comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lũ cumim plebe nob commissu uideremꝰ excrescere atq
indies singulos ipsa iam consuetudine ꝓpagaristudium ꝓui
blapsis manum porrigere. & errantes animos aduera¬
tatis lineam reuoctre: equũ credentes ut quomodo ip¬
sis quondẽ lex di p̃cipiebat: ne cũ gentib: matrimoniu
copularent neue cũ eis commune conuiuiũ cole bnsreñ
ne uidelic& ꝑ consortia nupticrum & cõmunione᷑ rybo
a diuino quidẽ cultu deficerent: Idolatriae cut̃ iugo
libertatẽ animundincrent : Ita nc̃ & nr̃ populus in hi¬
bect᷑ : necumiudȩ is infidelib: uescendi partiapium
consortiũ bibendi habitandi contub̵nium habere pͣ¬
sumant: Ne subp̃ textu societatis huius a simplicita¬
it quidẽ xp̃ĩanȩ fidei exorbitent:
iudicicis uͦ fabulis adtendentes in ex tricabilib: erroꝵ
laqueis implicentur: Cumq: nos neminẽ illoꝵ humani¬
tate tanta & benignitate qua erga eos utimur. adspiri¬

Expanded text:
lum cum in plebe nobis commissa videremus excrescere, atque lum cum in plebe nobis commissa videremus excrescere, atque in dies singulos ipsa jam consuetudine propagari, studuimus pro viribus lapsis manum porrigere, et errantes animos ad veritatis lineam revocare: aequum credentes ut quomodo ipsis quondam lex Dei praecipiebat ne cum gentibus matrimonium copularent, neve cum eis commune convivium celebrarent, ne videlicet per consortia nuptiarum et communionem ciborum a divino quidem cultu deficerent, idololatriae autem jugo libertatem animi inclinarent; ita nunc et noster populus inhibeatur, ne cum Judaeis infidelibus vescendi participium, consortium bibendi, habitandi contubernium habere praesumant: ne sub praetextu societatis hujus a simplicitate quidem Christianae fidei exorbitent, Judaicis vero fabulis attendentes, inextricabilibus errorum laqueis implicentur; cumque nos neminem illorum humanitate tanta et benignitate, qua erga eos utimur, ad spiri
Abbreviated transcription (Latin):
lifiliis õdio subdolo & fallacib blandim̃tis dũ se patriar¬
harũ ꝓgemem iustorũ geuꝰ ꝓph& crũ sobolẽ suꝑboore ꝓ¬
loquuntur: Ignonentib mis ceris qȩc audiunt qđ ipsieorũ
ꝓph&ie gentem peccatricẽ populũ grauẽ aniqͥtate semen
nequam filios sceleratus. patrẽ ipsoꝵ a morreũ matrem
c& heam sodo morũ principes & gomorre populũ soleant ap¬
pellare: Sed & illud pariter nescientib qđ precursor diu
iohannes. gemimina eos decerit uiperarũ: Etipse dñs fre¬
quen t̃ illos. nunc serpentes. nc̃ generationẽ inelã. pniuã
ꝑuersã atq adulteramuaitarit : unde & intantũ erroris pe¬
lagus non nulli exuulgarib: acrusticis ab ducunt᷑ ut hunc
solũ di ẽẽ populũ aput hos pie religionis obseruantiã ao
multo certiorem quȩ nra sitfidẽ. & seducto supicent̃ animo
& ore impio interpares & consimiles fateeentur: Qđ ma¬

Expanded text:
li filiis, odio subdolo, et fallacibus blandimentis; dum se patriarli filiis, odio subdolo, et fallacibus blandimentis; dum se patriarcharum progeniem, justorum genus, prophetarum sobolem superbo ore proloquuntur; ignorantibus miseris, qui haec audiunt, quod ipsi eorum prophetae gentem peccatricem, populum gravem iniquitate, semen nequam, filios sceleratos, patrem ipsorum Amorrhaeum, matrem Cethaeam, Sodomorum principes, et Gomorrhae populum soleant appellare. Sed et illud pariter nescientibus, quod praecursor Domini Joannes genimina eos dixerit viperarum, et ipse Dominus frequenter illos nunc serpentes, nunc generationem malam, pravam, perversam atque adulteram vocitarit. Unde et in tantum erroris pelagus nonnulli ex vulgaribus ac rusticis abducuntur, ut hunc solum Dei esse populum, apud hos piae religionis observantiam, ac multo certiorem, quam nostra sit, fidem, et seducto suspicentur animo, et ore impio inter pares et consimiles fateantur. Quod ma
Abbreviated transcription (Latin):
Nonutiq: gentiliũ qui internos minime commonentur. sediudȩ
diffusi : Quia & sactis indignum a fidei nrãe in conueniensesse
uidebatur filios lucis tenebntrum societate fuscari & ecđa m
pparari. ma culosȩ rugosȩ ao repudatȩ s nagoge
contubmo de colorari:: Etuere ab surdũ est uirgineꝰ
castam uniuiro xp̃o desponsa tam meretricis depesex¬
p&ere & ꝑ communionẽ cybicie potꝰ non solũ indiuerse
flagitia corruere: ueru m&i amfidei perculũ susti¬
nere : dũ exstimilicritate nima & assidua cohabita¬
tione aliqͥ degrege xp̃icano sabbatum quidẽ cũ iudeis
colunt diẽ uͦ dominicam in licita operatione uiolant
nec & ieiunia stictuta dissoluunt: Plerȩq mulie rculae
anallarum iurae: aliae ab ipsis uelud mercennariae
d&inentur : Non nullȩ &icm corrumpuntur : Om̃s uero
huius modi uel dominationi ił libidini uł deceptionieoꝵ
in cõmune ꝓstituuntur Aditentib in hoc ipsũ diedio¬

Expanded text:
non utique gentilium, qui inter nos minime commorantur, sed Judaenon utique gentilium, qui inter nos minime commorantur, sed Judaediffusi. Quia et satis indignum ac fidei nostrae inconveniens esse videbatur, filios lucis tenebrarum societate fuscari, et Ecclepraeparari, maculosae, rugosae ac repudiatae Synagogae contubernio decolorari. Et vere absurdum est virginem castam, uni viro Christo desponsatam, meretricis dapes expetere, et per communionem cibi ac potus non solum in diversa flagitia corruere, verum etiam fidei periculum sustinere; dum ex familiaritate nimia et assidua cohabitatione, aliqui de grege Christiano sabbatum quidem cum Judaeis colunt, diem vero Dominicam illicita operatione violant; nec non et jejunia statuta dissolvunt; pleraeque mulierculae, ancillarum jure, aliae ab ipsis velut mercenariae detinentur; nonnullae etiam corrumpuntur; omnes vero hujusmodi vel dominationi, vel libidini, vel deceptioni eorum in commune prostituuntur; adnitentibus in hoc ipsum diabo
Abbreviated transcription (Latin):
eatis simo patri nibrido. A gebarđ indo patre & cdno
ħu sempit̃ nam sedutẽ : Silo corũ uicinitas & rerũ tnin¬
quillitas siner& uellẽ quidẽ frequentius cũ pat̃nita
te uñ os ados loqui & siue in pͥn uectis seu ipublicis necesstatib
consulo semꝑ urãe scĩtatis institui : Sed qm̃ ꝓhibeñ interiacentium
spatidonginqua terrarũ quoduerbis nequeo: litteris molior
adimplere : Aleam uobis inmoeccłie di non minimã necessita¬
tem in notitiã ꝑferens & inqͥ h. ipse parũ fortis inuenior uir¬
tutis urtaẽ p̃sidio quesiscato uelidissimo & muro inexpugnabili deside¬
rans communiri : Sicut itaq: paternitatis urãe reuerende canicies. me
anno p̃senti dũ paro ediata nr̃ȩ populos debita sollicntudine circumirẽ
& siqua inlis deprauata uidebantur ꝓuiribus quasdi gr̃a largiebat᷑
ueritatis ratione corrigerem denuntiasse omnib: & p̃cepissȩ se
xp̃ianȩ fidei omini obseruentit ab infideliũ consrtio segregarent:

Expanded text:
eatissimo Patri Nibridio Agobardus in Deo Patre et Domino Jesu sempiternam salutem. Si locorum vicinitas et rerum tranquillitas sineret, vellem quidem frequentius cum paternitate vestra os ad os loqui, et sive in privatis seu in publicis necessitatibus, consilio semper vestrae sanctitatis institui. Sed quoniam prohibent interjacentium spatia longinqua terrarum, quod verbis nequeo, litteris molior adimplere; meam vobis, imo Ecclesiae Dei, non minimam necessitatem in notitiam perferens, et in quibus ipse parum fortis invenior, virtutis vestrae praesidio, quasi scuto validissimo et muro inexpugnabili, desiderans communiri. Sciat itaque paternitatis vestrae reverenda canities, me anno praesenti, dum paroechiae nostrae populos debita sollicitudine circumirem, et si qua in his depravata videbantur, pro viribus quas Dei gratia largiebatur, veritatis ratione corrigerem, denuntiasse omnibus et praecepisse secuChristianae fidei, omni observantia ab infidelium consortio segregarent;
Abbreviated transcription (Latin):
etudo uñt mihi irasci qr importun uob xsto talicflagi¬
tando: Sed considenste. quia causa est ecłae. ratio fider
Et id circo cessumite sc̃m laborem ꝓpt̃ ae ternã retribu¬
tionẽ & adiuuate ecđam nñ nnuͦm opẽ ferendo & in¬

Expanded text:
etudo vestra mihi irasci, quia importunus vobis existo talia flagietudo vestra mihi irasci, quia importunus vobis existo talia flagitando; sed considerate quia causa est Ecclesiae, ratio fidei,Et idcirco assumite sanctum laborem propter aeternam retributionem, et adjuvate Ecclesiam nostram, opem ferendo
Abbreviated transcription (Latin):
qͥsupͣdicta asser : haȩo s̃ dequib p̃cam᷑ ur̃m consilium. aut iussio¬
nẽ ꝑuos domni impenctoris : Qđutiq: necesse nonẽ et : sulle
qͥ magister est iudioꝵ ita adtender& ut uosei faciendum
dexistis: Nã si scđm am̃m iussionẽ iale considerar& fideliter
ministeriũ nr̃m sicutnos ei honorẽ exx hibere uolumus
inministeriosuo nulla ess& necessitas in iuriã facere inter¬
rogando nisi ꝓpt᷑ auginentũ doctrinae: Exeru decau¬
sis iudȩoꝵ non est ulla contentio aut discordia sulle ne¬
tionabilit̃ agere uoluiss& : Nunc aut̃ facite nob̵cum scđm
etatib torqueor: Sienim p&entibus baptis mũ iudȩis aut
seruis eoꝵ negemꝰ timeo damnationẽ diuinã: Si dec mꝰ.
timeo offensionẽ hiumanã & tam infestas lesiones dominãe:
num dixi patruũ breuiculũ pi&ati urãe direx ꝑ quẽ
cognoscere uoleatis quȩ sint: Neq: dignetur felix mnsu¬

Expanded text:
qui supradicta asserunt. Haec sunt de quibus precamur vestrum consilium aut jussioqui supradicta asserunt. Haec sunt de quibus precamur vestrum consilium aut jussionem per vos domini imperatoris. Quod utique necesse non esset, si ille, qui magister est Judaeorum, ita attenderet ut vos ei faciendum dixistis. Nam si secundum vestram jussionem ille consideraret fideliter ministerium nostrum, sicut nos ei honorem exhibere volumus in ministerio suo, nulla esset necessitas injuriam facere interrogando, nisi propter augmentum doctrinae. Caeterum de causis Judaeorum non esset ulla contentio aut discordia, si ille rationabiliter agere voluisset. Nunc autem facite nobiscum secundum ietatibus torqueor. Si enim petentibus baptismum Judaeis aut servis eorum negamus, timeo damnationem divinam; si damus, timeo offensionem humanam, et tam infestas laesiones domus nostnum duxi, parvum breviculum pietati vestrae direxi, per quem cognoscere valeatis quae sint. Neque dignetur felix mansu
Abbreviated transcription (Latin):
dicentes om̃s gentes & baptiiantes non enepertauer domi¬
norũ carnalium licentiam ut seruos baptitarent qua si ñ
uocatꝰ est in hoc ꝑ maneret non studiosednecessitare: Sed&e
si qͥpossent liberifieri magis uterentur: Imꝓmptuest &ic̃
ratione colligere si qui & hnicorũ ad xp̃m fugiunt. & nonre¬
colligim sedrepudiam ꝓpt̃ carnales dominoscrẽ impium &
crudele cum humanȩ animae nullus eẽ possit dñs. nisi c̃ditor:
Sed& ilud puttimꝰ eẽ considenendũ quiasi religios impenietor
aduers gentes quȩ a xp̃i nomine alienȩ sunt arma mou&
& uictor effectꝰ subicit eis xp̃o. & socat religioni opꝰ est pieta¬
tis & laude dignum: quomodo neglegendum est si inter
subiectos tales existant qui desiderent baptismũ: Neꝙ hoc
dicimꝰ ut iudei ꝑdant p̃tia quȩ intalib deder̃. sed qo offerimꝰ
p̃tia scđ in statuta priorũ. & illinonrecipiunt. putintes sibi fa¬
uere magistiet palatii. & melius illiscupere quã eȩ teris

