comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uus eris. Corde enim creditur ad
iustitiam: ore autẽ confessio fit ad sa-¬
lutẽ. Hoc est uerbum consummans
ꝙ breuians: quod fecit dñs suꝑ terrã.
Qua consummatione atq breuia-¬
tione latro iustificatus ẽ qui defixis
in cruce omnibus membris &. ha¬
bens libera hȩc duo. corde credidit.
ad iustitiam. ore confessus est ad sa¬
lutem: statimq audire meruit.hodie
mecum eris in paradiso. Conseque-¬
rentur enim bona oꝑa eiꝰ. si ꝑcepta
grã diu inter homines uiueret. sed
tamen non ea p̃cesserant. ut eandẽ
grãm mereretur. Ex latrocinio fixus
in cruce. ex cruce in paradisum trans¬
latus ẽ. Et sicut prȩdixit inquit isayas.
nisi dñs sabdoth reliquisser nobis se¬
men. sicut sodoma facti es semus. et
sicut gomorra similes fuissemus. Quod
hic ait. reliquisset nobis semen: hoc
ibi reliquiȩ saluȩ fient. Ceteri autẽ. tãꝙͣ
ꝑditionis uasa debito supplicio ꝑiert̃.
Et ut non om̃s ꝑissent sicut in sodoma
& gomorra: non meritum eoꝵ fecit sed

Expanded text:
e enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem. . Hoc est verbum consummans et brevians, quod fecit Deus super terram, qua consummatione atque breviatione latro justificatus est, qui defixis in cruce omnibus membris, et habens libera haec duo, corde credidit ad justitiam, ore confessus est ad salutem; statimque audire meruit, Hodie mecum eris in paradiso . Consequerentur enim bona opera ejus, si percepta gratia diu inter homines viveret. Sed tamen non ea praecesserant, ut eamdem gratiam mereretur, ex latrocinio fixus in cruce, ex cruce in paradisum translatus. Et sicut praedixit, inquit, Isaias, Nisi Dominus sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus. Quod hic ait, reliquisset nobis semen; hoc ibi, reliquiae salvae fient. Caeteri autem tanquam perditionis vasa debito supplicio perierunt. Et ut non omnes perissent sicut in Sodoma et Gomorrha, non meritum eorum fecit, sed
Abbreviated transcription (Latin):
ris: si reddis. non habes quod conquȩ¬
raris. Credamus tantum. & si caꝑe
non ualemus. qm̃ qui uniuersaor
creaturam & spũalem & corporalẽ
fecit & condidit. omĩa innumero
& pondere & mensura disponit. sed
inscrutabilia sunt iudicia eius . s.
in uestigabiles uiȩ eius. Dicamus
alleluia. & collademus canticum.
& non dicamus quid hoc. uł quid
hoc: omĩa enim in tempore suo crea¬
ta sunt E¬

Expanded text:
ris: si reddis, non habes quod queris: si reddis, non habes quod queraris. Credamus tantum, etsi capere non valemus, quoniam qui universam creaturam et spiritualem et corporalem fecit et condidit, omnia in numero et pondere et mensura disponit . Sed inscrutabilia sunt judicia ejus, et investigabiles viae ejus . Dicamus Alleluia, et collaudemus canticum, et non dicamus, Quid hoc? vel, quid hoc? Omnia enim in tempore suo creata sunt
Abbreviated transcription (Latin):
sic tepidos. ut eos miremur meretri¬
cum & histrionum subito conu̾soꝵ
non solum patientia & temꝑantia:
sed etiam fide. spe. caritate suꝑari:
Restat ergo ut uoluntas eligatur.
delectet atq inuitet animum. mo¬
ueri nullomodo potest. Hoc autem
ut occurrat. non ẽ in hominis pote-¬
state. Quid uolebat saulus: nisi in-¬
uadere. trahere. uincire. necare xp̃ia¬
nos: Quã rabida uoluntas. qũã fu-¬
riosa. quam ceca. Qui tam̃ una
desuꝑ uoce ꝓstratus. occurrenti
utiq tali uisu quo mens illa & uo¬
luntas refracta sęuitia retorqueret᷑
& corrigeretur ad fidem: repente ex
euangłii mirabili ꝑsecutore. mirabi¬
lior prȩdicator effectus est Et tamen
quid dicemus: Nunquid iniquitas
apud dm̃ẽ. exigentem a quo placet.
donantem cui placet. qui nequa qũa
num: Nunquid iniquitas apud dm̃:
Absit. Quare tamen huic ita: & huic
non ita: O homo. tu quis es: Debitũ
si non reddis.habes quod gratule¬

Expanded text:
sic tepidos, ut eos miremur meretrisic tepidos, ut eos miremur meretricum et histrionum subito conversorum, non solum patientia et temperantia, sed etiam fide, spe, charitate superari? Restat ergo ut voluntates eligantur. delectet atque invitet animum, moveri nullo modo potest: hoc autem ut occurrat, non est in hominis potestate. Quid volebat Saulus, nisi invadere, trahere, vincire, necare Christianos? Quam rabida voluntas, quam furiosa, quam caeca! qui tamen una desuper voce prostratus, occurrente utique tali viso, quo mens illa et voluntas refracta saevitia retorqueretur et corrigeretur ad fidem, repente ex Evangelii mirabili persecutore mirabilior praedicator effectus est . Et tamen quid dicemus? Numquid iniquitas est apud Deum, exigentem a quo placet, donantem cui placet? qui nequaquam enum. Numquid iniquitas est apud Deum? Absit. Quare tamen huic ita, et huic non ita? O homo, tu quis es? Debitum si non reddis, habes quod gratule
Abbreviated transcription (Latin):
nis aliqua cogitatione ꝑmittor. nͥ
uł maius ingenium uel minora pec-¬
cata. uel utrumq: addamus etiam si
placet honestas utilesq doctrinas.
Quisquis ergo fuerit quam minimis
peccatis irretitus. atq immaculatus.
nam nullis quis potest. & acer inge-¬
nio & liberalib artib expolitus. eli¬
gendus uidetur ad grãm. Sed cum
hoc statuero. ita me ridebit ille qui
infirma mundi elegit. ut confundat
fortia. &. stulta mundi ut confun-¬
dat sapientes. ut eum intuens & pu-¬
dore correctus. ego irrideam multos
& prequibusdam peccatorib castiores.
& p̃quibusdã piscatorib oratores.
Nonne atluertimus multos fideles
nrõs ambulantes uiam d̃i. ex nulla
parte ingenio comꝑari non dicam
quorumdã hereticoꝵ: sed etiã mimo¬
rum: Item non uidemus quosdam
homines utriusq sexus in coniuga¬
li castitate uiuentes sine querela. &
tamen uł hereticos uel paganos.
uł etiam in uera fide & uera ȩccłia

