comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tates & obscenitates ambarũ prudentes
inspexerit: ambas euules qͥ ad scenicos l¬
dos ꝑtinentes. fabulosam in deoꝵ euilas
istoꝵ tribuit᷑. qͦs sua simulachra & saera c̃uin¬
cunt dus fibulosis aꝑtissime reꝓbatis ẽẽ similli¬
mos formis aetatib. sexu. habitu. conuigus.
generationib. ritib. uiqͥb om̃ib aut homines
sinuantib firmantibq demoniis. aut certe ex
qualibet occasione immundistĩmi sp̃s fallendis
officia tã uilit̾ minutatĩq c̃cisa ꝓpt̃ qđ eis
oportere unde ñ qͥdẽ om̃a s multa iã diximiꝰ. ⁊¬
N onne scurrilitati mimicȩ quã diuinȩ c̃sonant
dignitati. Si duas quisquã nutrices ad hiberae
in fanti. quarũ una nichil nͥ ȩscam. alt̾a nichil
nͥ potũ daret. siẽ isti ad hoc duas adhibuer
deas. educã & potinam: nẽpe desiꝑe & ali¬
quid mimo simile in sua domo agere uidẽtur.
ibum alib̾am̃to appellatũ uolunt. qđ mares

Expanded text:
itates et obscenitates ambarum prudenter itates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit; ambas civiles qui scenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum civilistorum tribuitur, quos sua simulacra et sacra convincunt, diis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis, aetatibus, sexu, habitu, conjugiis, generationibus, ritibus, in quibus omnibus aut homines sinuantibus firmantibusque daemonibus, aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis officia tam viliter minutatimque concisa, propter quod eis oportere, unde non quidem omnia, sed multa iam diximus, nonne scurrilitati mimicae quam diuinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti, quarum una nihil nisi escam, altera nihil nisi potum daret, sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas, Educam et Potinam, nempe desipere et aliquid mimo simile in sua domo agere uideretur. Liberum a liberamento appellatum uolunt, quod mares
Abbreviated transcription (Latin):
int̃p̃tationib suis rep̾hendit᷑. abicit᷑. imꝓbat᷑.
N ec solũ anaturali quae phylosophoꝵ ẽ. uerum
etiã ab̾ista ciuili deqͦagimꝰ. qua ad urbes pi¬
pulosq asserit᷑ ꝑtinere. eo qđ dedus in digu
confin perint merito repudianda diserit
eo nimirũ consilio. ut qm̃ acutissum homul
atq doctissimi aqͥb ista c̃scripta s̃ ambas
imꝑbandas intelligebant & illã scilicet fibi¬
losam & istã euulẽ. illã uͦ audebant impliat
hane ñ audebant: illã culpandã ꝓposuer.
hanc eiꝰ similẽ cõparandã exposuer᷑. ñ ut ha
prae illa tenenda eligeret᷑. s ut cũ illa respu¬
enda intelligeret᷑: atq ita sine ꝑieulo eoꝵ qu
cuulẽ theologiã rep̃hende metuebant uinq
contempta. ea quã naturalẽ uocant apud in¬
liores animos inueniret locũ. Nam & ciul
& fabulosa. ambae fabulosa sunt ambaeq
cuules. Ambas inuemet fabulosas. qͥ uam¬

Expanded text:
interpretationibus suis reprehenditur abicitur inprobatur, interpretationibus suis reprehenditur abicitur inprobatur, nec solum a naturali, quae philosophorum est, uerum etiam ab ista ciuili, de qua agimus, quae ad urbes populosque adseritur pertinere, eo quod de dis indigna confinxerit, merito repudianda discernitur, eo nimirum consilio, ut, quoniam acutissimi homines adque doctissimi, a quibus ista conscripta sunt, ambas inprobandas intellegebant, et illam scilicet fabulosam et istam ciuilem, illam uero audebant inprobare, hanc non audebant; ilhanc ejus similem comparandam exposuerunt; non ut haec prae illa tenenda eligeretur, sed ut cum illa respuenda intelligeretur; atque ita sine periculo eorum qui civilem theologiam reprehendere metuebant, utraque contempta, ea quam naturalem vocant, apud meliores animos inveniret locum. Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles: ambas inveniet fabulosas qui van
Abbreviated transcription (Latin):
muliebria pati ñ ẽ. seđm natinã. s contr
naturã. Hic morb. hoc crim̃. hoc dedecꝰ.
habet int̾ illa sacra ꝓfessionẽ: qđ iutio¬
sis hominũ morib uix habet int̾ torm̃ta
c̃fessionẽ. Deinde si ista saera quȩ scȩnicis
turpitudinib coniuncunt᷑ eẽ foediora hie
excusant᷑ atq purgant᷑. qđ habent int̃ p̃ta¬
tiones suas quib ostendant᷑ rerũ significare
naturã: cur ñ &iã poetiea similit̃ exeusent᷑
atq purgent᷑ : Multi enĩ & ipsa ad eundem
modũ int̃p̃tati s̃: usq ad eo ut qđ ab eis im
manissĩmũ & ne fandissimũ dr̃ saturnũ
suos filios deuorasse. ita ñ nulli int̃ p̃centur.
qđ longinquitas tẽporis qua saturni nomine
significat᷑ quicqͥd gignit ipsa consumit. uł sẽ
idẽ opinat᷑ uarro qđ ꝑtineat saturuiꝰ ad sem¬
da quȩ nic̾rã dequa oriunt᷑ iterũ recidum:
itẽq alii alio mͦ. Ꝙ similit̃ ȩȩt̃a. Et tamen
theologia fabulosa dr̃: & cũ om̃ib huiꝰ cemodi

Expanded text:
turam, sed contra naturam. Hic morbus, hoc crimen, hoc dedecus habet inter illa sacra professionem, quod in uitiosis hominum moribus uix habet inter tormenta confessionem. Deinde si ista sacra, quae scaenicis turpitudinibus conuincuntur esse foediora, hinc excusantur adque purgantur, quod habent interpretationes suas, quibus ostendantur rerum significare naturam: quur non etiam poetica similiter excusentur adque purgentur? Multi enim et ipsa ad eundem modum interpretati sunt, usque adeo ut, manissimum et infandissimum dicitur, Saturnum suos filios devorasse, ita nonnulli interpretentur, quod longinquitas temporis, quae Saturni nomine significatur, quidquid gignit ipsa consumat: vel, sicut idem opinatur Varro, quod pertineat Saturnus ad semina, quae in terram, de qua oriuntur, iterum recidunt. Itemque alii alio modo, et similiter caetera. 2. Et tamen theologia fabulosa dicitur, et cum omnibus hujuscemodi
Abbreviated transcription (Latin):
aliqđ mauis armori. Et cũ eligunt᷑ in eccła
qui fiant p̃positi : ñ utiq cȩt̃i reꝓbant᷑. cum
om̃s boni fideles electi merito nuncupent᷑.
Eligunt᷑ in adificio lapides angulares : ñ re¬
ꝓbatis cȩteris qͥ strueturȩ partib aliis de¬
putantur. Eligunt᷑ uuae aduescendũ. nec
reꝓbant᷑ aliȩ quas relinquimꝰ adbibendũ.
Non opus ẽ. multa ꝑ currere: cũ res in aꝑto
sit. Quã obrem ñ ex hoc qđ dii ex multis
quidã selecti s. uł is qui seripsit. uł eoꝵ cultoreᷤ.
uł dii ipsi uituꝑandi s̃: s aduertendũ pͦtius
qui nã isti sunt. & ad quã rem selecti uideant᷑.
one cõmendat: ianũ. iouẽ. saturnũ. Genium.
mercuriũ. apollinẽ. martẽ. uuleanũ. neptunũ.
solem. orcũ. lib̾um patrẽ. tellurẽ. cererẽ. luno¬
nem. lunã. dianã. mineruã. uenerẽ. uestam.

