comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Saluabit dñs in die illa sicut oues populũ suũ : qm̃ lapides sc̃i
uoluuntꝰ suꝑ terrã ipsius: quia si quid bonũ ipsius ẽ & siquid
optimũ ab ipso t̃: In euangło uero scđm matheũ qđ scientia
& intellectus dona sint dĩque quib uoluerit largiat᷑. itadr̃
unc accedentes discipuli eiꝰ. dixerunt ei. Quare in parabolis
loqueris ad eos: At ipse respondens ait illis. Quia uobis da¬
tũ ẽ nosse mysteria regni caeloꝵ : illis autẽ non est datum:
obs quoq euangelista ꝓnuntiat neminẽ aliquid boni habe¬
rei nisi qđ desursũ ac cȩperit dicens. Non potest homo Acci¬
pere quicquã nisi fuerit ei datũ de caelo: In eiusdem uero e¬
uangelio doctrina ẽ ipsius ueritatis qđ nemo uenit ad filiũ
nsi adtractus a patre : quia uenturũ ds̃ & intellegentẽ &
oboedientem facit: Nemo inquit potest uenire adme nisi
pater qui misit me ađ traxerit eũ : & ego resuscitabo eũ in no¬

Expanded text:
Salvavit Dominus in die illa sicut oves populum suum, quoniam lapides sancti volvuntur super terram ipsius. Quia 883 si quid bonum, ipsius est, et si quid optimum, ab ipso est . In Evangelio vero secundum Matthaeum, quod scientia et intellectus dona sint Dei, quae quibus voluerit largiatur, ita dicitur: Tunc accedentes discipuli ejus, dixerunt ei, Quare in parabolis loqueris ad eos? At ipse respondens, ait illis, Quia vobis datum est nosse mysteria regni coelorum, illis autem non est datum . Joannes quoque Evangelista pronuntiat neminem aliquid boni habere, nisi quod desursum acceperit, dicens: Non potest homo accipere quidquam, nisi fuerit ei datum de coelo . In ejusdem vero Evangelio doctrina est ipsius veritatis, quod nemo veniat ad Filium, nisi attractus a Patre: quia venturum Deus et intelligentem et obedientem facit. Nemo, inquit, potest venire ad me, nisi Pater qui misit me, attraxerit eum: et ego resuscitabo eum in no
Abbreviated transcription (Latin):
genera linguarũ . Alii interp̃tatio sermonũ: Haȩc autẽ om̃a ope¬
rat᷑ unꝰ atq idem sp̃s. diuidens singulis ꝓut uult: Haec magistro
gentiũ tanta luce: tanta euidentia praedicante : quȩ ratio quȩ
causa dubitandi ẽ: an om̃iũ nobis uirtutũ germ̃ ex dõsit :
Tel quis nisi insipientissimꝰ de differentia diuinoꝵ munerũ
conquerat᷑. aut imparib asscribendũ meritis arbitret᷑: qđ ñ
tali conclusione apłs terminar& ut dicer&. hec autẽ om̃a
operat᷑ unꝰ atq idem sp̃s. diuidens singulis ꝓut uult: Ubi
utiq si meritoꝵ causas uoluiss& intellegi. dicer& diuidens
singulis ꝓut merent᷑ : sicut plantatorib & rigatorib p̃miũ
deuotionis spopondit dicens. unꝰ quisq autẽ ꝓpriã merce¬
dẽ accipi& scđm suũ laborẽ Datꝰ ergo unicuiq sine merito
unde tendat ad meritũ: & datꝰ ante ullũ laborẽ unde qͥsq
mercedẽ accipiat scđm suũ laborẽ Qđ ita ẽẽ etiã ex doctri¬

Expanded text:
alii interpretatio sermonum. Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult . Haec magistro gentium tanta luce, tanta evidentia praedicante, quae ratio, quae causa dubitandi est, an omnium nobis virtutum germen ex Deo sit? vel quis, nisi insipientissimus, de differentia divinorum munerum conqueratur, aut imparibus ascribendum meritis arbitretur, quod lusione Apostolus terminaret, ut diceret: Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus dividens singulis prout vult . Ubi utique si meritorum causas voluisset intelligi, diceret: Dividens singulis prout merentur: sicut plantatoribus aut rigatoribus praemium devotionis spopondit, dicens: Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum suum laborem . Datur ergo unicuique sine merito unde tendat ad meritum, et datur ante ullum laborem, unde quisque mercedem accipiat secundum laborem. Quod ita esse etiam E
Abbreviated transcription (Latin):
ministros uerbi & grae dĩ eadem cunctis ueritas p̃dicet᷑. eade
cohortatio adhibeat᷑ : dĩ tam̃ agricultura ẽ dĩ xdificatio ẽ
cuiꝰ uirt̾ inui sibilit̃ agit ut in crem̃to ꝓficiat qđ adificat᷑ ait
colit᷑: sicut attestatꝰ paulus apłs dicens. Quid igit᷑ ẽ apollos
quid autẽ paulus: Ministri eiꝰ cui credidistis : & unicuiq sio
dñs dedit: Ego plantaui. apollo rigauit : sed ds̃ incrementu

Expanded text:
ministros verbi et gratiae Dei eadem cunctis veritas praedicetur, eadem ministros verbi et gratiae Dei eadem cunctis veritas praedicetur, eadem cohortatio adhibeatur; Dei tamen agricultura est, Dei aedificatio, cujus virtus invisibiliter agit, ut incremento proficiat quod aedificatur aut colitur: sicut attestatur Paulus apostolus, dicens: Quid igitur est Apollo? quid vero Paulus? Ministri ejus cui credidistis, unicuique sicut Dominus dedit. Ego pla
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ eis odor mortis ad mortẽ : ut etiã in illis uisibilib testiooni¬
is disceret᷑ꝰ qđ littera occider&. sp̃s autẽ uiuificar&: Qđ ergo
inissł ꝑ constitutionẽ legis & ꝓphetica eloquia gerebat᷑. hoc
in uniuersis nationib totius creature testimonia & bonitatis
dĩ miracula sẽꝑ egerunt: sed cũ in illo populo cui utraq erudi-¬
tio p̃fuit. nemo nisi grã iustificat᷑ sit ꝑ spm fidei: quis ambi¬
gatees quide quibuscũq nationib: quib: lib& tẽporib: dõ plaq
potuerunt spũ graẽ dĩ fuisse directos: Quaȩ & si parcior antedi
occultior fuit : nullis tam̃ saeculis se negauit : uirtute una quo¬
titate diuersa: consilio incõmutabili : opere multiforini: Nã dI
his dieb quib totũ mundũ ineffabiliũ donoꝵ flumina rigant
idẽ modus om̃ib nec eadẽ mensura confert᷑ : Quamuis enĩꝑ