Expanded text:
docentes omnes gentes et baptizantes, non exspectaverunt dominorum carnalium licentiam ut servos baptizarent, quasi non vocatus est, in hoc permaneret, non studio, sed necessitate, sed et si qui possent liberi fieri magis uterentur. In promptu est etiam ratione colligere, si qui ethnicorum ad Christum fugiunt, et non recolligimus, sed repudiamus propter carnales dominos, esse impium et crudele, cum humanae animae nullus esse possit dominus, nisi conditor. Sed et illud putamus esse considerandum, quia si religiosus imperator adversus gentes quae a Christi nomine alienae sunt arma movet, et victor effectus, subjicit eos Christo et sociat religioni, opus est pietatis et laude dignum; quomodo negligendum est, si inter subjectos tales existant qui desiderent baptismum? Neque hoc dicimus, ut Judaei perdant pretia quae in talibus dederunt; sed quia offerimus pretia secundum statuta priorum; et illi non recipiunt, putantes sibi favere magistratus palatii, et melius illis cupere, quam caeteris
Abbreviated transcription (Latin):
calibauimꝰ: Strictĩ scilic& uolentes ostendere quantis
benedictionũ munerib dignam p̃pant uerit ds̃ apłicample¬
bem. quantis q e xontrario maledictionib: suis meritis re¬
pletam infidelẽ reppulerit synagogam : quatinus
& inelectis impleret᷑ qđ predictũ fuenet: Et eumbene¬
dictiones dabit : quilegei dedit. Bene dicens eos uide¬
lic& iuxta apłm. in ominibenedictione spiritali inceles¬
tibus in xp̃o: Et illis quinec mossilitteris nec uerbis pͣ
credider: Ac ꝑ hoo iusto diiudicio reꝓbatis ille male¬
dicdo suꝑuemirae quȩ abipso mexse ita fuere t̃ pͥnun¬
tiata: Mele diotꝰ om̃is qͥ non ꝑmanserit in uerbis legis
huiꝰ. ut faciatea: Nolens audire quodinea scriptũ e st̃:
Iux tate est uerbũ ualde in ore tuo & incorde tuo. ut
facia sillud: Q uod apłssic exponit: hoc est uerbũ fide
qđ p̃dicamus : dm̃si confess fueris inoretuo dñmiłim¬

Expanded text:
ca libavimus; strictim scilicet volentes ostendere quantis ca libavimus; strictim scilicet volentes ostendere quantis benedictionum muneribus dignam praeparaverit Deus apostolicam plebem, quantisque e contrario maledictionibus suis meritis repletam infidelem repulerit synagogam; quatenus et in electis impleretur quod praedictum fuerat; etenim benedictiones dabit qui legem dedit, benedicens eos videlicet juxta Apostolum in omni benedictione spiritali in coelestibus in Christo. Et illis qui nec Moysi litteris, nec verbis Christi crediderunt, ac per hoc justo Dei judicio reprobati sunt, illa maledictio superveniret, quae ab ipso Moyse ita fuerat praenuntiata: Maledictus omnis qui non permanserit in verbis legis hujus, ut faciat ea, nolens audire quod in ea scriptum est: Juxta te est verbum valde in ore tuo, et in corde tuo, ut facias illud. Quod Apostolus sic exponit: Hoc est verbum fidei quod praedicamus. Quoniam si confessus fueris in ore tuo Dominum
Abbreviated transcription (Latin):
fact : Tu aut̃ descendes & eris inferior abscisus abolea &
siccusimterra iacens igni destinatus: Ipse erit incapit
& tueris in caudam. Et nuno ueniunt quidũ ꝑseeosconan¬
tes leuare in caput undececider̃ quasi nondebeant
ẽẽ in caudam qđ utiq semꝑerunt donec plenitudo gen¬
tum introetit & sic omis isrhł saluus ficit: Omis uidelic&
seluandus : Namistorũ qui nunc sunt infideliũ augebit dis
plagas. pltgas magnas & ꝑseuerantes infirmitates pessi¬
mas & ꝑp&uas: Quodalia trans latiodicit: Plagas ue¬
rissimas & infirmitates ueras : Itemibi : Et conuert& in
te om̃s affliotunes aegypii quas timusto adherebt̃
tibi Insup & uniuersos langores & plagas quȩ non sune
scriptȩ in uolumine legis huius induc& dñs suꝑte
donecte conterat: hoc ꝓfeoto est qđ iup̃ de euglio põsui¬
mus: Frunt nouissi ma hominis illius id est ad quẽ sps in

Expanded text:
factus. Tu autem descendes, et eris inferior, abscisus ab olea, et factus. Tu autem descendes, et eris inferior, abscisus ab olea, et siccus in terra jacens, igni destinatus. Ipse erit in caput, et tu eris in caudam. Et nunc veniunt quidam per se eos conantes levare in caput unde ceciderunt, quasi non debeant esse in caudam: quod utique semper erunt, donec plenitudo gentium introeat, et sic omnis Israel salvus fiat, omnis videlicet salvandus. Nam istorum qui nunc sunt infidelium augebit Dominus plagas, plagas magnas et perseverantes, infirmitates pessimus et perpetuas: quod alia translatio dicit, plagas verissimas, et infirmitates veras. Item ibi: Et convertet in te omnes afflictiones Aegypti quas timuisti, et adhaerebunt tibi. Insuper et universos languores, et plagas, quae non sunt scriptae in volumine legis hujus, inducet Dominus super te, donec te conterat. Hoc profecto est quod supra de Evangelio posuimus: Erunt novissima hominis illius, id est, ad quem spirit
Abbreviated transcription (Latin):
lbiq: eis ꝑseugrantib suꝑuenit inmens fluuius maledic¬
tionũ: Iuixta qđ scriptũ est : Factisunt principes iuda
quesi adsumentes terminum: Suꝑ eoseffundã quasi aꝗ
iram meam: Et sicut om̃s omnino ꝓmissiones & benedio¬
tiones requieuer̃ suꝑ apłicam plebem : sic omis commina¬
tiones & maledictiones confirmatȩ sunt suꝑ synagogã
satanȩ: Ipso ordine rei. quo moꝵses pͣdixerat uerbis
dicens : Male dictꝰ eris inciuitate idest hierusalẽ:
Male dictꝰ in agro mundi disꝑs maledictũ horreũ tuũ
Quod alia trans latio sicdic̃ maledictȩ a po decȩtuȩ aom̃sre¬
liquiȩ tuȩ : Maledictꝰ fructꝰ uentristui & fructꝰ terrae tuȩ
Maledicteris ing̃diens .÷. cnascendo in hano uitam : Et male¬
diotꝰ egrediens. momendo uidelic & dehaouita. Et post mul¬
ta aduena inquid qͥ tecum uersatur in terra id est populus
gentiũ ascen d& suꝑte eritq: sublimior Effectꝰ uidelice
filius patri archarũ & socius radicis oliuae & pinguedmis