Expanded text:
aliquod maius armorum; et cum eliguntur in ecclesia, aliquod maius armorum; et cum eliguntur in ecclesia, qui fiant praepositi, non utique ceteri reprobantur, cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. Eliguntur in aedificio lapides angulares, non reprobatis ceteris, qui structurae partibus aliis deputantur. Eliguntur uuae ad uescendum, nec reprobantur aliae, quas relinquimus ad bibendum. Non opus est multa percurrere, cum res in aperto sit. Quam ob rem non ex hoc, quod psit uel eorum cultores uel di ipsi uituperandi sunt, sed aduertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti uideantur.ione commendat: Ianum, Iouem, Saturnum, Genium, Mercurium, Apollinem, Martem, Vulcanum, Neptunum, Solem, Orcum, Liberum patrem, Tellurem, Cererem, Iunon
Abbreviated transcription (Latin):
uerbo utinã nr̃os ñ piget. ut de greco exp̃s¬
hano gͦ diunitatẽ siue dĩtatẽ ñ eẽ in ea
cheologia quã cuulẽ uocant. quȩ a marco
uarrone sedecim uoluminib explicata est.
id ẽ. ñ ꝑueniri ad ȩt̾nę uitę felicitatẽ taliũ
deoꝵ cultu quales aciuitatib qualiterq
colendi instituti s̃. cui ñ dũ ꝑ suasit sextus
lib quẽ ꝑxime absoluimꝰ: cũ istũ forsitan
legerit. quid de hac qͣstione expedienda ult̾iꝰ
desidet. ñ habebit. Eieri onĩ potest: ut sal¬
tem deoꝰ selectos atq p̃cipuos quas uarro
uolumine complęxus ẽ. ultimo. de quib pa¬
rum diximus. qͥsquã colendos ꝓpt̃ uitam
beatã quȩ ñ nisi ȩt̃na ẽ. opinat᷑. Qua inre
ñ dico: qđ facetus ait tertullianus fortasse
&iã ex selectis eligi aliquos ad aliqͥd maius
atq p̃stantus : sic̃ inmilitia cũ tẏrones
electi fuerint. ex his quoq eligunt᷑ ad opꝰ

Expanded text:
uerbo uti iam nostros non piget, ut de Graeco expreuerbo uti iam nostros non piget, ut de Graeco exprehanc ergo diuinitatem siue deitatem non esse in ea theologia, quam ciuilem uocant, quae a Marco Varrone sedecim uoluminibus explicata est, id est non perueniri ad aeternae uitae felicitatem talium deorum cultu, quales a ciuitatibus qualiterque colendi instituti sunt, cui nondum persuasit sextus liber, quem proxime absoluimus, cum istum forsitan legerit, quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret, non habebit. Fieri enim potest, ut saltem deos selectos adque praecipuos, quos Varro uolumine conplexus est ultimo, de quibus parum diximus, quisquam colendos propter uitam beatam, quae non nisi aeterna est, opinetur. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse etiam ex selectis selegi aliquos ad aliquid maius adque praestantius, sicut in militia, cum tirones electi fuerint, ex his quoque eliguntur ad opus
Abbreviated transcription (Latin):
c̃suetudinis uis nimis in alto radices habet:
sicui de ista cuuli theologia respuenda atq
intanda parũ uideor disputasse : in aliud
uolum̃ qđ huic opitulante dõ coniungendũ
ILSENTIUS
me prauas & uẽtes
opinones ueritati
pietatis inimicas.
quas tenebrosis am¬
mis altius & tena.¬
tius diut᷑nus hu-¬
mani generis error infix̃. euellere atq
extirpare conantẽ. illius grã qui hoc ut
uerus ds̃ potest ꝓ meo modulo in eiꝰ adu¬
touo coopante ingenia celsiora atq meli¬
ora quib ad hane rem suꝑrores libri satis
suꝑq sufficuint patient̃ & & quanimiter
ferre debebunt: & ꝓpt̃̾ alios ñ putare
suꝑfluum. qđ iã s sentiunt nͣ ressarium.
Multum magna res agit᷑: cũ ueni & uere
sc̃a diunitas. quãuis ab ea nob̾ &iã hiuc
quã nuno gerimꝰ fragilitati necessaria sub¬
sidia prebeant᷑. ñ tam̃ ꝓpt̃ mortalis uitȩ
transitoriũ uaporẽ. s ꝓpt̃ uitã beatã quȩ

Expanded text:
consuetudinis uis nimis in alto radices habet, consuetudinis uis nimis in alto radices habet, si cui de ista ciuili theologia respuenda adque uitanda parum uideor disputasse, in aliud uolumen, quod huic opitulante Deo coniungendum igentius me prauas et ueteres opiniones ueritati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit, euellere adque exstirpare conantem et illius gratiae, qui hoc ut uerus Deus potest, pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora adque meliora, quibus ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum, quod iam sibi sentiunt non necessarium. Multum magna res agitur, cum uera et uere sancta diuinitas, quamuis ab ea nobis etiam huic, quam nunc gerimus, fragilitati necessaria subsidia praebeantur, non tamen propter mortalis uitae transitorium uaporem, sed propter uitam beatam, quae
Abbreviated transcription (Latin):
oportere. Porro qui ñdat felicitatẽ. uitam
quom dare possit ȩt̃nam: Eam quippe
uitã ȩm̃nã dicimꝰ : ubi ẽ. sine sine felicitas.
Uam si atuma in poenis uiuit at̾nis qͥb & ip¬
s̃ sp̃s cruciabunt᷑ in mundi: mors ẽ. potius
ila ec̃na. quã inta. Nulla quippe maior &
peior ẽ: mors quã ubi ñ morit᷑ mors. S qđ
animȩ nat̾a ꝑ id qđ in mortalis ereata est.
sine quali eũq uita eẽ ñ potest : sũma mors
eꝰ ẽ. alienatio a uita dĩ inȩt̾nitate supplicũ.
Uitã gͥ ecñam id ẽ. sine ullo fine felicẽ. solus
ille dat: quidat uerã felicitatẽ. Quã qm̃ illi
quos colit theologia ista ciuilis. dare ñ pͦsse
coniueti s̃: ñ solum ꝓpt̾ ista tẽporalia atq¬
t̃ma qđ suꝑiorib quinq libris ostendimꝰ.
si multo magis ꝓpt̃ uitã ȩc̃ñam quȩ pꝰ mortẽ
futura ẽ. qđ isto uno &iam illis co oꝑantib
ogimꝰ colendi ñ sunt. S qm̃ ueternosae

