comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
flectere pot̃. quia incõmutabilis ẽ. Si gͦ no¬
lumus talem sentire iudicẽ: ipsum queramꝰ
redemptorẽ. Quando pridem de insibilibus
ad inuestiganda inuisibilia ꝓgiedi cepimꝰ.
pͥmo a corporea ereatura ad incorporeã hoc
ẽ. rationalem ereaturã transiuimꝰ. acdeinde
Arationali ereatura usq ad sapientiã dĩ ꝑue¬
nmus. nunc uͦ rede. intes pͥmo a sapientia
dĩ adrationalem creaturã. deinde arationali
creatura adereaturam corporeã habita con¬
sideratione ꝓcedeius. Ille ordo ẽ cogni¬
tionis. iste conditionis. quia pͥmũ corporea
creatura quȩ uisibilis ẽ. incognitione occur¬
rit. deinde acorporea creatura ad incorpore ã
cognitiotransit. Postremo uia in uestigatio¬
nis aꝑtausq ad conditorem utriusq ꝑuenit.
Inconditione uͦ pͥmo gradu adimaginẽ dei
rationalis creatura facta ẽ. deinde creatura
corporea. ut creatura rationalis meaforis

Expanded text:
flectere potest, quia incommutabilis est. Si ergo noflectere potest, quia incommutabilis est. Si ergo nolumus talem sentire judicem, ipsum quaeramus redemptorem. ad investiganda invisibilia progredi coepimus, primo a corporea creatura ad incorpoream, hoc est rationalem creaturam transivimus; ac deinde a rationali creatura usque ad sapientiam Dei pervenimus; nunc vero redeuntes primo a sapientia Dei ad rationalem creaturam; deinde a rationali creatura ad creaturam corpoream habita consideratione procedemus. Ille ordo est cognitionis, iste conditionis, quia primum corporea creatura, quae visibilis est in cognitione occurrit; deinde a corporea creatura ad incorpoream cognitio transit; postremo via investigationis aperta, usque ad conditorem utriusque pervenit. In conditione vero primo gradu ad imaginem Dei rationalis creatura facta est; deinde creatura corporea, ut creatura rationalis in ea foris
Abbreviated transcription (Latin):
Ipsum audite. O homo quid causaris ig¬
norantiam tuam. ecce ipsa tetua natura¬
nguit. ipsa conuncit. Nostiqualissi:
unde uenias. quẽ factorem habeas. quo
mediatore egeas: & tuadhuc impudent᷑
te defendendo contra dm̃ clamas: Nosti
quia malus es. & quia abono opifice malꝰ
factus ñ es. & cessas & ñ clamas ad eumqͥ
tefecit ut ueniat & reficiat. qͥ creauit ut
redimat. Noli dubitare de potentidems
uide oꝑa illiꝰ quanta sunt. noli dubitane
de sapientia. uide oꝑa eiꝰ quã pulchra fr̃.
noli dubitare de beniuolentia. uide oꝑa
eius qͦmͦ adutilitatem tibi seruiunt. Mon¬
strat gͦ tibi in suo oꝑe: quantũ possit in tua
redẽptione. Monstiat item tibi quã for¬
midandum expectare possis iudicem.
si nolueris habere redẽptorẽ. Nemore¬
eum potest. quia sapientissimus ẽ. nemo
eum corrumꝑe pot̃. quia optimus ẽ. nemo
eũ declinare pot̃. quia ubiq ẽ. nemoeum
tolerare pot̃. quia ȩteruus ẽ. nemo eum

Expanded text:
Ipsum audite. O homo, quid causaris igIpsum audite. O homo, quid causaris ignorantiam tuam? Ecce ipsa natura tua te arguit, ipsa te convincit. Nosti qualis sis, unde venias, quem factorem habeas, quo mediatore egeas, et tu adhuc impudenter te defendendo contra Deum clamas. Nosti quod malus es, et quod a bono opifice malus factus non es, et cessas, et non clamas ad eum, qui te fecit ut veniat et reficiat, qui creavit ut redimat. Noli dubitare de potentia ejus, vide opera illius quanta sint. Noli dubitare de sapientia, vide opera ejus quam pulchra sint. Noli dubitare de benevolentia, vide opera ejus quomodo ad utilitatem tibi serviant. Monstrat ergo tibi suo opere quantum possit in tui redemptione. Monstrat item tibi quam formidandum exspectare possis judicem, si nolueris habere redemptorem. Nemo rem fallere potest, quia sapientissimus est; nemo eum corrumpere potest, quia optimus est; nemo eum declinare potest, quia ubique est; nemo eum tolerare potest, quia aeternus est; nemo eum
Abbreviated transcription (Latin):
mea quę facio. & non amare nequeo qͦd
intueor simile illi quemamo. Solusille
me offendit qui ab eius similitudine re¬
cedit. Si gͦ uultis mͥ placere. ei similes
estote: ipsum audite. & si forte abeiꝰ simi¬
litudine maleagendo discessistis. ipfũ
imitando redite. In ipsodatur p̃ceptum:
impso datur consilium. Preceptũ ut ꝑfis¬
tatis: consilium ut redeatis. Utinã temus¬
setis p̃ceptum. s quia transgressi estis p̃cep¬
tum: saltem audite consilium. Ipsũ au¬
dite. Magni consilii angłs uobis mittitur.
ut qui conditis datus fuit ad głam. idem ꝑ¬
ditisueniat ad medelam. Ipsum audite.
Ipse conditor. ipse ẽ & redemptor.Ipse deus
mecũ uoscondidit. qui uobiscũ homo solus
aduos uenit. Ipsum audite. Ipse ẽ forma.
ipse ẽ medicina. ipse ẽ exemplum. ipse ẽ
remedium. Ipsum atidite. felieius fuissec
semꝑtenuisse eiꝰ similitudinẽ. s iã minus
głosum ñ erit ad eiꝰ redire iitationem.

Expanded text:
mea quae facio, et non amare nequeo quod mea quae facio, et non amare nequeo quod intueor simile illi quem amo. Solus ille me offendit, qui ab ejus similitudine recedit. Si ergo vultis mihi placere, ei similes estote, ipsum audite. Et si forte ab ejus similitudine male agendo discessistis, ipsum imitando ad ipsum redite. In ipso datur praeceptum, in ipso datur consilium. Praeceptum ut persistatis, consilium ut redeatis. Utinam tenuissetis praeceptum, sed quia transgressi estis praeceptum, saltem audite consilium, ipsum audite! Magni consilii Angelus nobis mittitur, et qui conditis datus fuit ad gloriam, idem perditis veniat ad medelam. Ipsum audite. Ipse conditor, ipse est et redemptor; ipse Deus mecum vos condidit, qui vobiscum homo, solus ad vos venit. Ipsum audite. Ipse est forma, ipse medicina, ipse exemplum, ipse et remedium. Ipsum audite. Felicius fuisset semper tenuisse ejus similitudinem, sed jam minus gloriosum non erit, ad ejus redire imitationem.
Abbreviated transcription (Latin):
ipatre. Audi utrũ uox patris huie qͦd
loquimur concordet. Hic ẽ inquit filius
nĩs dilectus inquo mͥ cõplacui. Nondixit
separatun ego mͥ cõplacui. neq dixitsepa¬
ratim ille mͥ cõplacuit. neq uͦ simuldixit
ego mͥcõplacui. & ille mͥ cõplacuit. s dixit
ego mnͥ complaciu in ipso. hoc ẽ quod michi
de me placet in ipso ẽ extra ipsumnonẽ.
quia quod ego sum ipse ẽ. Quia enĩ aliud
quã ipse ñsum extra ipsum mͥ placere ñ
possum. Hic ẽ gͦ filius m̃s dileclus. inquo
mͥ complacini. Quicquid mͥ placet in ipso.
& ꝑ ipsum placet. Ipse ẽ enim sapientia.
ꝑquam feciom̃ia Inipso eternaliter dis¬
posui. quicquid temporaliter feci. tan¬
to amplius unũ quodq opusmeũ diligo.
quanto ꝑfectius illud pͥme dispositioni
concordare uideo. Holite putare qͦd ipse
tantum sit mediator in reconciliatione
hominũ quia ꝑ ipsum etiam cõm̃dabił¬
& placita fit aspectiuimeo conditio õiũ
creaturarũ. Inipso examino cunc̾taoꝑa

