comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cin dilige iubemur qͣt nosin⁊ ipsos uidr̃ quodam
seru pulosũ iñ oriri ꝗ nõseuit̃ explicate possumꝰ. Ea
suo sunt quor̃ alt̾m ꝑire necesse fit. datur uni oti
qd uelit eligat deduol qͦ alt̾m oĩo euttari nopolt
Sisuam salutẽ mag̃ elig: minus ꝓrimũ diligt̃
tant indilectone. Sic gͦ forte quis hanc obiec tionꝰ
eutcare contendat. S quid dicemus. sumũ alique
hoĩeua tm̃ dilig̾e debeo qͣt̾ me ip̃m. nonne duo siu

Expanded text:
e jubemur quantum nosmetipsos, videtur quiddam scrupulosum inde oriri: quod non leviter explicare possumus. Ecce duo sunt quorum alterum perire necesse est. Datur uni optio quod velit eligat e duobus quorum alterum omnino evitari non possit. Si suam salutem magis eligit, minus proximum diligit. imo constant in dilectione. Sic ergo forte quis hanc objectionem evitare contendat. Sed quid dicemus? Si unum aliquem hominem tuum diligere debeo quantum
Abbreviated transcription (Latin):
nsticittio coniugii dupplex ẽ. Dna ⁊itutione cõ¬
atremedium. Prima ut natura multĩplicaret is
fecunda ut natura exciꝑet᷑ iuiciũ cohiberet .S
ma inftitutio cõuigiũ ꝓposuit infede dilec tioni
ut in eo sacramentum eẽt sacietatis que uncarne
futura erat int̾ .xͫ. iecłiam. Secunda institutio
conuigiũ infede dilectionis sancciuit ut ꝑeras
bona io qͥ incarnis comirtione infirmitagu enco
et delicti: excusaret᷑. Officiũ aũ coniugii nũ¬
mixtione carnis concessit. ut ineo p̃t̃ gen̾is mul¬
tiplicationẽ gen̾anciũ infirmitas excipet. n& uasi¬

Expanded text:
nstitutio conjugii duplex est. Una ante peccremedium. Prima, ut natura multiplicaretur; secunda, ut natura exciperetur, et vitium cohiberetur. Prima institutio conjugium proposuit in foedere dilectioniut in eo sacramentum esset societatis quod in carne futura erat inter Christum et Ecclesiam. Secunda institutio conjugium in foedere dilectionis sancivit, ut per ejus bona id quod in carnis commistione infirmitatis erat et delicti excusaretur; officium autem conjugii in commistionem carnis concessit, ut in eo praeter generis multiplicationem generantium infirmitas exciperetu
Abbreviated transcription (Latin):
s ⁊̃ pp̃ natulem indiu̾so sexu societatem. Alioqͥn
iam non dr̾et᷑ ꝯuigiũ insenib. siuł anusissent filios
uł nongenuissent. inꝗͥb ⁊ si marcuruerit ardor
carnis. iuget tñ ardor caritatis. Itẽ. Innuptus
plꝰ ualet sc̃itas sacramenti: ꝗͣ fecuditas uentͥs. Uni¬

Expanded text:
 propter naturalem in diverso sexu societatem. Alioquin tamen non diceretur conjugium in senibus si vel amisissent filios vel non genuissent, in quibus etsi emarcuerit ardor carnis, viget tamen ordo charitatis. » Item in nuptiis plus valet sci
Abbreviated transcription (Latin):
corꝑis lege nat᷑e subiecto ⁊ qñ abutit᷑ illo uiciũ ÷ imꝑanti debitũ oͥ¬
tanciã lib̾tate abutit᷑. Porro uoluntã si iusticiã teniusset hab̾et ñ so
motũ corpori obedientẽ. s motũ sensualitatĩ consencientẽ. Nũ uͦ qñ
rectitudinẽ suã ipsa nõ tenint. ht̃ qͥdẽ adhuc exindulgencia crent
motũ corꝑis obedientẽ. Eriundicta autẽ motũ senfualitatiꝰ cott¬
dicentẽ. Cui uiolenciã aliqndo ĩ firmata seqͥt᷑. aliqͣndo autẽ coras¬
rata cohercet ⁊ modat᷑. Si aũ motꝰ sensualitatiꝰ dñat᷑ motui m̃tiꝰ.¬

Expanded text:
ae subjecto, et quando abutitur illo, vitium est imperantis, debitum ob in subjectum libertate abutitur. Porro voluntas, si justitiam tenuisset, haberet non solum motum corporis obedientem, sed et motum sensualitarectitudinem suam ipsa non tenuit, habet quidem adhuc ex indulgentia Creatoris motum corporis obedientem; ex vindicta autem motum sensualitatis contradicentem. Cujus violentiam aliquando infirmata sequitur; aliquando autem corroborata coercet et moderatur. Si autem motus sensualitatis dominatur motui menti
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ ꝑfecta ÷ nec minui qm̃ ȩt̃na ẽ. sola caritate nulla sui necessit
participẽ faceret. Uerũ qͥa hoc ad felicitati illiꝰ augm̃tũ ꝑtinuit
ut gram ꝯditori̾ sui ꝑ qu̾e głificandũ erat agnosceret. uoluit ipe
conditor pri ei ĩ sua ꝯdicione ostende qđ pꝰ modũ ĩ ipso factur
erat exdignaciõe. Creatã gͦ racionalẽ qu̾a fecerat iussit part̃ ĩ fe
puritate ꝑsistere. partĩ eã corporᷤᷤ ĩ dum̃ti ⁊ t̾reniꝰ mansionibꝰ eq¬

Expanded text:
a perfecta est; nec minui, quia aeterna est: sola charitate, nulla sui necessitate participes facereut gratiam conditoris sui per quem glorificandus erat agnosceret, voluit ipse conditor prius ei in sua conditione ostendere quod postmodum in ipso facturus erat ex dignatione. Creaturam ergo rationalem quam fecerat, jussit partim in sua puritate persistere; parti
Abbreviated transcription (Latin):
tate erat. ut hoc iuste facere posset. qͦs tñ sinõ saluasset iuste
cisset. q̃a meoꝵ merito erat ut siħ faceret ĩ iustũ ñ eẽt. de iustic
alia scđm meritũ pacientiꝰ. Iusticia sccłm debitũ facienti est
testati. Iusticia scđm meritũ patienti ÷ ȩqͥtati. Iusticia ÷ po¬
testatiꝰ qͦ sine ĩ iustitia licet facienti si uelit qđ eiꝰ potestati dele
Iusticia ȩqͥtatiꝰ ⁊ qͣ retribuit᷑ patienti ȩtiã si nolit qđ eiꝰ mera
debet᷑. Cũ gͦ ds̃ punit peccatorẽ iuste fac̃. qͥa eiꝰ potestati debe̾
hoc possit si uelit ⁊ iuste punit᷑ qđ patit᷑. qͥa scđm meritũ suũ u
tribuit᷑. qđ eiꝰ merito debet᷑. ⁊ ⁊ illi potestã iusta. qͣ ds iuste fac̃ a¬

Expanded text:
testate erat ut hoc juste facere posset, quos tamen si non salvasset juste fecisset; quia in eorum merito erat ut si hoc faceret injustum non esset. facientis est potestatis, justitia secundum meritum patientis est aequitatis. Justitia potestatis est qua sine injustitia licet facienti si velit quod ejus potestati debetur. Justitia aequitatis est qua retribuitur patienti etiam si nolit quod ejus merito debetur. Cum ergo Deus punit peccatorem, juste facit; quia ejus potestati debetur ut hoc possit si velit, et juste punitur qui patitur; quia secundum meritum suum ei retribuitur quod ejus merito debetur, et est illi
Abbreviated transcription (Latin):
Post qͣ aũ sensꝰ corporal inꝑcipiendo deficit demceps
so querere cõsuetudinẽ cibi corporał. Uenit adte ut
illi dici non aut respondĩ potuit. Cib sum gͣndiũ. c̾ce
imanducabie. Hon ut me mutes inte sic̃ cibũ carnis
tue s tu mutabis inme. Itaq prudent᷑ disc̾ne q insacra¬
mento dĩ sensui exibitũ sit. qd spiritui accomodatum
etiam ut solet si pꝰ cõpletã ꝑceptionẽ it̾ato aliqd̾ sen

