comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
amplius uenerantur: cur eas
signorũ dominas perhibent:
Et sienim regradationes illas
siderum: uel fortasse tardi¬
tates. non a sole fieri quis que
contendat. sed aliis occultio¬
rib: causis: Solita men istos
insuis deliramentis. quibus
iim fatorum aueritate deuii
suspicantur: precipuamtri¬
buere potestatem ex libris eo¬
rũ: certe manifestum est:
Seddicant quod uolunt decaelo
alieni a patre : qui est in caelis:
Nobis autem deinter uallis & mag
nitudine siderum: subtilius
aliquid quȩrere: Talique in qui
sarium tempus inpendere :
nec expedit nec congruit:
Et melius credimus ea eẽ c&eris
maiora luminaria : que scã scrip¬
tura ita cõmendat: Pecit ds̃
tamennon sunt aequalia : Nã
consequenter dicit: cum ea ce¬
teris preposuerit inter seipsa
differre: At enim: lumina¬
remaus in in coationem diei:
& luminare minus in inchoatio¬
nẽ nostis Certe enim uel hoc
concedent oculis nostris : ut ea
manifestum sit: amplius c&eris

Expanded text:
amplius uenerantur V cur eas amplius uenerantur V cur eas signorum dominas perhibent? etsi enim regradationes illas siderum, uel fortasse tarditates, non a sole fieri quisque contendat, sed aliis occultioribus causis, soli tamen istos in suis deliramentis, quibus uim fatorum a ueritate deuii suspicantur, praecipuam tribuere potestatem ex libris eorum certe manifestum est. Sed dicant quod uolunt de caelo alieni a patre, qui est in caelis; nobis nitudine siderum subtilius aliquid quaerere, talique inquisisarium tempus impendere, nec expedit, nec congruit. Et melius credimus ea esse caeteris majora luminaria, quae sancta Scriptura ita commendat, Et fecit Deus tamen non sunt aequalia. Nam consequenter dicit, cum ea caeteris praeposuerit, inter seipsa differre. Ait enim, Luminare majus in inchoationem diei, et luminare minus in inchoationem nactis. Certe enim vel hoc concedent oculis nostris, ut ea manifestum sit amplius caeteris
Abbreviated transcription (Latin):
res habeat artificedõ condita
sidera : quam quam tene amus
auctoritate a postolicadictum:
Alia gloria solis: alia glorialunȩ :¬
& alia gloria stellarum: Stellȩ
enim abstella differt ingloria:
Sed quia possunt adhuc dicere:
&iam sinon resistant a postolo :
differunt quidem ingloria:
sed ad oculos terrenorum: Aut
quia hoc propter resurgentiũ
similitudinem dicebat apostolus:
quinonutique ad oculos aliter
erunt : & inse aliter: differunt.
quidem & inse ipsis sider a ingloria
Sed tamen non nulla sunt : &iam
sole maiora: Ipsi uiderint
quem ammodum solitam tribu
ant magnum principatum ut eũ
radiis suis quasdam stellas: & eas
quidem principales: quib: am
& teneredicant : & retro agere
acursu proprio: Non enimfit
ueri simile maiores: Aut &iã
aequales uiolentia radiorum eius
posse superari: aut si superiores
signorum stellas. uel septen¬
trionum maiores eẽ adserunt :
quenihiltale sole patiuntur
cur ista ꝑ signacir cũ euntes.

Expanded text:
res habeat, artifice deo condita res habeat, artifice deo condita sidera. quamquam teneamus auctoritate apostolica dictum: alia gloria solis et alia gloria lunae etalia gloria stellarum; stella enim ab stella differt in gloria. sed quia possunt adhuc dicere. etiamsi non resistant apostolo: differunt quidem in gloria. sed ad oculos terrenorum, aut, quia hoc propter resurgentium similitudinem dicebat apostolus, qui non utique ad oculos aliter erunt et in se aliter, differunt quidem et in se ipsis sidera in gloria, sed tamen nonnulla sunt etiam sole maiora, ipsi uiderint, quemadmodum soli tam magnum tribuant principatum. ut eum radiis suis quasdam stellas et eas quidem principales, quibus am tenere dicant et retro agere a cursu proprio. non enim fit uerisimile maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superiores signorum stellas uel septentrionum maiores esse adserunt, quae nihil tale a sole patiuntur, cur istas per signa circumeuntes
Abbreviated transcription (Latin):
plenae est: Abas uero & perdi¬
emincipit uideri anteplenitudi¬
nem: & in ꝓgressu nostis: tanto
ampliore. quanto minuitur:
Sed qui perinchoationem nostis:
non intellegit nisi principatum:
Nam & grecum uerbum: hoc ma¬
gis indicat cumdictum est archin
Et inpsalmis apertius scriptum .ẽ.
Solem in potestate diei: lunam
& stellas in potes tatem noctis:
Non cogitur quarta decima nu¬
merare & credere lunam factã
primo eẽ non primam: Queri
&iam sol& utrum caelilum ina¬
ria ista conspicua: id .ẽ. sol & lu¬
na & stelle : aequaliter fulgeant:
sed quod diuersis interuallis dis¬
tenta terra: Propterea diuer¬
saclaritate : magisminus.¬
quen ostris oculis appareant:
Et deluna quidem qui hȩc dicunt:
non dubitant minus eam lucere
quam solem : a quo &iam perhi¬
bent in lustrari: Multas autem
stellas uel aequales soli. uel &ia
maiores audent dicere: Sedlon¬
gius positas: paruas uideri
Et nobis quidem potest fortasse
sufficere : quo quomodo seista