Expanded text:
bique eis perseverantibus, supervenit immensus fluvius maledictionum, juxta quod scriptum est: Facti sunt principes Juda, quasi adsumentes terminum. Super eos effundam, quasi aquam, iram meam. Et sicut omnes omnino promissiones et benedictiones requieverunt super apostolicam plebem, sic omnes comminationes et maledictiones confirmatae sunt super synagogam Satanae, ipso ordine rei quo Moyses praedixerat verbis dicens: Maledictus eris in civitate, id est, Hierusalem; maledictus in agro mundi dispersus; maledictum horreum tuum. Quod alia translatio sic dicit: Maledictae apothecae tuae, et omnes reliquiae tuae, maledictus fructus ventris tui, et fructus terrae tuae. Maledictus erit ingrediens, nascendo in hanc vitam; et maledictus egrediens , moriendo videlicet, de hac vita. Et post multa: Advena, inquit, qui tecum versatur in terra, id est, populus gentium, ascendet super te eritque sublimior, effectus videlicet filius patriarcharum, et socius radicis olivae et pinguedinis
Abbreviated transcription (Latin):
qͣ mͥ audfidissimam paternitatẽ urã m dirigo. in notes¬
co prudentiae urae : Pmum qđ summopere mihi neces¬
seest scire & uteristinio̧ &iamomnib: ut dare digne¬
mini consiliũ quod diuino c̃gruat operi quid faciendũ sit
demancipiis iudeorũ & hnicis quȩ illi cõparauoer̃ & nutriti
apud
illos int̃nos discunt linguã
audiunt defide uidentcȩ
baptis mũ postulantes utrum ui delic& debeamꝰ illis hoc
abnegare. anp̃bere ub possum : de quare ego quidem
talẽ teneo rationem: Omnẽ ꝓfecto hominẽ creaturã
diẽẽ & in uno quoq: homine quã uissenuo maiorẽ portionẽ
habere dnm̃ dm̃ qui inutero crea uit. adlaẽ huius uitȩ
ꝓdux̃. concessam uitain custodiuit scinitatẽ seruauit quã
illũ quiuiginti aut triginta solidos datis fruit̃ corporis

Expanded text:
r quae mihi et ad fidissi mam paternitatem vestram dirigo, innotesr quae mihi et ad fidissi mam paternitatem vestram dirigo, innotesco prudentiae vestrae. Primum, quod summopere mihi necesse est scire, et, ut existimo, etiam omnibus, ut dare dignemini consilium quod divino congruat operi, quid faciendum sit de mancipiis Judaeorum ethnicis, quae illi comparaverunt, et nutriti apud illos, inter nos discunt linguam Audiunt de fide, vident celbaptismum postulantes: Utrum videlicet debeamus illis hoc abnegare, an praebere, ubi possumus. De qua re ego quidem talem teneo rationem. Omnem profecto hominem creaturam Dei esse, et in unoquoque homine, quamvis servo, majorem portionem habere Dominum Deum, qui in utero creavit, ad lucem hujus vitae produxit, concessam vitam custodivit, sanitatem servavit, quam illum
Abbreviated transcription (Latin):
sitantem potius quã loquentẽ contracos qͥ quȩrelas¬
iudȩ& astruebant: Cũq audita
fuissent
a uobis & modificata quȩ diceban¬
tur altrin¬
secus surrexistis & ego puos
uos ingressies¬
uis in conspectu principis. ego stoi ante ostum: Post paululũ
fecistis ut ingrederer sed nihul tudiuinis ab solatonẽ disceden¬
di: Quid tamen uos dixernis dem̃tissimo principi p̃fata de cau¬
sa quelit̃q acceperit quidue responderit : non audiui
aduos postea non acc essi p̃pediente pudore ignauo & moles¬
tia fatigante ine quȩ miliutiq: accessit nontam ex in uoluti¬
one rerum quã exignobilitate mentis : Quã obrem reces¬
si turbatꝰ a rripui iter inaertꝰ ꝑueni domũ confusus. resedi
aflietꝰ Causcis uͦ hiuius afflitionis scriberem sed timeo
mansuetudini urãe laborem ingerere: Portitor tam̃ ha¬
rum lit tenrũ. potest uob edicere : si patit᷑ longam¬

Expanded text:
sitantem potius quam loquentem contra eos qui querelassitantem potius quam loquentem contra eos qui querelasrum astruebant. Cumque audita fuissent a vobis et modificata quae dicebantur altrinsecus, surrexistis, et ego post vos. Vos ingressi estis in conspectu principis: ego steti ante ostium. Post paululum fecistis ut ingrederer. Sed nihil audivi, nisi absolutionem discedendi. Quid tamen vos dixeritis clementissimo principi praefata de causa, qualiterque acceperit, quidve responderit, non audivi. Ad vos postea non accessi, praepediente pudore ignavo, et molestia fatigante me: quae mihi utique accessit, non tam ex involutione rerum, quam ex ignobilitate mentis. Quamobrem recessi turbatus, arripui iter incertus, perveni domum confusus, resedi afflictus. Causas vero hujus afflictionis scriberem. Sed timeo mansuetudini vestrae laborem ingerere. Portitor tamen harum litterarum potest vobis edicere, si patitur longan
Abbreviated transcription (Latin):
suscitauit amortuis. sed ueris: Corde enuim credit᷑ adiusti¬
tiam . ore aut̃ confessio fit ad salutem: Breuiter ergo isti
a uobis ꝑstricta sint: Nam &cedendum est maioribus sub¬
tiliorib acsacundiorib quib ꝑfacileẽ altiore & ocultio¬
rahuius rei pandere. quodiam icmq: fieri oport&e
frigescente multorũ caritate. habundante ubiq ini¬
quitate in credulorum. conualescente imꝓbitate
antixpĩ fallactia ad ꝓpinquante : Atq utinam iube¬
retreligiosissimi in prĩs industria a licui desuis ut
colliger& omnia quȩ a magistris ecđarum inscriptu¬
ris scis de antixp̃o intellegenda uł exposita uł signa¬
ta sunt: Uoder& ꝓfecto ad cutelam fidei aderecti¬
onẽ sper ad roborandam & commendandã dulcedi¬
nem dilectionis xp̃i. AMEΝ:¬
L euerentissimis acbeatissimis domnis
& domnis & patrib: scĩs. Adalardo ualȩ & helisa¬
charo: Nuꝑcum apalatio rempꝰ nedeundin iobis iã
fiuss& indultũ suauissima dlectio urã sedit & cuidiuit ine mu¬

Expanded text:
avit a mortuis, salvus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem. XXVII. Breviter ergo ista a nobis perstricta sint. Nam et cedendum est majoribus, subtilioribus, ac facundioribus, quibus perfacile est altiora et occultiora hujus rei pandere: quod jam jamque fieri oportet, frigescente multorum charitate, abundante ubique iniquitate, incredulorum convalescente improbitate, Antichristi fallacia appropinquante. Atque utinam juberet religiosissimi Imperatoris industria alicui de suis ut colligeret omnia quae a magistris Ecclesiarum in Seripturis sanctis de Antichristo intelligenda, vel exposita, vel signata sunt. Valeret profecto ad cautelam fidei, ad erectionem spei, ad roborandam et commendandam dulcedinem dilectionis Christi. Ameeverendissimis ac beatissimis domnis et dominis et Patribus sanctis, Adalardo, Waleet Helisacharo. Nuper cum a palatio tempus redeundi nobis jam fuisset indultum, suavissima dilectio vestra sedit et audivit me mus
Abbreviated transcription (Latin):
hoc nullaten debent metuere quiuł insaerationib
uł imbaptis matȩ mystaria turdita suscipiunt : ne irri¬
ia beneficia diuina uidetintur. quia uirtutẽ suam op¬
pinentib inysteriis in hoc aliis rta sibi ꝑsona ñ noc&:
hȩcigitur sensapa trum & definitiones posuimus : ut
nouerint fideles populi nihil selaedi criminib scic̃ dotũ
in acceptione sacnx m̃torum. sitamen iuxta regulam
ad nõ positam uł scđm tneditionem ecłasticam cȩle¬
brentur: E&̧erum sũ mopere est necesse p̃ca ueri
dictũ est peccatis alienis : Criminosos uidelic& adsac̃do¬
nũ ꝓuehendos aut qđ adhuc deterius est ignor cntia cae¬
cos quiuł scđm tenorẽ ecđasticũ nesciant ꝑ agere ipsa mis¬
teria qđ o mnino estimꝓbandũ & nullomodo admittendũ
uł caecis ducatũ prȩbeant ad foueam aeternae damnatio¬
nis : Quod & dñs terribiliter sen ꝓbane de monstiet. di¬
cens ꝑꝓph&cim: Quia tuscientiam reppulisti reppellam

