comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in panidiso corponei: ille credendum non existimat q̃uiueltam
multa in scribturis rerum spiritalium corponelia sacramenta
non uid& : uel hominem primũ cumeius modia liquos acramento
uiuere non debuis secontendit : cum a postolus dicat &iam hoc
quod demuliere dixit : quaiconstat ei factã eẽ delatere : ꝓpt̃¬
hoc relinqu& homo patrem& matrem : & adherebit uxo¬
risuae : & erunt duo incarne una : sacramentum magnum eẽ
in xp̃o & in ecdesia : Mirum ẽ autem & uixferendum : quẽ¬
am modum uel inthomines pardisum figunttedictum : &
nolent&iam figuutte factum: quod si concedunt. sicut deagar
& sario : sicut deis mael &isaac : haecquoq & fasta &
tamen &iam figunata: quurnon admittant &iam lignum
uitae & uereali quod lignũ fuis se& tamen sapientia figunes¬
se non uideo illud quoq: addo quã quã corponalem cibum
talem tamen illam arborem pute stitisse : quo corpus hominis

Expanded text:
in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem primum cum eiusmodi aliquo sacramento uiuere non debuisse contendit, cum apostolus dicat etiam hoc, quod de muliere dixit, quam constat ei factam esse de latere, propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in cain Christo et in Ecclesia . Mirum est autem, et vix ferendum, quemadmodum velint homines paradisum figurate dictum, et nolint etiam figurate factum. Quod si concedunt sicut de Agar et Sara, sicut de Ismael et Isaac, haec quoque et facta, et tamen etiam figurata; cur non admittant etiam lignum vitae, et vere aliquod lignum fuisse, et tamen sapientiam figurasse, non video. 11. Illud quoque addo, quanquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis
Abbreviated transcription (Latin):
narum : &illum pauperem in refrigerio gaudiorum intelle¬
gendos eẽ non dubito : Sed quomodo intellegenda sit illa flã¬
ma in ferni: illesinus ab nt haȩ : & illa lingua diuitis ille digitus
pauperis: illa sitis tormentiilla stillare frigeri ũx fortasse :
amansu&e quaerentib: a contentiose autemcestantib: nũquã
nueniturcito sanere spondendum .ẽ : nenos ꝓfunda ista quaestio &
multi sermonis indigens tard& : sicorponelib: locis animae continen¬
tur : &iamexutae corporib: potuit ille latro in eum introduci pa¬
naedisum : ubi fuenat corpus primi hominis: ut aptiore scribtunt¬
rum loco siulla necessitas flagita uerit &iam deacre quid uel
qua enomus. uel arbitremur : utcumq ꝓmamu snuncuero quod
sapientia non sit corpus & ideo nec lignum nec dubito : nec dubita¬
riã quoquam puto : Potuisse autem ꝑ lignum id ẽ. percorporeã
creatune tamquam sa crex mento quodam significari sapientia

Expanded text:
narum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum, nec dubito nec dubitari a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam
Abbreviated transcription (Latin):
rum : sic & sapientia i demipsexp̃s : lignũuitae .ẽ. in pani diso
spiritali : quomisit decruce latronem : creatum .ẽ. autem qđeã
significar& lignum uitae &iam in paradiso corponrli: quia
hoc illa scribtuu dixit : quaeres suis temporib: gestas narrans :¬
& hominem corponaliter factum : & incorpore iuuentem ibi consti¬
tutum . eẽ narrauit : Autsiquis quam putat animas cum corpore
excesserint : locis corpontliter uisibilibus contineri : cum sint sine
corpore: asserat sententiam suam: non deerunt qui sic faueant : ut
illum &iam diuitem sitientem : in loco utiq corponali fuisse conten¬
dant: ipsamq: animam omnino eẽ corpoream ꝓpter. arentem
linguam : & stillam a quae delazari digito concupitam ꝓnuntia¬
re non dubitent : cum quib: egod&am magnam quaestionem :¬
nullate meritate confligo: melius .e. enim dubitare deoccultis :¬
quam litigare. de incertis: illum quippe diuitem in ardore poe¬

Expanded text:
rum. Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso rum. Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poe
Abbreviated transcription (Latin):
planeo uisenit & occidebatur : omanduca batur : & tamen eo uero fac¬
to: aliud&iam quiddim figunebatur: non sicut ille uitulus sagina¬
tus : quimimmo filiore uestente nepulas cȩsus ẽ : ibi quippeipsanar¬
natio figuntrum .ẽ. non rerum figunata significatione gestarum :
Nonenim hoc euangelista : sed dñsi psena nirbit : euangelis tauero:
dnm hocnarnis semarrabit : Pro inde quod narrauit euangelista :¬
&iam factum .ẽ. dnm̃ scilic&  alia loquutum fuisse : ipsiu sautem
dñĩ narratio panabo la fuit : dequanum quã exigitur : ut &iam ad
littenũ fasta monstr&ur : quae sermone ꝓferuntur : xp̃s est¬
& lapisunctus aia cob: & lapis reprobatus ab aedificantib: qui fac¬
tuse incaputanguli ÷: sedillud &iam in reb gestis faltum . ẽ: hoc
autẽ tantum in figuris pracedictum : illud quippe scribsit narrator
rerum pr&eritarum hoc prenuntiator tantum modo futunt¬

