comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qł ueritas est uerbũ illud in pͥncipio
ds̃. in qͦ & ipse filius hominis scĩfica¬
tus ẽ ab inicio creationis sue qͣndo
uerbũ factũ ẽ caro. quia una ꝑsona
facta est uerbũ & homo. Tunc gͦ sc̃i¬
ficauit se inse : hoc est homine̾ se in
uerbo. Sed quia unus xp̃c uerbũ &
homo scĩficans hominẽ in uerbo. ꝓp̃t
sua uͦ menbra & ꝓ eis inqͥt ego. idest
qđ ꝓsit etiã ipsis. qͥa & ipsi sunt ego
sicut mͥ ꝓfuit in me quia homo sum sine
ipsis. & ego scifico me ipsũ hoc est ipsos
in me. tamquã me ipsũ scĩfico ego.
qm̃ in me etiã ipsi sunt ego. ut sint
& ipsi scĩficati in ueritate. Quid est &
ipsi nͥ queadmodũ ego in ueritate qđ
ipse sũ ego: Deinde iã non solũ de

Expanded text:
io Deus? In quo et ipse filius hominis sanctificatus est ab initio creationis suae, quando Verbum factum est caro; quia una persona facta est Verbum et homo. Tunc ergo sanctificavit se in se, hoc est, hominem se in Verbo se; quia unus Christus Verbum et homo, sanctificans hominem in Verbo. Propter sua vero membra, Et pro eis, inquit, ego, id est, quod prosit etiam ipsis, quia et ipsi sunt ego; sicut mihi profuit in me, quia homo sum sine ipsis: Et ego sanctifico meipsum, hoc est, ipsos in me tanquam meipsum sanctifico ego, quoniam in me etiam ipsi sunt ego. Ut sint et ipsi sanctificati in veritate. Quid est et ipsi, nisi, quemadmodum ego; in veritate, quod ipse sum ego? D
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃i estis : Inde ẽ qđ alio loco idem
ip̃se apłs ait. Nunc gaudeo in passio¬
nib ꝓ uobis. & adimplebo ea quȩ dest̃
tebat. etiã ipse p̾ssuras eius ꝓ sua por¬
tione adimplebat. Quod ut hoc etiã
loco certũ sit: adtende sequentia. Cũ
enĩ dixisset & ꝓ eis ego scĩfico me ip¬
sũ. ut intelligeremꝰ hoc eũ dixisse
qđ eos scĩficaretin se: mox acldidit.¬

Expanded text:
 estis? Inde est quod alio loco idem ipse apostolus ait: Nunc gaudeo in passionibus pro vobis, et adimpleo ea quae desunt tebat, etiam ipse pressuras ejus pro sua portione adimplebat. Quod ut etiam hoc loco certum sit, attende sequentia. Cum enim dixisset, Et pro eis ego sanctifico meipsum, ut intelligeremus hoc eum dixisse, quod eos s
Abbreviated transcription (Latin):
me ipsiĩ. nͥ eos in me ipso scifico cũ &
ipsi sint ego: Qm de quib hoc ait ut
dixi menbra sunt eius. & unus est xp̃c
caput & corpus. docente apło atq di¬
cente de semine abrahȩ. Si autẽ uos
xp̃i. gͦ semen abrahe estis: cũ dixisset
suꝑius non dicit & seminib tãquã

Expanded text:
meipsum, nisi, eos in meipso sanctifico, cum et ipsi sint ego? Quoniam de quibus hoc ait, ut dixi, membra sunt ejus, et unus est Christus caput et corpus: docente Apostolo atque dicente de semine Abrahae, Si autem vos Christi, ergo semen Abrahae estis; cum dixisset superius, Non dicit, Et seminibus tanqu
Abbreviated transcription (Latin):
Sic enĩ seruant᷑ ex malo. qđ suꝑius ora¬
uit ut fieret. Queri autẽ potest quomͦ
de mundo non erant si sc̃ificati in ue¬
ritate nondũ erant. aut si iã erant. cur
poscat ut sint. An qͥa ⁊ scĩficati in eadẽ
ꝓficiunt scĩtate. fiuntq sanctiores:
Heq hoc sine adiutorio gr̃ȩ dĩ: sed illo
eoꝵ scificante ꝓuectũ. qui scĩficauit in¬
ceptũ. Unde & apłs clicit. Qui in nobis
opus bonũ cepit. ꝑficiet usq in diẽ ap̃i¬

Expanded text:
Sic enim servantur ex malo, quod superius oraSic enim servantur ex malo, quod superius oravit ut fieret. Quaeri autem potest quomodo de mundo jam non erant, si sanctificati in veritate nondum erant; aut si jam erant, cur poscat ut sint. An quia et sanctificati in eadem proficiunt sanctitate, fiuntque sanctiores; neque hoc sine adjutorio gratiae Dei, sed illo eorum sanctificante provectum, qui sanctificavit incoeptum? Unde et Apostolus dicit: Qui in vobis opus bonum c
Abbreviated transcription (Latin):
oquens ad huc dñs ad patrẽ
a orans ꝓ discipłis suis dicit. Ego de¬
di eis sermonẽ tuũ. & mundus oclio
eos habuit. Nondũ id exꝑti fuerant
passionib suis quȩ illos postea st̃ secutȩ.
s more suo dicit ista uerbis pͣteriti tẽ¬
poris futura p̾nuntians. Deinde cau¬
sã subiciens cur eos oderit mundus.
qͥa non sunt inquit cde mundo. sicut &
ego non sũ de mundo. Hoc eis regene¬
ratione conlatũ ẽ: nã generatiõe de
mundo erant. ꝓptͣ qđ iã eis dixerat
ego uos de mundo elegi. Donatũ est
gͣ eis. ut sicut ipse nec ipsi eẽnt de
mundo: eos ipse liberante de mundo.
Ipse autẽ de mundo nũquã fuit: qͥa
si iã non de mundo qͥa renati st̃ de sp̃u
scõ: ꝓpterea ille nũquã de mundo. qͥa
las eos de mundo. sed ut serues eos ex
malo. Adhuc enĩ necessariũ habebant
quãuis iã non eẽnt de mundo. ẽẽ tam̃
in mundo. repetit eandẽ sententiã. De
mundo inquit non st̃: sicut & ego non
sũ de mundo. Sc̃ifica eos inueritate.

Expanded text:
oquens adhuc Dominus ad Patrem, et orans pro discipulis suis, dicit: Ego dedi eis sermonem tuum, et mundus odio eos habuit. Nondum id experti fuerant passionibus suis, quae illos postea sunt secutae; sed more suo dicit ista, verbis praeteriti temporis futura praenuntians. Deinde causam subjiciens cur eos odio habuit mundus: Quia non sunt, inquit, de mundo, sicut et ego non sum de mundo. Hoc eis regeneratione collatum est. Nam generatione de mundo erant: propter quod jam eis dixerat: Ego vos de mundo elegi. Donatum est ergo eis, ut sicut ipse, nec ipsi essent de mundo, eos ipso liberante de mundo. Ipse autem de mundo nunquam fuit, qui li jam non de mundo, quia renati sunt de Spiritu sancto, propterea ille nunquam de mundo, quialas eos de mundo, sed ut serves eos ex malo. Adhuc enim necessarium habebant, quamvis jam non essent de mundo, esse tamen in mundo. Repetit eamdem sententiam. De mundo, inquit, non sunt, sicut et ego non sum de mundo. Sanctifica eos in veri
Abbreviated transcription (Latin):
cant᷑ in xp̃o qͥ ueratit᷑ dixit. ego sũ
uia & ueritas & uita. Itẽ qͣndo ait ueritas
liberabit uos : paulo post ex ponens qͥd
dixerit. Si uos inquit filius liberauerit
tunc uere liberi eritis: ut oftenderet hoc
suꝑius dixisse ueritatẽ qđ postinodũ fili¬
uͭ. Quid gͦ aliud & hoc loco dixit scĩfi¬
ca eos in ueritate. nͥ scĩfica eos in me:
Deniq sequit᷑. & hoc aꝑtius insinuare ñ
desinit. Sermo tius inquit ueritas est.
Quid aliud dixit quã ego ueritas sũ:
Grecũ quippe ȩuangłium logos habet.