Expanded text:
est ei odor mortis ad mortem ; ut etiam in illis visibilibus testimoniest ei odor mortis ad mortem ; ut etiam in illis visibilibus testimoniis disceretur quod littera occideret, spiritus autem vivificaret . Quod ergo in Israel per constitutionem legis et prophetica eloquia gerebatur, hoc in universis nationibus, totius creaturae testimonia et bonitatis Dei miracula semper egerunt. Sed cum in illo populo, cui utraque eruditio praefuit, nemo nisi gratia justificatus sit per spiritum fidei; quis ambigat eos qui de quibuscumque nationibus quibuslibet temporibus Deo placere potuerunt, spiritu gratiae Dei fuisse discretos? Quae etsi parcior antea atque occultior fuit, nullis tamen saeculis se negavit, virtute una, quantitate diversa, consilio incommutabili, opere multiformi. Nam et in iis diebus quibus totum mundum ineffabilium donorum flumina rigant, non idem modus omnibus, nec eadem mensura confertur. Quamvis enim per
Abbreviated transcription (Latin):
lũ & terrã & mare & om̃a quȩ in eissunt : qui inp̃teritis ge¬
nerationib dimisit om̃s gentes ingredi uiassuas: & quiđem
ñ sine testimonio sem& ipsũ reliquit. benefaciens eis de cae¬
lo dans pluuias. & tẽpora fructifera : implens cibo & laetitia
tius mundi in enarrabilis pulchritudo & innumerabiliũ bene¬
ficioꝵ eiꝰ diues & ordinata largitio: ꝑ que humanis cordibus
quaedã aeternȩ legis tabulae p̃bebant᷑. ut inpaginis elem̃toꝵ
& uoluminib tẽpoꝵ. cõmunis & publica diuinae institutionis
loctrina legeretur: Caelũ ergo cunctaq caelestia terra &
mare om̃aq que in eis sunt. consono speciei suȩ ordinationisq
concentu ꝓtestabant᷑ głam dĩ & p̃dicatione ꝑpetua maiesta¬
tẽ sui loquebant᷑ auctoris : & tam̃ maximꝰ numerꝰ hominũ.
quia uiis uoluntatis suȩ ambulare ꝑmissus ẽ nĩ intellexit
nec secut̾ hanclegẽ ẽ. & odor uitae qui spirabat ad uitã factus

Expanded text:
itis generationibus dimisit omnes gentes ingredi vias suas. Et quidem non sine testimonio semetipsum reliquit, benefaciens, de coelo dans pluvias et tempora fructifera, implens cibo et laetitia tius mundi inenarrabilis pulchritudo, et inenarrabilium beneficiorum ejus dives et ordinata largitio, per quae humanis cordibus quaedam aeternae legis tabulae praebebantur, ut in paginis elementorum, ac voluminibus temporum, communis et publica divinae institutionis doctrina legeretur? Coelum ergo cunctaque coelestia, mare et terra, omniaque quae in eis sunt, consono speciei suae ordinationisque concentu protestabantur gloriam Dei, et praedicatione perpetua majestatem sui loq892 qui vias voluntatis suae ambulare permissus est, non intellexit, nec secutus hanc legem est, et odor vitae, qui spirabat ad vitam, factus
Abbreviated transcription (Latin):
culture ergohui atq adificationis intantũ quisq adiutor &
operanus at minister ẽ : in quantũ unicuiq dñs dederit &
in qui ministroꝵ labore excolunt᷑ ad eũ ꝓsiciunt modũ ad
quẽ illos increm̃ti auctor euexerit : In agro eñi dñi ñ unifor¬
strs nec una plantatio ẽ : & quamuis in unũ decorẽ totius tẽ
structura conueniat : ñ idem tam̃ loc ẽ nec idem usus om̃ium
lapidũ : sicut & in uno corpore ñ om̃a menbra eundẽ actum
habent dicente apło. Nunc autẽ posuit dr̃ menbra & unũ¬
qđq eoꝵ sicut uoluit: Hec uero menbra unde apta unde unlia
unde sint pulchra : iđe doctor exposuit dicens Ideo nobu n¬

Expanded text:
ntum quisque adjutor et operarius ac minister est, in quantum unicuique Dominus dederit. Et ii qui ministrorum labore excoluntur, ad eum proficiunt modum ad quem illos incrementi auctor evexerit. In agro enim Domini non uniformis nec una plantatio est. Et quamvis in unum decorem totius templi structura conveniat, non idem tamen locus est, nec idem usus omnium lapidum: sicut et in uno corpore non omnia membra eumdem actum habent , dicente Apostolo: Nunc autem posuit Deus membra, et unumquodque eorum sicut voluit . Haec vero membra unde apta, unde utilia, unde sint pulchra, idem doctor exponit, dicens: Ideo notu
Abbreviated transcription (Latin):
diuersitate donoꝵ. ostendant grãẽ largitatẽ Ex dõ itaq esse
ut homo uiã dĩ eligat & ut surgat alapsu. psalmꝰ dauititꝰ canit.
dicens. Ad ñõ gressus hominis dirigent᷑. & uiã eiꝰ uol&: Cũ te¬
ciderit ñ collidet᷑. qm̃ dñs sub ponit manũ suã : Itẽ qđ duce dõ

Expanded text:
diversitate donorum ostendant gratiae largitatem. Ex Deo utique esse, diversitate donorum ostendant gratiae largitatem. Ex Deo utique esse, ut homo viam Dei eligat, et ut surgat a lapsu, psalmus Davidicus canit, dicens: A Domino gressus hominis dirigentur, et viam ejus volet. Cum ceciderit, non co
Abbreviated transcription (Latin):
figmentũ creati in xp̃o iħu in operib bonis : quȩ p̃parauit
dr̃ ut in illis ambulemꝰ: Propriũ ergo hoc hab& noua crea¬
tura ꝑ grãm. ut qui figmentũ sunt dĩ. qui natiuitate caelesti
condunt᷑ in xp̃o. ñ otio torpeant nec desidia resoluant᷑: sed
de uirtute in uirtutẽ ꝑ uiã bonoꝵ operũ ambulando ꝓfici-¬
ant: Hoc ẽ enĩ fingii hoc de ueteri creatura nouã fieri. hoc de
imagine terreni hominis ad imaginẽ caelestis hominis refor¬
mari : qđ totũ siue palã ꝑ cooperatores grae. siue occulte ꝑ sub¬
ministrationẽ sp̃s. ille in choat. ille aug& & ꝑficit. cuiꝰ agricul¬
arbitror his testimoniis quãuis & alia docum̃ta aggregaripo¬
tuerint demonstratũ ẽ.fidem qua iustificat᷑ impius nisi ex dĩ
hoc donari ut principiũ possit e̾e̾ meritoꝵ : & cũ ipsa data fu¬
erit ñ petita. ipsius iam petitionib bona caetera conferant᷑:
nde quȩdã de plurimis assumenda sunt testimonia : quȩ in

Expanded text:
operibus bonis, quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus . Proprium ergo 879 hoc habet nova creatura per gratiam, ut qui figmentum Dei sunt, qui nativitate coelesti conduntur in Christo, non otio torpeant, nec desidia resolvantur; sed de virtute in virtutem, per viam bonorum operum ambulando proficiant. Hoc est enim fingi, hoc de vetere creatura novam fieri, hoc de imagine terreni hominis ad imaginem coelestis hominis reformari. Quod totum sive palam per cooperatores gratiae, sive occulte per subministrationem Spiritus, ille inchoat, ille auget et perficit, cujus agricularbitror, his testimoniis quamvis et alia documenta aggregari potuerint demonstratum est fidem qua justificatur impius, nisi ex Deihoc donari, ut principium possit esse meritorum: ut cum ipsa data fuerit, non petita, ipsius jam petitionibus bona caetera conferantur. Unde itaque quaedam de plurimis assumenda sunt testimonia, quae in
Abbreviated transcription (Latin):
furentes abrahȩ filii de lapidib: suscitent᷑: ego insinu abo ql
docui: ego faciam qđ ꝓmisi: Tradent enĩ uos in concilus &
insynagogis suis flagellabunt uos : & ante reges & p̃sides
stabitis ꝓpt̃ me in testimoniũ illis & gentib: Cũ autem¬