Expanded text:
atio. Audi utrum vox Patris huic quod loquimur concordet. Hic est, inquit, Filius meus dilectus, in quo mihi complacui . Non dixit separatim, ego mihi complacui; neque dixit separatim, ille mihi placuit; neque vero simul dixit, ego mihi complacui, et ille mihi complacuit, sed dixit: Ego mihi complacui in ipso, hoc est quod mihi de me placet in ipso est; extra ipsum non est, quia quod ego sum ipse est. Quia enim aliud quam ipse non sum, extra ipsum mihi placere non possum. Hic est ergo Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Quidquid mihi placet, in ipso et per ipsum placet. Ipse est enim sapientia per quam feci omnia, in ipso aeternaliter disposui, quidquid temporaliter feci. Et tanto amplius unum quoque opus meum diligo, quanto perfectius illud primae dispositioni concordare video. Nolite putare quod ipse tantum sit mediator in reconciliatione hominum, quia per ipsum etiam commendabiplacita fit aspectui meo conditio omnium creaturarum. In ipso examino cuncta opera
Abbreviated transcription (Latin):
ris qui manisestat malũ. diesueritatis
qͥ aufert inalũ. diescaritatis qͥ restituit
bonum. Dies ueritatis clarificat diemti¬
moris. dies caritatis clarificat &e diẽ timor
&e diem ueritatis donec ꝑfecta fuerit ciritas.

Expanded text:
ris, qui manifestat malum; dies veritatis, ris, qui manifestat malum; dies veritatis, qui aufert malum; dies charitatis, qui restituit bonum. Dies veritatis clarificat diem timoris; dies charitatis clarificat et diem timoris et diem veritatis; donec perfecta fuerit charitas,
Abbreviated transcription (Latin):
eliuenit pͥores ñ ex pilit. Beatidies isti
Istis diebus homines im pleri possunt:
ubi futuris suꝑuenientib p̃sentes non
transeunt. Ubi numeris cũ augetur.
claritas multiplicatur. Primũ hominet
cognouert iniqͥtatẽ. Ipsũ gͦ timere hoc
iamerat agnoscere. qͥa ꝓfecto timere ne
qͣqm possent. si nullomͦ agnoscerent.
Iamgͦ aliquid lucis erat ipsa agnitio. iã
dies erat s necdũ clariis. qͥ a peccati adhuc
tenebris caligabat. Uenit gͦ dies uerita¬
tis. dies salutaris. qͥ peccatũ destrueret.
claritatẽ pͥoris diei illuminaret. & timo¬
rem ñ tolleret. s in melius cõmutaret.
S nec dum plena erat claritas. douec ad¬
iungeretur ueritaticiritas. amipsa
ueritasdicit. Multahabeo uobisdicere.
s ũpotestis portare mͦ. cũ aut̃ uenerit ille
sp̃e ueritatis docebit uosomnẽ ueritatem.
Om̃is gͦueritas. ut& mnala tolleret & bona
reformaret. Ecce tresdies suiit. diesumo¬

Expanded text:
cum venit, priores non expulit. Beati dies isti. cum venit, priores non expulit. Beati dies isti. Istis diebus homines impleri possunt, ubi futuris supervenientibus praesentes non transeunt. Ubi numerus cum augetur, claritas multiplicatur. CAP. XXVII. cognoverunt iniquitatem. Ipsum ergo timere hoc jam erat agnoscere; quia profecto nequaquam timere possent, si nullo modo agnoscerent. Jam aliquid lucis erat ipsa agnitio; jam dies erat, sed necdum clarus; quia peccati adhuc tenebris caligabat. Venit ergo dies veritatis, dies salutis, qui peccatum destrueret, claritatem prioris diei illuminaret, et timorem non tolleret, sed in melius commutaret. Sed necdum plena erat claritas donec adjungeretur veritati charitas. Nam ipsa Veritas dicit: Multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo. Cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem . Omnis ergo veritas ut et mala tolleret, et bona reformaret. Ecce tres dies sunt: dies timo
Abbreviated transcription (Latin):
dicens. Abraham pater ur̃ exultauit
ut iuderet diem meũ: uidit & gauisus
est. Heritas enĩ dĩ. redẽptio ẽ generis
humani. Hanc enĩ priꝰ ꝓmiserat. Quã
nimirũ dũ postmodum exhibuit. quid
aliud quam seipsum ueracem ostendit:
Recte aut̃ ꝑsapientiã hȩc ueritas im¬
pletaẽ aqua om̃is ueritas ẽ. Nec alius
ad implendã ueritatẽ mittendiis fuit.
Nͥ is inquo om̃isueritatis plenitudo
consistit. Bene gͦ abraham addiem ue¬
ritatis exultat: quia impleri ueritatẽ
desiderat. Quam ꝓfecto diem tune ꝑ
sp̃m uidit. quando dĩ filium ad redẽp¬
tionẽ humani generis in caruẽ uentu¬
rũ agnouit. Dicatur gͦ nuntiate dedie
uidiem salutare eius. Diem scđin de die
pmo indiemn t̾eium. diem ueritatis. de
die timoris indiem caritatis. Primũ
unus dieserat. dies timoris Uenit dies
alter dies u̾itatis. ccessit ñ successit.
Iapͥor ñ discessit. Ecce duosdies iturũ
ẽ int̾cium diem indiem caritatis .s &e ille

Expanded text:
pater vester exsultavit ut videret diem meum, vidit et gavisus est . Veritas enim Dei redemptio est generis humani. Hanc enim prius promiserat. Quam nimirum, dum postmodum exhibuit, quid aliud quam seipsum veracem ostendit? Recte autem per sapientiam haec veritas impleta est, a quo omnis veritas est. Nec alius ad implendam veritatem mittendus fuit, nisi is in quo omnis veritatis plenitudo consistat. Bene ergo Abraham ad diem veritatis exsultat, quia impleri veritatem desiderat. Quam profecto diem tunc per spiritum vidit, quando Dei Filium ad redemptionem humani generis in carnem venturum agnovit; dicatur ergo: Annuntiate de die in diem salutare ejus. Diem secundum de die primo in diem tertium; diem veritatis de die timoris, in diem charitatis. Primum unus dies erat dies timoris, venit dies alter, dies veritatis. Accessit non successit, quia prior non discessit. Ecce duos dies; iterum est in diem tertium, in diem charitatis, sed et ille
Abbreviated transcription (Latin):
sumi limuodo pͥuiũ potentia in die snoꝑtimorẽ
nos a carnalibus desideriis foris occidat.
deinde sapientia uidie suo intus inab¬
scondito contẽplationis sepeliat. postremo
beingnitas indie suo ꝑdesideriũ diuuim
amoris uinificatos exurgere facit. quia
sextus dies ad laborem. septimus ad ieqẽ.
octauis ꝑtiuet ad resurrectioneN:¬