Expanded text:
plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facplane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. protiam factum est; Dominum scilicet talia locutum fuisse: ipsius autem Domini narratio parabola fuit, de qua nunquam exigitur ut etiam ad litteram facta monstrentur, quae sermone proferuntur. Christus est et lapis unctus a Jacob , et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli : sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. Illud quippe scripsit narrator rerum pr
Abbreviated transcription (Latin):
fluento spiritalinosinrig& : enait tamen& paii : quae aquã siti¬
enti populo ligno ꝑcus samanauit : dequadicer&ur : p&rax autẽ enit
xp̃s: aliud quã ertent illa õmina significauerunt : sed tam en&iã
ipsacorponditor fuerunt: & quando an anuente comme mone
ta sunt : non eront illa figunt caloquutio : sed earũrerũ xprites¬
sa narratio quarũenrt figunata purecessio: Eratergo & lignũ
corporaliter prcesentatis : uoluit hominẽ d sinpantdisouiuere
enat eiergo in lignis c&eris alimentũ : in illo autem sacramentũ
quid significans nisi sapientiã dequadictum ẽ : lignũ uitae ẽ
amplestentib: eã quẽ ammodũ dexp̃odicer&ur p&r ne manans ẽ
sitentib eum. resiequippea ppellatur q̃uod adeũ significandũpirecessit̃:
ipse ẽ. ouis quae in molaturin pascha tamen& illud nontantum dicen¬
do figuntbatur : sed&iam faciendo: neq: enimouisilla nonenatouis:

Expanded text:
fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitifluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa corpta sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum rerum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. Erat ergo et lignucorporaliter praesentatis voluit hominem Deus in paradiso vivere. Erat ei ergo in lignis caeteris alimentum, in illo autem sacramentum; quid significans, nisi sapientiam, de qua dictum est, Lignum vitae est amplectentibus eam, quemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis;
Abbreviated transcription (Latin):
hominib: quidsine tempondib: sonis ds̃dixerit non nisi pertempo¬
ules sonos potuit : Futurum enimentt : ut homo iam delimo for¬
matus & flatueius animatus & quid quid exillo humani generis
extitiss& uter&ureis ad escam quae suꝑ terũ ex ostunx enent ex
illauistute genenendi quam teni. iam accepenat cuius futuri
iausales netiones increatunt condens tamquam ia mextitis s&
loquebatur interna adq: intima ueritate. quam nec oculu sui¬
dit necauris audiuit sed sp̃s eius scribenti utiq reuelauit:
llud plane quod sequitur : & lignum uitae in medio parrdiso: &
lignum scientia e dinos cendibonum & malum: diligentius conside¬
nandum ẽ ne cogatinalle goriam : ut non ista ligna fuerint : sed
aliud aliquid nomine ligni significent: distum ẽ enim desapientia:
erna in caelis &iam inter ciuitas quia illa significar&ur: con¬
dita ẽ. & sinit &agar : quãuis duo testamenta significarent. : eiunt

Expanded text:
hominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per tempohominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute generandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti utique reuelauit. Illud plane, quod sequitur: et lignum uitae in medio paradiso et lignum scientiae dinoscendi bonum et malum, diligentius considerandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. dictum est enim de sapientia: aeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant
Abbreviated transcription (Latin):
lignum pulchrum ad aspestum & bonum a descam : Ia mergo
tunc produxent teraxomnem lignum. & pulchrum ad aspestum
& bonum adescam hoc ẽ testio die nam sex todie dixenit eccede¬
diuobi somne pabulum seminalem seminans semen quod .ẽ. suꝑom
cunededit ali ud nunedare uolut nonopinor sed eũ ex his generib:
intistaligna in stituta in panidiso quaciamtenar testiodie ꝓduixenrtad¬
hucea ꝓduxit intempore suo. quiatunc sclic& quod scribtũ ẽ ea ꝓdugxit seter¬
ur̃ causaliter fastum enit intenax. hoc ẽ quia tuncea ꝓducendiuistutẽ
latenter accepenat. quauistute sit. ut &iã nuncaliatenax ꝓgignat
inmanifesto adq: intempore suo uerbaergo dĩ. sex todie dicentis
eccedediuobi somnem pabulum seminale: seminans semen quod ẽ
super omnem tenim & c&er : Non sonabili uel tempo ntli uoce prola¬
ta uerba sunt : sed sicut in uerbo eius .ẽ. creandi potentia diciautem