Expanded text:
furentes Abrahae filii de lapidibus suscitentur . Ego insinuabo quod furentes Abrahae filii de lapidibus suscitentur . Ego insinuabo quod docui, ego faciam quod promisi. Tradent enim vos in conciliis, et in synagogis suis flagellabunt vos, et ante reges et praesides stabitis propte
Abbreviated transcription (Latin):
Scđm marcũ uͦ hisdẽ apłis ita dr̃. Ite in orbem uni uersũ &
p̃dicate euangłm uniuersae creature : & qui crediderit &
baptiaatꝰ fuerit ipse saluus fi& : qui uͦ ñ crediderit dãnab
Nũ quid in hac p̃ceptione ullarũ nationũ ulloꝵ ue hominum
facta discretio ẽ: Neminẽ merito excȩpit neminẽ gene
separauit : neminẽ conditione distinxit : ad om̃s prorsus
homines missũ ẽ euangłm crucis xp̃i : Et ne p̃dicantium
ministeria humano tantũ uiderent᷑ opere ꝑ agenda : ecce
ego inquit uobiscũ sũ om̃ib: dieb: usq: ad consũmationẽ scłi :
id est cum sicut oues introieritis in mediũ lupoꝵ nolite de ur
infirinitate trepidare: sed de mea potestate confidite qui
uos usq: ad consũ mationẽ scłi in om̃i hoc opere ñ relinquã
ñ hioc ut nihil patiamini sed qđ multo maius ẽ praestaturis
ut nulla saeuientiũ crudelitate superemini: In mea enim
potestate praedicabitis: & ꝑ me fi& ut int̃ contra dicentes. imꝰ

Expanded text:
r: Ite in orbem universum, praedicate Evangelium universae creaturae; et qui crediderit et baptizatus fuerit, ipse salvus fiet; qui vero non crediderit, damnabitur . Numquid in hac praeceptione ullarum nationum ullorumve hominum facta discretio est? Neminem merito excepit, neminem genere separavit, neminem conditione distinxit. Ad omnes prorsus homines missum est Evangelium crucis Christi. Et ne praedicantium ministeria humano tantum viderentur opere peragenda, Ecce ego, inquit, vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi . Id est, cum sicut oves introieritis in medium luporum , nolite de vestra infirmitate trepidare, sed de mea potestate 889 confidite, qui vos usque ad consummationem saeculi in omni hoc opere non derelinquam: non hoc ut nihil patiamini, sed, quod multo majus est, praestiturus ut nulla saevientium crudelitate superemini. In mea enim potestate praedicabitis, et per me fiet ut inter contradicentes, inter
Abbreviated transcription (Latin):
noxios. sua tribuens cũ facit iustos: ut obstruat᷑ os loquentiũ
iniqua : & iustificet᷑ ds̃ in sermonib suis. & uincat cũ iudicatꝰ.
ec dãnati enĩ iusta qua̧rimonia nec iustificati uerax ẽ arrogañ¬
tia: siuel ille dicat ñ meruisse se penã. uel iste asserat meru¬
isse se grãm: Sicut autẽ ea quȩ ad manifestationẽ grae ex diui¬
nis ꝓferunt᷑ eloquiis. nulla possunt disserendi arte uiolari.
ut ꝑspicuȩ consonantesq in tanta numerositate sententiae.
ad aliqđ prauȩ interp̃tationis trahant᷑ in certũ : ita etiam
qđ de saluatione om̃iũ hominũ in eodẽ scripturarũ corpo
re repperit᷑ nulla contraria argum̃tatione temerandũẽ :
ut quanto hoc ipsũ difficiliore intellectu capit᷑. tanto fide
laudabiliore credat᷑: Magna enĩ fortitudo ẽ consensionis.
cui ad sequendã ueritatẽ auctoritas sufficit etiã latenti

Expanded text:
noxios, sua tribuens cum facit justos: ut obstruatur os loquentium noxios, sua tribuens cum facit justos: ut obstruatur os loquentium iniqua , et justificetur Deus in sermonibus suis, et vincat cum judicatur . Nec damnati justa querimonia, nec justificati verax est arrogantia: si vel ille dicat non meruisse se poenam, vel iste asserat meruisse se gratiam. Sicut autem ea quae ad manifestationem gratiae ex divinis proferuntur eloquiis, nulla possunt ratione, disserendi arte violari, ut perspicuae consonantesque in tanta numerositate sententiae ad aliquod pravae interpretationis trahantur incertum: ita etiam quod de salvatione omnium hominum in eodem re reperitur, nulla contraria argumentatione temerandum est; ut quanto hoc ipsum difficiliore intellectu capitur, tanto fide laudabiliore credatur. Magna enim fortitudo est consensionis, cui ad sequendam veritatem auctoritas sufficit, etiam latente
Abbreviated transcription (Latin):
EMOTIS ABDICATISQ OMNIBUS CONCERTATIONISUS
Qquas intemperantiũ disputationũ gignit animositas.
tria ee ꝑspicuũ ẽ. quib in hac quȩstione de qua secundũ uolu.¬
m̃ incipimꝰ debeat inhaereri : Unũ quo ꝓfitendũ ẽ dm̃ uelle
om̃s homines saluos fieri & in agnitionẽ ueritatis uenire :
alterũ quo dubitandũ ñ ẽ ad ipsã agnitionẽ ueritatis & ꝑcep¬
tionẽ salutis. ñ suis quẽquã meritis. sed ope atq opere diuinae
grae ꝑuenire : tertiũ quo confitendũ ẽ altitudinẽ iudiciorũ dĩ
qm̃ si qđ cognosci ñ potest ñ quȩrat᷑: int̾ prima ac scđam defi.¬
nitionẽ. ñ remanebit causa certaminis : sed secura ac tranquil¬
la fide utrũq p̃dicabit᷑: utrũq credet᷑: Ds̃ quippe apud quẽ
ñ ẽ iniquitas. & cuiꝰ uniuersȩ uiȩ miseri cordia & ueritas. om̃i¬
ũ hominũ bonꝰ conditor. iustus ẽ ordinator : neminẽ indebite
damnans. neminẽ debite liberans: nr̃a plectens cũ punit

Expanded text:
emotis abdicatisque omnibus concertationibus quas intemperantium disputationum gignit animositas, tria esse perspicuum est, quibus in hac quaestione, de qua secundum volumen incipimus, debeat inhaereri. Unum, quo profitendum est Deum vello omnes homines salvos fieri, et in agnitionem veritatis venire; alterum, quo dubitandum non est ad ipsam cognitionem veritatis et perceptionem salutis, non suis quemquam meritis, sed ope atque opere divinae gratiae pervenire; tertium quo confitendum est altitudinem judiciorum Dei quoniam si quod cognosci non potest, non quaeratur, inter primam et secundam definitionem non remanebit causa certaminis, sed secura ac tranquilla fide utrumque praedicabitur, utrumque credetur. Deus quippe, apud quem non est iniquitas , et cujus universae viae misericordia et veritas , omnium hominum bonus conditor, justus est ordinator; neminem indebite damnans, neminem debite liberans, nostra plectens cum punit
Abbreviated transcription (Latin):
nib herbarũ atq lignoꝵ quȩ terra ꝓducit ñ una spetio ne
unũ ioñib gen̾ ẽ sed singula queq in sui gentris fr
E in suȩ stirpis qualitate gignunt᷑: plenũ dutẽ decoso
statim ut edunt᷑ accipiunt᷑. sed certis & ordinatis puetu
Augnientis donec ad ꝑfectã sui habitꝰ quantnatis puosu¬
dentia sibi in crem̃ta ꝑueniant. ita & semina charismelin
teqr uirtutũ ñ in om̃i agro cordis humani totũ hos paratue
surt futura nascunt᷑. nec facile repperie in exordio mat¬
tas. & in inchoatione ꝑfectio: Eecerit quide frequedit tat
& museriors ds̃ mirabiles istos suȩ operationis epfectus &e
quibusdã mentib ñ expectata ꝓfectuũ moras totuasi mul
Inisaac de repmissione concepto & contra spemsteriliũ serũ
nato: om̃ium gentiũ uocatio & tota app̃i forma prercon dttũ
La cob nullo mento suffragante dilectus. priusqua nasat a