Expanded text:
nis aliqua cogitatione permittor, nisi nis aliqua cogitatione permittor, nisi vel majus ingenium, vel minora peccata, vel utrumque: addamus etiam, si placet, honestas utilesque doctrinas. Quisquis ergo fuerit quam minimis peccatis irretitus atque maculatus, nam nullis quis potest? et acer ingenio, et liberalibus artibus expolitus, eligendus videtur ad gratiam. Sed cum hoc statuero, ita me ridebit ille qui infirma mundi elegit ut confundat fortia, et stulta mundi ut confundat sapientes , ut eum intuens et pudore correctus, ego irrideam multos et prae quibusdam peccatoribus castiores, et prae quibusdam piscatoribus oratores. Nonne advertimus multos fideles nostros ambulantes viam Dei, ex nulla parte ingenio comparari, non dicam quorumdam haereticorum, sed etiam mimorum? Item non videmus quosdam homines utriusque sexus in conjugali castitate viventes sine querela, et tamen vel haereticos vel paganos, vel etiam in vera fide et vera Ecclesia
Abbreviated transcription (Latin):
do ipsa oratio nr̃a sic tepida est. uł
potius frigida & pene nulla. imnmo
interdum om̃ino ita nulla: ut neq
hoc in nobis cum dolore ad uerta¬
mus:Quia si uel hoc dolemus. iam
oramus. Quid ergo aliud ostendit᷑
nobis: nisi quia & petere & quȩxere
& pulsare ille concedit. qui hȩc ut
faciamus iubet: Igitur non uolen¬
tis neq currentis sed miserentis est
dĩ: quandoquid̾̃e. nec uelle nec curre¬
re. nisi eo mouente atq excitante
poterimꝰ. Quod si electio hic fit ali¬
qua. ut sic intelligamus quod dictũ
est. reliquiȩ ꝑ electionem gr̃ȩ saluȩ
factȩ sunt. non ut iustificatoꝵ electio
fiat ad uitam ȩternam. sed ut eligan-¬
tur qui iustificentur. certe ita oc¬
culta est hȩc electio. ur in eadem
consꝑsione nobis prsus apparere
non possit. aut si apparet quibusd̃a
ego in hac re infirmitatẽ meam fa-¬
teor. Non enim habeo quod intuear
in eligendis hominibus ad grãm
salutarem: si ad examen huiꝰ electio¬

Expanded text:
do ipsa oratio nostra sic tepida est, vel do ipsa oratio nostra sic tepida est, vel potius frigida et pene nulla, imo omnino interdum ita nulla, ut neque hoc in nobis cum dolore advertamus? quia si vel hoc dolemus, jam oramus. Quid ergo aliud ostenditur nobis, nisi quia et petere et quaerere et pulsare ille concedit, qui ut haec faciamus, jubet? Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei: quandoquidem nec velle nec currere, nisi eo movente atque excitante, poterimus. 22. Quod si electio hic fit aliqua, ut sic intelligamus quod dictum est, Reliquiae per electionem gratiae salvae factae sunt ; non ut justificatorum electio fiat ad vitam aeternam, sed ut eligantur qui justificentur: certe ita occulta est haec electio, ut in eadem conspersione nobis prorsus apparere non possit; aut si apparet quibusdam, ego in hac re infirmitatem meam fateor. Non enim habeo quod intuear in eligendis hominibus ad gratiam salutarem, si ad examen hujus electio
Abbreviated transcription (Latin):
ut recte uiuamus. hac utiq mercede
ꝓposita: ur inȩternum beãte uiuere
mereamur. Sed quis potest recte ui-¬
uere ꝙ bene oꝑari: nisi iustificatus
ex fide: Precipitur ut credamus. ut
bene oꝑari possius. Sed quis pot̃
credere. nisi aliqua uocatione hoc ẽ
rerum aliqua testificatione tangat᷑.
Quis habet in potestate tali uisu
attingi mentẽ suam: quo eius uolun-¬
tas moueatur ad fidem: Quis autẽ
animo amplectitur. aliquid quod
eum non delectat: aut quis haber
in potestate ut uel occurrat qͦd eũ delecta¬
re possit. uel delectet cũ occurrerit: Cum gͦ
nos ea delectant quibus ꝓficiamus
ad dm̃. in spiratur hoc &. prȩbetur
grã di. non nutu nr̃o &̾ industria
aut oꝑm meritis comꝑatur. quia
ut sit nutus uoluntatis. ut sit
industria studii. ut sur oꝑa cari¬
tatis feruentia. ille tribuit. ille lar¬
gitur. Petere iubemur ut accipiamꝰ.
qͦ querere ut inueniamus. ꝙ pulsa¬
re ut aꝑiatur nobis. Nonne aliqͣn¬

Expanded text:
ut recte vivamus, hac utique mercede ut recte vivamus, hac utique mercede proposita, ut in aeternum beate vivere mereamur: sed quis potest recte vivere et bene operari, nisi justificatus ex fide? Praecbene operari possimus. Sed quis potest credere, nisi aliqua vocatione, hoc est, aliqua rerum testificatione tangatur? Quis habet in potestate tali visu attingi mentem suam, quo ejus voluntas moveatur ad fidem? Quis autem animo amplectitur alieum non delectat? aut quis habet in potestate ut vel occurrat quod eum delectare possit, vel delectet cum occurrerit? Cum ergo nos ea delectant quibus proficiamus ad Deum, inspiratur hoc et praebetur gratia Dei, non nutu nostro et industria aut operum meritis comparatur; quia ut sit nutus voluntatis, ut sit industria studii, ut sint opera charitate ferventia, ille tribuit, ille largitur. Petere jubemur ut accipiamus, et quaerere ut inveniamus, et pulsare ut aperiatur nobis . Nonne aliquan
Abbreviated transcription (Latin):
grãm meliora sunt. tanquam diceret.
reliquiȩ saluȩ fiunt. sequitur &. dicit.
ex ꝑsona reliquiarum. Et ego nouis¬
simus uigilaui. & quasi qui racema-¬
tur post uindemiatores. Et unde ꝓbat:
quia non ex meritis suis sed ex miscdĩa
di : In benedictione inquit dñ & ipse
speraui: & quasi qui iundemiat᷑ reple¬
ui torcular. Quamius enim nouissi¬
mus uigilauerit. tamen quia erunt
ut dictum est nouissimi primi. in be¬
nedictione dñi sperans ex reliquiis
isrł racematus popłs. impleuit torcu¬
lar ex ubertate uindemiȩ. quȩ toto
terrarum orbe ꝓuenit. Nulla igit᷑
intentio tenetur apłi. &. om̃ium iu¬
stificatoꝵ ꝑ quos nobis intellectus
grẽ demonstratus ẽ: nisi ut qui głat᷑
oꝑa dñi: ex eadem consꝑsione unum
damnantis. alium iustificantis: Libe¬
rum uoluntatis arbitrium pluri-¬
mum ualet. Immo uero ẽ quidem:
sed inuenundatis sub peccato quid
non ea quȩ uultis faciatis. Precipitil