Expanded text:
plena est, alias uero et per diplena est, alias uero et per diem incipit uideri ante plenitudinem et in progressu noctis tanto ampliore quanto minuitur. sed qui per inchoationem noctis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum hoc magis indicat, cum dictum est: ap/rav, et in Psalmis apertius scriptum est: solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis — non cogitur a quarta decima numerare et credere lunam factam primo esse non primam. Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista conspicua. id est sol et luna et stellae, aequaliter fulgeant, sed, quod diuersis interuallis distent a terra, propterea diuersa claritate magis minusque nostris oculis adpareant. et de luna quidem qui haec dicunt, non dubitant eam minus lucere quam solem, a quo etiam perhibent inlustrari. multas autem stellas uel aequales soli uel etiam maiores audent dicere, sed longius positas paruas uideri. et nobis quidem potest fortasse sufficere. quoquo modo se ista
Abbreviated transcription (Latin):
corniculato: Siue incipiens
ad terras lucere: siue desinens
fulg&: Siergo lumen in eacres¬
cit uel ꝑficitur uel minuitur
non luminare ipsud sed illud quod
accenditur uariatur: Si aut̃ ex una
spherulȩ suȩ parte sẽꝑluc&.
seddum eã partẽ conuertit ad terrã
donec totam conuertat: quod
a prima usq: ad quartam decimã
fit crescere: uidetur seꝑ est
plena: sed terrȩ habitatoribus
non seꝑ appar&: haec eademratio
est: Etsi solis radus inlustratur :
non enim potest &iam sic cum soli
proxima est : nisi lucidis cornib
apparere: Quia c&era pars que
tota in orbem in lustratur : non. ẽ.
ad terras ut uideripossit : nisicũ
soli contraria. ẽ: Vtiotum terris
appareat: quod eius in luminat:
Nonde sunt tamen qui non eose
arbitraridicunt: lunam primitus
adõ quar tam decimam factam :
quia plena facta credenda est:
Sed quia inscripturisdĩ uerba
sichabent: lunam facta in in¬
choationem nostis: Tunc aut̃
nostis exordio uidetor: cum

Expanded text:
corniculato siue incipiens corniculato siue incipiens ad terras lucere siue desinens fulget? si ergo lumen in ea crescit uel perficitur uel minuitur, non luminare ipsum, sed illud, quod accenditur, uariatur; si autem ex una sphaerulae suae parte semper lucet, sed, dum eam partem conuertit ad terram, donec totam conuertat, quod a prima usque ad quartam decimam fit, crescere uidetur, semper est plena, sed terrae habitatoribus non semper adparet. haec eadem ratio est, et si solis radiis inlustratur. non enim potest etiam sic, cum soli proxima est, nisi lucidis cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc autem noctis exordio uidetur, cum
Abbreviated transcription (Latin):
s& in ꝑfestaerat. illa natura
quodnontantum de arbore:
sed nec deipso eius seminerecte
dicer&ur: ubi omnia quae pro¬
gres sutemporis quod ammodo
ꝓcedunt. modis inuisibilibus
latent: Quam quam si aliquid
ds̃ inperfectum fecissedicere¬
tur : quod deinde ipse perfice¬
r& quidreprehensionis ha¬
ber& ista sententia: Iure aut̃
displicer&: siid quodab illo in¬
choatum e&. ab alio diceretur
eẽ perfectũ: Qui ergo deterra
nonqueruntur quam fecit ds
cum in principio fecit caelum &
terram : quia inuisibilis erat &
inconposita. & postea tertio
die conspicua redditur at que
conponitur: quid sibi deluna tene¬
bras faciunt questionum: Aut
si quod de terra distum est : nontẽ¬
poris interuallo : cumsi mulds̃
materiam rebus concreauerit :
sed narrationis distributione in¬
tellegunt dictum: Cur in hoc quod
&iam oculis uideri potest. non in¬
tuentur integrum corpus habere
lunam: & tota sua ratunditate
perfectum &iam cum lumine

Expanded text:
set, imperfecta erat illa natuset, imperfecta erat illa natuquod non tantum de arbore, sed nec de ipso eius semine recte diceretur, ubi omnia, quae progressu temporis quodammodo procedunt, modis inuisibilibus latent. quamquam si aliquid deus inperfectum fecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid reprehensionis haberet ista sententia? iure autem displiceret, si id. quod ab illo inchoatum esset, ab alio perfectum esse diceretur. Qui ergo de terra non queruntur, quam fecit deus, cum in principio fecit caelum et terram, quia inuisibilis erat et inconposita et postea tertia die conspicua redditur atque conponitur, quid sibi de luna tenebras faciunt quaestionum? aut si, quod de terra dictum est, non temporis interuallo, cum simul deus materiam rebus concreauerit, sed narrationis distributione intellegunt dictum, cur in hoc, quod etiam oculis uideri potest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine
Abbreviated transcription (Latin):
signa & tempora adc&era:
dies uero & anni ad solemtantum
factasit: multilõquacissimȩ in¬
quirunt: At que utinãe in qui¬
rentes loquatur: ac non potius
docere conantes: Dicunt enim
ideo plenam factam: qui a non
decebat ut ds̃ inperfectum aliquid
illo diefacer& insideribus.
quo scriptum est quod facta sint
sidera: Qui autẽ resistunt: dicuNł:
Ipsaergo debuit prima lunadici:
non quarta decima: Quis enim
incipit itanumerare: egnaut̃
medius interistos itasum: ut ne¬
utrum asseram: sed planedicã
Siue primam siueplena lunã. ds̃
fecerit fecisse ꝑ fectam: Ipsarũ
enimnaturarum est. ds austor
& conditor: Omnis autẽ res
quidquid progressunatur ali
ꝑ tempora congrua quoda modo¬
prodit atque explicat : &iam
ante continebat occultum. Et
tamen & rationenature: tusi for¬
te arbor que perhiemem pomis
uacua: foliis que nuda ta est :
tunc inperfecta dicenda est:
Aut uero in primordus &iamsuis:
cumadhuc nullũ fructum dedis¬

