comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sentiarũ cõpescentes: considerationem
potiꝰ tenebrarum simplicit̾ ac sine
nulla calliditate nrĩs mentib attra¬
hamꝰ. flagitat aut̃ sermo scire nos. si¬
hȩ tenebre congenerate sunt mundo:
&̃ si anteriores putande st̃ ẽẽ qͣm lumꝰ
Qđ si ita ẽ: cur deterior meliore habe¬
tur antiquior Quãqͣm asseramꝰ has
qͦ tenebras ñ ex sui cõstare substantia.
s ẽẽ uitium quoddam maere sub¬
tracta luce confectum. Et rursꝰ que¬
rendum ẽ: qua luce locus mundi re¬
pente pͥuatus ẽ. Arbitramur enim
qͥa si fuit qͥppiam ante institutione
sensibilis huius & corruptibilis mũ¬
di: ꝓfecto inluce fuit. Neq enĩ dig¬
nitas angłorum. nec om̃ĩũ celestium
militie. uel si qͥd ẽ nominatũ. aut in¬
compellabile aut aliqua rationabiliᷤ
uirtus. uel ministrator sp̃c degere poᷤᷤ¬
set intenebris: s inluce & leticia decẽ¬
tem sͥ habitum possidebat. Dequa re:

Expanded text:
sentia compescentes, considerationem sentia compescentes, considerationem potius tenebrarum simpliciter, ac sine ulla calliditate nostris mentibus attrahamus. Flagitat autem sermo scire nos, si tenebrae congeneratae sunt mundo, etsi anteriores putandae sunt esse quam lux. Quod si ita est, cur deterior res meliore habetur antiquior? Quanquam asseramus has quoque tenebras non ex sui constare substantia, sed esse vitium quoddam in aere, subtracta luce confectum. Et rursus quaerendum est qua luce locus mundi repente privatus est. Arbitramur enim quia si fuit quidpiam, ante institutionem sensibilis hujus et corruptibilis mundi; profecto in luce fuit. Neque enim dignitas angelorum, nec omnium coelestium militiae, vel si quid est nominatum, aut incompellabile, aut aliqua rationabilis virtus, vel ministrator spiritus, degere posset in tenebris, sed in luce, et laetitia decentem sibi habitum possidebat. De qua re
Abbreviated transcription (Latin):
statesic̃ uoluptatum frenare cupidineᷤ:
temꝑare libidines: iracundiam cohi¬
bere: uel instigantem uitare. uel ue¬
ritate sequi. uel odisse mendatiũ: mi¬
tem morib ẽe̾ uel aspum᷑. humilem
uel elatum. Quarum gͥ reram dñi
habemur: earũ aliunde ñ mutuam᷑
initia. Itaq recognosce qͥa quod pͥe
malum ẽ: excommissis arbitrii lib̾i
capit exordium. Neq enĩ si malum
ex necessitate descenderet. tantus
peccantib legum metꝰ incumberet:
aut iudices supplicia cͥminosis digna
statuerent. hȩc mͥ dicta sint suꝑ eõ qͦd
ꝓpͥe malum ẽ: egritudinem uͦ uel e¬
gestatem aut ignominiã & alia qͦ
solent mestificare mortales. nec dũ
inmaloꝵ censeo parte ponenda:
qͥa nec eoꝵ contrarie cause. maximis
bonoꝵ sedib collocant᷑. Quarũ alia
st̃ naturalia: quȩ plerumq nobis ui¬
dentur utiliter euenire. Qua ꝓpt̾ sus¬
pectam de morib narrationem inpre-¬

Expanded text:
state: sicut voluptatum frenare cupidines, state: sicut voluptatum frenare cupidines, temperare libidines, iracundiam cohibere; vel instigantem vitare, vel veritatem sequi, vel odisse mendacium, mitem moribus esse vel asperum, humilem vel elatum. Quarum igitur rerum domini habemur, earum aliunde non mutuamur initia. Itaque recognosce quia quod proprie malum est, ex commissis arbitrii liberi capit exordium. Neque enim si malum ex necessitate descenderet, tantus peccantibus legum metus incumberet: aut judices supplicia criminosis digna statuerent. Haec mihi dicta sint super eo quod proprie malum est. Aegritudinem vero vel egestatem, aut ignominiam, et alia quae solent moestificare mortales, necdum in malorum censeo partem ponenda; quia nec eorum contrariae causae in maximis bonorum sedibus collocantur: quorum alia sunt naturalia, quae plerumque nobis videntur utiliter evenire. Quapropter suspectam de moribus narrationem in prae
Abbreviated transcription (Latin):
tib uͦ. ñ excontrariis: s exsimilib res
una queq succedit. Ergo inquiunt. si
neq genitales sc̃ tenebre. neq ex deo
mala: nullus audet repugnare uiuoꝵ.