Expanded text:
lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. iam ergo lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. iam ergo tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, hoc est tertio die; nam sexto die dixerat: ecce dedi uobis omne pabulum seminaletunc dedit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo, quia tunc scilicet, quod scriptum est ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram et cetera non sonabili uel temporali uoce prolata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici autem
Abbreviated transcription (Latin):
quib: dñs reuelare dignatur : Haec tunc dixi nuncautem quia uoluit
dñs utea diligetius intuens adq: considenans non frustua quantũ o pinor
existimarem &iam ꝑme posse secundum ꝓpriã non secundũ allegoriã
loquutionẽ haec scribta eẽ monstnari : sicuteaq: superius uoluimusos¬
tendere sic&iam quae sequuntur depanidiso pute scrutemur : plan¬
tauit ergods̃ panidisum. in delicuis hoc ẽ enim in aeden. adori entẽ
& posuit ibi hominemquem finxenit : sic enim scribtum ẽ: quia sic
fastum ẽ deinde recapitulat : ut hocipsum quod breuiter posuit
ostendat quem ammodum factum sit : hoc ẽ. que mad modum pana¬
disumds̃ plantauerit : & illic hominem quem finxenrt constituerit:
icenim sequitur & eiecit ad hucds̃ d&enax . omnem lignũ pulcbrum
adaspectum & bonum a descam non dixit & eiecitds̃ d&erur aliud
lignum uel c&erum lignum sed eieat inquit ad hucd& enirom ne

Expanded text:
quibus dominus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc autem quia uoluit quibus dominus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc autem quia uoluit dominus, ut ea diligentius intuens atque considerans non frustra, quantum opinor, extimarem etiam per me posse secundum propriam, non secundum allegoricam locutionem haec scripta esse monstrari, sicut ea, quae superius uoluimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso perscrutemur. Plantauit ergo deus paradisum in deliciis — hoc est enim in Eden — ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est. deinde recapitulat, ut hoc ipsum, quod breuiter posuit, ostendat quemadmodum factum sit, hoc est quemadmodum paradisum deus plantauerit et illic hominem, quem finxerat, constituerit. sic enim sequitur: et eiecit adhuc deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. non dixit: et eiecit deus de terra aliud lignum uel ceterum lignum, sed: eiecit, inquit, adhuc de terra omne
Abbreviated transcription (Latin):
cundi libri itaposui : Gane in quamquisqui suoluerit omnia quȩ dista
sunt secundum lit tentm accipere : idđ ẽ non aliter intellegere quã lit¬
terx sonat : & poteste uita reblas phemias : & omnia congruentia fidei
catholicae pnredicare : non solum ei non .ẽ. in uidẽdum : sed purecipuus
multumq laudabili s intellector habendus ẽ. : Siautem nullu sexitus
datur ut pie& dignedõ quae scribta sunt intellegantur nisi figun te
adq: in enigmatis ꝓposita istacredamus : habentes austoritatẽ a postoli¬
cam: aquib: tam multa de libris u&eristestamenti soluuntur enigmata :
modum quẽ intendimu steneamus : adiuuanteillo qui nospetere : quaerere
& pulsa read hostatur : utomnesistas figunt srerum secundum catholicã
fidem siue quae ad historiã siue quae ad ꝓph&iampertinent explicemus :¬
non pureiudi cantes meliori diligentioriq tractatui : siue ꝑnos siue ꝑ alios

Expanded text:
cundi libri ita posui. sane, inquam, quisquis uoluerit omnia, quae dicta cundi libri ita posui. sane, inquam, quisquis uoluerit omnia, quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intellegere, quam littera sonat, et potest euitare blasphemias et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. si autem nullus exitus datur, ut pie et digne deo quae scripta sunt intellegantur, nisi figurate atque in aenigmatis proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus adiuuante illo, qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad historiam siue quae ad prophetiam pertinent, explicemus non praeiudicantes meliori diligentiorique tractatui siue per nos siue per alios,
Abbreviated transcription (Latin):
illiuisa fuenant nonnisi figuntte posseaccipi:
non aliter qua moportoac acdipiendo enunt: sed omninonon
accipundo e decostando blas phemanttiuos conscribsilibro
recenti cempore conuersi onis meae : cito uolen seorũ uel con¬
futare delirxmenta uelerigere intentionemad quag ra¬
dam in ltteris quasoderunt xp̃ianam & euangelicu
fidem : & qui a non mihitun coccur rebantominia quaq mas¬
modum proprie possent accipi : magisq nom posse uideban¬
tibr autuix posse atq difficile nere tardarerquid figu¬
nctesignificarent eaquae ad lit tent̃ inuenire non potuu
quanta ualuibreuitate ac perspicuitate explicaui tue
multa lestione ueldis putationis obscuritate d&orrit
in manus ea sumere non cuntrent : memor tamen quid maxime uoluerim
nec potuerim : ut non figunate : sed ꝓprie primitus cunsta intellege rentur:
ne comnino despenans &iam sicposse intellegi : idipsum in prima paste se¬