Expanded text:
oportere. Porro qui non dat felicitatem, uitam oportere. Porro qui non dat felicitatem, uitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe uitam aeternam dicimus, ubi est sine fine felicitas. Nam si anima in poenis uiuit aeternis, quibus et ipsi spiritus cruciabuntur inmundi. mors est illa potius aeterna quam uita. Nulla quippe maior et peior est mors, quam ubi non moritur mors. Sed quod animae natura, per id quod inmortalis creata est, sine qualicumque uita esse non potest, summa mors eius est alienatio a uita Dei in aeternitate supplicii. Vitam igitur aeternam, id est sine ullo fine felicem, solus ille dat, qui dat ueram felicitatem. Quam quoniam illi, quos colit theologia ista ciuilis, dare non posse conuicti sunt: non solum propter ista temporalia adqquinque libris ostendimus, sed multo magis propter uitam aeternam, quae post mortem futura est, quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus, colendi non sunt. Sed quoniam ueternosae
Abbreviated transcription (Latin):
cuulis. qđ neq de fabulosa quã & ipsl
deoꝵ multoꝵ falsorumq cultores liber.¬
rie reprehender̃. neq deciuili cuius
illa pars eẽ conuincit᷑. eiꝰq & ista simil¬
lima uł &iam deterior inuenit᷑. sꝑanda s̃
ȩt̃na uita: si eui satis ñ sunt qua in hos
uolumine dicta sunt: ad uingat & iam
illa quae insuꝑiorib libris. & maxime
quarto de felicitatis datore dõ plurima
disputata sunt. Nam eui nia unaͥ felio¬
tati ꝓpt̃ ȩc̃nam uitã consecrandi hominꝰ
eẽnt si dea felicitas ẽẽt: Quia uͦ ñ dea
s mius ẽ. dĩ. eiu dõ nͥ datori felicitaus
consecrandi sumꝰ qui eañã uitã ubi ueri
ẽ. & plena felicitas pra bearitate diligmꝰ
N on aũ ẽẽ datorẽ felicitatis quẽ quã illor
deoꝵ qͥ tanta turpitudine eoluntur &
nisi ita colant᷑ multo turpius miscuntur.
atq ob hoc se sp̃s immundissimos c̃fitent᷑:
puto ex his quȩ dicta sunt neminẽ dubitare

Expanded text:
ciuilis, quod neque de fabulosa, quam et ipsi ciuilis, quod neque de fabulosa, quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt, neque de ciuili, cuius illa pars esse conuincitur eiusque et ista simillima uel etiam deterior inuenitur, speranda est aeterna uita, si cui satis non sunt quae in hoc uolumine dicta sunt, adiungat etiam iquarto de felicitatis datore Deo plurima disputata sunt. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent, si dea felicitas esset? Quia vero non dea, sed munus est Dei; cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus, qui aeternam vitam, ubi vera est et plena felicitas, pia charitate diligimus? Non autem esse datorem felicitatis quemquam istorum deorum, qui tanta turpitudine coluntur et. nisi ita colantur, multo turpius irascuntur adque ob hoc se spiritus inmundissimos confitentur, puto ex his, quae dicta sunt, neminem dubitare
Abbreviated transcription (Latin):
daeis inimnicissimos inneutrã partẽ com¬
memorare ausus ẽ: ne uł laudaret
contra suȩ patriȩ ueterẽ eonsuetudinẽ.
uł rep̃henderet eont᷑ ꝓpͥam forsitan uo¬
luntatẽ. de illis sane uidȩis cũ loquerit᷑:
ait. Cũ int̾im usq eo sceleratissimȩ gentis
consuetudo conualuit: ut ꝑ om̃s iã t̾ras
recepta. sic uicti uictorib leges dederͭ
Mirabat᷑ hare dicens: & qͥd dunitꝰ ageret᷑
ignorans. Subiecit plane sententiã: qua
signi ficaret quid de illoꝵi sacram̃tor ra-¬
tione sentiret. Ait enĩ. Illi tam̃ eausas ru̾
sui nouer̃. maior pars popłi facit qđ cur
faciat ignorat. Sod de sacram̃tis uideoꝵ¬
misteriũ reuelatũ ẽ. tẽpore quo oporant
eadẽ augoritate sublata sint: & alias dix¬
imus eũ ad uersus manicheos ageremus.
& in hoc oꝑe loco oportuniore dicendũ ẽ.¬
Nune ꝓpter tres theologias quas greci
dicunt myhicen. physicen. politicen.
latine aũ dici possunt fabulosa. naturał.

Expanded text:
daeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est, ne uel laudaret contra suae patriae ueterem consuetudinem, uel reprehenderet contra propriam forsitan uoluntatem. De illis sane Iudaeis cum loqueretur, ait: \'Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo conualuit, ut per omnes iam terras recepta sit: uicti uictoribus leges dederunt. Mirabatur haec dicens et quid diuinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam, qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. Ait enim: <Illi tamen causas ritus sui nouerunt; maior pars populi facit, quod quur faciat ignorat. Sed de sacramentis Iudaeormysterium revelatum est, tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint, et alias diximus, maxime cum adversus Manichaeos ageremus, et in hoc opere loco opportuniore dicendum eNunc propter tres theologias, quas Graeci dicunt mythicen physicen politicen, Latine autem dici possunt fabulosa naturalis
Abbreviated transcription (Latin):
id insticuer̃ qđ dis gratũ ẽẽt. uł ad rem ꝑ¬
tineret: Sed iste quẽ phylosophi quaũ
liberum fecerant tam̃ quia illustris pꝰpłi
romani senator erat colebat qđ rep̃hende¬
bat. agebat qđ arguebat. qđ culpabat
ad orabat: quia iudelicet magnũ aliquid
eum philosophia docuerat. ne suꝑsticiosus
ẽẽt inmundo. s ꝓpt̃ leges cuuũ moresq
hominũ ñ quidẽ ageret fingentẽ scȩnicũ
inheatro. s imitaret᷑ intẽplo. eo danna.¬
bilius quo illa qua mendacit̃ agebat sic
ager& ut eum popłs ueracit̃ agere existi¬
maret. scȩnicus aũ ludendo potuis delecta.¬
ret quã fallendo deciꝑet. H mnc  int̃ alias¬
cuulis theologia suꝑstitiones reprehendit
&iam sacram̃ta uidaoꝵ. & maximne sab¬
bata: inutilit eos facere affirmans quod
ꝑ illos singulos septẽ int̾positos dies sep¬
tunã fere partẽ atatis suę ꝑdant uacan¬
da. & multa in tempore urgentia ñ agen¬