Qͥd gͦ nos dicimꝰ: Quia malum ẽ ñ
aliqua uiua & animata sub̾a: s af¬
fectus quidã uirtuti contrarius. et
abonitate deiectus. & inpͣuissimoꝵ men¬
tib collocatus. Qua ꝓpter nolo te ma¬
lũ extraneũ arbitrari. nec idem pͥnci¬
palem naturam nequitie possidens
oppinari: s sue qͥsq malicie se auctore
ẽẽ cognoscat. E orum enĩ que nobis
eueniunt alia st̃ ex natura. idẽ sene¬
ctus & languor: alia sponte succediul̃.
idẽ fortuiti casus qͥ alienis ase ple¬
rumq negociis incursantes: uel leti¬
ciam nobis afferunt. uel merorem.
Sic̃ puteũ fodientib occurrit thesau¬
ri latentis inuentio: aut ad forum
ꝑgentib fit obuiam rabidi canis
aduentus. Alia uͦ in nr̃a sunt pote¬

Expanded text:
tibus vero non ex contrariis, sed ex similibus res tibus vero non ex contrariis, sed ex similibus res unaquaeque succedit. Ergo, inquiunt, si neque genitales sunt tenebrae, neque ex Deo malae, nullus audet repugnare vivorum. Quid ergo nos dicimus? Quia malum est non aliqua viva et animata substantia, sed affectus quidam virtuti contrarius, et a bonitate dejectus, et in pravissimorum mentibus collocatus. 5. Quapropter nolo te malum extraneum arbitrari, nec idem principalem naturam nequitiae possidens opinari: sed suae quisque malitiae se auctorem esse cognoscat. Eorum enim quae nobis eveniunt, alia sunt ex natura, id est senectus et languor; alia sponte succedunt, id est fortuiti casus, qui alienis a se plerumque negotiis incursantes vel laetitiam nobis afferunt, vel moerorem, sicut puteum fodientibus occurrit thesauri latentis inventio; aut ad forum pergentibus fit obviam rabidi canis adventus. Alia vero in nostra sunt pote
Abbreviated transcription (Latin):
inter se pugnandi contentionib
obligata. Quorũ si unum suꝑaue¬
rit: sine dubio contraria pars de¬
uicta consumit᷑. Quod si semꝑ equi¬
perare maliciam bonitati uolue¬
rint: incessabilem reb conflictũ
corruptelamq subicient mͦ suꝑan¬
tibus inuicẽ partib: modo sͥ cedenti¬
b. Nerum si maliciam abonitate su¬
ꝑari ꝓnuntient: que ratio ẽ. ut natu¬
ra malicie ñ uideatur funditus inter¬
isse: Sin autẽ. qđ dicere nefas ẽ. miroe
quomͦ non fugiunt tam sacͥlegam blas¬
phemiam ꝓferentes. S nos maliciam
nascendi principiũ adõ ñ accepisse
hac ratione firmamꝰ: quia nichil eoꝵ
que sͥ contraria st̃ potest sui qͥppiam
generare dissimile. Neq enĩ uel ex ui¬
ta mortis origo ꝓcessit. uel tenebras
constat aluce formatas. uł exegritudi¬
ne sanitatẽ: s in affectuum mutatio¬
nib semꝑ excontrariis ad contraria
translationes efficiunt᷑. Innatiuita¬

Expanded text:
inter se pugnandi contentionibus inter se pugnandi contentionibus obligata. Quorum si unum superaverit, sine dubio contraria pars devicta consumitur. Quod si semper aequiparare malitiam bonitati voluerint; incessabilem rebus conflictum corruptelamque subjicient, modo superantibus invicem se partibus, modo sibi cedentibus. Verum si malitiam a bonitate superari pronuntient, quae ratio est ut natura malitiae non videatur funditus interiisse? Sin autem, quod dicere nefas est, miror quomodo non fugiunt, tam sacrilegam blasphemiam proferentes. Sed nos malitiam nascendi principium a Deo non accepisse hac ratione firmamus, quia nihil eorum quae sibi contraria sunt, potest sui quidpiam generare dissimile. Neque enim vel ex vita mortis origo processit, vel tenebras constat a luce formatas, vel ex aegritudine sanitatem; sed in affectuum mutationibus semper ex contrariis ad contraria translationes efficiuntur. In nativita
Abbreviated transcription (Latin):
Inuisibilis inqͥt erat t̾ra. Cur: Quia
uidelicet suꝑiecta illi fuerat abyssꝰ
Abyssi autẽ qui ẽ intellectus: Aqua
nimia: infinitum habens ꝓfundum.
S scimꝰ inquiunt. multa corꝑa etiã
nulla pars terre ꝑaquas ostendeba¬
tur. qm lumine carebat: et obscurat᷑
erat adhuc suꝑfus aquis aer: Nam
cũ radii solis aquam penetrauerint:
calculos eos qͥ habentur maltum
sepe ꝓspicimus. Quod certe nullomͦ
fieri nocte potest. Causa gͦ ut ẽẽt
terra inuisibilis: suꝑiectio fuit aqͣ¬
rũ Dic̃ enĩ abyssum fuisse que retar¬
daret aspectum: & ipsa abyssus ob¬
scurata erat. Ergo nec abyssũ contͣ¬
riarũ uirtutũ multitudinem. ut qͥ¬
dam falso disputauit: nec tenebra¬
rũ pͥncipalem quandã malignãq
substantiã bonitatiq repugnantẽ
ẽẽ dicimꝰ. Duo enĩ p̃posita sibi cõ
trarietate necesse ẽ. alterne fore ꝑ¬
niciosa substantie. iurgiaq sͥ sempi¬
terna parientia: ut pote mutuis

Expanded text:
Invisibilis, inquit, erat terra. Cur? quia Invisibilis, inquit, erat terra. Cur? quia videlicet superjecta illi fuerat abyssus. Abyssi autem qui est intellectus, aqua nimia infinitum habens profundum. Sed scimus, inquiunt, multa corpora etianulla pars terrae per aquas ostendebatur? quoniam lumine carebat, et obscuratus erat adhuc superfusus aquis aer. Nam cum radii solis aquam penetraverint, calculos eos qui habentur in altum saepe prospicimus: quod certe nullo modo fieri nocte potest. Causa ergo ut esset terra invisibilis, superjectio fuit aquarum. Dicit enim abyssum fuisse, qui retardaret aspectum: et ipsa abyssus obscurata erat. Ergo nec abyssum contrariarum virtutum multitudinem, ut quidam falso disputant, nec tenebrarum principalem quamdam malignamque substantiam, bonitatique repugnantem esse dicimus. Duo enim proposita sibi per contrarietatem, necesse est alternae fore perniciosa substantiae, jurgiaque sibi sempiterna parientia; ut pote mutuis
Abbreviated transcription (Latin):
unfandoꝵ figmentoꝵ dant᷑ his: qͥ ad
arbitrium suum decorquent u̾ba scrip¬
ture. Tenebras enĩ ñ eo mͦ quo
nate st̃ interp̃ sib tantur. id ẽ aerẽ
dicunt malignam. uel potiꝰ ipsam ma¬
liciam ha habentem ex semet ipsa
pͥncipiũ te rr adu̾sarium bonitati dĩ
& hanc asserunt tenebrarũ e̾ẽ naturã.