Expanded text:
illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi. illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi. menti non aliter quam oportet accipiendo errant, sed omnino non accipiendo et detestando blasphemant, duos conscripsi libros recenti tempore conuersionis meae, cito uolens eorum uel confutare deliramenta uel erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas oderunt, christianam et euangelicam fidem. et quia non mihi tunc occurrebant omnia quemadmodum proprie possent accipi magisque non posse uidebantur aut uix posse atque difficile, ne retardarer, quid figurate significarent, ea quae ad litteram inuenire non potui, quanta ualui breuitate ac perspicuitate explicaui, ne uel multa lectione uel disputationis obscuritate deterriti in manus ea sumere non curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potuerim, ut non figurate sed proprie primitus cuncta intellegerentur, nec omnino desperans etiam sic posse intellegi id ipsum in prima parte se
Abbreviated transcription (Latin):
& s& han&ipsi figunate tantum fuerunt᷑ : non &iam homines
ex hominib: natide ꝓximoergo at tondant istam prece sumtionẽ
q̃uotendat & conentur nobiscum cunta primitus quae gesta
nantentur in expncessionem ꝓprie tatisa capere : quis eñĩeis
postea non faueat. intellegentib: qui d ista &iam figuntta
significatione commone ant : si ueipsarum spiritalium natunt¬
rumuela ffectionum : si uererum &iam futuntrum . sane sinullo
modo possent salua fide ueritatisea quae corporliter hic nom
nata sunt &iam corponeliter accipi: quid allud remaner&
nisiutea potius figurate dicta intellegere nꝰ : quam scribtu¬
nem scãmimpieculparems: porro autem si non solum non in pe¬
diuntuerum &iam solidius asserunt diuimi eloqui nanationem
hagc&iam corporaliter intellesta: nemoeritucopinor taminfi¬
deliterptinax: quicum ea secundum regula fidei expositampro¬
prie uiderit malitin pristinare manere sententia: si foste

Expanded text:
et Seth? an et ipsi figurate tantum fuerunt, non etiam homines et Seth? an et ipsi figurate tantum fuerunt, non etiam homines ex hominibus nati? de proximo ergo adtendant istam praesumtionem quo tendat et conentur nobiscum cuncta primitus, quae gesta narrantur, in expressionem proprietatis accipere. quis enim eis postea non faueat intellegentibus, quid ista etiam figurata significatione commoneant, siue ipsarum spiritalium naturarum uel adfectionum siue rerum etiam futurarum ? sane si nullo moinata sunt, corporaliter etiam accipi, quid aliud remaneret, nisi ut ea potius figurate dicta intelligeremus, quam Scripturam sanctam impie culparemus? Porro autem si non solum non impediunt, verum etiam solidius asserunt divini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta; nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui cum ea secundum regulam fidei exposita proprie viderit, malit in pristina remanere se
Abbreviated transcription (Latin):
tatemharum lit teuxrũ sequuntur : eorum enĩ quidam non pprie
sed figunt tepani disum intellegi uolunt : Nam quiom nino ad¬
uer santur his litteris : alias cumei s adq aliter egimus quã quã &
paee in hocipsoo perenostro quantum ualemusitade fendamus ad
ettent̃ ut quinon nationabiliter moti : ꝓpt̃ animũ ꝑuica comueda
us temcrodere ista d&uiecstant: nullam tameninueniantiutionẽ:
unde falsa ẽt̃ conuncant : Vierumi stinostri quifidem habent hisdui¬
nis libris & nolunt panid sumad ꝓprie tatem littere intellegi. locum
scilice amoenis simum: fruetuo sis nemorib: õpacatum eundẽ qimagũ
& magno fonte fecundum: cumuideant nulla humanao pent totasto¬
tauiresta siluescere occulto operedĩ : mirorquemad modum creda
ipsum hominem ita factum : quem ad modum num quam uiderunt:
Autsi& ipse figunite intellegendus e. quis genuitcam & abel

Expanded text:
tatem harum litterarum sequuntur; eorum enim quidam non proprie, tatem harum litterarum sequuntur; eorum enim quidam non proprie, sed figurate paradisum intellegi uolunt. nam qui omnino aduersantur his litteris, alias cum eis atque aliter egimus, quamquam et haec . in hoc ipso opere nostro, quantum ualemus, ita defendamus ad litteram, ut, qui non rationabiliter moti propter animum peruicacem uel hebetem credere ista detrectant, nullam tamen inueniant rationem, unde falsa esse conuincant. uerum isti nostri, qui fidem habent his diuinis libris et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intellegi, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonte fecundum, cum uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmodum credant ipsum hominem ita factum, quemadmodum numquam uiderunt. aut si et ipse figurate intellegendus est, quis genuit Cain et Abel
Abbreviated transcription (Latin):
uel quod totannos uixerunt : uel quode nochtiuns latus ẽ : uel
quod & grandeba & sterilis peperit & cocnr huius modised alia ẽ.
inquiunt namrtio factorum mintbilium : alia inftituta rumcrea¬
tuntrum: illicenim ea ipsa in solita ostendunt : alios eẽ tamquã
natunles modo srerum alios mintculorum quaemagnalia no¬
minantur: hicaut̃ i psa in sinuatur in fttutionatuntrum : Quib:
respondesur: sed ideo in solita & ipsa quia prima : namquidtã sine
enxemplo & sine pari facto inrerummundanarum consticutione :¬
qua mundus: numideo credendum non .e. dm̃ fecis semundum quia
iam non facit mundo saut non fecis sesolem quiaiam non facit soles
& hoquidem non depanidiso: sed deipsohomine ꝑmotis debuit re¬
sponderi : Nuncuero cumipsum siccredant adõ factum sicut alius
nullus factus ẽ : quur para disumnoluntita fastum credere quẽ¬
ammodũ nuncuident siluas fieri adeos quippeloquor qui austori¬