Expanded text:
Postquam autem sensus corporalis in percipiendo deficit, deinceps hristo quaerere consuetudinem cibi corporalis. Venit ad te ut illi dici, aut responderi non potuit: Cibus sum grandium, cresce, et manducabis me, non ut me mutes in te, sicut cibum carnis tuae, sed tu mutaberis in me. Itaque prudenter discerne quod in sacramento Domini sensui adhibitum sit, quod spiritui accommodatum, et, ut solet, si post completam perceptionem aliquid in
Abbreviated transcription (Latin):
ritate pontificali in archidiaconi cã ipll¬
cerii ca ac thesaurarii sollicitudine diuidunt̃¬
Rchidiaconus de archi diaconib¬
imꝑat subdiaconib ileuitis. adque ila
ꝑtinẽt mist̾ia. Sollicitudo parrochiar̃ uoro¬
nat̾o ⁊ uirgia ad eiꝰ ꝑtinẽt curã. Pxoreꝑandis
dio cesianis basilicis ipse suggͥit sac̾doti.: inqui¬
ipse parrochias cũ ussione ep̃i uornam̾ta  ies¬

Expanded text:
ritate pontificali in archidiaconi cura et primicerii ac thesaurarii sollicitudine dividunturchidiaconis. Archidiaconuimperat subdiaconis et levitis, ad quem ista pertinent ministeria. Sollicitudo parochiarum et ordinatio, et jurgia ad ejus pertinent curam. Pro reparandis dioecesanis basilicis ipse suggerit sacerdoti, ipse inquirit parochias cum jussione episcopi, e
Abbreviated transcription (Latin):
ne x ẽ. ꝑ spẽm ꝗ panis iuini significatur. Inꝑceptione
aũ gr̃e infusio int̃ne ietͥne refectionis ꝑficit᷑ et sic ꝗͥ
cõtuaria inuno ibi sint. inpͥmo ꝗ sigñ inuent᷑ scđi. In
imo s̃: uinũ sacramitũ. Claret itaq qmͣ diuinissime
heucaristie assumptio. sacram̃tũ ẽ. ⁊ umago participa¬
qͥei spũalr̃ inuri debeniꝰ. Ipsa aut̃ heucaristio: .i. bona
gr̃a. ipsa .ẜ. hostta sacͣ diuinissima uocat᷑ qm̃ diuinos
fac̃. ⁊ participes diuinitatis eos qui se digne ⁊ parci
sp̃e panis sumit᷑. ⁊ incarne eiꝰ digne sumpta. ipsiꝰ etiã
diuinitatis suscept̃o et participatio ⁊ cõsorciũ cõdonat᷑
pp̃ea diuinissima iscĩssima isc̃ificans scĩficantia oĩa

Expanded text:
eciem quidem panis et vini significatur; in perceptione autem gratiae infusio internae et aeternae refectionis perficitur. Et sic quidem cum tria in uno ibi sint, in primo quod signum invenitur secundi, in  et unum sacramentum. Claret itaque, quando divinissimae eucharistiae assumptio sacramentum est, et imago participaid est bona gratia; ipsa scilicet hostia sacra divinissima vocatur; quoniam divinos facit, et participes divinitatis eos qui se digne participhristi sub specie panis sumitur; et in carne ejus digne sumpta, ipsius etiam divinitatis susceptio et participatio et consortium condonatur; propterea divinissima et sanctissima
Abbreviated transcription (Latin):
adinluminandũ mundũ anteꝗ solẽ crearet ope uicaria p̃cutrentem
terea qđ iã nulla eiꝰ uestigia reꝑiri posst̃ exqͦ soł claritã illũ. Alii dict᷑
dispsã ꝑ ampla aeris spacia uĩ lucendi ⁊ ĩ luminandi amisse suꝑ eẽ. tñ
adhuc quadã tenue reliqͥa. qͦ ĩ ambitu firmam̃ti intrinsecꝰ huc illucq
sparsi diligentiꝰ ĩtuentibꝰ nocte demõstrent᷑. diȩ uͦ maiori ea ne uidi ua¬
leat soł claritate abscondi. Sic qͥsq sua oppinione̾: ꝓ ut possibile est
ꝯfig̃. sed qͥs scit si ipsa ead lux postea ĩsolis sub̾am traslata sit ⁊am¬
pliata claritate formã meliorẽ acceꝑit qu̾e admodũ ĩ nupciis iħs de
aqͦ uiũ fecit. ut reformacioniꝰ statũ in meliꝰ ⁊ restauracioniꝰ sacram̃tũ
demostraret. Nã qđ erat lix añqu̾a sol factꝰ ÷ ħ erat aqͣ priꝰgũa ĩ uinũ¬

Expanded text:
andum mundum antequam solem crearet ope vicaria praecurrentem,terea quod jam nulla ejus vestigia reperiri possunt ex quo solis claritas illuxit. Alii dicunt dispersam per ampla aeris spatia vim lucendi et illuminandi amisisse; superesse tamen adhuc quasdam tenues reliquias quae in ambitu firmamenti intrinsecus huc illucque sparsim diligentius intuentibus nocte demonstrentur; die vero eas majori ne videri valeant solis claritate abscondi. Sic quique suas opiniones prout possibile est confingunt. Sed quis scit utrum ipsa eadem lux postea in solis substantiam translata sit, et ampliata claritate formam meliorem acceperit, quemadmodum in nuptiis Jesus de aquis vinum fecit, ut reformationis statum in melius et restaurationis sacramentum demonstraret? Nam erat lux antequam sol fact
Abbreviated transcription (Latin):
st̃. excellencior eẽ ꝓbat᷑. qđ om̃iũ causa ipsa c̃. Causa uͦ eiꝰ alia nulla est
nͥ ipse aqͦ ipsa ÷. Sic̃ enĩ abipso est ut aliqͥđ iꝑsa eẽt. sic ꝓpt̃ ipsũ ÷ ut beate
eẽt. aliud sumẽs ab ipso hoc ẽ qđ eẽt aliud ĩ ip̃so. ħ ÷ qđ beate eẽt. S di¬
ceret aliꝗͥs qñ ds̃ creat̾ã fec̃ si iuuari ipse ñ potiit ꝑ creatã : Cui al¬
teri fec̃ qđ sͥ nõ fec̃: Qndo alt̾ nemo erat nͥ ip̃se qͥ fec̃ : qͣsi enĩ ꝓnichilo
factũ ẽẽ uide̾t᷑. ⁊ causã nõ habuisse ut fieret. qđ ita factũ ut inde ñ
qͥ iuuari posset alt̃ nõ fuit.I hoc fortassis diligenciꝰ ꝯsicl̾atũ aliguẽ
mouere possit. Propt̾ea causã ꝯdicioniꝰ racionaliũ qua insolo reruo
auctore ꝯstitumꝰ ñ solũ ꝓ hominibꝰ deqͥb sermo ꝓpositꝰ erat. uerũ q̃¬

Expanded text:
sunt excellentior esse probatur; quod omnium causa ipsa est. Causa vero ejus alia nulla est, nisi ipse a quo ipsa est. Sicut enim ab ipso est, ut aliquid esset; sic propter ipsum est, ut beate esset; alterum sumens ab ipso, hoc est quod esset; alterum in ipso, hoc est quod beate esset. Sed dicet aliquis: Quare Deus creaturam fecit si juvari ipse non potuit per creaturam? qui alteri fecit quod sibi non fecit quando alter nemo erat nisi ipse qui fecit. Quasi enim pro nihilo factum esse videtur et causam non habuisse, ut fieret quod ita factum est; ut inde nec qui juvari posset alter non fuit. Et hoc fortassis diligentius consideratum aliquem movere possit; propterea causam conditionis rationalium quam in solo rerum auctore constituimus, non solum pro hominibus de quibus sermo propositus erat, verum
Abbreviated transcription (Latin):
cionẽ eleg̾it. Si cui aũ ista int̾ poficio nimiꝰ obscura uidebit᷑ maxi¬
me qđ demotu firmam̃ti necdũ rata sit assercio. ad illã altã quam
ꝓposuimꝰ recurrat exposicionẽ q̃ facili  ⁊ se promciꝰ ad intelligendũ
cõmodat racioni. Bic̃ gͥ dm̃ sex diebꝰ oꝑatũ. ⁊ septima deinde diȩ re
transfire donec diuidicasset pͥmũ. Cũ gͦ uidisset delucȩ qđ bomũ eẽt.¬
tẽ ait. fit firmam̃tũ. Qntĩs adlitt̾am ꝑtinere uidet᷑. factũ ÷ firma¬
m̃tũ diȩ secda. Pri qͥdẽ nulla iniũsitati mat̾ia denicħ creatũ ⁊ nũe
exilla ipsa ad talẽ formã erutũ. ⁊ factũ firmam̃tũ ut abitu suo me¬
diũ quodã mͦ ĩterueniẽs magnã illã aqͥrũ ĩ m̃sãq ꝯgeriẽ ab iniucẽ
separet atq diudet. ⁊ de aqͥs fac̾et aqͥs ⁊ aqͥs. ło ÷ aqs qs abitu suo¬

