comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
N his tribꝰ capitulis rp̃s
licet diuisa sint a disputationi.
corpore. & eo ipso obseur iora sint fa¬
cꝰta. qđ & p̃cedentibꝰ. & mediis. & sub.¬
sequentibꝰ ñ eoherent: intelligo tam̃
quitur. de his loquens qui dicebant
eũ pͥmo conu̾sionis suę tempore meli¬
ora sensisse. qño estimabat quod fides
ex dono hab̾etur di. s ẽẽt ex ipso ho¬
mine. & ex arbitrii lib̾tate. modo
aut̃ errare eũ. quia assereret ip¬
sam etiã fidẽ d̃i ẽẽ donũ. & ad hãc
quoq ꝑtinere quod dictum ẽ. qͥd
aut̃ habes qđ ñ accepisti. neq recte
eũ nunc electionẽ iacob ad ꝓpositũ
di referre: quã priꝰ ad p̾scientiam
retulisset. Ad hanc gͦ obiectionem
respondet se ante quã cognosceret
gr̃ȩ ueritatẽ. & ante quam regende
p̃poneretur ȩccłȩ. in hac opinone
ignorant̃ errasse. s in ipso ep̃atus
sui exordio. ⁊ sẽȩ memorie simpli.¬
crano mediolanensi antistite de
iacob electione & de esau reiecti.¬

Expanded text:
n his tribus capitulis, licet divisa sint a disputationis corpore, et eo ipso obscuriora sint facta, quod et praecedentibus, et mediis, et subsequentibus non cohaerent: intelligo tamenquitur, de eis loeum primo conversionis suae tempore meliora sensisse, quando aestimabat, quod fides ex dono haberetur Dei, sed esset ex ipso homine, et ex arbitrii libertate; modo autem errare eum, quia assereret ipsam etiam fidem Dei esse donum, et ad hanc quoque pertinere quod dictum est : Quid autem habes quod non accepisti? neque recte eum nunc electionem Jacob ad propositum Dei referre, quam prius ad praescientiam retulisset. Ad hanc ergo objectionem 244 respondet, se antequam cognosceret gratiae veritatem, et antequam regendae praeponeretur Ecclesiae, in hac opinione ignoranter errasse: sed in ipso episcopatus su exordio, a sanctae memoriae Simpliciano Mediolanensi antistite, de Jacob electione et de Esau rejecti
Abbreviated transcription (Latin):
eũcisionẽ ex fide. & p̃puciũ ꝑ fidẽ.
duos eondidit in semet ipso: destru.¬
cꝰtoq pariete inimiciciȩ udeorũ
& gentiũ. in uno nouo homine
fecit pacẽ. concludens omnia in
incredulitate: ut ꝓmissio ex fide
ibu xp̃i daretur credentibus. si in¬
quã de his apłs loquitur. in quorũ
cordibꝰ d̾s digito suo id ẽ sp̃u sẽo seri¬
bit nouũ testam̃tũ. ut legis pleni¬
tudinẽ & oꝑa caritatis naturaliter
exsequat᷑ reformata scilicet reno-¬
uataq natura. quid hine suꝑbissimi
sensus nouitas adiuuatur. cum re.¬
conciliatio inimicorũ non possit
nisi gr̃ȩ mediatoris aseribi: Om̃s
enĩ peccauer̃. & egent gła di: iu-¬
stificati gratis ꝑ gr̾am ipsius. Ergo
Quis enĩ pͥor dedit ei. & retribuet᷑

Expanded text:
cumcisionem ex fide, et praeputium per fidem , duos condidit in semetipso, destructoque pariete inimicitiae Judaeorum et gentium, in uno novo homine fecit pacem; concludens omnia in incredulitate, ut promissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus : si, inquam, de his Apostolus loquitur in quorum cordibus Deus digito suo, id est, Spiritu sancto scribit novum testamentum, ut legis plenitudinem et opera charitatis naturaliter exsequantur, reformata scilicet renovataque natura; quid hinc superbissimi sensus novitas adjuvatur, cum reconciliatio inimicorum non possit nisi gratiae Mediatoris ascribi? Omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius . ErgoQuis enim prior dedit ei, ut retribueretur
Abbreviated transcription (Latin):
đm saluatorẽ meũ. Quẽ uisurus
sũ ego ipse. &. oculi mei conspectu.¬
ri s: & ñ alius. R eposita ẽ spes
mea. in sinu meo. Quod si de in-
sur rectione eius qui ẽ pͥmitię dor.¬
mientiũ. &e de spe redemptionis
quȩ in ipso reposita ẽ omnibꝰ sc̃is.
recte intelligitur ꝓpħatũ. mani-¬
feste apparet non discessisse a tẽ-¬
plo suo gr̃am di: & fecisse rã tunc
dñm in hoc sc̃o suo. quod postea
in apłis & martyribꝰ suis spondebat
ẽẽ faciendũ: dicens. Cum aut̃ tra-¬
dent uos: nolite cogitare quomͦ
aut quid loquamini. Dabitur enĩ
uob in illa hora. quid loquamini.
Non enĩ uos estis qui loquimini:
s sp̃s patris ur̃i qui loquit᷑ in uob̾.
Quid. cũ idem sc̃s meptis consolato.¬
ribus respondet. nonne in di fide¬
bat auxilio dicens. qui deridetur
ab amico suo sic̃ ego. inuoeabit dñm
ce exaudiet eũ : Aut nesciebat ab
illo se hab̾e quod habebat. de qͦ
ait. apud ipsum ẽ sapientia & forti-¬
tudo. ipse habet consiliũ & intelli-¬

Expanded text:
eum, quem visurus sum ego ipse, et oculi mei conspecturi sunt, et non alius: reposita est haec spes mea in sinu meo . Quod si de incasurrectione ejus qui est primitiae dormientium, et de spe redemptionis quae in ipso reposita est omnibus sanctis, recte intelligitur prophetatum; manifeste apparet, non discessisse a templo suo gratiam Dei; et fecisse jam tunc Dominum in hoc sancto suo, quod postea in Apostolis et martyribus suis spondebat esse faciendum, dicens: Cum autem tradent vos, nolite cogitare quomodo aut quid loquamini; dabitur ni: non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis . Quid? cum idem sanctus ineptis consolatoribus responderet, nonne in Dei fidebat auxilio, dicens, Qui deridetur ab amico suo, sicut ego, invocabit Dominum, et exaudiet eum? Aut nesciebat ex illo se habere quod habebat, de quo ait, Apud ipsum est sapientia et fortitudo, ipse habet consilium et intelli
Abbreviated transcription (Latin):
meos dinumerasti: s parces pecea¬
tis meis. S ignasti quasi in sacculo
delicta mea: s eurasti iniqͥtatẽ meã.
Non gͦ deseruerat ds quẽ eurabat.
neq opem suã abstulerat ab eo eui
purificatoria remedia quibꝰ elariꝰ
niteret admouebat. Ad hane passi¬
onũ tolerantiã in qua hie sẽs emi¬
cuit. etiã ille erat p̃paratus a dño.
qui dicebat. Nam &si ambulẽ in
medio umbre mortis. non timebo
mala: qm̃ tu mecũ es. Et illud.
Salus aut̃ iustorũ a dño: & ꝓtector
eorũ ẽ in tempore tribulationis.
Ad hanc tolerantiã etiã ille pparat᷑