Expanded text:
uel quod tot annos uixerunt uel quod Enoch translatus est uel uel quod tot annos uixerunt uel quod Enoch translatus est uel quod et grandaeua et sterilis peperit et cetera eiusmodi. Sed alia est, inquiunt, narratio factorum mirabilium, alia institutarum creaturarum; illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tamquam naturales modos rerum, alios miraculorum — quae magnalia nominantur — hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. quibus respondetur: sed ideo insolita et ipsa, quia prima. nam quid tam sine exemplo et sine pari facto in rerum mundanarum constitutione quam mundus? num ideo credendum non est deum fecisse mundum, quia iam non facit mundos, aut non fecisse solem, quia iam non facit soles? et hoc quidem non de paradiso, sed de ipso homine permotis debuit responderi; nunc uero, cum ipsum sic credant a deo factum, sicut alius nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, quemadmodum nunc uident siluas fieri ? Ad eos quippe loquor, qui auctori
Abbreviated transcription (Latin):
sed sicut primitus o portebat exterra factus ẽ : ita & para disus in quocũ
collo cauits̃ nihilaliud quam̃ locus quidam intellegatur : tenix sali&
ubi habitar& homo terrenus : narratio quippe in his libris nonge¬
nere loquutionis: figura tarum rerum .ẽ: sicut in canticum canti¬
corum: sed omnino gestarum ẽ : sicut in regnorum libris : &
huiuscemodic&eris : sed quia illic ea dicuntur quaeuitae humanae
usus notissimus hab& nomen difficilȩ immo promtissime pri¬
mitus accipiuntur ad litterx : ut deinde ex illis quid&iam futuro¬
rum resipse gestae significauerint exculpatur : Hic autem quȩ
dicuntur qua eusitatum natunrecursum intuentib: non occur
nunt . noluntea quidam ꝓpriae sed figuni te dicta intellegi: ad¬
q: exillo loco uolunt incipere historiam : id ẽ rerum proprie
gostarum nanationem : ex quo dimissi depantdiso adam&eua:
conuenerunt adq genuerunt : Quasi uero usitatum nobissit:

Expanded text:
sed sicut primitus oportebat ex terra factus est, ita et paradisus, in quo cum sed sicut primitus oportebat ex terra factus est, ita et paradisus, in quo cum conlocauit deus, nihil aliud quam locus quidam intellegatur terrae scilicet, ubi habitaret homo terrenus. Narratio quippe in his libris non genere locutionis figuratarum rerum est sicut in Cantico canticorum, sed omnino gestarum est sicut in Regnorum libris et huiuscemodi ceteris. sed quia illic ea dicuntur, quae uitae humanae usus notissimus habet, non difficile, immo promtissime primitus accipiuntur ad litteram, ut deinde ex illis quid etiam futurorum res ipsae gestae significauerint exculpatur; hic autem, quia ea dicurant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intelligi; atque ex illo loco volunt incipere historiam, id est, rerum proprie gestarum narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua conuenerunt atque genuerunt. quasi uero usitatum nobis sit,
Abbreviated transcription (Latin):
Et plantauit ds̃ pantdisumine denadorientem & posuitibibominẽ
que fincit nomgnoro de pani diso multos multa dixis sec tresta men
deacre quasi generales sunt sententiae : una eorum quitantum mo¬
docorporliter pana di sum intellegiuolunt : Alia eorũ qui spiri
taliter tantum : testia eoruns qui utroq modo partdisum accipiunt:
alia scorponditet alia sautem spiritaliter : breuiterergo utd¬
cam tertiam mihi fateor placere sententiam : secundum hanc susce¬
pinunclo quide pant diso quod dñi donare dignabutur : ut homo fac¬
tus elimo : quod utiq corpus humanum e in pare diso corponi¬
lis collocatus intellegatur : utquẽ ad modum ipseadam: & siali¬
quid aliud significat : secundũ id qđ eum formã futuri eẽ dixitaps¬
tolus homota men in natuna ꝓpria expites sus accipitur : quiuixi
cestonumero annorum & ꝓpagatã numerosa plimor tuus .ẽ . scit¬
moriuntur c&eri homines : & si non sicutc&eri ex parentib: natus :

Expanded text:
Et plantavit Deus paradisum in Eden ad orientem et posuit ibi hominem quem finxit . Non ignoro de paradiso multos multa dixisse, tres tamen de hac re quasi generales sunt sententiae. Una eorum qui tantummodo corporaliter paradisum intelltaliter tantum, tertia eorum, qui utroque modo paradisum accipiunt, alias corporaliter, alias autem spiritaliter. breuiter ergo ut dicam, tertiam mihi fateor placere sententiam. secundum hanc suscepi nunc loqui de paradiso, quod dominus donare dignabitur, ut homo factus e limo — quod utique corpus humanum est — in paradiso corporali conlocatus intellegatur, ut, quemadmodum ipse Adam, etsi aliquid aliud significat secundum id, quod eum formam futuri esse dixit apostolus, homo tamen in natura propria expressus accipitur, qui uixit certo numero annorum et propagata numerosa prole mortuus est, simoriuntur et ceteri homines, etsi non sicut ceteri ex parentibus natus,
Abbreviated transcription (Latin):
dar& gratia eniminquit salui faltiestis perfidem. & hoc non
ex uobis sed donuidĩ .e. none xoperib: nefostequis extolla¬
tur: ipsius enim sumus figmentum creati in xp̃oihũ inoperi
bus bonis. quae prce pantuit ds̃ : Vtin illis ambulemus & ali¬
bicum dixiss&. cumtimore & tremore uestramipsorumq
salutem̃ opent mini nesibi putarent. tribuendum tam quamip¬
si sefacerent iustos & bonos continuo subiect d senim ẽ. quio pe¬
ratur inuobis sumsitergo dñs ds̃ hominẽ quem fecit. & posuiteũ
in panrdiso opentrieum : hoc .ẽ openarineo & custo dire eum :