Expanded text:
iam per gratiam meliora sunt, tanquam diceret, iam per gratiam meliora sunt, tanquam diceret, Reliquiae salvae fient; sequitur et dicit ex persona reliquiarum, Et ego novissimus vigilavi, et quasi qui racematur post vindemiatores. Et unde probat, quia non ex meritis suis, sed ex misericordia Dei? In benedictione, inquit, Domini et ipse speravi, et quasi qui vindemiat, replevi torcular . Quamvis enim novissimus vigilaverit; tamen quia erunt, ut dictum est, novissimi primi , in benedictione Domini sperans ex reliquiis Israel racematus populus implevit torcular ex ubertate vindemiae, quae toto orbe terrarum provenit. 21. Nulla igitur intentio tenetur Apostoli, et omnium justificatorum per quos nobis intellectus gratiae demonstratus est, nisi ut qui gloriaopera Domini, ex eadem conspersione unum damnantis, alterum justificantis? Liberum voluntatis arbitrium plurimum valet; imo vero est quidem, sed in venumdatis sub peccato quid non ea quae vultis faciatis . Praecipitur
Abbreviated transcription (Latin):
cauit. ex ipsis maledixit & humilia¬
uit. & conuertit illos indissensionẽ
illorum. tamquã apło dicente. An
non haber potestatẽ figulus luti
ex eadem consꝑsione facere aliud uas
in honorem. aliud in contumeliam:
Ideoq illud quod contexitur. nec ab
ipsa similitudine uacat. Quasi lutuor
inquit figuli in manu ipsius: plas¬
mare illud ꝙ. disponere. Om̃s iuȩ eiꝰ
scđm dispositionem eiꝰ: sic homo in
manu illius qui se fecit. Sed quia di¬
cit apłs. nunquid iniquitas apud
dm̃: uide &. hic quid agat. Reddet
illis inquit scđm uidicium suum.
Sed cum damnatis iusta tribuant᷑
supplicia:. tamen quia hoc ipsum in
usum conuertitur. quo illi ꝓficiant
quibus prebetur miscdia: attende
reliqua. Contͣrium inquit malũ bono
est. & contra mortem uita est: sic et con-¬
tra uirum iustum peccator.& sic intue¬
re in omnem oꝑam altissimi duo duo.
unum contra unum. Itaq ut ex
deterioꝵ ex comꝑatione emineant.

Expanded text:
cavit, et ex ipsis maledixit et humiliacavit, et ex ipsis maledixit et humiliavit, et convertit illos in dissensionem ipsorum: tanquam Apostolo dicente, An non habet potestatem figulus luti ex eadem conspersione facere aliud vas in honorem, aliud in contumeliam? Ideoque illud quod contexitur, nec ab ipsa similitudine vacat: Quasi lutum, inquit, figuli in manu ipsius plasmare illud et disponere, omnes viae ejus secundum dispositionem ejus; sic homo in manu illius qui se fecit. Sed quia dicit Apostolus, Numquid iniquitas apud Deum? vide et hic quid adjungat: Reddet illi, inquit, secundum judicium suum. Sed cum damnatis justa tribuantur supplicia; tamen quia hoc ipsum in usum convertitur, quo illi proficiant quibus praebetur misericordia, attende reliqua: Contrarium, inquit, malo bonum est, et contra mortem vita; sic et contra virum justum peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi: duo, duo; unum contra unum: utique ut ex deteriorum comparatione emineant p
Abbreviated transcription (Latin):
in omnem oꝑam altissimi duo duo.
unum contra unum. Primo hic cõ-¬
mendata ẽ disciplina dĩ. In multitu¬
dine inquit disciplinȩ ds seꝑauit eos.
Unde. nisi a beatitudine paradysi: Et
immutauit uias eoꝵ. ut iam tamꝗꝙͣ.
mortales uiuerent. Tunc facta ẽ una
massa omniũ ueniens de traduce peccati. &
pęna mortalitatis. quãuis dõ forman¬
te & creante quȩ bona sunt. In om̃ibus
est enim species & compago corporis
intanta membroꝵ concordia: ut
inde apłs ad caritatẽ optinendam
similitudinem duceret: in om̃ibus
est etiam sp̃c uitalis terrena membra
uiuificans. om̃isq natura hominis
dñatu animȩ & famulatu corꝑis
con ditione mirabili temperata. Sed
concupiscentia carnalis de peccati
pena iam regnans. uniuersum genꝰ
humanum tamquã totamꝙ unã
consꝑsionem originali reatu in oĩa
ꝑmanente confuderat. Et tamen se¬
quitur. Ex ipsis benedixit & exalta¬
uit. & ex ipsis scĩficauit & ad se appli¬

Expanded text:
in omnia opera Altissimi: duo, duo; in omnia opera Altissimi: duo, duo; unum contra unum. Primo hic commendata est disciplina Dei: In multitudine, inquit, disciplinae Dominus separavit eos: unde, nisi a beatitudine paradisi? Et immutavit vias eorum, ut jam tanquam mortales viverent. Tunc facta est una massa omnium, veniens de traduce peccati et de poena mortalitatis, quamvis Deo formante et creante quae bona sunt. In omnibus est enim species et compago corporis in tanta membrorum concordia, ut inde Apostolus ad charitatem obtinendam similitudinem duceret . In omnibus est etiam spiritus vitalis terrena membra vivificans, omnisque natura hominis dominatu animae et famulatu corporis conditione mirabili temperata: sed concupiscentia carnalis de peccati poena jam regnans, universum genus humanum tanquam totam et unam conspersionem originali reatu in omnia permanante confuderat. Et tamen sequitur, Ex ipsis benedixit et exaltavit, et ex ipsis sanctificavit et ad se appli
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ consecuta ẽ: cȩteri uero excecati
sunt. Consecuta sunt uasa miscdiȩ.
excecata sunt uasa irȩ. Ex eadem tam̃
consꝑsione sicut in plenitudine gen-¬
tium: est locus quidam scripturȩ ad
rem de qua nunc agimus maxime
necessarius. eademquȩ tractata sunt
mira contestatione confirmans: in
eo libro qui ab aliis inusirach. ab aluᷤᷤ
eccłiasticus dicitur. in quo ita scriptũ
est. Et homines om̃s de solo et ex t̾ra
adam creatus ẽ. in multitudine di¬
sciplinȩ dñs separauit eos. & immu-¬
tauit uias eoꝵ. Ex ipsis benedixit &
exaltauit: & ex his scĩficauit & ad se
applicauit. Et ex ipsis maledixit &
humiliauit. & conuercit illos ad
dissensionem illoꝵ quasi lutum figu¬
li in manu ipsius. plasmare illud &̾.
disponere. Om̃s uiȩ eius scđm dispo¬
sionem eius. sic homo in manu illiꝰ
qui se fecit. reddet illis scđm iudici-¬
um suum. Contrarium malo bonũ
est. & contra mortẽ uita ẽ. sic &. contͣ
uirum iustum peccator. & sic intuere

