comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
similitudo ut dictũ. ẽ. mor¬
te affricani castratã rem¬
publicã & stercus curiȩ
In utroq: deformis cogitatio
similitudinis. Itẽ ut ñ sit
maior translatio quã res
postulet : ut tẽpestas litis
Aut contra minor: ut aer
Est quoq: pulchra transla¬
tio ꝑmetonomiã: cũ res
ꝑ auctorem rei significat᷑.
ut ꝓbello mortẽ. & pro
frugib cererem. aut cũ
uirtutes & uicia ꝓipsis in
quib sunt appellamꝰ. ut
inquã domũ luxuries ir¬
rupit. auaricia penitrauit
Est & sinedochica trans la¬
tio pulchra : cũ ex parte
totũ. aut ex toto partem
sĩgnificamꝰ : ut ꝓtota domo
tecta dicimus. aut pro
undis mare
coniunctio.¬
Decens & consona & cõpa¬
cta . ut ne sit hiulca
uocalib ut placida aura
ad.ẽ. Nec aspera consonan¬
tib ut multũ ille luget
Ne abultima sillaba prioris
uerbi sẽquens uerbum
incipiat : ut pͥma mater
Ne prima cũ ultima effici¬
at obscenitatẽ : ut nume¬
rũ nunquã intellexi

Expanded text:
similitudo; ut dictum est: Morsimilitudo; ut dictum est: Morte Africani castratam rempublicam et stercus curiae. In utroque deformis cogitatio similitudinis. Item non sit major translatio quam res postulet, ut, tempestas litis. Aut contra minor, ut:  aer Est quoque pulchra translatio per metonymiam, cum res per auctorem rei significatur, ut, pro bello Martem, pro frugibus Cererem. Aut cum virtutes et vitia pro ipsis, in quibus sunt, appellamus, ut: In quam domum luxuries irrupit, aut avaritia penetravit. Est et synecdochica translatio pulchra, cum ex parte totum aut ex toto partem significamus, ut pro tota domo tectum dicamus, aut pro undis mare. conjunctio?Decens et composita et compacta; ut nec sit hiulca vocalibus, ut: Placida aura adest. Nec aspera consonantibus, ut: Multum ille luget. Nec ab ultima syllaba prioris verbi sequens verbum incipiat, ut: Prima mater. Nec prima cum ultima faciat obscoenitatem, ut: Numerum nunquam intellexi.
Abbreviated transcription (Latin):
ualet plurimũ in trans¬
latis late patet ornatus
quẽ necessitas genuit.
inopia coacta & angustiis.
post aut̃ dilectio iocun¬
ditasq celebrauit Nã ut
uestis frigoris repellendi
causa reꝑta primo. post
adhiberi coacta.ẽ. ad
ornatũ etiã corporis &
dignitatẽ . sic uerbis trans¬
latio instituta. ẽ. in opiȩ
causa. deinde frequenta¬
Nã genimare uites. luxuria¬
re messem. fluc tuare
segetes : etiã rusticidicunt
Q uod enĩ declarari uix uer¬
bo ꝓprio potest. id trans¬
lato illustrat᷑. Ea tam̃
transferri oportet quae
clariorẽ faciunt rem: ut
est inhorrescit mare. &
feruet ȩstu pelagus Non¬
nunquã etiã breuitas
trans latione conficitur.
ut telũ manu fugit Im
prudentia enĩ teli missi.
ꝓprins uerbis exprimi bre
R. Anundecũq licet ducere
trans lationes .
ANequaquã : sed tantũ de
honestis reb:. Nã summo¬
oꝑe fugienda . ẽ. om̃is tur¬
pitudo earũ rerũ ad quas eoꝵ
animos qui audiunt trahet

Expanded text:
 plurimum valet. In trans plurimum valet. In translatis late patet ornatus, quem necessitas genuit inopia coacta et angustiis, post autem delectatio iucunditasque celebravit. Nam ut vestis frigoris repellendi causa reperta primo, post adhiberi coepta est ad ornatum etiam corporis et dignitatem, sic verbis translatio instituta est inopiae causa, deinde frequenta'gemmare vites, luxuriare messem, laetas segetes' etiam rustici dicunt: quod enim declarari vix verbo proprio potest, id translato illustratur. Ea tamen transferri oportet, quae clariorem faciunt rem, ut est: 'inhorrescit mare' et 'fervet aestu pelagus'. Nonnumquam etiam brevitas translatione conficitur, ut 'telum prudentia enim teli missi propriis verbis exprimi brevCAR. An undecunque licet ducere translationem?--ALB. Nequaquam, sed tantum de honestis rebus. Nam summopere fugienda est omnis tupitudo earum rerum, ad quas eorum animos qui audiunt trahet
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ magnã causȩ affert
uenustatẽ. & rethori
dignitatẽ. Nec te abhuiꝰ
tam facile excusas respon
domine mi licet tardo
pede. non tam̃ tarda uo¬
luntate sequar in terro¬
ꝑrimo qualis. eẽ. debeat
eloqutio aperi¬
Atacunda debet esse et
aperta
cantib & ꝓpriis uerbis.
& usitati sine ambiguo¬
non nimis ꝓculductis trans¬
lationib nec interposito
hyperbaton
regulas seruat. & aucto¬
ritate ueterũ fulciat᷑¬
R Qualit̃ ad auc toritatem
libri. eoꝵq benedicta
memoriae mandata. quoꝵ
sermone assuefacti qui
erunt nec cupientes qͥdẽ
poterunt loqui nisi orna
iã consuetudo nr̃a non
utitur. nisi raro ornandi
causa & parce. Sed tam̃
usitatis plus ornatur
eloquentia
Si inutrisq constat: de
insingulis uerbis duo sunt
quȩ orationẽ illustrant :
laus. ẽ. ut abiecta & in¬
consueta fugiamꝰ. electis
& illus trib utam : inquib
plenũ quiddã & sonani
in.eẽ. uideat᷑. In quo consue¬
tudo etiã bene loquendi¬

Expanded text:
quae magnam causae affert quae magnam causae affert venustatem et rhetori dignitatem. Nec te ab hujus tam facile excusas responsdomine mi rex, licet tardo pede, non tamen 327 tarda voluntate, sequar interroPrimo, qualis esse debeat elocutio, aperi.--ALB. Facunda debet esse et aperta.cantibus et propriis verbis, et usitatis sine ambiguonon nimis procul ductis translationibus, nec interposito hyperbato regulas servet, et auctoritate veterum fulciatur.--CAR. Qualiter ad auctoritatem libri, eorumque bene dicta memoriae commendanda quorum sermone assuefacti qui erunt, ne cupientes quidem poterunt loqui, nisi ornatjam consuetudo nostra non utitur, nisi raro, ornandi causa et parce; sed tamen usitatis plus ornatur eloquentia. CAR. Si in utrisque constat, de In singulis verbis duo sunt quae orationem illustrant; alaus est, ut abjecta et inconsueta fugiamus; electis et illustribus utamur, in quibus plenum quiddam et sonans inesse videatur: in quo consuetudo etiam bene loquendi
Abbreviated transcription (Latin):
uideo & intelligo ex prio¬
rib concessis dũ concessi
quod ego homo essem. &
homo due sillabȩ sunt.
concludi me posse ut ego
hȩ duȩ sillabe sim.
etmiror quã latent̃ uin¬
xisti me prius. ut conclu¬
derem te quod homo non
R.
inuentionẽ posuisse dispo
nate distribuere Sihȩc
Non multa ꝑse habet hȩc
pars adsẽ solam ꝑtinentia
prȩcepta : quȩ non inueni¬
antur ininuentionis prȩ¬
ceptis uł eloquutionis
Nã & hȩc reb & uerbis ma¬
xime prodest. & ornam̃¬
tũ fidemq: argumenta¬
tionib prȩstatꝰ. & laudẽ
oratori tribuit. cui om̃ia
non solũ ordine sed etiã
mom̃to quodã atq iudi¬
cio dispensanda & cõpo¬
nenda sunt. ꝓut prȩsens
ratio utilitatis aut deco¬
ris aut necessitatis exe¬
gerit. Sed qđ ad uerboꝵ
isꝑositionẽ ꝑtinet satrs
plaͦne docet᷑: cũ de elocu¬
tione tractat᷑. De rerum
membra orationis inuen¬
tionis prȩceptis traditũ ÷
tationis ad eloquutionis
deduxit inquisitionem.

