comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
domũ non manufactã ȩternã in cęlis
Et enim in hoc ingemiscimꝰ. habitacu¬
lum nr̃m quod desuꝑ est suscipere cupi¬
entes. si tamen induti non nudi inuenia
mur. Et enĩ qui sumꝰ in hac habitatio¬
ne ingemiscimꝰ grauati. in quo nolumꝰ
expoliari. s suꝑuestiri. ut absorbeat᷑ mor¬
talium uita. Quid ergo cupimꝰ. nisi
non ita esse ut nc̃ sumꝰ: Et quid inge¬
miscimus nisi penitendo quia ita su-¬
mus: Sed d̾o non ita erimꝰ. nisi terrena
domo resoluta cȩlestẽ habitationẽ & in a-¬
nimo & corpore totius hominis immuta¬
tione sortiamur. Quappter & sc̃s iob ñ
air temptationẽ esse in hac uita. sed
hac ipsam uitam temptationẽ ẽt̃ dixit.
ita loquens. Nunquid non tempta¬
tio est uita hominis suꝑ terrã: Quo
in loco etiam misterium lapsi homi¬
nis mirabiliter tetigir dicens. Tamqũã
seruus fugiens dm̃ suum & consecutꝰ
umbrã. Nonenim hȩc uita dicenda

Expanded text:
domum non manu factam aeternam in caelis. domum non manu factam aeternam in caelis. Etenim in hoc ingemescimus, habitaculum nostrum quod de caelo est superindui cupientes; si tamen et induti, non nudi inumur. Etenim qui sumus in hac habitatione, ingemiscimus gravati, in quo nolumus spoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur mortale a vita . Quid ergo cupimus, nisi ita non esse ut nunc sumus? et quid ingemiscimus, nisi poenitendo quia ita sumus? Sed quando ita non erimus, nisi terrena domo resoluta, ut coelestem habitationem et animo et corpore totius hominis immutatione sortiamur? Quapropter et sanctus Job non ait esse tentationem in hac vita, sed hanc ipsam vitam tentationem dixit esse, ita loquens: Numquid non tentatio est vita humana super terram? Quo in loco etiam mysterium lapsi hominis mirabiliter tetigit dicens: Tanquam servus fugiens dominum suum, et consecutus umbram . Non enim haec vita dicenda
Abbreviated transcription (Latin):
licitate uersemur. penitere nos de¬
bere huiꝰ uitȩ. ut ad illam incorrupti¬
onẽ tota auiditate curramus. In de
est enim. quod etiã apłs ait. Qu̾adiy
sumus in corpore. ꝑegrinam᷑ a dño.
Per fidem enim ambulamus. ñ per
speciem. Quis ergo festinat atq optat¬
ad patriam remeare. ꝙ illam speciem
quȩ ẽ facie ad faciem contemplari nͥ
quẽ ꝑegrinationis suȩ pęnituerit:
Ex quo dolore penitentis. etiam uox
illa miserabilis erumpitq sonat.
Heume qm̃ ꝑegrinatio mea longuiqͣ
facta est. Et ne putes non dum fidelem
ista loqui. uide quid sequat᷑. In habita¬
ui cum tabernaculis cedar. Cum his
qui oderunt pacem erã pacificus cum
loquerer eis expugnabant me ualde.
Non solum hominis fidelis. sed enã
euangłistȩ firmissimi & martyris fortis¬
simi hȩc uerba sunt. Nam inde ẽ etiã
illud ciusdem apłi. Scimus enĩ quia
& si terrena nr̃a domꝰ huiꝰ habitationis
resoluatur. edificationẽ habemꝰ ex dõ

Expanded text:
licitate versemur, poenitere tamen nos delicitate versemur, poenitere tamen nos debere hujus vitae, ut ad illam incorruptionem tota aviditate curramus? Inde est enim quod etiam Apostolus ait: Quamdiu sumus in corpore, peregrinamur a Domino: per fidem enim ambulamus, non per speciempatriam remeare, et illam speciem quae est facie ad faciem contemplari, nisi quem peregrinationis suae poenituerit? Ex quo dolore poenitentis, etiam vox illa miserabilis erumpit et sonat: Heu me! quoniam peregrinatio mea longinqua facta est. Et ne putes nondum fidelem ista loqui, vide quid sequitur: Inhabitavi in tabernaculis Cedar: cum his qui oderunt pacem, eram pacificus; cum loquerer eis, impugnabant me valde . Non solum hominis fidelis, sed etiam evangelistae firmissimi et martyris fortissimi haec verba sunt. Nam inde est etiam illud Apostoli: Scimus enim, quia et si terrena nostra domus hujus habitatioresoluatur, aedificationem habemus ex Deo,
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i. lalis ab ipso dño imꝑabat᷑ cum
diceret. Penitentiam agite. appropinqͣ
bit regnum cęloꝵ. De hac etiam ioħs
baptista plenꝰ sp̃u scõ precursor & p̃pa¬
rator uiȩ dñi ita dicit. Generatio uipe-¬
rarum. quis uobis ostendit fugere a
uentura ira : facite gͦ fructum dignum
pęnitentiȩ.
ltera uͦ penitentia ẽ cuiꝰ ꝑactio
ꝑ totam uitam istã qua in carne mor¬
tali degimus ꝑpetua supplicationis
humilitate subeunda est. Prima quia
nemo uit̾a ȩternam incorruptibiłe
immortalemq desiderat. nisi eũ uitȩ
huiꝰ temporalis corruptibilis morta¬
lisq pęniteat. Non enim sic quisq
in uitam nouam ꝑ scĩficationẽ bapti¬
sini nascit᷑. ut quẽ ad modũ deponit
omĩa peccata prȩterita. ita etiã statim
mortalitatẽ ipsam carnis corruptio¬
ut illud quod scriptum ẽ quod etiã
sum multa cogitantẽ. Quod tunc
in illa beatitudine quia non erit
cum absorbebit᷑ mors inuictoriã. qͥs
dubitet in quacumq temporali fe¬

Expanded text:
ipso Domino imperabatur, cum diceret: Poententiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum . De hac etiam Joannes Baptista, plenus Spiritu sancto, praecursor et praeparator viae Domini ita dicit: Generatio viperarum, quis ostendit vobis fugere a ventura ira? Facite ergo fructum dignum poenitentiltera vero poenitentia est, cujus actio per totam istam vitam, qua in carne mortali degimus, perpetua supplicationis humilitate subeunda est. Primo, quia nemo vitam aeternam, incorruptibilem, immortalemque desiderat, nisi eum vitae hujus temporalis, corruptibilis, mortalisque poeniteat. Non enim sic quisque in vitam novam per sanctificationem Baptismi nascitur, ut quemadmodum deponit ibi omnia peccata praeterita, ita etiam statim mortalitatem ipsam carnis corruptiout illud quod scriptum est, quod etiasum multa cogitantem . Quod tunc in illa beatitudine quia non erit, cum absorbebitur mors in victoriam ; quis dubitet in quacumque temporali fe
Abbreviated transcription (Latin):
mo constituta: quando quide uirtus ẽ:
Unde a iuolento stupratore nec ipsa
eripi potest. Quicquid igitur erepturꝰ
erat ille qui occiditur: id totum in nr̃a¬
potestate non est. Quare qũ eadmodum
nr̃m appellandum sit: non intelligo.
Quappter legem quidem non reprehen¬
do. quȩ tales ꝑmittit interfici: sed quo
pacto istos defendam qui interficiunt.
inuenire possum cur hominib defen