Expanded text:
parcis peccatis meis: signasti quasi in saeculo delicta mea, sed curasti iniquitatem meam ? Non ergo deseruerat Dominus, quem curabat; neque opem suam abstulerat ab eo, cui purificatoria remedia, quibus clarius nitesceret, admovebat. 47. Ad hanc passionum tolerantiam, in qua hic sanctus emicuit, etiam ille erat praeparatus a Domino, qui dicebat, Nam etsi ambulem in medio umbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es : et illud, Salus justorum a Domino, et protector eorum est in tempore tribulationis . Ad hanc tolerantiam etiam ille erat
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾tas. quã in tanti fine certaminis
de suis uiribꝰ coronasti: Quero igit᷑
a te. u idetur ne tͥ. uir iste eũ illis
quȩ legimus suppliciis ꝓbaretur.
eis. certum ẽ: quia ds quem nõ
deseruit adiuuit. Si aut̃ recessisse

Expanded text:
libertas, quam in tanti fine certaminis libertas, quam in tanti fine certaminis de suis viribus coronasti? 2. Quaero igitur abs te, videaturne tibi vir iste, cum illis quae legimus suppliciis probaretur, cis, certum est quia Deus quem non deseruit, adjuvit. Si autem recessisse
Abbreviated transcription (Latin):
ȩquanit̃q susc ipiat: s ipsius quoq
ꝓprii corporis ineffabiles erueratꝰ
ꝓposito nudȩ uoluntatis euincat.
Et ut dubitari hinc disputante
te nequeat. sc̃i iob constituis exẽ¬
plum: qui adu̾sus illam insignem
diabolice seuiciȩ crudelitatem.
sine di p̃sidio decertarit: & argu¬
m̃to ꝓbare niteris. quod ipse eruen.¬
tissimus inimicus confessus sit: non
dñi s iob se uirtute suꝑatũ. in eo qđ
sibi in grauiore conflictu gr̃am di
obstitisse ñ dix̃: quasi uir ille in dã.¬
nis atq orbitatibꝰ debuerit suꝑna
ꝓtectione cireũtegi: in earnis aut̃
suȩ animeq torm̃tis. non eguerit
adiuuari. Si gͦ hac magnitudine
animi qua illata ꝑ singulos om̃sq
artus tot mortiũ pęna ñ suꝑat.
nichil int̃ scõrũ palmas memorabi¬
lius. nichil inuenitur illustriꝰ. eãq
asseris ex humana tantũ uirtute
subsistere. quid erit laudis ac me.¬
riti. quod int̾ studia quietis &
pacis nequeat arbitrii obtinere

Expanded text:
uanimiterque suscipiat; sed ipsius quoque corporis proprii ineffabiles cruciatus proposito nudae voluntatis evincat. Et ut dubitari hinc disputante te nequeat, sancti Job constituis exemplum, qui adversus illam insignem diabolicae saevitiae crudelitatem sine Dei praesidio decertarit: et argumento probare niteris, quod ipse cruentissimus inimicus confessus sit, non Domini, sed Job se virtute superatum, in eo quod sibi in graviore conflictu gratiam Dei obstitisse non dixit: quasi vir ille in damnis atque orbitatibus debuerit superna protectione circumtegi, in carnis autem suae animaeque tormentis non eguerit adjuvari. Si ergo hac magnitudine animi, quam illata per singulos omnesque artus tot mortium poena non superat, nihil inter sanctorum palmas memorabilius, nihil invenitur illustrius, eamque asseris ex humana tantum virtute subsistere: quid erit laudis ac meriti, quod inter studia quietis et pacis nequeat arbitrii obtinere
Abbreviated transcription (Latin):
Sẽs etiã ioħes apłs: instruat nos
unde huius boni ceꝑimus ẽe par¬
ticipes. Carissimi inquit diligamꝰ
inuicẽ: quia dilectio ex do ẽ. Et
ne possemus opinari idõ dilectio¬
nẽ dictam ex do: quia in natura
hominis hic ẽet affectus. paulopꝰt
ait. Non quod nos dilexerimꝰ dđm:
egestas. hoc quod de quibussibet
bonis recte đr. multo rectius
sibi dici. de eo sine quo cuncta
homini tribuisset ante gr̃am. qͣn¬
tum ei fructuosissimũ ẽ habere
ꝑ gr̃am: addidit quędã ꝑplexa atq
confusa. ad uigorẽ libi arbitr u
demonstrandum: & de his quȩ iã
donatis sibi uiribꝰ facit. uult illa
munire. quȩ ei naturaliter inẽe
diffinit: ut quod ẽ ꝑ adiutoriũ di
ꝑfecisse. hoc sit ex arbitrii lib̾tate
cȩpisse. U erum hȩc ut tołabilia
transeamus. quia & nos liberum
arbitriũ idõ dicimꝰ bone uolun-¬
tatis affectum. fideiq pͥncipium
oꝑante gr̃a concȩpisse: ut ꝑ hȩc
quȩ illi nullo merito prȩeunte do¬

Expanded text:
s etiam Joannes apostolus instruat nos, unde hujus boni coeperimus esse participes. Charissimi, inquit, diligamus nos invicem, quia dilectio ex Deo est. Et ne possemus opinari, ideo dilectionem dictam ex Deo, quia in natura hominis hic satus esset affectus; paulo post ait, Non quod nos dilexerimus Deumegestas, hoc quod de quibuslibet bonis recte dicitur, multo rectius sibi dici de eo, sine quo bona cuncta homini tribuisset ante gratiam, quantum ei fructuosissimum est habere per gratiam; addidit quaedam perplexa atque confusa, ad vigorem liberi arbitrii demonstrandum; et de his quae jam donatis sibi viribus facit, vult illa munire quae ei naturaliter inesse definit; ut quod est per adjutorium Dei perfecisse, hoc sit ex arbitrii libertate coepisse. Verum haec ut tolerabilia transeamus; quia et nos ideo liberum arbitrium dicimus, bonae voluntatis affectum fideique principium operante gratia concepisse, ut per haec quae illi nullo merito praeeunte do
Abbreviated transcription (Latin):
s ex sola habeãt lib̾tate. Quid gͦ
in anima a suo edificatore repa.¬
ratur. aut qua largitate gr̃e fiet
ornatior. si illa sunt ei ꝓpͥa. sine
quibꝰ ñ possunt ꝓdẽe donata: Sed
trarũ. non ipsam seuissimorũ sup.¬
pliciorũ ꝓdẽe tołantiam: unde ha¬
beatur ipsa caritas ñ tacet. Qm̃
caritas inquit d̃i diffusa ẽ in cor¬

Expanded text:
sed ex sola habeant voluntate? Quid ergo sed ex sola habeant voluntate? Quid ergo in anima a suo aedificatore reparatur ; aut qua largitate gratiae fiet ornatior, si illa sunt ei propria, sine quibus non possunt prodesse donata? Sed tiarum, non ipsam saevissimorum suppliciorum prodesse tolerantiam ; unde habeatur ipsa charitas non tacet: Quoniam charitas, inquit, Dei diffusa est in cor
Abbreviated transcription (Latin):
tio. qui uti possunt lib̃a uoluntate.
Itane lib̾a ẽ ista lib̾tas. ut tantum
ex se habeat fastidii. ut negligat
gr̃am di. tantũ ex se delectationis.
ut diligat: Itane illũ infidelitatis
glacialẽ rigorẽ. nullus meridiani
ealoris sp̃s relaxauit. &. torpor m̃tis
obstrictȩ de suo algore conealuit.
ac dicente dño ignẽ ueni mit tere
in t̾ram. nulla ad cor frigidũ sein¬
tilla ꝑuenit. & einis mortuus ex
semet ipso in flãmã caritatis exar-¬
sit: N ichil tale in istis gr̃ȩ amato¬
ribus factum ẽ: quale illi exꝑti
sunt qͥ dicebant. N onne eor nr̃ i
ardens erat cũ eẽmus eũ illo in
ura. & aꝑiret nob seripturas : S
nec illud in eisdẽ acꝰtum ẽ : quod ĩ
lidia ciuitatis thiatirenorũ purpu¬
raria. quȩ int̃ mulieres quibꝰ illie
apłs p̃dicabat: sola tunc ostendit᷑
credidisse. Cuius inquit cor apuit
tas. ut caritatẽ quȩ in omnium
arce uirtutũ ẽ: ñ ex d̃i munere.