Expanded text:
isto, qui veraciter dixit: Ego sum via, veritas, et vita . Item quando ait: Veritas liberabit vos , paulo post exponens quid dixerit: Si vos, inquit, Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis . Ut ostenderet hoc prius dixisse Veritatem, quod postmodum Filium. Quid ergo aliud et hoc loco dixit: Sanctifica eos in veritate, nisi: Sanctifica eos in me? Denique sequitur, et hoc apertius insinuare non desinit. Sermo tuus, inquit, veritas est. Quid aliud dixit quam: Ego veritas sum? Graecum quippe Evangelium Λόγος hab
Abbreviated transcription (Latin):
in ueritate idest in uerbo suo. in uni¬
genito suo. suos heredes : eiusq cohe¬
redes. Sed nunc adhuc de apłis loqͥt᷑.
nã secutus adiungit. Sicut me misisti
in mundũ. & ego misi eos in mundũ.
Quos misit nͥ apłos suos: Nã & ipsũ
ũ suũ . non in carne peccati sed in simi¬
litudine carnis peccati. & misit filius
euis eos qͦs natos in carne peccati scĩfi¬
cauit a labe peccati. Sed qm ꝑ hoc qđ¬

Expanded text:
in veritate, id est, in Verbo suo, in unigenito suo, suos haeredes, ejusque cohaeredes. Sed nunc adhuc de apostolis loquitur, nam secutus adjungit: Sicut me misisti in mundum, et ego misi eos in mundum. Quos misit, nisi apostolos suos? Nam et ipsum um suum, non in carne peccati, sed in similitudine carnis peccati ; et misit Filius ejus eos quos natos in carne peccati sanctificavit a labe peccati. Sed quo
Abbreviated transcription (Latin):
cli extinguere. & numꝗ. temere face re
qł nonnũq. facere necessitas cogit.
Queri autem potest cũ diceret᷑ ego autẽ
dico uob̃̾ non iurare om̃iNo cur additum
sit neq ꝑ celũ qr tronus dĩ est: & cȩte.¬
ra usq ad id qđ dictum est neq ꝑ ca.¬
put tuum. C redo ꝓpterea qr non
putabant uidei se teneri iure iurando
si ꝑ ista iurauissent. Et qm̃ audierant
reddes autem dño iusiurandũ tuũ : ñ
se putabant dño deb̾e iusuirandũ si ꝑ
cę̧lum aut t̾ram aut iherosolimã aut ꝑ
caput suum uirassent. Qđ non uitio
p̾cipientis sed illis male intelligentib
factũ est. Itaꝙ dñs docet nichil esse
tam uile in creaturis dĩ ut ꝑ hoc quisq
peierancłũ arbitret᷑. quando a sum mis
usq ad ima diuina ꝓuidentia creata re¬
ge rent᷑: incipiens a trono cłi usq ad
capillũ album uel nigrũ. N eꝙ ꝑ cȩ

Expanded text:
di exstinguere, et nunquam temere facere di exstinguere, et nunquam temere facere quod nonnunquam facere necessitas cogit. 52. Quaeri autem potest, cum diceretur, Ego autem dico vobis non jurare omnino, cur additum sit, neque per coelum, quia thronus Dei est, et caetera, usque ad id quod dictum est, neque per caput tuum. Credo propterea, quia non putabant Judaei se teneri jurejurando, si per ista jurassent: et quoniam audierant, Reddes autem Domino jusjurandum tuum; non se putabant Domino debere jusjurandum, si per coelum aut terram, aut per Jerosolymam, aut per caput suum jurarent: quod non vitio praecipientis, sed illis male intelligentibus, factum est. Itaque Dominus docet nihil esse tam vile in creaturis Dei, ut per hoc quisque pejerandum arbitretur; quando a summis usque ad ima divina providentia creata regantur, incipiens a throno Dei usque ad capillum album aut nigrum. Neque per
Abbreviated transcription (Latin):
dum. & assiduitate iurandi ad ꝑiuri¬
um ꝑ consuet udinẽ. labat᷑. Quappt̃
qui intelligit ñ in bonis sed in necessa.¬
riis urationẽ habendam. refrenet se
quantum potest ut ñ ea utat᷑ nͥ neces¬
sitate : cum uidet pigros esse homines
ad credencłũ qđ eis est utile credere nͥ
iuratione firment᷑. Ad hocitaq ꝑtinet
qđ sic dicit᷑ sit autem sermo ur̃. est. est :
non non. Hoc bonũ est : & appetendũ.
Qđ autem amplius est a malo est: idest
si iurare cogeris scias de necessitate ueni¬
re infirmitatis eoꝵ quib aliquid suades.
Que infirmitas utiq malum est. Unde
nos cotidie liberari dep̃cam᷑ cum dicimꝰ.
libera nos a malo. Itaꝙ non dixit. qđ
autem amplius est małũ est. Tu eniͣ
non malum facis qͥ bene uteris iuratio¬
ne. quȩ si ñ bona tam̃ necessaria est:
ut alteri ꝑsuadeas qđ utilit᷑ suades. sed a
malo est illius cuius infirmitate uirare
cogeris sed nemo nouit nͥ qui exꝑtus est
quam sit difficile & consuetudinẽ iuiran¬

Expanded text:
dum, et assiduitate jurandi in perjurium per consuetudinem delabatur. Quapropter qui intelligit non in bonis, sed in necessariis jurationem habendam, refrenet se quantum potest, ut non ea utatur, nisi cum necessitate, cum videt pigros esse homines ad credendum quod eis utile est credere, nisi juratione firmentur. Ad hoc itaque pertinet quod sic dicitur, Sit autem sermo vester, Est, est; Non, non: hoc bonum est, et appentendum. Quod autem amplius est, a malo est; id est, si jurare cogeris, scias de necessitate venire infirmitatis eorum quibus aliquid suades: quae infirmitas utique malum est, unde nos quotidie liberari deprecamur, cum dicimus, Libera nos a malo . Itaque non dixit, Quod autem amplius est, malum est; tu enim non malum facis, qui bene uteris juratione, quae etsi non bona, tamen necessaria est ut alteri persuadeas quod utiliter suades: sed a malo est, illius cujus infirmitate jurare cogeris. Sed nemo novit nisi qui expertus est, quam sit difficile et consuetudinem juran
Abbreviated transcription (Latin):
cauendũ ẽ: ne teudentes ad sapientiã quȩ in
solo xp̃o inueniri potest in qͦ st̃ om̃es thesau¬
ri sapientiȩ & scientiȩ abseonditi. cauendũ gͦ
ẽ ne ipso xp̃i nomine ab hereticis uł qͥb libet
male intelligentib & scłl huiꝰ amatorib
decipiant᷑. Nam ideo sequit᷑ & monet. ñ om