Expanded text:
simili modo primum potentia in die suo per timorem simili modo primum potentia in die suo per timorem nos a carnalibus desideriis foris occidat, deinde sapientia in die suo intus in abscondito contemplationis sepeliat; postremo benignitas in die suo per desiderium divini amoris vivificatos exsurgere faciat; quia sextus dies ad laborem, septimus ad requiem, octavus pertinet ad resurrectione
Abbreviated transcription (Latin):
ad c̾cium resurrectio. Prim. diesẽti nor. scds̃
dẽueritas.: eius ẽ caritas. Dies tirioris ẽ dies
potentiȩ. dies patris dies ueritatis ẽ. dies sapi¬
entiȩ dies filii. dies caritatis ẽ. dies benigni¬
tatis dies sp̃c sci. Dies quidem patris & dies
quȩ inseparabilisẽ natura inopatione posse
separari . s. utdiscretio ꝑsonirum indistine¬
tione oꝑii ualeat intelligi Quando gͦ om̃i
potentia dĩ considata mammiratione cor
nr̃m excitat dies patͥs ẽ. Quando uͦ sapientu
dĩ iuspecta agnitione ueritatis cornr̃m illu¬
minat. dies filiiẽ. Quando ant̃ benignitas
dĩ attenta ad amorẽ cor nr̃m inflammat:
minat: benignit a secificat. Incdie potentie
ꝑt morẽ morimur. Indie sapientiȩ. ꝑ cõntẽ¬
plationẽ uerititii astrepituhuiꝰ munci sepe¬
limur. Indie benĩgnitatis ꝑ amorẽ ⁊ defi¬
detium eterũorũ benorum resurgiii.I des¬
pulchio iacint octauo dieresurrexit. ut

Expanded text:
ad tertium resurrectio. Primus dies est timor, secundus ad tertium resurrectio. Primus dies est timor, secundus est veritas, tertius est charitas. Dies timoris est dies potentiae, dies Patris; dies veritatis est dies sapientiae, dies Filii; dies charitatis est dies benignitatis, dies Spiritus sancti. Dies quidem Patris, et dies quae inseparabilis est natura, in operatione posse separari, sed ut distinctio personarum in distinctione operum valeat intelligi. Quando ergo potentia Dei, considerata in admiratione, cor nostrum excitat, dies Patris est. Quando vero sapientia Dei inspecta agnitione veritatis, cor nostrum illuminat: dies Filii est. Quando autem benignitas Dei attenta ad amorem cor nostrum inflammat: minat, benignitas laetificat. In die potentiae per timorem morimur; in die sapientiae per contemplationem veritatis a strepitu mundi sepelimur; in die benignitatis per amorem et desiderium aeternorum bonorum resurgimus. Itajacuit, octavo die resurrexit, ut
Abbreviated transcription (Latin):
tutegͦ de die indiem salutare eiꝰ. De his diebꝰ
locutus ẽ oses ꝓpħadicens. Niuificabit nos
pꝰduosdies. & int̾riadie suscitabit nos Nã
uimꝰ & gauisi sumus. S dignũ ualde est
ut recõpensemus ei beneficiũ suũ. & quẽ¬
die resurgentes eũ resurgere in nobis facia¬
mus. Nec eredendumẽ quin a nobis sibiipse
uelit retribui qͦd pͥor ipse nobis uoluit ĩꝑtiri.
Siẽ gͦ ipse ut nr̃ãm inse & ꝑse salutẽ oꝑaret᷑.
tres dies hab̾e noluit. ita &e nobis ut nr̃am
in nobis ꝑipsum salutem oꝑemur. tresdies
dedit. S quia illud qͦd in ipsogestũ ẽ. non
tantũ remediũ. s & exemplũ fuit & sacta¬
mentũ oportuit ut uisibilit᷑ foris fieiz
quatiniis illud qͦd innobis imusibiliter
fieri debiur significaret. Dies gͦ enis ex¬
trinsecus fuerunt. nr̃i dies in trinsecus
querendi sunt. Tresgͦdies habem̾ intr nse¬
eus quibus illuminatur anma nĩa. Ad
pͥmũ diem mors ꝑtinet. ad scđin sepu.titra.

Expanded text:
salutare ejus . De his diebus locutus est Osee propheta, dicens: Vivificabit nos post duos dies: in die tertia suscitabit nos . Navimus, et gavisi sumus. Sed dignum valde est, ut recompensemus ei beneficium suum; et quemm tertia die resurgentes, eum resurgere in nobis faciamus. Nec credendum est quin a nobis sibi ipse veli retribui, quod prior ipse nobis voluit impertiri. Sicut ergo ipse ut nostram in se et per se salutem operaretur, tres dies habere voluit ita et nobis ut nostram in nobis per ipsum salutem operemur, tres dies dedit. Sed quia illud quod in ipso gestum est non tantum remedium, sed etiam exemplum fuit et sacramentum, oportuit ut visibiliter foris fieret; quatenus illud quod in nobis invisibiliter fieri debuit significaret. Dies ergo ejus extrinsecus fuerunt, nostri dies intrinsecus quaerendi sunt. Tres ergo dies habemus intrinsecus, quibus illuminatur anima nostra. Ad primum diem mors pertinet, ad secundum sepultura,
Abbreviated transcription (Latin):
titate. Unum collectone ẽ quẽ admodũ
eũ gregem unũ dicinius in quo multa
sunt anmalia. Unum cõpositione est
quẽ ad modum eũ corpus unũ dieunus
inquo multa sunt membrã. U num sum¬
litudine quẽ ad iodum eũ uocẽ unã dici
mus quȩ amultis ẽ ꝓlata. S horũ om̃iũ.
inchil uere unũ ẽ. Scđ̾i aliquem tam̃
respectum unũ dicta sint.qͥa qͦ damimͦ
ad unitatẽ accedunt. fas gͦ nonẽ. ut exis¬
timemus creatorẽ rerum aut collectiõe
diũ̾ sorum aut compositione parcium
aut simmilitudine plurium unũ eẽ eñ
ilud etiam quod in nobis iatioriale ẽ hoꝵ
om̃ium insemet ipso nichil possit inue¬
nirx. Illud enim nr̃m quod parciũ imui¬
titudine compositum cerintui: ñ ratio¬
nale s rationali coniunctũ eẽ. ipsamã
ratione comꝓbatur. Sigͦ nr̃m rationale¬

Expanded text:
titate. Unum collectione est quemadmodum titate. Unum collectione est quemadmodum cum gregem dicimus unum in quo multa sunt animalia. Unum compositione, quemadmodum cum corpus unum dicimus, in quo multa sunt membra. Unum similitudinemus quae a multis est prolata. Sed horum omnium nihil vere unum est. Secundum aliquem tamen respectum unum dicta sunt, quia quodammodo ad unitatem accedunt. Fas ergo non est ut existimemus Creatorem rerum, aut collectione diversorum, aut compositione partium, aut similitudine plurium unum esse, cum illud etiam quod in nobis rationale est, horum omnium in semetipso nihil possit invenire. Illud enim nostrum quod partium multitudine compositum cernitur, non rationale sed rationali conjunctum esse ipsa nostra ratione comprobatur. Si ergo
Abbreviated transcription (Latin):
om̃ino hoc fieri contingat. ut qͦd inuno
natura appetit. in alteio natura ñ habeat:
Similiter cũ motus & merem̃tum ita
uarie & dissimiliter foris currentia nus¬
quã tam̃ confundant ordinẽ. qͦmͦ nega¬
re possumus uitus ẽẽ dispositionẽ: Du¬
bitarigͥ non pot̾ quin inuisibilis intus
rector p̾sideat. qui rerum oĩnũ enentus
& ꝓuidentiasua p̾uenit. & sapientiadis¬
ponit. Unus inquam. Nam & hoc quoq
natura ipsadocet. unum scilicet ẽẽ rerũ
omiũ opificem. unũ ẽẽ rectorem. Nam
sidiuersa intus consilia p̾sidentiũ eẽnt:
ipsi se foris rerumeur sus ab inuicẽ aliqn¬
do diuiderent. Nunc aut̃ om̃ia dimisic
concorditer ad unũ finẽ currunt. ꝓfecto
indicant quia unus ẽ fons&e origo unde
ꝓcedunt.S quia unum diuersis modis
accipitur. considandum ẽ qͦmͦ ereator
rerum unꝰ ẽẽ dicatur. Nam & unumẽ
collectione &e iniũ compositione & unũ
similitudine & unũ eẽntia & unum idẽ¬