Expanded text:
tio, qui uti possunt libera voluntate. tio, qui uti possunt libera voluntate. Itane libera est ista libertas, ut tantum ex se habeat fastidii, ut negligat gratiam Dei: tantum ex se habeat delectationis, ut diligat? Itane illum vetustae infidelitatis glacialem rigorem nullus meridiani caloris spiritus relaxavit, et torpor mentis obstrictae de suo algore concaluit; et dicente Domino, Ignem veni mittere in terram , nulla ad cor frigidum scintilla pervenit, et cinis mortuus ex semetipso in flammam charitatis exarsit? Nihil tale in istius gratiae amatoribus factum est, quale illi experti sunt, qui dicebant, Nonne cor nostrum erat ardens, cum essemus cum illo in via, et aperiret nobis Scripturas ? Sed nec illud in eisdem actum est, quod de Lydia, civitatis Thyatirorum purpuraria, quae inter mulieres, quibus illic Apostolus praedicabat, sola tunc ostenditur credidisse: Cujus, inquit, cor aperuit tas, ut charitatem, quae in omnium arce virtutum est, non ex Dei munere,
Abbreviated transcription (Latin):
gr̃e suę uirtute destruxerit. ut
sem̃ u̾bi p̃suleati cordis terra con-¬
ciprat. & dignos ęternis horreis fru.
lo pastoris inseruit: ex quo ostende
uoluit. int̃ boni ac mali angeli
contrarias suasiones. ita omnem
hominẽ naturali iudicio & ꝓpriȩ
diseretioni ẽẽ cõmissum: ut ei nõ
plus a do p̃sidii. quã a diabolo sit
finitionis suȩ regulã. dicens. Et
ideireo manet in homine semꝑ
libum arbitriũ. quo gr̃am dei
possit negligere uel amare.
In qua sententia. etiã hoe quod
ait in homine remanere semꝑ
libum arbitriũ: ex aliqua parte
ñ constat. S i quidem multa milia
infantiũ in regnũ di assumptorũ.
aut a regno di extraneorũ. sine
ullius suȩ uoluntatis arbitrio. gr̃ã
di aut accipiant aut amittant.
multiq excordes ad omnia ꝓr sus
& fatui: ꝑ sacram̃tũ regeneratiõis
ab ȩt̃nȩ mortis uinculis eruantur.
Accipiamus tam̃ ita hoc dictum:
ut ad eos ꝓpͥe ꝑtineat hȩc diffini-¬

Expanded text:
gratiae suae virtute destruxerit; ut gratiae suae virtute destruxerit; ut semen verbi praesulcata cordis terra concipiat, et dignos aeternis horreis fructlo Pastoris inseruit, ex quo ostendere voluit, inter boni et mali angeli contrarias suasiones, ita omnem hominem naturali judicio et propriae discretioni esse commissum, ut ei non plus a Deo praesidii, quam a diabolo sit finitioni suae regulam, dicens, « Et idcirco manet in homine liberum semper arbitrium, quod gratiam Dei possit vel negligere, vel amare. » In qua sententia etiam hoc quod ait, « in homine remanere semper liberum arbitrium, » ex aliqua parte non constat: siquidem multa millia infantium in regnum Dei assumptorum, aut a regno Dei extraneorum, sine ullius suae voluntatis arbitrio gratiam Dei aut accipiant, aut amittant; multique excordes ad omnia prorsus et fatui, per Sacramentum regenerationis ab aeternae mortis vinculis eruantur. Accipiamus tamen ita hoc dictum, ut ad eos proprie pertineat haec defini
Abbreviated transcription (Latin):
bemus in naturalibꝰ thesauris pͥn¬
cipia ẽẽ uirtutũ: quia multa lau¬
dabilia reꝑiuntur etiã in ingeniis
condidit recesser̃: uirtutes ẽẽ ñ
possunt. Q uod enĩ uero illumina¬
tum ẽ lumine. lum̃ ẽ: & qđ eodẽ
lumine caret. nox ẽ. Quid sapi¬
entia huiꝰ mundi: stulticia ẽ ap̃
đm. Ac sic uiciũ ẽ quod putatur
ẽẽ uirtus: qño qͥdẽ stulticia ẽ qđ
putatur ẽẽ sapientia. Q uando
aut̃ fieri potest. ut qui in natu-¬
ralium uirtutũ seminibꝰ quȩ iste
magnificat głiantur. ipsas uirtu.¬
tes suas ei doctrinȩ subieiant ꝓ-¬
uehendas. quȩ dic̃. siquis uidetur
int̃ uos ẽẽ sapiens. stultus fiat ut
sit sapiens. & quia in sapientia di
ñ cognouit hic mundus ꝑ sapien-¬
tiã đm. placuit do ꝑ stulticiam
p̃dicationis saluos facere creden-¬
tes: Quid illa inscientius sapientia.¬
quid illa p̃sumptione magis inep-
rationesq illas quȩ ignitę ueritati
canina facundia repugnabant.

Expanded text:
bemus, in naturalibus thesauris prinbemus, in naturalibus thesauris principia esse virtutum, quia multa laudabilia reperiuntur etiam in ingeniis condidit recesserunt, virtutes esse non possunt. Quod enim vero illuminatum est lumine, lumen est, et quod eodem lumine caret, nox est. Quia sapientia hujus mundi stultitia est apud Deum . Ac sic vitium est, quod putatur esse virtus: qputatur esse sapientia. Quando autem fieri potest, ut qui in naturalium virtutum seminibus, quae iste magnificat, gloriantur, ipsas virtutes suas ei doctrinae subjiciant provehendas, quae dicit, Si quis videtur inter vos sapiens esse, stultus fiat, 342 ut sit non cognovit hic mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes ? Quid illa scientiae sapientiaeque praesumptio magis inepturationesque illas, quae ignotae veritati canina facundia repugnabant,
Abbreviated transcription (Latin):
entiȩ timorem dñi: & legimus donũ
d̾i hanc ẽẽ uirtutẽ. Timorẽ inquit
cui donatũ ẽ hab̾e timorem dñi.
Cum gͦ timor di pͥncipiũ sit sapien¬
tiȩ. quȩ uirtus habi potest sine
sapientia. eui ex timore pͥncipiũ ẽ:
Beatus apłs petrus. gr̃a inquit
omnia nob̾ diuina uirtute sua
quȩ ad uitã & pietatẽ ꝑtinent. do¬
nauit. N unquid ait. qui uirtutũ
semina quȩ naturalit habebamus
inserta. opitulatione sua excita¬
uit in nob̃: S ait. qui nunc omĩa
nob̾ quȩ ad uitã & pietatẽ ꝑtinẽt.
donauit. Quod dicendo. cuius uir¬
tutis initiũ in natura posuit. qđ
non ab eo collatũ sit. qui cunc̾ta
donauit : ꝑ ropt̃ quod & beatꝰ paulꝰ.
quid habes inquit qđ ñ accepisti:
Si aut̃ accepisti. quid głaris. qͣsi
ñ acceꝑis: Ergo omnia quȩ ad
uitã & pietatem ꝑtinent. non ꝑ
naturam quȩ uiciata ẽ habemus:
s ꝑ gram qua natura reparatur.
accepimꝰ. Nec ideo estimare de¬