Expanded text:
hoc nullatenus debent metuere qui vel in consecrationibus vel in baptismate mysteria tradita suscipiunt, ne irrita beneficia divina videantur: quia virtutem suam obtinentibus mysteriis, in hoc aliis rea sibi persona non nocet. » XVIII. Haec igitur sensa Patrum et definitiones posuimus, ut noverint fideles populi, nihil se laedi criminibus sacerdotum in acceptione sacramentorum; si tamen juxta regulam a Domino positam, vel secundum traditionem ecclesiasticam, celebrentur. Caeterum summopere necesse est praecaveri,dictum est, peccatis alienis, criminosos videlicet ad sacerdotium promovendo, aut, quod adhuc multo deterius est, ignorantia caecos, qui vel secundum tenorem ecclesiasticum nesciant peragere ipsa mysteria, quod omnino est improbandum et nullo modo admittendum, vel caecis ducatum praebeant ad foveam aeternae damnationis. Quod et Dominus terribiliter se reprobare demonstrat, dicens per prophetam: Quia tu scientiam r
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓfanum non habuere dstantiã & interpollutũ & mundũ
ñ intellexer̃ : Cũ e contnerio scđm precepta apłica debe¬
amus eẽ paratisemꝑ adsatis factionẽ omniposcenti nos
rationem de ea quȩ in nobis est spe & oporteat p̃decatorẽ
ẽe amplectente meum quiscđm do etrinam estfidelẽ
sermonẽ ut potenssit excortari in doc trinasana &
eos qui contre dicunt arguere: quam qua menim sacer¬
dos & uita & doc trina inrep̃hensibilis ẽẽ debeat & quir
te audictur &imitetur. tamen siunum horum de fuert
tole rabilius est illi oboe dire quibene doc& arepleis¬
bilit̃ uiuit. quamilli qui & nequiter uiuit & quiddo¬
ceat tescĩs : Illi namq: enentsimiles : de quib dñs iube

Expanded text:
um non habuerunt distantiam, et inter pollutum et mundum non intellexerunt. Cum e contrario secundum praecepta apostolica debeamus esse parati semper ad satisfactionem omni poscenti nos rationem de ea quae in nobis est spe, et oporteat praedicatorem esse amplectentem eum, qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut potens sit exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt arguere. Quanquam enim sacerdos et vita et doctrina irreprehensibilis esse debeat, quo rite et audiatur et imitetur; tamen si unum horum defuerit, tolerabilius est illi obedire qui bene docet et reprehensibiliter vivit, quam illi qui et nequiter vivit, et quid doceat nescit. Illi namque erant si
Abbreviated transcription (Latin):
bonis dediti. sed ae t̃nissimus intenti & ut spẽ nnem
possimus ꝓpicius intueri. in ipsosa crtmentonitalis
dnĩ cogitemus quid naturae nr̃ae grã diuinit
contulerit: Audiamꝰ apłm dicentem : mortiueni
estis & uita urã abscondita est cũ xpõ in dõ Cũ¬

Expanded text:
bonis dediti, sed aeternis simus intenti; et ut spem nostram bonis dediti, sed aeternis simus intenti; et ut spem nostram possimus propius intueri, in ipso sacramento Natalis Domini cogitemus quid naturae nostrae gratia divina contulerit. Audiamus Apostolum dicentem: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo. Cu
Abbreviated transcription (Latin):
Noli eẽ deditus eilumini quo uolucres & ser¬
pentes quod bestiae & pecudes quomusce delec¬
antur & uermes: Lucẽ corpoream sensu tan¬
ge corporeo & totomentis affectu illud uerũ
lum̃ mplectere qđ in luminat omnẽ homi¬
nẽ uenientẽ in huncmundũ : Et de quo dicit ꝓħa
Accedite adeũ & in luminamini & uultus ur̃i
non erubȩscent: Sienĩ templũ dĩ sumus & spũs dĩ
habitat in nobis plus est quod fidelis quisq in suo
hab& animo : quã quod miratur incaelo: Nonita
q: dilectissime hoc aut indicimꝰ aut sua demus ut
despiciatis opene dĩ aut contrarium aliquid fide
÷ ur̃ȩ in his quȩ bonꝰ bona condidit estim&is. sed ut
omnicreaturarũ sp&iae & uni uerso mundihuius
ornaturationabilit̃ & tempenent̃ utamini : Quȩ
enĩ uidentur sicut ait apłs tempordia s : quȩ aut̃
non uidentur aeterna sunt: Vnde quia ad p̃sentia
sumus nati ad futura aut̃ reniti. non temporalib:

Expanded text:
Noli esse deditus illi lumini quo volucres et serNoli esse deditus illi lumini quo volucres et serpentes, quo bestiae et pecudes, quo muscae delectantur et vermes. Lucem corpoream sensu tange corporeo, et toto mentis affectu illud verum lumen amplectere quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum , et de quo dicit propheta: Accedite ad eum, et illuminnon erubescent. Si enim templum Dei sumus, et spiritus Dei habitat in nobis; plus est quod fidelis quisque in suo habet animo, quam quod miratur in coelo. Non itaque vobis, dilectissimi, hoc aut indicimus, aut suademus, ut despiciatis opera Dei, aut contrarium aliquid fidei vestrae in his quae Deus bonus bona condidit aestimetis; sed ut omni creaturarum specie et universo mundi hujus ornatu rationabiliter et temperanter utamini. Quae enim videntur, sicut ait Apostolus, temporalia sunt; quae autem non videntur aeterna sunt . Unde quia AD PRAESENTIA sumus nati, ad futura autem renati, non temporalibus
Abbreviated transcription (Latin):
itio & noctessine lunae ministerio p̃cessisseri
Ged condebantur ista ad faciendi hominis utilita¬
tẽ : ut ratione ammal. nec in distinctione m̃¬
siũ nec in recursu annoꝵ nec in dinumeratio¬
ne tẽpoꝵ faller&ur : Cũꝑ inȩ qualiũ onerũ impat¬
res mones & dissimiliũ ortuũ signit manifesta
& annossol conduder&: & menseslunit renbu¬
ret : Quarto nãq: ut legimꝰ die : dix̃ ds̃ Fiant
luminaria infirmam̃ to caeli & luceant suꝑ
t̃ram & diuidant int̃ diẽ & noctem & sintin
signa & tempora. & indies & inannos. & sint infir¬
ohomo & dignitatẽ tuae agnosce nit turae. re¬
cordare te factũ adimaginẽ dĩ : Quȩ & si in
adã corrupta: in xp̃o tamen est reformata:
Utere quo modo utendũ est uisibilib: creaturis:
Sicut uteris t̃ra mari. cȩlo aere fontib: atq
fluminib & quot quot in eis pulchrũ atq mine¬
bile ẽ refer adlaudẽ & gloriã conditoris