Expanded text:
signa et tempora ad caetera, signa et tempora ad caetera, dies vero et anni ad solem tantumfacta sit, multi loquacissime inquirunt; atque utinam inquirentes loquantur, ac non potius docere conantes! Diideo plenam factam, quia non decebat, ut deus inperfectum aliquid illo die faceret in sideribus, quo scriptum est, quod facta sint sidera. qui autem resistunt, dicunt: ipsa ergo debuit prima luna dici, non quarta decima; quis enim incipit ita numerare? ego autem medius inter istos ita sum, ut neutrum adseram, sed plane dicam, siue primam siue plenam lunam deus fecerit, fecisse perfectam. ipsarum enim naturarum est deus auctor et conditor. omnis autem res quidquid progressu naturali per tempora congrua quodaprodit atque explicat etiam ante continebat occultum, et sui, tamen ratione nature. Nisi forte arbor, que per hiemem pomis vacua foliisque nudata est, tunc imperfecta dicenda est. Aut vero in primordiis etiam suis, cum adhuc nullum fructum dedis
Abbreviated transcription (Latin):
sidus ab oriente Statim post
occasum solis. emergere :
Quoditem cum admediam cae¬
li uenerit altitudinẽ: medium
nostis indic&, Tunc scilic&
occasurum. cumsole rodeun¬
te fit mane: Dies autemtotus
solis aboriente : usque adorien¬
tẽ circuitus: Annos uero uel
istos usitatos solis anfractus:
noncumad orientem quod cot¬
tidiefacit: sed cum adeadem
loca siderũredit: Quod non fa¬
cit : nisi perac̃tis ntrecentis
sexaginta quinq: diebus & sex
horis: Id est qua drante totius
diei : que pars quater ducta:
cogit inter poniunumdiem :
quod romanib: sextum uocant:
Vt ad eundem cir cuitum redeat:
uel &iam maiores : & occultio¬
res annos: Nam conpleas alio¬
rum siderum spatiis: muiores
uini fieridicuntur. Siergona
intellegamus. tempora: dies: unos
nemodubitat hȩc sideribus. Et
luminaribus fieri: Ita enim posi¬
tum est ut incertumsit: utrum
ad omnia sidera ꝑtineat quod
dictum est: Sint insigna & intẽ¬
pora : & indies & in annos: An

Expanded text:
sidus ab oriente statim post sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod item cum ad meridianam caeli uenerit altitudinem, medium noctis indicet, tunc scilicet occasurum, cum sole redeunte fit mane; dies autem totos solis ab oriente usque ad occidentem circuitus; annos uero uel istos usitatos solis anfractus, non cum ad orientem, quod cotidie facit, sed cum ad eadem loca siderum redit - quod non facit nisi peractis trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis, id est quadrante totius diei, qucogit interponi unum diem, quod Romani bissextum vocant, ut ad eumdem circuitum redeatur; vel etiam majores et occultiores annos: nam completis aliorum siderum spatiis, majores anni fieri dicuntur: si ergo ita intelligamus tempora, dies et annos, nemo dubitat haec sideribus et luminaribus fieri. Ita enim positum est, ut incertum sit utrum ad omnia sidera pertineat quod dictum est, Sint in signa et tempora, et in dies, et in annos; an
Abbreviated transcription (Latin):
usibus necessaria : quȩ uel
naut e obseruant inguber¬
nando : uel omnes homines
ad preuidendas aeris qualita¬
tes per estatem & hiemem :¬
& autumnalem & uernalem¬
que temperiem: & nimirũ
hȩc uocat tempora que
persidera fiunt Non spatia
morarũ seduicissitudines
affectionũ caelihuius: Nam
si aliquis uelcorporalis: uel
spĩtalis motus : conditionem
istorum luminarium preces¬
sit : ut aliquid a futura expec¬
tatione perpresens : inpre¬
teritum traicer&. sine tepore
eẽ non potuit: Et quis obtineat
non fuisse : nisi ab exordio
siderum conditorui: Seo
certehorȩ. & dies & anni
quos usitate nouimus: non fie¬
rent nisi motib: siderum:
Itaq: si hoc modo intellegamꝰ
tempora dies & annos ut aor¬
ticulos quosdam quos ꝑhorolegia
conputamus. uel in caelo no¬
tissimos. cum ab oriente usq
inmeridianam altitudinem
solinsurgit : atque in de
rursus us que in occidentem
uergit: Vt possit deinceps
aduerti: uelluna uel aliquod

Expanded text:
usibus necessaria, quae uel usibus necessaria, quae uel nautae obseruant in gubernando uel omnes homines ad praeuidendas aeris qualitates per aestatem et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, quae per sidera fiunt, non spatia morarum, sed uicissitudines adfectionum caeli huius. nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tempore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus tempora, dies et annos, ut articulos quosdam, quos per horologia conputamus, uel in caelo notissimos, cum ab oriente usque in meridianam altitudinem sol insurgit atque inde rursus usque in occidentem uergit, ut possit deinceps aduerti uel lunam uel aliquod
Abbreviated transcription (Latin):
dies appellatus sit Et circa
priuationem nox : ut non du
specie formata materia nox
distasit, Vnde formanda
erant c&era. sicut potest
quamuis in rebus formatis
intellegitamen ex ipsa meta¬
bilitate informitas materiae :
Honenim spacus uellocorum
quasi Premotior: uel tem¬
porum quasi ante:rior dis¬
cerni potest: Anpotius in ip¬
sare facta atq: formata
eadem mutabilitas hoc est
deficiendi: ut itadixerim
possibilitas nox appellatasit
Quia in est rebus factis. &iam¬
si non mutentur possemuta¬
ri  Vespera autẽ & mane:
non quasi pertemporis prete¬
ritionem & aduentũ. sed ꝑ
quendamterminũ quo intelle¬
gitur quousq: sit naturȩ
proprie modus. & unde sit
natur ȩ alterius consequen¬
ter exordium: Analiqua
aliaratio sithorum uerbo¬
rum : diligentius uestiganda
quis intantum seer &um facile
in rumpat : & quae signa dicat
cum dicit desiderib: & sint
insigna : Ne quȩ enim illa dicit
que obseruar euanitatis ẽ
sed utique utilia & huius uitał