Expanded text:
omnino hoc fieri contingat, ut quod in uno omnino hoc fieri contingat, ut quod in uno natura appetit, in altero natura non habeat? Similiter cum motus et incrementum ita varie et dissimiliter foris currentia, nunquam tamen confundant ordinem; quomodo negare possumus intus esse dispositionem? Dubitari igitur non potest quin invisibilis intus rector praesideat, qui rerum omnium eventus et providentia sua praevenit, et sapientia disponit. natura ipsa docet: unum scilicet esse rerum omnium opificem; unum esse rectorem. Nam si diversa intus consilia praesidentium essent, ipsi se foris rerum cursus ab invicem aliquando dividerent. Nunc autem omnia dum sic concorditer ad unum finem currunt, profecto indicant quod unus est fons et origo unde procedunt. Sed quia unum diversis modis accipitur, considerandum est quomodo Creator rerum unus esse dicatur. Nam est unum collectione, et unum compositione, et unum similitudine, et unum essentia, et unum iden
Abbreviated transcription (Latin):
fiat. sic om̃ino impossibile ẽ. ut ꝑse aliqͥd
augm̃tũ accipiat. hoc ẽ quod sibi ipsidare
ñ potest initium. sibi ipsi ñ potest dare¬
merementũ. Quicqͥd enim crescentim
auginentũ uenerit: pret̃ id eẽ comꝓbat᷑.
quod ꝑse priꝰ solum sine inerem̃to fuit.
Sigͦ nil crescere potest nͥ addatur ei quod
prius ñ habuit. patet quia nulla rescres¬
cens ꝑ semerementũ sumit. Quigͦ crescen¬
tibus dat crementum. ipse existentibus
dedit mitium. Idem motus localis ꝓbat.
Quasdam nãq creaturas ꝑpetuo motu a¬
gitari ceriuinus. quasdam uͦ sed̾m tempꝰ
moueri uidemiis. & aliassic atq aliassic.
& licet ita dissimilit̾ res moueantur: nus¬
quam tam̃ ordo rerum confunditur. Un¬
de nonẽ dubium quinintus sit dispositio
p̃sidentis. quicerta lege cuncta mod̾atur.
Qua ratione gͦ negamus ꝓuidentiã. si om̃is
naturalis appetitus naturaliter sibi p̃para¬
tam inuenit aliinoniã. neq umnquam

Expanded text:
fiat, sic omnino impossibile est ut per se aliquid fiat, sic omnino impossibile est ut per se aliquid augmentum accipiat; hoc est quod sibi ipsi dare non potest initium, sibi ipsi dare non potest incrementum. Quidquid enim crescenti in augmentum venerit, praeter id esse comprobatur, quod per se prius solum sine incremento fuit. Si ergo nil crescere potest nisi addatur ei quod prius non habuerit, Pater quod nulla res crescens per se incrementum sumit. Qui ergo crescentibus dat crementum, ipse non existentibus dedit initium. Idem motus localis probat. Quasdam namque creaturas perpetuo motu agitari cernimus, quasdam vero secundum tempus moveri videmus; et alias sic atque alias sic. Et licet ita dissimiliter res moveantur, nusquam tamen ordo rerum confunditur. Unde non est dubium quin intus sit dispositio praesidentis, qui certa lege cuncta moderatur. Qua ratione ergo negamus providentiam si omnis rationalis appetitus naturaliter sibi praeparatam invenit alimoniam; neque unquam
Abbreviated transcription (Latin):
tu inuenimis quod scilicet ereatorem
ȩternum habeinus qui principio caret
quia semꝑfuit: finem ñ patitur quia
semꝑerit. Huic aut̃ cognitioni cȩteri
quoq motus attestantur: hoc ẽ animał.
naturalis. localis. In animalinãq motu.
sunt sensus & appetitus. Om̃is aut̃ appe¬
titus naturalis in rebus explem̃tum
inuenit: neq aliquis ẽ ordinatus affec¬
tus. quem suus effectus consequi ñ possit.
Uerbi grã. Esuriunt animantia. inueni¬
unt quid comedant. sitrunt. inueniunt
qͦdbibant: algent. inuenuuit quocaleant.
Constat gͦ quia ꝓuidentia p̃cessit: eius
consilio hoc tune cantumẽ. ne qͦd nẽ indi¬
gentiis rerũ necessarium p̃sidium desit.
Qui enĩ appetitus instituit. ipse appetitib
alum̃ta p̃parauit. neq ullomͦ fieri posset
sirerũ euentus fortuitiẽent. ut sic ꝑ om̃ia
cunctis affectib sineffectus respond̾ent.
Idem motus naturalis ꝓbat. Sient enim
impossibile ẽ. ut ꝑse aliquid de nichilo

Expanded text:
tu invenimus, quod scilicet Creatorem tu invenimus, quod scilicet Creatorem aeternum habemus, qui principio caret, quia semper fuit; finem non patitur, quia semper erit. Huic autem cognitioni caeteri quoque motus attestantur: hoc est animalis, naturalis, localis. In animali namque motu sunt sensus et appetitus. Omnis autem naturalis appetitus in rebus explementum invenit, neque aliquis est ordinatus affectus, quem suus effectus consequi non possit. Verbi gratia: Esuriunt animantia, inveniunt quod comedant; sitiunt, inveniunt quod bibant; algent, inveniunt quo calefiant. Constat ergo quod providentia praecessit, cujus consilio hoc tunc cautum est, ne quod nunc indigentiis rerum necessarium praesidium desit. Qui enim appetitus instituit, ipse appetitibus alimenta praeparavit. Neque ullo modo fieri posset, si rerum eventus fortuiti essent, ut sic per omnia cunctis affectibus sui effectus responderent. Idem motus naturalis probat. Sicut enim impossibile est, ut per se aliquid de nihilo
Abbreviated transcription (Latin):
rerũ origo ueraciter diciñposset. Sienĩ
aliquando ñ erat a se ipso initiũ ñ habuit.
s uec pͥmus dici pot̃. si abalio eẽ accepit.
Igit᷑ sicreator ẽ: semꝑfuit. Item qͦd asemet¬
ipso ẽ: non eẽ non potest. Quic qͥd enim
asemet ipso ẽ. huic idẽ ẽ. eẽ. & id qͦd ẽ. &e
constat quia nullares asemet ipsa diuidi
aut separari potest. Cui gͥ idem ẽ eẽ. &
id quod ẽ necessario semꝑ ẽ: quia a semet¬
ipso separari nichil potest. Sigͥ qͥcqͥd a
semetipso ẽ huic idem ẽ eẽ & id qͦd est.
qui aliunde eẽ ñ accepit: sequiturne¬
cessario ut semꝑsit. neq ut aliunde au¬
ferri possit qͦd alunde datum ñ sit. Ne¬
cesse ẽ gͦ ut quẽ creatorem eredimꝰ: hunc
nec pͥncipium nec finẽ hab̾e posse confi¬
teamur. Prmcipium enuĩ ñ habet quod
semꝑ fuit: nec finem quod nunqua m
desinit. Neq gͦ eternus p̃ ter solum
creatorem ẽ: neq ereator nisieternus eẽ