Expanded text:
ideo et intelligo, ex prioribus concessis, dum concessi, ut et ego homo essem, et homo duo syllabae sunt, concludi me posse, ut ego hae duae syllabae sim. Et miror, quam latenter induxisti me prius, ut concluderem te, quod homo non m. inventionem posuisse disposnate distribuere. Si haeNon multa per se habet haec pars ad se solam pertinentia praecepta, quae non inveniantur in inventionis praeceptis vel elocutionis. Nam et haec rebus et verbis maxime prodest, et ornamentum fidemque argumentationibus praestat, et laudem orationi tribuit, cum omnia non solum ordine, sed etiam momento quodam atque iudicio dispensanda et componenda sunt, prout praesens ratio utilitatis aut decoris aut necessitatis exegerit. Sed quod ad verborum dispositionem pertinet, satis plene docetur, cum de elocutione tractatur. De rerum membra orationis, in inventionis praeceptis traditum estationis ad elocutionis deduxit inquisitionem,
Abbreviated transcription (Latin):
Cũ rotrastã nauim in portũ
deprȩhensam lex publica
rit cũq hȩc nauis inuitis
nautis ui tempestatis in
portũ conecta sit. oporte¬
at ne eã publicari. Depre¬
catio.ẽ. cũ & peccasse &
consulto peccasse reus con¬
fitetur .: & tam̃ ut ignosca¬
tur postulat. Quod genus.
ꝑraro potest accidere: In
quo non defensio facti sed
ignoscendi postulatio con¬
tinetur. hoc genus uix
iniudicio ꝓbari potest.
idõ qđ concesso peccato
difficile. ẽ. abeo qui pecca¬
toꝵ uindex. eẽ. debet. ut
ignoscat impetrare : Ecce
habes de locis quȩstionũ
& destatu causarũ. & de
partib institutionũ. Quȩ
om̃ia : quotidiano usu natu:¬
rarũ pandente agnoscis
Agnoscam: si naturarum
conditor me adiuuauerit

Expanded text:
cum rostratam navem in portu cum rostratam navem in portu devit; cumque haec navis, invitis nautis, vi tempestatis in portum conjecta sit, oporteatne eam publicari? Deprecatio est, cum et peccasse et consulto peccasse reus se confitetur; tamen, ut sibi ignoscatur, postulat: quod genus perraro potest accidere, in quo non defensio facti, sed ignoscendi postulatio continetur. Hoc genus vix in judicio probari potest. Ideo concesso peccato difficile est ab eo, qui peccatorum vindex esse debet, ut ignoscat, impetrare. Ecce habes de locis quaestionum et de statu causarum, et de partibus institutionum: quae omnia quotidiano usu, natura pandente, agnoscis. Agnoscam, si naturarum Conditor me adjuverit
Abbreviated transcription (Latin):
mento. Tunc eũ quidã capi¬
tis arcesserunt Intentio .ẽ.
hostiȩ quas debiusti adsa¬
crificiũ prȩsto ñ fuerunt
Depulsio. concessio
Ratio. flum̃ enĩ subito accre¬
uit. & ea re traduci non po¬
tuerunt. Infirmatio: tam̃
non. ẽ. supplicio dignus es
Iudicatio. ẽ. cũ inea re con¬
tra legẽ redẽptor aliquid
fecerit. qua in re studio eiꝰ
subita fluminis obstiterit
magnitudo: supplicio dig¬
nus ne sĩt. Necessitudo
aut̃ infert᷑. cũ ui quadã
reus id qđ fecerit fecisse
defenditur hoc modo
Lex. ẽ. apud rhodios: ut sĩ
qua rostrata in portu nauis
deprȩhensa ñt. publicetur
Cũ magna malto tempestas
.eẽt. uis uentoꝵ inuitis nau¬
tis in rhodioꝵ portũ nauẽ
coegit. Quȩstor nauim.
populi uocat. Nauis dominꝰ
negat oportere publicari
Intentio ẽ. Rostrata nauis
inportu deprehensa est
Depulno. concessio.
Ratio. ui & necessitate sumꝰ
inportũ coacti infirmatio
.eẽ. oportet ludicatio est.

Expanded text:
mento, tamen quidam capimento, tamen quidam capitis arcesserunt. intentio est: hostiae, quas debuisti ad sacrificium, praesto non fuerunt. depulsio concessio. ratio: flumen enim subito accrevit et ea re traduci non potuerunt. infirmatio: tamennon est, supplicio dignus es. iudicatio est: cum in ea re contra legem redemptor aliquid fecerit, qua in re studio eius subita fluminis obstiterit magnitudo, supplicio dignusne sit? Necessitudo autem infertur, cum vi quadam reus id, quod fecerit, fecisse defenditur, hoc modo: lex est apud Rhodios, ut, si qua rostrata in portu navis depre- hensa sit, publicetur. cum magna in alto tempestas esset, vis ventorum invitis nautis in Rhodiorum por- tum navem coe+git. quaestor navem populi vocat, na- vis dominus negat oportere publicari. intentio est: rostrata navis in portu deprehensa est. depulsio con- cessio. ratio: vi et necessario sumus in portum coacti. infirmatio esse oportet. iudicatio est:
Abbreviated transcription (Latin):
Depulsio.ẽ. inconcessione de
posita: Ratio. ẽ. nesciui non
licere. Infirmatio. ẽ : tam̃
qm̃ fecisti qđ non licebat
ex lege supplicio dignus es
Lucdicatio .ẽ. cũ id fecerit qđ
non oportuerit. & id non
o portere nescierit. sĩt ne
supplicio dignus. Casus aũ
inseritur in concessionẽ. cũ
demonstrat᷑ aliqua fortunȩ
us uoluntati obstitisse :
ut in hac Cũ lacedemoniis
lex. ẽẽt. ut hostias nisi ad
sacrificiũ quoddã redẽptor
prȩbiusset. capitales. eẽ.
hostias ei qui redemerat.
Cũ sacrificii dies instaret
inurbem exagro coepit
agere. cũ subito magnis
cõmotus tempestat̾ib flu¬
uius eurotas is qui prȩter
lacedemonẽ fluit ita mag¬
nus & uehemens factus. ẽ.
ut eo traduci uictimȩ
nullo modo possent Re¬
dẽptor suȩ uoluntatis
ostendendȩ causa hostias
constituit om̃s inlitore. ut
qui trans flum̃. ẽent. uidere
possent. cũ om̃s studio eiꝰ
subitã fluminis magnitu¬
dinẽ scirent fuisse impedi¬