Expanded text:
entiae timorem Domini : et legimus donum entiae timorem Domini : et legimus donum Dei hanc esse virtutem. Timor, inquit, cui donatum est habere timorem Dei . Cum ergo timor Dei principium sit sapientiae; quae virtus haberi potest sine sapientia, cui ex timore principium est? Beatus apostolus Petrus: Gratomnia nobis divina virtute sua, quae ad vitam et pietatem pertinent, donavit . Numquid ait, Qui virtutum semina, quae naturaliter habebamus inserta, opitulatione sua excitavit in nobis? Sed ait, Qui nunc omnia nobis, quae ad vitam et pietatem pertinent donavit. Quod dicendo, cujus virtutis initium in natura posuit, quod non ab eo collatum sit, qui cuncta donavit? Propter quod et beatus Paulus: Quid enim habes, inquit, quod non accepisti? Si autem accepisti, quid glori Ergo omnia quae ad vitam et pietatem pertinent, non per naturam, quae vitiata est, habemus; sed per gratiam, qua natura reparatur, accepimus. Nec ideo aestimare de
Abbreviated transcription (Latin):
ostende. nͥ de istis seminibꝰ quȩdam
semina p̃cedentiũ d̃i grã pulluleen
meritorũ: Deniq ut uideretur
rint excitata: ut seilicet opitula¬
tio dĩ. sit cobortatio atq docꝰtr in a.
mens aut̃ quȩ uirtutũ ẽ opulenta
seminibꝰ. utatur facultate quã pos¬
sidet. ad hoc tantũ iuuanda. ut
earũ uirtutũ app̃hendat culmi¬
na: quarũ sibi scit inẽe pͥncipia.
Igitur scđ̾m istũ humana sic edifi.¬
catur ar̃a in di templũ. ut ñ acci¬
piat fundam̃tũ. p̃ter quod aliud
nemo potest ponere: qđ ẽ xͦ iħs.
tur. nisi quando fides in audientis
corde generatur: Que si naturalit
inerat. non ceptũ ẽ ibi aliquid: sed
suꝑstructum. Suꝑflue ergo infidelis
uidebatur: qui fidẽ habebat ante¬
quã crederet. Hoc aut̃ & de aliarũ
uirtutũ pͥncipiis potest dici. quas
gr̃a augere debeat quia sunt: non
donare quȩ ñ desunt. Sed aliud noᷤᷤ
omnia sc̃arũ ser ipturarũ eloquia
docent. Legimus pͥncipiũ ẽẽ sapi¬

Expanded text:
seminibus quaedam germina praecedentium Dei gratiam pullulare meritorum? Denique ut videretur rint excitata: » ut scilicet opitulatio Dei sit cohortatio atque doctrina, mens autem, quae virtutum est opulenta seminibus, utatur facultate quam possidet; ad hoc tantum juvanda, ut earum virtutum apprehendat culmina, quarum sibi scit inesse principia. Igitur secundum istum humana anima sic aedificabitur in Dei templum, ut non accipiat fundamentum praeter quod aliud nemo potest ponere, quod est Christur, nisi quando fides in audientis corde generatur? Quae si naturaliter inerat, non coeptum ibi est aliquid, sed superstructum. Superflue ergo infidelis videbatur, qui fidem habebat antequam crederet. Hoc autem et de aliarum virtutum principiis potest dici, quas gratia augere debeat quia sunt, non donare quia desunt. Sed aliud nos omnia sanctarum Scripturarum eloquia docent. Legimus principium esse sapi
Abbreviated transcription (Latin):
ita manifestissime patet. in ĩpiorũ
animis nullã habitare uirtutem:
s omnia oꝑa eorũ immunda esse
atq polluta. habentiũ sapientiã
ñ sp̃alẽ s animalẽ. ñ celestem sed
t̃renã. ñ xp̃ianã s diabolicã. non
a patre luminũ s a pͥncipe tene-¬
brarũ: dũ & ipsa quȩ non hab̃ent
nisi dante do. subdunt ei qͥ pͥmus

Expanded text:
ita manifestissime patet, in impiorum ita manifestissime patet, in impiorum animis nullam habitare virtutem: sed omnia opera eorum immunda esse atque polluta, habentium sapientiam non spiritualem, sed animalem; non coelestem, sed terrenam; non christianam, sed diabolicam; non a Patre luminum, sed a principe tenebrarum: dum et ipsa quae non haberent nisi dante Deo, subdunt ei qui primus
Abbreviated transcription (Latin):
cordes sumus. Quȩ bona. quãuis
rationale nr̃m uiciis occupatũ sit:
& p̃uarieantibꝰ nob̾ di templũ. sp̃s
immundus inuaserit. possunt tam̃
rursus in ipsũ rationale cõfluere:
ꝑ eum qui mundi pͥncipẽ foras
mittit. & ligans fortẽ uasa eiꝰ
rapit. fugatoq mundi huius sp̃u.
dat sp̃m qui ex do ẽ: ut seiamus
quȩ a do donata sunt nob̾. Qͥ aut̃¬
Puto aũt istũ ueri similitudine de¬
cipi. & in specie falsarũ errare
uir tutũ: dũ ea bona quȩ ñ possũt
nisi ex d̃i munere haberi. etiã in
impiorũ animis estimat reperiri:
ideo seilieet. quia multi eorũ sint
iusticiȩ. temꝑantie. continentię.
& beniuolentię sectatores. Quȩ oĩa
ñ frustra quidẽ neq inutilit̃ habẽt.¬
multũq eis in hac uita honoris &
głȩ consecuntur: s quia in his stu¬
diis ñ do s diabolo seruiunt. licet
habeant temporalẽ de uana laude
mercedẽ : ad illã tam̃ beatarum
uirtutũ ñ ꝑtinent ueritatẽ. Et

Expanded text:
sumus. Quae bona, quamvis rationale nostrum vitiis occupatum sit, et praevaricantibus nobis Dei templum spiritus immundus invaserit, possunt tamen rursus in ipsum rationale confluere, per eum qui mundi principem foras mittit , et ligans fortem, vasa ejus rapit , fugatoque mundi hujus spiritu, dat Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis . Qui aut39. Puto autem istum veri similitudine decipi, et in specie falsarum errare virtutum, dum ea bona, quae non possunt nisi ex Dei munere haberi, etiam in impiorum animis aestimat reperiri; ideo scilicet, quia multi eorum sint justitiae, temperantiae, continentiae, et benevolentiae sectatores: quae omnia non frustra quidemultumque ex eis in hac vita honoris et gloriae consequuntur; sed quia in iis studiis non Deo, sed diabolo serviunt, licet habeant temporalem de vana laude mercedem, ad illam tamen beatarum virtutum non pertinent veritatem. Et
Abbreviated transcription (Latin):
set extendere : qui eũ uocatũ ad
nõ cõpellit. s ex inuito uolentẽ
facit : & qͥbꝰ libet modis. infideli¬
tatẽ resistentis inclinat: ut cor
audientis obȩdiendi in se delec¬
tatione genita.ibi surgat ubi p̃-¬
mebatur: ibi discat. ubi ignora-¬
bat : uide fidat. unde diffidebat:
inde uelit. unde nolebat. Eteñi
dñs dabit suauitatẽ.⁊ tra nr̃a
dabit fructũ suũ. S uideamꝰ. qͣ¬
Ui aũt ñ facile pateat. quo mͦ
salutis sũma nr̃o tribuat᷑ arbitͥo.
de qͦ dicitur. si uolueritis & audie.¬
ritis me. quȩ bona sunt t̾rȩ man¬
t quomͦ ñ uolentis neq cuirentis.