Expanded text:
rerum origo veraciter dici non posset. Si enim rerum origo veraciter dici non posset. Si enim aliquando non erat a seipso initium non habuit, sed nec primus dici potest, si ab alio esse accepit. Igitur, si Creator est, semper fuit. Item quod a semetipso est, non esse non potest. Quidquid enim a semetipso est, huic idem est esse, et id quod est et constat, quia nulla res a semetipsa dividi aut separari potest. Cui igitur idem est esse, et id quod est, necessario semper est, quia a semetipso separari nihil potest. Si igitur quidquid a semetipso est, huic idem est esse; et id quod est, qui aliunde esse non accepit, sequitur necessario ut semper sit, utque aliunde auferri non possit, quod aliunde datum non sit. Necesse est ergo ut quem Creatorem credimus, hunc nec principium, nec finem habere posse confiteamur. Principium enim non habet quod semper fuit; nec finem, quod nunquam desinit. Neque ergo aeternus praeter solum Creatorem est, neque Creator nisi aeternus esse
Abbreviated transcription (Latin):
restat ut quẽ non semꝑ intellȩxisse cog¬
noseimus. ñ semꝑ fuisse: ac ꝑ hoc aliqͣn¬
do cepisse credamus. S sient iã dictum
ẽ quod sp̃italem habet essentiã. ñ potest
originẽ habere corpoream: quia qͥcquid
ex materia p̃iacente traducitur corpore¬
um ẽẽ comꝓbatur. Sigͥ mnuisibile nos¬
trum initium habuit. suꝑ ẽ. ut ñ de p̃¬
iacenti materia. s de nichilo factumsit.
Quod aut̃ nichil ẽ. eẽ sibi ipsidare non
pot᷑. & iccirco qͥcqͥd initium habuit:
dubium ñ ẽ quin ab alio ẽẽ acceꝑit.
Quod aut̃ a semet ipso nonẽ: eẽ aliis
dare non potest. Igitur quisquis ille
ẽ. qui reb ẽẽ contulit. ab alio eẽ non
accepit: qͦd inde quoq liquido cõ ꝓba¬
tur. qͥa si qͥcqͥd ẽ. ereaturã eẽ credimus.
nullũ in rebus finem inuenimꝰ. Nr̃a
gͦ nos natura instruit. qͦd creatorẽ ha¬
bemꝰ ȩternum. eui suũ & ꝓpͥum ẽ quod
subsistit: qͥa si abalio eẽ accepisset. pͥma

Expanded text:
cognoscimus, non semper fuisse, ac per hoc aliquando coepisse credamus. Sed, sicut jam dictum est, quod spiritalem habet essentiam, non potest originem habere corpoream, quia quidquid ex materia praejacente traducitur, corporeum esse comprobatur. Si igitur invisibile nostrum initium habuerit, superest ut non de praejacenti materia, sed de nihilo factum sit. Quod autem nihil est, esse sibi dare non potest: et idcirco quidquid initium habuerit, dubium non est quin ab alio esse acceperit. Quod autem a semetipso non est, esse aliis dare non potest. Igitur quisquis ille est qui rebus esse contulit, ab alio esse non accepit. Quod inde quoque liquido comprobatur, quia, si quidquid est, creaturam esse credimus; nullum in rebus finem invenimus. Nostra ergo nos natura instruit quod Creatorem habemus aeternum, cui suum et proprium est quod subsistit; quia si ab alio esse accepisset, prima
Abbreviated transcription (Latin):
lapidem iacit. & tangeredicitur qͥe¬
quid uł lapis uł uirgatetig̾it. Multa
quidem sunt talia. s hortim o murm
nichil ꝓpͥe dicitur. qͥa alteri tribuit᷑.
qͦd alter oꝑatur. Ds̃ aut̃ qui ꝑsemet¬
ipsum cuncta ꝓpͥa uirtute facit. ubi¬
cũq p̃sens ẽ oꝑe. p̃sens etiam necesse
ẽ ut sit deitate. Q uod siquis forte que¬
rat qͦmͦ diuiua ẽẽntia quę simplexẽ
ubiq ẽẽ possit. sciat quod aliter sp̃e
simplex dicitur. aliter corpus. Corpꝰ
enim ꝓpter paruitatẽ simplex dicit᷑.
Cũ aut̾ sp̃o simplex dicitur: ñ paruitaᷤ
s unitas significatur. Creator gͥ & sĩ¬
plex ẽ quiaunus ẽ: & ubiq ẽ. quia
ds̃ ẽ. Iuom̃i locoexistens nusquam
a nullo loco comp̃hendit᷑: localis ñẽ.¬

Expanded text:
lapidem jacit, et tangere dicitur quilapidem jacit, et tangere dicitur quidquid vel lapis, vel virga tetigerit. Multa quidem sunt talia, sed horum omnium nihil proprie dicitur, quia alteri tribuitur quod alter operatur. Deus autem qui per semetipsum cuncta propria virtute facit, ubicunque praesens est opere, praesens etiam necesse est ut sit deitate. Quod si quis forte quaerat, quomodo divina essentia quae simplex est ubique esse possit, sciat quod aliter spiritus simplex dicitur, aliter corpus. Corpus enim propter parvitatem simplex dicitur. Cum autem spiritus simplex dicitur, non parvitas sed unitas significatur. Creator igitur et simplex, quia unus est, et ubique est, quia Deus est. In omni loco existens nusquam a nullo comprehenditur, localis n
Abbreviated transcription (Latin):
Anima implet corpus & continet᷑ quia
circũ seriptibilis ẽ. ds̃ implet mundũ
s mundo ñ includitur. quiaubiq p̃¬
sens nusquam comprehendi potest:
Preterea cuum diuine uirtutis effectus
nusquã de eẽ cerminus: cureandẽ dĩ
uirtutẽ om̃ib in ẽẽ rebus dubitemus:
Siaut̃ dĩ uirtus ubiq ẽ cũ alia ñ sit dĩ
uirtus qmͣ ds̃: constat quia nusꝗͣ ds̃ de ẽ.
Neq enim ut homo ad oꝑandum aliena
uirtute dẽ indiget: quia homo alieno¬
sepe amminiculo ꝑficit qͦd facere ꝓpͥa
uirtute ñualet. Unde scđin quandam
loquendi consuetudinẽ illic homo ali¬
quando oꝑaridicitur. ubi ꝑseme ipsũ
absens ẽẽ ũdubitat᷑. quẽ ad inodũ cum
rex iuenutate sua residens ꝓculerm
hostib confligere. uincere uł suꝑari
ꝑhibetur. quia milites eiꝰ uolente ipso
& iubente confligunt. uineunt uel
suꝑantur. Tale ẽ eumquis iureme
imirus positam uł uirgã extendit ił