Expanded text:
ficio, et noctes sine lunae ministerio praecessissent. ficio, et noctes sine lunae ministerio praecessissent. Sed condebantur ista ad faciendam hominis utilitatem, ut rationale animal, nec in distinctione mensium, nec in recursu annorum, nec in dinumeratione temporum falleretur; cum per inaequalium horarum impares moras, et dissimilium ortuum signa manifesta, et annos sol concluderet, et menses luna renovaret. Quarto namque, ut legimus, die, dixit Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, et luceant super terram, et dividant inter diem et noctem, et sint in signa, et tempora, et dies, et annos, et sint in firo homo, et dignitatem tuae cognosce naturae. Recordare te factum ad imaginem Dei ; quae, etsi in Adam corrupta; in Christo tamen est reformata. Utere quomodo utendum est visibilibus creaturis, sicut uteris terra, mari, coelo, aere, fontibus atque fluminibus; et quidquid in eis pulchrum atque mirabile est, refer ad laudem et gloriam Conditoris.
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa sp&dcie huius officii Qut̃ oum in
nit quid eoꝵ cultũ reliquid: non ne
hanc secũ
parte opinionis u&ustae tamquã ꝓbabilem reten
Abiciatur ergo a consuetudine fidelium damnanda
ꝑuersitas nec honor unidõ debitus eoꝵ ritib qui cre¬
aturis serui unt misceatur: Dicit enim scriptune diũ¬
na: Dñm dm̃ tuum adorabis & illisoli seruies Et
bectꝰ iob. homosine quȩ rela ut ait dñs & continens
se abomni rȩ mala: Num quid uidi inquid solem eũ
fulger& & lunam incedentem clare. & l&a tum¬
quȩ est iniquitas maxima &negatio contra dm̃ altis¬
simum: Quid est aut̃ soluł quidestluna nisiuisibils
creatunc & corporeae lucis elementa  quorum un
maioris claritatis. aliud moris est luminis Sicut
enim ali diurna. alia noctur nc sunt tempora. ita
diuersam in luminaribus quaditatẽ crea tor insti tut
Cũ tam̃ prius quit̃ hȩo fierent & diessine solis of¬

Expanded text:
ipsa specie hujus officii, quam cum in ipsa specie hujus officii, quam cum in nit, qui deorum cultum reliquit, nonne hanc secum partem opinionis vetustae tamquam probabilem retentem? CAP. V. Abjiciatur ergo a consuetudine fidelium damnanda perversitas, nec honor uni Deo debitus, eorum ritibus qui creaturis deserviunt, misceatur. Dicit enim Scriptura divina: Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies . Et beatus Job, homo sine querela, ut ait Dominus, et continens se ab omni re mala , Numquid vidi, inquit, solem cum fulgeret, et lunam incedentem clare, et laetatquod est iniquitas maxima, et negatio contra Deum altissimum. Quid est autem sol, vel quid est luna, nisi visibilis creaturae et corporeae lucis elementa, quorum unus majoris claritatis, aliud minoris est luminis? Sicut enim alia diurna, alia nocturna sunt tempora, ita diversam in luminaribus qualitatem Creator instituit; cum tamen prius quam haec fierent, et dies sine solis of
Abbreviated transcription (Latin):
intellegentib: pharisa eis quod haeo incorde portandit
sint non in corpore: Alioquin & armaria & arcȩ hcc¬
bent libros. & dĩ notitiã non habent: Hoc apud nos
suꝑstitiosȩ mulierculae imparuulis euangelus in
crueis ligno & in istius modi rebus qui habent qui de m
selũ dĩ. se dñ ute ta scientiã usq hodie factiant: derti¬
mus &icc̃ illt genenetur impietas ut sol inquoatio¬
ne diurnȩ lucis exsurgens a quib dã insipientiorib
delocis eminentiorib: uͦdoretur: Quod non nulli& ã
xpĩcini ad eo sereligiosȩ facere putant. ut priusquã
tum arȩ supetioris ascenditur: Conuerso corpore cid
nascentem se solẽ reflectant & curuatis ceruicib
in honoremse splendi dȩ urbis inclinant: Quod fieri
partim ignorantiaȩ uitio partim paganitatis sp̃u
multum tabescimus & dolemꝰ: Quia & si quidã forte
crea torem potius puldiri luminis quã ipsum lumen qđ
est creatunt uenenentur. abstinendũ tamen est ab

Expanded text:
intelligentibus Pharisaeis quod haec in corde portanda intelligentibus Pharisaeis quod haec in corde portanda sint, non in corpore: alioquin et armaria et arcae habent libros, et Dei notitiam non habent. Hoc apud nos superstitiosae mulierculae in parvulis evangeliis, in crucis ligno, et in istiusmodi rebus qui habent quidem zelum Dei, sed non juxta scientiam usque hodie factitant. » XXVm illa generatur impietas, ut sol inchoatione diurnae lucis exsurgens, a quibusdam insipientioribus de locis eminentioribus adoretur: quod nonnulli etiam Christiani adeo se religiose facere putant, ut priusquam tum areae superioris ascenditur, converso corpore ad nascentem se solem reflectant, et curvatis cervicibus, in honorem se splendidi orbis inclinent. 95 Quod fieri partim ignorantiae vitio, partim paganitatis spiritu, multum tabescimus et dolemus: quia etsi quidam forte Creatorem potius pulchri luminis quam ipsum lumen, quod est creatura, venerantur, abstinendum tamen est ab
Abbreviated transcription (Latin):
ratio labe factare incipit: continuo intus in illo ad¬
iuuante atq: inluminante . quicum talib: idolis in
corde nro habitare non uult ita confringere atq: a fi¬
de nr̃a quodam mnodo excutere festinamus. itne pul¬
uerem quidem ullũ taliũ fantas matum illic rema
gosritus usurpat: Testatur idẽ doctor in epła ad
t nucrium ita dicens. qui depaganis euaangelicis sor¬
tes legunt: Et si oꝑtandum est uthȩo ponus fu¬
ciant: quit m adde monia consulanda conourrent:
Iamen &istar displicet consuetudo ad negotia se¬
culuria: & aduitae huius uanitatem ꝓptarꝰ alicm
uitã loquentia oraculi diuina uelle sic con¬
Simile quidbeetꝰ hieronimꝰ loquit᷑ cum uerbe dñi illa
ractar& quȩ ita se habent: dilatant enim filacte¬
ria sua. & magnificant fymbrius: Pited it inquidilla
decelogi filacterit uocabant: Quod qͥcũ q habuiss&
ea quasi obsustodiam & munimentum sui haber&: Non