Expanded text:
autem consecuta est; caeteri vero excaecati sunt . Consecuta sunt vasa misericordiae, excaecata sunt vasa irae: ex eadem tamen conspersione, sicut in plenitudine Gentium. 20. Est locus quidam Scripturae ad rem de qua nunc agimus, maxime necessarius, eadem quae tractata sunt, mira contestatione confirmans, in eo libro qui ab aliis Jesus Sirach, ab aliis Ecclesiasticus dicitur, in quo ita scriptum est: Et omnes homines de solo, et ex terra Adam creatus est. In multitudine disciplinae Dominus separavit eos, et immutavit vias eorum et ex ipsis benedixit et exaltavit et ex ipsis sanctificavit et ad se adplicavit et ex ipsis maledixit et humiliavit et convertit illos a separatione ipsorum quasi lutum figuli in manus ipsius plasmare illud et disponere omnes viae eius secundum dispositionem eius sic homo in manu illius qui se fecit reddet illis secundum iudicium suum contra malum bonum est et contra mortem vita sic et contra virum iustum peccator et sic int
Abbreviated transcription (Latin):
supramodum peccator. aut peccatũ
ꝑ mandatum: hoc est ꝑmandatum
sc̃m ꝙ iustum & bonum. quod tam̃
sub intrauit ut habundaret peccatũ.
hoc est ut fieret supramodum. Cur
ergo ministratio mortis dicitur. si
bona ẽ lex: Quia peccatum ut ap¬
pareat peccatum: ꝑ bonum michi
oꝑatum est mortẽ. Nec mireris. cum
sit. Xp̃i bonus odor sumus inhis qui
salui fiunt. & in his qui pereunt.Aliis
quidem odor uitȩ in uitam: aliis autẽ
odor mortis in mortem. Ad uidȩos au-¬
tem dicta est lex ministratio mortis.
ad quos & in lapide scripta est. ad eoꝵ
duritiam figurandam: non ad eos qui
legem ꝑ caritatem implent. Penitu.¬
do enim legis caritas. Ipsa enim lex quȩ
in litteris est figurata lapideis. dicit.
Non adulterabis. non homicidium
facies. non furaberis. non concupisces:¬
& cȩtera. Qũã legẽ dicit apłs impleri¬

Expanded text:
supra modum peccator aut peccatum supra modum peccator aut peccatum per mandatum: hoc est, per mandatum sanctum, et justum, et bonum; quod tamen subintravit ut abundaret peccatum, hoc est, ut fieret supra modum. 17. Cur ergo ministratio mortis dicitur, si bona est lex? Quia peccatum ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. Nec mireris, cum sti bonus odor sumus Deo, in iis qui salvi fiunt, et in iis qui pereunt; aliis quidem odor vitae in vitam, aliis autem odor mortis in mortem . Ad Judaeos enim dicta est lex ministratio mortis, ad quos et in lapide scripta est ad eorum duritiam figurandam; non ad eos qui legem per charitatem implent. Plenitudo enim legis, charitas. Ipsa enim lex, quae in litteris est figurata lapideis, dicit, Non adulterabis, Non homicidium facies, Non furaberis, Non concupisces, etc. Quam legem dicit Apos
Abbreviated transcription (Latin):
ego peccatum non cognoui: nisi per
legẽ. Nam concupiscentiam nescie¬
bam: nisi lex dicerer: non concupi-¬
sces. Occasione autẽ accepta pecca¬
tum ꝑ mandatum. oꝑatum ẽ in me
omnem concupiscentiam. Ecee uer-¬
boꝵ ipsa contextio satis indicat de
qua lege dixerit: lex peccatum ẽ. absit.
de illa scilicet ꝑ cuius mandatum oc¬
casio fuit peccato. ut oꝑaretur omnẽ
concupiscentiam. De illa ergo quȩ
sub intrauit ut abundaret delictum.
quam putant illi malam. Sed quid
aꝑtius quam id quod paulo post ait.
itaq lex quidem sc̃a & mandatũ sc̃m.
& iustum & bonum: Hoc rursus di¬
cunt non de illa lege quȩ iudeis da-¬
ta est: sed de euangło dictum ẽ. Mla-¬
nicheoꝵ ẽ enim tam in effabiliter cȩ-¬
ca ista ꝑuersitas. Non enim attendt̃.
quod aꝑtissimum & manifestissimũ
sequitur. Quod ergo bonum est. mi-¬
chi factum est mors: Absit. Sed pec-¬
catum ut appareat peccatum. ꝑ bonũ
michi oꝑatum est mortem. ut fiat¬

Expanded text:
ego peccatum non cognovi, nisi per ego peccatum non cognovi, nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Ecce verborum ipsa contextio satis indicat de qua lege dixerit, Lex peccatum est? Absit. De illa scilicet, per cujus mandatum occasio fuit peccato, ut operaretur omnem concupiscentiam. De illa ergo quae subintravit ut abundaret delictum, quam putant illi malam. Sed quid apertius, quam id quod paulo post ait, Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum? Hoc rursus dicunt non de illa lege quae Judaeis data est, sed de Evangelio dictum est. Manichaeorum est enim tam ineffabiliter caeca ista perversitas. Non enim attendunt quod apertissimum et manifestissimum sequitur, Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit. Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi o
Abbreviated transcription (Latin):
delictum. Respondent ꝓculdubio
de ergo utrum ipsa sit de qua dicit᷑.
occasione accepta ꝑ mandatum. pec
catum oꝑatum est in me om nẽ con¬
cupiscentiam. Quid est enim aliud
oꝑatum est in me omnem concupiscen-¬
tiam. quam id quod ibi ẽ. ut habun¬
daret delictum Uide quoq utruor
consonet etiam illa sententia. ut fiat
supra modum peccator. aut peccatũ
peccans ꝑmandatum. Hoc est enim
ut fiat supra modum peccatum.
quod est ut habundaret delictum.
Si igitur ostenderimus bonum esse
mandatum. unde occasione accepta
peccatum oꝑatum est omnẽ concu-¬
piscentiam. ut fieret supramodum:
simul ostendemꝰ bonã esse legẽ. quȩ
subintrauit ut abundaret delictum.
idest ut oꝑaretur delictum omnem
concupiscentiam. & fieret supramo¬
dum. Audiant ergo eundem apłm
dicentem. Quid ergo dicemus: Lex
peccatum est:Absit. Hoc inquiunt
de lege. xp̃i dictum est: hoc est de
lege grẽ. Respondeant itaq de qua
intelligant illud quod sequitur. Sed

Expanded text:
delictum? Respondent, de illa pdelictum? Respondent, de illa pde ergo utrum ipsa sit, de qua dicitur, Occasione accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Quid est enim aliud, operatum est in me omnem concupiscentiam; quam id quod ibi est, ut abundaret delictum? Vide quoque utrum consonet etiam illa sententia, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum. Hoc est enim, ut fiat supra modum peccatum; quod est, ut abundaret delictum. Si igitur ostenderimus bonum esse mandatum, unde occasione accepta peccatum operatum est omnem concupiscentiam, ut fieret supra modum; simul ostendemus bonam esse legem, quae subintravit ut abundaret delictum, id est, ut operaretur peccatum omnem concupiscentiam, et fieret supra modum. Audiant ergo eumdem apostolum dicentem, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit. Hoc, inquiunt, de lege Christi dictum est; hoc est, de lege gratiae. Respondeant itaque de qua intelligant illud quod sequitur: Sed
Abbreviated transcription (Latin):
di apłm dixisse inuenimus: atten¬
dat idõ es se dicta. quia lex auger
concupiscentiam ex ꝓhibitione. et
reum obligat ex prȩuaricatione. iu¬
bendo quod implere homines ex in¬
firmitate non possunt. nisi se ad dei
grãm pietate conuertant. ꝙ id̾o sub illa
esse dicuntur. quibus dñat᷑. Eis autẽ
dñatur quos punit:. punit autẽ preua¬
ricatores om̃s. Porro qui acceperunt
legem p̃uaricant eam. nisi ꝑ gr̃ãm
consequant᷑ posse quod iuber. Ita fit.
ut non dñetur eis qui iam sub grã
sunt. implentibus eam ꝑ caritatem
qui erant sub eius timore damnati.
Nam si illa quȩ dicta sunt mouent
ut putetur apłs legem reprehendere
quid agimus ex eo quod dicit conde¬
lector enim legi dĩ scđm interiorem
hominem: Hoc enim dicens. legu
utiq laudat. Quod cum illi audi¬
unt. respondent. hoc loco apłm
de alia lege dicere. id est de lege xp̃i:
non de illa quȩ data est iudȩis. Que¬
rimus ergo ab eis. de qua lege dicat.
lex autẽ subintrauit. ut abundaret