Expanded text:
id instituerunt, quod diis gratum esset, vel ad rem pid instituerunt, quod diis gratum esset, vel ad rem pertineret. Sed iste, quem philosophia quasi liberum fecerat, tamen quia illustris populi Romani senator erat, colebat quod reprehendebat, agebat quod arguebat, quod culpabat adorabat: quia videlicet magnum aliquid cum philosophia docuerat, ne superstitiosus esset in mundo, sed propter leges civium moresque hominum, non quidem ageret fingentem scenicum in theatro, sed imitaretur in templo: eo damnabilius, quo illa, quae mendaciter agebat, sic ageret, ut eum populus veraciter agere existimaret; scenicus autem ludendo potius delectaret, quam fallendo deciperet. CAPUT XIcivilis theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Judaeorum, et maxime sabbata; inutiliter eos facere affirmans, quod per illos singulos septem interpositos dies, septimam fere partem aetatis suae perdant vacando, et multa in tempore urgentia non agen
Abbreviated transcription (Latin):
ausus ẽ. quã iste concidit. S si uerum¬
attendamꝰ: deteriora sunt tẽpla ubi hacc
agunt᷑ quã cheatra ubi fingunt᷑. Unde in
his sacris cuulis theologiȩ hus partes pͦmtus
elegit seneca sapienti. ut eas in animi religi¬
one ñ habeat: s iactib fingat. Ait enim.
Qua om̃a sapiens seruabit tamquã legibus
uissa: ñ tãquã diis grata. Et paulo pꝰ: quid
qđ & matrimonia inquit deoꝵ iungimus.
& ne pie quidẽ. frm ac sorori. Bellonam
marti collocamus. uulcano uenerẽ. neptu¬
no salaciã. Quosdam tam̃ cęlibes r̾elinqͥmꝰ.
quasi conditio defecerit: p̃sertm cũ quę¬
dam uiduȩ sint. ut populonia uł fulgura.
& diuarumina. ⁊ quib ñ miror petitorom
de fuisse. Om̃em istã ignobilẽ deor turbã
quã longo aeuo. longa suꝑstitio congessit.
sic inquit ad orabimꝰ : ut meminerimus
cultũ eiꝰ magis ad morẽ quã adrẽ ꝑtinere.
N ec leges gͦ illenec mos in eiuili theologia

Expanded text:
ausus est, quam iste concidit. Sed si verumausus est, quam iste concidit. Sed si verumattendamus, deteriora sunt templa ubi haec aguntur, quam theatra ubi finguntur. Unde in his sacris civilis theologiae has partes potius elegit Seneca sapienti, ut eas in animi religione non habeat, sed in actibus fingat. Ait enim: « Quae omnia sapiens servabit tanquam legibus jussa, non tanquam diis grata. » Et paulo post: « Quid quod et matrimonia, » inquit, « deorum jungimus, et ne pie quidem, fratrum ac sororum? Bellonam Marti collocamus, Vulcano Venerem, Neptuno Salaciam. Quosdam tamen caelibes relinquimus, quasi conditio defecerit; praesertim cum quaedam viduae sint, ut Populonia, vel Fulgora, et diva Rumina: quibus non miror petitorem defuisse. Omnem istam ignobilem deorum turbam, quam longo aevo longa superstitio congessit, sic, » inquit, « adorabimus, ut meminerimus cultum ejus magis ad morem, quam ad rem pertinere. » Nec leges ergo illae, nec mos in civili theologia
Abbreviated transcription (Latin):
horas ioui nunciat. alius lictor ẽ. alius unctor.
qͥ uano motu brachioꝵ imitat᷑ unguentẽ.
Sunt qua uinomi ac mineruę capillos dispo¬
nant. longe atẽplo ñ tantũ asimulacro stan-¬
tes digitos mouent ornantiũ. Alodo sunt
qua speculũ teneant. sunt quae̾ ad uadimo¬
nia sua deos aduocent. sunt qui libellos offer̃.
& illos causã suã doceant. Doctꝰ archimimꝰ
senex iam decrepitꝰ cotidie in capitolio mi¬
mũ agebat : quasi di libent̃ expectarent
quẽ illi homines desierant. Om̃e illic artifi¬
cum genus oꝑantiũ diis immortalib desid&.¬
& paulo post: hictam̃ inquit &iã si suꝑ uacuũ
usũ ñ turpem nec infamẽ dõ ꝓmittunt: se¬
dent quadã incapitolio qurse aioue amari
putant. ne uinonis quidẽ si cređe poetis
uelis iracundissimȩ respectu t̾rent᷑. Hanc
libtatem uarro ñ habuit. Iantũ mͦ pͦȩticã
theologiam rep̃hende ausus ẽ : ciuilẽ Ñ¬

Expanded text:
horas Iovi nuntiat, alius lutor <est>, alius unctor, horas Iovi nuntiat, alius lutor <est>, alius unctor, qui vano motu brachiorum imitatur unguentem. Sunt qui Iunoni et Minerve capillos disponant longe a templo, non tantum a simulacro stantes digitos movent ornantium modo. Sunt qui speculum teneant; sunt qui ad vadimonia sua deos advocent; sunt qui libellos offerant ut illos causam suam doceant. Doctus archimimus, senex iam decrepitus, <cotidie> in Capitolio mimum agebat, quasi di libenter spectarent, quem illi homines desierant. Omne illic artificum genus operatum dis inmortalibus desidetEt paulo post: Hi tamen, inquit, etiamsi superuacuum usum, non turpem nec infamem deo promittunt. Sedent quaedam in Capitolio, quae se a Ioue amari putant: ne Iunonis quidem, si credere poetis uelis, iracundissimae respectu terrentur.\' Hanc libertatem Varro non habuit; tantum modo poeticam theologian reprehende
Abbreviated transcription (Latin):
dant: uulnerib suis ac sanguine supplicant.
Sieui intueri uacet qu& faciunt. quęq patiunt᷑.
inueniet tã indecora honestis. tã indigna li¬
beris. tã łimilia sanis: ut nemo fuerit dubi¬
taturus furere eos. sic̃ pautiorib furerent.
Hunc sanitatis patrocuuum ẽ. in sanientiũ turba.
Lam illa quę in ipso capitolio fieri solere cõme¬
morat. & in trepide om̃ino oo arguit qͥs credat
nͥ abirridentib aut furentib fieri : Nam cũ
in sacris agẏptus osyrum lugeri ꝑditũ. mox
aũ inuentũ magnũ eẽ gaudiũ de risissec. cũ e¬
ꝑditio eiꝰ inuentioq fingat᷑. dolor tam̃ ille atq
latitia ab eis qui nichil ꝑdiderunt Nichilq
inuener̃ ueracit̾ expͥmat᷑ : huic tam̃ inquit
furori certũ tẽpꝰ ẽ. Tolerabile ẽ. semel in an¬
no in sanire. Incapitoliũ ꝑuenis: pudebit
publicatȩ dementiae. qđ ũbi uanus furor at¬
tribuit officii. Alius lumina deo subicit. aliꝰ¬