Expanded text:
cavendum est ne tendentes ad sapientiam, quae in cavendum est ne tendentes ad sapientiam, quae in solo Christo inveniri potest, in quo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi ; cavendum ergo est, ne ipso Christi nomine ab haereticis vel quibuslibet male intelligentibus et saeculi hujus amatoribus decipiamur. Nam ideo sequitur, et m
Abbreviated transcription (Latin):
Ide ipse conseqͦͣnt᷑ dicit. Fructꝰ autẽ sp̃s est
caritas. gaudiũ. pax. longanimitas. benig¬
itas. bonitas. ficies. mansuetudo. c̃tinentia.
Sane sciencłũ ẽ hic gaudiũ ꝓpͥe positũ.
Mali enĩ homines non gaucłe sed gestire ꝓ pͥe
positã quã noti habent mali. ut dictũ
ẽ. om̃a quecũq uultis ut faciant uob̾ homi¬
nes. hec & uos facite illis. E x ista ꝓpͥetate
ũbi qđ gaudiũ noNdicit᷑ nͥ in bonis. etiam
habent quasdã unagines suas in malis homi¬
nib & deceptorib. ut omĩno fallant nͥ qͥsꝙ
iã munctũ ocułu & simplicẽ habuerit. quo
ista cognoscat. Optimo itaq ordine pͥmo ac¬
do sit. id est sĩplici & sincero corde uiuat. ñ
potest tam̃ cor altͣius intueri: quȩcũꝙ in
factis uł dictis apparere ñ potuert᷑ tẽpta¬
tionib aꝑiunt᷑. Temptatio autẽ dupplex
ẽ: aut in spe adipiscendi aliqͦd cõmodũ tẽpo¬
rale. aut in t̾rore amitteni. Et maxime

Expanded text:
 autem Spiritus est charitas, gaudium, pax, longanimitas, benignitas, bonitas, fides, mansuetudo, continentia . Sane sciendum est, hic gaudium proprie positum; mali enim homines non gaudere, sed gestire dicuntpositam, quam non habent mali, ubi dictum est, Omnia quaecumque vultis ut faciant vobis homines, haec et vos facite illis. Ex ista proprietate verbi, qua gaudium non dicitur nisi in bonis, etiam habent quasdam imagines suas in malis hominibus et deceptoribus; ut omnino fallant, nisi quisque jam mundum oculum et simplicem habuerit, quo ista cognoscat. Optimo itaque ordine primo acdo sit, id est, simplici et sincero corde vivat, non potest tamen cor alterius intueri; quaecumque in factis vel dictis apparere non potuerint, tentationibus aperiuntur. Tentatio autem duplex est; aut in spe adipiscendi aliquod commodum temporale, aut in terrore amittendi. Et maxime
Abbreviated transcription (Latin):
nentiã p̃tent̃ eis qͥb ista difficilia uident᷑
& honore dignia existimant᷑. ⁊ huiꝰmodi
dolis eos capiunt dũ aliud ostentant ad de¬
cipiendũ. aliud exerunt ad dep̃dancdũ uł
int̾ficiencłu eos qͥ sub isto uestitu ouino
lupos uicte non posst̃. Hii gͦ ñ st̃ fructꝰ. de
qͥb cognosci arborẽ monet. Ista enĩ cũ bono
animo in ueritate fiunt ꝓpͥe st̃ ouiũ uesteᷤ:
cũ autẽ malo merrore: ñ aliud ꝗͣ lupos
c̃tegt᷑. S ñ ideo debent oues odisse uesti¬
m̃tum suũ. qđ plerũq illo se occultant

Expanded text:
nentiam praetendunt eis quibus ista difficilia videntur, nentiam praetendunt eis quibus ista difficilia videntur, et honore digna existimantur: et hujuscemodi dolis eos capiunt, dum aliud ostentant ad decipiendum, aliud exserunt ad depraedandum vel interficiendum eos qui sub isto vestitu ovino lupos videre non possunt. Hi ergo non sunt fructus de quibus cognosci arborem monet. Ista enim cum bono animo in veritate fiunt, propriae sunt ovium vestes; cum autem malo in errore, non aliud quam lupos contegunt. Sed non ideo debent oves odisse vestimentum suum, quia plerumque illo se occultant
Abbreviated transcription (Latin):
sibi non eeͤnt. De talib alio loco ꝑ proph̃am
dictũ ẽ seminatis tͥticũ & spinas metitis.
qr bona p̃cipiunt & mala faciunt. Hon
gͦ qͥ eos aucdiebant & ea faciebant quȩ ab illis
dicebant᷑ de spinis legebant uuas. sed ꝑ
spinas de uite legebant uuas : tamq si na¬
nũ aliqͥs ꝑ sepẽ mittat. aut certe de uite
rit᷑ qͦs fructꝰ nos adtenđe uoluerit. qͥb cog¬
noscere arborẽ possimꝰ. Multi enĩ quedã
in fructib deputant quȩ ad uestitũ ouiũ
ꝑtinent. & hoc mͦ a lupis decipiunt᷑: sicuti
Que om̃a nͥ fieri etiam ab hypocͥtis possent:
non suꝑiꝰ dicẽt. Cauete uist itiã urãm faciatiᷤ
corã hominib. ut uideamini ab eis. Qua
sententia ꝓposita ipsa tͥa exseqͥt᷑. elemosi¬
nã. orationẽ. ieiuniũ. Multi enĩ multa
pauꝑib ñ misericordia seti ãbitione largi¬
pientes. & multi ieiunant & mirabilẽ absti¬

Expanded text:
ent. De talibus alio loco per prophetam ent. De talibus alio loco per prophetam dictum est, « Seminastis triticum, et spinas metetis : quia bona praecipiunt, et mala faciunt. Non ergo qui eos audiebant et faciebant quae ab eis dicebantur, de spinis legebant uvas; sed per spinas de vite legebant uvas: tanquam si manum aliquis per sepem mittat, aut certe de vite, ritur quos fructus nos attendere voluerit, quibus cognoscere arborem possimus. Multi enim quaedam in fructibus deputant, quae ad vestitum ovium pertinent, et hoc modo a lupis decipiuntur: sicuti quae omnia nisi fieri etiam ab hypocritis possent, non superius diceret, Cavete justitiam vestram facere coram hominibus, ut videamini ab eis. Qua sententia praeposita, ipsa tria exsequitur, eleemosynam, orationem, jejunium. Multi enim multa pauperibus, non misericordia, sed ambitione largipientes; et multi jejunant, et mirabilem absti
Abbreviated transcription (Latin):
potest facere nat᷑am. Heinde eriã ibi cũ
ipsarũ duarũ arboꝵ m̃tionẽ fexisset. subie¬
cit. Hypoctȩ. qͣmͦ potestis bona loqͥ eum
sitis mali. Quãdiu gͦ qͥsq malus ẽ: noN .37.¬
pot est facere fructꝰ bonos. Si enĩ bonos
fructꝰ fȩcerit : iã malus ñ erit. Sic ue¬
rissime dici potuit. N on potest eeᷤ nix cali¬
da. Cũ enĩ calida e̾eᷤ cȩꝑit: iã non eã niuẽ
secd aquã uocamꝰ. Potest gͦ fieri ut quȩ nix
fuit. non sit: ñ autẽ potest fieri ut nix
calida sit. S ic potest fieri ut qͥ matꝰ fuit
ñ sit malus. ñ tam̃ fieri potest ut malus
benefaciat: qͥ etiã si aliquando utilis est.
Quȩ dict̃ facite. quȩ autẽ faciunt facere no¬
lite. Hoc ipsũ qł bona dicebant & ea quȩ
dicebant utilit᷑ audiebant᷑ & fiebant: non
erat illor S. Catheirã enĩ inqͥt moisi se¬
dent. ꝑ diuinã gͦ ꝓuidentiã legẽ dĩ p̃di¬
cantes pot̾ant essẽ audientib utiles. cũ