Expanded text:
depulsio est in concessione depulsio est in concessione posita. ratio est: nescivi non licere. infirmatio est: tamen, quoniam fecisti, quod non licebat ex lege, supplicio dignus es. iudicatio est: cum id fecerit, quod non oportuerit, et id non oportere nescierit, sitne supplicio dignus? Casus autem inferetur in concessionem, cum demon- stratur aliqua fortunae vis voluntati obstitisse, ut in hac: cum Lacedaemoniis lex esset, ut, hostias nisi ad sacrificium quoddam redemptor praebuisset, capital esset, hostias is, qui redemerat, cum sacrificii dies instaret, in urbem ex agro coepit agere. tum subito magnis commotis tempestatibus fluvius Eurotas, is qui praeter Lacedaemonem fluit, ita magnus et vehemens factus est, ut ea traduci victimae nullo modo possent. redemptor suae voluntatis ostendendae causa hostias constituit omnes in litore, ut, qui trans flumen essent, videre possent. cum omnes studio eius subitam flu- minis magnitudinem scirent fuisse inpedi
Abbreviated transcription (Latin):
tranfferre debet : sed de¬
mons trare eã rem nichil
adse nec ad suã potestatẽ
neq ad officiũ suũ ꝑtinuis¬
se aut ꝑtinere. Concessio ÷
ꝑ quã non factũ ipsum ꝓ¬
batur abreo. sed ut ignos¬
catur id petit᷑. Cuiꝰ partes
sunt duȩ: purgatio & de¬
precatio Purgatio ẽ. ꝑ quã
eius qui accuiãtur non fa¬
ctũ ipsum sed uoluntas
defendit᷑. Ea habet partes¬
tres : imprudentiã. casum.
necessitudinẽ. Imprudentia
.ẽ. cũ scisse aliquid is qui
arguit᷑ negatur . Vt apud
quosdã lex erat. nequis
dianȩ uitulũ immolaret.
Nautȩ quidã cũ aduersa tẽ
pestate in alto iactarentur.
uouerunt si eo portu quem
conspiciebant potiti. ẽẽnt.
ei dõ qui ibi. ẽẽt. uitulũ im¬
molaturos. Casu erat in eo
portu fanũ dianȩ eiꝰ cui ui¬
tulũ immolare non licebat
Imprudentes legis cum exis¬
sent. uitulũ immolauerunt
Accusant᷑ Intentio. ẽ. uitulũ
immolastis ei cui ñ licebat

Expanded text:
transferre debet, sed transferre debet, sed monstrare eam rem nihil ad se, nec ad suam potestatem, neque ad officium suum pertinuisse, aut pertinere. Concessio est, per quam non factum ipsum probatur ab reo, sed ut ignoscatur id petitur; cujus partes sunt duae: Purgatio et deprecatio. Purgatio est, per quam ejus qui accusatur, non factum ipsum, sed voluntas defendittres: inprudentiam, casum, necessitudinem. Inprudentia est, cum scisse aliquid is, qui arguitur, negatur; ut apud quosdam lex erat: ne quis Dianae vitulum immolaret. nautae quidam, cum adversa tem- pestate in alto iactarentur, voverunt, si eo portu, quem conspiciebant, potiti essent, ei deo, qui ibi esset, se vitulum immolaturos. casu erat in eo portu fanum Dianae eius, cui vitulum immolare non licebat. in- prudentes legis, cum exissent, vitulum immolaverunt. accusantur. intentio est: vitulum immolastis ei deo, cui non licebat.
Abbreviated transcription (Latin):
imꝑatore samnitib: dedi¬
to: quidã insenatu eum
quoq dicit qui porcũ te¬
nuerit dedi oportere In
tentio. ẽ. dedi oportet. De¬
pulsio .ẽ. non oportet Quȩ¬
stio .ẽ. oporteat ne Ratio ÷ :
non enĩ meũ fuit officium
nec mea potestas. cũ & id
ȩtatis. & priuatus essem.
&. ẽẽt. summa cũ auctori¬
tate & potestate imꝑator
qui uideret ut sãtis hone¬
stũ foedus feriret᷑. infirma¬
tio. ẽ: at enĩ qm̃ tu particeps
factus es inturpissimo foe¬
dere: sũmȩ religioni dedi
te conuenit ludicatio est.
cũ is qui potestatis nichil
habuerit iussu imꝑatoris
infoedere & intan̾ta religi¬
one int̾fuerit: dedendui¬
ne sĩt hostib necne hoc
genus causẽ cũ suꝑiore hoc
differt. qđ in illo concedit
sẽ reus oportuisse facere.
id qđ fieri dicat accusator
oportuisse. sed alicui rei
aut homini eã causam at¬
tribuit . quȩ uoluntati
suȩ fuerit impedimento
In hoc aut̃ non accusare
alterũ nec culpã in alium

Expanded text:
imperatore Samnitibimperatore Samnitibto quidam in senatu eum quoque dicit, qui porcum tenuerit, dedi oportere. in- tentio est: dedi oportet. depulsio est: non oportet. quaestio est: oporteatne? ratio est: non enim meum fuit officium nec mea potestas, cum et id aetatis et privatus essem et esset summa cum auctoritate et potestate imperator, qui videret, ut satis honestum foedus feriretur. infirmatio est: at enim quoniam par- ticeps tu factus es in turpissimo foedere summae re- ligionis, dedi te convenit. iudicatio est: cum is, qui potestatis nihil habuerit, iussu imperatoris in foedere et in tanta religione interfuerit, dedendune sit hostibus nec ne? Hoc genus causae cum superiori differt, quod in illo concedit se reus, oportuisse facere id quod fieri dicat accusator oportuisse; sed alicui rei aut homini eam causam attribuit, quae voluntati suae fuerit impedimento: in hoc autem non accusare alterum, nec culpam in alium
Abbreviated transcription (Latin):
aut maliud crim̃ demo¬
nis. hoc nobis exemplo sit
Rhodii quosdã legarunt
athenas. Legatis quȩstores
sumptũ quẽ oportebat
dari. non dederunt. Legati
ꝓfecti non sunt Accusant᷑
Intentio .ẽ. ꝓficisci oportuit
Depulsio.ẽ. non oportuit
Quȩstio. ẽ. oportuerit ne Ra¬
tio. ẽ: sumptus enĩ qui de
publico dari solet. his ab
quȩstore non. ẽ. datus. In¬
firmatio.ẽ : uos tam̃ id qđ
publici uobis erat negocii
datũ. conficere oportebat
Iudicatio ẽ: cũ his qui lega¬
ti erant sumptus qui de¬
bebat᷑ de publico non
daretur : oportuerit ne
eos conficere nichilominꝰ
remotio: cũ id qđ datur
crimini. negat neq ad se.
neq ad officiũ suũ reus ꝑ¬
tiniusse: nec sĩ qͦđ meo
sit delictũ. sibi attribui
oportere Id causẽ genus. ẽ.
huiꝰ modi. In eo foedere qđ
factũ.ẽ. quondã cũ samni¬
tib quiclã adolescens nobi¬
lis porcũ sustinuit iussu
imꝑatoris. Foedere autẽ
ab sẽnatu imꝓbato. &