Expanded text:
nibus herbarum atque lignorum, quae terra producit, non una species, nec unum in omnibus genus est; sed singula quaeque in sui seminis forma, et in suae stirpis qualitate gignuntur, plenum autem decorem non statim ut eduntur accipiunt, sed certis et ordinatis provehuntur augmentis, donec ad perfectam sui habitus quantitatem per succedentia sibi incrementa perveniant; ita et semina charismatum plantaeque virtutum, non in omni agro cordis humani totum hoc pariter, quod sunt futura, nascuntur, nec facile reperitur in exordio maturitas, et in inchoatione perfectio. Exserit quidem frequenter potens et misericors Deus mirabiles istos suae operationis effectus, et quibusdam mentibus non exspectata profectuum mora, totum simul  benedicitur . In Isaac de repromissione concepto, et contra spem sterilium senum nato, omnium gentium vocatio, et tota Christi forma praeconditur. Jacob, nullo merito suffragante, dilectus priusquam nasca
Abbreviated transcription (Latin):
le ut om̃is homines ueritatis agnitione saluent᷑ ꝑ hoc qd
Nde effectib grae euident̃ ostendit᷑ infirmata uideat᷑ : an¬
mꝰ tendũ ẽ auxiliante xp̃o. ut nobis stabilitas huiꝰ definiti.¬
onis appareat: Sed quia necessariae in quisitionis negotiũ
ñ leuẽ operã sibi poscit impendi: secuturã disputationem
ab exordio alterius uoluminis inchoemꝰ: EXPLIC¬

Expanded text:
le, ut omnes homines veritatis agnitione salventur, per hoc quod le, ut omnes homines veritatis agnitione salventur, per hoc quod de effectibus gratiae evidenter ostenditur, infirmata videatur; annitendum est, auxiliante Christo, ut nobis stabilitas hujus definitionis appareat. Sed quia necessariae inquisitionis negotium non levem operam sibi poscit impendi, secuturam disputationem ab exordio alterius voluminis inchoemus. LI
Abbreviated transcription (Latin):
uelle: & illud contraxit natura ꝑ culpã: hoc recipit natur
ꝑ grãm: Sed quid illud sit qđ hȩc eadt̃ natura in om̃ib homi¬
nib Ante reconciliationẽ rea. in om̃ib misera ñ in om̃ibus
iustificatur. & a pereuntib quadã sui parte discernit᷑ ab eo
qui uenit quȩrere & saluare qđ perierat : humanosen su
prorsus ñ potest indagari: Quantũ lib& enĩ impioꝵ maliq¬
nitas accuset᷑ resistens graẽ dĩ : nũ quid ꝓbabunt eã quib ẽ
collata meruisse : Aut illa uirtꝰ graẽ quȩ sibi quos uoluit
subdidit. conuertere eos qui in conuertibiles ꝑmansẽre ñ
potuit: Tales fuerunt qui sunt ađtracti quales hi qui in
sua duritia sunt relicti : sed illis tribuit grã stupenda qđ
uoluit: istis retribuit ueritas iusta qđ debuit : ut iudiciũ di
magis in scrutabile sit melectione grãe . quã in redibitione
iustitiȩ: Uerũ tam̃ ne illa pars fidei qua pie credimꝰ dm̃uel¬

Expanded text:
velle: et illud contraxit natura per culpam, hoc recipit natura velle: et illud contraxit natura per culpam, hoc recipit natura per gratiam. Sed quid illud sit quod haec eadem natura in omnibus hominibus ante reconciliationem rea, in omnibus misera, non in omnibus justificatur, et a pereuntibus quadam sui parte discernitur ab eo qui venit quaerere et salvare quod perierat , humano sensu prorsus non potest indagari. Quantumlibet enim impiorum malignitas accusetur, resistens gratiae Dei; numquid probabuntur eam, quibus est collata, meruisse? aut illa virtus gratiae, quae sibi quos voluit subdidit, convertere eos qui inconvertibiles permansere non potuit? Tales fuerunt qui sunt attracti, quales hi qui in sua duritia sunt relicti. Sed illis tribuit gratia stupenda quod voluit, istis retribuit veritas justa quod debuit, ut judicium Dei magis inscrutabile sit in electione gratiae, quam in retributione justitiae. Verumtamen ne illa pars fidei, qua pie credimus Deum vel
Abbreviated transcription (Latin):
descendi de caelo ñ ut faciam uoluntatẽ meã. sed uoluntatẽ eͥ
qui me misit patris : ut omẽ qđ dedit mihi ñ ꝑdã ex eo quic¬
quã : sed resuscitem illud in nouissimadie Multa sunt alia
in canonicarũ serie scripturarũ quȩ uitande plexitatis studo
p̃terimꝰ : qm̃ quȩ assũpsimꝰ nec pauca sunt nec obscura nec
leuia : quib plenissime declarat᷑. om̃a quȩ ad ꝓmerendam
uitã aternã ꝑtinent. sine grã dĩ nec inchoari nec augeri posse
nec ꝑ fici: & contra omnẽ ȩlatione de libero arbitrio glorian¬
tẽ illã inuictissime reniti sententiã dicentis apłi. Quis em
te discernit: Quid autẽ habes qđ ñ accȩpisti : Si autt̃ accȩ¬
pisti: quid gloriaris quasi ñ accȩperis : Igit᷑ ꝓfunditas illi¬
us quȩstionis quã scđm admirationẽ apłi inpenetrabilẽ
confitem᷑ ꝑ liberi arbitrii uelle & nolle ñ soluit᷑ : quia lic&
insit homini uelle & nolle. tam̃ nisi donatũ ñ hab& bonũ

Expanded text:
descendi de coelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me Patris: ut omne quod dedit mihi, non perdam ex eo quidquam, sed resuscitem illud in novissimo die . Multa sunt alia in canonicarum serie Scripturarum, quae vitandae prolixitatis studio praeterimus: quoniam quae assumpsimus, nec pauca sunt, nec obscura, nec levia: quibus plenissime declaratur, omnia quae ad promerendam vitam aeternam pertinent, sine gratia Dei nec inchoari, nec augeri posse, nec perfici: et contra omnem electionem de libero arbitrio gloriantem, illam invictissime reniti sententiam dicentis Apostoli: Quis enim te discernit? Quid autem habes quod non accepisti? Si autem accepistim admirationem Apostoli impenetrabilem confitemur, per liberi arbitrii velle et nolle non solvitur. Quia licet insit homini bonum nolle, tamen nisi donatum non habet bonum
Abbreviated transcription (Latin):
melus. sputis. alapis. colaphis lapidib: flagris & ad postremũ
crucis atrocitate saeuisse : nisi etiã testes resurrectionis eiꝰ eodẽ
ꝑsequerent᷑ insania : quã apłi quando a pontificib flagellati
sunt ostenderunt in psalmo dauitico ꝓphetatũ dicentes: Dñe
tues qui fȩcisti caelũ & terrã & mare: & om̃a que in eis sunt qui