Expanded text:
am ibi cum ipsarum duarum arborum mentionem fecisset, subjecit: « Hypocritae, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali » ? Quamdiu ergo quisque malus est, non potest facere fructus bonos: si enim bonos fructus fecerit, jam malus non erit. Sic verissime dici potuit, Non potest esse nix calida: cum enim calida esse coeperit, non jam eam nivem, sed aquam vocamus. Potest ergo fieri ut quae nix fuit, non sit; non autem potest fieri ut nix calida sit. Sic potest fieri ut qui malus fuit, non sit malus; non tamen fieri potest ut malus bene faciat. Qui etiamsi aliquando utilis est, Quae dicunt, facite: quae autem faciunt, facere nolite. » Hoc ipsum quod bona dicebant, et ea quae dicebant, utiliter audiebantur et fiebant, non erat illorum: Super cathedram enim, inquit, Moysi sedent . Per divinam ergo providentiam legem Dei praedicantes, possent esse
Abbreviated transcription (Latin):
Matꝰ gͦ si uult bona opari : bonꝰ pͥmũ fiat. Sic
alio loco euidentiꝰ dicit ipse dñs. Aut facite
arborẽ bonã. aut facite arborẽ mała. Qđ
si duas nat᷑as istor s his duab arborib figu

Expanded text:
Malus ergo si vult bona operari, bonus primo fiat. Sic Malus ergo si vult bona operari, bonus primo fiat. Sic alio loco evidentius dicit ipse Dominus: « Aut facite arborem bonam, aut facite arborem malam. » Quod si duas naturas is
Abbreviated transcription (Latin):
facere. Om̃is arbor quȩ ñ facit fructũ bonũ
excidet᷑ & in ignẽ mittet᷑. Igit᷑ ex fructib
eoꝵ cognoscetis eos. Quo loco illoꝵ error maxi¬
me cauendus ẽ qͥ de hisipsis duab arborib du¬
as nat᷑ as opinant᷑ e̾ẽ. quarũ uNa sit cui: alt̾a uͦ
disputatũ ẽ ub̃ius. & si adhuc parũ ẽ dispu¬
tabit᷑. N c̃ autẽ ñ eos adiuuare istas duas ar¬
bores docenłu ẽ : pͥmo qr de hominib eũ di¬
cere tã clarũ ẽ ut qͥsqͥs p̃cedentia & conseqͦn¬
tia legerit miret᷑ eors cęcitatẽ. Deinde atd¬
tendt̃ qđ dictũ ẽ ñ potest arbor bona fructꝰ
malos facere. neq arbor mala fructꝰ bo¬
nos facere : & ideo putant neq animã
mała fieri posse ut in meliꝰ cõmutet᷑. neq¬
bonã in det̾ius : quasi dictũ sit ñ potest ar¬
bor bona mala fieri. neparbor mala bona
fieri. Sed dictũ est. Non potest arbor bo¬
na malos fructꝰ fac̾e. neq arbor mala fruc¬
potest malꝰ homobona opari. neq bonꝰ mala.

Expanded text:
bor quae non facit fructum bonum, excidetur, et in ignem mittetur. Igitur ex fructibus eorum cognoscetis eos. » 79. Quo loco illorum error maxime cavendus est, qui de his ipsis duabus arboribus duas naturas opinantur esse, quarum una sit Dei, altera disputatum est uberius, et si adhuc parum est, disputabitur: nunc autem, non eos adjuvare duas istas arbores, docendum est. Primum, quia de hominibus eum dicere tam clarum est, ut quisquis praecedentia et consequentia legerit, miretur eorum caecitatem. Deinde attendunt quod dictum est, « Non potest arbor bona fructus malos facere; neque arbor mala fructus bonos facere, » et ideo putant neque animam malam fieri posse ut in melius commutetur, neque in deterius bonam; quasi dictum sit, Non potest arbor bona mala fieri, neque arbor mala bona fieri: sed dictum est, « Non potest arbor bona malos fructus facere; neque arbor mala potest malus homo bona operari, neque bonus mala.
Abbreviated transcription (Latin):
biliter diceret᷑. Nã cũ dicimꝰ pa¬
trẽ & filiũ & sp̃m scm̃. non eos uti
q dicimus simul: cũ ipsi non pos¬
sint ẽẽ non simul. Quod uͦ addidit
cõmemorabit uos : intelligere debe¬
mus etiã quod iubem̾ non obliusci
saluberrimos monitus ad gr̃am ꝑti¬
nere. quã nos cõmemorat sp̃s. Pacẽ
inqͥt relinqͦ uobis. pacẽ meã do uob̃.
Hoc est quod legimus apud ꝓpħam.
pacẽ suꝑ pacẽ. Pacẽ nobis relinqͥt
iturus. pacẽ suã dat nobis in fine
uenturus. Pacẽ nobis relinqͥt in hoc
scło. pacẽ suã nobis dat  in futuro
scło. Pacẽ suã nobis relinqͥt in qua
manentes hostẽ uincimꝰ. pacẽ suã
dabit nobis quando sine hoste reg¬
etiã hic inuicem diligamꝰ. pacẽ suã da¬
bit nobis ubi nũquã dissentire possimꝰ.¬

Expanded text:
biliter diceretur: nam et cum dicimus Pabiliter diceretur: nam et cum dicimus Patrem et Filium et Sque dicimus simul, cum ipsi non possint esse non simul. Quod vero addidit: Commemorabit vobis, intelligere debemus etiam quod jubemur non oblivisci, saluberrimos monitus ad gratiam pertinere, qua nos commemorat Christus. Pacem, inquit, relinquo vobis, pacem meam do vobis. Hoc est quod legimus apud prophetam: Pacem super pacem. Pacem nobis relinquit iturus, pacem suam nobis dabit in fine venturus. Pacem nobis relinquit in hoc saeculo, pacem suam nobis dabit in futuro saeculo. Pacem nobis relinquit, in qua manentes, hostem vincimus: pacem suam nobis dabit, quando sine hoste regut nos invicem diligamus; pacem suam dabit nobis, ubi nunquam invicem diss
Abbreviated transcription (Latin):
ałt sp̃s sc̃s doceat sine filio:. Aut
uͦ non & filius doceat & sp̃s sc̃s dicat.
& cũ ds̃ aliqͥd dicit & docet. trinitas
ipsa dicat & doceat : Sed qm trini¬
tas est oportebat eius singulas insinu¬
are ꝑsonas. eãq nos distincte audi¬
re. inseparabili t̃ audire. Audi patrẽ
dicentẽ : ubi legis. Dñs dixit ad me
filius m̃s es tu. Audi & docentẽ. ubi
legis. Om̃is qͥ audiuit a patre & di¬
dicit : uenit ad me. Filiũ uͦ dicentẽ
mͦ audisti. De se quippe ait. Quecũq
dixero uobis. Qũe & si docentẽ ius
nosse: magistrũ recole. Unus est in qͥt
ipse uos docebit omĩa. audi etiã di¬
centẽ ubi legis in actib apłoꝵ bea¬
to petro dixisse sp̃m scm̃. Uade in qͥt cũ
illis. qͥa ego misi eos. Om̃is gͥ & dicit
& docet trinitas: Sed nͥ etiã singilla¬
tim cõmencdaret᷑. eã nullomodo hu¬
mana capere utiq posset infirmitaᷤᷤ.
Cũ gͦ om̃ino sit inseparabilis. nũꝗͣ.
trinitas ẽẽ sciret᷑. si semꝑ insepara¬