Expanded text:
tionem elegerit. Si cui autem ista interpretatio nimis obscura videbitur, maxitionem elegerit. Si cui autem ista interpretatio nimis obscura videbitur, maxime quod de motu firmamenti necdum rata sit assertio, ad illam alteram quam proposuimus recurrat expositionem, quae facilior est et se promptius ad intelligendum commodat rationi. Dicet igitur Deum sex diebus operatum et septima deinde die requtransire, donec dijudicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod ee videtur, factum est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque
Abbreviated transcription (Latin):
S
creauit. cũ nichil eadẽ diȩ aliud fecisse legat᷑ qu̾a lucẽ. utrũ ne usq
adexortũ seqñtiꝰ diȩi qͣndo firmam̃tũ fecit. ab oꝑe cessasse credendũ sit
cũ script᷑a septima eũ diȩ demũ reuisse testat᷑. Cui questioni gemina
responhoe obuiamꝰ. aut enĩ dicimꝰ dm̃ in illi sex diebꝰ oꝑationẽ fuao
ita ꝯtinua ꝑseuerancia ꝓduxisse. ut nullo tẽꝑis int̾ uallo ab oꝑando desie¬
sui diei fec̃. deind̾ ut cursu suo die noctẽq distinguer& pͥmũ deoriente
ad occasu: ⁊ rursũ de occidente ad ortũ direxerit. Nec solũ op̃ eiꝰ fuisse
qđ lux facta ÷ s qđ directa ipso gub̾nante ⁊ dirigente cursũ fuũ¬
expleũ. Eod̃ mͦ de scd̾a dig dicet᷑: qͣndo firmam̃tũ factũ ÷ ⁊ crrcũ¬
actioni ꝑpetue p̃ceptũ simł ⁊ legẽ accep̃. ħ ȩtiã det̾cia ⁊ quarta. ł.
xͣ. die. uł serta ꝓut racio dictitũit exqͥret. quisqͥs hui partiꝰ asser¬

Expanded text:
s creavit. Cum nihil eadem die aliud fecisse legatur quam lucem, utrumne usque ad ortum sequentis diei quando firmamentum fecit ab opere cessasse credendus sit, cum scriptura septima eum die demum requievisse testetur? Cui quaestioni gemina responsione obviabimus; aut enim dicemus Deum in illis sex diebus operationem suam continua perseverantia produxisse, ut nullo temporis intervallo ab operando desieius diei fecit; deinde ut cursu suo diem noctemque distingueret; primum de oriente ad occasum, et rursum de occidente ad ortum direxit. Nec solummodo opus ejus fuisse quod lux facta est, sed quod directa, ipso gubernante et dirigente, cursum explevit. Eodem modo de secunda die dicetur, quando firmamentum factum est, et circumactionis perpetuae praes hujus partis asser
Abbreviated transcription (Latin):
s ut aliqͣndo facet. qͥa sẽꝑ uoluit ut aliqͣndo fac̾et. Sic uolunta et̃na
fuit de oꝑe tẽporali qm̃ ⁊ ipsũ tẽpꝰ ĩ ȩt̃na uoluntate fuit qͣndo fieras
qđ fut᷑ũ fuit. Suo itaq ħ increatore parit̾ erãt. bonita. ⁊ sapiencia. et
hȩc ȩt̃na erãt.⁊ aderat simł potesta̾ coȩt̾na. E bonitate uoluit. sapi¬
encia disposuit. potestate fec̃. & uidet᷑ qͣsi quȩdã ẽẽ distĩctio. ⁊ fuccesso
tẽporał idemostrat se ꝯsidacioĩ pͥma bonita qͥa ꝑ eã uoluit ds̃. de

Expanded text:
sed ut aliquando faceret, quod semper voluit ut aliquando faceret. Sic voluntas aeterna fuit de opere temporali; quoniam et ipsum tempus in aeterna voluntate fuit, quando fieret quod futurum fuit. Duo itaque haec in Creatore pariter erant bonitas et sapientia, et haec aeterna erant; et aderat simul potestas coaeterna, et bonitate voluit, sapientia disposuit, potestate fecit. Et videtur quasi quaedam esse distinctio et successio temporalis; et demonstrat se considerationi p
Abbreviated transcription (Latin):
ut asserero qđ scđm cõmunionẽ nat᷑e erãt. Nominandꝰ erat ĩ tͥnitate
prudencia eloqͥi sacri. Neplena similitudo credet᷑ ĩt̃ difparia si indi¬
tate pat̾ prior aut filiꝰ posterior diceret᷑. Sic enĩ se ĩ hominibꝰ nat᷑a
habet. ut pat᷑ eẽ nõ possit qͥ nõ fuerat pͥor filio. neq filiꝰ qͥ patre po¬
terior ñ sit. io̾ patri potencia assignata ÷. sapiencia filio. ñ qͥa magiꝰ
enit. s qͥa minꝰ ẽẽ credi pot̾at. dixerat enĩ script᷑a scã. qͥa ds̃ pat᷑ est

Expanded text:
t assereret quod secundum communionem naturae erant. Nominandus erat in Trinitate prudentia eloquii sacri ne plena similitudo crederetur inter disparia, si in deitate Pater prior aut Filius posterior diceretur. Sic enim se in hominibus natura habet ut Pater esse non possit, qui non Filio fuerit prior; neque Filius qui Patre posterior non sit; ideo Patri potentia assignata est, et sapientia Filio; non quia magis erat, sed quia minus esse credi poterat. Dixerat enim Scriptura sancta quod Deus Pater est;
Abbreviated transcription (Latin):
dix̃ ds̃. Fiat lux istatĩ lux facta ÷. Nusqu̾ã dix̃ ds̃. Fiãt tenebrę
s deluce dix. Fiat lux. ⁊ diuisit lucẽ atenebrꝰ ⁊ uocaũ lucẽ diẽ et¬

Expanded text:
dixit Deus: Fiat lux, et statim lux facta est . Nusquam dixit Deus: Fiant tenebrae. dixit Deus: Fiat lux, et statim lux facta est . Nusquam dixit Deus: Fiant tenebrae. Sed de luce dix
Abbreviated transcription (Latin):
eu u mͥ uidet᷑ ineod ꝓr̾sus mom̃to tẽpori qͣ iusibilit̃ ⁊ corpo¬
ralit̃ diuisa ÷ lux atenebri. inuisibilit̾ qͦq boni angłi discreti
s̃ amali. illi tenebriꝰ peccati cadentibꝰ. ⁊ istĩ adlucẽ iusticie ꝯuersis
illuminatiꝰq aluce. ut lux eẽt ⁊ nõ tenebrȩ. Si  enĩ ꝯsonare debuer̃
exemplaria oꝑũ dĩ. ut qͦ uisibilia erãt oꝑa spĩe. ĩ iusibiliũ ꝓuentꝰ
sequerent᷑. scđm qđ ipsa qͦ utrobiq oꝑabat̾ sapiẽcia. ibi iudiciũ exe¬
cuit. Hͥ formaũ exẽplũ. Diuisa gͦ lux atenebri. ⁊ erat lux uisibił. et
uisibile̾ erãt tenebrȩ. Similit̃ ⁊ lux ĩuisibił erat. ⁊ tenebrȩ ĩ uisibiles
erãt. ętiã utraq diuisio facta ÷ isimł facta ÷ diuisio tenebrarũ et
luciꝰ ⁊ uocata ÷ lux die̾ ⁊ tenebrȩ nox. Utrũq qͥdẽ ds̃ diuisit. ⁊ utrũq
Lux abipso facta ÷ qͥa iusticia ⁊ uerita lux ÷ ⁊ delucę audiuimꝰ qͥa