Expanded text:
Anima implet corpus et eo continet, quia Anima implet corpus et eo continet, quia circumscriptibilis est; Deus implet mundum, sed mundo non concluditur quia ubique praesens nusquam comprehendi potest. Praeterea cum divinae virtutis effectus nusquam deesse cernimus, cur eamdem Dei virtutem omnibus inesse rebus dubitemus? Si autem Dei virtus ubique est, cum alia non sit Dei virtus quam Deus, constat quod nusquam Deus deest. Neque enim ut homo ad operandum aliena virtute Deus indiget, quia homo saepe alieno adminiculo perficit, quod facere propria virtute non valet. Unde secundum quamdam loquendi consuetudinem, illic homo aliquando operari dicitur, ubi per semetipsum absens esse non dubitatur, quemadmodum cum rex in civitate sua residens procul cum hostibus confligere, vincere, vel superari perhibetur; quia milites ejus, volente ipso et jubente, confligunt, vincunt, vel vi superantur. Tale est cum quis in rem eminus positam, vel virgam extendit, vel
Abbreviated transcription (Latin):
potest. Dm̃ aut̃ ubiqeẽ multast᷑ inditia.
Primũ ipsa anina nr̃a qmͦ & ratiosim¬
plicein ẽẽntiam ẽẽ ñdubitat: & sensus
ꝑ om̃e qͦduiuificat corpus diffusam eẽ
ꝓbat. Quecumq enim animaticorꝑis
pars leditur. unis ẽ ad quẽ sensus om̃is
doloris recorquetur. qͦd om̃ino ñ fieret.
si unus & idẽ ubiq diffusus ñeẽt. Si gͦ
rationalis sp̃e homuns eũ sit simplex ꝑ
om̃e qͦd regit corpus diffunditur. dignũ
ñ ẽ ut ille ereator sp̃c qui om̃ia regit et
possidet uno aliquo in loco cartari. &
ñ om̃ia potius implere credatur. Nam
& ipsirerum motus qui tam certo & tam
rationabili ubiq moderamine currunt.
uitã intrinsecus mouentẽ ẽẽ ostendĩ.
Nec tam̃ ullomͦ credendum ẽ qͦd sic̃ sp̃c
hominis eũ corpore qͦd sensificat ꝑsona¬
lit̾ conungitur. ita quoq creator ille
sp̃c cũ corpore huiꝰ sensibilis mundi ꝑ¬
sonalit̃ comungatur. qͥa aliter implec
mundũ ds̃. & aliter amima corpus.

Expanded text:
. Primum ipsa anima nostra, quam et ratio simplicem essentiam esse non dubitat, et sensus per omne quod vivificat corpus, diffusum esse probat. Quaecunque enim animatis corporis pars laeditur, unus est ad quem sensus omnis doloris retorquetur, quod omnino non fieret, si unus et idem ubique non diffusus esset. Si ergo rationalis spiritus hominis cum sit simplex, per omne quod regit corpus diffunditur, dignum non est ut ille Creator qui omnia regit et possidet, uno aliquo in loco coarctari, et non omnia potius implere credatur. Nam et ipsi rerum motus, qui tam certo et tam rationabili ubique moderamine currunt, vitam intrinsecus moventem esse ostendunt. Nec tamen ullo modo credendum est quod sicut sensus hominis cum corpore quod sensificat personaliter conjungitur, ita quoque Creator ille spiritus cum corpore hujus sensibilis mundi personaliter conjungatur, quia aliter implent mundum Deus, et aliter anima corpus.
Abbreviated transcription (Latin):
misit. s tunc quoq quando ꝑsapientiã
suã mundũ creauit. Decor ereaturarũ
quẽ simulachrum sapientiȩ dĩeẽ dixim̾:
quatuor complectitur. situm. motum.
speciem. qualitatẽ. S in his .iii. motũ
excellentiorẽ locum habere dubiũ ñ ẽ.
quia uiciniora uitȩ sunt mobilia. qmͣ
ea quȩ moueri ñ possunt. Motus aut̃
quadriꝑtitus ẽ: localis. naturalis. anima¬
Is rationalis. S motus naturalis localẽ
niotum suꝑat: quia in naturali motui
ñ solum imago uitȩ ex primitur. s ipsa
quiodãmͦ uita inchoatur. Rursus amma¬
lis motus. tanto naturali p̃cellit: quanto
ii sensibili io qͦd sentit. Postremo rationat
cunctis fuꝑ ponitur: quia ineo ñ solum
sensus adammandũ. s ratioquoq ad in¬
uelagendũ mouetur. Hoc simula chro
nullum increaturis eẽ pot̃ euidentius.
quia reuisibilẽ sapientiã ostendit ma¬
infestiꝰ cinctis id quod sapit. Primũ e¬

Expanded text:
misit, sed tunc quoque quando per sapientiam misit, sed tunc quoque quando per sapientiam suam mundum creavit. Decor creaturarum quem simulacrum sapientiae Dei esse diximus, quatuor complectitur, situm, motum, speciem, qualitatem. Sed in his quatuor, motum excellentiorem locum habere dubium non est, quia viciniora vitae sunt mobilia, quam ea quae moveri non possunt. Motus autem quadripertitus est, localis, naturalis, animalis, rationalis. Sed motus naturalis localem motum superat, quia in naturali motu, non solum imago vitae exprimitur, sed ipsa quodammodo vita inchoatur. Rursus animalis motus tantum naturali praecellit, quantum in sensibili id quod sentit. Postremo rationalis cunctis superponitur, quia in eo non solum sensus ad animandum, sed ratio quoque ad intelligendum movetur. Hoc simulacro nullum in creaturis esse potest evidentius, quia invisibilem sapientiam ostendit cunctis manifestius id quod sapit. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
tas ereatiuarũ quȩ ad solam spectat es¬
sentiam. Item decor creaturarũ ꝓpter
formã naturalem ꝑtinet ad habitũ. uti¬
litas uͦ ad actum: quia in hoc creature
utiles sunt. qͦd subiecte hominiseruiuns
& obsequiũ reddunt. Quod aũt adhabitũ
ꝑtinet magis ꝓprium ẽ & magis certiun.
qm̃id qͦs ꝑtinet ad actum: qͥa habitum
natura indidit. actum uͦ insticutio ad¬
iunxit. Simulachrũ gͦ decoris unmen¬
sitatẽ pariter& utilitatẽ. incognitione
p̃cedit. &e ꝓpt̾ea incognitione priꝰ ẽ. qͥa in
manifestatione ẽ eudentiꝰ. In hoc gͥsi
mulachro pͥmũ uestigium contẽplatio¬
nis ponere debemius. ut dũ pͥmũ inqui¬
sitionis ingressum recte cenuerimꝰ: ⁊ pso
quẽ querimus duce inoffenso pede adre¬
liqua ꝓcedamis. Pulchre aut̃ inqueren¬
da sapientia ab ipsosapientiş simulacro
inquisitionis exordiũ sumitur: quia ꝑ
sapientiam suã pater manifestatur. ñ
solum quando sapientiã suã incarnem

Expanded text:
 creaturarum, quae ad solam spectat essentiam. Item decor creaturarum propter formam naturalem pertinet ad habitum, utilitas vero ad actum; quia in hoc creaturae utiles sunt, quod subjectae homini serviunt et obsequium reddunt. Quod ad habitum pertinet, magis proprium est; et magis certum quam id quod pertinet ad actum, quia habitum natura indidit, actum vero institutio adjunxit. Simulacrum ergo decoris immensitatem pariter et utilitatem in cognitione praecedit, et propterea in cognitione prius est, quia in manifestatione est evidentius. In hoc igitur simulacro primum vestigium contemplationis ponere debemus, ut, dum primum inquisitionis ingressum recte tenuerimus, ipso quem quaerimus duce pede inoffenso ad reliqua procedamus. Pulchre autem in inquirenda sapientia ab ipso sapientiae simulacro inquisitionis exordium sumitur, quia per sapientiam suam Pater manifestatur, non solum quando sapientiam suam in carnem
Abbreviated transcription (Latin):
in se ipso. Item quod filius ctiligit in pa¬
tre. hoc pater diligit in se. & quod amor
patris & filii diligit in patre. hoc pater
diligit in se. Item quod pat̾ &e filius dili¬
gunt inamore suo. hoc amor ꝑtrisce filii
diligit in se ipso. Item quod pater diligit
inse ipso. hocdiligit infilio & inamore suo.
& quod filius diligit in se ipso. hoc diligit