Si eñĩ ds lumen ẽ inqͥunt: sine dubio re¬
quodã mutua substantia: s ẽ malicia
sui genitrix labes anmarum. mortis
effectrix ꝓbitati contraria: qͣm & sub¬
sistere. et adõ factam ẽẽ contendunt.
Ex hoc gͥ quod non impium & ꝓpha¬
nũ dogma fingat᷑: Qͥ non lupi rap¬
tores dilamantes gregem dñi ex hac
uoce sumentes exordium simplicibus
animabus obrepant: hinc marcionis
et ualentim. et execrabilis manicheoꝵ
secta manauit. Quam putredinẽ quis
eccłiarum nominans non peccauit:
Qͥd longius aueritate se cedis o homo
causas tibi ipse ꝑditionis exquirens:
cũ sit sermo simplex & omnib plars.

Expanded text:
infandorum figmentorum dantur his qui ad infandorum figmentorum dantur his qui ad arbitrium suum detorquent verba Scripturae. Tenebras enim non eo modo quo natae sunt interpretantur, id est aerem dicunt malignam, vel potius ipsam malitiam habentem ex semetipsa prinicipium, adversariam bonitati Dei, et hanc asserunt tenebrarum esse naturam. Si enim Deus lumen est, inquiunt, sine dubio requodam mutuata substantiam, sed est malitia sui genitrix, labes animarum, mortis effectrix, probitati contraria, quam et subsistere, et a Deo factam esse contendunt. Ex hoc igitur quod non impium et profanum dogma fingatur? Qui non lupi raptores, dilaniantes gregem Domini, ex hac voce sumentes exordium, simplicibus animabus obripiant? Hinc Marcionis et Valentini, et exsecrabilis Manichaeorum secta manavit: quam putredinem quis Ecclesiarum nominans non peccabit? Quid longius a veritate secedis, o homo, causas ipse tibi perditionis exquirens, cum sit sermo simplex et omnibus planus?
Abbreviated transcription (Latin):
uisentib manifestat. Reliquum ẽ gͥ:
ut intelligamꝰ aquã fuisse summitta¬
ti telluris obductam. Nondum enim
insua conceptacula: humoris natura de¬
fluxerat. Obhoc gͦ ñ solum inuisibilis t̃¬
ra. s etiã incomposita nominat᷑: licet eti¬
am nunc aquarũ habundantia impe¬
dim̃to ẽ. terre. qͦ minus fructuũ copia
ministretir. hec gͦ causa extitit. ut
nec uideri posset arida: & haberetur
incomposita. Si quidẽ terre compositio
ẽ. suus ut diximꝰ naturalis ornatus. id
ẽ segetes inplaniciȩ fluctuanteᷤ. nec ñ
pͣta turentia uarioq florũ colore splẽ¬
dentiã. colles ub̃rimi. montiũq uerti¬
ces arboribus excelsis opaci: quoꝵ nicħ
habebat terra parturiens adhuc nati¬
uitatem cunctoꝵ ꝓpter insitam gͥmet
acreatore uirtutem: s tempꝰ expecta¬
bat: ut p̃ceptione diuina conceptus
suos ꝓferret ad lucem. Et erant in¬
qͥt tenebre super abyssum.