Expanded text:
dies appellatus sit et circa dies appellatus sit et circa priuationem nox? ut nondum specie formata materia nox dicta sit, unde formanda erant cetera, sicut potest quamuis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas materiae; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per temporis praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitur, quousque sit naturae proprie modus. unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatis est, sed utique utilia et huius uitae
Abbreviated transcription (Latin):
habit atio quoq: in lustretur
inferior: nehabitator es eius
in habitationem tenebro sam
inducantur: Et ideo quia infir¬
macorpora inferiorũ habita¬
torum succedente motibus
quiete reparantur: Factu
est ut circum eunte sole
diei nostis queuicis si tudine:
propter uicissitudinem dor¬
mienta & uigilandi potiren¬
tur Nox uero illa non in¬
decoraremaner &. sed
luna ac̃siderum luce: &ip¬
sos consolar&ur homines.
quibus plerum que oper an¬
diest&iam nosturna neces¬
sit as: Et quibus damanima¬
libus quelucem solis ferre
non possunt: adsufficien¬
tiam temparetur: Illud aut
quod dictum est: & sint insig¬
na & intempora. & indies &
in annos quis non uide at
quamobscure positumsit:
quarto die coepisse tempora
quasi superius triduum sine
tempore preterir epotuerit
Quis igitur animo penetrat
quomodo illi tres dies transi¬
erint: antequam inciperem
tempora: quequar eodie
dicuntur incipere: uelutrũ
omnino transierint dies ills.
ancir caspeciem factae rei

Expanded text:
habitatio quoque inlustretur habitatio quoque inlustretur inferior, ne habitatores eius in habitationem tenebrosam inducantur. et ideo, quia infirma corpora inferiorum habitatorum succedente motibus quiete reparantur, factum est, ut circumeunte sole diei noctisque uicissitudine propter uicissitudinem dormiendi et uigilandi potirentur, nox uero illa non indecora remaneret, sed lunae ac siderum luce et ipsos consolaretur homines, quibus plerumque operandi est nocturna etiam necessitas, et quibusdam animalibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad sufficientiam temperaretur. Illud autem, quod dictum est: et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, quis non uideat, quam obscure positum sit quarto die coepisse tempora, quasi superius triduum sine tempore praeterire potuerit? quis igitur animo penetrat. quomodo illi tres dies transierunt, antequam inciperent tempora, quae quarto die dicuntur incipere, uel utrum omnino transierint dies illi? an circa speciem factae rei
Abbreviated transcription (Latin):
cellosi motus nonpossunt ex sis¬
tere ad caelestem par temꝑtineat
Post hanc uniuersitatẽ molis
corporee fabricatam que uno
locotota est: quo con locatus
est mundus. consequens erat
ut inpler & partibus intra
uniuersum: quedeloco in lo¬
cum congruis motibus
agerentur: Cuius generis
herbae at que arbor es non suNt
radicibus quippe ista fixẽ sunt
terre: Et quamuis habeant
motus incrementorũ suorũ:
delocis tamen propriis non mo¬
uentur nisibus suis: Sedubi
fixa sunt: ibi aluntur &cres¬
cunt : Propterea magis per¬
tinent ad terram: quam ad gene¬
rarerum que in aquis & ter¬
ris mouentur: Quia ergo ui¬
sibilimundo conftituendo:
hoc est caelo & terrae : duos
ad tributidies: Restat ut his
mobilibus & uisibilibus parti¬
bus que creantur intraillũ:
tres dies reliquideputentur:
Et quia sicut prius caelum fac¬
tum e: itaprius est ordinan¬
dum huius modi partibus suis:
Quarto die fiunt sidera: qui¬
.bus super terram lucentibus.

Expanded text:
cellosi motus non possunt exiscellosi motus non possunt existere, ad caelestem partem pertineat, post hanc uniuersitatem molis corporeae fabricatam, quae uno loco tota est, quo conlocatus est mundus, consequens erat, ut inpleretur partibus intra uniuersum, quae de loco in locum congruis motibus agerentur. cuius generis herbae atque arbores non sunt. radicibus quippe istae fixae sunt terrae et, quamuis habeant motus incrementorum suorum, de locis tamen propriis non mouentur nisibus suis, sed, ubi fixa sunt. ibi aluntur et crescunt; propterea magis pertinent ad terram quam ad genera rerum, quae in aquis et terris mouentur. quia ergo uisibili mundo constituendo, hoc est caelo et terrae, duo sunt adtributi dies, restat, ut his mobilibus et uisibilibus partibus, quae creantur intra illum, tres dies reliqui deputentur; et quia, sicut caelum prius factum est, ita prius est ordinandum huiusmodi partibus suis, quarto die fiunt sidera, quibus super terram lucentibus
Abbreviated transcription (Latin):
b&ergo & secundus sexto conci¬
nere: Quid autẽ simile hab& firma¬
mentum caeli : cũ homine facto adima¬
ginẽ dĩ: Anquia caelũ totam fupe¬
riorem mundi partẽ occupat: & ho¬
mini in totam inferiorem potestas
dominandi tributa est: Sedquid
agimus depecoribus & bestiis :
quas ipso diesexto insua genera
terra ꝓduxit : quae illis cum
caelo potest eẽ conlatio: Anpotius
quomã prima facta intellegitur
lucis nomine spitalis creature
formatio consequens erat: ut
corporalis quoque creatura:
id ẽ mundus iste uisibilis fier&
qui factus est biduo propter duas
partes suas maximas quibus cons¬
tat uniuersus caelum scilic&
& terram: Secundum
hancrationis conlationem
qua & ipsa uniuersa creatura
spĩtalis et corporalis. sȩpecaelũ
& terra nominatur: Itat glo
bus iste turbulentioris est aeris:
terrene parti deputetur: Ex ha¬
lationib: quippe umidis: corpo¬
rascit: Si quid uero tranquilli
aeris est : ubiuentosi atque pro¬