Expanded text:
aut in aliud crimen dimoaut in aliud crimen dimonis hoc nobis exemplo sit: Rhodii quosdam legarunt Athenas. Legatis quaestores sumptum quem oportebat dari, non dederant; legati profecti non sunt. Accusantur. Intentio: Proficisci oportuit. Depulsio: Non oportuit. Quaestio: Oportueritne? Ratio est: Sumptus enim, qui de publico dari solet, his a quaestore non est datus. Infirmatio: Vos tamen id, quod publici vobis erat negotii datum, conficere oportebat. Judicatio est: Cum 318 iis, qui legati erant, sumptus qui debebatur ex publico non daretur, oportueritne eos conficere nihilominus remotio, cum id quod datur crimini, negat, neque ad se, neque ad officium suum reus pertinuisse: nec si quod in eo sit delictum, sibi attribui oportere. Porro id causae genus est ejusmodi: Id eo foedere quod factum est quondam cum Samnitibus, quidam adolescens nobilis porcum sustinuit jussu imperatoris; foedere autem hoc in senatu improbato, et
Abbreviated transcription (Latin):
tio. ẽ. perissent ne & ideo¬
ne fecisset Cõparatio : an
melius. eẽt. ad hanc turpis¬
sĩmã: cłitionẽ uenire. uł mi¬
lites perire: Relatio crimi¬
nis . ẽ. cũ reus id qđ arguit᷑
confessus. alterius se mdu¬
ctũ peccato iure fecisse
demonstrat. Ea.ẽ. huius¬
modi Gracus occisis trib
Is anima duertit sororẽ suã
de fr̃m morte ñ laborantẽ.
tu & lamentatione indig
Accusatur intentio. ẽ. iniu¬
ria sororem occidisti. De¬
pulsio .ẽ. iure oceidi. Quȩ¬
stio. ẽ. uire ne occiderit
Ratio. illa enĩ hostiũ mor¬
tẽ. lugebat. fr̃m neglige¬
bat. me & popłm romanũ
uicisse molefte ferebat
Infirmatio. ẽ. tam̃ afratre
indemnatã sororem neca¬
ri non oportuit. Ex quã
iudicatio erit. cum oratia
fr̃m mortẽ negligeret.
hostiũ lugeret᷑. fr̃is pu
deret. oportuerit ne eam
afrẽ indemnatã necari
Remotio criminis. ẽ. cũ eiꝰ
intentio facti qđ ab aduer¬
sario infertur. in alium

Expanded text:
tio est: Periissentne? Et, ideotio est: Periissentne? Et, ideone fecisti? Comparatio: An melius esset ad hanc turpissimam conditionem venire, vel milites perire? Relatio criminis est, cum reus id quod arguitur, confessus alterius se inductum peccato, jure fecisse demonstrat. Ea est hujusmodi: Horatius occisis tribusIs animadvertit sororem suam de fratrum morte non dolentem tu et lamentatione, indignAccusatur. Intentio est: Injuria sororem occidisti. Depulsio: Jure occidi. Quaestio: Jurene occiderit? Ratio: Illa enim hostium mortem lugebat, fratrum negligebat, me et populum Romanum vicisse moleste ferebat. Infirmatio: Tamen a fratre indemnatam sororem necari non oportuit. Ex quo Judicatio fit: Cum Horatia fratrum mortem negligeret, hostium lugeret, fratris et deret, oportueritne eam a fratre indemnatam occidi? Remotio criminis est, cum ejus intentio facti, quod ab adversario infertur, in alium
Abbreviated transcription (Latin):
uictoriȩ modo inp̃sentiarũ
declarandȩ causa. non ut
inꝑpetuũ belli memoria
maneret : en eũ statuert̃
Intentio. ẽ. non oportuit
Depulso. oportuit Quȩstio
est. oportuerit ne Ratio.ẽ.
Eam enĩ exbello głam uirtu¬
te peꝑimus. ut eis ȩterna
insignia posteris nr̃is relin
ciciarũ monimentũ statu¬
erunt. recte ne ancontra
fecerint. Assumptiua est .
cũ ipsũ factũ ꝓbari non po¬
test : sed aliquo foris assũp¬
to argum̃to defendit᷑. Cuiꝰ
relatio criminis. remotio
ctũ rectũ aut utile con
illud qđ arguitur dicitur
exemplo qđ paulo ante
abhostib obsĩderet᷑. nec
ullo modo euadere potuit.
nisi pacaret cũ hostib ut
arma daret. Armis datis :¬
milites conseruauit. Sed
post accusatur maiestatis
Intentio. ẽ. non oportuit
arma relinquere. Depulsio.
oportuit. Quȩstio. ẽ. oportu¬
erit ne Ratio.ẽ. Milites enĩ
om̃s perusent. si hoc non fe¬
cisset Infirmatio. ẽ. non
ideo fecisti. Ex quib iudica¬

Expanded text:
victoriae modo in praesen- tiam victoriae modo in praesen- tiam declarandae causa, non ut in perpetuum belli memoria maneret, ae+neum statueruntintentio est: non oportuit. de- pulsio est: oportuit. quaestio est: oportueritne? ratio est: eam enim ex bello gte peperimus, ut ejus aeterna insignia posteris nostris relicitiarum monumentum statuerunt, recte an non fecerint? Assumptiva est, cum ipsum factum probari non potest, sed aliquo foris assumpto argumento defenditur; cujus relatio criminis, remotio tum, rectum aut utile osteillud quod arguitur, dicitur exemplo, quod paulo ante ab hostibus obsideretur, nec ullo pacto evadere potuit, nisi pacaret, ut hostibus arma daret; armis datis milites conservavit; sed post accusatur reus majestatis. Intentio est: Non oportuit arma relinquere. Depulsio est: Oportuit. Quaestio est: Oportueritne? Ratio est: Milites enim omnes periissent, si hoc non fecissem. Infirmatio est: Non ideo fecisti. Ex quibus Judica
Abbreviated transcription (Latin):
quale illud factũ sit qđ
reo obicit᷑. constitutio
generalis uocat᷑. & habet
partes duas. iuridicialẽ
& negocialẽ. Negocialis
enĩ inqua qͥd iuris sit ex
ciuili more & ȩquitatẽ
considerat᷑: Cui diligentiȩ
prȩsunt iudices: & habet
pupillũ sibi fecit hȩredẽ
Sed pupillus ante mortuus
Intentio. ẽ. ꝓpinquoꝵ pu¬
pilli nr̃a . ẽ. pecunia de
qua testatus non . ẽ. ꝓpin¬
quus nr̃. Depulsio. ẽ. immo
nr̃a. qui heredes testam̃to
patri sumus. Quȩstio.
ratio
scripsit. Quare : quȩ eius
sunt nr̃a fiant necesse. ẽ.
Infirmatio rationis immo
pat̃ sibi scripsit scđm here¬
dem. non pupillo. Qua re
non filii quoq: eius pupilli
heredes sint luridicialis .ẽ.
inqua ȩqui & iniqui & p̃mii
aut poenȩ ratio quȩritur
Huiꝰ partes sunt duȩ. absolu¬
ta & assumptiua. Absoluta
modo Cũ thebani lacede¬
monios bello suꝑauissent.
& fere mos. ẽẽt᷑ grais cũ
int̾se bellũ gessissent. ut
hi qui uicissent tropheũ
aliquod infinib statuereq̃