Expanded text:
ratio labefactare incipit, continuo illo intus adratio labefactare incipit, continuo illo intus adjuvante atque illuminante qui cum talibus idolis in corde nostro habitare non vult, ita ista confringere atque a fide nostra quodammodo excutere festinemus, ut ne pulverem quidem ullum talium phantasmatum illic remangos ritus usurpat, testatur idem doctor in epistola ad Januarium, ita dicens : « Qui de paginis evangelicis sortes legunt, etsi optandum est ut haec potius faciant, quam ad daemonia consulenda concurrant, tamen etiam ista mihi displicet consuetudo, ad negotia saecularia et ad vitae hujus vanitatem propter aliam vitam loquentia oracula divina velle convertere. » Sic consimile quid beatus Hieronymus loquitur, cum verba Domini illa tractaret, quae ita se habent: « Dilatant enim phylacteria sua, et magnificant fimbrias. Pittaciola, inquit, illa decalogi phylacteria vocabant; quod quicunque habuisset ea, quasi ob custodiam et munimentum sui haberet; non
Abbreviated transcription (Latin):
Ite ipse: Nonsit nobis religio cultus hominis mortuorum &
sipiȩ uixerunt non sichabentur ut tales quȩrant honores
sedillũ a nob̵ coliuolunt quo in luminante Ixantur meriti
sui non eẽ consortes: Hononen diergo sunt ꝓpt̃ imita tio¬
nem non adorandi ꝓpter religionem :
Nonsit nob̵ religio humanarũ operũ cult: Meliores enĩ sunt
ꝓsi artifices qui talia fubricantur quos tamen colere non
debemus : Nonsit nob̵ religio insantas matis nr̃is: Meli¬
us est enim qualecumq: uerum q omne quicquid ꝓarbi¬
trio fingi potest:: Etta menanima ipsa. quamuis animt
ugra sit cum feds imaginatur colee non debemus:
melior est uenestipulit quã lux in ini cogitatione
ꝓsuspicantis uoluntate formata. Et te menstipulam
aisentimꝰ & tangimus dementis est credere colen¬
dam: Idem in epła ad consentiendum dic̃ : Cogitations
carnadis compositionem uanumq fermentũ ubi uene¬

Expanded text:
Item ipse : « Non sit nobis religio, cultus hominum mortuorum: quia Item ipse : « Non sit nobis religio, cultus hominum mortuorum: quia si pie vixerunt, non sic habentur ut tales quaerant honores; sed illum a nobis coli volunt, quo illuminante laetantur meriti sui nos esse consortes. Honorandi ergo sunt propter imitationem, non adorandi propter religionem. Non sit nobis religio humanorum operum cultus. Meliores enim sunt ipsi artifices, qui talia fabricantur, quos tamen colere non debemus. Non sit nobis religio in phantasmatis nostris. Melius est enim qualecunque verum, quam omne quidquid pro arbitrio fingi potest. Et tamen animam ipsam, quamvis anima vera sit, cum falsa imaginatur, colere non debemus. Melior est vera stipula, quam lux inani cogitatione pro suspicantis voluntate formata. Et tamen stipulam quam sentimus et tangimus, dementis est credere colendam. » Idem in epistola ad Consentium dicit : « Cogitationis carnalis compositionem vanumque figmentum ubi vene
Abbreviated transcription (Latin):
stintas ma suit quȩ nihils aliud quã desp&iȩ corporis cor¬
poreo sensu at tracta figmenta : Nonergo creaturȩ po
a ꝑ totũ orbem diffusa atq fundata sit: neo miracula
illa in nr̃a tempora durare ꝑmissa sunt: Ne anima sem¬
ꝑ uisibilit quȩ rer& & eoꝵ consuetudine frige scer& ge¬
ꝑ uersȩ cui ad contemplandã sũ mumpul diritudinemmens
non oculus ftctus ẽ : uult mentem amuertere ad corpora
Oculos addm : Quģritenim intelligere carnudi. &iu
dere spiritalia quodfieri non potest: Quare ista ꝑuer¬
sttas corrigendat est : qr nisi fecerit quod sursum est deor sã
& quod de orsum est sursum regno caeloꝵ aptꝰ noneriti
Nonergo summa quȩra mus ininfimis nec ipsis infimis in le¬
recim : iudicemus ea : necumipsis iudicentur id est tanã
eis tribuamus quantũ spetiȩs meretur ex tremu ne cum
in nouissimis pͥma quȩrimꝰ a primis internouissima numereñ

Expanded text:
phantasmata sua, quae nihil sunt aliud, quam de specie corporis corphantasmata sua, quae nihil sunt aliud, quam de specie corporis corporeo sensu attracta figmenta. Non ergo creaturae poper totum orbem diffusa atque fundata sit, nec miracula illa in nostra tempora durare permissa sunt, ne anima semper visibilia quaereret, et eorum consuetudine frigesceret geus perverse judicat cui ad contemplandam summam pulchritudinem mens non oculus factus est. Ille vult mentem convertere ad corpora, oculos ad Deum. Quaerit enim intelligere carnalia, et videre spiritalia: quod fieri non potest. Quare ista perversitas corrigenda est, quia nisi fecerit quod sursum est deorsum, et quod deorsum est sursum, regno coelorum aptus non erit. Non ergo summa quaeramus in infimis, nec ipsis infimis inhaereamus. Judicemus ea, ne cum ipsis judicemur; id est, tantum eis tribuamus, quantum species meretur extrema; ne cum in novissimis prima quaerimus, a primis inter novissima numeremur. »
Abbreviated transcription (Latin):
dicer& eẽ animã non potius & cinimae creatorẽ
dicit &ic̃ antiquos romanosplus annoscentũ & sẽpꝰ¬
tuaginta deossine simulci cdiro coluisse. quodsi ahiuo
remꝰainsiss& ccstius dii obseratrentur:
Cuisententiae suȩ testẽ adlib& : int̃ caetera & iũ gentẽ
iudȩam nec dubitateũ locũ ita condudere iudicat. quipri¬
misimula dira deorũ populis posuer̃ eos ciuitatib suis m&um
ademisse : & errorẽ addidisse: Prudenter existimans deos
faccile posse insimula dirorũ stoliditate contemni : dicit
&iambeatus augustinꝰ in libello de uera religione : Ad
ꝑcipiendam uerita tem nihil migis impedire : quã uitam
libi dinis deditam & falsas imugines rerũ sensibiliũ quȩ nob̵
adhoo sensibili mundo ꝑ corpꝰ impresse uitrias opinones erro¬
resq genenent : Hec erroreullũ in religione eẽ po¬
tuisse si cnima ꝓdõ suo non color& animit̃ aut corpꝰ aut