Expanded text:
set extendere: qui eum vocatum ad set extendere: qui eum vocatum ad ue compellit: sed ex invito volentem facit, et quibuslibet modis infidelitatem resistentis inclinat, ut cor audientis, obediendi in se delectatione generata, ibi surgat, ubi premebatur; ibi discat, ubi ignorabat; inde fidat, unde diffidebat; inde velit, unde nolebat. Etenim Dominus dabit suavitatem, et terra nostra dabit fructum suum . 9. Sed videamus queai autem facile pateat, quomodo salutis summa nostro tribuatur arbitrio, de quo dicitur: si uolueritis, et audieritis me, quae bona sunt terrae mant quomodo non uolentis neque cu
Abbreviated transcription (Latin):
exordia : nos bonarũ cogitationũ
ex deo semꝑ credimꝰ ꝓdire pͥnci¬
pia . Uu informe nescio qͥd t̾tiũ
& utriq parti in conueniens rep¬
ꝑisti : quo nec inimicorũ consen¬
sũ adquireres. nec in nr̃orũ intel¬
ligentia ꝑmaneres. quomodo aũt
ceris dic̾e̾. gr̃am di scđ̾m merita
nr̃a dari. cũ aliqͥd p̃çedere boni
oꝑis ex ipsis hominibꝰ ꝓpt̃ quod
gratia consequatur affirmas:
Non eñĩ nullius meriti haberi potest
petentis fides.querentis pietas. pul¬
santis instantia : precipue cũ õs
huiusmodi. & acciꝑe ⁊ inuenire
&̾ intrare dicantur. In qͦ suꝑfluũ
immo ĩpiũ est sic uelle meritis
ante gr̃am existentibꝰ locũ facere:
ut nõ ex toto uerũ sit qͦd ait dñs.
nemo uenit ad me: nisi pater
qui misit me attraxerit eũ . Q đ
nullatenus diceretur. si cuiꝰquam¬
hominis sine di illuminatiõe eẽt
credenda conu̾sio. aut ullo mͦ se
uoluntas hoĩs ad đm sine do pos¬

Expanded text:
exordia: nos bonarum cogitationum exordia: nos bonarum cogitationum ex Deo semper credimus prodire principia: tu informe nescio quid tertium, et utique parti inconveniens reperisti, quo nec inimicorum consensum acquireres, nec in nostrorum intelligentia permaneres. Quomodo autemnceris dicere, Gratiam Dei secundum merita nostra dari; cum aliquid praecedere boni operis ex ipsis hominibus propter quod gratiam consequantur, affirmas? Non enim nullius meriti haberi potest petentis fides, quaerentis pietas, pulsantis instantia; praecipue cum omnes hujusmodi et accipere, et invenire, et intrare dicantur . In quo superfluum, imo impium est, sic velle meritis ante gratiam existentibus locum facere, ut non ex toto verum sit quod ait Dominus, Nemo venit ad me, nisi qui misit me, attraxerit eum : quod nullatenus diceretur, si cujusquam sine Dei illuminatione esset credenda conversio; aut ullo modo se voluntas hominis ad Deum sine Deo pos
Abbreviated transcription (Latin):
fectũ. desursũ ẽ : descendens a pa¬
tre luminũ. qui & incipit q̃ bona
sunt : ⁊ exequitur & consũmat ĩ
nobis. Doctor catholice. cur ꝓfes¬
Lsionẽ
tuã deseris.cur ad fumosã falsi¬
tatis caliginẽ relicta serenissimȩ
ueritatis luce deuolueris: Quod
in petentibꝰ. quęrentibꝰ. pulsantibꝰq
muiraris. cur nõ eidem gratiȩ quȩ
desideratur ascribis: Yides bonoᷤᷤ
conatus. pia studia.⁊ dubitas ẽẽ
dei dona. Latuerat opus gr̃ȩ.
donec fides insita cogitationis clau¬
datur arcano. At ubi supplex ora.¬
tio. ubi diligens inquisitio. ubi ere.¬
bra pulsatio. quare nõ ex ȩquali¬
tate oꝑis. subministrationẽ intel¬
ligis incitantis : e t satis te armaᷤᷤ
contra pelagianorũ calũnias. si
quod in uniu̾sitate uocatorũ sen-¬
tiendũ ẽ: id nob̾ importune con¬
cȩdas. S nec cũ hereticis tͥ. nec
cũ catholicis plena concordia
est. Illi in omnibꝰ iustis oꝑibꝰ ho¬
minũ. liberȩ uoluntatis tuentur

Expanded text:
esursum est, descendens a Patre luminum: qui et incipit quae bona sunt, et exsequitur, et consummat in nobis. Doctor catholice, cur professionem tuam deseris? cur ad fumosam falsitatis caliginem relicta serenissimae veritatis luce devolveris? Quod in petentibus, quaerentibus, pulsantibusque miraris, cur non eidem gratiae, quae desideratur, adscribis? Vides bonos conatus, pia studia, et dubitas esse Dei dona? Latuerit opus gratiae, donec fides insita cogitationis claudebatur arcano: at ubi supplex oratio, ubi diligens inquisitio, ubi apparet crebra pulsatio; quare non ex qualitate operis subministrationem intelligis incitantis? CAPUT III. 8. Et satis te armas contra Pelagianorum calumnias, si quod in universitate vocatorum sentiendum est, id nobis in portione concedas: sed nec cum haereticis tibi, nec cum Catholicis plena concordia est. Illi in omnibus justis hominum operibus liberae voluntatis tuentur
Abbreviated transcription (Latin):
ui uob. Q uod cum apłi audissẽt.
sine dubio ñ u̾ba nuda ꝑ corpo-¬
rales sonos ext̃ioribꝰ tantum au-¬
ribꝰ ꝑceꝑunt: s uirtute iuiuentis
u̾bi accensa ẽ in eorũ cordibꝰ inex-¬
tinguibilis flãma caritatis: qua
ardentissime uellent eugłm xp̃i

Expanded text:
vi vobis . Quod cum Apostoli audirent, vi vobis . Quod cum Apostoli audirent, sine dubio non verba nuda per corporales sonos exterioribus tantum auribus acceperunt, sed virtute viventis Verbi accensa est in cordibus eorum inexstinguibilis flamma charitatis, qua ardentissime vellent Evangeli
Abbreviated transcription (Latin):
si dedo somnũ oculis meis. & palpe¬
bris meis dormitationẽ: aut requi¬
em temporibꝰ meis. donec inueniã
locũ dño. tab̃naculũ do iacob.
Q uod cũ ꝓpħa coneupiseeret. ñ
ignorabat uerũ illud ꝑfecꝰtumq
templũ ab illo ẽẽ condendum:
qui cũ ẽẽt filius di. factus ẽ etrã
Ut gͦ hoc templũ p̃siguraretur.
quod in xp̃o & in ȩccła dispone¬
łbatur.
merito ad construetionẽ eius ñ
dauid eligitur. s filius dauid: ut ꝑ
filiũ hominis. significaretur filius
di & hominis: & ꝑ templũ dissolubi
Ad cuiꝰ condendã imaginẽ. & uo¬
luntas dauid ꝓbata ẽ: &. opus in
eum translatum ẽ. cuius ꝑsona
magis eidẽ imagini congruebat.
Atq ita. & ex do erat. hoc uel¬
le dauid: & ex do erat. hoc facere
salomonẽ. Quod ut exemplis elu-
ceat: requiramus ubi fieri đ̾s no-¬
luerit. quod homines facere do
& filii & sp̃s sẽi: &s docentes eos
seruare omnia quȩcũq manda.¬