Expanded text:
bet ergo et secundus sexto concibet ergo et secundus sexto concinere. quid autem simile habet firmamentum caeli cum homine facto ad imaginem dei? an quia caelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inferiorem potestas dominandi tributa est ? sed quid agimus de pecoribus et bestiis, quas ipso die sexto in sua genera terra produxit? quae illis cum caelo potest esse conlatio? An potius, quoniam primo facta intellegitur lucis nomine spiritalis creaturae formatio, consequens erat, ut corporalis quoque creatura, id est mundus iste uisibilis fieret, qui factus est biduo propter duas partes suas maximas, quibus constat uniuersus, caelum scilicet et terram? secundum hanc rationis conlationem, qua et ipsa uniuersa creatura spiritalis et corporalis saepe caelum et terra nominatur, ita ut globus quoque iste turbulentioris aeris terrenae parti deputetur — exhalationibus quippe humidis corporascit — si quid uero tranquilli aeris est, ubi uentosi atque pro
Abbreviated transcription (Latin):
Et fecit ds̃ duo luminaria magna:
luminare maius in inchoationem diei:
& luminare minus in inchoationem
nostis: Et stellas. & posuit eads in
firmanto caeli: sic ut luce ant suꝑ
terrã : & ut sint in inchoationem
diei & noctis: Et ut diuidant inter
lucẽ & tenebras: Et uidit ds̃ quia
bonum est: & facta est uespera:
& factum est manedies quartus:
In hoc quarto die querendum est
quid sibi uelit ista ordinatio: ut
prius uel fierent uel secerneren¬
tur aqua & terra: Prius que
terra germinar& : quã incaelo
sidera fierent: Neque enim possu¬
mus dicere elesta eẽ queque meli¬
ora : quibus dierum series. It a
disting uer&ur : ut fines & mediũ
maxime ornatius eminerent:
Septem quippe dierum medius quar¬
tus ẽ: Occurrit enim illud: quia
septimodie non est factaulla erea¬
tura. Anforte lux primidiei ma¬
gis respond& adquietem septimi:
ut eo modo concinentib: finibus
iste ordotexatur eminentibus
demedio luminibus caeli: Sed si
primus dies septimo concinit: de¬

Expanded text:
 Deus duo luminaria magna, luminare maius in principia diei, et luminare minus in principia noctis, et stellas; et posuit illa Deus in firmamento caeli lucere super terram et diei et noctis et ut diuidant inter lucem et tenebras. et M uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane dies quartus. in hoc quarto die quaerendum est, quid sibi uelit ista ordinatio, ut prius uel fierent uel secernerentur aqua et terra priusque terra germinaret, quam in caelo sidera fierent. neque enim possumus dicere electa esse quaeque meliora, quibus dierum series ita distingueretur, ut finis et medium maxime. ornatius eminerent; septem quippe dierum medius quartus est. occurrit enim illud, quia septimo die non est facta ulla creatura. an forte lux primi diei magis respondet ad quietem septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste rerum ordo texatur eminentibus de medio luminibus caeli? sed si primus dies septimo concinit, de
Abbreviated transcription (Latin):
tura consueuit ut nomine cae¬
li& terrae sepissime interdũ
addito & maris uniuersamin¬
sinu& creaturam: Aliquan¬
do adiungens & dicefis & quȩ
sunt meis ut quid quidhorũ
dicer& ibi intellegeremus
& diem siue quem primitus
condidit. siue istum quem
presentia solis facit Non
ita dixit sedinter posuit di¬
emdicens cum factus est di¬
es. Necita locutus est ut di¬
cer& hic est libercreato¬
re diei & caeli & terrȩ tam¬
iuam hoc ordine quo facta .iii.¬
narrantur necita hic est
liber creatur ȩ caeli & terrȩ
cum factus est dies & caclum

Expanded text:
tura consueuit, ut nomine caetura consueuit, ut nomine caeli et terrae saepissime, interdum addito et maris, uniuersam insinuet creaturam, aliquando adiungens et dicens: et quae sunt in eis, ut, quidquid horum diceret, ibi intellegeremus et diem, siue quem primitus condidit, siue istum, quem praeseita dixit, sed interposuit diem, dicens, Cum factus est dies. Nec ita locutus est ut diceret, Hic est liber creaturae diei et coeli et terrae; tanquam hoc ordine, quo facta narrantur: nec ita, Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus est dies et coelum
Abbreviated transcription (Latin):
quodmihi uidetur i deo posu¬
isse ut significatius intima¬
r& quem diem cõmendaueri
quodait cum factus est dies
cito enim quis quam putar &
hunc diem lucis corporeȩ
conmendatum quod circũ¬
eunte nobis uicissitudo diur¬
ninosturnique temporis
ex hib&ur sed cum creatura¬
rum conditarum ordinem
recolimus & inuenimus om¬
ne uiride agritertio die
creatum antequam solfiera
qui quartodie creatus est
cuius presentia dies ista co¬
tidianus usitatus que peragitus
quando audimus cum factus
dies. Fecit ds̃ caelum & ter¬
ram & omne uiride agri
ammonemur de ipsodie
cogitare quemsiue corpor alẽ
in mescio qualuce nobis in cog
nita siue spĩtalem in soci&ate
unitatis angelicȩ non tamen
talem qualem hic nouimus in¬
tellectuuestigare conemur
illud &iam non abrefuerit
intueri quod cum poss& dicere
hic est liber creaturȩ caeli&
terrae cum fecit ds̃ caelum
& terram ut in caelo & terra
intellegeremus quidquid in
eis est sicu̾loqui diuina scrip¬