Expanded text:
tus sanctus doceat sine Filio: aut vero non et Filius doceat et Spiritus sanctus dicat, et cum Deus aliquid dicit et docet, Trinitas ipsa dicat et doceat? Sed quoniam Trinitas est, oportebat ejus singulas insinuare personas, eamque nos distincte audire, inseparabiliter intelligere. Audi Patrem dicentem ubi legis, Dominus dixit ad me, Filius meus es tu : audi et docentem ubi legis, Omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me . Filium vero dicentem modo audisti; de se quippe ait, Quaecumque dixero vobis: quem si et docentem vis nosse, magistrum recole, Unus est, inquitIpse vos docebit omnia, audi etiam dicentem, ubi legis in Actibus Apostolorum, beato Petro dixisse Spiritum sanctum, Vade cum illis, quia ego misi eos . Omnis igitur et dicit et docet Trinitas: sed nisi etiam singillatim commendaretur, eam nullo modo humana capere utique posset infirmitas. Cum ergo omnino sit inseparabilis, nunquam Trinitas esse sciretur, si semper insepara
Abbreviated transcription (Latin):
lauar& pedes discipłorũ. qui in terram
sanguinem fudit quo in munditiã di¬
luer& peccatorum: Quid mirũ si lin¬
teo quo erat p̾cinctus pedes quos laue¬
rat tersit. qui carne qua erat indutꝰ
euuangelistarũ uestigia confirmauit :
Et linteo quidem ut se precingeret po¬
suit uestimenta que habebat. ut autẽ
formam serui acciperet quando semet¬
ipsum exinaniuit ñ quod habebat de¬
posuit. sed qđ non habebat accepit.
Crucifigendus sane suis expoliatus est
uestimentis. & mortuus. in uolutꝰ est
linters. Et tota illa eiꝰ passio. nostra¬
purgatio ẽ. Passurus igitur eritia.
premisit obsequia. non solum eis pro
quib erat subiturus mortem. sed e¬
tiam illi qui eũ fuerat traditurus
ad mortem. Tanta est quippe huma¬
nȩ humilitatis utilitas. ut eam suo
cõmendaret exemplo etiam diuina
sublimitas. Quia homo suꝑbꝰ in ȩter¬
num perir&. nisi eũ ds̃ humilis inue¬
niret. Uenit enĩ filius hominis que¬

Expanded text:
lavaret pedes discipulorum: 164 qui in terra lavaret pedes discipulorum: 164 qui in terra sanguinem suum fudit: quo immundicias dilueret peccatorum: Quid mirum si linteo quo erat precinctus: pedes quos laverat tersit: qui carne qua erat indutus evangelistarum vestigia confirmavit. Et linteo quidem ut se precingeret: posuit vestimenta que habebat: ut autem formam servi acciperet: quando semetipsum exinanivit: non quod habebat deposuit: sed quod non habebat accepit. Crucifigendus sane suis expoliatus est vestimentis: et mortuus involutus est linteis: et tota illa epurgatio: est passurus igitur exitia, praemisit obsequia, non solum eis pro quibus erat subiturus mortem, sed etiam illi qui eum fuerat traditurus ad mortem. Tanta est quippe humanae humilitatis utilitas, ut eam suo commendaret exemplo etiam divina sublimitas: quia homo superbus in aeternum periret, nisi illum Deus humilis inveniret. Venit enim Filius hominis quae
Abbreviated transcription (Latin):
tendere. Locuturus quippe de tanta
dñi humilitate. prius eius celsitudinẽ
uoluit cõmendare. Ad hoc ꝑtinet qđ
ait. sciens quia om̃a dedit ei par̃ in ma¬
nus & quia a dõ exiit & ad dm̃ uadit.
Cũ ergo illi pat̃ om̃a dedisset in manus.
ille discipłorũ non manꝰ sed pedes lauit.
Et cũ se sciret adõ exisse & ad dm̃ per¬
gere. non dĩ dñi sed hominis serui im¬
pleuit offitiũ. Ad hoc autẽ pertinet
qđ etiam de traditore ipsius qui iam
talis uenerat qui nec ab illo ignoraba¬
tur prȩloqui uoluit. ut hoc quoꝙ ad
maximũ cumulũ humilitatis accederet. qđ
etiã illi non dedignatus est pedes lauare
cuiꝰ manus iam preuidebat in scelere.
Quid autẽ mirũ si surrexit a cęna & posu¬
it uestimenta sua. qͥ cũ informa dĩ esset.
semet ipsũ ex inaniuit : Et qđ mirum si
p̃cinrit se linteo. qui formã serui accipi
ens habitu est inuentus ut homo: Quid
mirũ si misit aquam in peluim unde

Expanded text:
tendere. Locuturus quippe de tanta tendere. Locuturus quippe de tanta Domini humilitate, prius celsitudinem ejus voluit commendare. Ad hoc pertinet quod ait, Sciens quia omnia dedit ei Pater in manus, et quia a Deo exiit, et ad Deum vadit. Cum illi ergo omnia Pater dedisset in manus, ille discipulorum non manus, sed pedes lavit: et cum se sciret a Deo exiisse, et ad Deum pergere, non Dei Domini, sed hominis servi implevit officium. Ad hoc autem pertinet quod etiam de traditore ipsius, qui jam talis venerat, qui nec ab illo ignorabatur, praeloqui voluit; ut hoc quoque ad maximum cumulum humilitatis accederet, quod etiam illi non dedignatus est pedes lavare, cujus manus jam praevidebat in scelere. 7. Quid autem mirum si surrexit a coena, et posuit vestimenta sua, qui cum in forma Dei esset, semetipsum exinanivit? Et quid mirum si praecinxit se linteo, qui formam servi accipiens: habitu est inventus ut homo? Quid mirum si misit aquam in pelvim: unde
Abbreviated transcription (Latin):
fallebatur. At ille isto in ipso corde intꝰ
conspecto. nesciente scienter utebatur. sci¬
ens quia om̃a dedit ei pat̃ in manꝰ. Ergo &
ipsũ traditorem. PUam si eũ in manibus
non haber&. non utiꝙ illo uteretur ut
uellet. Pro inde traditor iam traditꝰ erat
ei quẽ tradere cupiebat. atꝙ ita malum
tradendo faciebat. ut de illo tradito bo¬
nũ fieret qđ nesciebat. Dciebat enĩ dñs
quid faceret ꝓamicis. qui patienter ute¬
batur inimicis. Ac sic om̃a dederat pa¬
ter in manꝰ eiꝰ. & in usu mala: et in effec¬
tũ bona. Sciens etiam quia adõ exit
et ad dm̃ uadit. nec dm̃ cũ inde exiret.
nec nos deserens cũ redira. Haec ergosci¬
ens. surgit a cena & ponit uestim̃ta sua.
Et cũ accepisset linteũ. precinxit se. De in¬
de mittit aquam in peluem. & cȩpit la¬
uare pedes discipłox. et ex tergebat lin¬
teo quo erat precinctus. Debemꝰ dilec¬
tissimi sensũ euuangelistę diligenter at¬

