comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sũ ꝑ castitatẽ impuditicia desecatur.
gitur in xp̃o iħu nec ei reũcisio ualet
ice p̃putiũ corporale: quia in medio.
si inter uitia uirtutesq st̃ posita.¬
sed fides quȩ ꝑ caritatẽ oꝑat᷑. ut et fideᷤ
que reputata est. abrahȩ in iusticia
comꝓbet᷑. et omne opis fidei in carita¬
te ponat᷑ : tota legis et ꝓpħis ex carita¬
te pendentib. In his siquidem duobꝰ
p̃ceptis. diliges dm̃ tuũ. et diliges ꝑri¬
mũ tuũ: saluator asseruit legem ꝓpħãq
consiste. Et paulus in alio loco. E enĩ
ñ adulterab̾ non furaberis. sĩ concupis¬
ces: et si quod ẽ aliud mandatũ. in hoc
sermone recapitulat᷑: diliges ꝓximũ
tuũ sicut te. Si gͦ omne mandatum
recapitulat᷑ in eo quod dictũ ẽ. diligeᷤ
ꝓrimũ tuũ tauquã te. fides aut̃ ꝑ ca¬
ritatẽ in oꝑa ualet: primũ manifestũ
est oꝑationem fidei ꝑ caritatẽ plenitu¬
dinem mandatoꝵ omĩum contineri.

Expanded text:
cum per castitatem impudicitia desecatur. cum per castitatem impudicitia desecatur. Igitur in Christo Jesu nec circumcisio valet, nec praeputium corporale, quia in medio, id est, inter vitia virtutesque sunt positsed fides, quae per charitatem operatur, ut et fides quae reputata est Abrahae in justitiam, comprobetur, et omne opus fidei in charitate ponatur, tota Lege et Prophetis ex charitate pendentibus. In his siquidem duobus praeceptis: Diliges Deum tuum, et diliges proximum, Salvator asseruit Legem Prophetasque consistere. Et Paulus in alio loco: Etenim non adulterabis, non furaberis, non concupisces, et si quod est aliud mandatum, in hoc sermone recapitulatur: Diliges proximum tuum sicut te . Si ergo omne mandatum recapitulatur in eo quod dictum est: Diliges proximum tuum tamquam te, fides autem per charitatem operata valet plurimum, manifestum est operationem fidei per charitatem, plenitudinem mandatorum omnium continere.
Abbreviated transcription (Latin):
tempore quo ȩuangłiũ in toto orbe
radiauit. suꝑflua ẽ circũcisioĩs in¬
iuria quȩ tunc ut cetera qͦque legiꝰ
ualuit. quando et benedictiones car¬
uales legem seruantib spondebant᷑:
hab̾ent orrea. et multa alia quȩ in
repmissioĩbꝰ continent᷑. Nos aut̃ in
rꝑo iħu uałe uolumꝰ et conformari:
id in uera circumeisionẽ. et ñ conci¬
sione iudaica. Neq enĩ qui in aperto
iudeus ẽ. neq manifesta in carne cir¬
cũcisio: s in abscondito iudeus. et cir¬
eũcisio cordis in sp̃u. ñ littera. Nichil
itiq ꝓdest in xp̃o. carnis circũcisio:
s cordis & aurium. quȩ aufert illud
obpbriũ iudeoꝵ. Ecce incͥcũcise aures
ur̃e: et ñ potestis audire. Prodest et¬
circũcisio labioꝵ. quã iuxta humili¬
tatẽ. nec dũ se hab̾e causabat᷑ moys es:
ut in hebreo scriptũ ẽ. Ego aut̃ sum
pͣputiũ habens in labiis. Multũ utili¬
tatis p̃bet et in reb ueneriis circũcisio:

Expanded text:
tempore, quo Evangelium in toto orbe radiavit, superflua est circumcisionis injuria, quae tunc, ut caetera quoque legis, valuit, quando et benedictiones carnales legem servantibus spondebantur. haberent horrea, et multa alia quae in repromissionibus continentur . Nos autem in Christo Jesu valere volumus et confortari, id est, in vera circumcisione, et non in concisione Judaica. Neque enim qui in aperto Judaeus est, neque manifesta in carne circumcisio, sed in abscondito Judaeus, et circumcisio cordis in spiritu, non littera . Nihil itaque prodest in Christo carnis circumcisio, sed cordis et aurium, quae aufert illud opprobrium Judaeorum: Ecce incircumcisae aures vestrae, et non potestis audire . Prodest circumcisio labiorum, quam juxta humilitatem, necdum se habere causabatur Moyses, ut in Hebraico scriptum est: Ego autem sum praeputium habens in labiis. Multum utilitatis praebet, et in rebus venereis circumcisio
Abbreviated transcription (Latin):
ex dõ. qui in principio uos uocauit.s
ex his qui uos postea turbauerunt.
Modiero ferm̃tũ: totã consꝑsionẽ
fermentat. M ale in nrĩs codieib hale¬
tur modicũ fermentũ : totã massam
corrũpit. et sensũ magis quã uerbũ¬
transtulit. Hac aut̃ ipsa sententia
paulus et ad eorinthios utit᷑. ubi p̃¬
cipit eũ qui uxorem patris sui ha¬
tentiȩ. in interitũ et uexationem ent
Ait quippe: non bona ẽ głatio ur̃a
Nescitis qr modicũ fermentũ totam
massam corrũpit: Siue ut iam em̃¬

Expanded text:
ex Deo, qui in principio vos vocavit, sed ex Deo, qui in principio vos vocavit, sed ex his qui vos postea turbaverunt. Modicum fermentum totam conspersionem fermentat. Male in nostris codicibus habetur: Modicum fermentum totam massam corrumpit, et sensum potius intertranstulit. 489 Hac autem ipsa sententia Paulus et ad Corinthios utitur: ubi praecepit eum qui uxorem patris sui haitentiae in interitum et vexationem carnAit quippe: Non bona gloriatio vestra. Nescitis quia modicum fermentum totam massam corrumpit ? sive totam
Abbreviated transcription (Latin):
dens in eoꝵ arbitͥo positũ. obedire uł ñ
obedire: nẽ econtrario asserat ꝑsuasi¬
onẽ et obedientiã eoꝵ. non tam ex ipsis
Melius gͥ et uerius sic legitur: ꝑ¬
suasio ur̃a non ẽ ex eo qui uocauit
uos. Aliud qͥppe dei opus est: aliud
hominũ. Dei opus ẽ uoeare. hominũ.
scripturis liberũ hominis affirmat᷑
arbitriũ ut ibi. si uolueritis & audi¬
eritis me. et iterũ: et nẽ isrł quid
petit a te dñs deus: Et ex hoc locoul
marime comꝓbat᷑. Uerum simpliai¬
ores quique putantes se differe dõ: ut
ꝑsuasio quoq nr̃a in eiꝰ sit potestate :
abstulerunt partem orationis. nec ñ
et sensum contrariũ apło reddidert̃
Siue gͦ in bonã. siue in ma lam pa¬
tem. nec d̾s nec diabolus in causa ẽ
qr ꝑsuasio nr̃a non ẽ ex eo qui uoca¬
uit nos. s ex nob̾. qui uel consentia¬
mꝰ uł ñ consentiamꝰ uocanti. Aliter
Persuasio hȩc quã nẽ sequimini nẽ

Expanded text:
dens in eorum arbitrio positum, vel obedire, vel non dens in eorum arbitrio positum, vel obedire, vel non obedire, nunc econtrario asserat persuasionem et obedientiam eorum, non tam ex ipsis Melius igitur et verius sic legitur: Persuasio vestra non est ex eo qui vocavit vos. Aliud quippe Dei opus est, aliud hominum. Dei opus est, vocare: hominum, scripturis liberum hominis affirmatur arbitrium ut ibi: Si volueritis et audieritis me . Et iterum: Et nunc, Israel, quid petit a te Dominus Deus tuus , et ex hoc loco vel maxime comprobatur. Verum simpliciores quique putantes se deferre Deo, ut persuasio quoque nostra in ejus sit potestate, abstulerunt partem orationis non et sensum contrarium Apostolo reddidere. Sive ergo in bonam, sive in malam partem, nec Deus, nec diabolus in causa est, quia persuasio nostra non est ex eo qui vocavit nos, sed ex nobis, qui vel consentimus, vel non consentimus vocanti. Aliter: Persuasio haec quam nunc sequimini, non est
Abbreviated transcription (Latin):
sint. Sensus aut̃ iste ẽ. Adorabatis
patrem in spũ & ueritate: et de pleni¬
tudine xp̃i accipientes: sciebatis qr
lex data est. tantũ popło ꝑ moysen. &
ñ etiã facta: gr̃a aut̃ et ueritas ñ
solũ data s et facta est ꝑ iñm. Cũ gͥ¬
tã bene curreretis ueritati magis quã
ymaginib seruientes: a quo prediti
doc̾tore ꝑuerso. umbram legis seqͥmi¬
ni et euangłii relinquitis ueritatem:
Seqͥtur. Nemini consenseritis. d qr
nec ingrecis libris nec in his qui in
apłm commnentati sunt hoc seriptum
in uenimꝰ: p̃tereundũ uidetur. Per¬
suasio ur̃a ñ ẽ ex eo qui uocauit uos.
In latinis codicib ita scriptũ repperi:
ꝑsuasio ur̃a ex deo ẽ. qui uocauit uos.
Qđ quidẽ puto ex eo fuisse et non in¬
tellectũ. paulatĩ ob similitudinẽ ex dõ
increuisse ꝓeo qđ ẽ ex eo: s nee sie pot̃
stare sensus. ut quos modo accusauerat.
quare non obedierant ueritati: osten¬

Expanded text:
sint. Sensus autem iste: Adorabatis sint. Sensus autem iste: Adorabatis Patrem in spiritu et veritate, et de plenitudine Christi accipientes, sciebatis, quia Lex data est tantum populo per Moysen, et non etiam facta. Gratia autem et veritas non solum data, sed et facta per Jesumtam bene curreretis, veritati magis quam imaginibus servientes, a quo praepediti doctore perverso, umbram Legis sequimini, et Evangelii relinquitis veritatem? Sequitur. Nemini consenseritis. Sed quia nec in Graecis libris, nec in his qui in Apostolum commentati sunt, hoc scriptum invenimus, praetereundum videtur. Persuasio vestra non est ex eo qui vocavit vos. In Latinis codicibus ita scriptum reperi: Persuasio vestra ex Deo est, qui vocavit vos. Quod quidem puto, ex eo, fuisse, et non intellectum, paulatim ob similitudinem, ex Deo, increbuisse, pro eo quod est, ex eo. Sed nec sic potest stare sensus, ut quos modo accusaverat quare non obedierint veritati, osten
Abbreviated transcription (Latin):
inqͥd dei sapientiã in mysterio que abs¬
condita ẽ : quã nemo pͥncipum huius
scłi cognouit. Quotꝰ quisq nẽ aristote¬
lẽ legit: quanti platonis uł libros no¬
uere uł nom̃: uix in angulis ociosi eos
senes recolunt. Rusticanos uero & pis¬
catores nr̃os: totus orbis loqͥtur: uniu̾sꝰ
mundus sonat. Itaq sermone simplici:
simplicia eoꝵ uerba pandenda sunt. Uer¬
tudine̾ in his uere fuisse sapientiȩ: qͣnta
in scłi litteratis arrogantia et uanitas fuit.
Breuit̾ uob̾ meȩ m̃tis fateor archanũ. Qui
ꝑ me intellecturus est apłm: nolo ut mea
scripta difficult̾ intelligat: et ad int̾p̃tẽ
cognoscendũ: alium querat interp̃tem¬
Sed iam tempus est: ut reliqua ꝓse¬
quamur. Currebatis bene. Quis uõ
impediuit ueritati non obedire: Caᷤ
loco ita interp̃tatꝰ ẽ non crede ueritati.
Qđ quidẽ nos inuetustis eodicib non
haberi in suo loco adnotauimꝰ: licet &
greca exemplaria hoc errore confusa

Expanded text:
inquit, Dei sapientiam in mysterio, quae absinquit, Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est: quam nemo principum hujus saeculi cognovit. Quotusquisque nunc Aristotelem legit? quanti Platonis vel libros novere, vel nomen? Vix in angulis otiosi eos senes recolunt. Rusticanos vero et piscatores nostros totus orbis loquitur, universus mundus sonat. Itaque sermone simplici, simplicia eorum verba pandenda sunt. Vertudinem in his verae fuisse sapientiae, quanta in saeculi litteratis arrogantia et vanitas fuit. Breviter vobis meae mentis fateor arcanum: Qui per me intellecturus est Apostolum, nolo ut mea scripta difficulter intelligat, et ad interpretem cognoscendum, alium quaerat interpretemSed jam tempus est, ut reliqua persequamur. Currebatis bene, quis vos impedivit veritati non obedire? Id quod loco ita interpretatus est, non credere veritati. Quod quidem nos, in vetustis codicibus non haberi, in suo loco annotavimus: licet et Graeca exemplaria hoc errore confusa
Abbreviated transcription (Latin):
stulta sunt huiꝰ mundi elegit d̃s ut
confundat fortia: et ignobilia huiꝰ
mundi et contẽptibilia elegit d̃s. et
quȩ ñ sunt. ut ea quȩ sunt destrueret.
uia enĩ ex creaturarũ ordine uarian¬
te constantia. ñ cognouerat mundus
ꝑ sapientiã dm̃: placuit ꝑ stulticiam
p̃dicationis saluos facere eredentes. ñ
in sapientia uerbi. ut non euaeuaret᷑
crux xp̃i. Ubi enĩ sapiens. uͥ grãmaticus.
ubi causarũ naturaliũ serutatores. nec
in ꝑsuasibilib humane sapientiȩ u̾bis.
sed in ostensione uirtutis et sp̃e: ut fides
credentiũ. ñ eẽt in sapientia hominum
s in uirtute dei. Quã obrem et ipse apłs
ad eosdẽ corinthios loquebat᷑. Et ego ue¬
niens ad uos fr̃s: ueni non ꝑ sublimitatẽ
sermonũ et sapientiȩ ad nuntians uob̾
testimoniũ dnĩ. Non enĩ udieaui me
cifixum. Et ne forsitan putaret᷑ ẽẽ hȩc
dicens insipientiȩ p̃dicator: m̃te p̃saga
qđ opponi poterat euertit. S loquim᷑

Expanded text:
s: et infirma mundi elegit Deus, ut confundat fortia; et ignobilia hujus mundi et contemptibilia elegit Deus, et quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret . Quia enim ex creaturarum ordine, varietate, constantia, non cognoverat mundus per sapientiam Deum, placuit Deo per stultitiam praedicatin sapientia verbi, ut non evacuaretur crux Christi. Ubi enim sapiens, ubi grammaticus, ubi causarum naturalium scrutatores? Nec in persuasibilibus sapientiae verbis, sed in ostensione virtutis et spiritus: ut fides credentium non esset in sapientia hominum, sed in virtute Dei. Quamobrem et ipse Apostolus ad eosdem Corinthios loquebatur: Et ego veniens ad vos, fratres, veni non per sublimitatem sermonum, et sapientiae, annuntians vobis tecifixum . Et ne forsitan putaretur, haec dicens, esse insipientiae praedicator, mente praesaga, quod opponi poterat, evertit. Sed loquimur,
Abbreviated transcription (Latin):
opinionẽ de galatarũ m̃tib paulꝰ
nunc uolens tolłe. ait. Ego aut̃ fr̃s
si circu̾cisionẽ p̃dico: quid ad huc ꝑ¬
secutionẽ patior: Omne inqͥt in me
odiũ iudeoꝵ & qua ad uersum me
furent insania ob nicħ aliud ẽ. nͥ qđ
doceo gentes ñ deb̾e circũcidi: et legi
onera suꝑflua etiã ab olita custidire.
sũ aut̃ ꝑsecutionẽ patiar: manifes¬
tũ ẽ me circũcisionẽ ñ p̃dicare. quã
tiauerunt: quam qr doceo legem eẽ
cõpletã. Qd aut̃ cruy iudeis mo¬
scandalũ sit : gentib stulticia li
ipse dñs nr̃ ostendit. qr lapis dr̃ of
fensionis et petra scandali. Qa ꝓpter
nicħ aliuo puto nͥ quia p̃dicatio. cũ
plenis uel apd̃ audientes ꝓcesserit. sta¬
tum ut ad crucẽ uenerit. impingit &
nequaquã libero cursu potest ultra
ꝓcede: sed heret cruy quȩ apd̃ iudeo
scandalũ est. et apud gentiles stulti¬
cia. nob̾ qui eredidimꝰ uirtꝰ ẽ et sapien¬
tia. X p̃c enĩ dei uirtꝰ et dĩ sapientia:¬

Expanded text:
tibus Paulus nunc volens tollere, ait: Ego autem, fratres, si circumcisionem praedico, quid adhuc persecutionem patior? Omne, inquit, in me odium Judaeorum, et qua adversum me furiunt insania, ob nihil aliud est, nisi quod doceo gentes non debere circumcidi, et Legis onera superflua et jam abolita custodire. Cum autem persecutionem 492 patiar, manifestum est me circumcisionem non praedicare, quam tiaverunt, quam quia doceo Legem esse completam. Quod autem crux Judaeis scandalum sit, gentibus stultitia, ipse Dominus noster ostendit, candali : propter nihil aliud puto, nisi quia praedicatio cum plenis velis ad audientes processerit, statim ut ad crucem venerit, impingit: et nequaquam libero cursu potest ultra procedere. Sed haec crux quae apud Judaeos scandalum est, et apud gentes stultitia, nobis qui credimus virtus est et sapientia. Christus enim Dei virtus est, et Dei sapientia
Abbreviated transcription (Latin):
lectorem. Co artauimus itaq ebio¬
nem et sectatores eiꝰ qui pꝰ euangłm
credentes in xp̃o circũcidendos pu¬
tant. ut aut circũcisionẽ faciant et
cȩtera quȩ p̃cipiunt᷑ in lege aut si
inpossibile ẽ cuncta fieri cesset cir¬
cum cisio: que cũ ceteris quasi inu¬
tilis p̃termissa est. Qd si respond̾ni
eiusdẽ ẽẽ. dĩ eustodire uelle legem.
et eos qui legẽ custodiant de linque̾.
Aut quomͦ ꝓpter intermissam legem
reos eos facit. & qui etiã si uelint uni¬
uersa cõplere ñ possint: Nos uͦ sequi
legem sp̃italẽ quȩ dicat. non infre¬
nabis os boui trituranti. et cũ apło
intelligere. nũquid de bub eura est
deo. sed ꝓpter nos utiq dicit. Et obser¬
uare sabbata delicata. ñ ut bos et asi
nus nr. et uilia pecora lȩtent᷑ in salbo:
sed illi homines et pecora de quibus
scriptũ ẽ. Homines et uim̃ta saluos
facies dñe. Homines rationabiles ꝗe¬
quosq et sp̃itales uiros: animalia.
eos qui tardioriᷤ ingenis sunt: et a

Expanded text:
lectorem. Itaque cohortabimur Ebionem, et sectatores ejus, qui post Evangelium credentes in Christo circumcidendos putant, ut aut circumcisionem faciant, et caetera quae praecipiuntur in lege; aut si impossibile est cuncta fieri, cesset et circumcisio, quae caeteris quasi inutilis praemissa est. Quod si responderint ejusdem esse Dei custodire velle legem, et eos qui legem custodiant, derelinquere. Aut quomodo propter intermissam legem reos eos faciet qui, etiamsi velint, universa complere non possint? Nos vero legem sequi spiritalem, quae dicat, Non infrenabis os bovi trituranti ; et cum Apostolo intelligere, Nunquid de bobus cura est Deo? sed propter nos utique dicit ; et observare sabbata delicata; nus noster, et vilia pecora laetentur in sabbato; sed illi homines, et pecora, de quibus scriptum est: Homines et jumenta salvos facies, Domine . Homines rationabiles quosque et spirituales viros, animalia vero, eos qui tardioris ingenii sunt, et a
Abbreviated transcription (Latin):
tes: transfigurem᷑ de uetustate litt̾e
in nouitate sp̃s. Eraeuati estis a xp̃o
qui in lege iustificamini: a gr̃a ex¬
cidistis. Quomͦ nemo potest duobus
dnĩs seruire: sic umbrã parit̾ et ue¬
ritatẽ legis impłe difficile ẽ. U̾mbra
in ueteri lege est: donec aspiret dies
qd̃ tenuerat amittit: qui in aliqua ob¬
seruatione legis. se iustificari putat. Et cũ
id quod supra specialiter de cireũeisi¬
one p̃ceꝑat dicens. si circũcidamim
generalit̾ cõprehendat.: nicħ eos in
xp̃i oꝑe ꝓficere. qui in quacũq ob¬
seruatiõe legis se credid̾int iustifi¬
candos. H os enĩ sp̃u ex fide. spem
iusticie expectamꝰ. Spm̃ ad distina
nos scd̾m expectamꝰ ad uentũ. quo ui¬
dicaturus est omĩa etiã patientia. d¬

Expanded text:
remur de vetustate litterae in novitatem spiritus. Evacuati estis a Christo: qui in Lege justificamini, a gratia excidistis. Quomodo nemo potest duobus dominis servire , sic umbram pariter et veritatem Legis implere difficile est. Umbra in Lege veteri est, donec aspiret dies,Evangelium quod tenuerat, amittit, qui in aliqua observatione Legis se justificari putat: et cum id quod supra specialiter de circumcisione praeceperat, dicens: si circumcidaminigeneraliter comprehendat, nihil eos in Christi opere proficere, qui in quacumque observatione Legis se crediderint justificandos. Nos enim spiritu ex fide, spem justitiae exspectnos secundum exspectamus adventum, quo judicaturus est omnia: etiam n
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑe iudiciũ. et ñ consequet᷑ ꝓ suo la¬
bore mercedem. Eso auteo fr̃s. si
circũcisionẽ p̃dico: qͥd ad huc ꝑsecuti¬
oñẽ patior: Ergo euacuatũ est. siue
ut in greco meliꝰ habet. cessa uit scan¬
creb̾rimas sustinusse. ꝓpterea quod
doc̾et eos qͥ de gentib credicłant in
xp̃o. ñ deb̾e circũcidi. Hi itaq de qͥb
supra ait. qui aut̃ contͣbat uos por¬
tabit iudiciũ quicũq ẽ ille: ut de¬
ciꝑent galatas etiã hoc addebant.
Non solum petrus. iacob et ioħes et
ceteri in uidea apłi. cireũcisionem

Expanded text:
opere judicium, et consequetur pro suo laopere judicium, et consequetur pro suo labore mercedem. Ego, autem, fratres, si circumcisionem praedico, quid adhuc persecutionem patior? Ergo evacuatum est sive ut in Graeco melius habet, cessavit scancreberrimas sustinuisse, propterea quod doceret eos qui de gentibus crediderant in Christo, non debere circumcidi. Hi itaque de quibus supra ait: Qui autem conturbat vos, portabit judicium, quicumque est ille, ut deciperent Galatas, etiam hoc addebant: Non solum Petrus, et Jacobus, et Joannes, et caeteri in Judaea apostoli circumcisionem,
Abbreviated transcription (Latin):
na ꝓ onere accipiat᷑: ꝑspicuũ fit in
ȩuangłio. Alligant quippe pharisei
onera grauia. et quȩ portari ñ po̾st̃:
lunt contingere. Quam graue sit
aliquẽ de tranquillitate turbare
et serena corda hominũ. qͥbꝰdam qͦͥsi
fiuetib concitare: et saluatoris ad
oit qͥppe ei qui conturbat et scanda¬
lizat quẽpiã in eccłia: ut lapis mo¬
ralis circiundet᷑ collo eiꝰ & mittat᷑
cũ eo in mare: quã ut scandaliret
unũ de his minimis qui a saluatore
monstrant᷑. Turbati gͦ fuerant ga¬
latȩ inter spm̃ et litterã. circumci¬
sionẽ et concisionẽ. iudais mũ occul¬
tũ et manifestũ: quid agerent igno¬
rantes. Breuius aut̃ et sic ac cipipo¬
test. Quicũq est ille qui uos adpba¬
riseoꝵ doctrinã retrahit in carne: &¬
desid̾at circumcidi. quãuis sit eloqͥͣt
et in legis eruditiõe se iacꝰtitet: nicħ
amplius dico. nͥ hoc qđ etiã uos ab¬
nuere ñ potestis. qđ portabit ꝓ hoc

Expanded text:
na pro onere accipiatur, perspicuum fit in na pro onere accipiatur, perspicuum fit in Evangelio. Alligant quippe Pharisaei onera gravia, et quae portari non possuntlunt contingere . Quam 491 grave sit aliquem de tranquillitate turbare, et serena corda hominum quibusdam quasi fluctibus concitare, Salvatoris ad dit quippe ei qui conturbat et scandalizat quempiam in Ecclesia, ut lapis molaris circumdetur collo ejus, et mittatur cum eo in mare, quam ut scandalizet unum de his minimis, qui a Salvatore monstrantur . Turbati ergo fuerant Galatae inter spiritum et litteram, circumcisionem et concisionem, Judaismum occultum et manifestum, quid agerent ignorantes. Brevius autem et sic accipi potest: Quicumque est ille qui vos ad Pharisaeorum doctrinam retrahit, et in carne desiderat circumcidi quamvis sit eloquens, et in Legis eruditione se jactitet, nihil amplius dico, nisi hoc quod etiam vos abnuere non potestis quod portabit pro hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ueritatem. Ded nec paulus tam ꝓ¬
caci maledicto de ȩccłiȩ principe loq̃¬
ret᷑: nec petrus dignꝰ qui conturbate
ȩccłiȩ reus fieret. Ex quo arbitrandũ
ẽ. de alio quodam diei. qui aut eũ
apłis fuerat. aut de iudea uenerat.
aut ex phariseis credid̾at: aut cer¬
te maguis sit apud galatas estimatꝰ
ut portet iudiciũ ęccłiȩ conturba¬
te quieũq ẽ ille. Portare aut̃ iu¬
dicium id÷ qđ aliis u̾eb̾ in sequen¬
tib dixit. Unusquisq ꝓpͥum ouͦ
portabit. Et puto in scripturis onͦ
et in bonã et in malã partẽ posse
accipi: hoo ẽ et in his qui peceatis
grauib oppͥmunt᷑. et in illis qui uir¬
tutũ leuia onera sustentant. De pec¬
catis in psalmo pęnitens loqͥt᷑. Iniqͥ¬
tates mee eleuate st̃ suꝑ capd̾ meu̾. &¬
quasi onus graue grauate st̃ suꝑ me.
De uirtutib doctrinaq uirtutũ: sal¬
uator ait. Iugum enĩ meũ suaue est
et onus meũ leue ẽ. Qđ aut̃ et docꝰtri¬

Expanded text:
veritatem. Sed nec Paulus tam proveritatem. Sed nec Paulus tam procaci maledicto de Ecclesiae principe loqueretur , nec Petrus dignus qui conturbatae Ecclesiae reus fieret. Ex quo arbitrandum est de alio quodam dici, qui aut cum Apostolis fuerat, aut de Judaea venerat, aut ex Pharisaeis crediderat, aut certe magnus sit apud Galatas aestimatus, ut portet judicium Ecclesiae conturbatae, quicumque est ille. Portare autem judicium, id est, quod aliis verbis in sequentibus dixit: Unusquisque proprium onus portabit. Et puto in Scripturis, onus et in bonam et in malam partem posse accipi, hoc est, et in his qui peccatis gravibus opprimuntur, et in illis qui virtutum levia onera sustentant. De peccatis in psalmo poenitens loquitur: Iniquitates meae elevatae sunt super caput meum, quasi onus grave  virtutum Salvator ait: Jugum enim meum suave est, et onus meum leve est . Quod autem et doctri
Abbreviated transcription (Latin):
extinguenoa ẽ : et fermentũ a uiciia
masse se mouendũ. secaude putridȩ
carnes. et scabiosum anumal. a eauł
ouium repellendũ. ne tota domꝰ mas¬
sa corpus. et pecora uroeat. corrũpat᷑.
putrescat. in tereãt. Arrius in alexan¬
dria una scintilla fuit: sed quia non
iecturã ut quidam uolunt: s ꝓpħetico
spũ paulus ꝓnuntiat galathas. ad ue¬
ritatis uiã quã amiserant regressu¬
ros. Et enĩ qui alios hortabatur ut
emu larentur carismata. magis aut̃
quod ꝑ epłam. docebant᷑ ait. Ego con¬
fido in uob̾ in dño: qr nichil aliud sa¬
pietis. Nam et ad dicio dnĩci nominis:
id ipsum significat. Si enĩ ꝑ coniec̾tu¬
ram hoc estimabat : poterat dicere. Ego
confido in uob̾. Nunc aut̃ apponens
in dño: diuino quodam confidens
Qui aut̃ conturbat uos: portabit
iudieium quicũq ille est. De culte
inquiunt petrum lacerat. cui supͣ
in faciem restitisse se seribit: quod
non recto pede inced̾et ad euangłis

Expanded text:
exstinguenda est, et fermentum a massae exstinguenda est, et fermentum a massae vicinia semovendum, secandae putridae carnes, et scabiosum animal a caulis ovium repellendum, ne tota domus, massa, corpus et pecora, ardeat, corrumpatur, putrescat, intereat. Arius in Alexandria una scintilla fuit; sed quia non jecturam, ut quidam volunt, sed prophetico spiritu Paulus pronuntiat, Galatas ad veritatis viam, quam amiserant, regressuros . Etenim qui alios hortabatur, ut aemularentur charismata, magis autem quod per Epistolam docebantur, ait: Ego confido in vobis in Domino, quod nihil aliud sapietis. Nam et additio Dominici nominis, idipsum significat. Si enim per conjecturam hoc aestimabat, potuerat dicere: Ego confido in vobis. Nunc autem apponens, in Domino, divino quodam confidens Qui autem conturbat vos, portabit judicium, quicumque est ille. Occulte, inquiunt, Petrum lacerat, cui supra in faciem restitisse se scribit, quod non recto pede incesserit ad Evangelii
Abbreviated transcription (Latin):
interp̃tatione uiolari. Et dñs id ipsũ
discipłis p̃cepit: ut caueant a ferm̃to
phariseoꝵ. Qd̃ eu̾głista manifestiꝰ faci¬
nẽ obseruatio: Sensus itaq iste ẽ. No¬
lite putare paucoꝵ hominum qui de
iudea uenientes: aliud docent insidi¬
as contẽpnendas. Seintilla parua res
est: et pene dũ cernit᷑ non uidet᷑. Ged
si fomitem comp̃hendit. et nutrimen¬
ta sui quãuis paruus ignis inuenerit:
mȩnia urbis. latissimos saltus. regio¬
nesq consumit. ferm̃tũ quoq cuius
ad aliam partẽ in eu̾głio parabola
tẽꝑata est: res modiea. uidetur & nicħi.
S cũ farine consꝑsum. totã massam
suo uigore corruꝑit: in illius ium
transit omẽ qđ mixtũ ẽ. Ita et ooctͥ¬
na ꝑuersa ab uno incipiens. uix duos
aut tres in exordio repꝑit auditores. s
paulatĩ ut cancer serpit in corpore.
et uxta uulgare ꝓuerbiũ unius pe¬
cudis scabies totũ commacłat gregem.
Lgit᷑ et scintilla statim ut apparuerit

Expanded text:
lari: et Dominus idipsum discipulis praecepit, ut caveant a fermento Pharisaeorum . Quod evangelista manifestius facinem observatio? Sensus itaque iste est: Nolite putare pancorum hominum, qui de Judaea venientes aliud docent, insidias contemnendas. Scintilla res parva est, et pene dum cernitur, non videtur; sed si fomitem comprehenderit, et nutrimenta sui quamvis parvus ignis invenerit, moenia, urbes, latissimos saltus, regionesque consumit. Fermentum quoque cujus ad aliam partem in Evangelio parabola temperata est , res modica videtur et nihili; sed cum farinae conspersum, totam massam suo vigore corruperit, in illius vim transit omne quod mixtum est: ita et doctrina perversa ab uno insipiens vix duos aut tres primum in exordio reperit auditores; sed paulatim ut cancer serpit in corpore, et juxta vulgare proverbium, unius pecudis scabies, totum commaculat gregem. Igitur et scintilla statim ut apparuerit,
Abbreviated transcription (Latin):
ducerent p̃putiũ. Ad galatas autem
seribens. alio usus sit argumento.
Non enĩ erant ex cireũcisione si ex
gentib qui crediderant: nec pot̾at
eis ꝓdẽe circũcisio. qui post euangłi
grãm iterũ ad legalia reuerterent᷑
elementa. Et in actibꝰ apłoꝵ uarrat
hystoria. cũ quidam de cireũcisione
surgentes. asseruissent eos qui ex
gentib crediderant deb̾e circũcidi.
et legẽ custodiri moysi: seniores qͥ
ierosolimis erant. et apłos pariter
congregatos. statuisse ꝑ litteras. ne
suꝑ poneret᷑ eis uigum legis. nec
amplius obseruarent. nͥ ut eustodi¬
rent se tantũ ab ydolotitis et san¬
guiue et fornicatione: siue ut inñ¬
nullis exẽplaribꝰ seriptũ ẽ. et a suf¬
focatis. Et ne resideat ulla dubitati
ex iudeis crediderant. ad romanos
de circuincisiõe sententiã tẽperat.
paulatĩ ad epłe eiusoem posteriora
descendens: nec eircũcisionẽ nec p̃

Expanded text:
ducerent praeputium. Ad Galatas autem ducerent praeputium. Ad Galatas autem scribens alio usus sit argumento. Non enim erant ex circumcisione: sed ex gentibus qui crediderant. Nec poterat eis prodesse circumcisio, qui post Evangelii gratiam iterum ad Legalia reverterentur elementa. Et in Actibus apostolorum narrat historia : cum quidam de circumcisione surgentes asseruissent eos qui ex gentibus crediderant, debere circumcidi, et legem custodire Moysi, seniores qui Jerosolymis erant, et apostolos pariter congregatos, statuisse per litteras, ne superponeretur eis jugum Legis, nec amplius observarent, nisi ut custodirent se tantum ab idolothytis, et sanguine, et fornicatione, sive ut in nonnullis exemplaribus scriptum est, et a suffocatis. Et ne resideat ulla dubitatio, 479 ex Judaeis crediderant, ad Romanos de circumcisione sententiam temperavit, paulatim ad Epistolae ejusdem posteriora descendens, nec cir
Abbreviated transcription (Latin):
ut sp̃u et xp̃o in se loquente. non con¬
tẽptui duceret᷑. qui ꝓpħas imitans
diceret. hȩc dicit dñs omĩps: maius
aut̃ fiet id quod dictũ est. Eece ego
paulus dico uobis qm̃ si circũcidami
copulet᷑ in quo ait. paulus apłs nou
tam missi. quã mittentis auttoritate
moueant᷑: potest aliquis dicere. Con¬
trarium ẽ huic loco illud qđ ad roma¬
nos seribit᷑. Circumcisio quidẽ ꝓdest:
si legem custodias. Et infra. Quid gͦ est
amplius iudeo. aut quȩ utilitas circũ¬
cisionis: Multũ ꝑ omnẽ modũ. Pri¬
mũ quidem: qr credita sunt illis elo
quia dei. Si enĩ his qui cireu̾eisi fue¬
rant xp̃e nichil ꝓdest: quomͦ legem
custodientib ꝓdest circũcisio: Qdđ
quidem hac responsione soluit᷑ ut di
est ad eos ẽẽ dictatam. qui ex iudeis
gentibꝰq credidert̃ et hoc egisse pau
Quo scilicet suum utraq plebs pn¬
uilegiũ possideret. ut nec gentiles
circumcid̾entur: nee cireumeisi ad¬

Expanded text:
ut spiritu et Christo in se loquente, non conut spiritu et Christo in se loquente, non contemptui duceretur, qui prophetas imitans diceret: Haec dicit Dominus omnipotens. Majus autem fiet id quod dictum est: Ecce ego Paulus dico vobis: quoniam si circumcidamicopuletur, in quo ait: Paulus apostolustam missi, quam mittentis auctoritate moveantur. Potest aliquis dicere: Contrarium est huic loco illud quod ad Romanos scribitur: Circumcisio quidem prodest, si Legem custodias ; et infra: Quid ergo est amplius Judaeo; aut quae utilitas circumcisionis? Multum per omnem modum. Primum quidnim his qui circumcisi fuerint Christus nihil prodest: quomodo Legem custodientibus prodest circumcisio? Quod quidem hac responsione solvetur, ut dest, ad eos esse dictatam, qui ex Judaeis Gentibusque crediderant: et hoc egisse Paulquo scilicet suum utraque plebs privilegium possideret: ut nec gentiles circumciderentur, nec circumcisi ad
Abbreviated transcription (Latin):
d̾a̾nt grãm. non reuertebãt᷑ ad. legis
iudaice seruitutẽ. quam nunquã priꝰ
cognouerant: s uolentes obseruare
tempora: circũcidi carnem. et hostias
offerre corporeas: quodammͦ in eosoẽ
reuertebaut᷑ cultus. quib in ydolatͥa
autea seruierant. Aiunt enĩ et egyp¬
tios sacerdotes. et ysmahelitas. et ma¬
dianeos. p̃putium non hab̾e. Qd̃ aut̃
nationes obseruent dies et menses et
annos: utinã nesciremus: ne nobis
Ecce ego paulus dico uob̾: qm̃ si cir¬
cumcidamini. xp̃e uobis nicħ ꝓdest.
In ȩuangłio saluator ad discipłos loqͥt᷑.
Qui uos audit me audit: qui uos sus¬
liquido comꝓbatur hoc quod nunc
dixit. Eece ego paulus dico uobis.
non quasi pauli tantũ uerba acci¬
pienda sed anĩ. Nam cũ et in prima
ad corinthios p̃misisset. his aut̃ qui
nupti sunt denuntio ñ ego s dñs. &
statim intulisset. ceteris aut̃ ego pre¬
cipio: ne uilis sua putaret᷑ auctori¬

Expanded text:
derant gratiam, non revertebantur ad Legis derant gratiam, non revertebantur ad Legis Judaicae servitutem, quam numquam prius cognoverant: sed volentes observare tempora, circumcidi carne, et hostias offerre corporeas, quodammodo in eosdem revertebantur cultus, quibus in idololatria ante servierant. Aiunt enim, et Aegypti sacerdotes, et Ismaelitas, et Madianaeos praeputium non habere. Quod autem nationes observent dies, menses, et annos, utinam nesciremus, ne  Al. Ecce ego Paulus dico vobis: quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest. In Evangelio Salvator ad discipulos loquitur. Qui vos audit, me audit: qui vos susliquido comprobatur hoc quod nunc dicit: Ecce ego Paulus dico vobis, non quasi Pauli tantum verba accipienda, sed Domini. Nam cum et in prima ad Corinthios praemisisset: His autem qui nupti sunt denuntio, non ego, sed Dominus ; et statim intulisset: caeteris autem ego praecipio , ne vilis sua putaretur auctori
Abbreviated transcription (Latin):
ant᷑. Unde et ad stantes dr̃. Qui stat:
uideat necadat. Et in alio loco. State.
uriliter agite: confortamini. Ut steñ
cũ eo quẽ stephanus ad dextris patri
stantem uidit: in martirium ꝑ seue¬
rans. Et dñs locutus ẽ ad moẏsen: tu
uͦ sta mecũ. Iugũ aut̃ seruitutis le¬
gm uocat. duram difficilem: labori¬
psam. Pue die ae uoete cultores suos
consumat graui oꝑe. sicut et petrus
nere iugum graue suꝑ collum frũm
qd neq nos. neq patres nr̃i portare
potuerunt : Qđ aut̃ apposuit nolite
iterum. ñ qđ priꝰ legem galate eusto¬
sit. qdđ egyptioꝵ popłs oppressus ad
instar plũbi in rubro mari mersus ẽ.
Iuxta quẽ sensum et supra dixerat.
Quomͦ conuertimini iterũ ad infir¬
ma et egena elementa: quibꝰ denuo
seruire uultis: Dies obseruatis et
m̃ses et tẽpora. et annos. Galathȩ enĩ
qui ad pauli apłi p̃dicationẽ ydolis
derelictis. statim ad euangłii transcen¬

Expanded text:
antur . Unde et ad stantes dicitur: Et qui stat, antur . Unde et ad stantes dicitur: Et qui stat, videat ne cadat . Et in alio loco: State, viriliter agite, confortamini , ut stent cum eo, quem Stephanus a dextris Patris stantem vidit in martyrio perseverans , 477 et qui locutus est ad Moysen: Tu vero sta mecum . Jugum autem servitutis, Legem vocat duram, difficilem, laboriosam, quae die ac nocte cultores suos consumit. Sicut et Petrus nere jugum grave super collum fratrum, quod neque nos, neque patres nostri portare potuerunt ? Quod autem apposuit, nolite iterum, non quo prius Legem Galatae custosit, quo Aegyptiorum populus oppressus, ad instar plumbi in Rubrum mare mersus est . Juxta quem sensum et supra dixerat: Quomodo convertimini iterum ad infirma, et egena elementa; quibus rursum servire vultis, dies observantes, et menses, et tempora, et annos? Galatae enim qui ad Pauli apostoli praedicationem, idolis derelictis, statim ad Evangelii conscen
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ: et ueritas liberabit uos. Hac li¬
bertate et apłs liberatꝰ: aiebat. Cum
enĩ sim lib̾ ex omĩb. Qui facit pecca¬
cum: seruus peccati est. Ille qui se ab
omĩb uitiis liberum. ab omĩ coneu¬
piscentia et errore sciebat alienum:
recte in xp̃i lib̾tatȩ gaudebat dicens.
Non sumꝰ ancillȩ filii s libere: qua
lb̾tate xp̃s nos liberauit. State. &
nolite iterũ iugo seruitutis continen.
Ex hoc ostendit᷑. quia non stet. qͥ uigo
in hereat seruitutis: et qr his qui a xp̃o
lib̾tate donatꝰ ẽ. tamdiu fuerit sub iu¬
go. quandiu sp̃m seruitutis habuerit
intimore. legis initia sit secutꝰ. Qđ aũ
ait state: firmam et stabilem in xp̃o
bortat᷑ fidem. ut ȩccłiȩ galatiȩ fixoi
saluatore ꝑmaneant pede. De quo et
in alio loco iustꝰ loquit᷑. Statuit supͦ
petram pedes meos: ꝓ eo qđ ẽ suꝑ¬
xp̃m. ne scilieet circumferant᷑ omĩ
uento doctrinȩ. et indiuersa rapi¬

Expanded text:
tatem, et veritas liberabit vos . Hac litatem, et veritas liberabit vos . Hac libertate et Apostolus liberatus aiebat: Cum enim sim liber ex omnibus. Qui facit peccatum, servus peccati est . Ille quia se ab omnibus vitiis liberum, ab omni concupiscentia et errore sciebat alienum, recte in Christi libertate gaudebat dicens: Non sumus ancillae filii, sed liberae: qua libertate Christus nos liberavit . State, et nolite iterum jugo servitutis contineri. Et ex hoc ostenditur, quia non stet qui jugo inhaereat servitutis. Et quia is qui a Christo libertate donatus est, tamdiu fuerit sub jugo, quamdiu spiritum servitutis habuerit in timore, et Legis initia sit secutus. Quod autem ait, state, firmam et stabilem in Christo hortatur fidem, ut Ecclesiae Galatiae fixo in Salvatore permaneant pede. De quo et in alio loco justus loquitur: Statuit super petram pedes meos , pro eo qum: ne scilciet circumferantur omni vento doctrinae, et in diversa rapi
Abbreviated transcription (Latin):
deis in xp̃iauos quã a gentib coneit¬
tas. Miram᷑ de iudeis. Hodieq hi qui
in xp̃o paruuli sunt. et uiuunt car¬
naliter. ꝑsecunt᷑ eos qui ex aqua et
spũ renati sunt. et cũ xp̃o resurgent
ea querunt quȩ sursũ sunt: nonq̃
deorsum. faciant qđ uolunt cũ ysm¬
ancilla matre egyptia: nec accipient
hereditatẽ quam solus qui de repmis¬
sione natus ẽ consequit᷑. Eleganter
aut̃ et illud qđ his qui scđm carnen
natꝰ est : ꝑsequit᷑ sp̃ĩtalem. Nunqua
enĩ sp̃ĩtalis ꝑsequit᷑ carnalem: sed i¬
noseit ei: quasi rusticano frĩ. Seit
enĩ eũ posse ꝓfic̾e ꝑ tempus. Et si qn
egyptiȩ filiũ uid̾it irascentẽ: recd¬
dat᷑ uniꝰ patris qui boues erearite
culicem. et in magna domo non sol
ẽẽ uasa aurea et argentea. s et lignꝰ
et fictilia. Itaq eũ apło paulo dicia
Non sumus ancillȩ filii sed liberȩ.
Et renouati in xp̃o: audiamꝰ uerba
diũ ad uideos loquentis. Si manse¬
ritis in uerbo meo cognoscetis ueri¬

Expanded text:
concitatas. Miramur de Judaeis? Hodie quoque hi qui in Christo parvuli sunt, 476 et vivunt carnaliter, persequuntur eos qui ex aqua et spiritu nati sunt; et cum Christo resurgentes, ea quaerunt quae sursum sunt, non deorsum. Faciant quod volunt: cum Ismancilla matre Aegyptia: nec accipient haereditatem, quam solus qui de repromissione natus est, consequentur. Eleganter autem et illud, quod is qui secundum carnem natus est, persequitur spiritualem. Numquam enim spiritualis persequitur carnalem; sed ignoscit ei quasi rusticano fratri: scit eum posse proficere per tempus. Et si quando Aegyptiae filium viderit irascentem, recordatur unius patris, qui lucem, boves crearit et culicem: et in magna domo, non solum esse vasa aurea et argentea; sed lignea et fictilia. Itaque cum apostolo Paulo dicamus: Non sumus ancillae filii, sed liberae ; et renovati in Christo, audiamus verba Domini ad Judaeos loquentis: Si manseritis in sermone meo, cognoscetis veri
Abbreviated transcription (Latin):
apłs et qui sunt ei similes expectanti
aiunt. Adueniat regnũ tuũ. Nta
filiꝰ do patri tradiderit regnũ. et su
iectis omĩb fuerit et ipse subiect.
ex parte ꝑ singulos: tunc incipiet
totus esse ꝑ cunctos. Nam in xp̃o
iħu neq cireumcisio aliquid uala
neq p̃putiũ: s fides que ꝑ caritati
oꝑatur. His qui in xp̃o uolunt uil
uirtutes appetende sunt: uitia fus¬
enda. Media uͦ quę inter iurtutis
et uitia sunt: nec fugienda sunt
nec appetenda ut circũcisio & p̃piti¬
um: et cet̾a his similia. Circumeil
quidem ꝓdest: si legẽ eustodias. Cu
iccirco utilis fuit is qui in lege uipds
non quia circũcisi erant. sed quia s¬
fuerunt. Nec nos moueat quod sef¬
fora tollens calculũ filiũ circũcidit.
et suffocantẽ angłm ꝓhibuit a ma¬
rito: siue aliter ut in he breo scrip¬
tũ refert᷑. quia nc̃ tam circũcisionẽ

Expanded text:
 et qui ei sunt similes exspectantes aiunt, Adveniat regnum tuum Ut cum Filius Deo et Patri tradiderit regnum, et in subjectis omnibus fuerit et ipse subjectusex parte per singulos, tunc incipiet totus esse per cunctos: Nam in Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed fides, quae per charitatem operatur, His qui invirtutes appetendae sunt, vitia fuglenda. Media vero quae inter virtutes et vitia sunt, nec fugienda sunt nec appetenda, ut circumcisio, et praeputium, et caetera his similia. Circumcisio quidem prodest, si legem custodias; quae idcirco utilis fuit his qui in lege vixerunt, non quia circunon fuerunt. Nec nos moveat quod a Sephora tollens caleulum, filium circumcidit, et suffocantem angelum prohibuit a marito , sive ut aliter in Hebraeo scriptum refertur, quia nunc non tam circumci
Abbreviated transcription (Latin):
fidem xp̃i fueruit cireumcisi. Quid
gͥ nicħ ꝓfuit timotheo circumcisio:
Multum ꝑ omnẽ modũ. Non enĩ
tam ideo cireĩscisus est. ut ex ipsa cir¬
cu̾cisiõe aliquid emolumenti estima¬
ret posse se consequi. quã ut cet̾os lu¬
eri faceret factꝰ iudeis iudeus: ut iu¬
deos ad fidẽ xp̃i sua circũcisione tͦns¬
auceret. Tunc siqͥdem ñ ꝑdest circũ¬
eisio: cũ aliquid ꝑsemet ipsam puta
omnẽ hominẽ eireũcidentẽ se: qm̃
debitor ẽ uniuersȩ legis faciendȩ. Ds̃
qui circũeisionẽ primũ ad abrabam.
linde ꝑ moysen in lege p̃cepit: non
solum circumcisionẽ sed et alia mul¬
ta obseruanda constituit: dies sestos
ierosolimis frequentanda. hostiarũ
holocausta mane semꝑ et uesꝑe. ĩ mo¬
lationẽ agni in uno tantũ loco terrȩ.¬

Expanded text:
fidem Christi fuerint circumcisi. Quid fidem Christi fuerint circumcisi. Quid igitur? nihil profuit Timotheo circumcisio? Multum per omnem modum. Non enim tam ideo circumcisus est, ut ex ipsa circumcisione aliquid emolumenti aestimaret posse se consequi, quam ut caeteros lucrifaceret . Factus Judaeis Judaeus, ut Judaeos ad fidem Christi sua circumcisione transduceret. Tunc siquidem non prodest circumcisio, cum aliquid per semetipsam putatomnem hominem circumcidentem se, quoniam debitor est universae Legis faciendae. Deus qui circumcisionedeinde ad Moysen in lege praecepit non solum circumcisionem, sed et alia multa observanda constituit: dies festos Hierosolymis frequentandos, hostiarum holocausta mane semper et vespere, immolationem in uno tantum loco
Abbreviated transcription (Latin):
toꝵ dei. In tantũ enĩ cireũcisio nd
est. ut isrłitice quoq domui. se de
eireũeisione iaetanti nichil ꝓfueris
ꝓpħa memorante. Om̃s gentes inelꝰ¬
cũcisȩ carue: domus aut̃ isrł ineis¬
cumcisi corde. In circũcisus mel¬
chi sedech: circuincisũ benedixit
abraham. Nam quod ait. si circum¬
cidamini tale ẽ quale si dicere uo¬
iuisset. si carne circũcidamini. Qđ̾
in alio loco non circumcisionẽ. se d
concisionẽ uocat dicens. Uidete ꝯ¬
cisionẽ. Nos enĩ sumꝰ circũcisio qͥ
et ñ in carne confidimꝰ. Non confidit
in carne: qui omnẽ utilitatẽ expecꝰ¬
tat a xp̃o. Et non seminat in carne.
ut de carne metat corruptionẽ: s
in spũ de quo uita eterna generat᷑.
Subtiliꝰ intuenda sententia ẽ. Si cir¬
cumeidamini: xp̃e uob̾ nichil ꝓdest.
qd ñ solũ in eo si circuuncidant᷑. non
eis ꝓsit ipsa circũcisio: s etiã si cet̾as
uideant᷑ extra circũcisionẽ in xp̃o ha¬
bere uirtutes uniuerse ꝑeant: cũ pꝰ

Expanded text:
enim circumcisio nihil est, ut Israeliticae quoque domui, se de circumcisione jactanti, nihil profuerit, propheta memorante: Omnes gentes incircumcisae carne, domus autem Israel incircumcisa corde , et incircumcisus Melchisedec, circumcisum benedixit Abraham. Nam quod ait: Si circumcidamini ; tale est, quale si dicere voluisset, si carne circumcidamini. Quam in alio loco non circumcisionem, sed concisionem vocat, dicens: Videte concisionem. Nos enim sumus circumcisio, qui et non in carne confidimus . Non confidit in carne, qui omnem utilitatem exspectat a Christo, et non seminat in carne, ut de carne metat corruptionem; sed in spiritu, de quo vita aeterna generatur. Subtilius intuenda sententia: Si circumcidamini, Christus vobis nihil prodest. Quod non solum in eo si cirumcidantur, non eis ideantur extra circumcisionem in Christo habere virtutes, universae pereant, cum post
Abbreviated transcription (Latin):
magis remedia intellexerit ẽẽ quam
biliorẽ habebimꝰ fidem: et correctos
mores tẽꝑantia comitabit᷑: quã con¬
tinentia sequit᷑ et castitas. Et post ħ
camus de seruitute legali ad eu̾głii
nolite nolite rursũ iugo seruitutis
herere. etiã nc̃ moneri ut leue. xp̃i
iugũ. et delectabilia euangłii p̾cep¬
ta sectantes nequaquã putent sibi li¬
cere: ut hac ipsa lib̾tate uiuendi in
in occasionẽ carnis utant᷑. Scilicet
ut iuxta carnẽ uiuant: uxta car¬
nẽ eireũcidant᷑: s spu magis stent¬
spũ p̃putiũ carnis abscidant: et ad
sp̃c altiora tendentes: humilitatẽ
littere delinquant. Potest aut̃ & alit
intelligi. Dicat qͥspiã. Si cessauis
paule ẽẽ sub lege. et de seruitute
in lib̾tatẽ uocatus sum: gͦ debeo ita
uiuere ut conuenit libertati. nec
aliqͥb p̃ceptis teneri: s qđ eũq pli¬
cuerit et uoluntas suggesserit fab
b̾tatẽ: s ita ut lib̾tas ipsa earni non

Expanded text:
magis remedia intellexerit esse, quam magis remedia intellexerit esse, quam biliorem habebimus fidem, et correctos mores temperantia comitabitur, quam continentia sequetur et castitas: et post hacamus de servitute legali ad Evangelii et nolite rursum jugo servitutis haerere  etiam nunc moneri, ut leve Christi jugum et delectabilia Evangelii praecepta sectantes, nequaquam putent sibi licere, ut hac ipsa libertate vivendi, in occasione carnis utantur: scilicet ut juxta carnem vivant, juxta carnem circumcidantur; sed spiritu magis stentpraeputium carnis abscindant, et ad spiritus altiora tendentes, humilitatem litterae derelinquant. Potest autem et aliter intelligi. Discat quispiam: Si cessavi, o Paule, esse sub Lege, et de servitute 497 libertatem vocatus sum: ergo debeo ita vivere ut convenit libertati, nec aliquibus praeceptis teneri, sed quodcumque placuerit, et voluntas suggesserit, hocbertatem: sed ita, ut libertas ipsa carni non
Abbreviated transcription (Latin):
na. egyptioꝵ eruditũ. Multoꝵ gͦ ma¬
loꝵ occasio est: si quis in scripturȩ car¬
ne ꝑmaneat. Quȩ qui fecerint regnũ
dĩ non consequentur. Quam obrem
spm̃ scripture. fructꝰq queramiis:
qui non dieunt᷑ ẽẽ manifesti. Multo
quippe labore et sudore et digno cul¬
tu: in scripturis fructꝰ sp̃c inuenit᷑.
Unde arbitror paulũ diligenter et cau¬
te de scriptures sensib dixisse carnali¬
b: manifesta aut̃ sunt oꝑa carnis. De.
sp̃italib uͦ non ut ibi posuisse. mani
si relictis typis. ad ueritatẽ scripturȩ
tͣnseamꝰ et spm̃: statim nob̾ pͥma cari¬
tas pandit᷑: et ad gaudiũ inde gradi¬
entes ꝑuenimꝰ ad pacẽ: ꝑ quã conseqͥ¬
mͦ patientiã. Quis aut̃ non miseratio¬
nẽ ad et bonitatẽ erudiat᷑. cũ etiã ea
quȩ qͥbꝰdam tristia putant᷑ in lege.
supplieia dico & p̃liaret euersiones gen¬
tium et cõminationes ad popłos ꝑ ꝓphã:

Expanded text:
na Aegyptiorum eruditum. Multorum ergo mana Aegyptiorum eruditum. Multorum ergo malorum occasio est, si quis in Scripturae carne permaneat. Quae qui fecerint, regnum Dei non consequenter. Quamobrem spiritum Scripturae fructusque quaeramus, qui non dicuntur esse manifesti. Multo quippe labore et sudore, et digno cultu in Scripturis fructus spiritus invenitur. Unde arbitror, Paulum diligenter et caute de Scripturae sensibus dixisse carnalibus: Manifesta autem sunt opera carnis . De spiritualibus vero non ut ibi posuisse, manifsi relictis typis, ad veritatem Scripturae transeamus et spiritum, statim nobis prima charitas panditur, et ad gaudium inde gradientes, pervenimus ad pacem, per quam consequimur patientiam. Quis autem non ad miserationem et bonitatem erudiatur, cum etiam ea quae quibusdam tristia putantur in Lege supplicia dico et praelia, et eversiones gentium, et comminationes ad populos per prophetas,
Abbreviated transcription (Latin):
qui retribuet tͥ retributionẽ tuã qͦ
retͥbiusti nob̾. Beatꝰ qui tenebit et
allidet paruulos tuos ad petrã. Et
ex illo. In matutino interficiebã om̃s
peccatores. t̾: et cetera his similia. De
contentionib uidelicet emulatione
ira. rixis dissensionib Ad quȩ si non
aliqͥd altiꝰ sentiamꝰ: ꝓuocant nos ma¬
gis hystoriȩ exempla quã ꝓhibent. He¬
reses quoq magis de carnali intelli
Nec ñ inuidias et ebrietates ꝑ legis
litterã discimꝰ. In ebriat᷑ noe post di¬
luuiũ: et pat̾riarche apud fr̃em io¬
seph. inegypto. S et cõmessationes
in regnoꝵ libro scripte sunt: saltan¬
te dd et concrepante tẏmpanis corã
archa testam̃ti dĩ. et his similia. Que¬
rit᷑ quomͦ ad ueneficia et ad maleficas
artes simplex scripturȩ diuine sermo
scripturȩ sp̃m transcendamꝰ. Puto ħ
significare. dici eos danielem et tres
pueros magis in cantatorib & gara¬
renis. atq caldeis sapientiores reꝑtos:
et moysen in omi sapientia et doctri¬

Expanded text:
uet tibi retributionem tuam, quam retribuisti nobis. Beatus qui tenebit, et allidet parvulos tuos ad petram . Et ex illo: In matutino interficiebam omnes peccatores terrae , et caetera his similia: de contentionibus videlicet, aemulatione, ira, rixis, dissensionibus. Ad quae si non altius aliquid sentiamus provocant nos magis historiae exempla, quam prohibent. Haereses quoque magis de carnali ScripturNecnon invidiam et ebrietates per Legis litteram discimus. Inebriatur Noe post diluvium, et patriarchae apud fratrem Joseph in Aegypto . Sed et comessationes in Regnorum libro scriptae sunt; saltante David et concrepante tympanis coram Arca testamenti Dei , et his similia. Quaeritur quomodo ad veneficia, et ad maleficas artes, simplex Scripturae divinae sermo Scripturae spiritum transcendamus. Puto hoc significare, decies Danielem, et tres pueros, magis, incantatoribus, et Gazarenis 496 atque Chaldaeis sapientiores repertos, et Moysen omni sapientia et doctri
Abbreviated transcription (Latin):
spũ carne finire: nc̃ scđm ysaac
filios reꝓmissioĩs uocet. Dicimꝰ itaq
apłm id̾o eos appellare sc̃m ysaac
filios reꝓmissioĩs : qr ñ penitꝰ eoꝵ des¬
lib̾ȩ. qͥ si carne fuerit consũmati. filii

Expanded text:
spiritu, carne finire, nunc secundum Isaac spiritu, carne finire, nunc secundum Isaac filios repromissionis vocet? Dicimus itaque Apostolum ideo eos appellare secundum Isaac filios repromissionis, quia non penitus eorum desliberae. Qui si carne fuerint consummati, filii