Expanded text:
dant, vulneribus suis ac sanguine supplicant. dant, vulneribus suis ac sanguine supplicant. Si cui intueri vacet, quae faciunt, quaeque patiuntur, inveniet tam indecora honestis, tam indigna liberis, tam dissimilia sanis, ut nemo fuerit dubitaturus furere eos, si cum paucioribus furerent: nunc sanitatis patrocinium insanientium turba est. 2. Jam illa quae in ipso Capitolio fieri solere commemorat, et intrepide omnino coarguit, quis credat nisi ab irridentibus aut furentibus fieri? Nam cum in sacris Aegyptiis Osirim lugeri perditum, mox autem inventum magno esse gaudio derisisset, cum perditio ejus inventioque fingatur, dolor tamen ille atque laetitia ab eis, qui nihil perdiderunt nihilque invenerunt, veraciter exprimatur, « Huic tamen, » inquit « furori certum tempus est. Tolerabile est, semel in anno insanire. In Capitolium perveni, <publicate> demencie, quod sibi vanus furor attribuit officii. Alius nomina <deo> subicit, ali
Abbreviated transcription (Latin):
abi uident᷑ : tatui. aut romuli. aut tullu
hostilii somnia: Clucianã tatius dedicauit
deam. picũ tiberinũq romulus: hostilius
pauorẽ atq pallorẽ teterrimos hominũ
affectꝰ. quoꝵ alt̃ m̃tis t̾ritȩ motꝰ ẽ. alt̃ cor¬
poris nec morbꝰ quidẽ s color. Hac numia
potius credes. & cęlo recipies: De ipsis uͦ
nib erudelit̃ turpib: quã lib̾e scripsit.
le inquit uiriles sibi partes amputat:
ille lacertos secat. Ubi iratos deos tinent.
qui sic ꝓpitios merent᷑: Dii aũ nullo de¬
bent coli genere: Si hoc uolunt. Tantus ẽ.
ꝓturludẽ m̃tis & sedib suis pulsȩ furor:
ut sic du placent᷑ quẽ ad modũ nec quidẽ
honimnes sȩuuint teterrimi. Sed infabuł
nadite erudelitatis tẏmanii lacerauerunt
liquoꝵ menbra. neminẽ sua lacerare uis¬
serunt. Inregiȩ libidmis uolu ptatẽ castrati
sunt quidã: s nemo sꝰ ne uir eẽt uibente
dũo manꝰ intulit. Se ipsi in templis contruci¬

Expanded text:
tibi videntur T. Tatii, aut Romuli, aut Tulli tibi videntur T. Tatii, aut Romuli, aut Tulli Hostilii somnia? Cloacinam Tatius dedicavit deam, Picum Tiberinumque Romulus, Hostilius Pavorem atque Pallorem teterrimos hominum affectus, quorum alter mentis terrilae molus est, alter corporis, nec morbus quidem, sed color. Haec numina potius credes, et coelo recipies? De ipsis vero ritibus crudeliter turpibus quam libere scripsit? Ille, inquit, viriles sibi partes amputat, ille lacertos secat. Ubi iratos deos timent, qui sic propitios merentur? Dii autem nullo debent coli genere, si et hoc volunt. Tantus est perturbatae mentis et sedibus suis pulsae furor; ut sic dii placentur, quemadmodum ne homines quidem saeviunt teterrimi et in fabulas traditae crudelitatis. Tyranni laceraverunt aliquorum membra, neminem sua lacerare jusserunt. In regiae libidinis voluptatem castrati sunt quidam: sed nemo sibi, ne vir esset, jubente domino, manus intulit. Se ipsi in templis contruci
Abbreviated transcription (Latin):
riusse temporib ñ quidẽ ȩxcoco. uerũ ex aliqͣ
parte ñ defuit. Affinit enĩ scribenti : uiuenti
defuit. Nam in eo libro quẽ contra suꝑsticio¬
nes condidit. multo copiosius atq uehem̃tius
reprehendit ipse cuulẽ istã & urbanam the¬
ologiam: quã uarro theatrieã atq fabulosam.
Cũ enĩ desimulaeris ageret: sacros inqͥt. immor.¬
tales. inuolabiles. in materia uilissima atq
immobili dedicant: habitus illis dantes ho¬
minũ ferarũq & pisciũ. Quidã uͦ mixto
sexu diuersis corporib induunt: & numi¬
na uocant. quȩ si spũ accepto subito occur¬
rerent. monstra hab̾ent᷑. Deinde aliquanto
pꝰ cũ theologiam naturalẽ p̃dicans quoꝵ dã
philosophorũ sententias digessuset: oppͦ suit
sibi questionẽ & ait. Hoc loco dicat aliquis.
alios. in fra alios. Ego feram aut platonem.
aut ꝑhipateticũ stratonẽ. quoꝵ alt̃ fec̃ dm̃
sine corpore. alt̃ sine animo. Ꝙ ad hoc res¬
pondens: quid gͦ tandem uiqͥt. ueriora¬

Expanded text:
ruisse temporibus, non quidem ex toto, uerum ex aliqua parte non defuit. Adfuit enim scribenti, uiuenti defuit. Nam in eo libro, quem contra superstitiones condidit, multo copiosius adque uehementius reprehendit ipse ciuilem istam et urbanam theologian quam Varro theatricam adque fabulosam. Cum enim de simulacris ageret: \'Sacros, inquit, inmortales, inuiolabiles in materia uilissima adque inmobili dedicant, habitus illis hominum ferarumque et piscium, quidam uero mixto sexu, diuersis corporibus induunt; numina uocant, quae si spiritu accepto subito occurrerent, monstra haberentur. Deinde aliquanto post, cum theologian naturalem praedicans quorundam philosophorum sententias digessisset, obposuit sibi quaestionem et ait: \'Hoc loco dicit aliquis: alios, infra alios? Ego feram aut Platonem aut Peripateticum Stratonem, quorum alter fecit deum sine corpore, alter sine animo?\' Et ad hoc respondens:
Abbreviated transcription (Latin):
qui boni eradit: ad honorẽ scilicet. Nã mali
nec habebant eã. quãius honorẽ habe cupe.¬
rent: quȩ̃ malis artib conabant᷑ ad ipisei.
id ẽ. dolis atq fallacus. Melius laudatꝰ est
cato ÷ De illo quippe ait. qͦminꝰ petebat głam.
eo illã magis assequebat᷑: Quando quidẽ gła ẽ.
cuiꝰ illi cupiditate flagrabant. udiciũ hominũ
bene de hominib opinantiũ. Ꝙ idõ melior ẽ.
uirtꝰ quar humano testimonio condenta ñ ẽ.
nisi conscientiȩ suȩ. Unde dic̃ apłs. Nã gła

Expanded text:
qui boni erant, ad honorem scilicet: nam mali nec habebant eam, quamvis honorem habere cuperent, quem malis artibus conabantur adipisci, id est dolis atque fallaciis. 4. Melius laudatus est Cato. De illo quippe ait, Quo minus petebat gloriam, eo illum magis sequebatur . Quandoquidem gloria est, cujus illi cupiditate flagrabant, judicium hominum bene de hominibus opinantium. Et ideo melior est virtus, quae humano testimonio contenta non est, nisi conscientiae suae. Unde dicit Apostolus, Na
Abbreviated transcription (Latin):
excellentissimũ ingeniũ: Quid tͥ humana
licet multiplex ingensq doctrina nni his
angustus suffragat᷑. Naturales deos colere
cupis: cuules cogeris. In uenisti alios fabu¬
losos inquos libius qđ sentis euomas: Unde
& istos euules uelis nolisue ꝑfundas. Dicis
quippe fabulosos accõmodatos eẽ ad thea¬
trum. naturales ad mundũ. cuules ad
urbem : cũ mundus opꝰ sit diumũ. urbes
uͭ && cheatra oꝑa sint hominũ:⁊ nec alii
dĩrideant᷑ indieatris quã qͥ ad orant᷑ intem