Expanded text:
si dedero somnum oculis meis, aut palpesi dedero somnum oculis meis, aut palpebris meis dormitationem, aut requiem temporibus meis, donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Jacob . Quod cum Propheta concupisceret, non ignorabat verum illud perfectumque templum ab illo esse condendum, qui cum esset Filius Dei, factus est etiam Ut ergo hoc templum praefiguraretur, quod in Christo et in Ecclesia disponebatur, merito ad instructionem ejus non David eligitur, sed filius David: ut per filium hominis significaretur Filius Dei et hominis; et per templum dissolubilad cujus condendam imaginem et voluntas David probata est, et opus in eum translatum est, cujus persona magis eidem imagini congruebat. Atque ita et ex Deo erat hoc velle David, et ex Deo erat hoc facere Salomonem. 35. Quod ut exemplis magis elucescat, requiramus ubi fieri Deus noluerit, quod homines facere Deo es eos servare omnia quaecumque manda
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse dicendus ẽ: Si enĩ bona &
ex do fuit illa cogitatio. cur ab eo
a quo inspirata ẽ. eidẽ negatur
effectus: Si aut̃ mala ce ex hoĩe¬
fuit. cur laudatur a dño: Restat
gͦ. ut & bona. & ex homine fuisse
credatur. In quẽ modũ. etiã nr̃as
cotidie cogitationes possumus iudi¬
care. N eq enĩ aut soli dauid bonũ
ex semet ipso cogitare concessum ẽ.
aut nob̾ nequid boni unquã saꝑe
aut cogitare possimus naturalit̃.
denegatur. PRosꝑ.
ullo modo hoc testimonio atq
argum̃to ꝓbari potest. quod piȩ
cogitationes ex solo lib̾o arbitrio.
& non ex d̃i inspiratione nascant᷑.
N on enĩ idõ uoluntas dauid quȩ
utiq bona erat. ñ ex do eredenda
ẽ fuisse: quia templũ sibi dñs non
ab eo edificari: s a filio ipsius uo¬
luit. Querendũ enĩ ẽ: de quo sp̃u
ꝓcesser it affectus istus uoluntatis.
Nempe de illo. in quo dicebat.
Si introiero in tab̾naculũ domus
meȩ. si ascendo in lectũ strati mei.

Expanded text:
fuisse dicendus est? Si enim bona et fuisse dicendus est? Si enim bona et ex Deo fuit illa cogitatio, cur ab eo a quo inspirata est, eidem negatur effectus? si autem mala, et ex hofuit, cur laudatur a domino? restat ergo ut et bona et ex homine fuisse credatur. in quem modum etiam nostras cotidie cogitationes possumus iudicare. neque enim aut soli Dauid bonum ex seaut nobis ne quid boni unquam sapere aut cogitare possimus naturaliter, denegatur » . 34. Nullo modo hoc testimonio atque argumento probari potest, quod piae cogitationes ex solo libero arbitrio, et non ex Dei inspiratione nascantur. Non enim ideo voluntas David, quae utique bona erat, non ex Deo fuisse credenda est, quia templum sibi Dominus non ab eo aedificari, sed a filio ipsius voluit. Quaerendum ergo est, de quo spiritu processerit affectus istius voluntatis; nempe de illo Dei, in quo dicebat, Si introiero in tabernaculum domus meae, si ascendero in lectum stratus mei;
Abbreviated transcription (Latin):
ctetur: in nullo a damnati erroris
catena absoluta monstrabitur.S
quid aderescat cognitis. doceant
quȩ secuntur. Qui ergo int̾ pͥncipia
disputationis dixerat. ñ solũ actuũ
uerũ etiã cogitationũ bonarũ ex
d̾o ẽẽ pͥncipiũ. qui nob̾ & initiũ sc̃ẽ¬
uoluntatis inspirat. & uirtutẽ atq
oportunitatẽ eorũ quȩ recte cupimꝰ
tribuit ꝑagendi: nune uolens ꝓbare
quod religiose cogitationes & sc̃a con.¬
silia nulla di inspiratione concepta.
de naturali possint ꝓdire sapientia:
ponit u̾ba salomonis. dicentis. Uolu¬
itq dł pat̃ m̃s. edificare domũ nomi.¬
ni dm̃i di isrł. & ait dñs ad daiuid
patrẽ meũ. Q uod cogitasti in corde
tuo. ȩdificare domũ nomini meo.
bene fecisti: hoc ipsum mente ꝑ.¬
trarꝰtans. Ueruntam̃ tu ñ edifiea.¬
bis domũ nomini meo. Deinde
ut ostendat quomodo hoc intelli¬
tus regis dauid. utrũne bonꝰ
cẽ ex do. an malus &e ab homine

Expanded text:
ctetur, in nullo a damnati erroris ctetur, in nullo a damnati erroris catena absoluta monstrabitur. CAquid accrescat cognitis, doceant quae sequuntur. Qui ergo inter principia disputationis suae dixerat, « Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium; qui nobtatis inspirat, et virtutem atque opportunitatem eorum quae recte cupimus, tribuit peragendi; » nunc volens probare, quod religiosae cogitationes et sancta consilia nulla Dei inspiratione concepta de naturali possint prodire sapientia, ponit verba Salomonis, dicentis: Voluitque David pater meus aedificare domum nomini Domini Dei Israel: et ait Dominus ad David patrem meum, Quod cogitasti in corde tuo, aedificare domum nomini meo, bene fecisti, hoc ipsum mente pertractans; verumtamen non tu aedificabis domum nomini meo » . Deinde ut ostendat, quomodo hoc intellitus regis David, utrumne bonus et ex Deo, an malus et ab homine
Abbreviated transcription (Latin):
ne ita ad dm omnia scõrũ merita
referamꝰ. ut nichil nͥ quod malum
atq ꝑu̾sum ẽ: humanȩ ascribamꝰ
nature. U ult gͦ ẽẽ multa ꝓpria
hominũ merita. quȩ ñ sint gr̃ę
largitate collata: quibꝰ ad augen¬
das naturales diuitras. quȩdam
desur sũ munera debeantur.U ult
nos gr̃am d̃i ñ ad singulos actus ac-¬
ciꝑe: ac ꝑinde ñ pro omni opere
bono semꝑ orare. Atq ita conse-¬
quens erit. ut in di muneribꝰ nullũ
meritũ ẽe credendũ sit: quandoqͥ¬
dem sine merito sit: quẽ ds ĩ õĩbus
semꝑ adiuuerit. Aut si etiã in his
quę ds tribuit aliqua merita col-¬
locantur: constet etiã ipsa ꝓpͥa ad-¬
quiri potestate potuisse. & ido in
aliquibꝰ oporteat nos adiuuari: ut
possibilius fiat ꝑ gr̃am. quod ñ erat
impossibile ꝑ naturã. Ecce iam in
ista paueorũ breuitate u̾borum:
ñ duarũ tantũ s multarũ upapien¬
Ftatum
numerosa conexio ẽ. Quȩ si seru¬
pulosioris diligentiȩ diseretione tra¬