Expanded text:
quod mihi videtur ideo posuquod mihi videtur ideo posuisse, ut significantius intimaret quem diem commendaverit, quod ait, cum factus est dies. Cito enim quisquam putaret hunc diem lucis corporeae commendatum, quo circumeunte nobis vicissitudo diurni nocturnique temporis exhibetur. Sed cum creaturarum conditarum ordinem recolimus, et invenimus omne viride agri tertio die creatum, antequam sol fieret, qui quarto die factus est, cujus praesentia dies iste quotidianus usitatusque peragitur; quando andimus, Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri; admonemur de ipso die cogitare, quem sive corporalem nescio qua luce nobis incnita siue spiritalem in societate unitatis angelicae non tamen talem, qualem hic nouimus, intellectu uestigare conemur. Illud etiam non ab re fuerit intueri, quod, cum posset dicere: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum fecit deus caelum et terram, ut in caelo et terra intellegeremus quidquid in eis est, sicut loqui diuina scrip
Abbreviated transcription (Latin):
orur sus dictum fecit ds̃ cae¬
lum & terram tam quam sic
iam quemammodum hec fac¬
ta sunt post conditum diem:
sed quia ita interpositum .ẽ.
ut dicer &ur cumfactus est
dies siue hoc superioribus
uerbis conecta sunt sit una
sententia. hic est liber crea¬
turȩ caeli & terrae cum fac¬
tus .ẽ. diessiue inferioribus ut
item hoc modo sit plena sen¬
tentia cum factus est dies fe¬
cit ds̃ caelum & terram: pro¬
cul dubio cogit eomodo sein
tellegi caełum & terram
cõmemorasse quomodo fac¬
ta sunt cum factus est dies :
Deinde cumdictum e& fecit
ds̃ caelum & terram additũ
est & omne uiride agriquȩ
cer te manifestum est ter¬
tia die facta unde liquidius
appar & eundem illum ẽẽ
unum diem quem fecit ds̃ quo
repetito factus est secundus
& tertius & c&eriusque ad sep¬
ii. timum diem: Cum autem no
mine caeli & terrae usi tato
more scripturarum nuno
uni uersam creaturam uolu¬
erit accipi queripotest cur
addider it & omne uiride agn

Expanded text:
o rursus dictum, Fecit Deus coeo rursus dictum, Fecit Deus coelum et terram, tanquam sic jam quemadmodum haec facta sunt post conditum diem. Sed quia ita interpositum est ut diceretur, cum factus est dies; sive hoc superioribus verbis connectas, ut sit una sententia, Hic est liber creaturae coeli et terrae cum factus est dies; sive inferioribus, ut item hoc modo sit plena sententia, Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram: procutellegi caelum et terram commemorasse, quomodo facta sunt, cum factus est dies. deinde cum dictum esset: fecit deus caelum et terram, additum est: et omne uiride agri, quae certe manifestum est tertio die facta. unde liquidius adparet eundem illum esse unum diem, quem fecit deus, quo repetito factus est et secundus et tertius et ceteri usque ad septimum diem. Cum aumine coeli et terrae, usitato more Scripturarum, nunc universam creaturam voluerit accipi, quaeri potest cur addiderit, et omne viride agri;
Abbreviated transcription (Latin):
tus est dies fecit ds̃ caclum&
terram: Vt si quisquam uelit
sic intellegere quod superius po¬
situm est liber crcature cicli
& terrae que inamin odum dic¬
tumest. in principio fecit ds̃
caelum & terram priusquam
conder & diemquia prius & hic
commemorata sunt caelum
& terra & postea factus dies
corrigatur consequentibus
uerbis. Quia & post comnemo¬
ratum factum diem rursus
caeli & terrae nomen adiectum
est quam quam & hoc quod positũ
est. Cum&sic adiunctum
factus est dies: Cuiuis conten¬
tioso extor que at alium intel¬
lectum eẽ non posse Sirnim
ita e& interpositum ut dicere¬
tur hic est liber creature
caeli & terrȩ factus st dies
secit ds̃ caclum & terram:
quisquam forte arbitrar&ur
librum creaturȩ caelixor
resic appellatuni: quomodo
appellatum est in principio
caelum & terra: ante condi¬
tum diem: Ac de inde s. sub¬
iunctum factus est dies sicut.i
ibi postea narratum est quod
ds̃ fecerit diem: Inde continu¬

Expanded text:
tus est dies, fecit deus caelum et tus est dies, fecit deus caelum et terram, ut, si quisquam uelit sic intellegere, quod superius positum est: liber creaturae caeli et terrae, quemadmodum dictum est: in principio fecit deus caelum et teconderet diem, quia prius et hic commemorata sunt coelum et terra, et postea factus dies; corrigatur subsequentibus verbis: quia et post commemoratum factum diem, rursus coeli et terrae nomen adjunctum est. 3. Quamquam et hoc quod positum est, cum, et sic adjunctum, factus est dies, cuivis contentioso extorqueat alium esse intellectum non posse. Si enim ita esset interpositum, ut diceretur. Hic est liber creaturae coeli et terrae, factus est dies, fecit Deus coelum et terram; quisquam forte arbitraretur librum creaturae coeli et terrae sic appellatum, quomodo appellatum est in principio coelum et terra, ante conditum diem; ac deinde subjunctum, factus est dies, sicut ibi postea narratum est, quod Deus fecerit diem: inde continu
Abbreviated transcription (Latin):
caeli & terrae cum factus est
dies: Satis ut opinor osten¬
dens: non hic se it a commemo¬
rasse caelum & terra. sicut in
principio antequam fier& dies
cum tenebre essent super abrs¬
sun sed quomodo factumest
caelum & terra cum fastus . ẽ.
dies: Id est iamformatis at¬
que distinctis partibus & ge¬
neribus rerum : quibus uni¬
uersa creatura dispositiat¬
que conposita reddit hanc
speciem que mundus uocatur:
illud hic ergo caelum com¬
memoratum est quod cumere¬
as s&ds̃ firmamentum uoca¬
unt : cumominibus quae inillo
sunt: Et eaterra quecum
abrsso imum obtin& locum:
cum omnibus que in ea sunt:
equitur enim & adiungit.
ecit ds̃ caelum & terram
Vt caeli terre nomine & pre¬
misso antequam factum diẽ
conmemorar& & repetito
cum conmemor ass& non si¬
nat suspicari it a senunc cae¬
um & terram nominasse
sicut in principio ante quam
eẽt creatus dies. Sic inim
uerba contexuit. hicest liber
errature caeli &terre cum fac¬