Expanded text:
excellentissimum ingenium? Quid tibi humana excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris
Abbreviated transcription (Latin):
& ad uinx̃. Uidemꝰ eiũ ñ continuo qđ est
urb ꝑtinere posse & ad mundũ: quã ius
urbes ẽẽ uideamꝰ inmundo. Pieri enĩ po¬
test ut in urbe scđm falsas opiniones ea co¬
lant᷑ & ea credant᷑. quoꝵ inmundo uł ex¬
tra mundũ natura sit nusquã. Theatrũ uͦ
ꝓpt̃ ludos scȩnicos: Ubi s̃ ludi scȩnici nisi
in reb diuinis de quib hi libri tanta soller¬
mo om̃iũ acutissimꝰ. & sine ulla dubitatione
doctissimꝰ. s tam̃ homo ñ ds̃. nec spũ dĩ ad
uidenda & annuntianda diuma inuerita¬
tem libtatẽq subuectꝰ: cernis quidẽ quã
sint res diuinȩ ab humanis nugis atq
mendacus dirim̃da. s uitiosissimas p̾płoꝵ
opiniones & consuetudines insuꝑstitionib
publieis uereris offendere. quas abdeori
Natura ab horrere. uł talium quales ire
huiꝰ mundi elementis humani animi
suspieat᷑ in firmitas. & sentis ipse cũ eas
usquequaq õsidas: & om̃is ur̃a litt̃atura
circũ sonat. quid hic agit humanũ quãuis

Expanded text:
n continuo quod est urbis, pertinere posse et ad mundum; quamvis urbes esse videamus in mundo: fieri enim potest ut in urbe, secundum falsas opiniones, ea colantur et ea credantur, quorum in mundo vel extra mundum natura sit nusquam: theatrum vero propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de quibus hi libri tanta sollerum acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis
Abbreviated transcription (Latin):
pinterp̃tationes phisiologicas ad hanc nat᷑a.¬
lem possit referre cuulẽ. quã dediis selects
ultimnã scripsit. Qđ si potuerit: tota nat᷑ ał
ent. & quid opus erat ab ea cuulẽ tanta eu¬
ra diffinctionis ab uingere: Si aũ recto
diermmine se parata ẽ. quando nec ista uera
ẽ quȩ illi naturalis placet. ꝑ uenit enĩ usq
ad anmã ñ usq ad uerũ dm̃ qͥ fecit & ani.¬
nũ: quanto ẽ. abiectior & falsior ista eiuuit.
que maxime circa corpoꝵ ẽ. occupata nat᷑ã.
st̃ & ipsȩ int̃ p̃tationes eiꝰ. ex quib quadã
nuessaria cõmemorare me oportet. tanta ab
psis exquisitȩ & enucleatae diligentia de¬

Expanded text:
per interpretationes physiologicas ad hanc naturaper interpretationes physiologicas ad hanc naturalem possit referre civilem, quam de diis selectis ultimam scripsit. Quod si potuerit, tota naturalis erit: et quid opus erat ab ea civilem tanta cura distinctionis adjungere? Si autem recto discrimine separata est; quando nec ista vera est quae illi naturalis placet; pervenit enim usque ad animam, non usque ad verum Deum qui fecit et animam: quanto est abjectior et falsior ista civilis, quae maxime circa corporum est occupata naturam; sicut ipsae interpretationes ejus, ex quibus quaedam necessario commemorare me oportet, tanta ab ipsis exquisitae et enucleatae diligentia de
Abbreviated transcription (Latin):
de simulacris ñ constiauendis int̃im uerum
timoris silentio p̃meres & in huiꝰ cemodi ꝑi¬
ciosis uanisq sigm̃tis mrsteria ista doarina
loquatius & elatius p̃dicares. Anima tua
tam̃ tã docta & ingeniosa. ubi te multũ do¬
lemus: ꝑ hax mysteria doctrina. addm̃ su
id ẽ. aquo facta ẽ. ñ cũquo facta ẽ. neo cuuu
portio s cuiꝰ conditio ẽ. nec qͥẽ. om̃iũ ani
si qui fec̃ om̃em animã. quo solo illustrant
anima fit beata si eiꝰ gra ñ sĩt in grata. nl
lomͦ potuit ꝑuenire. Uerũ ista mrstra
dotrinȩ qualia sint. quantiq pendenda :
quȩ secunt᷑ ostendunt. Fatet᷑ enĩ uir iste doc¬
tissimus: ammã mundi ac parces eiꝰ ẽẽ ueros
deos. Unde intelligit᷑ totã eiꝰ theologiã. eã
ipsam seilieet naturalẽ eui plurimũ tribuit:
usq ad animȩ rationalis naturã se extende
potuissẽ. De n̾aturali enĩ paucissima pre¬
loquit᷑ in hoc libro: in quo uidebimꝰ utrũ

Expanded text:
de simulacris non constituendis, interim uerum, de simulacris non constituendis, interim uerum, timoris silentio premeres et in huiusce modi perniciosis uanisque figmentis mysteria ista doctrinae loquacius et elatius praedicares. Anima tua tamen tam docta et ingeniosa ubi te multum dolemus per haec mysteria doctrinae ad Deum suum, id est a quo facta est, non cum quo facta est; nec cuius psed qui fecit omnem animam, quo solo illustrante fit anima beata, si ejus gratiae non sit ingrata, nullo modo potuit pervenire. Verum ista mysteria doctrinae qualia sint, quantique pendenda, quae sequuntur ostendent. Fatetur interim vir iste doctissimus, animam mundi ac partes ejus esse veros deos: unde intelligitur totam ejus theologiam, eam ipsam scilicet naturalem, cui plurimum tribuit, usque ad animae rationalis naturam se extendere potuisse. De naturali enim paucissima praeloquitur in hoc libro: in quo videbimus utrum
Abbreviated transcription (Latin):
hominis fecer̃. hoc uidi secuto s. qđ moralũ
animꝰ qui ẽ. incorpore humano. simillimꝰ ẽ.
ĩmortalis animi : tãquã si uasa ponerent᷑ au¬
sa notandoꝵ deoꝵ. & in libi ade enophorum
sisteret᷑. qđ significaret uinũ. ꝑ id qđ c̃tinet
id qđ continet᷑: ita ꝑ simulacrũ qđ formam
habet humanã. significari animã rationalẽ.
qđ eo uelut uase nat᷑a ista soleat contineri.
cuꝰ naturȩ dm̃i uolunt eẽ uł deos. Hax sunt
mnysteria doctrinae quȩ istȩ uir docassimus
penitrauerat: unde inlucẽ ista ꝓferret. Sed
o homo acutissime nũ mistis doctrmae mrs¬
terius illã prudentiã ꝑ didisti. qua tibi sobria
uisum ẽ. qđ hi qui pͥmũ popłis simulaem
rorem addider̃. castuisq deos sine simulatts
ueteres obseruasse romanos: hi enĩ tͥ fuer
auetores: ut hac contra posteriores romano
dicere auderes. Nam si & illi antiquissimi
simulaera coluissent: fortassis totũ sensum