Expanded text:
meliis, sputis, alapis, colaphis, lapidibus, flagris, et ad postremum meliis, sputis, alapis, colaphis, lapidibus, flagris, et ad postremum crucis atrocitate saevisse; nisi etiam testes resurrectionis ejus eadem persequerentur insania. Quam Apostoli quando a pontificibus flagellati sunt, ostenderunt in psalmo Davidico prophetatam, dicentes: Domine, tu es qu
Abbreviated transcription (Latin):
An forte ut pleriq garriunt meliora quã ueterũ ingenia nr̃is sacu¬
lis orta sunt : & aptiores diuinis donis animos tempora eatrema
pepererunt: Qđ etiã si ita ess& : Ad bonitatẽ id referendũ ess& auc¬
toris : qui uocandis ad &e ternã uitã populis eaquȩ ñ reniterentur
corda finxiss&: Sed nihil prorsus nouatũ ẽ in generatione carna¬
li nec generosior auis minorũ orta successio ẽ: cũ potius in ho¬
minib illius temporis quo mundi redẽptor aduenit . quanto
erat propago tardior. tanto sit iniquitas inuenta robustior Pn¬
bauit hoc iudaici furoris impietas. Ꝙ quã apta euangelio xp̃i
fuerit illa generatio. non solum populi sed etiam scribarũ & prin¬
cipũ ac sacerdotũ corda docuerunt : quib parũ fuit in agnũ dĩ
tollentẽ peccata mundi contra testificationẽ legis. contraoracula
ꝓpħarũ contra diuinarũ experim̃ta uirtutũ seditionib contu¬

Expanded text:
An forte ut plerique garriunt meliora quam veterum ingenia nostris saecuAn forte ut plerique garriunt meliora quam veterum ingenia nostris saeculis orta sunt, et aptiores divinis donis animas tempora extrema pepererunt? Quod etiam si ita esset, ad bonitatem id referendum esset auctoris, qui vocandis ad vitam aeternam populis, ea quae non reniterecorda finxisset. Sed nihil prorsus novatum est in generatione carnali, nec generosior avis minorum orta successio est: cum potius in hominibus illius temporis quo mundi Redemptor advenit, quanto erat propago tardior, tanto sit iniquitas inventa robustior. Probavit hoc Judaici furoris impietas; et quam apta Evangelio Christi fuerit illa generatio, non solum populi, sed etiam scribarum et principum ac sacerdotum corda docuerunt. Quibus parum fuit in Agnum Dei tollentem peccatum mundi , contra testificationem legis, contra oracula prophetarum, contra divinarum experimenta virtutum, seditionibus, contu
Abbreviated transcription (Latin):
credidissent Haec autẽ fides antequã uenir&. hoc semen de qu
tra unius stirpis populũ continebat᷑: uigente apud ueros isra¬
helitas spe redẽptionis nr̃ae : qm̃ & si fuerunt ex alienigenis
quos temporib legis ueritas illustrare dignata sit : tã pauci
fuerunt ut uix cognoscat᷑ an fuerint: Neq obhoc excusabiles
sunt nationes quȩ alienatȩ a conuersatione isrł spem ñ haben¬
tes & sine dõ in hoc mundo subignorantiae tenebris perierunt.
quia hȩc abundantia grãe quȩ nunc uniuersũ mundũ rigat pa¬
ri antea largitate ñ fluxit. Ad hibita eñĩ sẽꝑ ẽ uniuersis ho
minib quȩdam suꝑnae mensura doctrinae : quȩ & si parcioris oc¬
cultiorisq graẽ fuit : suffȩcit tam̃ sicut dñs iudicauit quibusdã
ad remediũ: om̃ib ad testimoniũ : ut ñ dubie sed euident᷑ appa¬
reat. Qđ nisi ubi abundauit peccatũ suꝑ abundar& gr̃ã. nuns
quoq uniuersũ humanũ genꝰ similis obcacar& impietas :

Expanded text:
credidissent. Haec autem fides antequam veniret hoc semen de quotra unius stirpis populum continebatur vigente apud veros Israelitas spe redemptionis nostrae. Quoniam etsi fuerunt ex alienigenis, quos temporibus legis veritas illustrare dignata sit, tamen tam pauci fuerunt, ut vix cognoscatur an fuerint. Neque ob hoc excusabiles sint nationes, quae alienatae a conversatione Israel, spem non habentes, et sine Deo in hoc mundo , sub ignorantiae tenebris perierunt, quia haec abundantia gratiae quae nunc universum mundum rigat, pari antea largitate minibus quaedam supernae mensura doctrinae quae etsi parcioris occultiorisque gratiae fuit, suffecit tamen, sicut Dominus judicavit, quibusdam ad remedium, omnibus ad testimonium: ut non dubie, sed evidenter appareat, quod nisi ubi abundavit peccatum, superabundaret gratia , nunc quoque universum genus humanum similis obcaecaret impietas.
Abbreviated transcription (Latin):
de caritate xp̃i qua eos quos diligit insuperabiles facit. idest
usq infinẽ ꝑseuerantes : Nã quid aliud ẽ ꝑseuerare. quã tẽpt¬
tione ñ uinci: Quis nos inquit separabit a caritate xpĩ: Tri¬
bulatio: an angustia : An ꝑsecutio: An fames : an nuditas: An
periculũ: Angladius: Sicut scriptũ ẽ : Quia ꝓpt̃te mnortifi
cam᷑ tota die : estimati sumꝰ sicut oues occisionis: Sed in his
om̃ib superamꝰ. ꝑ eũ qui dilexit nos Itẽ ad corinthios de uitꝰ¬
toria quã ꝑficit aep̃s. Stimulus in quit mortis peccatũ: uirt

Expanded text:
de charitate Christi, qua eos quos diligit, insuperabiles facit, id est, usque in finem perseverantes. Nam quid est aliud perseverare, quam tentatione non vinci? Quis nos, inquit, separabit a charitate Christi? Tribulatio? an angustia? an persecutio? an fames? an nuditas? an periculum? ancamur tota die, existimati sumus sicut oves occisionis; sed in his omnibus superamus per eum qui dilexit nos . Item ad Corinthios de victoria quam perficit Christus: Stimulus, inquit, mortis peccatum est
Abbreviated transcription (Latin):
guint. Et cũ multa de maioꝵ uoluntate ac iudicio mepta
& falsaptulerint : in paruuloꝵ tam̃ discretione deficiunt
nec possunt de eiꝰ quȩstionis ratione reddita gloriari: quȩ
autẽ & magnitudo diuinae gnaẽ. ꝓbat istos contra ueritatẽ
etiã qđ de mai& uoluntatib locunt᷑ ad struere eoꝵ q ꝑsi¬
sioni diuinoꝵ eloquioꝵ testimonia repugnare : quȩ si om̃a
sermoni nr̃o uelimꝰ annectere. modus non erit disserendi : Qu
tamst recordatiomi offerunt ñ omittant᷑: ut quantũ satis es
manifestet᷑ om̃e hominis bonũ meritũ ab initiofidei usq ad
seuerantiae consũmationẽ donũ atq: opꝰee diuinũ : Igitꝰ fide¬