Expanded text:
mo constituta, quandoquidem virtus est? mo constituta, quandoquidem virtus est? unde a violento stupratore eripi nec ipsa potest. Quidquid igitur erepturus erat ille qui occiditur, id totum in potestate nostra non est: quare quemadmodum nostrum appellandum sit, non intelligo. Quapropter legem quidem non reprehendo, quae tales permittit interfici; sed quo pacto istos defendam qui intinvenire possum, cur hominibus defen
Abbreviated transcription (Latin):
ferri potest. Non enim siquis uerbi
causa tyrannicam potestatẽ nactus
ab aliquo cui hoc conducit prȩtium
accipiat. ut statuat nulli licere uel
ad coniugium feminã rapere ꝓpterea
mala lex erit. quia ille iniustus atq
corruptus hanc tulit. Potest ergo illi
legi. quȩ tuendoꝵ ciuium causa ium
hostilem eadem ui repelli iubet. sine
libidine obtemperari. Et de om̃ib mi-¬
nistris qui uire atq ordine potestatib
quibq subiecti sunt: id dici potest.
ed illi homines. lege inculpata quomͦ
inculpati queant ẽẽ ñ uideo. Non enĩ
eos lex cogit occidere. sed relinquit in
potestate. Liberum eis itaq est. neminẽ
necare ꝓhis rebus quas inuiti possum
amittere. & obhoc amare non debent.
De uita enim fortasse cuipiam sit dubiũ
utrum animȩ nullo pacto auferatur.
dum hoc corpus interimitur. Sed si au-¬
ferri potest. contempnenda ẽ. Si non pot̃.
nichil metuendum. De pudicitia uero
quis dubitauerit. quin ea sit in ipso ani-¬

Expanded text:
ferri potest. Non enim si quis, verbi causa, tyrannicam potestatem nactus, ab aliquo cui hoc conducit, pretium accipiat, ut statuat nulli licere vel ad conjugium feminam rapere, propterea mala lex erit, quia ille injustus atque corruptus hanc tulit. Potest ergo illi legi quae tuendorum civium causa vim hostilem eadem vi repelli jubet, sine libidine obtemperari: et de omnibus ministris, qui jure atque ordine potestatibus quibusque subjecti sunt, id dici potest. Sed illi homines lege inculpata, quomodo inculpati queant esse, non video: non enim lex eos cogit occidere, sed relinquit in potestate. Liberum eis itaque est neminem necare pro iis rebus quas inviti possunt amittere, et ob hoc amare non debent. De vita enim fortasse cuipiam sit dubium, utrum animae nullo pacto a uferatur, dum hoc corpus interimitur: sed si auferri potest, contemnenda est; si non potest, nihil metuendum. De pudicitia vero quis dubitaverit, quin ea sit in ipso ani
Abbreviated transcription (Latin):
tuens hominem occidit: cupit utiq
sine metu uiuere. AEt paruum tibi
Magnum bonum est. sed hoc illi ho¬
micidȩ ꝑfacinus suum ꝓuenire nul¬
lomodo potest. Ason quero quid
ei ꝓuenire possit. sed quid ipse cupiat.
Cerde enim bonum cupit. qui cupit
uitam metuliberã. Et idcirco ista cu¬
piditas culpanda non ẽ. Alioquin
om̃s culpabimꝰ amatores boni. Prouide

Expanded text:
tuens hominem occidit, cupit utique tuens hominem occidit, cupit utique sine metu vivere. A. Et parvum tibi Magnum bonum est, sed hoc illi homicidae per facinus suum provenire nullo modo potest. A. Non quaero quid ei provenire possit, sed quid ipse cupiat. certe enim bonum cupit, qui cupit vitam metu liberam; et idcirco ista cupiditas culpanda non est; alioquin omnes culpabimus amatores boni. Proinde
Abbreviated transcription (Latin):
esse. si cui etiam non contingat facultas
concumbendi cum coniuge aliena. pla¬
num tamen aliquo modo sit id eum
cupere. & si potestas detur esse facturũ.
non minꝰ reus est qu̾ã si in ipso facto
deprehenderetur. D Nichil est om̃ino
manifestius. ꝙ iam uideo non opus ẽẽ
longa sermocinatione. ut michi de ho¬
micidio & sacrilegio. ac ꝓrsus de om̃ibꝰ
peccatis ꝑsuadeatur. Clarum est enim
iam nichil aliud quã libidinem in toto
istam libidinem alio nomine cupidi¬
tatem uocari: Dscio. A Quid inter
hanc & metum. nichilne interesse. an
aliquid putas: dImmo plurimum
hȩc ab inuicem distare arbitror. ACre¬
do te obhoc arbitrari. quia cupiditas
appetit. metus fugir. D Est ita ut dicis.
AQuid si ergo quispiam non cupidi¬
tate adipiscendȩ alicuiꝰ rei. sed metuens
ne quid ei mali accidat hominẽ occi¬
derit: num homicida iste non erit᷑
DErit quid̾e. sed non ido factũ hoc cu¬
piditatis dñatu caret. Nam qui me¬

Expanded text:
esse, si cui etiam non contingat facultas esse, si cui etiam non contingat facultas concumbendi cum conjuge aliena, planum tamen aliquo modo sit id eum cupere, et si potestas detur facturum esse, non minus reus est, quam si in ipso facto deprehenderetur. E. Nihil est omnino manifestius, et jam video non opus esse longa sermocinatione, ut mihi de homicidio et sacrilegio, ac prorsus de omnibus peccatis persuadeatur. Clarum est enim jam nihil aliud quam libidinem in toto istam libidinem alio nomine cupididatem vocari? E. Scio. A. Quid? inter hanc et metum nihilne interesse, an aliquid putas? E. Imo plurimum haec ab invicem distare arbitror. A. Credo te ob hoc arbitrari, quia cupiditas appetit, metus fugit. E. Est ita ut dicis. A. Quid si ergo quispiam non cupiditate adipiscendae alicujus rei, sed metuens ne quid ei mali accidat, hominem occiderit? num homicida iste non erit? E. Erit quidem, sed non ideo factum hoc cupiditatis dominatu caret: nam qui me
Abbreviated transcription (Latin):
pati nolit. Quam obrem aliud tibi
querendum ẽ. unde adulterium malũ¬
esse conuincas. D Eo michi uidetur
malum. quod huiꝰ criminis homines
sepe uidi damnari. A Quid ꝓpter re¬
cte facta. nonne homines plerumq
damnati st̃ : Recense historiã. ne te ad ali¬
os libros mittã. eãipsã quȩ diuina aucto¬
ritate p̃cellit iam inuenies qͣm male de apo¬
stolis & de om̃ib martirib sentiamꝰ. si pla¬
cet nob̾ dãnationẽ certũ indiciũ eẽ male¬
facti. cũ illi om̃s damnatione digni ꝓpter
confessionẽ suã iudicati st̃. Quãobrẽ si qͥc¬
quid damnatur malum est: malũ erat
illo tempore credere in xp̃m. et
ipsam confiteri fidem. Si autẽ non
omne malum ẽ. quod damnatur.
quere aliud unde adulterium malũ
ẽẽ doceas. D Quid tibi respondeam
in adulterio malum est. Sed dum tu foris
in ipso facto quod iam uideri potest ma-¬
lum quęris: pateris angustias. Nam ut
intelligas libidinem in adulterio malũ

Expanded text:
pati nolit. Quamobrem aliud tibi pati nolit. Quamobrem aliud tibi quaerendum est, unde malum esse adulterium convincas. 7. E. Eo mihi videtur malum, quod hujus criminis homines vidi saepe damnari. A. Quid, propter recte facta nonne homines plerumque damnati sunt? Recense historiam, ne te ad alios libros mittam, eam ipsam quae divina auctoritate praecellit; jam invenies quam male de Apostolis et de omnibus martyribus sentiamus, si placet nobis damnationem certum indicium esse malefacti, cum illi omnes damnatione digni propter confessionem suam judicati sint. Quamobrem si quidquid damnatur malum est, malum erat illo tempore credere in Christum, et ipsam confiteri fidem: si autem non omne malum est quod damnatur, quaere aliud unde adulterium malum esse doceas. E. Quid tibi respondeamin adulterio malum est: sed dum tu foris in ipso facto quod jam videri potest, malum quaeris, pateris angustias. Nam ut intelligas libidinem in adulterio malum
Abbreviated transcription (Latin):
adulterũ & querens a nobis cur hoc
malum & damnatione dignum iudice-¬
mus. num ad auctoritatẽ legis confugi¬
endum censes hominib iam non tantũ
credere sed intelligere cupientib. Nam
& ego decũ credo & in concusse credo.
om̃ibusq popłis atq gentib creden¬
dum esse clamo: malum esse adulte¬
rium. Sed nunc molimur id quod in
fidem recepimꝰ. etiam intelligendo sci¬
re ac tenere firmissimum. Considera
itaq quantum potes. & renuntia mͥ.
quanam ratione ad ulterium malum
ẽẽ cognoueris. D Hoc scio malum
ẽẽ: quod ipse hoc in uxore mea pati
nollem. Quis quis autẽ alteri facit
quod sibi fieri non uult. male utiq
facit. A Quid si cuiuspiam libido sit¬
ea ut uxorem prebeat alteri. libent̃q
abeo corrumpi patiatur. in cuiꝰ uxorẽ
uicissim cupit parem habere licentiã.
nichilne malefacere tibi uidetur: d
lmmo plurimum. AAt iste non illa
regula peccat. Non enĩ id facit. quod

Expanded text:
adulterii, et quaerens a nobis cur hoc adulterii, et quaerens a nobis cur hoc malum et damnatione dignum judicemus; num ad auctoritatem legis confugiendum censes hominibus, jam non tantum credere, sed intelligere cupientibus? Nam et ego tecum credo, et inconcusse credo, omnibusque populis0 atque gentibus credendum esse clamo, malum esse adulterium: sed nunc molimur id quod in fidem recepimus, etiam intelligendo scire ac tenere firmissimum. Considera itaque quantum potes, et renuntia mihi, quanam ratione adulterium malum esse cognoveris. E. Hoc scio malum esse, quod hoc ipse in uxore mea pati nollem: quisquis autem alteri facit quod sibi fieri non vult, male utique facit. A. Quid, si cujuspiam libido ea sit, ut uxorem suam praebeat alteri, libenterque ab eo corrumpi patiatur, in cujus uxorem vicissim parem cupit habere licentiam? nihilne mali facere tibi videtur? E. Imo plurimum. A. At iste non illa regula peccat: non enim id facit quod
Abbreviated transcription (Latin):
nichilo creauerit om̃ia. de se autẽ ñ crea¬
rit sed genuerit. quod sibi par esset. quẽ
filium dĩ unicum dicimus. Quem cum
planius enuntiare conamur: đi uirtu¬
tem & dĩ sapientiam nominamꝰ. ꝑ qũã
fecit omĩa quȩ de nichilo facta sunt.
Quib constitutis. ad intelligentiam
mala faciamus. Priꝰ ergo discutien¬
dum est quid sit malefacere. Qua de re
tibi quid uideatur. exꝓme. Quod si non
potes totum simul breuiter uerbis com¬
p̃hendere. saltim particulatim male¬
facta ipsa commemorando.sententiao
tuam notam fac michi. DaAdulteria
& homicidia & sacrilegia ut omittã
cȩtera. quib enumerandis uł tempus
uł memoria non suppetit. quis est cui ñ
malefacta uideant᷑: ADic ergo prius cur
ad ulterium malefieri putes. An quia id
facere lex uetat: D Non sane ideo ma¬
lum est quia uetat᷑ lege sed ideo uetat᷑
lege quia malum ẽ. N Quid si quispiã
nos exagitet exaggerans delectationes

Expanded text:
nihilo creaverit omnia; de se autem non creavenihilo creaverit omnia; de se autem non creaverit, sed genuerit quod sibi par esset, quem Filium Dei unicum dicimus, quem cum planius enuntiare conamur, Dei Virtutem et Dei Sapientiam nominamus, per quam fecit omnia, quae de nihilo facta sunt. Quibus constitutis, ad intelligentiam male faciamus: prius ergo discutiendum est quid sit male facere; qua de re tibi quid videatur exprome. Quod si non potes totum simul breviter verbis comprehendere, saltem particulatim malefacta ipsa commemorando, sententiam tuam notam fac mihi. E. Adulteria et homicidia et sacrilegia, ut omittam caetera, quibus enumerandis vel tempus vel memoria non suppetit, quis est cui non male facta videantur? A. Dic ergo prius, cur adulterium male fieri putes; an quia id facere lex vetat? E. Non sane ideo malum est, quia vetatur lege; sed ideo vetatur lege, quia malum est. A. Quid, si quispiam nos exagitet, exaggerans delectationes
Abbreviated transcription (Latin):
nisi credideritis non intelligetis: te¬
nere nos bene nobis conscii sumꝰ. Cre-¬
dimus autẽ ex uno dõ esse om̃ia quȩ
sunt: & tamen non esse peccatoꝵ aucto¬
rem dm̃. Mouet autẽ animũ si pecca-¬
ta ex his animab stͣ quas d̾s creauit.
illȩ autẽ animȩ ex dõ: quomͦ non
paruo interuallo peccata referant᷑ in
dm̃. Old nunc plane abste dictum est.
quod me cogitantẽ satis excruciat . & qd̃
ad istam inquifitionẽ coegit & traxit.
AHirili animo esto: & crede quod credis
Nichil enim creditur meliꝰ. etiã si causa
lateat curita sit. Optime namq de deo
existimare. uerissimum ẽ pietatis exordiũ.
Nec quisquã de illo optime existimar
qui non eum om̃ipotentem atꝙ ex
nulla particula commutabilem credit.
bonoꝵ etiam om̃ium creatorem quibus
ipse ẽ prestantior: rectorem quoq iustissi¬
mum eoꝵ om̃ium quȩ creauit. nec ulla
ad utum esse natura mereando quasi
qui non sibi sufficerer. Ex quo fit: ut de

Expanded text:
Nisi credideritis, non intelligetis , teNisi credideritis, non intelligetis , tenere nos, bene nobis conscii sumus. Credimus autem ex uno Deo omnia esse quae sunt; et tamen non esse peccatorum auctorem Deum. Movet autem animum, si peccata ex iis animabus sunt quas Deus creavit, illae autem animae ex Deo, quomodo non parvo intervallo peccata referantur in Deum. 5. E. Id nunc plane abs te dictum est, quod me cogitantem satis excruciat, et quod ad istam inquisitionem coegit et traxit. A. Virili animo esto, et crede quod credis: nihil enim creditur melius, etiamsi causa lateat cur ita sit. Optime namque de Deo existimare verissimum est pietatis exordium; nec quisquam de illo optime existimat, qui non eum omnipotentem, atque ex nulla particula commutabilem credit; bonorum etiam omnium creatorem, quibus est ipse praestantior; rectorem quoque justissimum eorum omnium quae creavit; nec ulla adjutum esse natura in creando, quasi qui non sibi sufficeret. Ex quo fit ut de
Abbreviated transcription (Latin):
Omnis enim qui discit intelligit. &
om̃is qui intelligit benefacit. Qͥsqͥs
igitur querit auctorem ꝑ quem aliquid
discimus. auctorem ꝓfecto ꝑ quem bene
facimus querit. Quappter desine uelle
inuestigare. nescio quem malum doctorẽ.
Sienim malus ẽ. doctor non est. si doctor
cogis ut fatear non nos discere malefa-
rm cere. dic michi unde male faciamꝰ. Afam
questionẽ moues quȩ me admodũ adole¬
scentem uehementer exercuit: & fatiga¬
tum in hereticos impulit. atq deiecit.
Quo casu ita sum afflictus. & tantis ob-¬
rutus acerus manium fabularum.
ut nisi michi amor inueniendi ueri
opem diuinam impetrauisset: emergere
inde atq in ipsam primã querendi li-¬
bertatẽ respirare non possem. Et qm̃
mecum sedulo actũ ẽ ut ista quȩstione
liberarer: eo tecum agam ordine. quem
secutus euasi. Aderit enim ds. & nos
intelligere quod credidimus faciet.
Prȩscriptum enĩ ꝑ ꝓpħam gradũ qui ait.

Expanded text:
omnis enim qui discit, intelligit; et omnis enim qui discit, intelligit; et omnis qui intelligit, bene facit: quisquis igitur quaerit auctorem, per quem aliquid discimus, auctorem profecto per quem bene facimus, quaerit. Quapropter desine velle investigare nescio quem malum doctorem. Si enim malus est, doctor non est: si doctor cogis ut fatear non nos discere male facere, dic mihi unde male faciamus. A. Eam quaestionem moves, quae me admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in haereticos impulit, atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis obrutus acervis inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem divinam impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quaerendi libertatem respirare non possem. Et quoniam mecum sedulo actum est, ut ista quaestione liberarer, eo tecum agam ordine quem secutus evasi. Aderit enim Deus, et nos intelligere quod credidimus, faciet. Praescriptum enim per prophetam gradum, qui ait,
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ. quęris. Aut si discuntur mala. ui¬
tanda non facienda discunt᷑. ex quo ma-¬
le facere nichil est. nisi a disciplina de¬
uiare. UProrsus ego duas ẽẽ discipli
nas puto. unam ꝑ quam benefacere.
aliam ꝑ qũa malefacere discimꝰ. Sed cũ
quereres utrum disciplina bonum eẽt.
ipsiꝰ boni amor intentionem meam
rapuit ut illam disciplinã intuerer
quȩ benefaciendi ẽ. ex quo bonum esse
respondi. Nunc autẽ ammoneor esse
aliam quam ꝓculdubio malum esse
confirmo. & cuius auctorem reguiro.
A Saltem intelligentiam non nisi bo¬
num putas: DIstam plane ita bonã
puto.ut non uideam quid in homine
possit esse p̃stantiꝰ. nec ullomͦ dixerim
aliquam intelligentiã malam eẽ pos¬
se. A Quid. cũ docet᷑ quisq siñ intelli¬
gat. poterit ne tͥ doctus uideri.
no non poterit. A Si ergo om̃is intelli-¬
gentia bona ẽ. nec quisquã qui non in-¬
telligit discit: omĩs qui discit bene facit

Expanded text:
mus, quaeris; aut si discuntur mala, vimus, quaeris; aut si discuntur mala, vitanda non facienda discuntur. Ex quo male facere nihil est, nisi a disciplina deviare. 3. E. Prorsus ego duas disciplinas esse puto; unam per quam bene facere, aliam per quam male facere discimus. Sed cum quaereres utrum disciplina bonum esset, ipsius boni amor intentionem meam rapuit, ut illam disciplinam intuerer, quae bene faciendi est, ex quo bonum esse respondi: nunc autem admoneor esse aliam, quam procul dubio malum esse confirmo, et cujus auctorem requiro. A. Saltem intelligentiam non nisi bonum putas? E. Istam plane ita bonam puto, ut non videam quid in homine possit esse praestantius; nec ullo modo dixerim aliquam intelligentiam malam esse posse. A. Quid? cum docetur quisque, si non intelligat, poteritne tibi doctus videri? E. Omnino non poterit. A. Si ergo omnis intelligentia bona est, nec quisquam qui non intelligit, discit; omnis qui discit, bene facit:
Abbreviated transcription (Latin):
Qͦd si uerum ẽ. quisnã ille sit a quo pec¬
care didicerimus inquiro. A Aliqͥd
boni existimas es se disciplinã: HQs
audeat dicere malum esse disciplinã:
AQuid si nec bonum nec malum est:
D Michi bonum uidet᷑. A Bene sane.
siquidẽ scientia ꝑ illam datur. aut exci¬
tatur. Nlec quisquã nisi ꝑ disciplinam
aliquid discit. An tu aliter pũtas: O
Ego ꝑ disciplinam non nisi bona di¬
sci arbitror. AUide ergo. ne non di¬
scantur mala. Nam disciplina nisi
a discendo non dicta est. D Unde gͦ
ab homine fiunt. si non discuntur:
A Eo fortasse quod se a disciplina id est
a discendo auertit. atq ab alienat.
sed siue hoc siue aliud aliquid sit. il¬
lud certe manifestum ẽ. qm̃ disciplina
bonum ẽ. & a discendo dicta est disci¬
plina:. mala disci om̃ino non posse.
Si enim discuntur. disciplina conti¬
nentur. atq ita disciplina non erit
bonum. Bonum ẽ autẽ. ut ipse con¬
cedis. Non igitur discuntur mala.
Et frustra illum a quo malefacere disci¬

Expanded text:
d si verum est, quisnam sit ille a quo peccare didicerimus, inquiro. A. Aliquid boni existimas esse disciplinam? E. Quis audeat dicere malum esse disciplinam? A. Quid, si nec bonum nec malum est? E. Mihi bonum videtur. A. Bene sane; siquidem scientia per illam datur aut excitatur, nec quisquam nisi per disciplinam aliquid discit: an tu aliter putas? E. Ego per disciplinam non nisi bona disci arbitror. A. Vide ergo ne non discantur mala: nam disciplina, nisi a discendo non dicta est. E. Unde ergo ab homine fiunt si non discuntur? A. Eo fortasse quod se a disciplina, id est a discendo avertit atque abalienat: sed sive hoc, sive aliud aliquid sit, illud certe manifestum est, quoniam disciplina bonum est, et a discendo dicta est disciplina, mala disci omnino non posse. Si enim discuntur, disciplina continentur, atque ita disciplina non erit bonum; bonum est autem, ut ipse concedis: non igitur discuntur mala, et frustra illum a quo male facere disci
Abbreviated transcription (Latin):
quia ita est non est bonus. nec habet
in potestate ut bonus sir. siue non ui-¬
dendo qualis esse debeat: siue ui-¬
dendo & non ualendo ẽẽ qualem
debere ẽẽ se uidet: pęnam istam esse
quis dubitet: Om̃is autẽ pęna si
iusta est. peccati pęna est.&. suppliciũ
nominatur. Si autem iniusta pęna
est: qm̃ pęnam es se nemo ambigit.
iniusto aliquo dñante homini im¬
posita est. Porro quia de ommipoten¬
tia di. & iustitia. dubitare dementis
est. iusta hȩc pęna est. & ꝓ peccato
aliquo penditur. Non enim quisꝙͣ
inustus dominator aut surripere
hominem potuit uelut ignorante
do. aut extorquere inuito tanquam
inualidiori uel terrenͣdo. uel conͣfli

Expanded text:
quia ita est, non est bonus nec habet in potestate, ut bonus sit, siue non uidendo, qualis esse debeat, siue uidendo et non ualendo esse, qualem debere esse se uidet. poenam istam esse quis dubitet ? omnis autem poena; si iusta est, peccati poena est et supplicium nominatur. si autem iniusta poena est — quoniam poenam esse nemo ambigit — iniusto aliquo dominante homini inposita est. porro quia de omnipotentia dei et iustitia dubitare dementis est, iusta haec poena est et pro peccato aliquo penditur. non enim quisquam iniustus dominator aut subripere hominem potuit uelut ignoranti deo aut extorquere inuito tamquam inualidiori uel terrendo uel con
Abbreviated transcription (Latin):
tur questio:. Nam si nemo potest sine
sp̃u scõ filium in ueritate ad orare. ꝙ.
in sp̃u scõ adoratur filius. ꝓfecto ue¬
ritas est etiam sp̃s sc̃s: quia cũ in illo
adoratur filius sicut ab eis dictum est.
in ueritate adoratur. At ipse filius ait.
Ego sum ueritas. Ergo & in seipso ado¬
ratur cum in ueritate adoratur. ac
ꝑhoc & in se & in sp̃u scõ ad oratur
filius. Quis autẽ ita sit impius: ut
in de separet patrem: Quomͦ enĩ non
s. illum ad oramus. in quo uiuimꝰ.
mouemur & sumus. Proinde adorari
filium in sp̃u scõ etiam nos dicimus:
adorari autẽ filium ab sp̃u scõ. legant
si possunt.

Expanded text:
tur quaestio? Nam si nemo potest sine tur quaestio? Nam si nemo potest sine Spiritu sancto Filium in veritate adorare, et in Spiritu sancto adoratur Filius, profecto veritas est etiam Spiritus sanctus: quia cum in illo adoratur Filius, sicut ab eis dictum est, in veritate adoratur. At ipse Filius ait: Ego sum veritas . Ergo et in se ipso adoratur, cum in veritate adoratur. Ac per hoc et in se et in Spiritu sancto adoratur Filius. Quis autem ita sit impius, ut inde separet Patrem? Quomodo enim non et in illo adoramus, in quo vivimus, movemur et sumus ? Proinde adorari Filium in Spiritu sancto, etiam nos dicimus: adorari autem Filium ab Spiritu sancto, legant si possunt.
Abbreviated transcription (Latin):
icut nemo potest inquiunt sine filio
Aad patrẽ transire. ita q nemo potest
sine sp̃u scõ filium inueritate ad orare:
quasi ad filium sine patre quisquã
possit uenire. cum ipse dicat. nemo ue¬
nit ad me nisi pater qui me misit tra¬
xerir eum: aut ad spm scm̃ sine patre
& filio ꝑuenire possimꝰ. qui eum nobis
sua conferunt grã. Quid ẽ enim aliud
ad eos uenire. nisi eos habrtantes in
nobis habere: Hoc enim modo & ipsi
ad nos ueniunt. cum ds̃ ubiq sit .&. nul-¬
lo corporali contine atur loco. Ipse sal-¬
uator dicit de se & de patre. Ueniemꝰ
ad eum &. mansionẽ apudeum facie-¬
mus. Et de sp̃u scõ dicit. Nisi ego abie¬
ro. aduocatus non uenier aduos. Qͥd
est quod dicunt sicut nemo potest
sine filio ad patrẽ transire: ita nemo
potest sine sp̃u scõ filium in ueritate
adorare. & deinde subiungunt ergo
in sp̃u scõ adoratur filiꝰ: Nunquid¬
nam hȩc indicant differentiam natu¬
rarum: de qua inter nos & illos uerti¬

Expanded text:
icuti nemo potest, inquiunt, sine Filio ad Patrem transire; ita et nemo potest sine Spiritu sancto Filium in veritate adorare: quasi et ad Filium sine Patre quisquam possit venire, cum ipse dicat, Nemo venit ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit illum ; aut ad Spiritum sanctum sine Patre et Filio pervenire possemus, qui eum nobis sua conferunt gratia. Quid est enim aliud ad eos venire, nisi eos habitantes in nobis habere? Hoc enim modo et ipsi ad nos veniunt, cum Deus ubique sit, et nullo corporali contineatur loco. Ipse Salvator dicit de se et de Patre, Veniemus ad eum, et mansionem apud eum faciemus : et de Spiritu sancto dicit, Nisi ego abiero, advocatus non veniet ad vos . Quid est ergo quod dicunt, Sicuti nemo potest sine Filio ad Patrem transire, ita et nemo potest sine Spiritu sancto Filium in veritate adorare; et deinde subjungunt, Ergo in Spiritu sancto adoratur Filius? Numquidnam haec indicant differentiam naturarum, de qua inter nos et illos verti
Abbreviated transcription (Latin):
arbitrio. sed quęro. utrum ipsum libe¬
rum arbitrium quo peccandi faculta
Sed ut diligentius requiratur: aliud tẽpꝰ
sumendum ẽ. Nam hȩc iam sermoci-¬
natio modum terminumq desiderat.
qua uelim credas magnarũ abditarũq
inuestigationis sagacitate. sed etiam
maiestate rerum.& clarissima luce ue-¬
ritatis. Pietas tantum assit. ut nos di¬
uina ꝓuidentia cursum qu̾e institui¬
mus tenere & ꝑficere ꝑmittat. D Ce¬
do uoluntati tuȩ. & ei meam uidicio
& uoto libentissime adiungo.¬

Expanded text:
arbitrio. Sed quaero utrum ipsum libearbitrio. Sed quaero utrum ipsum liberum arbitrium, quo peccandi facultatsed ut diligentius requiratur, aliud tempus sumendum est. Nam haec sermocinatio modum terminumque jam desiderat; qua velim credas magnarum abditarumqueinvestigationis sagacitate, sed etiam majestate rerum, et clarissima luce veritatis: pietas tantum adsit, ut nos divina providentia cursum quem instituimus, tenere et perficere permittat. E. Cedo voluntati tuae, et ei meam judicio et voto libentissime adjungo.
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ habere conuincimur: oportuerit no¬
bis dari ab eo qui nos fecit. Uidemur
ds̃ etiam malefactoꝵ nr̃oꝵ auctor exi-¬
stimer᷑. A Nullo modo istuc timueris.
tionẽ & eas quȩ sequuntur inter sit.
quantumq illȩ prestent. non modo
possunt. quasi magna & miranda
sectari. Nam hoc uno genere om̃ia ma-¬
lefacta id est peccata michi uidentur.
includi. Tibi autẽ quid uideatur. ex¬
pecto cognoscere. D Est ita ut dicis. Et
assentior peccata om̃ia hoc uno gene¬
re contineri: cum quisq auertitur a di
uinis uereq manentib & ad mutabi¬
lia atq incerta conuertitur. Quȩ qͣnꝙͣ
in ordine suo recte locata sint. & suam
quandam pulchritudinem ꝑagant:
ꝑuersi tamen animi est & in ordina¬
ti eis sequendis subici. quib ad nutũ
suum ducendis. potius diuino ordine
ac iure pręlatus est. Et illud simul mi¬
chi uidere iam uideor absolutum atꝙ
comꝑtum: quod post illam quęstionẽ
strauit. ro facimꝰ ex libero uoluntatis

Expanded text:
tem habere convincimur, oportuerit nobis dari ab eo qui nos fecit. Videmur Deus etiam malefactorum nostrorum auctor existimetur. A. Nullo modo istuc timueris: tionem, et eas quae sequuntur intersit, quantumque illae praestent, non modopossunt, quasi magna et miranda sectari. Nam hoc uno genere omnia malefacta, id est peccata, mihi videntur includi. Tibi autem quid videatur, exspecto cognoscere. 35. E. Est ita ut dicis, et assentior, omnia peccata hoc uno genere covinis vereque manentibus, et ad mutabilia atque incerta convertitur. Quae quamquam in ordine suo recte locata sint, et suam quandam pulchritudinem peragant, perversi tamen animi est et inti, eis sequendis subjici, quibus ad nutum suum ducendis potius divino ordine ac jure praelatus est. Et illud simul mihi videre jam videor absolutum atque compertum, quod post illam quaestionem,stravit, id facimus ex libero voluntatis
Abbreviated transcription (Latin):
ecte. Sed qm̃ & quid ualear ȩterna lex
ut opinor uidere iam cȩpimus. et
quantum lex temporalis inuindicando
ꝓgredi possit inuentum est. & rerum
duo genera ȩternarum & temporaliũ
duoq rursus hominum alioꝵ ȩternas.
alioꝵ temporales sequentium & diligen¬
tium satis aꝑteq distincta sunt: quid au-¬
tem quisq sectandum & amplectendũ
eligat. in uoluntate esse positum consi-¬
stit. nullaq re de arce dominandi rectoq
ordine mentẽ deponi. nisi uoluntate.
ꝙͥ manifestum. non rem ullam cum ea
quisq male utitur. sed ipsum male uten-¬
tem esse arguendum. referamus nof si
placet ad quęstionem in exordio sermo¬
nis huus ꝓpositam . &. uideamus utrũ
soluta sit. Nam querere institueramus
quid sit malefacere. & ꝓpter hoc om̃ia
quȩ dicta sunt diximus. Quo circa licet
nunc animaduertere & considerare.
utrum sit aliud malefacere. qũa negle¬
ctis rebus ȩternis quib ꝑseipsam meis
fruitur. & ꝑseipsam ꝑcipit. & quȩ amans

Expanded text:
ecte: sed quoniam et quid valeat aeterna lex, ut opinor, videre jam coepimus, et quantum lex temporalis in vindicando progredi possit, inventum est; et rerum duo genera, aeternarum et temporalium, duoque rursus hominum, aliorum aeternas, aliorum temporales sequentium et diligentium, satis aperteque distincta sunt: quid autem quisque sectandum et amplectendum eligat, in voluntate esse positum constitit ; nullaque re de arce dominandi, rectoque ordine mentem deponi, nisi voluntate: et est manifestum, non rem ullam, cum ea quisque male utitur, sed ipsum male utentem esse arguendum: referamus nos, si placet, ad quaestionem in exordio hujus sermonis propositam, et videamus utrum soluta sit; nam quaerere institueramus quid sit male facere, et propter hoc omnia quae dicta sunt, diximus. nunc animadvertere et considerare, utrum sit aliud male facere, quam neglectis rebus aeternis, quibus per se ipsam mens fruitur, et per se ipsam percipit, et quae amans
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ fieret idẽipse. Et qͥd opꝰ erat eũ fieri qͥ iam
erat: Aut qͦmͦ fiebat ut eẽt. qͥ iam erat anteꝙͣ
fieret: Porro si ꝑ aliquem alium a pa¬
tre factus est. quis est ipse alius cum
om̃ia ꝑ ipsum facta sunt: Si autẽ a pa-¬
tre ꝑ neminem factus est. quomͦ ꝑ ne-¬
minem aliquid a patre factum ẽ cum
ꝑ filium hoc est ꝑ eius uerbum facta
sunt om̃ĩa :¬

Expanded text:
quem fieret idem ipse. Et quid opus erat eum fieri qui jam quem fieret idem ipse. Et quid opus erat eum fieri qui jam erat? aut quomodo fiebat ut esset, qui jam erat antequam fieret? Porro, si per quem alium a Patre factus est, quis est ipse alius, cum omnia per ipsum facta sint? Si autem a Patre per neminem factus est; quomodo per neminem aliquid a Patre factum est, cum per Filium, hoc est, per ejus Verbum facta sint omnia
Abbreviated transcription (Latin):
responderint quod uolens sit d̃s. eomo¬
do illis inferenda est uanitas sua. qua
dicunt potest prior illo esse uolun-¬
tas eius: quod dicitur stultius.¬
einde dicunt eum uoluntate q pre-¬
cepto patris cęlestia & terrestria.
uisibilia & inuisibilia. corpora &. sp̃s
ex nullis extantib ut essent sua uir-¬
tute fecisse. Ubi ab eis quęrimus. utr̃u
ꝙ ipse a patre ex nullis extantib
factus sit hoc est ex nichilo. Quod si
dicere non audebunt. ergo d̃s est de
deo. non ex nichilo factus a d̾o. Quȩ
res indicat unam ꝙ eandem patris
filiiq naturam. Neq enim homo. pe¬
cus. aiis. piscis. non possunt eiusde
naturȩ gignere filios. ꝙ d̃s non potuit:
Si autem tanto impietatis abrupto
audebunt ire precipites. ut dicant &
unigenitũ filiũ a patre ex nichilo consti¬
tutũ: querant ꝑ quẽ factus sit a patre ex
nichilo filius. Non enĩꝑ seipsũ fieri potuit
tanqͣm iam eẽt anteqͣm fieret. ut eẽt ipse ꝑ

Expanded text:
responderint quod volens sit Deus, eo moresponderint quod volens sit Deus, eo modo illis inferenda est vanitas sua, qua dici potest prior illo esse voluntas ejus: quo quid dicitur stultiust eum voluntate et praecepto Patris, coelestia et terrestria, visibilia et invisibilia, corpora et spiritus, ex nullis exstantibus, ut essent, sua virtute fecisse. Ubi ab eis quaerimus, utrum et ipse a Patre ex nullis exstantibus factus sit, hoc est, ex nihilo. Quod si dicere non audebunt; ergo Deus est de Deo, non ex nihilo factus a Deo. Quae res indicat unam et eamdem Patris Filiique naturam. Neque enim homo, pecus, avis, piscis, possunt ejusdem naturae gignere filios, et Deus non potuit. Si autem tanto impietatis abrupto audebunt ire praecipites, ut dicant et unigenitum Filium a Patre ex nihilo constitutum; quaerant per quem factus sit a Patre ex nihilo Filius. Non enim per seipsum fieri potuit, tanquam jam esset antequam fieret, ut esset ipse per
Abbreviated transcription (Latin):
erat uerbum. & om̃ia ꝑ ipsum facta
sunt. quia & tempus sine aliquibus
creaturȩ motibus non potest esse. &.
ideo ꝑ illum facta confitemur & tem¬
pora. ꝑ quem facta sunt om̃ia: pro¬
cul dubio coeternus est patri filius:
sed uoluntate patris dicunt constitu¬
tum. nolentes dicere dm̃ de d̾o. ȩqua-¬
lem. genitum. atq ȩternum. Nusquã
autẽ legunt uoluntate patris filiũ
ante omĩa scła constitutum. sed hoc
ꝓpterea dicunt. ut prior illo uideat᷑ uo¬
luntas patris. qua eũ constitutũ uolunt.
ꝙ argum̃tatio eoꝵ talis eẽ solet. Interro¬
gant enĩ utrũ pater filiũ uolens genue-¬
rit. an nolens: ut si responsũ fuerit qͦd
uolens genuerit dicant. prior gͦ ẽ uoluntas
patris. Quod autẽ nolens genuerit:
quis potest dicere: Sed ut nouerint
qũa in ania loquantur: etiam ipsi
interrogandi sunt uttum d̾s pater
uolens an nolens sit ds. Non enim
audebunt dicere nolle se esse dm̃. Si gͦ

Expanded text:
erat Verbum; et, Omnia per ipsum facta erat Verbum; et, Omnia per ipsum facta sunt ; quia et tempus sine aliquibus creaturae motibus non potest esse, et ideo per illum facta confitemur et tempora, per quem facta sunt omnia, procul dubio coaeternus est Patri Filius. Sed voluntate Patris dicunt constitutum, nolentes dicere Deum de Deo aequalem, genitum atque coaeternum. Nusquam autem legunt voluntate Patris Filium ante omnia saecula constitutum. Sed hoc propterea dicunt, ut prior illo videatur voluntas Patris, qua eum constitutum volunt. Et argumentatio eorum talis esse solet: interrogant enim utrum Pater Filium volens an nolens genuerit; ut si responsum fuerit quod volens genuerit, dicant, Prior est ergo voluntas Patris. Quod autem nolens genuerit, quis potest dicere? Sed ut noverint quam inania loquantur, etiam ipsi interrogandi sunt, utrum Deus Pater volens an nolens sit Deus. Non enim audebunt eum dicere, nolle se esse Deum. Si ergo
Abbreviated transcription (Latin):
ti disputa¬
tioni hac
disputatio
tur quidem dm̃. sed dm̃ uerum &.
cum patre unum dm̃ nolunt fate-¬
ri. duos nobis inducunt deos di-¬
uersȩ disparisq naturȩ:. unum
uerum alterum non uerum:con¬
tra illud quod scriptum est. audi
enim si de patre dictum uolunt
est dñs ds̃ noster. Ac ꝑ hoc il¬
lud quod in euangłio scripium
est. ut cognoscant te unum uerũ
hoc eum dixisse accipiendum
est. ur &. te & quem misisti ĩm
xp̃m cognoscant unum uerum dm̃:
quia & de xp̃o dictum est a iohanne
apło. ipse est uerus ds̃ & uita ȩterna.
temq cum dicunt. xp̃m uolun-¬
tate dĩ & patris sui ante om̃ia scła
constitutum: coguntur confiteri fili¬
um patri esse coȩternum. Si enĩ aliqn¬
do pater sine filio fuit: erat ante fi¬
lium aliquod tempuis. quo pater sine
illo solus fuit. Et quomodo erat ante
om̃ia scła filius: antequẽ fuit tempꝰ
quo sine illo erat pater: Porro si ante
omia tempora filius erat: non enim
aliter intelligendum est. in principio

Expanded text:
ti disputationi hac disputationtur quidem Deum, sed Deum verum et cum Patre unum Deum nolunt fateri, duos nobis inducunt deos diversae disparisque naturae; unum verum, alterum non verum: contra illud quod scriptum est, Audi, enim si de Patre dictum volunt est Dominus Deus noster. Ac per hoc illud quod in Evangelio scriptum est, Ut cognoscant te unum verum hoc eum dixisse accipiendum est, Ut te et quem misisti Jesum Christum cognoscant unum verum Deum. Quia et de Christo dictum est a Joanne apostolo, Ipse est verus Deus et vita aeterna . 2. Item cum dicunt Christum voluntate Dei et Patris sui ante omnia saecula constitutum, coguntur confiteri Filium Patri esse coaeternum. Si enim aliquando Pater sine Filio fuit, erat ante Filium aliquod tempus, quo Pater sine illo solus fuit. Et quomodo erat ante omnia saecula Filius, ante quem fuit tempus quo sine illo erat Pater? Porro, si ante omnia tempora Filius erat non enim aliter intelligendum est, In principio
Abbreviated transcription (Latin):
teris capiuntur corꝑis sensib: uel appe-¬
tunt animalia delectata & assumunt:
uel offensa deuitant & respuunt. Hic
autẽ nec uisus. nec auditus. nec olfactꝰ
nec gustatus. nec tactus dici potest. sed
nescio quid aliud quod om̃ib cõmu¬
niter presidet. Quod cum ratione com-¬
prehendamꝰ ut dixi. hoc ipsum tam̃
racionẽ uocare non possum: qm̃ &
bestiis inesse manifestum est. AAgno¬
sco istuc quicquid est: & eum interio¬
rem sensum appellare non dubito.

Expanded text:
teris capiuntur corporis sensibus, vel appeteris capiuntur corporis sensibus, vel appetunt animalia delectata et assumunt, vel offensa devitant et respuunt. Hic autem nec visus, nec auditus, nec olfactus, nec gustatus, nec tactus dici potest, sed nescio quid aliud quod omnibus communiter praesidet. Quod cum ratione comprehendamus, ut dixi, hoc ipsum tamen rationem vocare non possum; quoniam bestiis inesse manifestum est. 9. A. Agnosco istud quidquid est, et eum interiorem sensum appellare non dubito.
Abbreviated transcription (Latin):
rotundas. & siquid huiusmodi est.
nonne & tangendo & uidendo sen-¬
timus. & ideo nec uisui ꝓprie. nec ta-¬
ctui tribui por sunt. sed utriq dIn¬
telligo. Alntelligis ergo & quȩd̃a
singulos sensus habere ꝓpria de
quibus renuntient: & quedam quos¬
ꝑtineat. & quid interse uł om̃s uł
quidam eorum communit̾ habeant:
num possumus ullo eoꝵ sensu duidi¬
care: dNullomodo.Sed quodã interio¬
re. ista duudicant᷑. ANum forte ipsa
est ratio. qua bestiȩ carent: Nam ut
opinor ratione ista comp̃hendimus.:
& ita se habere cognoscimus. O Ma-
gis arbitror nos ratione comp̃hende-¬
re esse interiorem quendam sensum:
ad quẽ ab istis quinq notissimis cun-¬
cta referant᷑. Namq aliud ẽ quo uidet
bestia: & aliud quo ea quȩ uidendo
sentit. uł uitat uł appetit. Iue enĩ sen¬
sus in oculis ẽ: ille autẽ in ipsa intus
anima. quo non solum ea quȩ uiden-¬
tur. sedetiam ea que audiunt᷑ quȩq cȩ-¬

Expanded text:
rotundas, et si quid hujusmodi est, rotundas, et si quid hujusmodi est, nonne et tangendo et videndo sentimus, et ideo nec visui proprie, nec tactui tribui possunt, sed utrique? E. Intelligo. A. Intelligis ergo et quaedam singulos sensus habere propria, de quibus renuntient, et quaedam quosrtineat, et quid inter se vel omnes vel quidam eorum communiter habeant, num possumus ullo eorum sensu dijudicare? E. Nullo modo, sed quodam interiore ista dijudicantur. A. Num fortasse ipsa est ratio, qua bestiae carent? nam, ut opinor, ratione ista comprehendimus, et ita sese habere cognoscimus. E. Magis nos arbitror ratione comprehendere esse interiorem quemdam sensum, ad quem ab istis quinque notissimis cuncta referantur. Namque aliud est quo videt bestia, aliud quo ea quae videndo sentit, vel vitat vel appetit: ille enim sensus in oculis est, ille autem intus in ipsa anima; quo non solum ea quae videntur, sed etiam quae audiuntur, quaeque cae
Abbreviated transcription (Latin):
fateri: uiuere autẽ nullus dixerit. Iam¬
uero quod non uruit: muldominus
intelligit. A Tenemus igitur horum
trium duo deesse cadaueri. unum peco¬
ri nichil homini. D Uerum est. Ałe-¬
nemus etiam id esse in his trib p̾stan¬
tius. quod homo cum duobus cȩteris ha-¬
bet: id est intelligere. Quod habentem:
sequitur & ẽẽ. & uiuere. D Tenemꝰ sane.
ic michi iam utrum illos uulgatis¬
simos corporis sensus habere te noue¬
ris: uidendi. & audiendi. & olfaciendi.
& gustandi. & tangendi. D Noui. A
Quid putas ꝑtinere ad uidendi sensũ.
id est quid putas nos uidendo sentire:ͤ
d Quȩcumq corporalia. Anum etiam
dura. &. mollia. uidendo sentimus:
O Non. A Quid ergo ꝓprie ad oculos
ꝑtinet. quod ꝑ eos sentimus: d Color.
AQuid ad aures: O Sonus. A Quid
ad olfactum: Dodor. A Quid ad gu¬
statum: d Sapor. A Quid ad tattũ:
D Molle uel durum. lene uł aspe¬
rum: & multa talia. A Quid corpo¬
rum formas. magnas. breues. quadras.

Expanded text:
fateri, vivere autem nullus dixerit. Jamfateri, vivere autem nullus dixerit. Jamvero quod non vivit, multo minus intelligit. A. Tenemus igitur horum trium duo deesse cadaveri, unum pecori, nihil homini. E. Verum est. A. Tenemus etiam id esse in his tribus praestantius, quod homo cum duobus caeteris habet, id est intelligere, quod habentem sequitur et esse et vivere. E. Tenemus sane. 8. A. Dic mihi jam utrum illos vulgatissimos corporis sensus habere te noveris, videndi, et audiendi, et olfaciendi, et gustandi, et tangendi. E. Novi. A. Quid putas pertinere ad videndi sensum? id est, quid putas nos videndo sentire? E. Quaecumque corporalia. A. Num etiam dura et mollia videndo sentimus? E. Non. A. Quid ergo proprie ad oculos pertinet, quod per eos sentimus? E. Color. A. Quid ad aures? E. Sonus. A. Quid ad olfactum? E. Odor. A. Quid ad gustum? E. Sapor. A. Quid ad tactum? E. Molle vel durum, lene vel asperum, et multa talia. A. Quid? corporum formas, magnas, breves, quadras,
Abbreviated transcription (Latin):
esses. falli om̃ino non posses: U ꝑge po¬
tius ad cȩtera. A frgo qm̃ manistum ẽ
esse te. nec tibi aliter manifestum ess et
nisi uiueres. id quoq manifestum est
uiuere te. Intelligis ne duo ista esse ueris¬
sima: D Prorsus intelligo. A frgo etiã
hoc tercium manifestum est: hoc est in¬
telligere te. D Manifestum. A Quid
in his tribus tibi uidetur excellere: d
Intelligentia. ACur tibi hoc uidetur:
D Quia cum tria sint hȩc. esse. uiuere.
intelligere: & lapis est. & pecus uiuit.
nec tamen lapidem puto uiuere. aut pecꝰ
intelligere: qui autẽ intelligit. eum & ẽẽ
ꝙ uiuere certissimum est. Quare non
dubito id excellentius uidicare. cui omĩa
tria insunt. quam id cui uel unum de-¬
sit. Nam quod uiuit: utiq & est. sed ñ
sequitur ut etiam intelligat. Qualem
uitam pecoris esse arbitror. Quod autẽ
est: non utiq consequens ẽ. ut & uiuat
& intelligat. Nam esse cadauera possũ

Expanded text:
esses, falli omnino non posses? E. Perge poesses, falli omnino non posses? E. Perge potius ad caetera. A. Ergo quoniam manifestum est esse te, nec tibi aliter manifestum esset, nisi viveres, id quoque manifestum est, vivere te: intelligisne ista duo esse verissima? E. Prorsus intelligo. A. Ergo etiam hoc tertium manifestum est, hoc est intelligere te. E. Manifestum. A. Quid in his tribus tibi videtur excellere? E. Intelligentia. A. Cur tibi hoc videtur? E. Quia cum tria sint haec, esse, vivere, intelligere; et lapis est, et pecus vivit, nec tamen lapidem puto vivere, aut pecus intelligere; qui autem intelligit, eum et esse et vivere certissimum est: quare non dubito id excellentius judicare, cui omnia tria insunt, quam id cui duo vel unum desit. Nam quod vivit, utique et est, sed non sequitur ut etiam intelligat: qualem vitam esse pecoris arbitror. Quod autem est, non utique consequens est ut et vivat et intelligat: nam esse cadavera possum