Rursusq alie fabularum occasiones et

Expanded text:
visentibus manifestat. Reliquum est igitur visentibus manifestat. Reliquum est igitur ut intelligamus aquam fuisse summitati telluris obductam; nondum enim in sua conceptacula humoris natura defluxerat. Ob hoc ergo non solum invisibilis terra, sed etiam incomposita nominatur. Licet etiam nunc aquarum abundantia impedimento est terrae, quominus fructuum copia ministretur. Haec ergo causa exstitit, ut nec videri possit arida, et haberetur incomposita. Si quidem terrae compositio est suus, ut diximus, naturalis ornatus, id est, segetes in planitie fluctuantes, nec non prata virentia, varioque florum colore splendentia, colles uberrimi, montiumque vertices arboribus excelsis opaci, quorum nihil habebat terra, parturiens adhuc nativitatem cunctorum propter insitam sibimet a creatore virtutem: sed tempus exspectabat, ut praeceptione divina conceptus suos proferret ad lucem. 4. Et erant, inquit, tenebrae super abyssum. Rursusque aliae fabularum occasiones, et
Abbreviated transcription (Latin):
uultũ sumerce speciosum. S suꝑ his ac¬
tenus. Ad illa uero q̃ ꝓposuimus: reu̾¬
tam᷑. Terra autẽ erat in insibilis. & in¬
composita. Cũ diceret inpͥncipio fecit
ds̃ celum & t̾ram. plura reticuit idẽ.
ignem. aqͣm aerem. que utiq pa¬
siones q̃dam de illis pͥncipalib pro¬
create sunt: que omnia ut pote mun¬
di consummatoria simul sine dubio
ꝓcesserunt. Sed historicus hec cõ¬
sulto p̃teriit: ut .es nr̃m cor accue¬
ret ad industriam si expaucis occasi¬
onib capiendam. q̃ facit nos cogitan¬
tes inuestigare que de.. sunt.
Ergo qm minime de e suy aqua di¬
ctum fuerat qͥa fecit eam: dixit aut̃
qͦd terra inuisibilis habebatur: tu
tecum reputare debebis qͦ tegmine
t̾ra uelata ñ apparebat: quam nec
ignis abscondere poterat. qui utiq
lucidus potius qͣm tenebrosꝰ ẽ nec a¬
er oꝑire. cuiꝰ certe natura ꝑspietia ẽ:
qͥppe qui om̃iũ rerum species liquido

Expanded text:
vultum sumeret speciosum. Sed super his hacvultum sumeret speciosum. Sed super his hactenus; ad illa vero quae proposuimus revertamur: Terra autem erat invisibilis et incomposita. Cum diceret: In principio fecit Deus coelum et terram, plura reticuit, id est, ignem, aquam, aerem, quae utique passiones quaedam de illis principalibus procreatae sunt, quae omnia, ut pote mundi consummatoria, simul sine dubio processerunt. Sed historicus haec consulto praeteriit, ut nostrum cor acueret ad industriam ex paucis occasionibus capiendam, quae facit nos cogitantes investigare quae desunt. Ergo quoniam minime de aqua dictum fuerat quia fecit eam, dixit autem quod terra invisibilis habebatur, tu tecum reputare debebis quo tegmine terra velata non apparebat, quam nec ignis abscondere poterat, qui utique lucidus potius quam tenebrosus est, nec aer operire, cujus certe natura perspicua est: quippe qui omnium rerum species liquido
Abbreviated transcription (Latin):
cuiusdã concordie uinculis artatum
in unã societatẽ compaginationemq
deuinxit: ut etiã illa que multũ a se
positione distabant ꝑmixtione mu¬
tua copulata credantur. Cessent gͦ. fa¬
bulosis figm̃tis. ac miserabili suarum
cogitationum sensu. uirtutẽ mente ĩ¬
comp̃hensibilem. & humanis sermo¬
nib in effabilem contrectare. Fecit
ds celum & terrã non singła ex di¬
midia parte. s integrum celum & inte¬
gram terrã: id ẽ ipsam substantiam cũ
specie comp̃hensam. Non enim scematũ
reꝑtor ẽ deus: s totius nature creator.