Expanded text:
quale sit illud factum, quod reo objicitur, constitutio generalis vocatur, et habet partes duas, judicialem et negotialem. Negotialis est, in qua, quid juris sit, ex civili more et aequitate consideratur. Cui diligentiae praesunt judices, et habet pupillum sibi fecit haeredem: sed pupillus ante mortuus Intentio est propinquorum pupilli: Nostra est pecunia, de qua testatus non est propinquus noster. Depulsio est: Imo nostra est, qui haeredes testamento patris sumus. Quaestio est ratioscripsit, quare, quae ejus sunt, nostra fiant necesse est. Infirmatio rationis: Imo pater sibi scripsit secundum haeredem, non pupillo; quare tnon filii quoque ejus pupilli haeredes sint? Judicialis est, in qua aequi et iniqui, et praemii aut poenae ratio quaeritur. Hujus partes duae sunt, absoluta et assumptiva. Absoluta di: cum Thebani Lacedaemonios bello su- peravissent et fere mos esset Graiis, cum inter se bellum gessissent, ut ii, qui vicissent, tropaeum ali- quod in finibus statuerent
Abbreviated transcription (Latin):
nusi necessariũ nullum
assumitur uerbũ. Abso¬
quȩ incidurit incausam
genera dequib dicendũ
est cõplectim᷑ inpartiti¬
one Paucitas. ẽ. quȩ eas
res tam̃ ponit in partitio¬
ne. quȩ necessariȩ sunt
dicendȩ: Iterũ.
et ne plura quã satis est
demonstraturos nos dica¬
est oftendere
R. Nunc ad confirmationis
p̃cepta te uerte magifter.
quã maxime om̃ib reor
necessariã : ut suã quisq
sciat confirmare causam
Et licet hoc uoluntarie fa¬
ciat : tam̃ non satis digne
nisi p̃ceptis & usu agi potest¬
lta . ẽ. domine mi rex. ut
dicis Nam om̃s argumen¬
tationes ad confirmationũ
tendunt rationes: sed tã
grandis . ẽ. argumentoꝵ
silua. ut uix subbreuitate
huiꝰ dialogi nr̃i aliquid aꝑi¬
R. Tam̃ stringe paucis plura
Nã sȩpe una claue. multae
matio. ẽ. argum̃tatio qua
tuȩ causȩ fidem & aucto¬
ritatẽ cõparas. Quȩ duob
modis fit : id .ẽ. exꝑsonis
aut ex negociis: Ae ꝑso¬

Expanded text:
nisi necessarium, nullum nisi necessarium, nullum assumitur verbum. Absoquae incidunt in causam, genera, de quibus dicendum est, amplectimur in partitione. Paucitas est, quae eas res tantum ponit in partitione, quae necessariae sunt dicendae iterum; et ne plura quam satis est, demonstraturos nos dicasit ostendere. CAR. Nunc ad confirmationis praecepta te verte, magister, quae maxime omnibus, reor, necessaria, ut suam quisque sciat confirmare causam; et licet voluntarie faciat, tamen non satis digne, nisi praeceptis et usu, agi potest.--ALB. Ita est, Domine mi rex, ut dicis. Nam omnes argumentationes ad confirmationum tendunt rationes. Sed tam grandis est argumentorum sylva, ut vix sub brevitate hujus dialogi nostri aliquid aperiCAR. Tamen stringe paucis plura. Nam saepe una clave multae matio est argumentatio, qua tuae causae fidem et auctoritatem comparas, quae duobus modis fit: aut ex personis, aut ex negotiis. Ex perso
Abbreviated transcription (Latin):
inea uidebunt᷑ inesse ea¬
quȩ solent apparere inue¬
ritate. Si ꝑsonarũ digni¬
tates seruabunt᷑. ñ causȩ
factoꝵ extabunt. sĩ fuisse
buntur. sĩ tempus idoneũ.
si spacii satis. si locus opor¬
tunus adeandẽ rem qua
agent naturã & ad uulgi
dient opinionẽ accommo¬
dabitur
R. Ordo deposcit: ut de parti¬
tione dicas¬
A Dicam: Partitio. ẽ. rerum¬
ad causam ipsã ꝑtinentiũ¬
diuisio. quȩ recte habita
ꝑspicuã & illustrem totã
orationẽ efficit. Quȩ duas
habet partes. Vna pars
est. quȩ quid cũ aduersa¬
riis conueniat. & quid
incontrouersia relinqua¬
tur ostendit. Ex qua
certũ quiddã destinatur
auditori: in quo animũ
debeat habe occupatũ
Altera. ẽ: inqua rerũ earũ
dequib erimus dicturi
breuiter expositio ponit᷑
distributio : exqua confi¬
citur. ut certas animo res
teneat auditor: Nam &
pars hȩc habe debet bre¬
uitatẽ. absolutionẽ. pau¬
citatẽ. Breuitas. ẽ: cum

Expanded text:
in ea videbuntur inesse in ea videbuntur inesse quae solent apparere in veritate; si personarum dignitates servabuntur; si causae factorum exstabunt; si fuisse buntur; si tempus idoneum; si spatii satis; si locus opportunus ad eamdem rem, qua agent naturam, et ad vulgi dient opinionem accommodabitur. CAR. Ordo deposcit, ut de partitione dicas.--ALB. Dicam. Partitio est rerumad causam ipsam pertinentiudivisio, quae recte habita perspicuam et illustrem totam orationem efficit, quae duas habet partes. Una pars est, quae quid cum adversariis conveniat, et quid in controversia relinquatur, ostendit: ex qua certum quiddam destinatur auditori, in quo animum debeat habere occupatum. Altera est, in qua rerum earum, de quibus erimus dicturi, breviter expositio ponitur et distributio, ex qua conficitur, ut certas animo res teneat auditor. Nam et haec pars habere debet brevitatem, absolutionem, paucitatem. Brevitas est, cum,
Abbreviated transcription (Latin):
tionis textũ expone
Narratio ẽ. rerũ gestarũ
aut ut gestarũ expositio.
quȩ tria debet habere.
id. ẽ. ut breuis. ut aperta.
ut ꝓbabilis sit Breuis erit :
si unde necesse. ẽ. inde ini¬
tiũ sumat᷑. & ñ abultimo
repetatur . & si cuius rei
satis erit summã dixosse:
eius partes non dicentur
Nã sȩpe satis. ẽ. quid factũ
sit dicere . ut ne narres
quẽ admodũ sit factum.
& si non longius quã opus
.ẽ. in narrando procedetur
nunquã ex eo qđ dictũ sit
id quod non sit dictum
intelligat᷑ & sinon mͦ
id quod obest uerũ etiã
id qđ nec obest nec ad¬
iuuat prȩteribit᷑ & non
minus rerũ non necessa
.ẽẽ . si ut quodq primum
gestũ erit. ita primũ ex¬
ponet᷑. & rerũ ac tẽporũ
ordo seruabit᷑ : ut ita nar¬
aut ut potiusse geri uide¬
bunt᷑. Hic erit consideran¬
dũ nequid ꝑturbate ne
quid contorte dicat᷑: ne
quã in aliã rem transeat᷑
Probabilis erit narratio. si

