira exaestuans. nihil
aequanimiter portat.
Sedpro turbatam men¬
tem usque aduoces tu¬
multum exaltat: Ista
nulla exasperatione
mouetur. sed pertran¬
quillitates mansu&ũdi¬
nem patienter omnia

Expanded text:
xat, ista uigiliis et conxat, ista uigiliis et conpetentibus orationibus elaborat. Illa per ingluuiem inlecebris uentris et desiderio gutturis aestuat, ista semetipsam ieiuniis et abstinentiae cruciatibus macerat. Illa luxuriae subdita turpium perpetrationum affectus, quos intentione ο cogitationis agit, perfectione uoluptatis explere contendit; ista castitatis et pudicitiae pulchritudinem diligit. Illa auaritiae flamma succensa appetit lucrum et fugit damna temporalium rerum; ista contemnes mundum solum sibi uindicat Christum. Illa inuidia nullum sibi superiorem uel aequalem esse permittit, sed interno liuore uulneris de cunctorum profectu tabescit; ista de cunctorum uirtutibus gaudet, et minores sibi per caritatem praeponit. Illa ira exaestuans, nihil aequanimiter portat, sed perturbatam mentem usque ad uocis tumultum exaltat; ista nulla exasperatione mouetur, sed per tranquillitatis mansuetudinem patienter omnia