Nam respondeant nobis. quom s̃ con¬
uemant oꝑatrix dei uirtus. & passibi¬
lis natura materiȩ. quarum una qđ
subiectum ẽ. solummꝰ sine figura presti¬
tit: altera scematũ ꝑitiam possidens
ordinauit oblata: ut utriq quod deerat
p̃beretur exaltero: conditori autẽ ut ha¬
beret in qͦ posset artis ostentare scienti¬
am: materie uͦ ut informitate deposita

Expanded text:
cujusdam concordiae vinculis arctatum, cujusdam concordiae vinculis arctatum, in unam societatem compaginationemque devinxit, ut etiam illa quae multum a se positione distabant, permixtione mutua copulata credantur. Cessent ergo fabulosis figmentis, ac miserabili suarum cogitationum sensu virtutem mente incomprehensibilem et humanis sermonibus ineffabilem contrectare. 3. Fecit Deus coelum et terram, non singula ex dimidia parte, sed integrum coelum et integram terram, id est ipsam substantiam cum specie comprehensam. Non enim schematum repertor est Deus, sed totius naturae creator. Nam respondeant nobis quomodo sibi conveniunt operatrix Dei virtus et passibilis natura materiae, quarum una, quod subjectum est, solummodo sine figura praestitit; altera schematum peritiam possidens, ordinavit oblata, ut utrique quod deerat praeberetur ex altero, Conditori quidem, ut haberet in quo posset artis ostendere scientiam: materiae vero ut informitate deposita,
Abbreviated transcription (Latin):
materiam noscit᷑ ad hibita: uite gr̃a
dispensandȩ. Nam lana qͥdem fuit
anterior. texendi aut̃ usus postea re¬
ꝑtus eꝰ: ut id quod ꝑnaturam minꝰ
fuerat. suppleretur exarte. Lignum
quoq pͥus fuit. quod ars dolatoria pꝰ¬
modum ꝑcipiens. inususq necessari¬
os formans: commoditatem nobis ñ
paruam contulit. Nam & remum nau¬
tis. & agri cultorib uentilabrum: & bel¬
latorib hastam dedit. Ds aut̃ pͥusqͣm
fierent que uidentur om̃ia mente cõ¬
plexus. uolensq innatiuitatẽ ꝓduc̾e
que ñ erant: considerauit qualis mun¬
dus ẽẽ deberet: eiꝰq speciei congruam
materiã congenerauit. Et celo quidẽ
de putauit decentem s naturam: ter¬
rarum uͦ scemati familiarem. debitãq
substantiã comm̃dauit. Igne̾ uͦ & aqͣm
& aerem distinxit ut uoluit: & mordine
deduxit. quẽ singłoꝵ ratio flagitabat
Totũ autẽ mundum cũ eẽt sui dissimilis
ex diu̾sitate compositus: inuiolabilib

Expanded text:
materiam noscitur adhibita, vitae gratia materiam noscitur adhibita, vitae gratia dispensandae. Nam lana quidem fuit anterior, texendi autem usus postea repertus est, ut id quod per naturam minus fuerat suppleretur ex arte; lignum quoque prius fuit, quod ars dolatoria postmodum percipiens, in ususque necessarios formans, commoditatem nobis non parvam contulit. Nam et remum nautis, et agricultoribus ventilabrum, et bellatoribus hastam dedit. Deus autem, priusquam fierent quae videntur, omnia mente complexus, volensque in nativitatem producere quae non erant, consideravit qualis mundus esse deberet, ejusque speciei congruam materiam congeneravit. Et coelo quidem deputavit decentem sibi naturam, terrarum vero schemati familiarem debitamque substantiam commodavit. Ignem vero, et aquam, et aerem distinxit ut voluit: et in ordinem deduxit quem singulorum ratio flagitabat. Totum autem mundum, cum esset sui dissimilis, et ex diversitate compositus, inviolabilibus
Abbreviated transcription (Latin):
ars una queq erga aliquam adibita
materiem exercetur. sicut fabrilitas
circa ferrum. carpentaria circa lig¬
num. & inhis aliud ẽ quod subiacet.
aliud species. aliud quod formatur
exspeciȩ: nam materia ẽ quȩ extͥnse¬
cus assumitur. speciesque exarte ꝓ¬
ducit᷑: ꝑfectio autẽ ẽ que exutroq cõ¬
ponitur. id ẽ de specie atq materia:
sic opinantur & de diuina oꝑatione.
scema idẽ mundo de sapientia con¬
ditoris allatum: materiam uͦ extͥnsecus
creatori fuisse subiectam: atq ita um¬
u̾sum mundũ ẽẽ constructum. qͥ sub¬
stantiã qͥdem possidet aliunde quesi¬
tam: scema uͦ et figuram exdĩ uirtu¬
te ꝑceptam. Hinc illis datur occasio
negandi causis dm̃ p̾esse mundanis:
& tanqͣm stipis alicuius rerum geni¬
ture portionem exiguam contulisse:
minime ualentes ꝓpter intellectus ĩ¬
opiam. adculmen respicere ueritatis.