Expanded text:
di Apostolum dixisse invenimus, attendat ideo esse ista dicta, quia lex auget concupiscentiam ex prohibitione, et reum obligat ex praevaricatione, jubendo quod implere homines ex infirmitate non possunt, nisi se ad Dei gratiam pietate convertant. Et ideo sub illa esse dicuntur, quibus dominatur. Eis autem dominatur, quos punit: punit autem praevaricatores omnes. Porro qui acceperunt legem, praevaricant eam, nisi per gratiam consequantur posse quod jubet. Ita fit ut non dominetur eis qui jam sub gratia sunt, implentibus eam per charitatem, qui erant sub ejus timore damnati. 16. Nam si illa quae dicta sunt, movent, ut putetur Apostolus legem reprehendere; quid agimus de eo quod dicit, Condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem? Hoc enim dicens, legem utique laudat. Quod cum illi audiunt, respondent, hoc loco Apostolum de alia lege dicere; id est, de lege Christi, non de illa quae data est Judaeis. Quaerimus ergo ab eis de qua lege dicat, Lex autem subintravit ut abundaret
Abbreviated transcription (Latin):
tinguat. sed ut ostendat non esse oꝑa
prȩcedentia grãm sed consequentia.
ut sciluer non se quisq arbitretur ido
ꝑcepisse grãm. quia bene oꝑatus est.
sed bene oꝑari non posse. nisi ꝑ fidem
mo grãm ex quo incipit dõ credere.
uł interna uł externa ammonitione
motus ad fidem. Secd inter est quibus
articulis tempoꝵ uel cel ebratione
sacramentoꝵ. grã plenior & euiden-¬
tior infundatur. Non enim cathe-¬
cumini non credunt. Aut uero cor-¬
nelius non credebat dõ: cum elemosi-¬
nis & orationib dignum se preberet¬
cui angłs mitteret᷑: Sed nullo modo
ista oꝑaretur: nisi ante credidisset.
Nullomodo autẽ credidisset. nisi uł
secretius. ꝑiusa mentis aut sp̃c. uł
manifestioribus ꝑ sensus corporis
ammonitionib uocaretur. Sed in
quibusdam tanta ẽ grã fidei. quan¬
ta non sufficit ad optinendum re-¬
gnum cęloꝵ. sicut in cathecuminis.
sicut in ipso cornelio anteqũa sacram̃¬

Expanded text:
tinguat, sed ut ostendat non esse opera tinguat, sed ut ostendat non esse opera praecedentia gratiam, sed consequentia: ut scilicet non se quisque arbitretur ideo percepisse gratiam, quia bene operatus est; sed bene operari non posse, nisi per fidem ere gratiam, ex quo incipit Deo credere, vel interna vel externa admonitione motus ad fidem. Sed interest quibus articulis temporum vel celebratione sacramentorum gratia plenior et evidentior infundatur. Non enim catechumeni non credunt, aut vero Cornelius non credebat Deo, cum eleemosynis et orationibus dignum se praeberetcui angelus mitteretur : sed nullo modo ista operaretur, nisi ante credidisset; nullo modo autem credidisset, nisi vel secretis per visa mentis aut spiritus, vel manifestioribus per sensus corporis admonitionibus vocaretur. Sed in quibusdam tanta est gratia fidei, quanta non sufficit ad obtinendum regnum coelorum; sicut in catechumenis, sicut in ipso Cornelio antequam Sacrame
Abbreviated transcription (Latin):
ad id quod scriptum ẽ. nisi dñs sa-¬
baoth reliquisset nobis semen. sic̃¬
sodoma facti essemus. ꝙ sicut gomor¬
ra similes fuissemus: tota ipsa conte¬
xtio disseratur. ꝙ. ꝓfecto ẽ latebrosior.
Sed certe qualem te erga me noui iu¬
bere michi ut aꝑirem ista non posses.
nisi a dño deprecareris ut possem: qͦ
adiutorio fidentior factus aggredior.
Et primo intintionem apłi quȩ ꝑto
lam. Hȩc est autẽ. ut deoꝑm meritis
nemo głetur. de quibus audebant
israhelitȩ głari. quod datȩ sibi legi
seruissent: & ex hoc euangłicam grãm
tamquam debitam meritis suis ꝑce-¬
pissent. quia legi seruiebant. Unde
nolebant eandem grãm dari gentibꝰ
tamquam indignis: nisi iudaica sac̾-¬
menta susciꝑent. Quȩ orta quęstio. in
apłoꝵ actibus soluitur. Non enĩ in¬
telligebant. quia eo ipso quo grã est
euangłica oꝑibus non debetur. Alio¬
quin: grã iam non est gr̃a. Et multis
locis hoc sȩpe testatur. fider grãm
preponens oꝑibus. non ut oꝑa ex-¬

Expanded text:
Nisi Dominus sabaoth reliquisset nobis semen, sicSodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes fuissemus : tota ipsa contextio disseratur; et profecto est latebrosior. Sed certe, qualem te erga me novi, jubere mihi ut aperirem ista non posses, nisi a Domino deprecareris ut possem. Quod adjutorio fidentior factus, aggredior. 2. Et primo intentionem Apostoli, quaelam. Haec est autem, ut de operum meritis nemo glorietur, de quibus audebant Israelitae gloriari, quod datae sibi legi servissent, et ex hoc evangelicam gratiam tanquam debitam meritis suis percepissent, quia legi serviebant. Unde nolebant eamdem gratiam dari Gentibus, tanquam indignis nisi Judaica sacramenta susciperent. Quae orta quaestio in Apostolorum Actibus solvitur . Non enim intelligebant, quia eo ipso quo gratia est evangelica, operibus non debetur: alioquin gratia jam non est gratia . Et multis locis hoc saepe testatur, fidei gratiam praeponens operibus, non ut opera exs
Abbreviated transcription (Latin):
& si quod est aliud mandatum: in hoc
sermone recapitulatur. diliges ꝓxi¬
mum tuum tamquã teipsum. quia
& hoc in eadem lege scriptum est.
Cur uirtus peccati lex: si lex bona ẽ:
Quia peccatum ꝑ bonum oꝑatum
ẽ mortẽ: ut fiat supramodum. hocẽ
maiores uires ex preuaricatione con¬
cipiat. Cur mortui sumus legi ꝑ cor¬
pus xp̃i: si bona ẽ lex: Quia mortui
sumus legi dominanti. liberati ab eo
affectu quem lex punit & damnat.
Usitatius enim uocatur lex: quando
dñatur ꝙ terret & uindicat. Itaq id̾e
preceptum timentib lex ẽamanti¬
bus gr̃a est. Inde ẽ illud in euangłio.
Lex ꝑ moysen data ẽ. gr̃ã & ueritas
ꝑ ĩm xp̃m facta ẽ. Eadem quppe
lex quȩ ꝑ moysen data est ut formi
facta est ut impleretur. Sic ergo di¬
ctum est mortui estis legi: ac si dice¬
retur. Mortui estis supplicio legis
ꝑ corpus xp̃i. ꝑ quod sunt delicta dona¬
ta. quȩ legitimo supplicio constringe¬
bant. Cur passiones peccatoꝵ quȩ ꝑ