Expanded text:
daret, gratia enim, inquit, salui facti estis per fidem; et hoc non daret, gratia enim, inquit, salui facti estis per fidem; et hoc non ex uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur. ipsibus bonis, quae praeparauit deus, ut in illis ambulemus. et alibi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui operatur in uobis. sumsit ergo dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, hoc est "operari in eo" et "custodire eu
Abbreviated transcription (Latin):
satam uel rigatã uel siquid aliudmanente opere qđ factum ẽ
cum openttor abscesserit. it ad sopenitur hominẽ iustum id .ẽ.
iustificando eum utsi abscesserit maneat. in absente quod fecit.
sed potius sicut aer pite sente lumine non factus . ẽ. lucidus sed
maner& sic homo dõ sibi puresente in luminatur. ab sente autẽ
continuo tenebitura quonon locorũ interuallis. sed uolunta¬
tis auersione disceditur. ille itaqiopere tur hominẽ bonum
atq custodiat : quun commutabili terbonus .ẽ. semꝑ abillo fieri
semꝑq ꝑ fici debemus in hȩrente sei & inea conuersime quae
adillum .ẽ. permanentes : De quodiatur mihi autem ad hȩrero
dõbonum .e.  &cuidicitur. foftitudinem meã ad tecustodiam
ipsius enim sumus figmentum. Nontantum ad hoc. ut homines si¬
mus sed adhoc&iam ut bonisimus : Nam & apostolus cum fide¬
lib: ab impi& ate conuersis gatiam̃ quasalui facti sumus conmen¬

Expanded text:
satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer praesente lumine non factus est lucidus, sedmaneret, sic homo deo sibi praesente inluminatur, absente autem continuo tenebratur, a quo non locorum interuallis, sed uoluntatis auersione disceditur. Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea conuersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim sumus figmentum creati, non tantum ad hoc, ut homines simus, sed ad hoc etiam, ut boni simus. nam et apostolus cum fidelibus ab inpietate conuersis gratiam, qua salui facti sumus, commen
Abbreviated transcription (Latin):
fecit possit aliquid agerebene . tãquã exseipso sed tota eius actio
bona .ẽ. ad eũ conuertia quo fastus .ẽ. & abeo iustus pius sapiens
beatus .q semꝑ fieri non fieri & recedere sicut a corporis medico
sanari & abire quia me dicus corporis opentrius fuit extrin¬
secus seruiens natunte intrinsecus openanti subdo. quio pe¬
urturomnem salutem gemino illo opere prouidentiae de quo
suprt loquuti sumus nonergoita sedeb& homo addm̃ conuestere
utcumab eo factus fueritiustus abscedat. sedit aut ab illo semper
fiat . eo quippe ipso cumabillo non discedit eius sibi pracesentia
iusti ficatur & inluminatur & beatificatur o perante &custodi¬
entedõ dumoboedienti subiesto q dominatur : Neq enim
ut dicebamus. sicut openatur. homotenã ut culta atq fecunda sit
quicum fueritoperatus abscedit: relinquenseã uel aratũ uel

Expanded text:
fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel
Abbreviated transcription (Latin):
fecit: sed dicer & & sum sit dñsds̃ hominemquem fecit &posuit
eum in pantdiso opentrieũ utiustus ec̃. & custodire : ut tutus¬
ess& ipsautiq dominatione sua: quaenon ẽ ill sed nobis utilis ille quip¬
penostux seruitute nonin dig& : nos uero dominationẽ illius indi¬
remus : utoper&ur & custodiat nos : &ideo uerus solus ẽ dñs quia
non illi ad suam : sed ad nostrt̃ utilitatem salutemq seruimus: namsi
tur necessitas : subqua & ipse seruir&: merito ille in psalmo: dixi
inquit dño dñ smeu sestu quoniã bonorum meorum noneges:
ecita sentiendum .ẽ. quod diximus nosilli adutilitatem nostnt̃
salutemq seruire tãquã aliud a liquid ab illo expectemus quã
cum ipsum qui summa utilitas & salus nostut ẽ. sicenĩ eumgra¬
tis secundum illam uocem diligimus. miln autẽ adherere do bo¬
num .e. neq: enim tale aliquid ẽ. homo ut factus de serente qui