Expanded text:
corporaliter divisa est lux a tenebris; invisibiliter quoque boni angeli discreti sunt a malis illis in tenebras peccati cadentibus: et istis ad lucem justitiae conversis illuminatisque a luce, ut lux essent et non tenebrae. Sic enim consonare debuerunt exemplaria operum Dei, ut quae visibilia erant opera sapientiae, invisibilium proventus sequerentur, secundum quod ipsa quae utrobibris; et erat lux visibilis et visibiles tenebrae erant; similiter et lux invisibilis erat, et tenebrae invisibiles erant; et utrorumque divisio facta est; et simul facta est divisio tenebrarum et lucis. Et vocata est lux dies et tenebrae nox. Utrumque quidem Deus divisit, et utrumque Lux ab ipso facta est; quia justitia et veritas lux est, et de luce audivimus quod
Abbreviated transcription (Latin):
dã. Oꝑa gͦ ꝯdicioni .i. mundꝰ iste sensibili cũ om̃ibꝰ elem̃ti sui. ĩ mat̾ia qͥdẽ
añ omẽm diẽ intẽꝑe parit̃ ⁊ cũ tẽꝑe facta st̃. Postea sex diebꝰ ĩformã di¬
⁊ hõ adã ⁊eua ꝓpt̃ qũe factas cęt̾a oĩa. ⁊ ipse iparadiso collocatꝰ ÷. Primo
ducere institurmꝰ nistũ ÷ ut in ipso exordio libri pͥmũ causã ꝯdiciois humane
ĩuestigemꝰ. ut sinł demostremꝰ ⁊ pͥmũ racionabilit̾ adõ ꝯditũ. ⁊ pͥmodũ mise

Expanded text:
sensibilis cum omnibus elementis suis in materia quidem ante omnem diem in tempore pariter et cum tempore facta sunt; postea sex diebus in formam disest homo Adam et Eva, propter quem facta sunt caetera omnia; et ipse in paradiso collocatus est: primo ducere instituimus, justum est ut in ipsius exordio libri, primum causam conditionis humanae investigemus, ut simul demonstretur et primum rationabiliter a Deo conditus, et p
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. & qͣsi idẽ erat ⁊ idẽ nõ erat qͥa idẽ ñ erat ꝓpt̾ qđ erat. Ds̃ ꝑfectꝰ erat
⁊ plenꝰ sũmo bono ꝯsũmato neq opꝰ habuit aliunde uuari. qm̃ nec
mind potuit ȩt̃nꝰ. nec inm̃sꝰ augeri. h omͦ uͦ nat᷑a egẽs erat alieni au¬
xilii qͦ uł ꝯseruaret qđ mutabile acceꝑat. ł augeret qđ nõ ꝯsũmatũ
habebat. Ita positꝰ ÷ ĩ medio hõ.: ut  ei seruiret᷑ ⁊ ipse seruiret.: ut acci¬
ꝑet utr̃ĩq ipse. ⁊ totũ dͥ uendicaret: ⁊ reflueret totũ abonũ hõis. ⁊
qd accep̃ obseqͥũ ⁊ qđ impendit. Uoluit enĩ ds̃ ut ab omine sͥ serui¬
ret᷑. sic tñ ut ea seruitute ñ ds̃ s hõ ipse seruies iuuaret᷑. E uoluit ut

Expanded text:
idem non erat; quia idem non erat propter quos erat. Deus perfectus erat et plenus bono consummato; neque opus habuit aliunde juvari, quoniam nec minui potuit aeternus, nec immensus augeri. Homo vero natura egens erat alieni auxilii, quo vel conservaret quod mutabile acceperat, vel augeret quod non consummatum habebat. Ita positus est in medio homo, ut et ei serviretur et ipse serviret, et acciperet utrinque ipse, et totum sibi vindicaret; et reflueret totum ad bonum hominis, et quod accepit obsequium et quod impendit. Voluit enim Deus ut ab homine sibi serviretur; sic
Abbreviated transcription (Latin):
uteuideat semet ipsã ⁊ ĩtelligat siue agnoscat errorẽ ⁊ tͥpitudinẽ ꝯfu¬
sioni suȩ. et explicet se atq coaptet adillã racionabilẽ difposicionẽ ⁊
oidinẽ ueritati. Postquã aũ ordinata fuerĩt oĩa eiꝰ. ⁊ scđm exẽplar¬

Expanded text:
lux fiat, ut videat semetipsam, et agnoscat horrorem et turpitudinem confulux fiat, ut videat semetipsam, et agnoscat horrorem et turpitudinem confusionis suae, et explicet se atque coaptet ad illam rationabilem dispositionem et ordinem veritatis. Postquam autem ordinata fuerint o
Abbreviated transcription (Latin):
Lox illuonnaurt ⁊ oͣie ante soleo facta est:
aoo nemo dicat quomͦ añ sole factũ dieꝰ ẽẽ potuit qͥa anteqũa¬
sol fieret lux erat. ⁊uidit ds luce qđ eẽt bona nuocaũ luceitie
diẽ ⁊ tenebra noctẽ. ⁊ ipsa lux trẽ ipso pͥmo die faciebat anteq sol fie¬
ret ⁊ illuminaret mundũ. S qͥd significat qđ ñ statĩ factꝰ÷ sol ex
q̃ lucẽ fieret oportuit s ut qͣsi lux eẽt prigũa clara lixx ufortassi
ꝯfusio plena luce digna ñ erat aligũa tñ lucẽ accep̃ ut uid̾et exire
so puto magnũ hic aliqđ sac̃mentũ cõmendari. qͥa om̃is
anima qũa diu ĩpeccato ẽ qͣsi ĩtenebri ÷ qͥbdã ꝯ fufione.¬
S nõ pot̾ euacde ꝯfusionẽ suã iͣ ordinẽ iusticiȩ formãq difponi nͥ
illuminet᷑ pͥmũ uide imala fua. ⁊ discern̾e lucẽ atenebri. Ho ÷ uitutẽ
auiciis ut se disponat ad ordinẽ. ⁊ conformet ueritati. hȩc gͥ aĩa iacẽ

Expanded text:
lux illuminavit, et quare ante solem facta est. Ergo nemo dicat quomodo ante factum solem dies esse potuit; quia antequasol fieret lux erat: Et vidit Deus lucem quod esset bonum et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Et ipsa lux tres illos primos dies faciebat antequam sol fieret et illuminaret mundum. Sed quid significat quod non statim factus est sol ex quo lucem fieri oportuit, sed ut quasi lux esset priusquam clara lux? Et fortassis confusio plena luce digna non erat; aliquam tamen lucem accepit, ut videret exire norum operum. Ego puto magnum hic aliquod sacramentum commendari; quia omnis anima quandiu in peccato est, quasi in tenebris est  formamque disponi, nisi illuminetur primum videre mala sua, et discernere lucem a tenebris, hoc est virtutes a vitiis, ut se disponat ad ordinem et conformet veritati. Hoc igitur anima in
Abbreviated transcription (Latin):
demostraũ ut pꝰ manifestarce diumitatẽ. ⁊ ubiq lux lucẽ p̃cessit
lux ꝗ̃ peccatore adiusticiã illumingͥ ͭ. illã lucẽ quę iustificaturos
ad beatitudinẽ illustrat. Ergo facta ÷ lux priqu̾a soł clarita̾ mani¬
festaret᷑. ⁊ die erat ⁊tre̾ die erãt qͣndo lux erat: ⁊ sol ñ erat. Quarta
diȩ illux̃ sol. ⁊ illa die̾ erat clara qͥa lum̃ uerũ habuit. ⁊ tenebrȩ ñ
erãt ulle. Sic nulla anima meret᷑ lum̃ soł acciꝑe. ⁊ fũmę ueritatiꝰ
claritatẽ ꝯtẽplari nͥ trẽ dieꝰ isti in ea p̾cedãt. Prima qͥdẽ diȩ fit lux.