Expanded text:
quod est aliud mandatum, in hoc sermone recapitulatur, Diliges proximum tuum tanquam te ipsum : quia et hoc in eadem lege scriptum est. Cur virtus peccati lex, si lex bona est? Quia peccatum per bonum operatum est mortem, ut fiat supra modum, hoc est, majores vires ex praevaricatione concipiat. Cur mortui sumus legi per corpus Christi, si bona est lex? Quia mortui sumus legi damnanti, liberati ab eo affectu quem lex punit et damnat. Usitatius enim vocatur lex, quando minatur et terret et vindicat. Itaque idem praeceptum timentibus lex est, amantibus gratia est. Inde est illud in Evangelio: Lex per Moysen data est, gratia et veritasistum facta est . Eadem quippe lex quae per Moysen data est, ut formidhristum facta est, ut impleretur. Sic ergo dictum est, Mortui estis legi, ac si diceretur, Mortui estis supplicio legis, per corpus Christi, per quod sunt delicta donata, quae legitimo supplicio constringebant. Cur passiones peccatorum quae per
Abbreviated transcription (Latin):
sitione cęli & siderũ ut diuersȩ singulis
annotari om̃ino non possent. tanta in
illis geminis diuersitas fuerit: Prsus
non inueniunt. Et facile animaduer¬
tunt si uolunt. responsa illa quȩ mi¬
seris uendicant a nullis arris expo¬
sitione. sed fortuita suspicione ꝓferri.
mur.ad frangendam atq deiciendaor
suꝑbiam hominũ ingradoꝵ gr̃ȩ dĩ.
& audentium głari de meritis suis.
ista commemorant᷑. Cum enim non¬
dum nati fuissent. neq aliquid egis¬
sent bonum uł malum: non exoꝑibus
sed ex uocante dictum est ei. quia maior
seruiet minori. Uocantis est ergo grã
ꝑcipientis uero grãm consequent̃ sunc
oꝑa bona. non quȩ gr̃am pariant.
sed quȩ gr̃ã pariantur. Non enim
ut ferueat calefacit ignis. sed quia
feruer: nec idõ bene currit rota ut
rotunda sit: sed quia rotunda ẽ. Sic
nemo ꝓpterea bene operat᷑ ut accipiat grãm
s qͥa accepit. Quomͦ enĩ potest iuste uiuere

Expanded text:
sitione coeli et siderum, ut diversa singulis sitione coeli et siderum, ut diversa singulis annotari omnino non possent, tanta in illis geminis diversitas fuerit, prorsus non inveniunt: et facile animadvertunt, si volunt, responsa illa quae miseris venditant, nullius artis expositione, sed fortuita suspicione proferri. mur, ad frangendam atque dejiciendam superbiam hominum ingratorum gratiae Dei, et audentium gloriari de meritis suis, ista commemorantur. Cum enim nondum nati fuissent, neque aliquid egissent bonum vel malum, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, Quia major serviet minori. Vocantis est ergo gratia; percipientis vero gratiam consequenter sunt opera bona, non quae gratiam pariant, sed quae gratia pariantur. Non enim ut ferveat calefacit ignis, sed quia fervet; nec ideo bene currit rota ut rotunda sit, sed quia rotunda est: sic nemo propterea bene operatur ut accipiat gratiam, sed quia accepit. Quomodo enim potest juste vivere,
Abbreviated transcription (Latin):
qui se intelligerent filios ꝓmissionis. ñ
suꝑbientes de meritis suis. sed grȩ uo
cationi deputantes quod coheredes es¬
sent xp̃i cum enim promissum est ut
essent. nichil utiq meruerant qui non¬
dum erant. sed et rebecca exuno concu-¬
bitu habens ysaac patris nr̃i. Uigilan¬
tissim e ait ex uno concubitu. gemini
enim cencepti erant. ne uel paternis
meritis tribueretur. si quisquam forte
diceret. Ideo talis natus est filius. quia
pater ita erat affectus illo in tempore.
quo eum sęuit in utero matris: aut
ita erat mater affecta. cum eum conce¬
pit. Simul enim ambos uno tempore
ille sȩuit: eodem tempore illa conce¬
pit. Ad hoc condemnandum ait. ex
uno concubitu. ut nec astrologis daret
locum. uł eis potius quos genethlia¬
cos appellauerunt: qui de natalibus
nascentium mores & euenta coniectant.
Quid enim dicant. cur una conceptione
sub uno utiq temporis puncto. ea dispo¬

Expanded text:
qui se intelligerent filios promissionis, non qui se intelligerent filios promissionis, non superbientes de meritis suis, sed gratiae vocationis deputantes quod cohaeredes essent Christi; cum enim promissum est ut essent, nihil utique meruerant qui nondum erant: sed et Rebecca ex uno concubitu habens Isaac patris nostri. Vigilantissime ait, ex uno concubitu gemini enim concepti erant: ne vel paternis meritis tribueretur, si quisquam forte diceret, Ideo talis natus est filius, quia pater ita erat affectus illo in tempore quo eum sevit in utero matris; aut ita erat mater affecta, cum eum concepit. Simul enim ambos uno tempore ille sevit, eodem tempore illa concepit. Ad hoc commendandum ait, ex uno concubitu; ut nec astrologis daret locum, vel eis potius quos genethliacos appellaverunt, qui de natalibus nascentium mores et eventa conjectant. Quid enim dicant, cur una conceptione sub uno utique temporis puncto, eadem dispo
Abbreviated transcription (Latin):
inquit: quod estis uos. Et ipse dñs.
Nisi quis renatꝰ fuerit ex aqua et
sp̃u scõ. non intrabit in regnum cȩ¬
loꝵ. fiunt ergo inchoationes fidei¬
quȩdam conceptionib similes. non
tamen solum concipi sed etiam na-¬
sci opus est: ut ad uitam ꝑueniat᷑
ȩternam. Nichil tamen hoꝵ sine
grã miscd̃iȩ di. quia et oꝑa siqua st̃
bona: consequuntur ut dictum est
illam grãm. non p̃cedunt. Quam
rem ꝑfuadere apłs uolens. quia sic̃
num dĩ ẽst. non exoꝑibus. ne forte
quis extollatur. de his qui nondũ
nati erant documentum dedit. Ne-¬
mo enim potest dicere. quod oꝑibus
ꝓmeruerat dm̃ iacob nondum natꝰ.
ut diuinitꝰ diceret᷑. & maior seruiet
minori. Ergo non solum inquit isaac
ꝓmissus ẽ. cum dictum ẽ. ad hoc tẽ-¬
pus ueniam & erit sarȩ filius. qui
utiq nullis oꝑibus ꝓmeruerat dm̃.
ut nasciturus ꝓmitteret᷑ ut in ysaac
uocaretur semen abrahȩ. hoc ẽ illi
ꝑtinerent ad sortem scõꝵ quȩ in xp̃o est.