Expanded text:
fecit, sed diceret: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit fecit, sed diceret: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, ut iustus esset, et custodire, ut tutuset, ipsa utique dominatione sua, quae non est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruitute non indiget, nos uero dominatione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo uerus solus est dominus. quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque seruimus; nam si tur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, dixi, inquit, domino: deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est. Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui
Abbreviated transcription (Latin):
dominationem que eius contemnens : tutus. eẽ non possit
Proinde nullo modouacare arbitror : sed nos aliquid & magnum
aliquid am monere quod ab ipsodiuini libri huius exordio ex
quoita coeptus .ẽ : in principio fecit dscaelum & terramus¬
in paradiso constituer&: eumqueperpireceptum. opera¬
r&ur &custo dir& : itascribtur loquuta ẽ : & sum sit dñs
ds̃ hominem quem fecit & posuiteum in paradisoo pentrieum
& custodire : non quo supna dictarum creatuntrũ dñsnones¬
s& ds̃ : sed qua hocnec ꝓpter angelos : nec propter alia quae
creata sunt : Sed propter hominẽ scribe batur : adeum ad mo¬
nendum quantum ei expediat habere dñm dm̃ : hoc ẽ sub eius
dominatione oboedienteriiuere : Quam licentio se abuti ꝓpria
potestate : nusquã hoc prius ponere uoluit : ni siubi ꝑuentum ẽ
adeum in paradiso conlocandum: openandum & custo diendũ ut non
dicer & : sicut c&enromnia superius : & sumpsitds̃ hominẽ quem

Expanded text:
dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. dominationemque eius contemnens tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usin paradiso constitueret eumque per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura locuta est: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire: non quod supra dictarum creaturarum dominus non esset deus; sed, quia hoc nec propter angelos nec propter alia, quae creata sunt, sed propter hominem scribebatur, ad eum admonendum, quantum ei expediat habere dominum deum, hoc est sub eius dominatione oboedienter uiuere quam licentiose abuti propria potestate, nusquam hoc prius ponere uoluit, nisi ubi peruentum est ad eum in paradiso conlocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et cetera omnia superius: et sumsit deus hominem, quem
Abbreviated transcription (Latin):
sed utcultamatq frutuo sam: sicds̃ hominem multo magis quem¬
ipsecreauit ut homo sit ẽum ipseopenctur utiustus sit : si homo
ab illo persu perbiam non abscedat : hoc ẽ enim apostataredõ:
quod initium superbiae scribtuna dicit: initium inquit
superbiae hominis. a postatarea dõ
uia ergo ds̃ ẽ
incommutabile bonum : homo autem. & secun¬
dum animam
& secundum corpus mutabilis res ẽ : nisi ad in com̃mutabile bo¬
num quod ds̃ .e. conuersus substiterit: formari utiustus:
beatusquȩ sit non potest : acperhocds̃ idem quicreauit hominẽ
ut homo sit: ipseo penrtur hominem atq: custodit. ut &iam
bonus beatus quȩ sit : qua propter qualoquutione. dicicur
homo o penri terram quaeiam tera enat : ut ornata atque
fecunda sit : ealo quutione dicicur. ds̃ openari hominem:
quiiam homo erat : ut pius sapiens que sit: eum quecusto dire:
quod homo sua potestate in sequam illius suput sedelectatus :¬

Expanded text:
sed ut cultam atque fructuosam; sicsed ut cultam atque fructuosam; sicipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus
Abbreviated transcription (Latin):
ceria. communire suteo serpens non poss& intrare : sed mirum.
si priusquã communir & : omnes serpentes indeposs& excludere :
Oroinde intellestum ante oculosquur pu&ermittimus : Posi¬
tus .ẽ. quippe homo in pantdiso uto pener&ur eundem parbidi¬
sum : sicut supne displitatum .ẽ. pagricultunt non loborio sam
sea deliciosam : & mentem prudentis magna atq: ut ilia commo¬
nentẽ : custodire autem eundem paridisum ipsi sibi : nea liquidam¬
mitter & quareinde merer&ur expelli: deniq: accipit& praecep¬
tum: ut sit ꝑ quod sibi custodiat panidisum : id ẽ quo conseruato:
non inde ꝑiuatur : reste enim quisq: dicitur noncusto disserẽ suã
qui sic egie ut amit ter& eã : &iam sialteri salua sit : quieã uelinuenit
uelaccipere meruit : Est alius in his uerbis sensus : quẽ puto non
in merito prreponendũ ũtipsum hominem opener&ur d s&custodir&:¬
sicutenm homo operatur terram : nom ut eam faciates se teram :

Expanded text:
ceria communire, ut eo serpens non posset intrare: sed mirum ceria communire, ut eo serpens non posset intrare: sed mirum si priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. 22. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? Positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eumdem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam, et mentem prudentis magna atque utilia commonentem: custodiret autem eumdem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde merertum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est, quo servato non inde projiciatur. Recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit ut amitteret eam; etiam si alteri salva sit, qui eam vel invenit, vel accipere meruit. Est alius in his verbis sensus, quem puto non immerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur DeusSicut enim homo operatur terram, non ut eam faciat esse terram,
Abbreviated transcription (Latin):
ita &ipse prcecipienti dño suo : ut sumto piecepto oboedientiae
ipso custo dire subditus noluit similem sibi agrũ damnatus accepit :
spina sinquit & tribulos pari& tibi quodsi & illud intellegamus
ut paradisum opentr&ur : & para disum custodir& opentri
quidem paridisum poss& sicut supua diximus pera gricultu¬
iam : custodire autem non aduersilsim probus autinimicosqui
nullieiunt : sed fortassis aduersus bestias : quomodo iftuc aut qua¬
re : num quidenĩ bestiae. iam in hominẽ seuiebant : quod nisi pec¬
camto nonfier&: ipse quippebestii somnib: ad seadductis sicut
postcomine monatur nomina in posuit: ipso &iam sexto dielege
uerbidĩ cumomnib: commune scibos accepit : aut sieiatiã quodcime¬
retur inbestiis quonã pacto poss& unus homo illum munire paut¬
disum neq enim exiguus locuserat : quẽ tantus fonsinrigabat :
custo dire quidem ille deber& si poss& panadisumtali : & tanta ma¬