Expanded text:
 ubique lux lucem praecedit. Lux quae peccatores ad justitiam illuminat, illam lucem quae justificatos ad beatitudinem illustrat. Ergo facta est lux priusquam solis claritas manifestaretur; et dies erat: et tres dies erant quando lux erat et sol non erat. Quarta die illuxit sol, et illa dies clara erat; quia lumen verum habuit, et tenebrae non erant ullae. Sic nulla anima meretur lumen solis accipere et summae veritatis claritatem contemplari, nisi tres dies isti in ea praecedant. Prima
Abbreviated transcription (Latin):
feste uolatilia legamꝰ accepisse. ⁊ abaqͥs origniẽ: ⁊ maere mansionẽ. Qdͥ
qͣ factũ sit ut nõ ad similitudinẽ alioꝵ quȩ ad ornatũ elem̃toꝵ mund
creata s̃ exipso elem̃to mat̾iã fumerẽt in qͦ locũ sortiri debuer̃ forte qͥs
adipsi elem̃ti mat̾iã referat qđ qͣsi tantã aer̾corpulenciã ñ habuit
ut animã cui corꝑa quȩ solidã mat̾iã reqͥrꝰ y̾x eo ꝯderent᷑. Aqͥrũ autẽ
naturã magiꝰ t̾rȩ affinẽ plusq corpulencie habentẽ. hac ꝑ ħ formandis

Expanded text:
mansionem. Quod quare factum sit ut non ad similitudinem aliorum quae ad ornatum elementorum mundi creata sunt ex ipso elemento materiam sumerent in quo locum sortiri debuerunt, forte quis ad ipsius elementi materiam referat: quod quasi tantam aer corpulentiam non habuerit, ut animantium corpora quae solidam materiam requirunt ex eo conderentur. Aquarum autem natura
Abbreviated transcription (Latin):
uitȩ motu uegetata rõ. Duaᷤ gͥ ista tã dissimiles ĩ uno hoĩe nat᷑as mag¬
na quȩdã desidiotũ mole hĩc inde fluctuat᷑ ui ⁊ incontͣria sẽꝑ motu
alt̾no tẽdentiũ oberrat. qͥa naliud ÷ qđ subtꝰ caro exinfirmitate
dep̃ssa appetit. ⁊ aliud qđ sp̃s sursũ ꝑ contẽplacionẽ ueritati eleuatꝰ
ĩtendit. S fit aliqͦcienꝰ ut ꝯtͣrũ motꝰ ꝯfusionẽ gignãt. nͥ racio medio
int̾uenienꝰ diuidat ab inuicẽ: ⁊ discernat uoluntateᷤ ⁊ appetitꝰ defi¬
celeste aqͣs illĩc autẽ ea quȩ subcelo st̃ separatĩ dispoñ. ñ pot̾ inferior
ad ea quȩ subt̃ st̃ abiectit ⁊ uilia sinit̾ sese inclinare. auare nõ dien
ed mirũ ÷ qͣre nõ uidit ds̃ opꝰ scdȩ diei qđ eẽt bonũ sic̃ ⁊ incęt̾i
om̃ib deqͥb uidisse legit᷑. & uidit d̃s qđ eẽt bonũ. Aut enior¬

Expanded text:
otu vegetata ratio. Duas vero istas tam dissimiles in uno homine naturas, magna quaedam desideriorum moles hinc inde fluctuantium, et in contraria saepe motu alterno tendentium oberrat; quia et aliud est quod subtus caro ex infirmitate pressa appetit, et aliud quod spiritus sursum per contemplationem veritatis elevatus intendit. Sed fit aniens dividat ab invicem, et discernat voluntates et appetitus, desiercoelestes aquas, illinc autem eas quae sub coelo sunt disponit separatim, non ad ea quae subter sunt abjecta et vilia sinitur sese inclinare. CAP. XX. Quare ed mirum est quare non vidit Deus opus secundae diei quod esset bonum, sicut in caeteris omnibus diebus vidisse legit
Abbreviated transcription (Latin):
diuina iurtute ⁊ iussiõe inunã ut ita dixerĩ massã ꝯpingi qͦdãm᷑ atꝙ
densari cep̃ ipso suo pond̾e deorsũ uergẽs ĩ una collapsa at̾ra excepti
⁊ spaciũq illd̃ qđ desuꝑ usq adipsũ firmam̃tũ occupauerat serenũ
purũq dereliqͥd. Ip̃sa qͦ t̾rȩ suꝑficiẽ aqͥs om̃ibꝰ int̾ alued suo ꝯclusiꝰ
apparere cep̃. Primo qͥdẽ lutulenta ⁊ lubrica nudaq uelut quȩ ger¬
mina necdũ ulla ꝓtulisset: quibꝰ uestiri ⁊ fupͣ indui potuisset. Q u̾o
qͣsi afonte quodã aꝗͤ int̾iꝰ quidẽ int᷑ uiscera telluri ꝑtͣcone occulto¬
q meatꝰ. desuꝑ uͦ insuꝑficie ꝑ alued suo in om̃s partes di ducte st̃ uti¬

Expanded text:
divina virtute et jussione in unam, ut ita dixerim, massam compingi quodammodo atque densari coepit, ipso suo pondere deorsum vergens in ima collapsa a terra excepta est, spatiumque illud quod desuper usque ad ipsum firmamentum occupaverat, serenum purumque dereliquit. Ipsa quoque terrae superficies aquis omnibus inter alveos suos conclusis apparere coepit. Primo quidem lutulenta et lubrica nudaque, velut quae germina necdum ulla protulisset, quibus vestiri et superduci potuisset. CAP. quasi a fonte quodam aquae interius quidem intra viscera telluris per trachones occultosque meatus, desuper vero in superficie per alveos suos in omnes partes deductae sunt
Abbreviated transcription (Latin):
qet er̃a bonũ. ⁊ diusit lucẽ atenebra.Nã ipse angłs malus tr̃as¬
figurat se aliqͣndo mangłm lucil. ⁊ ingerit se ad decipiendã intẽ
qͣsi lux uera. sed ħ lux ñ est diuidenda atenebriꝰ nec uocanda dies
s nox qͥa spetiẽ qͥdẽ luciꝰ ht̃ s tenebra uera. Propt̾ea priꝰ uidit.
ds̃ lucẽ si eẽt bona ut ñ statĩ credamꝰ oĩ spũi s ꝓbeniꝰ sp̃s si exdõ

Expanded text:
esset bonum et divisit lucem et tenebras. Nam ipse angelus malus transfigurat se aliquando in angelum lucis, et ingerit se ad decipiendam mentem quasi lux vera. Sed haec lux non est dividenda a tenebris, nec vocanda est dies sed nox; quia speciem quidem lucis habet, sed tenebras veras. Propterea prius vidit Deus luc
Abbreviated transcription (Latin):
uit aboꝑibꝰ. Prima die facta ÷ lux:. scd̾a die factũ ÷ firmam̃tuo.
Tcia diȩ ꝯgregate s̃ aque. Quarto die facta s̃ luminaria. Quinta
diȩ: pice̾ ⁊̃ uolucre. Sexta die. bestiȩ. ium̃ta. reptilia. Nouissime
eadẽ tñ die homo. hoc pͥmũ ĩ hoc loco lectarẽ ammon̾e uolumꝰ.
ut qͦcien in hi oꝑibꝰ udelicet sex dierũ aliqđ fieri audierit. ut ũbi
grã cũ dicit᷑. Prima dig factti ÷ lix. Sed̾a diȩ factũ ÷ firmam̃tũ.
creata fuisse existimet. s pociꝰ de ipsa quȩ suꝑiꝰ creata erat denichilo
formata mat̾ia intelligat. Eciã si aliqñdo ũbũ creacioniꝰ positũ repe¬
rit. ut ÷ ibi. Creaũ ds̃ cetȩ gͣndia. ⁊ omẽm animã uiuentẽ atq

Expanded text:
ie facta est lux; secunda die, factum est firmamentum; tertia die, congregatae sunt aquae; quarta die, facta sunt luminaria; quinta die, pisces et volucres; sexta die, bestiae, jumenta, reptilia; novissime eadem tamen die homo. Hoc primum in hoc loco lectorem admonere volumus, ut quoties in his operibus, videlicet sex dierum aliquid fieri audierit, ut verbi gratia, cum dicitur, prima die facta est lux; secunda die, factum est firmamentum; creata fuisse existimet; sed potius de ipsa quae prius creata erat de nihilo materia formata intelligat. Etiam si aliquando verbum creationis positum reperit, ut est ibi: Cr
Abbreviated transcription (Latin):
diẽq ꝯcludit. Inqͣ qm̃ nat᷑alit᷑ die̾ noctẽ p̃cedit ⁊ finẽ diei uesꝑam
dicimꝰ finẽ noctiꝰ aurorã ꝯstat ĩdubitant̃ qđ aurora sẽꝑ adp̾cedentẽ
diẽ referenda sit. Ergo illd pͥmũ mom̃tũ tẽporĩ qnͣdo creata ÷ oiniũ ui¬
sibiliũ ĩuisibiliũq nat᷑a nec nox fuit nec die̾. ⁊ tñ tẽpꝰ fuit. qͥa mu¬
tabilita fuit. Postea uͦ ꝯtinua. lucę facta. diuise st̃ tenebre. ⁊ lur.