Expanded text:
ligit in Patre, hoc Pater diligit in se; et quod amor Patris et Filii diligit in Patre, hoc Pater diligit in se. Item quod Pater et Filius diligunt in amore suo, hoc amor Patris et Filii diligit in seipso. Item quod Pater diligit in seipso, hoc diligit in Filio, et in amore suo. Et quod Filius diligit in seipso, hoc
Abbreviated transcription (Latin):
Inuisibilis benignitatis simulachrũ ẽ.
ereaturarũ utilitas. Om̃is aut̃ creatura
quanto uiciuiꝰ similitudim creatoris
apꝓpinquat: tanto uiciniꝰ creatorem
suum declarat. Illud gͦ uisibile simula¬
chrum inuisibile exemplar pͥusostendẽ
debet: qͦd diuinȩ similitudinis imaginẽ
ꝑ fectius in se ex pressam retinet. Inm̃si¬
tas aut̃ creaturarũ magis ad essentiam:
decor uͦ creaturarũ magis ꝑtinet ad for¬
mam. Essentiauͦ absq forma consicła¬
ta: informitas ẽ. Quod aut̃ informe ẽ
in hoc quidem quod ẽ dõsimile ẽ. s in
hoc qͦd foria caret a dõ dissidet. Quod gͦ

Expanded text:
s simulacrum est, creaturarum utilitas. Omnis autem creatura quanto vicinius similitudini Creatoris appropinquat, tanto evidentius Creatorem suum declarat. Illud ergo visibile simulacrum, invisibile exemplar prius ostendere debet, quod divinae similitudinis imaginem perfectius in se expressam retinet. Immensitas autem creaturarum magis ad essentiam; decor vero creaturarum magis pertinet ad formam. Essentia vero absque forma considerata, informitas est. Quod autem informe est, in hoc quidem quod est, Deo simile est; sed in hoc quod forma caret, a Deo di
Abbreviated transcription (Latin):
do ueraciterdiciposset. inmo potiꝰ sũ ma
infelicitas foret si ꝑ contrariã uoluntatẽ
sediuiderent. & ꝑ eandem naturã ab in¬
uicem separari ñ possent. Sient gͥ nat᷑a
unni sunt pater & filius. & amor patris
& filii. itaquoq uoluntate & amore unũ
ñ eẽ non possunt. Uno amore se diligunt
quia unũ sunt. nec alrud ẽ quod quisq a¬
mat in altero. quã quod quisq amat inse¬
ipso. quia ñ aliudẽ quod quisq ẽ. qmͣ quod
alter ẽ. Quoo pat diligit in filio. hoc idem
filius diligit in seipso. & quod amor pa

Expanded text:
otius summa infelicitas foret; si per contrariam voluntatem se dividerent, et per eamdem naturam ab invicem separari non possent. Sicut igitur natura unum sunt Pater et Filius, et amor Patris et Filii, ita quoque voluntate et amore unum non esse non possunt. Uno amore se diligunt, quia unum sunt; nec aliud est quod quisque amat in altero, quam quod quisque amat in seipso; quia non aliunde est quod quisque est, quam quod alter est. Quod Pater diligit in Filio, hoc idem Filius d
Abbreviated transcription (Latin):
multitudinẽ stringit. neq simul uel
multitudo uł magnitudo pulcͥ tudim
officit. neq pulcͥtudo utilitatẽ tollit:
s sic facta sunt om̃ia. quasi facta sint sin¬
gula. ut eum unu̾sa aspexeris singula
inureris. Hȩc de usibilib dicta alieui
fortassis quantũ ad compendiũ traccan
diꝑtinuit. plurima uidebunt᷑. s atten¬
dere debet qͦd tam o ꝑosa materia. ñ fa:i¬
le paucis u̾bis explicatur. Hamcũ dicat
manifestantur ea quȩ imusibilia sunt in
dõ. necesse ẽ ut quisquis ꝑusibilia ad ag¬
intionem inuisibilium ꝑuenire ded̾at:
pͥus ipsa uisibilia agnoseat. ꝓpt̃ quod
&e ego eñ hȩc ꝓposse meo inuestigare ꝓpo¬
nerem. trib inuisibilib in exordio enu¬
meratis. & trib itidem uisibilib contra
hȩc dispositis iatus sum hunc ẽẽ compe¬
uisibilium aliquam noticiam ininediũ
afferrem: ac sic deuide quasi reserato con¬
templationis adito ꝑinuestigationem

Expanded text:
multitudinem stringit, neque simul vel multitudinem stringit, neque simul vel multitudo vel magnitudo pulchritudini officit, neque pulchritudo utilitatem tollit, sed sic facta sunt omnia, quasi facta sint singula, ut cum universa aspexeris, singula mireris. Haec de visibilibus dicta alicui fortassis quantum ad compendium tractandi pertinuit plurima videbuntur, sed attendere debet quod tam operosa materia non facile paucis verbis explicatur. Nam, cum dicat manifestantur ea quae invisibilia sunt in Deo , necesse est ut quisquis per visibilia ad agnitionem invisibilium pervenire desiderat, prius ipsa visibilia agnoscat. Propter quod et ego cum haec pro posse meo investigare proponerem, tribus invisibilibus in exordio enumeratis; et tribus itidem visibilibus contra haec dispositis, ratus sum hunc esse compevisibilium aliquam notitiam in medium afferrem; ac sic deinde quasi reserato contemplationis aditu, per investigationem
Abbreviated transcription (Latin):
inoꝑe humano simuleẽ ñ possint: con¬
sidẽmus. Certe homo cũ multa facere
desid̾at. inagna facere ñ pot̾: quia tanto
minus p̃ualet insingulis. quanto plu¬
ra sunt ꝑquę intentionis suȩ conatus
diuidit. Rursum eũ ad magnitudinẽ
iititur. amultitudine retardatur:
quia multis prestare ñ sufficit uires
quas ad unius rei effectum specialiter
effundit. Simili modo minor diligen¬
tia decori oꝑis impendit᷑. quotiens ad
multitudinẽ solam siue admagnitu¬
dinẽ ꝑficiendam animꝰ occupatur.
Uidemus quiascriba eas figuras quę
exiles sunt ꝓmptiꝰ format. in magnis
figurandis ꝓpensiꝰ desudat: & cala mͦ
quanto uelociꝰ trahitur. tanto deformi¬
ores sunt lictere que exprimuntur.
Nam &e informandis uestibus. hiqui
nimis pulchritudinẽ diligunt. sepe
utilitatem ꝑdunt. & qui utilitatẽ ser¬
uare cupiunt: pulchritudinẽ habere
ñ possunt. S in oꝑe dĩ uec multitudo
magnitudinẽ minuit. nec magnitudo