Expanded text:
iguntur. Et cum multa de majorum voluntate ac judicio inepta iguntur. Et cum multa de majorum voluntate ac judicio inepta et falsa protulerint, in parvulorum tamen discretione deficiunt, nec possunt de ejus quaestionis ratione reddita gloriari, quae autem et magnitudo divinae gratiae probat istos contra veritatem etiam quod de majorum voluntatibus loquuntur, adstruere, eorumque persuasioni divinorum eloquiorum testimonia repugnare. Quae si omnia sermoni nostro velimus annectere, modus non erit disserendo. Quae tamen si se recordationi offerunt, non omittentur ut, quantum satis est, manifestetur omne hominis bonum meritum ab initio fidei usque ad perseverantiae consummationem, donum atque opus esse divinum. CAPUT VI
Abbreviated transcription (Latin):
dicit᷑ breues dies hominis s̃. numerꝰ dierũ eiꝰ apudte ẽ: Nonau¬
tẽ puto istos uoluntatũ patronos simplicitate ulloꝵ tã inpudent̃
usuros. ut aut fortuitu ista dicant accidere. aut ñ renatos asse¬
rant ñ perire: Apte eñi aut cũ paganis conuincerent᷑ seni
de fito: Aut cũ pelagianis trans fusũ in posteros adae negare
peantũi. Ento Autẽ ñ baptirari paruulos nec pelagiani pog¬
enumtdicere : sed quia eos liberos a peccato ausi sunt ꝓfiter
meruere dã pnari: Cũ ergo de discretione om̃iũ hominũ
questio uentilet᷑: & ab om̃ib: hominib: paruuli nequeant
separari. simulq de totius etatis hominib: ueritas dixem
filius hominis uenit quȩ rere & saluare qđ perierat : frus
ꝓfunditatẽ inscrutabilis graẽ ꝑ liberũ arbitriũ conantꝰan¬
rire. qui causã electionis in eoꝵ constituunt meritis quieb¬

Expanded text:
dicitur: Breves dies hominis sunt, numerus dierum ejus apud te est . Non audicitur: Breves dies hominis sunt, numerus dierum ejus apud te est . Non autem puto istos voluntatum patronos, simplicitate illorum tam impudenter usuros, ut aut fortuitu ista dicant accidere, aut non renatos asserant non perire. Aperte enim aut cum paganis convincerentur sentire de fato, aut cum Pelagianis transfusum in posteros Adae negare peccatum. Fato autem non baptizari parvulos nec Pelagiani potuerunt dicere, sed quia eos liberos a peccato ausi sunt profiteri, meruere damnari. Cum autem de discretione omnium hominum quaestio ventiletur, et ab omnibus hominibus parvuli nequeant separari, simulque de totius aetatis hominibus Veritas dixerit: Filius hominis venit quaerere et salvare quod perierat , frustra profunditatem inscrutabilis gratiae per liberum arbitrium conantur aperire, qui causam electionis in eorum constituunt meritis qui el
Abbreviated transcription (Latin):
laqueos deceptionis: omnẽ discretionẽ qua dr̃ alios eligit aliosq
ñ eligit multi eñĩ uocati pauci autẽ electi ad merita humanȩ re¬
ferunt uoluntatis : docentes scilic& neminẽ gratis sed ex retribu¬
tione saluari: quia naturalit̃ om̃ib sit insitũ ut si uelint possint
ueritatis e̾ẽ participes: eisq affluere gram a quib fuerit expe¬
tĩta: Quȩ definitio ut interim de grae ueritate taceat᷑. de hisui¬
det᷑ aliquã ostentare ratiunculã qui libero utunt᷑ arbitrio:
De paruulis uͦ quib sine ullo bonae uoluntatis merito in origina¬
liuulnere cũ caȩteris mortalib causa cõmunis ẽ. nihil potest
expositionis afferre quã doceat᷑ cur isti salui fiant renati. illi pe¬
reant ñ renati sub illius ꝓuidentia & om̃i potentia in cuiꝰ ma¬
nuẽ anima om̃is uiuentis & sp̃s uniuersae carnis hominis: & cui¬

Expanded text:
laqueos deceptionis, omnem discretionem qua Deus alios eligit, aliosque laqueos deceptionis, omnem discretionem qua Deus alios eligit, aliosque non eligit multi enim sunt vocati, pauci autem electi ad merita humanae referunt voluntatis, docentes scilicet neminem gratis, sed ex retributione salvari, quia naturaliter omnibus sit insitum, ut si velint, possint veritatis esse participes, eisque affluere gratiam, a quibus fuerit expetita. Quae definitio ut interim de gratiae veritate taceatur de his videtur aliquam ostentare ratiunculam, qui libero utuntur arbitrio. De parvulis vero quibus sine ullo bonae voluntatis merito in originali vulnere cum caeteris mortalibus causa communis est, nihil potest expositionis afferri, qua doceatur cur isti salvi fiant renati, illi pereant non renati, sub illius providentia et omnipotentia, in cujus manu est anima omnis viventis, et spiritus universae carnis hominis,
Abbreviated transcription (Latin):
lic occultũ nihil uelint e̾ẽ secretũ ubi apłs ñ quid sentiendũ es¬
s& aperuit : sed quid ñ scrutandũ ess& ostendit : Nullis & enĩ qđ¬
iã supͣ diximꝰ studiis. nullis ingeniis indagare concessũ ẽ: quo iudi
om̃iũ misereat᷑ : & tam̃ illis saȩculis quib unũ israhelẽ erudiebat.
innumerabiles populos impioꝵ illuminare distulerat : & nunc
eundẽ israhelẽ donec uniuersitas gentiũ intro eat obcaetatũ ẽe
patiat᷑. pereuntẽ in tot milib nascentiũ atq morientiũ. &
saluandũ in eis quos finis inuenerit : Quo mysterio toto scrip¬
turarũ corpore dilatato in notuit quide nobis quid factũ sit.
quid fiat. quidue faciendũ sit : sed quare ita fieriplacuerit ab
humanȩ intellegentiae contẽplatione sub tractũ ẽ: Isti autẽ
qui nescire aliquid erubescunt & ꝑ occasionẽ obscuritatis tendun

Expanded text:
lic occultum, nihil velint esse secretum, ubi Apostolus non quid sentiendum eslic occultum, nihil velint esse secretum, ubi Apostolus non quid sentiendum esset aperuit, sed quid non scrutandum esset ostendit. Nullis etenim quod supra jam diximus studiis, nullis ingeniis indagare concessum est, quo judiomnium misereatur ; et tamen illis saeculis quibus unum Israelem erudiebat, innumerabiles populos impiorum illuminare distulerit; et nunc eumdem Israelem, donec universitas gentium introeat, obcaecatum esse patiatur, pereuntem in tot millibus nascentium atque morientium, et salvandum in eis quos mundi finis invenerit. Quo mysterio toto Scripturarum corpore dilatato, innotuit quidem nobis quid factum sit, quid fiat, quidve faciendum sit: sed quare ita fieri placuerit, ab humanae intelligentiae contemplatione subtractum est. Isti autem qui nescire aliquid erubescunt, et per occasionem obscuritatis tendunt
Abbreviated transcription (Latin):
inuero filio tiꝰ quã uis credamꝰ nullis hominib: opemgrẽ in totũs
isse subtractã de quo plenius in consequentib disseremꝰ ÷ tam̃ ia
forte hoc uelatũ sit. sicut illud absconditũ ẽ cur om̃ib gentib
p̃termissis unũ sibi populũ quẽ ad ueritatis cognitione erudirs
exceperit : de quo iudiciodĩ siñ ẽ conquȩrendũ multominꝰ de
hoc qđ cũ electione om̃iũ gentiũ geritur murmurandũẽ : u
enĩ ds̃ occulta e̾t᷑ uoluit. ñ sunt scrutanda : que autẽ manise
fecit. ñ sunt neglegenda : ne & in illis illicite curiosi. & in his
dãnabilit̃ inueniamt᷑ ingrati Non autẽ ignoramꝰ tẽ quosdã
tã in consideratȩ p̃sũptionis & tã suꝑbae arrogantiae : ut qđ p̃ci¬
puus magister gentiũ ñ ab hominib neq ꝑ hominẽ sed diuini¬
tꝰ eruditꝰ. sup̃ mensurã scientiȩ suȩ longe & alte remotũ esse
confessꝰ ẽ.audeant falsi nominis temerare doctrina: & nihil il¬