Expanded text:
inem diei vesperam dicimus, finem noctis auroram, constat indubitanter quod aurora semper ad praecedentem diem referenda sit. Ergo illud primum momentum temporis quando creata est omnium visibilium invisibiliumque natura, nec nox fuit nec dies; et tamen tempus fuit, quia mutabilitas fuit. Postea vero continuo luce facta divisae sunt tenebrae et lux;
Abbreviated transcription (Latin):
brã meo. qđ cęlũ uocauerat significãs ĩtelligendũ. Propt̾ea namq
suꝑ faciẽ abissi tenebre erãt qͥa abissũ subtꝰ erat. ⁊ defuꝑ caligo tene¬
brosa erat. Neq abissũ tenebre erat. qͥa lum̃ fut᷑a ñ erat. s desuꝑ
faciẽ abissi tenebrarũ locꝰ fuit ĩeo scilic̃ elem̃to. Uñ lum̃ postea u¬
nire debuit. Neq enĩ nͥ luci ĩ loco tenebre. ẽẽ potuer̃. Ipt̃ea
tenebrȩ erãt suꝑ faciẽ ab:ssi. ⁊ sps dĩ ferebat suꝑ aqs. Subito¬

Expanded text:
elligendum. Propterea namque super faciem abyssi tenebrae erant; quia abyssus subtus erat, et desuper caligo tenebrosa erat. Neque abyssus tenebrae erat, quia lumen futura non erat; sed desuper faciem abyssi tenebrarum locus fuit. in eo scilicet elemento unde lumen postea venire debuit. Neque enim nisi in lucis loco, tenebrae esse potuerunt; propterea tenebrae erant super faciem abyssi. Et spi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ ipsã lucẽ uid̾e potuisset qđ eẽt bona. si aliã lucẽ nõ habuissẽt
ꝑ quã ⁊ inqͣ ipsã lucẽ uidet qđ eẽt bona : Nã si uidit qđ eẽt
Ergo alia fuit lux ĩcreata inqͦ ista lux creata uidebat᷑ qd eẽt
bona: qͥa illã mitabat᷑. qͦ sẽꝑ ÷ bona. In illa enĩ luce cũ ipsa
solũ sit bona uident᷑ ⁊ mala ⁊ bona. ⁊ nõ solũ mala ⁊ bona ĩea
nõ nͥ inipsa ⁊ ꝑ ipsã uidet᷑. ꝑ lucẽ gͦ ꝓbaũ lucẽ qͥa ĩlucȩ ĩ ꝯmu

Expanded text:
bona, si aliam lucem non habuisset per quam et in qua ipsam lucem vidisset quod esset bona? Nam, si vidit quod esset Ergo, alia lux increata, in qua ista lux creata videbatur quod esset bona; quia illam imitabatur quae semper est bona. In illa enim luce cum ipsa solum sit bona, videntur et mala et bona; et non solum mala et bona in ea non nisi in ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
origine ꝑdeũt.s nõ unã mansionẽ sorciunt᷑. Pisce̾ moriginali sede
ꝑmanẽt. uolatilia fursũ tolluntur. ⁊ fiũt qͣsi supͣ id qđ facta st̃. Sic de
una massa corruptibił nate. ⁊ sua imitabilitate defluenti uniu̾sa gen̾is
humani ꝓpago trait᷑. s aliis deorsũ ĩ ea qͦ natis̃ corrupciõe iuste relicti.
alii sursu dono gr̃s ad sortẽ celesti patͥe eleuant᷑. Quare oꝑa ꝯdicie¬

Expanded text:
odeunt; sed non unam mansionem sortiuntur. Pisces in originali sede permanent. Volatilia sursum tolluntur, et fiunt quasi supra id quod facta sunt. Sic de una massa corruptibilis naturae, et sua mutabilitate defluentis universa generis humani propago trahitur, sed aliis deorsum in ea qua nati sunt conruptione juste derelictis; aliis sursum dono gratiae ad sortem coelestis patriae elevat
Abbreviated transcription (Latin):
faciendi. illũ p̃cipue modũ seruare debuit. qͥ tpsi racionał cre¬
aturȩ cõmoditati ac cause magiꝰ ꝯgriuuꝰ fuit. hic aũ ille erat
inqͦ cidẽ creat᷑e racionali. s nõ solũ obseqͥũ sed exemplũ para¬
retur. id ÷ in qͦ illa acciꝑet. nõ solũ id quo ad obsequiũ indi¬
guit. s ꝑ illud etiã qd accep̃ iignosceret id qđ fuit. Propte¬
rea ĩcȩt̃is reb priꝰ informi̾ materieᷤ facta ÷ ac deinde forma for¬
mata. ut eo ipso demõstraret᷑ qđ abillo priꝰ nõ existencia acce¬
pissẽt essenciã sine quo modo formã ⁊ ordinẽ ñ pot̾ant hab̾e ꝯ¬
fusa. Eodẽ mͦ ipsa racionaliꝰ creat᷑a ꝑ id qđ fori̾ fiebat ĩse agno¬

Expanded text:
faciendis illum praecipue modum servare debuit, qui ipsius rationalis crefaciendis illum praecipue modum servare debuit, qui ipsius rationalis creaturae commoditati ac causae magis congruus fuit. Hic autem ille erat in quo eidem creaturae rationali, scilicet non solum obsequium, sed etiam exemplum pararetur, id est in quo illa acciperet non solum id quo ad obsequium indiguit, sed per illud etiam quod accipit agnosceret id quod fuit. Propterea in caeteris rebus prius informis materies facta est ac deinde formata, ut eo ipso demonstraretur quod ab illo prius non existentia accepissent essentiam, sine quo modo formam et ordinem non poterant habere confusa. Eodem modo ipsa rationalis creatura per id quod foris fiebat, i
Abbreviated transcription (Latin):
Qui uiuit met̾nũ creauit oĩa simł. Ipsa quoq geneses script᷑a uñ¬
pͥma adnõ huiꝰ rei manauit agnicio sic ambigue de opaciõe sex
dierũ loquit᷑ : ut sepe numero oĩa potiꝰ simł facta fuisse ꝓbare
uideat᷑. Propt̃ hã gͥ. ⁊ huiꝰ modi racionẽ aiũt credentiũ ẽẽ misti¬
cã illã ĩgenesi sex dierũ distribucionẽ rei ueritate. añ omẽn
creat᷑am abipso tẽpori exordio qͦ eẽ. cep̃ talẽ cepisse.taliq fen¬
ma qualẽ nũc uidet᷑ hab̾e. qͣntũ aduniũsitatiꝰ disposicionẽ ꝑti¬
nẽ ꝑducere et priꝰ eẽ facere quã pulchũ esse.
osis autẽ uidet᷑ excepto eo qđ nichil ĩ hac¬
re temere diffinire uolumꝰ om̃ĩpotenciȩ creatori in
opꝰ suũ ꝑ duxisse dicit᷑ ita ut tñ indubitant᷑ etiã alit̾ facere
potuisse̾. si racio omĩpotenti uoluntati eiꝰ expostulasset creda
potest. sic̃ ꝓpt̾ racionalẽ creatam cęt̾a om̃ia fac̃ ita ⁊̃ in eiꝰ oĩb