Expanded text:
hominis fecerunt, hoc uideri secutos, quod mortalium hominis fecerunt, hoc uideri secutos, quod mortalium animus, qui est in corpore humano, simillimus est inmortalis animi; tamquam si uasa ponerentur causa notandorum deorum et in Liberi aede oenophorum sisteretur, quod significaret uinum, per id quod continet id quod continetur; ita per simulacrum, quod formam haberet humanam, significari animam rationalem, quod eo uelut uase natura ista soleat contineri, cuius naturae deum uolunt esse uel deos. Haec sunt mysteria doctrinae, quae iste uir doctissimus penetrauerat, unde in lucem ista proferret. Sed, o homo acutissime, num in istis doctrinae mysteriis illam prudentiam perdidisti, qua tibi sobrie uisum est, quod hi, qui primi populis simulacra errorem addiderunt, castiusque deos sine simulacris ueteres obseruasse Romanos? Hi enim tibi fuerunt auctores, ut haec contra posteriores Romanos dicere auderes. Nam si et illi antiquissimi simulacra coluissent, fortassis totum istum sensum
Abbreviated transcription (Latin):
& a facinorib flagitusq remotus. Saturnũ
fugientẽ benignꝰ excepit. eũ hospite partitꝰ ẽ.
regnũ. ut & iam cuitates singulas conderent.
iste ianiculũ. ille saturnã. S isti in cultu dõri
om̃is dedecoris appetitores. cuiꝰ uitã mmꝰ t̾pẽ
inuener̃. eũ simulaeri monstruosa de formi.¬
tate turparunt: Nunc eũ bi frontẽ. nunc
&iã quadrifontẽ tãquã geminũ facientes.
An forte uoluer̃. ut qm̃ plurimi dii selecti
erubescenda ꝑpetrando amiserant frontem.
quanto iste umocentior eẽt tanto froncosior
phisicas audiamꝰ: quib turpitudinẽ misem¬
mi erroris. uelut altioris doctrinȩ speciȩ eob¬
rare conant᷑. Rimũ eas int̃p̃tationes sic ua¬
ro cõm̃dat: ut dicat antiqͦs simulaera deos
& insignia ornatꝰq fuxisse. quȩ cũ ocłisan¬
aduertessent hi qͥ adissent doctrma mrstera
possent animã mundi ac partes eiꝰ idẽ. deos
ueros ammo uidẽ. Quoꝵ qͥ simulaera speas

Expanded text:
 a facinoribus flagitiisque remotius. Saturnum  a facinoribus flagitiisque remotius. Saturnum fugientem benignus excepit; cum regnum, ut etiam civitates singulas conderent; iste Janiculum, ille Saturniam. Sed isti in cultu deorum omnis dedecoris appetitores, cujus vitam minus turpem invenerunt, eum simulacri monstrosa deformitate turparunt; nunc eum bifrontem, nunc etiam quadrifrontem, tanquam geminum, facientes. An forte voluerunt, ut, quoniam plurimi dii selecti erubescenda perpetrando amiserant frontem, quanto iste innocentior esset, tanto frontosiorphysicas audiamus, quibus turpitudinem miserrimi erroris uelut altioris doctrinae specie colorare conantur. Primum eas interpretationes sic Varro commendat, ut dicat antiquos simulacra deorum et insignia ornatusque finxisse, quae cum oculis animaduertissent hi, qui adissent doctrinae mysteria, possent animam mundi ac partes eius, id est deos ueros, animo uidere; quorum qui simulacra specie
Abbreviated transcription (Latin):
Ridemꝰ qͥdẽ cũ eos uidemꝰ sigm̃tis humanarũ
opinionũ partitis int̾ se oꝑib distrubutos:
tãquã minuscularios uectigaliũ c̃ductores.
uł tanquã opifices inuico argentario. ubi unũ
uasculũ ut ꝑfectũ exeat ꝑ multos artifices
transit. eũ ab uno ꝑ fecto ꝑfici possit. S alit̃
ñ putatũ ẽ. oꝑantiũ multitudini c̃sulendũ.
nͥ ut singulas artis partes cito ac facile discerent
singuli. ne om̃s in arce una tarde ac difficile
cogerent᷑ eẽ ꝑfecti. Uerũtam̃ urx quisquã reꝑ¬
itur deoꝵ ñ selectoꝵ qui aliqͦ crimine famã
trax̃ infamẽ: Uix aũ selectoꝵ qͥspiã. qui ñ
insenotã contumeliȩ in signis acceꝑit. Iili
ad istoꝵ humilia oꝑa descender̃. isti in illoꝵ
sublimia crimina ñ uener̃. De iano quidem
ñ mͥ facile quicꝗͣ occurrit qđ ad ꝓbrũ ꝑtineat.
Et fortasse talis fuerit: ut in nocentiꝰ uixerit.¬

Expanded text:
Ridemus quidem, cum eos uidemus figmentis humanarum Ridemus quidem, cum eos uidemus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos, tamquam minuscularios uectigalium conductores uel tamquam opifices in uico argentario, ubi unum uasculum, ut perfectum exeat, per multos artifices transit, cum ab uno perfecto perfici posset. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendnisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli, ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. Verumtamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum, qui aliquo crimine famam traxit infamem; vix autem selectorum quispiam, qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. Illi ad istorum humilia opera descenderunt, isti in illorum sublimia crimina non uenerunt. De Iano quidem non mihi facile quidquam occurrit, quod ad probrum pertineat. Et fortasse talis fuerit, innocentius uixerit et
Abbreviated transcription (Latin):
distinctio: cur ñ p̃lata ẽ. ueneri uirtꝰ. cũ eã lon¬
ge preferat ratio: Saltẽ certe ut dixi ipsa
fortuna quę sicut putant qui ei plurimũ tri
buunt in om̃i re dominat᷑. & res cunctas ex l¬
bidine magis quã exuero celebrat obscuratq
Si tantũ & uideos ualuit ut demerario uidicio
suo quos uellet celebraret obscuraretq qͦs
uellet: p̃cipuũ locũ habet selectis. ⁊ in quȩ
in ipsos quoq deos tam praxcipuȩ ẽ. pocestatis.
anut illic eẽ ñ possit nichil aliud & iam
ipsa fortuna nisi aduersam putanda ẽ. hab¬
uisse fortunã: Sibi gͦ aduersata ẽ: quȩ alios
nobiles faciens. nobilitata ñ ẽ. Gratularetur
aũ diis istis selectis. quisquã hobilitatis & cla¬
ritudinis appetitor. & eos diceret fortunatoᷤ:
si ñ cos magis ad inuirias quã ad honores se¬
lectos uideret. Nam & illã infimã turbã.
ipsa ignobilitas tex̃: ne obrueret᷑ ob ꝓbrus.