Expanded text:
tionis textum expone.--ALB. tionis textum expone.--ALB. Narratio est rerum gestarum aut ut gestarum expositio, quae tria debet habere, id est, ut brevis, ut aperta, ut probabilis sit. Brevis erit, si unde necesse est, inde initium sumat, et non ab ultimo repetetur; et si, cujus rei satis erit summam dixisse, ejus partes non dicentur. Nam saepe satis est, quid factum sit dicere, ut ne narres quemadmodum sit factum; et si non longius quam opus est in narrando procedetur;nunquam ex eo quod dictum sit, id quod non sit dictum intelligatur; et si non modo id quod obest, verum etiam id quod nec obest, nec adjuvat, praeteribitur; et non minus rerum non necessarsi ut quidque primum gestum  Ms., erit, ita primum exponetur, et rerum ac temporum ordo servabitur, ut ita naraut ut potuisse geri videbantur. Hic erit considerandum, ne quid perturbate, ne quid contorte dicatur; ne quam in aliam rem transeatur. Probabilis erit narratio, si
Abbreviated transcription (Latin):
qui auditores sunt: hu¬
mile : quod negligitur
abauditore. & ñ magnoꝑe
attendendũ uidetur
Anceps : in quo aut iudicatio
dubia .ẽ. aut causa. & ho¬
nestatis & turpitudinis
particeps. ut beniuolentiã
pariat & offendionẽ. Obscu¬
rũ. in quo aut tardi audi¬
tores sunt. aut difficilio¬
rib ad cognoscendũ nego¬
ciis causa. ẽ. implicata:
debet orator¬
A. Aliquando ꝑspicue. ali¬
quando ꝑcircuitionem
Perspicua oratio. ẽ. cui mox
animus auditoris fauet.
ut in honesto genere cau
fit. clam subit animum
Auditoris : ut inhumili
ancipiti uł obscuro causȩ̃
genere faciendũ. ẽ. Sed
& hoc sciendũ. ẽ. qd exor¬
diũ sententiarũ & graui¬
tatis plurimũ debet habe.
& om̃ino om̃ia quȩ ad dig¬
nitatẽ ꝑtinent. Ostenta
dinis minimũ: ꝑpt̃ea qđ
ex his sufpicio quȩdã arti¬
ficiose diligentiȩ nascitur.
quȩ maxime orationi fidẽ.
& oratori adimit auctori¬
Ecce habeo quomͦ exordiri
debeat᷑ causa: nunc narra¬

Expanded text:
qui audituri sunt. Huqui audituri sunt. Humile est quod negligitur ab auditore, et non magnopere attendendum videtur. Anceps in quo aut judicatio dubia est, aut causa et honestatis et turpitudinis particeps, ut benevolentiam pariat et offensionem. Obscurum, in quo aut tardi auditores sunt, aut difficilioribus ad cognoscendum negotiis causa implicata debet orator?--ALB. Aliquando perspicue, aliquando per circuitionem. Perspicua oratio est, cui mox animus auditoris favet, ut in honesto genere causfit, clam subit animum auditoris, ut in humili, ancipiti, vel obscuro causae genere faciendum est. Sed et hoc sciendum est, quod exordium sententiarum et gravitatis plurimum debet habere, et omnino omnia, quae ad dignitatem pertinent; ostentatdinis minimum, propterea quod ex his suspicio quaedam artificiosae diligentiae nascitur, quae maxime orationi fidem, et oratori adimit auctoriEcce habeo, quo modo exordiri debeat causa. Nunc narra
Abbreviated transcription (Latin):
ritatis expectatio sĩt
ostenditur. Ab rebus: ñ
nr̃am causam laudando
extollemꝰ. aduersarioꝵ
causam ꝑcontemptũ de¬
primemus. Attentos aut̃
faciemꝰ : si demonstrabimꝰ
ea quȩ dicturi erimus
magna. noua. incredibi¬
lia. ẽẽ. aut adom̃s aut
adeos qui audient. aut
ad aliquos illustres ho
mines. aut ad deos immor¬
tales. aut ad summã rei
publicȩ ꝑtinere. Et si polli¬
cebimur nos breui nr̃am
causam de monstraturos.
atq exponemꝰ iudicatio¬
nẽ aut iudicationes si plu¬
res erunt: Dociles audito¬
res faciemꝰ : si aꝑte ac bre¬
uiter summã causȩ expo¬
nemus. hoc . ẽ. in quo con¬
sistat controuersia. Sed
qui bene exordiri uolet .
primo necesse. ẽ. ut sũȩ
causȩ genus diligenter
R. Quot sunt causarũ genera:¬
A Quinq: Honestũ. ad mira¬
bile. humile. anceps. obs¬
curũ. Honestũ causẽ ge¬
nus . ẽ. cui statĩ sine ora¬
tione nr̃a fauet auditoris
animꝰ Admirabile : aquo
est alienatus animus eoꝵ

Expanded text:
ritatis exspectatio sit ritatis exspectatio sit ostendetur; ab rebus, si nostram causam laudando extollemus, adversariorum causam per contemptionem deprimemus. Attentos autem faciemus, si demonstrabimus ea, quae dicturi erimus, magna, nova, incredibilia esse, aut ad omnes aut ad eos, qui audient, aut ad aliquos inlustres ho- mines aut ad deos inmortales aut ad summam rem pu- blicam pertinere; et si pollicebimur nos brevi nostram causam demonatque exponemus judicationem aut judicationes, si plures fuerint. Dociles auditores faciemus, si aperte et breviter summam causae exponemus; hoc est, in quo consistat controversia? Sed qui bene exordiri volet, primo necesse est, ut suae causae genus diligenter agnoscat. CAR. Quot sunt causarum genersunt quinque: Honestum, Admirabile, Humile, Anceps, Obscurum. Honestum causae genus est cui statim sine oratione nostra favet auditoris animus. Admirabile, a quo est alienatus animus eorum
Abbreviated transcription (Latin):
arrogantia dicemus. si cri¬
mina illata. & aliquas
minus honestas suspicio¬
nes iniectas diluemus
Siquȩ incõmoda acciderint.
aut quȩ instent difficul¬
tates ꝓferimus. si prece
& obsecratione humili ac
supplici utemur: Ab ad
uersarioꝵ aut̃. si eos aut
inodiũ. aut in inuidiam.
aut̃ in contẽptũ adducemꝰ
In odiũ ducent᷑. si qđ eoꝵ
spurce. suꝑbe. crudelit̃:
maliciose factũ ꝓferet᷑
In inuidiã. si uis eoꝵ. poten¬
tia. diuitiȩ. cognatio. pe¬
cuniȩ ꝓferentur. atq: eoꝵ
usus arrogans & intole¬
rabilis. ut his reb magis
uideant᷑ quã causȩ sũȩ
confidere: In contemptũ
adducent᷑ . si eoꝵ inertia.
negligentia. ignauia.
desidiosum studiũ & luxu¬
riosum ocium ꝓferetur
Ab auditoꝵ ꝑsona beniuo¬
lentia captabit᷑: si res ab
his fortiter. sapient̃. man¬
suete geste proferentur
Ut ne qua assentatio nimia
significet᷑ : si de his quã
honesta existimatio. quan¬
taq eoꝵ iudicu & aucto¬