Expanded text:
fallebatur. At ille isto in ipso corde intus fallebatur. At ille isto in ipso corde intus inspecto, nesciente scienter utebatur. 5. Sciens quia omnia dedit ei Pater in manus. Ergo et ipsum traditorem: nam si eum in manibus non haberet, non utique illo uteretur ut vellet. Proinde jam traditor traditus erat ei quem tradere cupiebat, atque ita malum tradendo faciebat, ut de illo tradito bonum fieret quod nesciebat. Sciebat enim Dominus quid faceret pro amicis, qui patienter utebatur inimicis: ac sic omnia dederat Pater in manus ejus, et in usum mala, et in effectum bona. Sciens etiam quia a Deo exiit, et ad Deum vadit: nec Deum, cum inde exiret; nec nos deserens, cum rediret. 6. Haec ergo sciens, surgit a coena, et ponit vestimenta sua; et cum accepisset linteum, praecinxit se. Deinde mittit aquam in pelvim, et coepit lavare pedes discipulorum, et extergere linteo quo erat praecinctus. Debemus, dilectissimi, sensum Evangelistae diligenter at
Abbreviated transcription (Latin):
piendum est. Nouit apłs quedã spi¬
ritualia neqͥtiȩ in cęlestib. ad uersus
quȩ nobis colluctationem ẽẽ testat᷑.
Non autem essent etiam maligna spi¬
ritualia. si ñ essent etiam maligni
sp̃s. Ab sp̃ũ enĩ sp̃ualia nominant᷑.
Sed quomodo ista fiant ut diabolicae
suggestiones immittantur & huma¬
nis cogitationib misceant᷑. ut eas tamq.
suas deputet homo. unde scit homo:
Nec dubitandũ est: etiam bonas sugges¬
tiones a bono sp̃u ita latenter ac sp̃ua¬
uter fieri. Sed inter est. quibus nã
earũ mens humana consentiat. diui¬
no auxilio uel deserta ꝑmeritũ. uel
ad iuta ꝑgrãm. factũ ergo iã fuerat
in corde iudę per immissionẽ diaboli¬
cam. ut traderet discipłs magistrum
sed quẽ non didicerat dm̃. lam talis
uenerat ad conuiuiũ. ex plorator pas¬
toris. insidiator saluatoris. uenditor
redẽptoris: iam talis uenerat. & uide¬
batur & tolerabatur. & se ignorari ar¬
bitrabatur. quia in eo quem uolebat fallere

Expanded text:
s quaedam spiritualia nequitiae in coelestibus, adversus quae nobis colluctationem esse testatur : non autem essent etiam maligna spiritualia, si non essent etiam maligni spiritus. A spiritu enim spiritualia nominantur. Sed quomodo ista fiant, ut diabolicae suggestiones immittantur, et humanis cogitationibus misceantur, ut eas tanquam suas deputet homo, unde scit homo? Nec dubitandum est etiam bonas suggestiones a bono spiritu ita latenter ac spiritualiter fieri: sed interest quibusnam earum mens humana consentiat, divino auxilio vel deserta per meritum, vel adjuta per gratiam. Factum ergo jam fuerat in corde Judae per immissionem diabolicam, ut traderet discipulus magistrum, sed quem non didicerat Deum. Jam talis venerat ad convivium, explorator Pastoris, insidiator Salvatoris, venditor Redemptoris; jam talis venerat, et videbatur, et tolerabatur, et se ignorari arbitrabatur: quia in eo quem volebat fallere,
Abbreviated transcription (Latin):
surrexistis cũ xp̃o quȩ sursum sunt
sapite ubi xp̃c est in dexteram dĩ
sed ens. quȩ sursum sunt querite ñ
quȩ suꝑ terram: Quomodo ergo ut
ad xp̃m eamꝰ terram calcare conpel¬
limur. cum potius nobis sursum cor
habendum sit ad dñm ut cum illo
eẽ possimus: Uidetis fr̃s hodierni
temporis angustias istam coartare
questionem. quod & si uos forte minꝰ
uidetis. ego ut cumꝙ uideo quantae
disputationis indigeat. Unde peto
ut eam potius suspendi quam uel ne¬
gligentius uel angustius pertrae ta¬
ri non fraudata sed dilata expecta¬
tione patiamini. Ad erit enĩ dñs
qui nos debitores facit. ut faciat e

Expanded text:
surrexistis cum Christo, quae sursum sunt surrexistis cum Christo, quae sursum sunt sapite, ubi Christus est ad dexteram Dei sedens, quae sursum sunt quaerite, non quae super terram ? Quomodo ergo ut ad Christum eamus, terram calcare compellimur; cum potius nobis sursum cor habendum sit ad Dominum, ut cum illo esse possimus? Videtis, fratres, hodierni temporis angustias istam coarctare quaestionem. Quod et si vos forte minus videtis, ego utcumque video quantae disputationis indigeat. Unde peto ut eam potius suspendi, quam vel negligentius vel angustius pertractari, non fraudata, sed dilata exspectatione patiamini. Aderit enim Dominus qui nos debitores facit, ut faciat e
Abbreviated transcription (Latin):
qui lauit pedes discipuł orũ suorũ fidelis ẽ
& iustus qui dimittat nobis peccata et
mundet ab om̃i iniqͥ tate. id est usq ad pe¬
des quib: conuersamur in terra. Pro inde
ȩccła quã mundat xp̃c lauacrho aquę
in uerbo non solũ in illis ẽ. sine macula
& ruga qui post lauacrhũ regenerati¬
onis continuo ex huiꝰ uitȩ contagione
tolluntur. nec calcant terrã ut opus
habeant pedes lauare. uerũ etiam in
his quib istam misericordiã p̃bens
dñs fecit eos descło isto lotis etiam
pedib emigrare. In his autẽ qui hic
demorantur etiamsi mundi sint qm̃
iuste uiuunt. opus tam̃ habent pedes
lauare . qm̃ sine peccato utiꝙ ñ sunt.
Propt̃ hoc dicit in cantico canticorũ.
Laui pedes meos. quomodo in qͥnabo
eos: Dicit enĩ hoc cũ cogitur ad xp̃m
uenire. & terrã calcare cum uenit.¬
Alia questio rursus ex oritur. Nonne
xp̃c sursum est: Nonne ascendit in
caelũ. & sed et ad dexteram patris :
Nonne apłs clamat & dicit. si ergo re¬

Expanded text:
t pedes discipulorum suorum, fidelis est et justus qui dimittat nobis peccata, et mundet nos ab omni iniquitate , id est, usque ad pedes quibus conversamur in terra. 5. Proinde Ecclesia quam mundat Christus lavacro aquae in verbo, non solum in illis est sine macula et ruga , qui post lavacrum regenerationis continuo ex hujus vitae contagione tolluntur, nec calcant terram ut opus habeant pedes lavare; verum etiam in iis quibus istam misericordiam praebens Dominus, fecit eos de saeculo isto lotis etiam pedibus emigrare. In his autem qui hic demorantur, etiamsi munda sit, quoniam juste vivunt; opus tamen habent pedes lavare, quoniam sine peccato utique non sunt. Propter hoc dicit in Cantico canticorum, Lavi pedes meos; quomodo inquinabo illos ? Dicit enim hoc cum cogitur ad Christum venire, et terram calcare cum venit.Alia quaestio rursus exoritur. Nonne Christus sursum est? nonne ascendit in coelum, et sedet ad dexteram Patris? nonne Apostolus clamat, et dicit, Si ergo re
Abbreviated transcription (Latin):
& ueritas non sit in nobis. Cotidie gͥ
pedes lauemus. id est uias sp̃ualiũ
gressuũ dirigamꝰ. in ipsa oratione do¬
minica confitemur cũ dicimus. Di¬
mitte nobis debita nr̃a. sic̃ & nos dimit¬
timus debitorib nr̃is. Si enĩ confiteamͣ

Expanded text:
et veritas non sit in nobis . Qui ergo et veritas non sit in nobis . Qui ergo sed esgressuum dirigamus. In ipsa oratione Dominica confitemur, cum dicimus: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. In ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
locutionẽ non sibi e̾e contrariã. facilli¬
me ostendã. Quis enĩ non ita rectissi¬
me loqui possit. mundus est totus pre¬
ter pedes: Elegantius autẽ loquitur
si dicit mundus est totus nisi pedes. quod
tantumdem ualet. Hoc ergo ait dñs.
non habet opus nisi pedes lauare: sed ẽ.
mundus totus. Iotus utiꝙ preter pedes.
uel nisi pedes. quos habet opus lauare.
Ded quid est hoc quid sibi uult. quid hic
necessarium est ut queramus : Dñs dicit.
ueritas loquitur. quod opus habeat pe¬
des lauare etiam ille qui lotus est.
Iuid fr̃s mei quid putatis. nisi quia ho¬
mo in sc̃õ quidem baptismo totus ab lu¬
itur. non preter pedes. sed totus omĩno :
Uerum cũ in rebus humanis postea uiui¬
tur. utiq terra calcatur. Ipsi igitur
humani affectus sine quib in hac mor¬
talitate ñ uiuitur. quasi pedes sunt:
ubi ex humanis reb afficimur. et sic
afficimur ut si dixerimꝰ quia peccatũ
non habemus nosmet ipsos decipiamꝰ.

Expanded text:
locutionem non sibi esse contrariam facillilocutionem non sibi esse contrariam facillime ostendam. Quis enim non ita rectissime loqui possit, Mundus est totus, praeter pedes? Elegantius autem loquitur si dicit, Mundus est totus, nisi pedes; quod tantumdem valet. Hoc ergo ait Dominus, Non habet opus nisi pedes lavare, sed est mundus totus. Totus utvel nisi pedes, quos habet opus lavare. Sed quid est hoc? quid sibi vult? quid hic necessarium est ut quaeramus? Dominus dicit, Veritas loquitur, quod opus habeat pedes lavare etiam ille qui lotus est. Quid, fratres mei, quid putatis? nisi quia homo in sancto quidem baptismo totus abluitur, non praeter pedes, sed totus omnino: verumtamen cum in rebus humanis postea vivitur, utique terra calcatur. Ipsi igitur humani affectus, sine quibus in hac mortalitate non vivitur, quasi pedes sunt, ubi ex humanis rebus afficimur: et sic afficimnon habemus, nos ipsos seducamus,
Abbreviated transcription (Latin):
quomodo dici adsolet calcas me: quan¬
do sola planta calcatur. At ille amo¬
re & timore ꝑturbatus. & plus ex pa¬
uescens xp̃m sibi negari quam usꝙ
ad suos pedes humiliari. dñe ait. Non
tantum pedes meos. sed & manꝰ & caput.
Quando quidem sic minaris. lauanda
tibi mea membra non solũ ima non
subtraho uerũ etiã prima substerno.
Ne mihi neges capiendam tecũ partẽ.
nullam tibi nego ab luendam mei
corporis partẽ. Dicit ei ihẽ. Qui lo¬
tus est non hab& opus nisi pedes laua¬
re sed est mundus totus. Hic mouea¬
tur quis fortassis. & dicat. Immosi mun¬
dus est totus. quid ei opus est uel pedes
lauare: Oñs autẽ nouerat quod dicebat.
etiam si nr̃a in firmitas eiꝰ secrera non pe¬
netret. Ueruntam̃ quantũ nos erudire
& ex lege sua docere dignatur. pro captu
meo. ꝑ modulo meo aliquid etram ego
de huiꝰ questionis profunditate. illo ad¬
iuuante respondeam. ac primũ ipsam

Expanded text:
quomodo dici assolet, Calcas me, quanquomodo dici assolet, Calcas me, quando sola planta calcatur. At ille amore et timore perturbatus, et plus expavescens Christum sibi negari, quam usque ad suos pedes humiliari: Domine, ait, non tantum pedes meos, sed et manus et caput. Quandoquidem sic minaris, lavanda tibi membra mea, non solum ima non subtraho, verum etiam prima substerno. Ne mihi neges capiendam tecum partem, nullam tibi nego abluendam mei corporis partem. 3. Dicit ei Jesus: Qui lotus est, non habet opus nisi pedes lavare, sed est mundus totus. Hic moveatur fortassis quis, et dicat: Imo si mundus est totus, quid ei opus est vel pedes lavare? Dominus autem noverat quod dicebat, etiamsi nostra infirmitas ejus secreta non penetrat. Verumtamen quantum nos erudire et ex lege sua docere dignatur, pro captu meo, pro modulo meo, aliquid etiam ego de hujus quaestionis profunditate, illo adjuvante, respondeam: ac primum ipsam
Abbreviated transcription (Latin):
a quo coepit id est ad petrũ. & tunc pe¬
trus qđ etiam quilib& eorũ expauiss&
expauit atq ait. Dñe. tu mͥ lauas
pedes: Quid est tu: Quid est mihi: Cogitan¬
da sunt potius quã dicenda ne forte quod ex
his uerbis aliquatenus dignũ concipit ani¬
ma. non explicet lingua. Sed respondit
iħc. & dixit ei. Quod ego facio tu nescis
modo. scies autẽ postea. Nec tamen ille
dominici facti altitudine ex territus
permittit fieri . qđ cur fieret ignorabat.
sed usq ad suos pedes humilem xp̃m ad¬
huc non uult uidere. non potest sustine¬
re. Non lauabis inquit mͥ pedes in ȩt̃nũ.
Quid est in eternum: Numq hoc feram.
num quã patiar. numquã sinam. Hoc
quippe in ȩternũ non fit. quod nũquã
fit. Tum saluator ȩgrum reluctantẽ
de ipsius salutis peri¬
culo ex ter¬
rens. si ñ lauerote in¬
quit non ha¬
bebis partem mecũ.
Ita dictũ est
si ñ lauero te. cũ de solis pedib ageret᷑.

Expanded text:
a quo coepit, id est, ad Petrum: et tunc Pea quo coepit, id est, ad Petrum: et tunc Petrus, quod etiam quilibet eorum expavisset, expavit, atque ait, Domine, tu mihi lavas pedes? Quid est, tu? quid est, mihi? Cogitanda sunt potius quam dicenda; ne forte quod ex his verbis aliquatenus dignum concipit anima, non explicet lingua. 2. Sed respondit Jesus, et dixit ei: Quod ego facio, tu nescis modo, scies autem postea. Nec tamen ille dominici facti altitudine exterritus, permittit fieri quod cur fieret ignorabat; sed usque ad suos pedes humilem Christum adhuc non vult videre, non potest sustinere. Non lavabis mihi, inquit, pedes in aeternum. Quid est, in aeternum? Nunquam hoc feram, nunquam patiar, nunquam sinam: hoc quippe in aeternum fit. Tum Salvator aegrum reluctantem de ipsius salutis periculo exterrens: Si non lavero te, inquit, non habebis partem mecum. Ita dictum est si non lavero te, cum de solis pedibus ageretur,
Abbreviated transcription (Latin):
pulorũ uenit adsymonẽ
petrũ. & dicit ei petrus.
Dñe tu mͥ lauas pedes :
Quis enĩ non ex pauesce¬
ret lauari sibi pedes a dĩ filio: Quam¬
uis itaꝙ magnȩ fuisset audatiȩ contra-¬
dicere seruũ dño. hominem dõ: tamen
hoc petrus facere maluit. quam ꝑpeti
ut sibi pedes
lauarentur a dño&
dõ. Nec pu¬
tare debemus. hoc
petrum inter
iter ceteros formidasse
atꝙ recusasse. cũ id alii ante ipsum
libenter uel ȩquanimiter sibi fieri
per misissent. Facilius quippersic acci¬
piuntur ista uerba euuangeli i. quia
cũ dictũ esset coepit lauare pedes
discipłoꝵ. & ex tergere linteo quo erat
precinctus. deinde subiunctum est.
uenit ergo ad symonẽ petrũ: quasi ali¬
quibꝰ iam lauisset. & post eos ueniss&
ad primũ. Quis enĩ nesciat primum
apłorũ ẽẽ beatissimũ petrum: Sed
non ita intelligendum ẽ. qđ post
aliquos ad illũ uenerit. sed quod ab
illo coeperit. Quando ergo pedes disci¬
płorũ lauare coepit. uenit ad eum

Expanded text:
us, Venit ad Simonem Petrum; et dicit ei Petrus: Domine, tu mihi lavas pedes? Quis enim non expavesceret lavari sibi pedes a Dei Filio? Quamvis itaque magnae fuisset audaciae contradicere servum Domino, hominem Deo: tamen hoc Petrus facere maluit, quam perpeti ut sibi pedes lavarentur a Domino et Deo. Nec putare debemus hoc Petrum inter caeteros formidasse atque recusasse, cum id alii ante ipsum libenter vel aequanimiter sibi fieri permisissent. Facilius quippe sic accipiuntur ista verba Evangelii, quia cum dictum esset, Coepit lavare pedes discipulorum, et extergere linteo quo erat praecinctus; deinde subjunctum est, Venit ergo ad Simonem Petrum, quasi aliquibus jam lavisset, post eos venisset ad primum. Quis enim nesciat primum Apostolorum esse beatissimum Petrum? Sed non ita intelligendum est quod post aliquos ad illum venerit; sed quod ab illo coeperit. Quando ergo pedes discipulorum lavare coepit, venit ad eum
Abbreviated transcription (Latin):
quis ponat ꝓ amicis suis. Ita sane non
prohibemur intelligi in finem dilexit.
id est usq ad mortem illũ dilectio
ipsa ꝑduxit. Et cena in quit facta cũ
diabolus iam misisset in cor ut trade¬
r& eũ iudas symonis schariothis. Sci¬
ens quia om̃a dedit ei pat̾ in manus.

Expanded text:
quis pro amicis suis . Ita sane non quis pro amicis suis . Ita sane non prohibemus intelligi, in finem dilexit, id est, usque ad mortem illum dilectio ipsa perduxit. 3. « Et coena, » inquit, « facta, cum diabolus jam misisset in cor, ut traderet eum Judas Simonis Iscariotes: sciens quia omnia dedit
Abbreviated transcription (Latin):
dum est. pascha nr̃m immolatꝰ est xp̃c.
Ipse est finis nr̃. in illõ est transitus noster¬
Non uideo posse ista uerba euuangelica
quodam humano modo etiam sic acci¬
pi. tamquã usq ad mortẽ xp̃c dilexerit
suos. ut hoc uideat᷑ e̾ẽ infinem dilexit
eos. Humana est haec sententia. non di¬
uina. Neq enĩ nos huc usq ille dilexit.
qui semper & sine fine nos diligit. Absit
ut dilectionẽ morte finierit. qui non ẽ.
morte finitus. Etiam post mortẽ quinq
fr̃s suos dilexit diues ille suꝑbus atq
impius. & usq ad mortẽ nos dilexisse
putandus est xp̃c: Absit carissimi Ne¬
quaquã ille nos diligendo usq ad mor¬
tem ueniret. si dilectionẽ nr̃am mor¬
te finiret. Nisi forte ita sit in telligen
dum in finẽ dilexit eos. usq ad mortẽ
dilexit eos: quia tantũ dilexit eos.
ut moreretur propt̃ eos. Hoc enim
testatus ẽ. dicens. Maiorem hac cari¬
tatẽ nemo hab&. quam ut animã suã

Expanded text:
dum est, Pascha nostrum immolatus est Christus . dum est, Pascha nostrum immolatus est Christus . Ipse est finis noster, in illum est transitus nosterposse ista verba evangelica quodam humano modo etiam sic accipi, tanquam usque ad mortem Christus dilexerit suos, ut hoc videatur esse, in finem dilexit eos. Humana est haec sententia, non divina: neque enim nos hucusque ille dilexit, qui semper et sine fine nos diligit. Absit ut dilectionem morte finierit, qui non est morte finitus. Etiam post mortem, quinque fratres suos dilexit dives ille superbus atque impius , et usque ad mortem nos dilexisse putandus est Christus? Absit, charissimi. Nequaquam ille nos diligendo usque ad mortem veniret, si dilectionem nostram morte finiret. Nisi forte ita sit intelldum, in finem dilexit eos, usque ad mortem dilexit eos, quia tantum dilut moreretur propter eos. Hoc enim testatus est dicens: Majorem hac charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat
Abbreviated transcription (Latin):
transitꝰ nuncupatur. uelut interpretans
nobis beatꝰ euangłista. ante diem festum¬
inquit paschȩ sciens ihc̃ quia uenit hora¬
eiꝰ ut transeat ex hoc mundo ad patrem.
Ecce pascha: ecce transitus. Unde & quo :
De hoc scilicet mundo ad patrem. Dpes
membris in capite est data. quod essent
illo transeunte sine dubio secutura. Qͥđ
ergo infideles & ab hoc capite atq ab eiꝰ
corpore alieni : Nonne & ipsi transeunt.
quia ñ ꝑmanent: Transeunt plane & ipsi
Sed aliud est transire de mundo: aliud
transire cũ mundo. Aliud ad parrem.
ad interitũ. Sciens ergo ihe quia ue-¬
nit eiꝰ hora ut transiret ex hoc mundo
ad patrẽ. cũ dilexiss& suos qͥ erant in
mundo: infinem dilexit eos. Utiq ut¬
& ipsi de hoc mundo ubi erant ad suum
caput quod hinc transiss&. eiꝰ dilectione
transirent. Quid est enĩ infinem. nisi
ens. non in terfitiens. Finis quo usq eamꝰ.
ñ ubi pereamus. Sic om̃ino intelligen¬

Expanded text:
transitus nuncupatur, velut interpretans transitus nuncupatur, velut interpretans nobis beatus evanginquit, paschae, sciens Jesus, quia venit hora, ut transiret ex hoc mundo ad Patrem. Ecce pascha, ecce transitus. Unde et quod? De hoc scilmembris in capite data est, quod essent illo transeunte sine dubio secutura. Quid ergo infideles, et ab hoc capite atque ab ejus corpore alieni? nonne et ipsi transeunt, quia non permanent? Transeunt plane et ipsi: sed aliud est transire de mundo, aliud est transire cum mundo; aliud ad Patrem, ad interitum. 2. Sciens ergo Jesus quia venit hora ejus ut transiret ex hoc mundo ad Patrem, cum dilexisset suos qui erant in mundo, in finem dilexit eos. Utique ut et ipsi de hoc mundo ubi erant, ad suum caput, quod hinc transisset, ejus dilectione transirent. Quid est enim, in finem, nisi,ens, non interficiens: finis quo usque eamus, non ubi pereamus. Sic omnino intelligen