Expanded text:
totum fuisse subtractam, de quo plenius in sequentibus disseremus: tamen ita forte hoc velatum sit, sicut illud absconditum est, cur antea omnibus gentibus praetermissis, unum populum sibi quem ad veritatis cognitionem erudiret exceperit: de quo judicio Dei si non est conquerendum, multo minus de hoc quod cum electione omnium gentium geritur, murmurandum est. Quae enim Deus occulta esse voluit non sunt scrutanda: quae autem manifesta fecit, non sunt neganda, ne et in illis illicite curiosi, et in istis damnabiliter inveniamur ingrati. Non autem ignoramus esse quosdam tam inconsideratae praesumptionis, et tam superbae arrogantiae, ut quod praecipuus magister gentium non ab hominibus neque per hominem, sed divinitus eruditus , supra mensuram scientiae suae longe confessus est, audeant falsi nominis temerare doctrina; et nihil il
Abbreviated transcription (Latin):
p̃dicat qđ ut ds̃ cognoscat᷑. ex dõ sit & scient in quit quia ego
dñs ds̃ illoꝵ : & dabo illis cor cognoscendi me & aures audiendi
đ autẽ om̃e uerbũ bonũ & om̃e opꝰ scm̃ sub ministratio sit sp̃s
sc̃ĩ sine quo nihil recte agat᷑ in prima ad corinthios paulus a płi
doc& dicens. Ideo notũ uobis facio qđ nemo in spũ di loquens
dicit anathema iħu: & nemo potest dicere dñm iħm nisi inspũ

Expanded text:
praedicat quod ut Deus cognoscatur, ex Deo sit. Et scient, inquit, quia ego praedicat quod ut Deus cognoscatur, ex Deo sit. Et scient, inquit, quia ego Dominus Deus illorum, et dabo illis cor cognoscendi me, et aures audiendi . Quod autem omne verbum bonum, et omne opus sanctum subministratio sit Spiritus sancti, sine quo nihil recte agatur, in prima ad Corinthios Paulus apostolus docet, dicens: Ideo notum vobis facio quod nemo in Spiritu Dei loquens dicit anathema Jesu. Et nemo pot
Abbreviated transcription (Latin):
& caȩlũ palmo. & uniuersã terrã pugillo: Quis statuit montes
in libra. & rupes instatera: Quis cognouit sensũ dñi: aut
quis eiꝰ fuit consiliarius qui instruat eũ : Aut quẽ consuluit &
instrixit eũ: Velquis ostendit ei iudiciũ. aut uiã prudentis
quis ostendit ei : Uel quis prior dedit ei. & retribuet᷑ illi
nde & in libro iob scđm eundẽ sensũ legunt᷑ dĩ uerba dicentis.
uis ante dedit mihi. ut retribuam illi: Om̃a quȩ sub celo sunt
mea sunt: Hieremias uͦ qđ adõ sit homini uera sapientia. sic ꝑ¬
fatur : Scio dñe. quia ñ ẽ in homine uia eiꝰ. nec uiri ẽ ut dirigai
iter suũ: Itẽ qđ ad dñm conuersio cordis exdõsit ꝑ ipsũ dñs¬
ñ destruam i & plantabo eos & ñ euellã : & dabo illis cor ut sciant
mẽ quia ego sum dñs ĩ & erunt mihi in populũ & ego ero illis in
dm̃ : quia conuertent᷑ ad me ex toto corde suo: Baruch quoq

Expanded text:
t coelum palmo, et universam terram pugillo? Quis statuit montes t coelum palmo, et universam terram pugillo? Quis statuit montes in libra, et rupes 881 in statera? Quis cognovit sensum Domini, aut quis ejus fuit consiliarius, qui instruat eum? aut quem consuluit, et instruxit eum? vel quis ostendit ei judicium, aut viam prudentiae quis ostendit ei, vel quis prior dedit ei, et retribuetur illi Unde et in libro Job secundum eumdem sensum leguntur Domini verba, dicentis: Quis ante dedit mihi, ut retribuam illi? Omnia quae sub coelo sunt, mea sunt . Hieremias vero quod a Deo sit homini recta sapientia, sic profatur: Scio, Domine, quia non est in homine via ejus, nec viri est ut dirigat iter suum . Item quod ad Deum connon destruam, et plantabo eos, et non evellam, et dabo illis cor ut sciant me; quia ego sum Dominus, et erunt mihi in populum, et ego ero illis in Deum, quia convertentur ad me ex toto corde suo . Baruch quoque
Abbreviated transcription (Latin):
ta sieloquets Qet sciui quia alit̃ ñ possõ tt continen serist as
ey tes tioc ipsũ erat sapientiae scire cuĩ essae hoo domĩs nisia
sententie pauli apłi doctrina concordat in prima ad corin¬
tenos lȩc seribentis : Volo autẽ om̃s homines ẽẽ scut me rios
sed un quisq ꝓpriũ hab&& donũ ex do aies sic. Acus nicips
sic Dñs õ in euanglo scđm matheũ. hec de continentutie
no insinuasse narrat᷑: Dicentib nãq discipulis suis. siita ẽ cau¬
sauiri cũ uxore. ñ expedit nubere. dixit illis iħs. Non om̃s capi¬
unt uerbũ istud : sed quib: datũ ẽ : De timore dĩ & sapientia. in
ecclesiastico legitꝰ. Corona sapientiae. timor dñi . Utraq autem
quoꝵ auctor ẽ dñs. italoquit᷑. In thesauris salus nra aduenit
sapientia & pietas & disciplina ad nõ: hi sunt thesauri iustitiȩ
tẽ de altitudine diuitiarũ sapientiae & scientiae dĩ. cuiꝰ bonitas
nullius merito p̃uenit᷑. hec dicit. Quis mensus ẽ manu aquã :¬

Expanded text:
ra sic loquitur: Ut scivi quia aliter non possum esse continens, nisi Deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cujus esset hoc donum . Cui sententiae Pauli apostoli doctrina concordat in prima ad Corinthios haec scribentis: Volo autem omnes homines esse sicut meipsum; sed unusquisque proprium habet donum ex Deo, alius sic, alius vero sic . Dominus vero in Evangelio secundum Matthaeum haec de continentiae dono insinuasse narratur. Dicentibus namque discipulis suis, Si ita est causa viri cum uxore, non expedit nubere; dixit illis Jesus, Non omnes capiunt verbum istud, sed quibus datum est . De timore Dei et sapientia ita in Ecclquarum auctor est Dominus, ita loquitur: In thesauris salus nostra advenit, sapientia, et pietas, et disciplina a Domino: hi sunt thesauri justitiae . Item de altitudine divitiarum sapientiae et scientiae Dei, cujus bonitas nullius merito praevenitur, haec dicit: Quis mensus est manu aquam, e
Abbreviated transcription (Latin):
noui testam̃ti ñ littera sed spũ : Littera eñĩ occidit. sp̃s aut̃e
uiuificat Sterũ ineadem epła docens bonoꝵ operũ & af¬
sũ. dũ et sufficientiã adĩ grã ministrari : Potens ẽ autẽ inqui
ds̃ omñe gram abundantẽ facere in uobis : ut in om̃ib pe
onĩa sufficientiã habentes ab undecis in om̃e opus bonum