Expanded text:
caeli et terrae, cum factus est caeli et terrae, cum factus est dies, satis, ut opinor, ostendens non hic se ita commemorasse caelum et terram, sicut in principio, antequam fieret dies, cum tenebrae essent super abyssum, sed quomodo factum est caelum et terra, cum factus est dies, id est iam formatis atque distinctis partibus et generibus rerum, quibus uniuersa creatura disposita atque conposita reddit hanc speciem, quae mundus uocatur. Illud hic ergo caelum commemoratum est, quod cum creasset deus firmamentum uocauit, cum omnibus, quae in illo sunt, et ea terra, quae cum abysso imum obtinebat locum, cum omnibus, quae in ea sunt. sequitur enim et adiungit: fecit deus caelum et terram, ut caeli et terrae nomine et praemisso, antequam factum diem commemoraret, et repetito, cum commemorasset, non sinat suspicari ita se nunc caelum et terram nominasse, sicut in principio, antequam esset creatus dies. sic enim uerba contexuit: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum fac
Abbreviated transcription (Latin):
omne fenum agri antequam
exor tum est. Non enim
pluerat ds̃ super terram
& homo nonerat qui opera¬
r&ur terram : fons autem
a scendebat de terra & inriga¬
bat. Omnem faciem terrȩ.
Nunccerte firmior fit illa
sententia qua in tellegitur un
diem fecis sedm̃ unde iam illi
uel septem dies unius huius
repetitione numerare potue¬
rint: Quando quidem aper¬
tius scã scriptura iam dicit
Concludens quodam modo
cuncta quȩ ab initio usque
adhunc locum dixerat atq:
infert hic est liber creaturs
uel facturȩ caeli & terrae
cum factus est dies: Neque en
quis que dicturus est caelũ
& terram hicita commemo¬
rata sicut dictumerat ante¬
quam conditos insinuar&is
dies: In principio fecit ds̃
caelum & terram: Illud enim
si eo modo intellegitur utra¬
liquid ds̃ fecerit sine diepri¬
us quam facer & diem: quara¬
tione id possit accipi suoloco
dixi quoddicendum put aui:
Nulli inter cludens melius intel¬
legen di licentiã : nunc autem
hic est inquit liber creature

Expanded text:
omne fenum agri, antequam exortum est. non enim pluerat deus super terram et homo non erat, qui operaretur terram. fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. nunc certe firmior fit illa sententia, qua intellegitur unum diem fecisse deum, unde iam illi sex uel septem dies unius huius repetitione numerari potuerint, quandoquidem apertius sancta scriptura iam dicit, concludens quodammodo cuncta, quae ab initio usque ad hunc locum dixerat, atque infert: hic est liber creaturae uel facturae caeli et terrae, cum factus est dies. neque enim quisque dicturus est caelum et terram hic ita commemorata, sicut dictum erat, antequam conditus insinuaretur dies, in principio fecit deus caelum et terram. illud enim si eo modo intellegitur, ut aliquid deus fecerit sine die, priusquam faceret diem, qua ratione id possit accipi suo loco dixi, quod dicendum putaui, nulli intercludens melius intellegendi licentiam. nunc autem, hic est, inquit, liber creaturae
Abbreviated transcription (Latin):
quibus aegrptii percussi sunt
cum ess& in numerabilȩs lucus¬
tarum numerus & ranarum:
Facn nondiutius laboremus
sedillud&iam at que &iam
consideremus: utrum possit
nobis peromnia constare
sententia: qua dicebamus
aliter formatum dm̃. om̃s
creaturas prima conditione
ea qui o peribus in die septimo
re quieuit : aliter istaeorum
administratione quausque
nunc operatur. Id est : tunc
omnia simul. sine ullis tempo¬
ralium morarum interuallis:
Nunc autem per temporum
moras quibus uidemus sidera
moueri: abortu: ad occasũ:
Caelum mutari abaestate adhi¬
emem germina certis dierũ
momentis: pullulare gran¬
descere usescere: Anima

Expanded text:
quibus Aegyptii percussi sunt, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis lucustarum numerus et ranarum: iam non diutius laboremus. Sed illud etiam atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus operibus in die septimo requieuit, aliter ista eorum administratione, qua usque nunc operatur : id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus sidera moueri ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, a
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur omnis uestis facies
colorata &iam si non con¬
tinuatim sed maculatimꝰ:
fiati presertim : quia tunc
nnouitate terrarum Et¬
sino nominia plura camen
plana fuis se credibileest
ualatius possent erumpen¬
da fluenta : dispergi at que
distendi Qua propter
deistius fontis magnitudine
uelmultitudine quisiue
unam habuit alicunde erup¬
tionem : siue propter aliquã
interrae occultis sinibus uni¬
tatem: unde omnes aque si¬
perterram scatent: Omni¬
um fontium magnorum atque
paruorum unus fonsdictus ẽ:
Peromnes dispertitionessuas
ascendens de terra & inrigans
omnem faciem terrae: Siue
&iam quod est credibilius:
quia nonait unus fons ascen¬
debat de terra : sed ait: Fons
autem ascendebat deterra
Pronumero pluraru : posũ¬
t singularem ut sic intei¬
legamus fontes multos : per
uniuersam terram loca uei
regiones proprias inrigan¬
tes. Sic ut dicitur mileꝰs &
multi intelleguntur: sicut dic¬
taest lucusta & rana in plagis