Expanded text:
arrogantia dicemus; si criarrogantia dicemus; si crimina illata et aliquas minus honestas suspiciones injectas diluemus; si quae incommoda acciderint, aut quae instent difficultates proferemus; si prece et obsecratione humili ac supplici utemur. ab ad- versariorum autem, si eos aut in odium aut in invidiam aut in contemptionem adducemus. in odium ducentur, si quod eorum spurce, superbe, crudeliter, malitiose factum proferetur; in invidiam, si vis eorum, potentia, divitiae, cognatio pecuniae proferentur atque eorum usus arrogans et intolerabilis, ut his rebus magis vi- deantur quam causae suae confidere; in contemp- tionem adducentur, si eorum inertia, neglegentia, igna- via, desidiosum studium et luxuriosum otium profe- retur. ab auditorum persona benivolentia captabitur, si res ab iis fortiter, sapienter, mansuete gestae profe- rentur, ut ne qua assentatio nimia significetur, si de iis quam honesta existimatio quantaque eorum iudicii et aucto
Abbreviated transcription (Latin):
quantũ adofficii decorẽ
Iudex intribunali. causa
inmedio ante eũ ad laudẽ
uł ad pȩnã posita. ut forte
patriȩ defensio uł ꝓditio.
accusator adnĩnis tram
causȩ & defensor addexte¬
ram testes retro
ex illis habent
Habent : Iudex sceptro ȩqͥ¬
tatis armandus . ẽ. Accu¬
sator pugione maliciȩ.
defensor clipeo pietatis.
testes tuba ueritatis
causȩ partes .
R. Quȩ uł quot illȩ sint. au
oratore ordinanda. ẽ. ora¬
tio causȩ: exordiũ. narra¬
tio. partitio. confirmatio.
reprȩhensio. conclusio
idonee cõparans ad reliquã¬
dictionem
R. Quomodo hoc efficit᷑:¬
A.Primo. ut beniuolũ. attentũ.
docilẽ efficias auditorẽ
R. ut mͥ uidet᷑. hoc summe
curandũ. ẽ. ut beniuolũ
attentũ docilẽ efficias au¬
ditorẽ. Sed quonã modo
hoc idem effici possit.
uelim scire.
Quattuor ex locis. benuo¬
lentia cõparat᷑. Ab nr̃a.
ab aduersarioꝵ. ab iudicũ
psona. a causa. Ab nr̃a. si
de nr̃is factis & officiis sine

Expanded text:
quantum ad officii decerem. Judex in tribunali, causa in medio ante eum ad laudem vel ad poenam posita, ut forte patriae defensio vel proditio. Accusator ad sinistram. Causae defensor ad dextram. Testes retro ex illis habent?--ALB. Habent. Judex sceptro aequitatis armandus est, accusator pugione malitiae, defensor clypeo pietatis, testes tuba veritatis.causae partes. CAR. Quae et quot illae sint, audoratore ordinanda est orat sex: Exordium, Narratio, Partitio, Confirmatio, eprehensio, Conclusio,idonee codictionem CAR. Quomodo hoc efficitur?--ALB. Primo, ut benevolum, attentum, docilem efficias auditorem. CAR. Ut mihi videtur, hoc summe curandum est, ut benevolus, attentus, docilis efficiatur auditor. Sed quonam modo hoc idem effici possit, velim scire.--ALB. Quatuor ex locis benevolentia comparatur. A nostra, ab adversariorum, a judicum persona, a causa. A nostra: si de nostris factis et officiis sine
Abbreviated transcription (Latin):
& eius modi ut dixi exscripto
fiunt quȩstiones
Perspecto controuersiȩ loco
scđm qđ dixisti aninratione
sit uł inscripto quotͣam
animus ferendus. ẽ.
Uidendũ. ẽ. quȩ quȩstio.
quȩ ratio. quȩ iudicatio &
qđ firmam̃tũ causȩ sit

Expanded text:
Et ejusmodi, ut dixi, ex scripto Et ejusmodi, ut dixi, ex scripto fiunt quaestiones. CAR. Perspecto controversiae loco, secundum quod dixisti, an in ratione sit, vel in scripto, quo tunc animus ferendus est?--ALB. Videndum est, quae quaestio, quae ratio, quae judicatio, et quod firmamentum ca
Abbreviated transcription (Latin):
nam non habeat. Si ha¬
beat : publicet᷑. hic ambi¬
guitas inscripto. ẽ. an me¬
retrix uł corona publican¬
da sit Ex contrariis quoq
dũ de una re alia lex aliter
cauet. alit̃ & altera lex
Q ui tirannũ occiderit. rem
quã uolet prȩmu loco
amagistratu roget & acci¬
piat Altera Tiranno occi¬
cognatione occidantur
Alexandrũ qui inthessalia
tirannidẽ occuparat: thebe
uxor sũa noctu occidit
hȩc filiũ suũ quẽ extiranno
habebat sibi inprȩmii loco
deposcit. Sunt qui exlege
occidi puerũ dicant oportere
Sunt qui dicant. oportere
Res iniudicio ẽ. Et hic consi
Exscripto & sententia con¬
trouersia confistit : cum
alter uerbis ipsis quae
scripta sunt utitur. alter
ne abhostib opprimerent᷑.
ñ foras mansissent Accu¬
sator solã intendit litte¬
rã. defensor sententiam
Scriptorẽ legis ꝓ inimicis
ratione alter scriptũ inter¬
pretari nitit᷑. alia alter
Uel si diuerso modo scriptoris
sententiã conant᷑ definire

Expanded text:
nam non habeat; si hanam non habeat; si habeat, publicetur. Hic ambiguitas in scripto est, an meretrix, vel corona publicanda sit. Ex contrariis quoquer, dum de una re aliter alia lex cavet, aliter altera. LEX: Qui tyrannum occiderit, rem quam volet praemii loco a magistratu roget, et accipiat. Altera LEX: Tyranno occicognatione occidantur. Alexandrum, qui in Thessalia tyrannidem occuparat, Thebe uxor sua noctu occidit. Haec filium suum, quem ex tyranno habebat, sibi in praemii loco deposcit. Sunt qui ex lege occidi puerum dicant oportere: sunt qui dicant reddi oportere Res in judicio est. Et hic considEx scripto et sententia controversia consistit, cum alter verbis ipsis quae scripta sunt, utitur; alter ne ab hostibus opprimerentur, si foris mansissent. Accusator solam attendit litteram; defensor sententiam: scriptorem legis pro inimicis ratione alter scriptum interpretari nititur, alia alter: vel si diverso modo scriptoris sententiam conantur definire.
Abbreviated transcription (Latin):
sit controuersia: Nã scripti
controuersia. ẽ. ea quȩ ex
scripta lege nascit᷑ hoc modo:
lex qui in aduersa tempesta¬
te nauem reliquerunt om̃ia
amittant. & eoꝵ sint onera
& naues. qui remanserunt¬
inea. Duo quidã cũ alto
nauigarent. cũ alterius na¬
ues & alterius onus esset.
naufragũ quidã natantẽ¬
mnatum. Poftea cum ali¬
quanto plus ipsos quoq
ut dominus nauis cum
idem gubernator. ẽẽt.
quȩ religata naui cohȩ¬
rebat. & inde quantũ po¬
tuit naui opitulabatur :
ille aut̃ cuius merces
erant ingladiũ ibidem
fragus uͦ ad gubernacula
accessit. nauem regebat
ingladium incubuerat
leuit̃ saucius. ex uulnere
recreatus . ẽ. Nauem cum
onere hoꝵ trium uixta
scriptã legẽ quisq suam
dixit Et hic ex scripto
quȩstio nascitur. cuius sit
nauis. Definitionib: adhi¬
bitis quid sit relinquere
nauem & quid sit rema¬
nere innaui
Itẽ ambiguitas sȩpe inscrip¬
ta lege facit quȩstionẽ.
hoc modo. Meretrix coro¬