Expanded text:
ta referamus, ut nihil nisi quod malum atque perversum est, humanae adscribamus naturae. » Vult ergo esse multa propria hominum merita, quae non sint gratiae largitate collata, quibus ad augendas naturales divitias quaedam desursum munera debeantur. Vult nos gratiam Dei non ad singulos actus accipere: ac perinde non pro omni opere bono semper orare. Atque ita consequens erit ut in Dei muneribus nullum meritum esse credendum sit; quandoquidem sine merito sit, quem Deus semper in omnibus adjuverit: aut si etiam in his quae Deus tribuit, aliqua merita collocantur, constet etiam ipsa propria acquiri facultate potuisse; et ideo in aliquibus oporteat nos adjuvari, ut possibilius fiat per gratiam, quod non erat impossibile per naturam. Ecce jam in ista paucorum brevitate verborum, non duarum tantum, sed multarum impietatum numerosa connexio est: quae si scrupulosioris diligentiae discretione tra
Abbreviated transcription (Latin):
ad tenebras: Uirtus namq pͥnei¬
palit̃ ds ẽ. eui ñ aliud ẽ habere
uirtutẽ. quã ẽẽ uirtutẽ. Huius
cũ participes sumus. habitat xp̃e
in nobis. qui ẽ di uirtus & d̃i sapi-¬
entia: habitat fides. spes. caritas.
continentia. intellectus. consiliũ.
fortitudo: eȩt̃eq uirtutes. Cũ uero
ab hoc recedimus: omnia nobis e
contrario oriuntur ex nob̾. disce¬
dente enĩ pulchritudine. quid sue-¬
cedat. nͥ deformitas: Abeunte sapi-¬
entia. quid resideat. nͥ insipientia :
Non regnante iusticia. quid dñet᷑.
nisi iniquitas : U irtutũ itaq semi¬
na quę beneficio creatoris inserta
sunt. p̃uaricatione pͥmi parentis
euersa sunt: nec haberi queunt.
nisi eo restituente qui dederat.
Reformabilis enĩ ẽ natura huma-¬
na formatori suo. & eorũ bonorum
in eo ipso quod ei remansit. possit
recuꝑare quod ꝑdidit. Remansit
aut̃ ei rationalis animus: qͥ ñ uirtꝰ.
s uirtutis habitaculũ ẽ. P artiei¬
patione enĩ sapientię. iusticiȩ ac

Expanded text:
rtus namque principaliter Deus est: cui non aliud est habere virtutem, quam esse virtutem. Hujus cum participes sumus, habitat Christus in nobis, qui est Dei virtus et Dei sapientia : habitat fides, spes, charitas, continentia, intellectus, consilium, fortitudo, caeteraeque virtutes. Cum vero ab hoc bono recedimus, omnia nobis e contrario oriuntur ex nobis. Discedente enim pulchritudine, quid succedat nisi deformitas? abeunte sapientia, quid resideat nisi insipientia? non regnante justitia, quid dominetur nisi iniquitas? 38. Virtutum itaque semina, quae beneficio Creatoris inserta sunt, praevaricatione primi parentis eversa sunt; nec haberi queunt, nisi eo restituente qui dederat. Reformabilis enim est natura humana formatori suo, et eorum bonorum in eo ipso quod ei remansit, possit recuperare quod perdidit. Remansit autem ei rationalis animus, qui non virtus, sed virtutis habitaculum est. Ex participatione enim sapientiae et justitiae et
Abbreviated transcription (Latin):
inuitũ hominẽ subigat. sed ut
subiectionis cupidũ faciat: nec ut
ignorantẽ trahat. s ut intelligen.¬
tem sequentẽq p̃cedat. Manens
enĩ libum arbitriũ. quod unicuiq
eũ ipso homine d̾s condidit. a ua¬
nitatibꝰ & cupiditatibꝰ suis in quas
neglecta di lege defluxit. non a
se ipso s a creatore mutatur. ut
sit qui sanatur: nec nͥ ab illo qui
medetur. Cuius sumus noua crea.¬
tura. nouũq figm̃tũ. ereati in

Expanded text:
invitum hominem subigat, sed ut invitum hominem subigat, sed ut subjectionis cupidum faciat; nec ut ignorantem trahat, sed ut intelligentem sequentemque praecedat. Manens enim liberum arbitrium, quod utique cum ipso homine Deus condidit, a vanitatibus et cupiditatibus suis, in quas neglecta Dei lege defluxit, non a seipso, sed a Creatore mutatur; ut sit qui sanatur, nec nisi ab illo sit qui medetur; cujus sumus nova creatura novumque figmentum, creati in
Abbreviated transcription (Latin):
malis uiciosisq ñ desunt. S ed
ñ in his habet ueri boni ꝑcep¬
tionẽ. quȩ mortalẽ uitã hone-¬
stare possunt: ęt̾nã aut̃ cõfer-¬
re ñ possunt. N eq enĩ ignotũ
ẽ. quantũ greciȩ seolȩ roma¬
di inquisitio. circa inueniendũ
summũ bonũ. acerrimis studiis
& excellentissimis ingeniis labo¬
rando. nichil egerint. nisi ut
euanescerent in cogitatiõibꝰ suis.
& obscuraretur insipiens cor eoꝵ.
qui ad cognoseendã ueritatem
semet ipsis ducibꝰ utebantur. Si gͦ
quis de erumnosis uanitatibꝰ & in¬
sanus fallacibꝰ erubescens. tenebras
ẽẽ & mortẽ quicqͥd ꝓ lumine &e uita
amplecꝰtebatur intelligit. & ab his
se conatur abstrahere. ñ ẽ ab ipso
quãuis ñ sine ipso sit ista conu̾sio:
neo ꝓpͥa uirtute ad pͥncipia
salutis enititur. s agit occulta
tis remotis terrenarũ opinionũ
& oꝑum mortuorũ fauillis. torrẽ
mortui cordis exagitat. & desi.¬
derio ueritatis inflãmat: ñ ut

Expanded text:
malis vitiosisque non desunt: sed malis vitiosisque non desunt: sed non in his habet veri boni perceptionem, quae mortalem vitam honestare possunt, aeternam autem conferre non possunt. Neque enim ignotum est, quantum Graecae scholae, Romadi inquisitio, circa inveniendum summum bonum, acerrimis studiis, et excellentissimis ingeniis laborando nihil egerint, nisi ut evanescerent in cogitationibus suis , et obscuraretur cor insipiens eorum, qui ad cognoscendam veritatem 338 semetipsis ducibus utebantur. Si ergo quis de aerumnosis vanitatibus et insaniis fallacibus erubescens, tenebras esse et mortem quidquid pro lumine et vita amplectebatur intelligit, et ab his se conatur abstrahere; non est ab ipso, quamvis non sine ipso sit, ista conversio; nec propria virtute ad principia salutis enititur: sed agit haec occulta  remotis terrenarum opinionum et operum mortuorum favillis, torrem obruti cordis exagitat, et desiderio veritatis inflammat: non ut
Abbreviated transcription (Latin):
bithiniã: ꝓhibiti sunt a sp̃u iħu.
N unquid non ex do hane uolun.¬
tatem habebant. quod etiã istoꝵ
optabant ad fidẽ corda conu̾tere.
quos occulto iudicio ds eugłm
tune nolebat audire: A ut quod
ȩccła cotidie ꝓ inimicis suis
orat. id ẽ ꝓ his qui necdum do
credidunt. nunquid ñ ex sp̃u đi
facit: Quis hoc dixerit nisi qͥ
hoc ñ faẽ. aut qui putat fidem
non ẽẽ d̃i donũ: & tam̃ quod ꝓ
om̃ibꝰ petit᷑. ñ ꝓ omnibꝰ obtinetur.
nec ẽ iniquitas apud đm. qͥ sepe
postulata non tribuit. quȩ po¬
stulari donauit. B onã igitur
uoluntatẽ. eam scilicet qua ad-¬
heretur d̾o: nec negandum ẽ
hominis ẽẽ ꝓpͥam. &e̾ confitendũ
ẽ inspirante do conceptã. N ã cũ
nemo sit bonus nisi solus ds. qͣle
erit bonũ. quod auctorẽ non
habet bonum: Naturȩ quippe
humane cuius creator ẽ deus.
etiã post p̃uaricationẽ manet
substantia. manet forma. manos
uita. sensus & ratio. cęt̃aq cor-¬
poris atq animȩ bona: q̃ etiã