Expanded text:
in opere humano simul esse non possint conin opere humano simul esse non possint consideremus. Certe homo cum multa facere desiderat; magna facere non potest, quia tanto minus praevalet in singulis, quanto plura sunt per quae intentionis suae conatus dividit. Rursus cum ad magnitudinem innititur, a multitudine retardatur, quia multis praestare non sufficit vires quas ad unius effectum specialiter effundit. Simili modo minor diligentia decori operis impenditur, quoties ad multitudinem solam sive ad magnitudinem perficiendam animus occupatur. Videmus quod scriba eas figuras quae exiles sunt, promptius format, in magnis figurandis propensius desudat, et calamus quanto velocius trahitur, tanto deformiores sunt litterae quae exprimuntur. Nam et in formandis vestibus, ii qui nimis pulchritudinem diligunt, saepe utilitatem perdunt; et qui utilitatem conservare cupiunt, pulchritudinem habere non possunt. Sed in opere Dei nec multitudo magnitudinem minuit, nec magnitudo
Abbreviated transcription (Latin):
ordiuaret᷑: quatiuꝰ homo meis foris ag¬
nosceret quale eẽt inuisibile bonũ qͦd
intus querere deberet. Hoc ẽ ut subtus
se uideret: quid supra se appeteret. Non
igitinltt rerum uisibilium anni.¬
aliqua in parte defectum sentiret: quȩ
ob id maxime instituta ẽ. ut mestimabi¬
lem ȩternorũ bonorum affluentiã nun¬
tiaret. Hoc ẽ quod diximus. curds̃ il la
ria tribueret. bonitas quidẽ eẽt: s diues
ñ eẽt. Cum uͦ necessariis etiã cominoda
adiungit: diuitias bonitatissuȩ osten¬
dit. Cumaut̃ cõmoda congruis suꝑaddi¬
tis cumulantur: habundantia diuitia¬
rum bonitatis eius demonstratur. S dũ
postremo congrius etiã grata adicit. qͥd
ter dicta sufficiant. S libet ad¬
hue ad cumulũ diuine laudis paulis
attendere: quã mire tria hȩc simulin
oꝑe suo conseruauerit dõ. Quod qͣnta
aminiratione dignum sit: sie facilius
fortasse cognosen̾: si pͥus hȩc qualiter

Expanded text:
ordinaretur, quatenus homo in eis foris agordinaretur, quatenus homo in eis foris agnosceret, quale esset invisibile bonum quod intus quaerere deberet: hoc est, ut sub se videret, quid supra se appeteret. Non igitur decebat ut rerum visibilium copia in parte aliqua defectum sentiret, quae ob id maxime instituta est, ut inaestimabilem aeternorum bonorum affluentiam nuntiaret. Hoc est quod diximus: cur Deus illassaria tribueret; bonus quidem esset, sed dives non esset. Cum vero necessariis etiam commoda adjungit, divitias bonitatis suae ostendit. Cum autem commoda congruis superadditis cumulantur, abundantia divinae bonitatis ejus demonstratur. Sed dum postremo congruis etiam grata et jucunda ater dicta sufficiant; sed libet adhuc ad cumulum divinae laudis paulisper attendere, quam mire tria haec simul in opere suo conservaverit Deus. Quod quanta admiratione dignum sit; sic facilius fortasse cognoscemus; si prius haec qualiter
Abbreviated transcription (Latin):
habile ñ ẽ. & tam̃ ad spectandum ẽ delec¬
tabile: qualia sunt fortasse quedã herba¬
riun genera. & bestiarum. uolucrũ qͦq
et piscium. &e queq suilia. S dignum
ualde inquisitione ẽ. quare ds̃ hȩc creare
uoluit. quȩ usui hominis ꝓpt̃ quẽ om̃ia
fecit ñ necessaria fore preuidit.S hoc
citius cognosertur: si causa &e modus hii¬
mane conditionis attendatur. Ds̃ homi¬
nẽ ꝓpt̃ se fecit. euncta alia ꝓpt̾ hominẽ
condidit. Ppt̃ se fecit hominẽ. ũ quod
ipse idigeret homine: s ut homini
quia meliusdare nil pocuit. se ipsum
fruendum daret. Alia uͦ ereatura sic fac¬
taẽ. ut & subiecta homuimeẽt ꝑ conditio¬
nẽ: & deseruiret adutilitatẽ. Homo gͦ
quasi inquodam medio collocat̾ habet
suꝑ se dm̃: subt̃ se mundũ. & corpore
quidẽ deorsum mundo coniungitur:
spũ aut̃ sursum ad dm̃n subleuatur. Ne¬
cesse gͦ fuit. ut uisibilium conditio ita

Expanded text:
habile non est; et tamen ad spectandum delechabile non est; et tamen ad spectandum delectabile, qualia sunt fortasse quaedam herbarum genera et bestiarum, volucrum quoque et piscium, et quaevis similia. Sed dignum valde inquisitione est, quare Deus haec creare voluit, quae usui hominis propter quem omnia fecit non necessaria fore praevidit? Sed hoc citius cognoscetur, si causa et modus humanae conditionis attendatur. Deus hominem propter se fecit, cuncta alia propter homines condidit. Propter se fecit hominem, non quod ipse indigeret homine, sed ut homini quia melius dare nil potuit, seipsum fruendum daret; alia vero creatura sic facta est, ut et subjecta homini esset per conditionem, et deserviret ad utilitatem. Homo ergo quasi in quodam medio collocatus, habet super se Deum, sub se mundum, et corpore quidem deorsum mundo conjungitur; spiritu autem sursum ad Deum sublevatur. Necesse autem fuit ut visibilium conditio ita
Abbreviated transcription (Latin):
rem suum. & cuncta que suauẽ pres¬
tant fraglantiam. & dulces spirant
odores olfactui seruiunt: & meius
delitias creata sunt. Eodem mͦ gustus
&e tactus uaria habent oblec tamenta:
quȩ ex similitudine pͥorum satis ꝑpendi
possunt.
pulchritudine earum qͦmͦ potui¬
mus. non qͦmͦi debuimꝰ loquuti sumus:
nuncrestat ut ad considandam earũ.¬
demn utilitatem transeamꝰ. Utilitas
rerum quatuor complectitur. Necessa¬
ria. Commoda. Congrua. Et grata.
Necessarium unicuiq rei ẽ: quominꝰ
ipsa subsistere cõmode ñ potest. Ut¬
pote inuictu hominis panis & aqua:
inuestitu lanea sine pellicea. aut que¬
libet eius modi indumenta. Cõmo¬
dum ẽ quodlicet aliquando ampliꝰ
delectet. sine ipso tam̃ uita ducipot̃:
ut pote in uictu hominis poculũ uim.
& esus carnium. inuestitu bissus & seri¬
cum. uel quod libet aliud molliꝰ indu¬
mentum. Aptũ &e congruũ ẽ quod licet
utentib ñ ꝓsit. ad ucendũ tam̃ conue¬
nit: quales sunt tincture colorum.

Expanded text:
rem suum, et cuncta quae suavem praestant fragrantiam et dulces spirant odores, olfactui serviunt, et in ejus delicias creata sunt. Eodem modo gustus et tactus varia habent oblectamenta, quae ex similitudine priorum satis perpendi possunt. pulchritudine earum quomodo potuimus non quomodo debuimus locuti sumus, nunc restat ut ad considerandam earumdem utilitatem transeamus. Utilitas rerum quatuor complectitur: necessaria, commoda, congrua et grata. Necessarium unicuique rei est, sine quo ipsa subsistere commode non potest, utpote in victu hominis panis et aqua, in vestitu lanea sive pellicea, aut quaelibet ejusmodi indumenta. Commodum est quod, licet aliquando amplius delectet, sine ipso tamen vita duci potest, utpote in victu hominis, poculum vini et esus carnium; in vestitu byssus et sericum, vel quodlibet aliud mollius indumentum. Aptum et congruum est quod, licet utentibus non prosit, ad utendum tamen convenit, quales sunt tincturae colorum,