Expanded text:
is vos . Et ipse Dominus, Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non intrabit in regnum coelorum . Fiunt ergo inchoationes quaedam fidei, conceptionibus similes: non tamen solum concipi, sed etiam nasci opus est, ut ad vitam perveniatur aeternam. Nihil tamen horum sine gratia misericordiae Dei: quia et opera si qua sunt bona, consequuntur, ut dictum est, illam gratiam, non praecedunt. 3. Quam rem persuadere Apostolus volens, quia sicut donum est: non ex operibus, ne forte quis extollatur ; de his qui nondum nati erant, documentum dedit. Nemo enim posset dicere quod operibus promeruerat Deum Jacob nondum natus, ut divinitus diceretur, Et major serviet minori. Ergo, Non solum, inquit, Isaac promissus est, cum dictum est, Ad hoc tempus veniam, et erit Sarae filius: qui utique nullis operibus promeruerat Deum, ut nasciturus promitteretur, ut in Isaac vocaretur semen Abrahae; id est, illi pertinerent ad sortem sanctorum quae in Christo est,
Abbreviated transcription (Latin):
mpossibile ergo est unum eundemq ẽẽ
patrẽ q. filium generantẽ &. nascentem.
cui testimonium ꝑhibet᷑. & eum qui te¬
stimonium ꝑhibet. maiorem.&. eum
qui maiorem confitet᷑. eum qui ad de¬
xteram sedet &. stat: & eum qui sedis
dedit honorẽ. eum qui missus ẽ & eũ
qui misit. nec discipulũ ꝙ. doctorem
ut ipse docuit dicens. sicut docuit
me pat̾ sic loquor. similẽ & imitatorẽ
cuius est similis & imitator. & eum qͥ
orar ei qui exaudit. & eum qui gr̃as
agir ei qui benedicit. eum qui suscepit
mandatum. atq eum qui dat man-¬
datum . &. ministrum p̃cipienti suppli¬
cem eminenti. subditum suꝑiori primo¬
genitum sempiterno. unigenitum in-¬
genito. sacerdotẽ dõ. unum eund̃eq esse.

Expanded text:
mpossibile ergo est unum eumdemque esse Patrem et Filium, generantem et nascentem, cui testimonium perhibetur et eum qui testimonium perhibet, majorem et eum qui majorem confitetur, eum qui ad dexteram sedet et stat et eum qui sedis dedit honorem, eum qui missus est et eum qui misit; nec discipulum et doctorem, ut ipse docuit dicens, Sicut docuit me Pater, sic loquor : similem et imitatorem et eum cujus est similis et imitator; eum qui orat, et qui exaudit; eum qui gratias agit, et qui benedicit, eum qui suscepit mandatum, et eum qui dedit mandatum, et ministrum praecipienti, supplicem eminenti, subditum superiori, primogenitum sempiterno, unigenitum ingenito, sacerdotem Deo unum atque eumdem esse.
Abbreviated transcription (Latin):
Nulla ergo natura est. quȩ non sit
exdo. Motus ergo ille auersionis
quod fatemur esse peccatum. qm̃
defectiuus motus est. om̃is autem
defectus ex nichilo est: uide quo ꝑti¬
neat & ad dm̃ non ꝑtinere ne du¬
bites. Qui tamen defectus qm̃ est
uoluntarius: in nr̃a est positus pote¬
state. Si enim times illum: oportet
ut nolis. Si autem nolis: non erit.
Quid ergo securius qua esse in ea uita
ubi non possit tibi euenire quod non¬
o uis : Sed qm̃ non sicut sponte homo
cecidit. ita etiam sponte surgere po¬
test: porrectam nobis desuꝑ dexteram
fide teneamus: ꝙ expectemus certa
spe. & caritate ardenti desideremus.
Si quid autẽ de origine peccati dili¬
gentiꝰ
querendum adhuc putas:
nam
om̃ino ego iam opus ẽe
non
arbitror. siquid tamen pu¬
tas: in aliam disputationẽ differendũ
est. D sequor sane uoluntatẽ tuam.
ut in tempus aliud quod hinc moue¬
rit differamus. Nam illud tibi non
concesserim: ut satis iam inde quȩsi¬

Expanded text:
nulla ergo natura est quae non sit nulla ergo natura est quae non sit ex Deo. Motus ergo ille aversionis, quod fatemur esse peccatum, quoniam defectivus motus est, omnis autem defectus ex nihilo est, vide quo pertineat, et ad Deum non pertinere ne dubites. Qui tamen defectus quoniam est voluntarius, in nostra est positus potestate. Si enim times illum, oput nolis; si autem nolis, non erit. Quid ergo securius, quam esse in ea vita, ubi non possit tibi evenire, quod non vis. Sed quoniam, non sicut sponte homo cecidit, ita etiam sponte surgere potest, porrectam nobis desuper dexterafide teneamus, et exspectemus certa spe, et caritate ardenti desiSi quid autem de origine peccati diligentius quaerendum adhuc putas nam omnino ego jam opus esse non arbitror: si quid tamen putas, in aliam disputationem differendum est. E. Sequor sane voluntatem tuam, ut in tempus aliud, quod hinc moverit, differamus. Nam illud tibi non concesserim, ut satis jam inde quaesi
Abbreviated transcription (Latin):
scire me. fortasse eris tristior: sed tam̃
uera responderim. Sciri enim non pot̃
quod nichil est. Tu tantum pietatẽ
in concussam tene. ut nullum tibi
bonum uł sentienti ł intelligenti. uł
quo quo modo cogitanti occurrat: qd̃
non sit ex dõ. Ita enim nulla natura
occurrit: quȩ non sit ex do. Omnẽ
quippe rem ubi mensuram & nume-¬
rum & ordinẽ uideris. dõ artifici tri¬
buere ne cunteris. Unde autẽ ista pę
nitus detraxeris. nichil om̃ino re¬
manebit. quia & si remanserit aliqua
formȩ alicuius inchoatio. ubi neq
mensuram.neq numerum. neq ordi-¬
nem inuenias. quia ubicumq ista
sunt. forma ꝑfecta est: oportet aufe¬
ras etiam ipsam inchoationem formȩ.
quȩ tanquam materies ad ꝑficiendũ
subiacere uidet᷑ arcifici. Si enim formȩ
ꝑfectio bonum est: non nullum iam
bonum ẽ & formȩ inchoatio. Ita de¬
tracto pęnitus om̃i bono: nichil om̃a-
manebit. Omne autẽ bonum ex d̾o.