Expanded text:
Bithyniam, prohibiti sunt ab Spiritu Jesu ; numquid non ex Deo hanc voluntatem habebant, quod etiam istorum optabant ad fidem corda convertere, quos occulto judicio Deus Evangelium tunc nolebat audire? Aut quod Ecclesia quotidie pro inimicis suis orat, id est, pro his qui necdum Deo crediderunt, numquid non ex Spiritu Dei facit? Quis hoc dixerit, nisi qui hoc non facit, aut qui putat fidem non esse Dei donum? Et tamen quod pro omnibus petitur, non pro omnibus obtinetur. Nec est iniquitas apud Deum, qui saepe postulata non tribuit, quae postulare donavit. 36. Bonam igitur voluntatem, eam scilicet qua adhaeretur Deo, nec negandum est hominis esse propriam, et confitendum est Deo inspirante conceptam. Nam cum nemo sit bonus, nisi solus Deus ; quale erit bonum, quod auctorem non habet bonum? Naturae quippe humanae, cujus creator est Deus, etiam post praevaricationem manet substantia, manet forma, manet vita, et sensus, et ratio, caeteraque corporis atque animi bona, quae etiam
Abbreviated transcription (Latin):
Nubitari gͦ inquit non potest.
inesse omni animȩ naturalit
uir tutum semina. beneficio ere.¬
atoris inserta. Sed nisi hec opitu.¬
latione fuerint excitata: ad inere.¬
m̃tũ ꝑfectionis ñ potuer̃ ꝑuenire.
A diacere aut̃ homini in quam
nr̃m adherere dicuntur. id ẽ bonꝰ
ac malus. in hominis uͦ optione
consistere: ut eligat quẽ sequat᷑.
& idcirco manet in homine lib̾ũ
semꝑ arbitriũ: quo gr̃am dei
possit negligere uel amare. ꝓsꝑ.¬
i dubitari ñ potest. messe
omni aĩȩ naturalit uirtutũ
semina beneficio ereatoris inser¬
ta. solus adam p̃uaricatus ẽ: &
in peccato eius nemo pecoauit.
in nullis iniquitatibꝰ concepti sumꝰ.
in nullis nos matres nr̃ȩ peꝑere
delictis: nec fuimus natura filii
irȩ. nec fuimꝰ sub potestate tene¬
brar ũ: qui manentibꝰ in nob̾ na-¬
turalit uirtutibꝰ. filii potiꝰ sumus
nati. pacis ac lucis. Absit ab ani-¬
mis piorũ: fallacis doctrinȩ in¬
sidiosa deceptio. Uirtutes cũ uieiis

Expanded text:
Dubitari ergo non potest inesse omni animae naturaliter virtutum semina, beneficio Creatoris inserta. Sed, nisi haec opitulatione Dei fuerint excitata, ad incrementum perfectionis non poterunt pervenire.Adjacere autem homini in quamlnostrum adhaerere dicuntur, id est, bonus ac malus, in hominis vero optione consistere, ut eligat quem sequatur. Et idcirco manet in homine semper liberum arbitrium, quod gratiam Dei possit vel negligere vel amare. i dubitari non potest, inesse omni animae naturaliter virtutum semina beneficio Creatoris inserta: solus Adam praevaricatus est, et in peccato ejus nemo peccavit; in nullis iniquitatibus concepti sumus, et in nullis nos matres nostrae peperere delictis ; non fuimus natura filii irae, nec fuimus sub potestate tenebrarum ; qui, manentibus in nobis naturaliter virtutibus, filii potius nati sumus pacis et lucis . Absit ab animis piorum fallacis doctrinae insidiosa deceptio. Virtutes cum vitiis
Abbreviated transcription (Latin):
tune. in quibus nunc erubescitis:
N am finis illorũ. mors ẽ. N une uͦ
lib̾ati a peccato. serui aut̃ facti đi.
habetis fructum ur̃m in sc̃ĩficatio¬
ne: finẽ uero uitã ęt̾nã. Qui aut̃
seruit diabolo. lib ẽ do. Qui autẽ
libatus seruit d̾o. lib ẽ diabolo: ut
appareat malã lib̾tatẽ potuisse ha.¬
beri. ex humanę uoluntatis defe.¬
ctu: bonã aut̃ uoluntatẽ ñ potuisse
recipi. sine lib̾atoris auxilio. S ed¬
ꝓgeniem eius transisse uideatur.
minũ natura iudicio: exemplo
gentiũ ꝓbaturus. hic doctor ad.¬
eniq non amisisse genus hu.¬
manum pt p̃uaricationẽ ade
scientiã boni. etiã apłi sententia
euidentissime declarat᷑: qui diẽ.
Cum enĩ gentes quȩ legem non
habent. naturalit̾ quȩ legis sunt
faciunt. hi legẽ non habentes. ipsi
sibi sunt lex: qui ostendunt opꝰ legis
seriptũ in cordibꝰ sus. testimonium
reddente eis conscientia ipsorũ. &
inuicẽ int̃ se cogitationibus accu¬
santibꝰ. aut etiam defendentibus.

Expanded text:
quibus nunc erubescitis? nam finis illorum mors est. Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Dei, habetis fructum in sanctificatione, finem vero vitam aeternam . Qui itaque servit diabolo, liber est Deo: qui autem liberatus servit Deo, liber est diabolo. Ut appareat malam libertatem potuisse haberi ex humanae voluntatis defectu: bonam autem libertatem non potuisse recipi sine liberatoris auxilio. ogeniem ejus transisse videatur; minum natura judicio, exemplo gentium probaturus hic doctor adenique non amisisse genus humanum post praevaricationem Adae scientiam boni, etiam Apostoli sententia evidentissime declaratur, qui dicum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt, hi legem non habentes ipsi sibisunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente eis conscientia et inter se inuicem cogitationibus accusantibus ant etiam defendentibus,
Abbreviated transcription (Latin):
non est in do accidens motus. aut
noua uoluntas. aut tẽporale con¬
silium. Nec cogitatio eius cũ rerũ
mutabilium inęqualitate uariatur.
sed cucta pariter tẽpora & tẽpora¬
lia sẽpiterno ac stabili cõprehendit
intuitu. & omnibꝰ omnia iã retri¬
buit: qui quę sunt futura iam
fecit. Hinc illud est beati pauli a¬
postoli scribentis ad ephesios. Be¬
nedictus deus & pater dñi nostri
iħu xp̃i. qui benedixit nos in oĩ
benedictione spiritali. in cȩlesti.

Expanded text:
non est in Deo accidens motus, aut non est in Deo accidens motus, aut nova voluntas, aut temporale consilium, nec cogitatio ejus cum rerum mutabilium inaequalitate variatur, sed cuncta pariter tempora et temporalia sempiterno ac stabili comprehendit intuitu, et omnibus omnia jam retribuit, qui quae sunt futura jam fecit . Hinc illud est beati Pauli apostoli scribentis ad Ephesios: Benedictus Deus et pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spiritali in coele