Expanded text:
novi Testamenti, non littera, sed spiritu. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat . Et iterum in eadem Epistola, docens bonorum operum effectum et sufficientiam a Dei gratia ministrari: Potens est autem, inquit , Deus omnem gratiam abundare facere in vobis, ut in omnibus per omnia sufficientiam ha
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ testimonii uirtutẽ quidam uolens ad sui sensus prauitatẽ o¬
uertere. ita qđ dictũ ẽ quicaepit in uobis uolebat intellegi. qua¬
si dictũ ess& qui caepit ex uobis: ut & initiũ & consũ matio ope¬
ris ñ ad dm̃ sed ad hominẽ referret᷑. qui & incipere & ꝑ ficere
uoluiss&: Sedhanc insanissimã suꝑbiã in eadem epła excellen¬
tissimȩ grãẽ p̃dicator elidit. dicens. In nullo terreamini ab
aduersariis. quȩ ẽ illis causa ꝑditionis: uobis autẽ salutis: &¬

Expanded text:
autem testimonii virtutem quidam volens ad sui sensus pravitatem convertere, ita quod dictum est, Qui coepit in vobis, volebat intelligi, quasi dictum esset, Qui coepit ex vobis: ut et initium et consummatio operis non ad Deum, sed ad hominem referretur, qui et incipere et perficere voluisset. Sed hanc insanissimam superbiam, in eadem Epistola excellentissimus gratiae praedicator elidit dicens: In nullo terreaaduersariis; quę est illis causa perditionis, uobis autem salutis,
Abbreviated transcription (Latin):
tis odio om̃ib hominib ꝓpt̃ nom̃ meũ : Qui autẽ ꝑseue¬
rauerit usq in finẽ hic saluus erit: Apparuit ergo ut apł
adio erant om̃ib hominib : & cũ alii essent qui oderant
alii qui odus ꝑsequentiũ p̃mebant᷑ neutra pars nuncu¬
patione om̃iũ hominũ priuabat᷑: habente quidẽ salutis suȩ
danũ rebelliũ portione : sed obtinente plenitu dinis censũ
fideliũ dignitate Dicit enĩ ioħs apłs: Sed & siquis pecca¬

Expanded text:
itis odio omnibus hominibus propter nomen meum. Qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit . Apparuit ergo, ut Apoodio erant omnibus hominibus. Et cum alii essent qui oderant, alii qui odiis persequentium premebantur, neutra tamen pars nuncupatione omnium hominum privabatur: habente quidem salutis suae damnum rebellium portione, sed obtinente plenitudinis censum fidelium dignitate. Dicit enim Joannes apostolus, Sed e
Abbreviated transcription (Latin):
s autẽ spei repleat uos om̃i gaudio & pace incredendo: ut ab un¬
detis inspe & uirtute sp̃s scĩ: Quo testimonio ñ solũ fides. sed
tiamgaudiũ & pax & abundantia sperdocent᷑
inlecit᷑ uirtute sc̃i sp̃s ñ haberi: Ad ephesios uͦ scribens
apłs de diuitiis grãe ꝓmalis bona retribuentis. & de fide quȩ
ñ ex nobis sed ex dĩ dono habet᷑. hȩc loquitꝰ : Hs̃ autẽ qui di¬
ues ẽ in misericordia ꝓpt̾ nimiã caritatẽ suã qua dilexit nos

Expanded text:
s autem spei repleat vos omni gaudio et pace in credendo, ut abundetis in spe, in virtute Spiritus sancti . Quo testimonio non solum fides, sed etiam gaudium, et pax, et abundantia spei, docentur nisi in virtute sancti Spiritus non haberi. Ad Ephesios vero scribens Apostolus de divitiis gratiae pro malis bona retribuentis, et de fide quae non ex nobis, sed ex Dei dono habetur, haec loquitur: Deus autem, qui dives est in misericordia, propter nimiam charitatem sua
Abbreviated transcription (Latin):
dixit. ꝓpitius ero om̃ib iniquitatib eoꝵ & peccatoꝵ eoꝵ memor
ñ ero: Oboedituros ꝓmisit qui dixit. dabo eis uiã alterã & cor
aliud ut timeant me om̃s dies : Perseueraturos ꝓmisit qui dixit.
timorẽ meũ dabo incor eoꝵ ne discedant ame: & uisitabo eos
ut bonos eos faciã : Postremo om̃s sine cuiꝰ quã exceptione ꝓmi¬

Expanded text:
dixit: Propitius ero iniquitatibus eorum, et peccatorum eorum memor dixit: Propitius ero iniquitatibus eorum, et peccatorum eorum memor non ero . Obedituros promisit qui dixit: Dabo illis viam alteram et cor aliud, ut timeant me omnes dies . Perseveraturos promisit qui dixit: Timorem meum dabo in cor eorum, ne discedant a me; et visitabo eos, ut bonos eos faciam . Postremo, omnes sine cu
Abbreviated transcription (Latin):
quomodofieri potest ut ex ulla parte diuina ꝓmissio resoluat᷑.
Nan& prorsꝰ & cotidie implet᷑. qđ abraha dñs sine conditione
ꝓmisit sine lege donauit: quia & siquidã quib hȩc p̃dicata s
ñ crediderunt. in credulitas tam̃ eoꝵ fidẽ dĩ ñ euacuauit: Est
enĩds̃ uerax : om̃is autẽ homo mendax: Et illi quidẽ qui audi¬
to euangło credere noluert̃ in excusabiliores facti s̃. quã sinul.¬
lũ p̃coniũ ueritatis audissent : sed certũ ẽ eos apud p̃scientiã dĩ
abrahae filios ñ fuisse. nec in illoꝵ sorte numeratos. de quib
dictũ ẽ. benedicent᷑ in semine tuo om̃s trib terrae: Creditu¬
ros enĩ ꝓmisit qui dixit. & non docebit unꝰ quisq ꝓximũ suũ
& unꝰ quisq fratrẽ suũ dicens cognosce dnm. quia om̃s cognoscen
me apusillo eoꝵ usq ad magnũ : Reconciliandos ꝓmisit qui

Expanded text:
quomodo fieri potest ut ex ulla parte divina promissio resolvatur? quomodo fieri potest ut ex ulla parte divina promissio resolvatur? Manet prorsus et quotidie impletur quod Abrahae Dominus sine conditione promisit, sine lege donavit. Quia etsi quidam quibus haec praedicata sunt, non crediderunt, incredulitas eorum fidem Dei non evacuavit. Est enim Deus verax, omnis autem homo mendax . Et illi quidem qui audito Evangelio credere noluerunt, inexcusabiliores facti sunt quam si nullum praeconium veritatis audissent: sed certum est eos apud praescientiam Dei Abrahae filios non fuisse, nec in illorum sorte numeratos, de quibus dictum est: Benedicentur in semine tuo omnes tribus terrae . Credituros enim promisit qui dixit: Et non docebit unusquisque proximum suum, et unusquisque fratrem suum, dicens, Cognoscesit, qui