Expanded text:
scire me, fortasse eris tristior? Sed tamen scire me, fortasse eris tristior? Sed tamen vera responderim. Sciri enim non potest, quod nihil est. Tu tantum pietatem inconcussam tene, ut nullum tibi bonum vel sentienti, vel intelligenti, vel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non sit ex Deo. Ita enim nulla natura occurrit, quae non sit ex Deo; omnem quippe rem, ubi mensuram et numerum et ordinem videris, Deo artifici tribuere ne cunnitus detraxeris, nihil omnino remanebit: quia etsi remanserit aliqua formae alicujus inchoatio, ubi neque mensuram neque numerum neque ordinem invenias, quia ubicumque ista sunt, forma perfecta est; oportet auferas etiam ipsam inchoationem formae, quae tanquam materies ad perficiendum subjacere videtur artifici. Si enim formae perfectio bonum est, nonnullum jam bonum est et formae inchoatio. Ita, detracto penitus omni bono, non quidem manebit. Omne autem bonum ex Deo:
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ congrius sedibus ordinat om̃ia.
ꝙ ꝑ meritis sua cuiq distribuit. Ita fie.
ut neq illa bona quȩ a peccantibus appe-¬
tuntur ullomodo mala sint. neq ipsa
uoluntas libera: quam in bonis qui¬
busdam mediis numerandam esse
comꝑimus. Sed malum sit auersio eius
ab incommutabili bono: & conuersio
ad mutabilia bona. Quȩ tamen auer¬
sio atq conuersio qm̃ non cognur
sed est uoluntaria: digna & iusta eã
miseriȩ pęnam subsequitur.
ed tu fortasse quęsiturus es. qm̃ mo
Iuetur uoluntas cum se auertit. ab
in cõmutabili bono ad commutabi¬
le bonum. unde iste motus existat
qui ꝓfecto malus est. tam & si uolun-¬
tas libera. quia sine illa nec recte
uiui potest: in bonis numeranda sit.
Si enim motus iste id est auersio uo¬
luntatis a dño dõ. sine dubitatione
peccatum est: non autem possumus¬
re auctorem peccati dm̃ dicere. non
erit ergo iste motus ex dõ. Unde gͥ erit
ita. quȩxenti tibi si respondeam ne-¬

Expanded text:
quae congruis sedibus ordinat omnia, quae congruis sedibus ordinat omnia, et pro meritis sua cuique distribuit. Ita fit, ut neque illa bona, quae a peccantibus appetuntur, ullo modo mala sint, neque ipsa voluntas libera, quam in bonis quibusdam mediis numerandam esse comperimus, sed malum sit aversio ejus ab incommutabili bono, et conversio ad mutabilia bona; quae tamen aversio atque conversio, quoniam non cogitur, sed est voluntaria, digna et justa eam miseriae poena subsequitur » . V. « Sed tu fortasse quaesiturus es, quoniam movetur voluntas, cum se avertit ab incommutabili bono ad mutabile bonum, unde ei iste motus existat, qui profecto malus est, tametsi voluntas libera, quia sine illa nec recte vivi potest, in bonis numeranda sit? Si enim motus iste, id est, aversio voluntatis a Domino Deo sine dubitatione peccatum est, num possumus auctorem peccati Deum dicere? Non erit ergo iste motus ex Deo. Unde igitur erit? Ita quaerenti tibi si respondeam ne
Abbreviated transcription (Latin):
perans temꝑantia. aut iustus iustitia
hominis alterius quisquã efficitur. sed
coaptando animum illis in commuta¬
bilibus regulis. luminibq uirtutũ.
quȩ incorruptibiliter uiuunt in ipsa
ueritate sapientiaq cominuni. quib
ꝙ ille coaptauit & fixit animum quẽ
istis uirtutibus p̃ditum sibi adimitan¬
dum ꝓposuit. Uoluntas ergo adherets
communi atq in commutabili bono
impetrat prima & magna hominis
bona. cum ipsa sit mediũ quodd̾a bonũ.
oluntas autem auersa ab incõmu.¬
tabili ꝙ commnuni bono. & conuer¬
sa ad ꝓprium bonum: aut exterius
aut inferuis: peccat. Ad ꝓprium con¬
uertitur. cum suȩ potestatis uult ẽt̃.¬
cumq ad se non ꝑtinent. cognoscere
studer.Ad inferus: cum uoluptatẽ
corporis diligit. Atq ita homo suꝑbꝰ
ꝙͣ curiosus s lasciuus effectus. excipitꝰ
ab alia uita quȩ in cõparatione suꝑio¬
ris uitȩ mors est. Quȩ tamen regitur
ad ministratione diuinȩ ꝓuidentiȩ.

Expanded text:
perans temperantia, aut justus justitia perans temperantia, aut justus justitia hominis alterius quisquam efficitur; sed coaptando animum illis incommutabilibus regulis luminibusque virtutum, quae incorruptibiliter vivunt in ipsa veritate sapientiaque communi, quibus et ille coaptavit et fixit animum, quem istis virtutibus praeditum sibi ad imitandum proposuit. 53. Voluntas ergo adhaerens communi atque incommutabili bono, impetrat prima et magna hominis bona, cum ipsa sit medium quoddam bonum. Voluntas autem aversa ab incommutabili et communi bono, et conversa ad proprium bonum, aut ad exterius, aut ad inferius, peccat. Ad proprium convertitur, cum suae potestatis vult ecunque ad se non pertinent, cognoscere studet; ad inferius, cum voluptatem corporis diligit. Atque ita homo superbus et curiosus et lascivus effectus, excipitur ab alia vita, quae in comparatione superioris vitae mors est. Quae tamen regitur administratione divinae providentiae,
Abbreviated transcription (Latin):
oluntas ergo quȩ medium bonũ misera uita.¬
est cum inheret in commutabili
bono. eiq communi non ꝓprio. sicu¬
ti est illa de qua multũ locuti sumꝰ.
& nichil digne diximꝰ ueritas: te¬
net homo uitam beatam. eaq ipsa
uita beata id est animi affectio in¬
herentis in cõmutabili bono: ꝓpriũ
& primum est hominis bonum. In
eo sunt etiam uirtutes om̃s quibus
male uti nemo potest. Nam hȩc qũa¬
ius magna in homine & prima sint.
ꝓpria tamen eẽ unius cuiꝰq homi¬
nis non cominunia satis intelligit᷑.
Ueritate enim atq sapientia quȩ
communis est om̃ib om̃s sapientes
& beati fiunt in herendo illi. Beatitu¬
dine autẽ alterius hominis non fit
alter beatus. quia & cum eum inita¬
tur ut sit. inde appetit beatus fieri
unde illum factum uidet. illa scilicet
in commutabili communiq ueritate.
neq prudentia cuiusqũa fit prudens
alius. aut fortis fortitudine. aut tem¬

Expanded text:
Voluntas ergo quae medium bonum Voluntas ergo quae medium bonum est, cum inhaeret incommutabili bono, eique communi non proprio, sicuti est illa de qua multum locuti sumus, et nihil digne diximus, veritas; tenet homo beatam vitam: eaque ipsa vita beata, id est animi affectio inhaerentis incommutabili bono, proprium et primum est hominis bonum. In eo sunt etiam virtutes omnes, quibus male uti nemo potest. Nam haec quamvis magna in homine et prima sint, propria tamen esse uniuscujusque hominis, non communia, satis intelligitur. Veritate enim atque sapientia, quae communis est omnibus, omnes sapientes et beati fiunt, inhaerendo illi. Beatitudine autem alterius hominis non fit alter beatus; quia et cum eum imitatur ut sit, inde appetit beatus fieri, unde illum factum videt, illa scilicet incommutabili communique veritate. Neque prudentia cujusquam fit prudens alius, aut fortis fortitudine, aut tem