Expanded text:
in aeternum, creavit omnia simul . Ipsa quoque Geneseos scriptura undprima ad nos hujus rei manavit agnitio sic ambigue de operatione sex dierum loquitur, ut saepenumero omnia potius simul facta fuisse probare videatur. Propter has igitur et hujusmodi rationes aiunt credendum esse mysticam illam in Genesi sex dierum distributionem, rei autem veritate omnem creaturam ab ipso temporis exordio quo esse coepit, talem coepisse talique forma, qualem nunc videtur habere, quantum id ad universitatis dispositionem perducere; et prius esse facere quam pulchrum esse. Nobis autem videtur excepto eo quod nihil in hacre temere diffinire volumus omnipotentiae Creatoris in onsummationem perduxisse dicitur; ita ut tamen indubitanter etiam aliter facere potuisse si ratio omnipotentis voluntatis ejus expotulasset credatpotest sicut propter rationalem creaturam caetera omnia fecit, ita etiam in eis omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
elucẽ diẽ. tenebrã qͦ appellare noctẽ .i. cũ mala sua ueeras ei piudi¬
eñ iraciões impbare. ⁊ qͦ st̃ bona ⁊ laudabilia lucł oꝑa eligere cepit.
pestat infiat in eo sirmam̃tũ. ħ est ut inbono ꝓposito corrobort¬
medi ⁊ mediator duo ÷ adũ̾sancia nec ꝑmisceri sinat nec trasponi
ne siual sit qd̃ dundi debet. aut supͣ quł subt̃ autt subet qid pori
collocandũ ẽ. Nouissime segr̃ ĩdifposicioni oridine op̃ ĩcie diei ut

Expanded text:
et lucem diem, tenebras quoque appellare noctem, id est cum mala sua veraciter per judicium rationis improbare, et quae sunt bona et laudabilia lucis opera eligere coeperit, restat ut fiat in eo firmamentum, hoc est in bono proposito corroboremedius et mediator duo sibi adversantia nec permisceri sinat nec transponi; nec simul sit quod dividi debeat, aut supra quod subter, aut subter quod supra collocandum est. Novissi
Abbreviated transcription (Latin):
tẽpe imundꝰ in hac ꝯfusioe priꝗ ei disposicio incoaret᷑ ꝑstiterit.
Aã qđ illa pͥma oĩum rerũ mat̾ia ĩprincipio tẽpori uł pociꝰ cũ
ipso tẽpe exorta sit ꝯstat ex eo qđ dictũ ẽ. Inprincipio creaũ
ds̃ celũ it̾rã. Qũa dui autẽ ĩ bac informitate siue ꝯfusione ꝑman¬
sonit᷑. script̃a manifeste nõ ostendit. Michi aũ uidet᷑ qnͣtũ ego co¬
nicere ualeo int̾ creacionẽ. ⁊ disposicionẽ terũ. ordinẽ qͥdẽ tẽporbͥ sed

Expanded text:
inchoaretur perstiterit. Nam quod illa prima rerum omnium materia, in principio temporis, vel potius cum ipso tempore exorta sit, constat ex eo quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Quamdiu autem in hac informitate sive confusione permanserit, Scriptura manifeste non ostendit. Mihi autem videtur quantum ego conjicer
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpl̃ie rõ dñr s. agiographi. In oidine agiographorũ noue uolumina
ꝯtinent᷑. Inmũ iob Sedm lib psalmorũ. Tcui ꝓuerbia salomoni. quo
grece parabole. hebraice mas loth dñr. Q uartus eccłaste. qđ hebra¬
uerba dierũ. hebraice dabreiamin dr̃. Octauũ esdra. Nonũ hester
tũ ꝯtinet hebraicũ. ut totidẽ libri erudiat᷑ uita iustoꝵ adsalutẽ: qͦt
litt̃is lingua discenciũ adeloquentiã instruit᷑. St̃ p̾terea ĩueteri
testam̃to quidã libri qui legunt᷑ quidẽ ẜ incorpore tectꝰ uł in racione
auctoritati nõ scribĩt᷑ Ut est lib̵ thobie. ⁊ ludith. ⁊ machabeoꝵ. ⁊ qͥ

Expanded text:
e hagiographorum novem volumina continentur. Primum Job; secundum liber Psalmorum; tertium Proverbia Salomonis quae Graece parabolae, Hebraice , masloth, dicuntur; quartum Ecclesiastes, qui Hebraverba dierum, Hebraice , dabreniamin, dicitur; octavum Esdras; nonum Esthertum continet Hebraicum, ut totidem libris erudiatur vita justorum ad salutem, quot litteris lingua discentium ad eloquentiam instruitur. Sunt praeterea in Veteri Testamento alii quidam libri qui leguntur quidem, sed in corpore textus vel in canone auctoritatis non scribuntur. Ut est liber Tobiae et Judith
Abbreviated transcription (Latin):
÷ Moxq cũ ipsa luce dies cepit. qͥa añ lucẽ. nec not fuit nec dies.
si corporea cuiꝰ modi corpꝰ habuit. ⁊ utrũ uno loco cireũ scripta an
ubiq disfusa. utrũ ĩmotu uł immobił. qͣntũ ego arbitror reccisime.
respondet᷑ corpora lib̾ rebꝰ ⁊ uisibilibꝰ illuminandi. ñ nͥ luc̃ẽ corporeã
ꝯgruere potusse: Om̃e aũ corꝑꝰ qualib& subtile ⁊ spũali nat̾e ap¬
xim̃as. loco ⁊ encũ seribi necesse est. Rursũq nͥ mobił fuisset liex
illa. nequagũa alt̾ña uicissitudine diẽ ac noctẽ distinguere
factã ad illuminanda corpora sine dubio corporeã fuisse qͣle for¬
tasse ẽẽ potuisset corpꝰ aliqđ lucidũ ciuꝰ p̃sençia cũcta illustra¬

Expanded text:
em creata est. Moxque cum ipsa luce dies coepit; quia ante lucem nec nox fuit nec dies, si corporea cujusmodi corpus habuit, et utrum uno loco circumscripta an ubique diffusa, utrum in motu an immobilis; quantum ego arbitror rectissime respondetur, corporalibus rebus et visibilibus illuminandis, non nisi lucem corpoream congruere potuisse. Omne autem corpus quantumlibet subtile et spirituali naturae approximans, loco circumscribi necesse est. Rursumque nisi mobilis fuisset lux illa, nequaquam alterna vicissitudine diem ac noctem distinguere,factam ad illuminanda corporea sine dubio corpoream fuisse, quale fortasse esse potuisset corpus aliquod lucidum, cujus praesentia cu
Abbreviated transcription (Latin):
lestiũ t̃restriũq ħ loco significari puto. deqͣ postea succedent᷑
ĩforma factas̃. quȩ ĩipsa priꝰ ꝑ eẽnciã simł creata fuer̃. Ibi nãq
liqͦtũ triũ q̃ ĩ circuitu medio iacentiꝰ t̾rȩ suspensa ferebat᷑. Thi
duob õĩĩ corporũ siue cȩlestiũ siue t̾restriũ formandoꝵ mat̾ia ꝯti¬
tinebat᷑. Deniq seqͥt᷑ script᷑a ⁊ dic̃. ⁊ tenebre erãt suꝑ faciẽ abessi.¬