Expanded text:
ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae ipso cuSpinas, inquit, et tribulos pariet tibi . 21. Quod si et illud intelligamus, ut paradisum operaretur, et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam; custodire autem non adversus improbos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis adversus bestias. Quomodo istud? aut quare? Numquid enim bestiae jam in hominem saeviebant, quod nisi peccato non fieret? Ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina imposuit: ipse etiam sexto die lege verbi Dei cum omnibus communes cibos accepit. Aut si erat jam quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? Neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons irrigabat. Custodire quidem ille deberet, si posset paradisum tali et tanta ma
Abbreviated transcription (Latin):
posuiteũ in panediso opentrieũ & custo dire sedutrum ipsũ ho¬
minẽ posuit opentri hoc enĩ sensitquunter prr&atus ẽ utopeni¬
retur: aneundem panidisũ õperxri:id ẽ ut homo para disuope¬
ner&ur ambigue sonat : & iuid &ur magis exigere loquutio sit
non dicatur o per&ur para disum : sedin pana diso : uieruin tamen
ne forte sicdistum sit uto pentr&ur panad sum sicut superius
distum ẽ. necenethomo quio pent r&ur tenũ : eadem quippe locutio
e openaritenãs : quae o penrri pa irdisun ambiguam sententiam:
adutrumq: tuxetemus: sienim non .ẽ. necesse ut accipiamus panr¬
disum custodire : sed in panedisoquidergo in pantdiso custodire:
nam quido pencriin panidiso iamutui sum .e. dis seruimus
Nut quodopcurr&ur in terrã peragricultunt̃ : in seipso custodi¬
r& perdisciplinam : id ẽ ut sicut ei a geroptem penar& colentise :

Expanded text:
posuit eum in paradiso operari eum et custodire. sed utrum ipsum hoposuit eum in paradiso operari eum et custodire. sed utrum ipsum hominem posuit operari — hoc enim sensit, qui interpretatus est: ut operaretur — an eundem paradisum operari, id est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se,
Abbreviated transcription (Latin):
pus uistusexitiabilis: hoc adanimã ꝑsuasio iniquitatis: Osita¬
q: suꝑomnia qui condiditomina : & regit omina : omnes natu¬
its bonuscreat : omnes uoluntates iusto sordinat : quidergo ab¬
horr& a uero sicredamus hominẽ ita in panadiso constcutum
uto penar&ur agriculturã : non labore seruili : sed honesta ani¬
mi uoluptate quidenĩ hoco pere in nocentius uacãtib: & quid ple¬
nius magna considenttione prudentib  Vtcusto dir& autem :¬
quid anipsum panadi sum contraquos: nulluscesteuicinus m&ueba¬
curinuasor nullus limites ꝑturbator nullus fur nullu s aggres¬
sor quomod oergo intellesturi sumus corponelem para disum potu¬
isseab homine corponditer custodir: sed neq scribtunt dixit
uto pencr&ur & custo dir& pana disum : dixitautẽ ut o pentr&ur
& custo dir& : quã quã sidegnice codiligentius aduerbum ex pri¬
matur : Ita scribtũ ẽ : & accepit dñs ds hominem quẽ fecit &

Expanded text:
pus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itapus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus? Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de graeco diligentius ad uerbum exprimatur, ita scriptum est: et accepit dominus deus hominem, quem fecit, et
Abbreviated transcription (Latin):
quaeq: alia. siue in suꝑna soci&ateaguntur. siue in hac terrena
atq: mortali itaut bonis consolatur. & ꝑ nescientes malos inq: ipso
homine eadem geminã ꝓuidentiae. uigere potentiam . primoer¬
ga corpus natundem sllic& eomotu. quo fit quocrescit. quo senes¬
cit uoluntaria uero quodilli aduictum tegumentum curationẽ¬
q: consolitur. similitererga ammã natunaliter agitur. ut
uiuat. ut sentiat uoluntarie uero ut discat ut consentiat :
icut autẽ in arbore id ẽ. agricultunx forinsecus ũtillud ꝓficiat
qđ geritur in trinsecus : sic in homine secundum corpus ei qđ in¬
trinsȩcus agit natuua : seruit extrinsecus medicina : Itemq
secundũ animã ut natunx beati fic&ur intrinsecus : dostrina
ministurtur extrinsecus : qđ autem ad arborem colendi ne¬
glegentia : hocad corpus medendi incuria : hocad animã dis¬
cendi segnitia : & quod ad arborem umor inutilis : hocadcor¬

Expanded text:
quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit: uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat, uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. . Sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad cor