Expanded text:
distinctio, cur non praelata est Veneri Virtus, cum eam londistinctio, cur non praelata est Veneri Virtus, cum eam longe ratio praeferat? Saltem certe, ut dixi, ipsa Fortuna, quae, sicut putant qui ei plurimum tbuunt, in omni re dominatur et res cunctas ex libidine magis quam ex uero celebrat obscuratque, si tantum et in deos ualuit, ut temerario iudicio suo quos uellet celebraret obscuraretque quos uellet, praecipuum locum haberet in selectis, quae in ipsos quoque deos tam praecipuae est potestatis. An ut illic esse non posset, nihil aliud etiam ipsa Fortuna nisi aduersam putanda est habuisse fortunam? Sibi ergo aduersata est, quae alios nobiles faciens nobilitata non est. CAautem dis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis adpetitor et eos diceret fortunatos, si non eos magis ad iniurias quam ad honores selectos uideret. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit, ne obrueretur obprobriis.
Abbreviated transcription (Latin):
ceret. S ꝓfecto fortuna in om̃i re dominat᷑. Ca
res cunctas ex libidine magis quã ex uͦ celebut:
obscuratq. Non enĩ possunt inuenire causã. cur
celebrata sit uenus & obscurata sit uirtꝰ: cũ am¬
barũ abistis consecrata sint numina. nec cõpara.
nda sint merita. Aut si hoc nobilitari meruit
qđ plures appetunt. ⁊ plures enĩ uenerẽ quã
iurtutẽ : Cur celebrata ẽ. dea minerua. & obs¬
curata ẽ. dea pecunia. cũ igenere humano
plures alliciat auaricia quã ꝑitia. & in eis ipsis
qui sunt artificiosi raro inuenias hominẽ qui
ñ habeat artẽ suã pecuniaria mercede uenalẽ
plurisq pendat᷑ semꝑ ꝓpt̃ qđ aliquid fit quã
id qđ ꝓpt̃ aliud fit. Si gͦ in sipientis uidicio mul¬
titudinis facta ẽ. deoꝵ ista selecto: cur dea pecu¬
nia mineruę p̃lata ñ ẽ. cũ ꝓpẽ pecuniã sint arti¬
fices multi : Si aũ paucoꝵ sapientiũ ẽ. ista

Expanded text:
 diceret: \'Sed profecto fortuna in omni re dominatur; ea  diceret: \'Sed profecto fortuna in omni re dominatur; ea res cunctas ex libidine magis quam ex uero celebrat obscuratque.\' Non enim possunt inuenire causam, quur celebrata sit Venus et obscurata sit Virtus, cum ambarum ab istis consnda sint merita. Aut si hoc nobilitari meruit, quod plures appetunt; plures enim Venerem quam Virtutem; cur celebrata est dea Minerva, et obscurata est dea Pecunia? cum in genere humano plures alliciat avaritia quam peritia; et in eis ipsis qui sunt artificiosi, raro invenias hominem, qui non habeat artem suam pecuniaria mercede venalem; plurisque pendatur semper propter quod aliquid fit, quam id quod propter aliud fit. Si ergo insipientis judicio multitudinis facta est deorum ista selectio, cur dea Pecunia Minervae praelata non est, cum propter pecuniam sint artifices multi? Si autem paucorum sapientium est ista
Abbreviated transcription (Latin):
uocant᷑: restat arbitrari. ñ ꝓpt̃ p̃stantiores inmun¬
do ad ministrationes. s quia ꝓuenit eis ut magis
popłis innotescerent. selectos eos & p̃ci puos nun¬
cupatos. Unde dic̃ & iã ipse uarro: qđ dis qͥb dã
patrib & deab matrib sic̃ homunb ignobilitas
accidisset. Si gͦ felicitas ideo fortasse int̾ selectos
deos ẽẽ ñ debuit. qđ ad istã nobilitatẽ ñ merito
s fortuito ꝑuener̃ : saltẽ int̃ illos uł potius p̃ illis
fortuna poneret᷑. quã dicunt deã ñ rationabili
dispositione. s ut temere accidit cuiq sua dona
conferre. Hac indus selectis tenere apicẽ debuit.
inquib maxime quid possit ostendit: quando
eos uidemꝰ ñ p̃cipua uirtute. ñ rationabili feliei¬
tate. s temeniria sic̃ eoꝵ cultores de illa sentiunt
fortuna potestate selectos. Nam & uir dissertissi¬
mus salustiꝰ & iã ipsos deos fortassis attendit: di

Expanded text:
uocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in munuocantur: restat arbitrari non propter praestantiores in mundo administrationes, sed quia prouenit eis, ut magis populis innotescerent, selectos eos et praecipuos nuncupatos. Unde dicit etiam ipse Varro, quod dis quibusdam patribus et deabus matribus, sicut hominibus, ignobilitas accidisset. Si ergo Felicitas ideo fortasse inter selectos deos esse non debuit, quod ad istam nobilitatem non merito, sed fortuito peruenerunt: saltem inter illos uel potius prae illis Fortuna poneretur, quam dicunt deam non rationabili dispositione, sed ut temere acciderit, sua cuique dona conferre. Haec in dis selectis tenere apicem debuit, in quibus maxime quid posset ostendit; quando eos uidemus non praecipua uirtute, non rationabili felicitate, sed temeraria, sicut eorum cultores de illa sentiunt, Fortunae potestate selectos. Nam et uir disertissimus Sallustius etiam ipsos deos fortassis adtendit, cum
Abbreviated transcription (Latin):
d. cui ꝑ ista minuta oꝑa pueroꝵ memoriam
mluerunt. Quis enĩ dubitet multo meluis ẽẽ.
babe bonã m̃tẽ. quã memoriã quantũlibet ix
gntẽ: Nemo enĩ malus ẽ: qͥbonã habeat m̃tẽ.
indã aũ pessimi. memoria s̃ mirabili: taNto
peiores. quantominꝰ possunt qđ male cogitant
oliuisci. E tam̃ minerua ẽ. int̃ selectos deos:
mentẽ aũ deã turba iulis oꝑuit. Quid de iurtu.¬
d dacã. quid de felicitate. de quib in quarto
llbio plura iã diximꝰ ⁊ quas cũ deas haberent
nilũ eis locũ int̃ selectos deos dare uoluerunt.
ibi dederunt marti. & orco. uni effectori mor¬
umi. alt̃ receptori: Cũ gͥ in his minutis oꝑib
que minutatĩ diis plurib distributa ĩ & iam
ipsos selectos uideamꝰ cãquã senatũ cũ plebe
pant̃ opari. & inuennamꝰ aquib dã dus qui
lueguaquã selgendi putat sunt. multa mauora
atq meliora ad ministrari quã ab illis qͥ selecti

Expanded text:
da, cui per ista minuta opera puerorum memoriam da, cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem, quam memoriam gentem? Nemo enim malus est, qui bonam habet mentem; quidam uero pessimi memoria sunt mirabili, tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant obliuisci. Et tamen Minerua est inter selectos deos; Mentem autem deam turba uilis operuit. Quid de Virtute dicam? quid de Felicitate? de quibus in quarto libro plura iam diximus; quas cum deas haberent, nullum eis locum inter selectos deos dare uoluerunt, ubi dederunt Marti et Orco, uni effectori mortium alteri receptori. Cum igitur in his minutis operibus, quae minutatim dis pluribus distributa sunt, etiam ipsos selectos uideamus tamquam senatum cum plebe pariter operari, et inueniamus a quibusdam dis, qui nequaquam seligendi putati sunt, multa maiora adque meliora administrari quam ab illis, qui selecti