Expanded text:
dicitur omnis uestis facies dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem faciem terrae, siue etiam, quod est credibilius, quia non ait: unus fons ascendebat de terra. sed ait: fons autem. ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigantes, sicut dicitur miles et multi intelleguntur, sicut dicta est lucusta et rana in plagis,
Abbreviated transcription (Latin):
prebent aquam: Cunsiter¬
ꝗo incredibile siexuno abis¬
si capite alterna inundauo¬
ne fluente atque refluente
tunc uniuersa terra rigaa
Xmest Quodsi ipsius ab teisi
magnitudine mea partees¬
cepta quod maredicitur
it cui dentiam plenitudine
at que a maris fluctibus
terras ambit in easola par¬
te : quam re conditis sinib
terra contin& Vnde seos¬
nes fontes. amnes que diue¬
sis tractibus uenis que dist¬
buunt : & suis quique locis
erumpunt: Fontem uolus
fontes. propter naturae uni¬
tatem Eumque per innume¬
rabiles uias antrorum: atq
rimarum a scendentem deter¬
ra : & ubique dispertitis qua¬
si crinibus inrigantem
omnem faciem terrae : Non
continua specie tam quãma¬
ris aut stagni: sed sicut uide¬
mus ire aquas per alueos flu¬
minum flexus riborum &
dorum excessu uicin aperfun¬
dee Quis non accipiat nis
qui contentio sospũ laborat
Potest quippe &iam itadista
intellegi omnis terrȩ facies
ncugata : quem admodũ

Expanded text:
praebent aquam. cur sit erpraebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte, quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus uenisque distribuunt et suis quique locis erumpunt, fontem uoluitfontes, propter naturae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum
Abbreviated transcription (Latin):
intellegendo falsam putabit:
uelut sic ontendat ideo non po¬
tuisse uno quanto lib& fonte
omnem terraefaciem riga¬
ri : quia si montes non riga¬
bat non omne mterrae faci¬
emrigabat: Si autẽ & iam
montes rigabat : nonerat lam
inpertitio sagine sed di luiui
inundatio: quodsi terratunc
sicerat : totum mareerat :¬
& nondum discretaerat ari¬
da: Cuirespond&ur: quia
hoc uicibus temporum poss&
sicut certo tempore perpla¬
na aegrpti : nilus restagnat:
& alio tempore adripas suas
redit: Aut si iste nescio
cuius ignatȩ: ac longiꝰ que
partis mundiaquis & prui¬
nis hie malibus anniuersaria
creditur incrementa collige¬
re : quidde oceani alteħis estib
quid de quibusdam litoribus
que late nudantur flustibus
uicissimquȩ operiuntur : dici
potest: ut omittam quo dde
quorundam fontium mira
uicissitudine perhib&ur
Certo annorum inter uallo
sic eos inundare : ut totam
illam regionem rigent: Cui
alio tempore ex altis puteis
ad potandum fufficientem

Expanded text:
intellegendo falsam putabit; intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida. Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem
Abbreviated transcription (Latin):
notitiam: sed &iam ad futu¬
rarum prefigurationem
ualerent nescienter conieo¬
tamus: Quid fieri potuerit:
quod ille non nescienter pre¬
termisit tantum id conan¬
tes promodulo nostroquan¬
tum adiuuamur efficere:
ne aliqua absurditas uelre¬
pugnantia put&ur cẽ inscrip¬
turis scĩs que opinionem lec¬
toris offendat: Et dum ex isti¬
mat fieri non potuisse : que
fasta eẽ scriptura cõmeno¬
rat: Velresiliat a fide : uel
nonaccedat ad fidem: XUI.
Pro inde cum deistofonte que¬
rimus quomodo id quod dic¬
tum est: ascendebat de terra
& inrigabat omnem faciem
terrae: non inpossibile uide¬
atur siea quae diximus ippos¬
sibilia cui quam uidentur
Quaerat ipse aliud quo tamen
uerax ista scriptura monstre¬
tur ÷ quae proculdubio uerax
est Etiam si non monstr&ur:
namsi ar gumentari uoluerit
quo eam falsam ẽe conuincat
aut ipse nulla uerto: decre¬
aturarum conditione at que
administratione dicturus . ẽ
aut siuera dixerit. istam non

Expanded text:
notitiam, sed etiam ad futunotitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes pro modulo nostro, quantum adiuuamur,\' efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non
Abbreviated transcription (Latin):
fluuiosi& para drsus loco elec¬
tio replantatus ẽ. quattuor flu
mina illa ex capite sui fontis emit¬
ter&. aut ex ipso unofonte para¬
drsi multoł argius exundante
prius ttam rigasse terram:
ut que ad parienda pertempo¬
rum numeros genera que in ca
sine inter uallis temporum cre¬
a uerat sccundasse: ac postea
repressisse in eoloco a quarum
cruptio nenuastissimam⁊ ut
dediuersis peroninem terram
capitibus fluminum acfonti¬
uiniam manerent: Ac dem¬
de in regione illius fontis non
caiuiuer saniterraom rigan¬
tis. sed memorales solos illos
quattuor fluuio semittentis
lantas separa drsum ubi ho¬
minem quem fecerat conloca¬
r& Quia enim non omnia
foripta sunt quemad modum
postillam primam rerun
conditionem tempora cucur¬
rerint se que secut a sint ad¬
ministrationis creatur arum :
quȩ primitus facta est sextoq
die illo consũmate sunt. Sed
quantum satis tudi cauit
sp̃s quiinerat scribenti eaque
non solum ad factarum rerũ

Expanded text:
fluuios et paradisus loco elecfluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emittentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret? Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque secutae sint administrationes creaturarum, quae primitus factae sextoque die illo consummatae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum