comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uis apparet. ꝓpt̃ resurrectionem xp̃i hoc
dixisse apłm: quandoqͥdem ista uerba il¬
lud p̃cẽsit ut qͥ niuunt iam non sibi ui¬
uant. s ei qͥ ꝓ ipsis mortuus ẽ ⁊ resurrer
Quid est enĩ aliud non sibi s ei uiuant
nem uiuant in spe terrenoꝵ ⁊ corruptibi
rectionis. que iam ex ipsis in xp̃o facta

Expanded text:
uis adparet propter resurrectionem Christi hoc dixisse apostolum, quandoquidem ista uerba illud praecessit: ut qui uiuunt, iam non sibi uiuant, sed ei, qui pro ipsis mortuus est et resurrexit. quid est enim anem uiuant in spe terrenorum et corruptirectionis, quae iam ex ipsis in Christo facta
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa restat adhuc in nob̾ fut᷑a resurrec¬
tio mortuoꝵ. Et in meliꝰ cam̃ idem suc¬
cedente baptismo debuit cõmutari:
qͥa iam factum ẽ qđ nunqͣm factum
eratꝰ ut fut᷑e uite et̾ne in resurrectio¬
ne xp̃i nob̃ p̃beret᷑ exemplũ. Cũ q̃ris
sabbati otium cur non obseruat. xp̃i¬
anus. si xp̃c non uenit legem solũe.
s ad implere: respondeo. Immo id ꝓp¬
lo qͥppe habemꝰ sabbatum qͥ dix̃. ueni¬
te ad me om̃s qͥ laboratis & onerati
estis: et ego uos reficiam. Tollite iu

Expanded text:
quia restat adhuc in nobis futura resurrecquia restat adhuc in nobis futura resurrectio mortuorum. et in melius tamen idem succedente baptismo debuit conmutari, quia iam factum est, quod numquam factum erat, ut futurae uitae aeternae in resurrectione Christi nobis praeberetur exemplum. cum quaeris, sabbati otium cur non obseruat christianus. si Christus non uenit legem soluere, sed adinplere. respondeo: immo id proplo quippe habemus sabbatum, qui dixit: uenite ad me omnes. qui laboratis et onerati estis. et ego uos ref
Abbreviated transcription (Latin):
figuris saluatoris ꝓmittebat ad uen¬
aduentu. iam regnum dei cepit. an¬
nuntiari: qͥa et lex et ꝓpħe usq ad
iohannẽ. Lex ut reos faceret qͥ desid̃i¬
rent salutem: ꝓpħe. ut ꝓmitterent sal¬
uatorem. Ceterum ꝓpħas alios extitis¬
se iam in eccłia post ascensionẽ xp̃i
qͥs nesciat: De qͥb paulus dicit. Et qͥ¬
dam constituit in eccłia: pͥmũ apłos.
qeinde ꝓpħas: tercio doctores. & cet̾a.
aduentum ꝓpħauerunt: qͥ aduentus
impletus non utiq ad huc posset ꝓpħa¬
ri. ꝥinde cum queris cur iam non cir
aeo. Immo ideo iam non cͥcumciditur
xp̃ianꝰ. qͥa id qd eadem cͥcuncisione
ꝓphabat᷑. iam xp̃c impleuit. Ex polia¬
to enĩ carnalis generationis. que in
illo facto figurabat᷑.iam xp̃i resur¬
rectione ad impleta ẽ: qđ et in nr̃a
resurrectione fut᷑um sacͣmento baptiᷤ¬
mi cõmendat᷑. Nam neq penitus au¬
ferri debuit noue uite sacͣmentum:

Expanded text:
figuris, Salvatoris promittebat advenfiguris, Salvatoris promittebat advenaduentu iam regnum dei coepit adnuntiari, quia et lex et prophetae usque ad Iohannem: lex, ut reos faceret, qui desiderarent salutem, prophetae, ut promitterent saluatorem. ceterum prophetas alios extitisse iam in ecclesia post ascensionem Christi quis nesciat ? de quibus Paulus dicit: et quosdam constituit in ecclesia, primum apostolos. deinde prophetas. tertio doctores et caduentum prophetauerunt; qui aduentus inpletus non utique adhuc posset prophetari. Proinde cum quaeris, cur iam non circ respondeo: immo ideo iam non circumciditur christianus. quia id. quod eadem circumcisione prophetabatur. iam Christus inpleuit. expoliatio enim carnalis generationis, quae in illo facto figurabatur. iam Christi resurrectione adinpleta est. et quod in nostra resurrectione futurum est. sacramento baptismi commendatur. nam neque penitus auferri debuit nouae uitae sacramentum.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmissiones patrum. Qđ gͦ in ꝓpb̃is. fue
aꝑte. siue ꝑ figͣas uł loquutioniem u
actionũ ꝓmittebat᷑. in illo adimpletum
est: qͥ non ueuit soluere legeni et ꝓphes
s adimplere. Hoc autem uos non intel¬
ligitis. Quia si quedam facta & celebra¬
tiones que figͣe erant uentura p̃nunti¬
antes. adhuc a xp̃ianis fierent nichil
significaret᷑: nͥ nondum uenisse que
illis figͣis prenuntiabant᷑. Qđ enĩ adhi
uent᷑um p̃nuntiat᷑. aut nondum uent.
aut si iam uenit suꝑfluo uł fallaciter
p̃nuntiat᷑. Qua ꝓpter unde uob̾ uidet
xp̃c non implesse ꝓpħas. qͥa ñ fiunt a
is ut fierent instituta sunt: inde potꝰ
ut iam ꝑ illas non ꝓpħet᷑. Ad hoc ꝑti¬
net etiam qđ ipse dñs ait: lex et ꝓpħe
usq ad ioħem. Lex enĩ que p̃uarica¬
tores abundanti reatu concludebat
in eam fidem que pꝰea reuelata est
grãm liberantem: que non implebat
ꝑ litteram iubentem. Item in ipsa

Expanded text:
promissiones Patrum . Quod ergo in Prophepromissiones Patrum . Quod ergo in Propheutionum uel actionum promittebatur. in illo adinpletum est, qui non uenit soluere legem et prophetas. sed adinplere. hoc autem uos non intellegitis. quia, si quaedam facta et celebrationes, quae figurae erant uentura praenuntiantes, adhuc a christianis fierent, nihil significaretur nisi nondum uenisse. quae tum illis figuris praenuntiabantur. quod enim adhuc uenturum praenuntiatur. aut nondum uenit. aut si iam uenit. superfluo uel fallaciter praenuntiatur. quapropter unde uobis uidetur Christus non inplesse prophetas. quia non fiunt a is ut fierent, instituta sunt, inde potius ut jam per illas non prophetetur. Ad hoc pertinet etiam quod ipse Dominus ait, Lex et Prophetae usque ad Joannem . Lex enim, quae praevaricatores abundanti reatu concludebat in eam fidem quae postea revelata est,gratiam liberantem, quae non implebatur per litteram jubentem. Item in ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ẽ non ueni soluere legem s ad ĩ¬
plere. Que lex enĩ suꝑbos etiam p̃ua¬
ricationis reatu deiuinxit augendo
peccatum cum iubet qđ implere non
possunt : ipsius legis implet᷑ iusticia
mites eẽ atq humiles corde. qͥ uenit
non legem soluere.s adimplere.De¬
inde qͥa etiam sub grã positis. in hac
mortali uita difficile ẽ. om̃imodo im¬
plere qđ in lege scͥptum ẽ. non concu¬
pisces: ille ꝑ carnis sue sacͥficium sacer¬
dos effectus. impetrat nob indulgen¬
tiam. etiam hinc adimplens legen:
ut qd ꝑ nram infirmitatem minꝰ pos¬
sumꝰ: ꝑ illiꝰ ꝑfectionem recuperet᷑. cuiꝰ
capitis membra effecti sumꝰ. Unde io¬
hannes dicit. Filioli hec scribo uobis:
ut non peccetis. Et siqͥs peccauerit aduo¬
catum habemꝰ apud patren iħm xp̃m
iustum: ipse est exoratio ꝓ peccatis
cum in eo ueritas facta ẽ ꝓmissio dei.
lo etiam. Idem rursus dicit. Dico enĩ
xp̃m ministrum fuisse cͥcumcisionis
ꝓpt̾ ueritatem dei: ad confirmandas

Expanded text:
quod est: non ueni legem soluere. sed adinplere. quae lex enim superbos etiam praeuaricationis reatu deuinxit augendo peccatum, cum iubet, quod inplere non possunt, ipsius legis inpletur iustitia mites esse atque humiles corde, non Legem solvere, sed adimplere. Deinde, quia etiam sub gratia positis, in hac mortali vita difficile est omni modo implere quod in Lege scriptum est, Non concupisces ; ille per carnis suae sacrificium sacerdos effectus, impetrat nobis indulgentiam, etiam hinc adimplens Legem; ut quod per nostram infirmitatem minus possumus, per illius perfectionem recuperetur, cujus capitis membra effecti sumus. Unde Joannes dicit: Filioli, haec scribo vobis, ut non peccetis: et si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum justum; ipse est exoratio pro peccaticum in eo veritas facta est promissionum Dei. ei, in illo Etiam. Idem rursus dicit, Dico enim Christum ministrum fuisse circumcisionis propter veritatem Dei, ad confirmandas
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpħice tegebant uł ꝓpħice tectum sa
in illis libris inuenit nom̃ regni celoꝵ.
qđ tam crebro nominat dñs. Dicitur
qͥdem ibi. Diligite sapientiam: ut in
et̃num regnetis. Et ipsa uita et̾na. si
non illic in manifesto p̃dicaret᷑: non
diceret dñs etiam malis iudeis. Scru¬
tamini scͥpturas: in quib putatis uos
uitam et̃nam habere. Ipse testimoni¬
um ꝑhibent de me. Quo enĩ nisi ad
hoc ꝑtinet qđ ibi scͥptum ẽ. non mo¬
riar s uiuam. & narrabo oꝑa dñi. et
illumina ocłos meos ne un qͣm obdormi¬
am in mortem. et iustoꝵ anime in
manu dei sunt & non tanget illos tor¬
mentum: Et paulo post. Illi autẽ sunt
in pace. Et si coram hominib tormenta
passi sunt: spes illoꝵ imortalitate ple¬
na ẽ et. in paucis uexati. in multis be¬

Expanded text:
prophetice tegebant uel prophetice tectum sapprophetice tegebant uel prophetice tectum sapin illis libris inuenit nomen regni caelorum, quod tam crebro nominat dominus. dicitur quidem ibi: diligite sapientiam, ut in aeternum regnetis. et ipsa uita aeterna si non illic in manifesto praedicaretur, non diceret dominus etiam malis Iudaeis: scrutamini scripturas, in quibus putatis uos uitam aeternam habere; ipsae testimonium perhibent de me. quo enim nisi ad hoc pertinet, quod ibi scriptum est: non moriar, sed uiuam et enarrabo opera domini et: inlumina oculos meos, ne umquam obdormiam in mortem et: iustorum animae in manu dei sunt, et non tanget illos tormentum et paulo post: illi autem sunt in pace; et si coram hominibus tormenta passi sunt, spes illorum inmortalitate plena est; et
Abbreviated transcription (Latin):
coniunctionis exposuit: & dandũ
libellum repudii ꝓpt̾ duriciam uł
domandi uł indomiti cordis ostendit.
luappt̾ cum omĩa illa excellentia
ƿrecepta dñi. que uet̾ib hebreoꝵ li¬
bris contͣria faustus uolebat osten¬
iere. in eidem quoq libris inueni¬
intur: unde uenit dñs legem non
sluere. s ad implere. nͥ ut ex ceptis
pmissoꝵ figuris que reddita ueritate
adimplete atq sublate sunt. ipsa qͦ
rrecepta ꝑ que lex illa sca et iusta
sbona ẽ. non ꝑ uetustatem littere iu¬
bentis. et delicta suꝑboꝵ reatu etiam
p̃uaricatio augentis. s ꝑ nouitatem
sp̃s adiuuantis. & humilium confessio¬
nem salutis grã liberantis. implerent᷑
in nob̾: Quia reuera sicut omĩa ista
precepta sublimia nec in illis libris
uet̾ib desunt: ita illic finis quo refe¬
rant᷑ occultus ẽ: qͣmius scđm eum
uiuerent sc̃i. qͥ fut᷑am eiꝰ reuelationẽ
uidebant. et ꝓ tempoꝵ ꝓpͥetate uel

Expanded text:
coniunctionis exposuit et dandum coniunctionis exposuit et dandum libellum repudii propter duritiam uel domandi uel indomiti cordis ostendit. Quapropter cum omnia illa excellentia praecepta domini, quae ueteribus Hebraeorum libris contraria Faustus uolebat ostendere, in eisdem quoque libris inueniantur, unde uenit dominus legem non soluere sed adinplere, nisi ut exceptis promissorum figuris, quae reddita ueritate adinpletae atque sublatae sunt, ipsa quoque praecepta, per quae lex illa sancta et iusta et bona est, non per uetustatem litterae iubentis et delicta superborum reatu etiam praeuaricationis augentis, sed per nouitatem spiritus adiuuantis et humilium confessionem salutis gratia liberantis inplerentur in nobis? quia reuera, sicut omnia ista praecepta sublimia nec illis libris ueteribus desunt, ita illic finis, quo referantur, occultus est, quamuis secundum eum uiuerent sancti, qui futuram eius reuelationem uidebant et pro temporum proprietate uel
Abbreviated transcription (Latin):
laudare debuerit separantem quod
fecerat & conuxerat diabolus & ꝓͥ
mentum solidantem: Iam illud qͦm
ipit magister bonꝰ: cur ipse moyses
ex cuiꝰ libro ꝓlata ẽ. de pͥma conume¬
tione masculi et femine tam sc̃a et
nulla seꝑatione uolanda castitas
coniugalis. postea ꝑmiserit dimitt̾e
urorem. Nam cum illi respondissent.
qͥd gͦ moyses mandauit dari libellũ
repudii et dimittere: ait illis qͣm̃
moyses ad duritiam cordis ur̃i per¬
misit uob̾ dimittere uxores uestras.
hoc ẽ. qđ paulo ante ex posuimus.
Quanta enĩ duricia erat. que nec
ꝑ libelli int̾positionem. ubi dissuaden¬
di locus iustis & prudentib tͥbuebat᷑.
solui & flecti posset ad recipiendam
uł reuocandam conuigii caritatẽ. Ita
añs qͥd lex et bonis p̃ciꝑet & duris ꝑ¬
mitteret eiꝰdem legis testimonio de¬
darauitꝰ cum & non dimittendam
urorem ex eadem scͥptura cõmemo¬
ata coniunctione masculi et femine
monuit diuinam auctoritatem eiꝰdem

Expanded text:
laudare debuerit separantem, quod laudare debuerit separantem, quod fecerat et coniunxerat diabolus, et Cmentum solidantem? iam illud quomodo aperit magister bonus, cur ipse Moyses, ex cuius libro prolata est de prima coniunctione masculi et feminae tam sancta et nulla separatione uiolanda castitas coniugalis, postea permiserit dimittere uxorem? nam cum illi respondissent: quid ergo Moyses mandauit dari libellum repudii et dimittere? ait illis: quoniam Moyses ad duritiam cordis uestri permisit uobis dimittere uxores uestras. hoc est, quod paulo ante exposuimus. quanta enim duritia erat, quae nec per libelli interpositionem, ubi dissuadendi locus iustis et prudentibus tribuetur, solui et flecti posset ad recipiendam uel reuocandam coniugii caritatem? ita dominus, quid lex et bonis praeciperet et duris permitteret, eiusdem legis testimonio declarauit, cum et non dimittendam uxorem ex eadem scriptura commemorata coniunctione masculi et feminae monuit diuinamque auctoritatem eiusdem
Abbreviated transcription (Latin):
nam fecit eos: Et dix̃. ꝓpt̃ hoc di¬
mittet homo patrem & matrem. et
adherebit uxori sue: & erunt duo¬
ut in carne una. Itaq iam ñ sunt
duo: s una caro. Qđ gͦ ds̃ coniunc̃
homo non separet. Ecce iudei ex li¬
bris moysi coniuncunt᷑ non ẽe uxos¬
rem dimittendam: qͥ scđm uolunttẽ
legis moysi arbitͣbant᷑ se facere cũ
dimitterent. Simul et illud hic iys
xp̃o attestante cognoscimꝰ d̾m fecisp
& coniunxisse mascłm et femunam:
qđ manichei ne gando dãpnant᷑ non
iam moyseo libro. s xp̃i eugłio re¬
sistentes. Porro autem si qđ ipsi op¬
nant᷑ et predicant. uerum ẽ. diabo¬
lum fecisse atq coniuuxisse masq¬
lum & feminam. qua calliditate di¬
bolica faustus rep̃hendit moysen
tanqͣm coniugia dirimentẽ ꝑ libell
repudii. et laudat xp̃m tanqͣm illus
eiꝰ modi iuncłm confirmantem ex p̃ce¬
to euangłii: cum utiq scdđm suam str¬
tam saclegam sententiam. moy sen

Expanded text:
nam, fecit eos et dixit: propter hoc dinam, fecit eos et dixit: propter hoc dimittet homo patrori suae; et erunt duo in carne una. itaque iam non sunt duo, sed una caro. quod ergo deus coniunxit, homo non separet. ecce Iudaei ex libris Moysi conuincuntur non esse uxorem dimittendam, qui secundum uoluntatem legis Moysi arbitrabantur se facere, cum dimitterent. simul et illud hic ipso Christo adtestante cognoscimus deum fecisse et coniunxisse masculum et feminam: quod Manichaei negando damnantur non iam Moyseos libro, sed Christi euangelio resistentes. porro autem, si quod ipsi opinantur et praedicant, uerum est diabolum fecisse atque iunxisse masculum et feminam, qua calliditate diabolica Faustus reprehendit Moysen tamquam coniugia dirimentem per libellum repudii et laudat Christum tamquam illud eiusmodi uinculum confirmantem ex praecepto euangelii, cum utique secundum suam stultam sacrilegamque sententiam Moysen
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃ celestis ꝑfectus ẽ. Ualere autem
nob̾. et ad remittenda debita peccato¬
rum nr̃oꝵ qđ aliis ista ultionũ debi¬
ta relaxamus: et cauendum ẽe ne
si hoc non fecerimus. nec nobis de p¬
cantib peccati obligatio remittat᷑. sic̃
in illis libris ueterib scͥptum ẽ. Qui
uindicari uult inueniet uindictam
a deo: undictam & peccata illiꝰ confir¬
mans confirmabit. Relinq ꝓximo
tuo nocenti te: & tunc dep̃cantit᷑
peccata soluent᷑. Homo homini reser¬
uat iram: & a dño querit medelam
carnis: In hominẽ similem sibi non
seruat iram: & reꝓpitiationem petit
a dño: Et quis exorabit ꝓ peccatis il¬
lius: Iam uͦ de uxore non dimittenda
qͥd aliud uł qͥd oportumꝰ ex illis librꝰ
cõmemorem: qͣm id unde iudeis de
hac re int̾rogantib dñs ipse respon¬
dit: Cum enim quererent utrum li¬
ceret quacumq ex cansa dimittere
uxorem: ait illis. Non legistis quia
qͥ fecit abinitio masculum & femi¬

Expanded text:
noster caelestis perfectus est. ualere autem noster caelestis perfectus est. ualere autem nobis et ad remittenda debita peccatorum nostrorum, quod aliis ista ultionum debita relaxamus, et cauendum esse, ne si hoc non fecerimus, nec nobis deprecantibus peccati obligatio remittatur, sic in illis libris ueteribus scriptum est: qui uindicari uult, inueniet uindictam a deo et peccata illius confirmans confirmabit. relinque proximo tuo nocenti te, et tunc deprecanti tibi peccata soluentur. homo homini reseruat iram et a domino quaerit medelam carnis? in hominem similem sibi non eseruat. iram et repropitiationem petit a domino? et quis exorabit pro peccatis illius? Iam uero de uxore non dimittenda quid aliud uel quid oportunius ex illis libris conmemorem quam id, unde Iudaeis de hac re interrogantibus dominus ipse respondit? cum enim quaererent, utrum liceret quacumque ex causa dimittere uxorem, ait illis : non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et femi
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ imitem: habes ibi de ipso deo id
agente copiosum locum. Ibi enim
scͥptum ẽ. Multum enĩ ualere. tͥ soli
suꝑat semꝑꝰ. et uͥtuti brachii tui qͥs
contra stabit : Qm̃ tanqͣm mom̃ĩtum
statẽre. sic ante te ẽ orbis t̾rarum: et
tanqͣm gutta roris ante lucani que
descendit in t̾ram. S misereris om¬
nium q̃m omĩa potes: et dissimulas
peccata hominum ꝓpt̃ penitentiam.
Diligis enim im omnia que sunt: et
ret᷑: Parcis autem om̃ibꝰ. qm̃ tua sun
dñe : qͥ animas amas. Bonꝰ enĩ sp̃c tuuᷤ
ẽ in om̃ibꝰ. ꝓpt̃ qđ eos qͥ ererrant par¬
tib corripis: & de qͥb peccant admo¬
nens alloqueris. ut relicta malicia.
credant in te dñe. Ad hanc benignã
pacientiam dei qͥ facit solem suum ori¬
ri suꝑ bonos & malos et pluit super
iustos & iniustos. nos imuitandam xp̃c
hortat᷑: ut uindicare nr̃as iniurias ne¬
gligamꝰ: et benefaciamus his qͥ nos
oderunt: ut simꝰ ꝑfecti sicut pater

Expanded text:
deum imitemur, habes ibi de ipso deo id deum imitemur, habes ibi de ipso deo id agente copiosum locum; ibi namque scriptum est: multum enim ualere tibi soli superat semper, et uirtuti brachii tui quis contra stabit? quoniam tamquam momentum staterae sic ante te est orbis terrarum, et tamquam gutta roris antelucani. quae descendit in terram; sed misereris omnium, quoniam omnia potes et dissimulas peccata hominum propter paenitentiam. diligis enim omnia, quae sunt, et retur? parcis autem omnibus, quoniam tua sunt, domine, qui animas amas. bonus enim spiritus tuus est in omnibus; propter quod eos, qui exerrant partibus, conripis et de quibus peccant admonens adloqueris, ut relicta malitia credant in te, domine. ad hanc benignam patientiam dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, nos imitandam Christus hortatur, ut uindicare nostras iniurias neglegamus et benefaciamus his, qui nos oderunt, ut simus perfecti, sicut pater
Abbreviated transcription (Latin):
seu p̃cepit. uͥ autẽ ad iungebat e¬
go autem dico uob̃: inueniunt᷑ et
in illis uet̾ib libris. Ibi contͣ iram
dictum ẽ. turbatus ẽ pre ira oculus
m̃s: et melior ẽ qͥ uincit iram quam
qͥ capit ciuitatem. Ibi contͣ uerbum
durum. plaga flagelli liuorem faciet:
plaga autem lingue confringet ossa
Ibi contͣ moechiam cordis: ne concu¬
piscas uxorem ꝓximi tui. Non enim
ait. ne adulteres: s ne concupiscas.
Unde apłs hoc ex lege cõmemorat
dicens. Nam concupiscentiã nesci¬
ebam: nisi lex diceret. non concupis¬
ces. Ibi de patientia non resistendi
laudat᷑ uir p̃bens ꝑcutienti se max¬
illam: et saturatꝰ ob ꝓbriis. Ibi de ini¬
mico diligendo dicitur. Si esurierit
inimicus tuus ciba illum: si sitit. po¬
tum da illi. Hinc enĩ hoc cõmemora¬
uit a płs et illud in ysalmo. Cum
his qͥ oderant pacem eram pacifi¬
cus et alia multa. Qđ autẽ tempando
a uindicta. et diligendo etiã malos

Expanded text:
seu praecepit, ubi adiungebat "eseu praecepit, ubi adiungebat "ego autem dico uobis", inueniuntur et in illis ueteribus libris. ibi contra iram dictum est: turbatus est prae ira oculus meus et: melior est, qui uincit iram quam qui capit ciuitatem. ibi contra uerbum durum: plaga flagelli liuorem faciet; plaga autem linguae confringet ossa; ibi contra moechiam cordis: ne concupiscas uxorem proximi tui. non enim ait: ne adulteres, sed: ne concupiscas. unde apostolus hoc ex lege commemorat dicens: nam concupiscentiam nesciebam. nisi lex diceret: non concupisces. ibi de patientia non resistendi laudatur uir praebens percutienti se maxillam et saturatus obp1;obiis. ibi de inimico diligendo dicitur: si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi. hinc enim hoc commemorauit apostolus et illud in psalmo: cum his, qui oderant pacem, eram pacificus et alia multa. quod autem temperando a uindicta et diligendo etiam malos
Abbreviated transcription (Latin):
ne destruxit: s potiꝰ omĩa ex hebreoꝵ
lege cõmemorata. ita cõmendauit ut
qiquid ex ꝑsona sua insuꝑ loqueret᷑.
il ad expositionem requirendam
udleret siqͥd illa obscure posuisset. uł
tutiꝰ conseruandum qđ illa uoluiss
uides qͣm sit alit̃ intelligendum quod
nt. non uenisse se le gem soluere. sed
ddimplere: scilicet ut non qͣsi semiple¬
confessionem impleretur: ope factoꝵ.
non ad iectionem uerboꝵ. fides enim
sicut apłs ait. ꝑ dilectionem oꝑat᷑.
Unde item dicit. Qui enim diligit
alterum: legem impleuit. Istam ca¬
ne donauit. qua sola caritate iusticia
legis posset impleri: ꝓpt̾ea dixit. non
ueni legem soluere s: adimplere hoc
ẽ nouum testamentum quo huic dilec¬
tioni hereditas regni celoꝵ ꝓmittit᷑:
qđ in figuris uet̾is testamenti ꝓ tem¬
poꝵ distributione tegebatur. Unde
idem dicit. Nandatum nouum do
uob̾: ut uos inuicem diligatis. Itaq
omĩa uł pene omĩa que monuit

Expanded text:
ne destruxit, sed potius omnia ex Hebraeorum ne destruxit, sed potius omnia ex Hebraeorum lege commemorata ita commendauit, ut, quicquid ex persona sua insuper loqueretur, uel ad expositionem requirendam ualeret, si quid illa obscure posuisset, uel ad tutius conseruandum quod illa uoluisset: uides, quam sit aliter intellegendum, quod ait non se uenisse legem soluere sed adinplere, scilicet ut non quasi semipleconfessionem inpleretur opere factorum, non adiectione uerborum. fides enim, sicut apostolus ait. per dilectionem operatur. unde item dicit: qui enim diligit alterum, legem inpleuit. istam cane donauit, qua sola caritate iustitia legis posset inpleri, propterea dixit: non ueni legem soluere sed adinplere. hoc est nouum testamentum, quo huic dilectioni hereditas regni caelorum promittitur, quod in figuris ueteris testamenti pro temporum distributione tegebatur. unde item dicit: mandatum nouum do uobis, ut uos inuicem diligatis. Itaque uel omnia uel paene omnia, quae monuit
Abbreviated transcription (Latin):
ni potest. Hoc facere scriba debebat.
iustus et sapiens qualem in illa ꝓ¬
fessione ẽe oportebat. ad quem ut
ueniret᷑ discordi a marito libellus
conscͥbendus p̃ceptꝰ est. Quem uir bo¬
nus prudensq non scriberet: nͥ in a¬
nimo nimis auerso atq ꝑuerso con¬
silium concordie non ualeret. Uerun¬
tamen uob̾ ex ur̃i erroris sacͥlega ua¬
nitate quero cur displiceat dimittere
ixorem: qͣm non ad matͥmonii fidem. s
ad concupiscentie cͥmen habendam ẽe
censetis. Matmonium qͥ ipe ex hoc ap¬
pellatum ẽ. qđ non ob aliud debeat a¬
femina nubere. qͣm ut mat̾ fiat:
qđ uob̾ odiosum ẽ. Eo mͦ enim putats
partem dei ur̃i. gentis tenebrarum
ylio deuictam et sub actam: etiã carne¬
is cõpedib colligari. S ut potiꝰ qđ nc̃
go autem dico uob̾ neq pͥmoꝵ homi¬
num legem hoc uerboꝵ additam̃to
adimpleuit. neq illam que ꝑ moy¬
sendata ẽ. quasi contͣrioꝵ oppositio¬

Expanded text:
ni potest. hoc facere scriba debebat ni potest. hoc facere scriba debebat iustus et sapiens, qualem in illa professione esse oportebat. ad quem ut ueniretur, discordi marito libellus conscribendus praeceptus est: quem uir bonus prudensque non scriberet. nisi in animo nimis auerso atque peruerso consilium concordiae non ualeret. uerumtamen a uobis ex uestri erroris sacrilega uanitate quaero, cur displiceat dimittere uxorem, quam non ad matrimonii fidem, sed ad concupiscentiae crimen habendam esse censetis. matrimonium quippe ex hoc appellatum est, quod non ob aliud debeat femina nubere, quam ut mater fiat: quod uobis odiosum est. eo modo enim putatis partem dei uestri gentis tenebrarum proelio deuictam et subactam etiam carneis conpedibus conligari. Sed, ut potius quod nunc go autem dico uobis, neque primorum hominum legem hoc uerborum additamento adinpleuit neque illam, quae per Moysen data est, quasi contrariorum obpositio
Abbreviated transcription (Latin):
fiterent᷑ sapientiam. et siqui eoꝵ eẽnt
equitate ac pietate p̃diti. non tantũ
ꝓfiterent᷑. uerum etiam sectarentur.
Ad hos gͥ quos oporteret ẽe prudentes
legis int̾pretes. et uistos discidii dissua¬
sores.lex mutere uoluit eum quem
iussit libellum repudii dare si dimisis¬
set uxorem. Non enĩ ei pot̾at scribili¬
bellus. nͥ ab ipsis qͥ ꝑ hanc occasionẽ
ex necessitate uenientem qͦdammͦꝰ in
manus suas bono consilio regerent᷑at
int̾ ipsum et uł orem pacifice agendo.
dilectionem concordiamq suaderent.
Qđ si tantum int̃cederet odium. ut ex¬
tingui em̃dariq non posset. tunc ui¬
q scriberet᷑ libellus: quia frustra non
dimitteret qͣm sic odisset: ut ad debiã
consugio caritatem. nulla prudentiũ
ꝓsuasione reuocaret᷑. Si enĩ non dili¬
git᷑ uxor dimittenda ẽ. Quia gͦ dimit¬
tenda non ẽ:diligenda ẽ. Dilectio
autem monendo atq suadendo cõ¬
poni: non inuitum cogendo impo¬

Expanded text:
rofiterentur sapientiam et si qui eorum essent rofiterentur sapientiam et si qui eorum essent aequitate ac pietate praediti, non tantum profiterentur, uerum etiam sectarentur. ad hos igitur, quos oporteret esse prudentes legis interpretes et iustos discidii dissuasores, lex mittere uoluit eum, quem iussit libellum repudii dare, si dimisisset uxorem. non enim ei poterat scribi libellus nisi ab ipsis, qui per hanc occasionem ex necessitate uenientem quodam modo in manus suas bono consilio regerent atque inter ipsum et uxorem pacifice agendo dilectionem concordiamque suaderent. quodsi tantum intercederet odium, ut extingui emendarique non posset, tunc utique scriberetur libellus, quia frustra non dimitteret, quam sic odisset, ut ad debitam coniugio caritatem nulla prudentium persuasione reuocaretur. si enim non diligitur uxor, dimittenda est. quia ergo dimittenda non est, diligenda est. dilectio autem monendo atque suadendo conponi. non inuitum cogendo inpo
Abbreviated transcription (Latin):
priꝰ adhibendꝰ fuit qͦ discerneret ñ
egredi debitum: ut edomita ira que
ad immoderatam uindictam rapitꝰ
iam qͥ uellet tͣnquillus attenderet
ari cuꝑet: ut hac consideratione cor¬
seruo debitum relaxaret. Nam et ilia
de uxore non dinuttendõ qđ dñs pre¬
cepit. cum antiquis dictum sit. qͥcũq
dimiserit uxorem suam. det illi libe¬
lum repudii. si diligent̃ intueamur
uid ebimꝰ non ẽẽ contͣrium. Ex posu¬
it enĩ dñs qͥd lex uoluerit: cum pas¬
sim dimittenti uxorem. iusserit libel¬
lum repudi dare. Neq enĩ ait qui
uoluerit dimittat uxorem suam. cui
eẽt contͣrium non dinuttere.: s utiq
nolebat dimitti uxorem a uiro qui
hanc int̾ posuit moram. ut in disci¬
dium animꝰ p̃ceps libelli conscͥptiõe
refractus assisteret. et qͥd mali eẽt
uxorem dimittere cogitaret: p̃sert̃ qi
ut ꝑhibent apud hebreos scribere
litteras hebreas. nulli fas erat nisi
scribis solis. cum et excellentiorem ꝓ¬

Expanded text:
prius adhibendus fuit, quo discerneret non prius adhibendus fuit, quo discerneret non egredi debitum, ut edomita ira, quae ad inmoderatam uindictam rapit, iam qui uellet, tranquillus adtenderet. domino cuperet, ut hac consideratione conseruo debitum relaxaret. Nam et illud de uxore non dimittenda, quod dominus praecepit, cum antiquis dictum sit: quicumque dimiserit uxorem suam, det illi libellum repudii, si diligenter intueamur, uidebimus non esse contrarium. exposuit enim dominus, quid lex uoluerit, cum passim dimittenti uxorem iusserit libellum repudii dare. neque enim ait: qui uoluerit, dimittat uxorem suam — cui esset contrarium non dimittere — sed utique nolebat dimitti uxorem a uiro. qui hanc interposuit moram, ut in discidium animus praeceps libelli conscriptione refractus absisteret et quid mali esset uxorem dimittere cogitaret, praesertim quia, ut perhibent, apud Hebraeos scribere litteras Hebraeas nulli fas erat nisi scribis solis, cum et excellentiorem p
Abbreviated transcription (Latin):
mͥ ꝑ hec adiecta uerba qđ legi defuit
a xp̃o additũ uid̾et᷑. ac ñ potiꝰ id qđ lex
uolebat effic̾e ne iniuste se qͥsqͣm uindi¬
cando peccaret ꝯseruari tutiꝰ.si ominose
ñ uindicaret. si c̃ id qͥ uolebat effic̾e ne
qͥ sꝗͣ peterando pecaret ꝯseruari tutiꝰ si
ocło. et qͥ te ꝑcusserit in max illam
p̃be illi ⁊ altam. cͣ non sit cont̾rium
reddes dño uisiurandum tuum. et
noli iurare omino Et tam̃ illam
non destructionem s ad impletionẽ
faustus arbitrat᷑. qđ et hic debuit
arbit᷑ri. Nam si uerum uira ad im¬
plet᷑ dicendo ne iures: cur non et
iuste uindica. adimplet᷑ dicendo ne
uin dices : Sic et ego in utroq conser¬
uationẽ ẽẽ arbitror a peccato quo ueł
falsum iurat᷑. qđ iniuste uindicatur:
quam qͣm hoc de donanda omino uin¬
dicta ualeat etiam ad illud. ut dimit¬
tendo huiꝰmodi debita. etiam nobis
dimitti meream. S duro ppło modꝰ

Expanded text:
mihi per haec adiecta uerba, quod legi defuit, mihi per haec adiecta uerba, quod legi defuit, a Christo additum uideretur, ac non potius id, quod lex uolebat efficere. ne iniuste se quisquam uindicando peccaret, conseruari tutius. si omnino se non uindicaret, sicut id quod uolebat efficere, ne quisquam peierando pecoculo et: qui te percusserit in maxillam, praebe illi et alteram. cur non sit contrarium: redde's domino iusiurandum tuum et: noli iurare omnino? et tamen illam non destructionem sed adimpletionem Faustus arbitratur, quod et hic debuit arbitrari. nam si "uerum iura" adimpletur dicendo "ne iures cur non et "iuste uindica" adimpletur dicendo "ne uindices?b sic ut ego in utroque conseruationem esse arbitror a peccato. quo uel falsum iuratur uel iniuste uindicatur, quamquam hoc de donanda omnino uindicta ualeat etiam ad illud, ut dimittendo huiusmodi debita etiam nobis dimitti mereamur. sed duro populo modus
Abbreviated transcription (Latin):
pinquat ꝑuirio. unde longe abest. qui
omĩno non iurat: qͣmuis non peccet qui
uerum urat. remotior tam̃ a peccato ẽ.
qͥ non iurat. unde ad monitio non iuran¬
di conseruatio ẽ. a peccato ꝑiurii: ita cũ
peccet qͥ ꝑ immoderationem in iuste uult
undicari non peccet autem qͥ modum
adhibens iuste uult uindicariꝰ. remo¬
tior ẽ a peccato iniuste uindicte qui
non uult omĩno uindicari. Peccat enĩ
qͥ exigit ultra debitum: non peccat
autẽ qui ex igit debitum. S tutius
longe ẽ. a peccato iniuste exactoriᷤ. qui
oñino ñ exigit debitũ. p̃sertĩne cogat᷑¬
⁊ ipse redd̾e debitũ: ab eo qͥ nullũ ħt
debitũ. Possem gͦ et ego sic ista pon̾e.
dictum ẽ antiqͥs non iniuste iudicab:
ego autẽ dico ne uindicetis. equidẽ
adimpletio ẽ sicut de iurando. fau¬
stus ait. dictun ẽ. non peierab. ego
aũ dico ne iuretis: eqͥdem eque adim¬
pletio ẽ. pot̾am gͦ ⁊ ego ita dicere si

Expanded text:
ropinquat peiurio, unde longe abest qui ropinquat peiurio, unde longe abest qui omnino non iurat; et quamuis non peccet qui uerum iurat, remotior tamen a peccato est qui non iurat — unde admonitio non iurandi conseruatio est a peccato peiurii\': — ita cum peccet qui per immoderationem iniuste uult uindicari, non peccet autem qui modum adhibens iuste uult uindicari, remotior est a peccato iniustae uindictae qui non uult omqui exigit ultra debitum; non peccat autem, qui exigit debitum: sed tutius longe est a peccato iniusti exactoris. qui omnino non exigit debitum, praesertim ne cogatur et ipse reddere debitum ab eo, qui nullum habet debitum. possem ergo et ego sic ista ponere: dictum est antiquis: non iniuste uindicabis; ego autem dico, ne uindicetis quidem: adimpletio est sicut de iurando Faustus ait: dictum est "non peierabis; ego autem dico, ne iuretis quidem; aeque adimpletio est." poteram ergo et ego ita dicere. si
Abbreviated transcription (Latin):
iudicia concitat in dampnationẽ eiꝰ
qͥ ꝑcusserit: aut si ipse reꝑcutere ue¬
lit. totum hominem si non etiam telo
aliquo arrepto. pugnis calcibq con¬
tundit: huic gͥ immoderate ac ꝑ hoc
iniuste ultioni. lex iustum modum fi¬
gens penani talionis instituit: hoc
ẽ ut qualem quisq intulit iniuriã.
tale supplium þendat. ꝑinde ocłm ꝓ
ocło dentem ꝓ dente. non fomes. sed
limes furoris ẽ: non ut id qđ sopitũ
erat hinc accenderet᷑. s ne id qđ ar¬
debat ultra extenderet᷑. Imposita est
enĩ quedam iusta uindicta: iusteq de¬
bet᷑ ei qͥ passus fuerit iniuriam. Unde
utiq cum ignoscimꝰ: de nr̃o qͦd ammodo
iure largimur. Unde etiam debita dicim¬
tur. que in oratione dominica humanitꝰ
dimittere monem᷑: ut nob̾ et nr̃a diuini¬
tus dimittant᷑. Qđ autem debet᷑ et si benig¬
ne dimittit᷑: non tam̃ iniq repetit᷑. S
sicut in urando etiã qͥ uerum iurat ꝓ¬

Expanded text:
iudicia concitat in damnationem eius iudicia concitat in damnationem eius qui percusserit? aut, si ipse percutere uelit, totum hominem etiam, si non telo aliquo arrepto, pugnis calcibusque contundit? huic igitur immoderatae ac per hoc iniustae ultioni lex iustum modum figens poenam talionis instituit, hoc est ut qualem quisque intulit iniuriam, tale supplicium pendat. proinde oculum pro oculo, dentem pro dente non fomes, sed limes furoris est, non ut id quod sopitum erat hinc accenderetur, sed ne id quod ardebat ultra extenderetur impositus. est enim quaedam uindicta iusta iusteque debetur ei qui fuerit passus iniuriam. unde utique cum ignoscimus, de nostro quodam modo iure largimur. unde etiam debita dicuntur, quae in oratione dominica humanitus dimittere monemur, ut nobis et nostra diuinitus dimittantur. quod autem debetur, etsi benigne remittitur, non tamen inique repetitur. sed sicut in iurando etiam qui uerum iurat p
Abbreviated transcription (Latin):
tenebrarum qđ scͥptum ẽ in eugłio.
iligite inimicos ur̃os: qͣm qͣm nec fin-¬
gendo inuenire potiustis. qͦ pacto di¬
rimatis questionem int̾ muscas luci¬
petas: et blattas lucifugas: utramq
enim ꝓlem gentis tenebrarum ẽẽ
contenditis. Unde gͦ ille anant a se
alienam lucem: ille autem hanc a¬
iersando. sua potiꝰ origene delectant᷑:
n mundiꝰ nascunt᷑ musce in fetidis
bacis qͣm blatte in obscuris cubicu
leo uob̃ non resistere maloͬͥs si quis
te ꝑcusserit in maxillam tuam dext̾am¬
p̃be illi et alt̾am et cet̾a: qͣndoquidem
et illud antiquum ad repͥmandes flã¬
mas odioꝵ seuientium que immode¬
ratos animos refrenandos ita p̃ceptum
ẽ: Quis enĩ tandem facile contentꝰ ẽ.
tantum rependere umndicte. qͣntũ accep̃
iniurie: Nonne uidemꝰ homines leuit̃
lesos moliri cedem. sitire sanguinem:
uixq inuenire in malis inimici. unde
satient᷑: Quis pugno ꝑcussus. non aut

Expanded text:
tenebrarum, quod scriptum est in euangelio: tenebrarum, quod scriptum est in euangelio: diligite inimicos uestros. quamquam nec fingendo inuenire potuistis. quo pacto dirimatis quaestionem inter muscas lucipetas et blattas lucifugas; utramque enim prolem gentis tenebrarum esse contenditis. unde ergo illae amant a se alienam lucem, illae autem hanc auersando sua potius origine delectantur? an mundius nascuntur muscae in fetidis cloacis quam blattae in obscuris cubiculdico uobis non resistere malo; sed si quis te percusserit in maxillam tuam dextpraebe illi et alteram et cetera, quando quidem et illud antiquum ad reprimendas flammas odiorum saeuientumque immoderatos animos refrenandos ita praeceptum est? quis enim tandem facile contentus est tantum reponere uindictae, quantum accepit iniuriae? nonne uidemus homines leuiter laesos moliri caedem, sitire sanguinem uixque inuenire in malis inimici unde satientur? quis pugno percussus non aut
Abbreviated transcription (Latin):
diligat mimicimi. Potiꝰ enĩ genti ipsi
tenebrarum dilectionem inimici tri¬
huere potuerunt qͣm deo suo. Illa qͥ p¬
ye sicut delirant uicinam sibi lucem
atq contiguam concupiuit. eaq frui
uoluit: atq ut frueretur inuadere
cogitauit. Neq ista culpa ẽ: cum ue¬
rumac beatificum bonum appetitur.
Unde & dñs dicit. Regnum celoꝵ uĩ
patit᷑: et qͥ ium fecerint diripient
illud. Ecce gens tenebrarum scđm eoꝵ
uanitatem uim facere ac diripere uo¬
luit bonum qđ amauerat. eiꝰ clarita¬
te et specie delectata: nec eam uicis¬
simdilexit. s odio detestans frui se
uolentem funditꝰ eradicare molitus
ẽ. Si gͦ mali amant bonum qͦ fruan¬
cͦboni autem oderunt malum ne
polluant᷑: respondete in anichei qͥ nã
eoꝵ impleant qđ dñs ait. Diligite
mimicos ur̃os. Ecce si has singulas re¬
iugnantesq sententias ẽẽ uultis: ds̃
nester fecit qđ scͥptum ẽ in lege mo¬
ysi. oderis inimicum tuum: & gens

Expanded text:
diligat inimicum. potius enim genti ipsi diligat inimicum. potius enim genti ipsi tenebrarum dilectionem inimici tribuere potuerunt quam deo suo. illa quippe. sicut delirant, uicinam sibi lucem atque contiguam concupiuit eaque frui uoluit atque, ut frueretur, inuadere cogitauit. neque ista culpa est, cum uerum et beatificum bonum adpetitur. unde et dominus dicit: regnum caelorum uim patitur, et qui uim fecerint, diripient illud. ecce gens tenebrarum secundum eorum uanitatem uim facere ac diripere uoluit bonum, quod amauerat, eius claritate et specie delectata; nec eam uicissim deus dilexit, sed odio detestans frui se uolentem funditus eradicare molitus est. si ergo mali amant bonum, quo fruantur, boni autem oderunt malum, ne polluantur, respondete, Manichaei, quinam eorum inpleant, quod dominus ait: diligite inimicos uestros. ecce si has singulas repugnantesque sententias esse uultis, deus uester fecit, quod scriptum est in lege Moysi: oderis inimicum tuum, et gens
Abbreviated transcription (Latin):
scđm ipsos deus totus timuit anteqͣm
in parte uinceret᷑: et in parte ab ea sis
uictus ẽ. ut nec totus liberaret᷑. Audito
gͥ et non intellecto qđ antiquis dichu
erat. oderis inimicum tuum. fereban¬
tur homines in hominis odium: cum
deberent non odisse nͥ uicium. Hos cort¬
git dñs dicendo. Diligite inimicos ur̃os:
Ut qͥ iam dixerat non ueni legẽ solue
s adimplere: idoq de odio inimici qđ
scͥptum ẽ. in lege non solueret. p̃cipie¬
do utiq ut diligamꝰ inimicos: cogeret
nos intelligere qͦnam mͦ possemꝰ uninȩ
eundemq hominẽ et odisse ꝓp̃t̾ culp̃
et diligere ꝓpt̾ nat᷑am. S hoc ad pũss
eoꝵ mentes intelligere multum ẽ U
gendi sunt tantum ut scđm calũpni
sue ꝑditam rationem uł potiꝰ am̃tun
defendant dm̃ suũ: qͤm ñ possunt d¬
cere dilectorem gentis tenebrarus
Idđoq ad eiꝰ exemplum non haben
qͥmadmodum hortent᷑. ut suum qͥsq

Expanded text:
secundum ipsos deus totus timuit, antequam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberaretur. audito igitur et non intellecto. quod antiquis dictum erat: oderis inimicum tuum, ferebantur homines in hominis odium, cum deberent non odisse nisi uitium. hos corrigit dominus dicendo: diligite inimicos uestros, ut qui iam dixerat: non ueni legem soluere, sed adinplere ideoque de odio inimici quod scriptum est in lege non solueret, praecipiendo utique, ut diligamus inimicos, cogeret nos intellegere, quonam modo possemus unum eundemque hominem et odisse propter culpam et diligere propter naturam. sed hoc ad peruersas eorum mentes intellegere multum est. urguendi sunt tantum, ut secundum calumniae suae perditam rationem uel potius amentiam defendant deum suum, quem non possunt dicere dilectorem gentis tenebrarum, ideoque ad eius exemplum non habent, quemadmodum hortentur, ut suum quisque
Abbreviated transcription (Latin):
gendi sunt qđ̃ habeant partẽ boni.
cur non ob hoc eos et odisse debemus
qđ habeant partem mali: ła qͥ ppe
regula et hoc soluit᷑ docet᷑q non esse
contͣrium. qđ in antiqua scͥptura d¬
tum ẽ. oderis inimicum tuum. et in
eugłio diligite inimicos ur̃os. qđ unꝰ¬
quisq iniquus homo. in qͣntum in¬
quus ẽ. odio habendus ẽ. in qͣntum aũt
homo ẽ diligendus ẽ: ut illud qđ in eo
recte odimꝰ arguamꝰ. id ẽ uicium. qđͣ
possit illud qđ in eo recte diligimꝰ dẽ
humana ipsa natura. em̃dato uicio li¬
berari. Hec in qͣm regula ẽ. qua et ode¬
rimꝰ inimicum. ꝓpt̃ id qđ in eo malu
ẽ. idẽ. iniquitatem: & diligamꝰ inimici
ꝓpt̾ id qđ in eo bonum ẽ. id ẽ socialem
rationalemq creat᷑am. Nisi qđ nos nos
eum ꝑ naturam uł suam uł alienam .s
ꝑ ꝓpͥam uoluntatem malum eẽ conuin¬
cimus: illi autem ꝑ naturam gentis tene¬
brarum putant ẽẽ hominẽ malumꝰ ꝙͣ

Expanded text:
gendi sunt, quod habeant partem boni, gendi sunt, quod habeant partem boni, cur non ob hoc eos et odisse debemus, quod habeant partem mali. ea quippe regula et hoc soluitur doceturque non esse contrarium, quod in antiqua scriptura dictum est "oderis inimicum tuum" et in euangelio "d iligi te inimicos uestros," quod unusquisque iniquus homo, in quantum iniquus est, odio habendus est, in quantum autem homo est. diligendus est. ut illud. quod in eo recte odimus, arguamus, id est uitium. quo possit illud, quod in eo recte diligimus. id est humana ipsa natura emendato uitio liberari: haec, inquam. regula est, qua et oderimus inimicum propter id. quod in eo malum est. id est iniquitatem, et diligamus inimicum propter id. quod in eo bonum est, id est socialem rationalemque creaturam, nisi quod 1108 non eum per naturam uel suam uel alienam, sed per propriam uoluntatem malum esse conuincimus. illi autem per naturam gentis tenebrarum putant esse hominem malum, quam
Abbreviated transcription (Latin):
dam deo odibiles: Et utiq in hac am¬
monitione ipse dñs ad hoc nos hortat᷑
ut imitem᷑ dñm: ut sitis inquit filii
patͥs ur̃i qͥ in celis est. qͥ facit solem
suum oriri suꝑ bonos & malos. & plu¬
it suꝑ iustos et iniustos. Querendum
itaq ẽ. quomͦ intelligat᷑ exemplo dei
cui dexit qͦsdam odibiles paulus. odio
habendos inimicos. et rursus exemplo
dei qͥ facit solem suum oriri super
bonos et malos. et pluit suꝑ iustos
et iniustos: diligendos inimicos. Sic
apparebit dm̃in male intelligentib
id qđ dictum ẽ. oderis inimicũ tuũ
inferre uoluisse qđ omĩno nonnorant:
ut diligerent inimicos suos. Utrumq
autem quomͦ seruandum sit: longum
ẽ disputare. Sed ad istos interĩ qͥb ge¬
neraliter displicet siquis oderit ini¬
micum suum ẽ nobis sermo. qͥ eorum
frontem premat: cum eos int̾rogamꝰ
utrum diligat ds̃ eoꝵ gentem tenebra¬
rum. Aut si ꝓpt̾ea nunc inimici dili¬

Expanded text:
dam Deo odibiles ? Et utique in hac addam Deo odibiles ? Et utique in hac admonitione ipse Dominus ad hoc nos hortatur, ut imitemur Deum. Ut sitis, inquit, filii Patris vestri qui in coelis est, qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos. Quaerendum itaque est quomodo intelligatur, exemplo Dei, cui dixit quosdam odibiles Paulus, odio habendos inimicos; et rursus exemplo Dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos, diligendos inimicos. Sic apparebit Dominum male intelligentibus id, quod dictum est "oderis inimicum tuum," inferre uoluisse, quod omnino non norant, ut diligerent inimicos suos. utrumque autem quomodo seruandum sit longum est disputare. sed ad istos interim, quibus generaliter displicet, si quis oderit inimicum suum, est nobis sermo, qui eorum frontem premat, cum eos interrogamus, utrum diligat deus eorum gentem tenebrarum. aut si propterea nunc inimici dili
Abbreviated transcription (Latin):
am: demonstrauit magister etiam
talem concupiscentiam nichil ẽẽ ali¬
ud. Item peierare qͥa graue peccatũ.
non iurare autem. siue uerum iurare.
nullum peccatum ẽ. s longiꝰ remotꝰ
est a falsum iurando qͥ nec iurare con
maluit nos dñs et non iurantes ñ
recedere a uero. qͣm uerum iurantes
ꝓpinquare ꝑiurio. Itaq et apłs in
sermonib qͦs habuisse narrat᷑ nun¬
qͣm iurauit: nec iurandi consuetudi¬
ne aliqͣndo uł nesciꝰ in ꝑiurium lab̾et᷑.
In scͥptis autẽ ubi ẽ consideratio maior
nit᷑: ne quisqͣm putaret etiam uerum
iurando peccariꝰ s potiꝰ intelligeret hu¬
mane fragilitatis corda non iurando.
tutiꝰ a ꝑiurio conseruari. Quib ꝑspecti
inuenimus. nec illa ẽẽ destructa sicut
faustus putat: que uelut ꝓpͥe uult ad
istis. cur ꝓpͥ̾imi uelint ẽẽ legis moysi
qđ dictum ẽ antiquis: diliges ꝓximũ
tuum. & oderis inimicum tuum. An
et apłs paulus non dixit homines qͦs¬

Expanded text:
am, demonstrauit magister etiam am, demonstrauit magister etiam talem concupiscentiam nihil esse aliud. item quia peierare graue peccatum est, non iurare autem sicut uerum iurare nullum peccatum est, sed longius remotus est a falsum iurando, qui nec iurare consis est, maluit nos dominus et non iurantes non recedere a uero quam uerum iurantes propinquare periurio. itaque et apostolus in sermonibus, quos habuisse narratur, numquam iurauit, ne iurandi consuetudine aliquando uel nescius in periurium laberetur. in scripturis autem. ubi est consideratio maior nitur, ne quisquam putaret etiam verum jurando peccari, sed potius intelligeret, humanae fragilitatis corda non jurando tutius a perjurio conservari. Quibus perspectis, invenimus nec illa esse destructa, sicut Faustus putat, quae velut proprie vult ad istis, cur proprium velint esse Legis Moysi, quod dictum estantiquis, Diliges proximum tuum, et oderis inimicum tuum . An et apostolus Paulus non dixit homines quos
Abbreviated transcription (Latin):
sit et misit: s ꝑ eum ipsum ut latine
nomen eiꝰ interpretet᷑. insani fusorem.
Cum gͦ iurare nunqͣm desinatis: uellẽ
scire quomͦ intelligatis hanc quoq le¬
gis partem. qͣm uultis antiquissimam
intelligi qđ uob̃ dñs adimpleuerit: et
magis ꝓpt̾ iurationes apłi. Nam ur̃a que
auctoritas ẽ. uł uobis ipsis. ne dum mͥ
aut cuiqͣm hominum: Unde puto iã
clarere. qͣm sit alit accipiendum qđ
ait xp̃c: non ueni legem soluere. sed
adimplere. Non his uidelicet addita¬
mentis. qͥ uł ad expositionẽ ꝑtinent
ꝓpositarum antiquarum sententiarũ
uł ad conuersationem: non ad impleti¬
onem. Quia enĩ non intelligebant ho¬
micidium. nͥ yemptionem corporis hu¬
mani ꝑ qͣm uita pͥuaret᷑: aꝑuit dñs
omnem iniquum motum ad nocendũ
fr̃i. in homicidii genere deputari.
Unde et ioħs dicit. Qui odit fr̃em
suum homicida ẽ. Et qm̃ putabant
tantummͦ corporalem cum femina
illicitam cõmixtionem uocari m echi¬

Expanded text:
sit et misit, sed per eum ipsum, ut latine sit et misit, sed per eum ipsum, ut latine nomen eius interpreter. insanifusorem. cum ergo iurare numquam desinatis, uellem scire, quomodo intellegatis hanc quoque legis partem, quam uultis antiquissimam intellegi. quod uobis dominus adinpleuerit, et magis propter iurationes apostoli. nam uestra quae auctoritas est uel uobis ipsis, nedum mihi, aut cuiquam homini? unde puto iam clarere, quam sit aliter recipiendum, quod ait Christus: non ueni legem soluere, sed adinplere. non his uidelicet additamentis, quae uel ad expositionem pertinent propositarum antiquarum sententiarum uel ad conuersationem. non ad inpletionem. Quia enim non intellegebant homicidium nisi peremptionem corporis humani, per quam uita priuaretur, aperuit dominus omnem iniquum motum ad nocendum fratri in homicidii genere putari. unde et Iohannes dicit: qui odit fratrem suum, homicida est. et quoniam putabant tantummodo corporalem cum femina inlicitam conmixtionem uocari moechi
Abbreviated transcription (Latin):
it hic illoꝵ legem. a xp̃o adimpletũ
eẽ dixistis. non possum affirmare an¬
nquos iustos non iurasse. Nam et pau¬
lim apłm iurasse inuenimꝰ. De ur̃o aũt
ne non tollit᷑ crebra iuratio: cum iu¬
retis ꝑ lumen qđ amatis cum muscis.
seq enim lumen illud mentiũ penitꝰ
sum. nostis aliqua ex parte cogitare:
t ꝑ dõnum ur̃m manicheum. qͥ ma-¬
nis patͥa lingua uocabat᷑ s uos ut apud
grecos nom̃ insanie uitaretis. uelut de¬
dinato et ꝓlongato nomine. quasi fu¬
sionem addidistis ubi ampliꝰ lib̾emini.
dic enim mͥ quidam ur̃m ex posuit cͣ
apellatus sit manicheus. ut scilicet
inte pͥore nominis unam litteram
Eagnosceret᷑ manna. s addidistis in
posteriore duas sillabas. non appellan¬
stͥ maimicheum s manicheum: ut
nichil aliud uob̾ tam ꝓlixis et uanis ser¬
monib suis. nͥ in saniam fundere sona¬
ret. Sepissime iuratis. et ꝑ paraclitum.
Non sane illum quem xp̃c discipłis ꝓmi¬

Expanded text:
et hic illorum legem a Christo adinpletam et hic illorum legem a Christo adinpletam esse dixisti, non possum adfirmare antiquos iustos non iurasse; nam et Paulum apostolum iurasse inuenimus. de uestro autem ore non tollitur crebra iuratio, cum iuretis per lumen, quod amatis cum muscis — neque enim lumen illud mentium ab istindum. nostis aliqua ex parte cogitare - et per dominum uestrum Manichaeum, qui Manis lingua patria uocabatur. sed uos, ut apud Graecos nomen insaniae uitaretis, uelut declinato et prolongato nomine quasi fusionem addidistis, ubi amplius laberemini. sic enim mihi quidam uestrum exposuit, cur appellatus sit Manichaeus, ut scilicet parte priore nominis unam litteram, ut agnosceretur manna, sed addidistis in posteriore duas syllabas, non appellantes Mannicheum, sed Manichaeum, ut nihil aliud uobis tam prolixis et uanis sermonibus suis nisi insaniam fundere sonaret. saepissime iuratis et per paracletum, non sane illum, quem Christus discipulis promi