Expanded text:
sit controversia? Nam scripti sit controversia? Nam scripti controversia est ea, quae ex scripta lege nascitur, hoc modo. LEX: Qui in adversa tempestate navem reliquerint, omnia amittant, et eorum sint onera et navis, qui in ea remanserint. Duo quidam, dum in alto navigarent, cum alterius navis, et alterius onus esset, naufragum quemdam natanteunt. Postea, cum aliquanto plus ipsos quoqueut dominus navis, cum idem gubernator esset, quae religata navi cohaerebat, et inde, quantum potuit, navi opitulabatur. Ille autem, cujus merces erant, in gladium ibidem fragus vero ad gubernacula accessit, navem regebat.in gladium incubuerat, leviter saucius, ex vulnere recreatus est. Navem cum onere, horum trium juxta scriptam legem quisque suam dixit. Et hic ex scripto quaestio nascitur, cujus sit navis, diffinitionibus adhibitis, quid sit relinquere navem, et quid remanere in navi? Item ambiguitas saepe in scripta lege facit quaestionem, hoc modo: Meretrix coro
Abbreviated transcription (Latin):
citũ Accusatur aquibusdã
reus. eẽ. maiestatis Hic
defacto & facti nomine
conuenit int̃ ambas partes.
sed quale sit factũ quęrit᷑
hoc modo. utrũ satnus. ẽẽt.
amittere milites. an ad
hanc conditionẽ turpisũ¬
mã uenire Cuiꝰ constitu¬
tionis plures sunt partes :
de quib post dicemus. In
quarta constitutione quã
beat qui fecit. aut eo tem¬
pore uł eo modo aut eolo¬
co aut cũ illis cũ quib fecit.
ut si orestes accusetur clite
R. Statu causẽ inuento. quomͦ.
tc̃ status ipse considandus . ẽͦ¬
A. Constitutione cause reꝑta.
statĩ placet considerare
utrũ quȩstio causȩ simplex
sit anconiuncta. Simplex
est quȩ unã inse continet
questionẽ hoc modo Corin¬
thiis bellũ indicamꝰ annon
cto Utrũ carthago dirua¬
tur. an carthaginensibus
reddat᷑. aneo colonia deducat.
k. Sed legales nunc constititi¬
ones exemplis confirma.¬
A. Considerandũ. ẽ. si sicut iã
dixi: inratione aninscripto

Expanded text:
citum. Accusatur a quibusdam citum. Accusatur a quibusdam reus esse majestatis. Hic de facto et de facti nomine convenit inter ambas partes; sed quale sit factum quaeritur, hoc modo: Utrum satius esset amittere milites, an ad hanc conditionem turpissimam venire? Cujus constitutionis plures sunt partes, de quibus dicemus infra. In quarta constitutione, quambeat, qui fecit, aut eo tempore, aut eo modo, aut loco, aut cum illis cum quibus fecit? Ut si Orestes accusetur ClytemCAR. Statu causae invento, quomodo tunc status ipse considerandus est?--ALB. Constitutione causae reperta statim placet considerare, utrum quaestio causae simplex sit, an conjuncta. Simplex est, quae unam in se continet quaestionem, hoc modo: Corinthiis bellum indicam  Ms., cto: Utrum Carthago diruatur, an Carthaginensibus reddatur, an eo colonia deducatur? 316 CAR. Sed legales nunc constitutiones exemplis confirma.--ALB. Considerandum est sicut jam dixi, in ratione, an in scripto
Abbreviated transcription (Latin):
Et hȩc prima controuersia
quȩ infacto stat. dicit᷑ con¬
iecturalis constitutio: quia
coniecturis exploranda res¬
est. sĩ fecisset annon At cũ
de facto conuenit : litiga¬
tores tũ sẽpe nominis con¬
trouersiã introducunt. qr
accusator augere crim̃ ex
nomine nititur. & defensor
minuere. Ut si quis sacrum:
ex priuato subripuerit: utrũ
fur sit nominandus ansacri¬
legus. Defensor uult furẽ
.ẽẽ. quia fur quadruplum
soluit: accusator sacrilegũ.
quia sacrilegus capite ple¬
ctitur. Et hȩc constitutio
diffinitiua dicit᷑ : qr & quid
sit fur. & quid sacrilegus diffi¬
niendũ. ẽ. ratione. Et uiden¬
dũ incuiꝰ diffinitionẽ cadat.
qui sacrũ depriuato loco
subripuit. Si uͦ int̃ accusato¬
rem & defensorẽ conuenit
defacto & de nomine facti.
tũ querenda . ẽ. estimatio
facti. id.ẽ. quale sit factũ.
iustũ aniniustũ. utile an
inutile Et hȩc constitutio
nus cũ obsĩderet᷑ ab inimi¬

Expanded text:
Et haec prima controversia, Et haec prima controversia, quae in facto constat, dicitur conjecturalis constitutio, quia conjecturis res exploranda est si fecisset, an non. At cum de facto convenit inter litigatores, tunc saepe nominis controversiam introducunt, quia accusator augere crimen ex nomine nititur, et defensor minuere; ut, si quis sacrum e loco privato subripuerit, utrum fur sit nominandus, an sacrilegus? Defensor ait, furem esse, quia fur quadruplum solvit: accusator sacrilegum, quia sacrilegus capite plectitur. Et haec constitutio diffinitiva dicitur; quia quid sit fur, et quid sacrilegus diffiniendum est ratione; et videndum, in cujus diffinitionem cadat, qui sacrum de privato loco subripuerit. Si vero inter accusatorem et defensorem convenit de facto et de nomine facti, tunc quaerenda est aestimatio facti, id est, quale sit factum, justum an injustum, utile an inutile. Et haec constitutio nus, cum obsideretur ab inimi
Abbreviated transcription (Latin):
rit. infacto quid fecerit.
intempore quando fecissẽt.
in loco ubi factũ sit. inmo¬
do quomͦ fieri potuisset.
in occasione cur facere uo¬
luisset : infacultate siei
suppeditaret potestas facien¬
Frustra enĩ quȩris in contro¬
uersiis qͥd factũ sit. si ꝑsona
facientis deerit. Et iterum
ꝑsonã frustra ostendis. si fa¬
Ctũ non aderit ꝑsonȩ ltẽ
talis res fieri non potuit. Itẽ
non eo modo fieri potuit
ut asseris : nec idõ facere
uoluit. Nec talis homo talẽ
habuit potes tatẽ. ut hoc
facere potuisset.
K Loci controuersiarũ quot s̃:¬
Aloci controuersiarũ quos
rethores status causarum
appellant id . ẽ. ubi quȩstio
consistit & primũ non con¬
uenerit : int̃ partes sunt
rationales aut legales
R. Quot sunt rationales .¬
A. Quattuor. id ẽ. facti. aut
nominis. aut qualitatis. aut
trans lationis
K. Singuloꝵ exempla profer¬
A Prima ẽ. facti ipsius contro¬
uersia. ut est. fecis ti ͦ ñ feci

Expanded text:
rit; in facto quid fecerit; rit; in facto quid fecerit; in tempore, quando fecerit; in loco, ubi factum sit; in modo, quomodo fieri potuisset; in occasione, cur facere voluisset; in facultate, si ei suppeditaret potestas facienFrustra enim in controquid factum sit, si persona facientis deerit. Et iterum personam frustra ostendis, si factum non aderit personae. Item talis res fieri non potuit, item non eo modo fieri potuit, ut asseris, nec ideo facere voluit, nec talis homo talem habuit potestatem, ut hoc facere potuisset. CAR. Loci controversiarum quot sunt?--ALB. Loci controversiarum, quos rhetores status causarum appellant, id est, ubi quaestio consistit et primum non convenerit inter partes, sunt rationales, aut legales. CAR. Quot sunt rationales?--ALB. Quatuor, videlicet facti, aut nominis, aut qualitatis, aut translationis. CAR. Singulorum exempla profer.--ALB. Prima est facti ipsius controversia; ut est: Fecisti; non feci.