Expanded text:
diceret esse animam, non potius et animae creatorem. diceret esse animam, non potius et animae creatorem. Dicit etiam antiquos Romanos plus quam annos centum et septuaginta deos sine simulacro coluisse. Quod si adhuc remansisset, castius dii observarentur. Cujus sententiae suae testem adhiberet inter caetera etiam gentem Judaeam. Nec dubitat eum locum ita concludere, ut dicat qui primi simulacra deorum populis posuerunt, eos civitatibus suis metum ademisse, et errorem addidisse; prudenter existimans deos facile posse in simulacrorum stoliditate contemni. » XXV. Dicit etiam beatus Augustinus in libello de vera Religione, ad percipiendam veritatem nihil magis impedire, quam vitam libidini deditam, et falsas imaginationes rerum sensibilium, quae nobis ab hoc sensibili mundo per corpus impressae varias opiniones erroresque generant; nec errorem ullum in religione esse putuisse, si anima pro Deo suo non coleret animam, aut corpus, aut
Abbreviated transcription (Latin):
se iungere uelle: Sed quomodo idpossit non in ueni¬
re. Sienima maiorib illi sunt appellati suꝑstitiosi qͥ
totos dies p̃cabantur & immolabant. Numquid
& illi qui instituer̃ quo diste rephendit deorũ
simulaclra diuersa aetate & ueste distincta:
deoꝵ genera. coniugi. cognectiones. Haec utiq
cũ tamꝗ suꝑstitiosa culpantur implicaet ista culpa
meiores taliũ simula chroꝵ institutores atq cul¬
tores. Et post pituct: dicit &iam inquididem auc¬
tor ecutissimꝰ atq doctissimꝰ. quod insoli ei uidean¬
tur cnim aduertisse quide ss& ds̃ quicre dider¬
eum animã motu acratione mundũ gubernan¬
tẽ: Ac ꝑhoc sinondũ tenebit quodueritas hab&
Psenĩ uer nonanima sed animȩ quoq: est effeo¬
tor & conditor: tamensi contre prae iudicia consu¬
etudinis liber eẽ poss&. unum dm̃ colendũ fateri&
aq: sua der& motu acratione mundũ gubnuntẽ ut
ea cũ illo de hacre questio remanor& quod eum

Expanded text:
sejungere velle, sed quomodo id possit non invenisejungere velle, sed quomodo id possit non invenire? Si enim a majoribus illi sunt appellati superstitiosi, qui totos dies precabantur et immolabant, nunquid et illi qui instituerunt quod iste reprehendit, deorum simulacra diversa aetate et veste distincta, deorum genera, conjugia, cognationes? Haec utique cum tanquam superstitiosa culpantur, implicat ista culpa majores talium simulacrorum institutores atque cultores. » Et post pauca : « Dicit etiam, inquit, idem auctor acutissimus atque doctissimus, quod ii soli ei videantur animeum esse animam motu ac ratione mundum gubernantem, ac per hoc, etsi nondum tenebat quod ueritas habet Deus enim uerus non anima, sed animae quoque est effector et conditor, tamen si contra praeiudicia consuetudinis liber esse posset, unum Deum colendum fateretur adque suaderet, motu ac ratione mundum gubernantem, uea cum illo de hac re quaestio remaneret, quod eum
Abbreviated transcription (Latin):
adsi mili tudinemꝰ imbet illitatis huma nȩ snaun& por¬
tur battsa nimis in ducuntur: Accepimus Nigia deor
cupndetttis e gri uidines araicundies nee aͦ utfte bule ses¬
dpbellas preliisq caruerunt: nec solum ut apii d one¬
rum cũ duos exercitus contrarios alii du ex adis par
bella gesserunt: Haec & dicuntur &creduntur stul¬
tissimeꝰ & plena sunt leuitatis sũ meq: uitnitatis: Eoce
interim quȩ confitentur quȩ defendunt deos gen¬
nũ: De inde cum haeo adsuꝑstitionẽ ꝑtinere dicat
adreligionẽ uͦ quȩ ipse scđinstoicos uid&dir docere: Ñ
enimfilo sophisolũ inquid: uerum &iam maiores nr̃i suꝑ¬
stitionem areligione septreuerunt: Nẽ qui iotos
dies praecabantur inquid & immo labant ut sui sibi libe¬
risuꝑstites eẽnt. suꝑstitiosi sunt appellati. Qusñ
intellegitt eum conari dũ consuetudinẽ ciuitatis tim&
religionẽ laudare mitiorũ eamq a suꝑstitione

Expanded text:
ad similitudinem imbecillitatis humanae. Nam et perad similitudinem imbecillitatis humanae. Nam et perturbatis animis inducuntur. Accepimus etiam deorum cupiditates, aegritudines, iracundias. Nec vero, ut fabulae febellis praeliisque caruerunt. Nec solum, ut apud Homerum, cum duos exercitus contrarios alii dii ex alia parbella gesserunt. Haec et dicuntur et creduntur stultissime, et plena sunt vanitatis, summaeque levitatis. Ecce interim quae confitentur qui defendunt deos gentium. Deinde cum haec ad superstitionem pertinere dicat, ad religionem vero quam ipse secundum Stoicos videtur dicere. Non enim philosophi solum, inquit, verum etiam majores nostri superstitionem a religione separaverunt. Nam qui totos dies precabantur, inquit, et immolabant, ut sui sibi liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati. Quis non intelligat eum conari, dum consuetudinem civitatis timet, religionem laudare majorum, eamque a superstitione
Abbreviated transcription (Latin):
es religiosus srł cum magna pi&atis laude contriuit.
multo religiosius scoꝵ imaganes ipsis quoq: scĩs fciuentib qui ob
sui honorem cum diuinȩ religionis contemptu ȩas ad orari
more idolorum indignantissimȩ ferunt : Omni genere
conterendȩ & usq: ad puluerem sunt eradendȩ p̃sertim
cum nonillas fieri ds̃ iusserit. sedhumanus sensus ex cogitaue
rit: Quod aut̃ ds̃ castius absq simula diris uener&ur.
testis est &tum quintus lucius balb gentilis philo soplius
sicur prȩfactus doctor in quarto deciuita te dĩ libro
eum disputantem inserit his uerbis Ui detisne igi¬
tur aphisicis reb beneatq: utiliłer inuentis
ratiosit tracta ad cõmentitios & fictos deosu
Quȩ resgenuit fols as opimones erroresq: turbulen¬
tos & suꝑstitiones pȩne aniles & forme enim nobis
deoꝵ & ae tas & uestitus ornatusq noti surt genera
Orȩtereo coniugia cognationes omnieq tranducta

Expanded text:
as religiosus rex cum magna pietatis laude contrivit; as religiosus rex cum magna pietatis laude contrivit; multo religiosius sanctorum imagines ipsis quoque sanctis faventibus, qui ob sui honorem cum divinae religionis contemptu, eas adorari more idolorum indignantissime ferunt omni genere conterendae et usque ad pulverem sunt eradendae; praesertim cum non illas fieri Deus jusserit, sed humanus sensus excogitaverit. XXIV. Quod autem Deus castius absque simulacris veneretur, testis est etiam Quintus Lucilius Balbus gentilis philosophus; sicut praefatus doctor in quarto de Civitate Dei libro eum disputantem inserit his verbis: « Videtisne igitur ut a physicis rebus bene atque utiliter inventis ratio sit tracta ad commentitios et fictos deos? Quae res genuit falsas opiniones, erroresque turbulentos, et superstitiones pene aniles. Et formae enim nobis deorum, et aetas, et vestitus, ornatusque noti sunt; genera praeterea, conjugia, cognationes, omniaque traducta