Expanded text:
lestium terrestriumque, hoc loco significari puto, de qua postea succedenter lestium terrestriumque, hoc loco significari puto, de qua postea succedenter in forma facta sunt quae in ipsa prius per essentiam simul creata fuerunt. Ibi namque liquorum trium quae in circuitu medio jacentis terrae suspensa ferebatur; et his duobus omnium corporum coelestium sive terrestrium formandorum materia continebatur. Dei
Abbreviated transcription (Latin):
turȩ ꝓting̃ totũq ħ spaciũ qđ a suꝑficie t̾rȩ medio iacentĩ loco
usq ad sup̃mũ extremũq ambitꝰ celi limitẽ patet. illa nebula et
caligme replebat᷑. ⁊ qͥ nẽ st̃ aluei. siue tracone aqͥrũ iã tũc ĩipso
nascenti mundi exordio ĩtte corpore fut̾e aqͥs receptacła parata
erãt. iqͥb etiã magna illa abies deqͥ om̃iũ fluenta aqͥrũ pro¬
ducenda siue diriuanda fuerãt patulo adhuc gatu uacuoq hor¬
rendũ inp̃cep̃ inane p̃ferebat. Cui qͥdẽ desuꝑ tenebrose illiꝰ ca¬
liginiꝰ qͥa tc̃ tota t̾rę suꝑficie obuoluta erat nebula tendebat
qͣs ut ego arbitror tenebra script̾a cũ cęlũ ⁊ t̾ra crearent᷑ suꝑ fa¬
ciẽ abissi fuisse testat᷑. Tał mundi faciẽ ĩpricipio priquã formã
susciꝑet aut disposicionẽ ꝑ scripturã significat᷑ cũ dr̃. In pͥncipio
creaũ dẽ cęlũ it̾rã. Tra autẽ erat ĩanis ⁊ uacua: siue ut alia trãs¬

Expanded text:
 spatium quod a superficie terrae medio jacentis loco usque ad extremum supremumque ambitus coeli limitem patet, illa nebula et caligine replebatur. Et quod nunc sunt alvei sive trachones aquarum, jam tunc in ipso nascentis mundi exordio in terrae corpore futura aquis receptacula parata erant. In quibus etiam magna illa abyssus de qua omnium fluenta aquarum producenda sive derivanda fuerant patulo adhuc hiatu vacuoque horrendum in praeceps inane praeferebat. Cui quidem desuper tenebrosae illius caliginis qua tota tunc terrae superficies obvoluta erat nebula tendebatur; quas, ut ergo arbitror, tenebras, Scriptura cum coelum et terra crearentur super faciem abyssi fuisse testatur. Talis mundi facies in principio priusquam formam reciperet aut dispositionem, per Scripturam significatur cum dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Terra autem erat i
Abbreviated transcription (Latin):
facta ⁊ pꝰmodũ ꝑ com̃sionẽ adcrentorẽ suũ formanda. ⁊ id circo
fori̾ priꝰ ei demõstrata est informiᷤ mat̾ia postea formata ut
qnͣta foret int̾ eẽ et pulchrũ esse distancia discerneret. Ac ꝑ hoc
ammonita ÷ ne contenta eẽt ĩ eo qđ ꝑ condicionẽ acreatore esse
iã tũc ĩipso mundi pͥmordio extitert cui ħ exẽplũ ꝓponi debu¬
isset facile respondot̾ iã tũc fiusse creato angłos. qͥ hoc facto
amonerent᷑ se ipsõ agnoscere. iusq in finẽ hoĩs fut᷑os qui

Expanded text:
t, postmodum per conversionem ad Creatorem suum formanda; et idcirco foris prius ei demonstrata est informis materia, postea formata, ut quanta foret inter esse et pulchrum esse distantia discerneret. Ac per hoc admonita est ne contenta esset eo quod per conditionem a Creatore esse jam tunc in ipso mundi primordio exstiterit cui hoc exemplum proponi debuisset, facile respondetur jam tunc creatos fuisse angelos qui hoc facto admonerentur seipsos agnoscere, et usque in fine
Abbreviated transcription (Latin):
qͣlit̾ exilla infemitate ad hãc quã nc̃ ht̃ formã ꝓducta sit.
deuoo ⁊ informitate retc̃ om̃iuo qualis fuit et qua¬
diu orenedus m illa ꝑmaresit.
manifestoni. Ecere potui ex li quȩ nicriptis de hac re
manifeste siue obscure repꝑi seđło rei geste ueritatẽ ex¬
pgesta Enmũ illa om̃iũ rerũ mole qͣndo creata  ibidẽ tue adete
ꝓduit ubi nuĩc formata subsistit. Eratq t̾renũ ħ elemitũ medio
eodẽq uno loco subsidẽs cęt̾is ĩ una ꝯfusiõe ꝑmixti forma meliore
p̾ditũ sed isdẽ circũ quaq ĩmodũ cuidã nubule oppansi ita ĩiolitũ
t sapparere nõ posset qđ fuit. Illa uͦ tria ĩuna sic̃ dictũ : adhit

Expanded text:
. De prima informitate rerum omnium qualis fuit, et quandiu mundus in illa permansit. Quantum conjicere potui ex iis quae in Scripturis de hac re sive manifeste sive obscure reperi secundum rei gestae veritatem expressa, prima illa rerum omnium moles quando creata est, ibidem tunc adesse prodiit, ubi nunc formata subsistit. Eratque terrenum hoc elementum medio eodemque imo loco subsidens caeteris in una confusione permistis forma meliore praeditum; sed iisdem circumquaque in modum cujusdam nebulae oppansis ita involutum ut apparere non posset q
Abbreviated transcription (Latin):
ñ potuit aliud pret̃̾ se hab̾e coȩtnũ : qͦ ĩ faciendo iuuaret᷑. ita sibi cũ
uoluit suberat at qđ uoluit. ⁊ qnͣdo. ⁊ qnͣtũ. uoluit denichilo crearet᷑
Diã gͦ quȩ facta st̃. Ds̃ ñ solũ exmat̃ia fecit. s mat̾iã om̃iũ ipse
de nichilo creauit. Si pri facta ẽ mrat̾ia aũa forma.¬
ed nõ parua questio utrũ ea quȩ facta st̃. simł ĩmat̾ia ⁊ forma
ad esse ꝓdierũt. An priꝰ ꝑmat̾iã qͥdẽ eẽncialit᷑ ꝯdita st̃. post¬
modũ formata. Scio qͦsdã scoꝵ patrũ qͥ añ nõ ũbi dĩ archana excel¬
lent̃ scrutatist. qͣsi adũsa quȩdã suꝑ hac inqͥsicione scripta reliqͥss e.

Expanded text:
non potuit aliud praeter se habere coaeternum, quo in faciendo juvaretur; ita ipsi cum voluit suberat, ut quod voluit et quando et quantum voluit de nihilo crearetur. Omnia ergo quae facta sunt, Deus non solum ex materia fecit, sed materiam omnium ipse de nihilo creavit. Sed non parva quaestio est utrum ea quae facta sunt, simul in materia et forma adesse prodierint, an prius per materiam quidem essentialiter condita sint, postmodum formata. Scio quosdam sanctorum Patrum, qui ante vos verbi Dei arcana excellenter scrutati sunt, quasi adversa quaedam super hac
Abbreviated transcription (Latin):
tinet᷑ historia. cui famulant᷑ tres scientie. sic̃ dictũ ÷ id ẽ gͥmatica
dialetica. rethorica. Sub eo aũ sensu qͥ ÷ insignificacioe rerũ ad
factti mistica. ꝯtinet᷑ allegoria. ⁊ subeo sensu qͥ ÷ ĩsignificaciõe re¬
rũ adfacienda mistica. ꝯtinet᷑ tropologia. Et hi duobꝰ famulant᷑
arismetiea. musica. geometria. astronoma. ⁊ phisica. Suꝑ ħ aũ oĩa
diumũ illd̃ ⁊ ad qđ ducit script᷑a diuina siue ĩ allegoria. siue in
tropologia. qͦrũ alt̾ũ qͥdẽ in allegoria ÷ rectã fidẽ. alt̾ũ qđ intro¬
pologia.⁊. ĩ format bonã oꝑacionẽ. ĩ quibꝰ cõstat cognicio uerita¬
ti i amor uirtutiꝰ ⁊ hec ÷ uera reparacio hoĩs. denumero libroꝵ¬

Expanded text:
tinetur historia; cui famulantur tres scientiae sicut dictum est, id est grammatica, dialectica, rhetorica. Sub eo autem sensu qui est in significatione rerum ad facta mystica, continetur allegoria. Et sub eo sensu qui est in significatione rerum ad facienda mystica, continetur tropologia; et his duobus famulantur arithmetica, musica, geometria, astronomia et physica. Super haec aum illud est ad quod ducit divina Scriptura sive in allegoria, sive in tropologia: quorum alterum quod in allegoria est rectam fidem, alterum quod in tropologia est informat bonam operationem: in quibus constat cognitio veritatis et amor virtutis: et haec est vera reparatio hominis.