Nec considerart̃ qͥa hic qͥdem ars post

Expanded text:
ars unaquaeque erga aliquam adhibitam ars unaquaeque erga aliquam adhibitam materiam exercetur, sicut fabrilitas circa ferrum, carpentaria circa lignum, et in his aliud est quod subjacet, aliud species, aliud quod formatur ex specie: nam materia est quae extrinsecus assumitur, species quae ex arte producitur, perfectio autem est quae ex utraque componitur, id est de specie atque materia: sic opinantur et de divina operatione, schema quidem mundo de sapientia conditoris allatum, materiam vero extrinsecus creatori fuisse subjectam: atque ita universum mundum esse constructum, qui substantiam quidem possidet aliunde quaesitam, schema vero et figuram, ex Dei virtute perceptam. Hinc illis datur occasio negandi, causis Deum praeesse mundanis, et tanquam stipis alicujus rerum geniturae portionem exiguam contulisse: minime valentes, propter intellectus inopiam, ad culmen respicere veritatis. Nec considerarunt quia hic quidem ars post
Abbreviated transcription (Latin):
ta. Quam assumptã artifex ꝓsua sapi¬
entia conformauit: atq ita ꝑ eam oĩa
que uidentur effecit. Quã si dixerimꝰ
ingenitam: sine dubio coeqͣri cum dõ
inꝓmerendis estimatur honorib: et
hisdem quib ille pͥuilegiis. digna cense¬
bitur. Quo qͥd fit nefandius ac sceleratiꝰ.
qͣm ut res confusa penitꝰq deformis.
pari dignitate p̃dita iudicetur. qua
sapiens et potens nimiumq bonus et
omniũ conditor ds̃ D einde si ita est ut
omne̾ diuinam possit capere discipli¬
nam: nicħ ominus eiꝰ substantiam dĩ
indebunt᷑ potentie coequarẽ. si tamen
ualet tellus cunctam ꝑse dĩ sapientiã
metiri. Sin autẽ minor ẽ materia diui¬
ne potentiȩ & sic inatrociorem blasphe¬
miam eoꝵ sermo ducetur: qͥppe qͥ ꝓpter
mopiam materie in efficacem & ocio¬
sum insuis oꝑib dm̃ conant᷑ asserere:
qͦs qͥde̾ humane naturȩ talia sentire
decepit indigentia. Sane qmͣ apud noᷤ

Expanded text:
ta, quam assumptam artifex pro sua sapita, quam assumptam artifex pro sua sapientia conformavit, atque ita per eam omnia quae videntur effecit. Quam si dixerimus ingenitam, sine dubio coaequari Deo cum in promerendis aestimatur honoribus, et iisdem quibus ille privilegiis digna censebitur. Quo quid sit nefandius ac sceleratius, quam ut res confusa penitusque deformis, pari dignitate praedita judicetur qua sapiens et potens nimiumque bonus et omnium conditor Deus? Deinde si tanta est ut omnem divinam possit capere disciplinam, nihilominus ejus substantiam Dei videbuntur potentiae coaequare, si tamen valet tellus cunctam per se Dei sapientiam metiri. Sin autem minor est materia divinae potentiae, et sic in atrociorem blasphemiam eorum sermo ducetur; quippe qui propter inopiam materiae, inefficacem et otiosum in suis operibus Deum conantur asserere, quos quidem humanae naturae talia sentire decepit indigentia. Sane quoniam apud nos
Abbreviated transcription (Latin):
ei suꝑerant. latens nullomͦ cernebatuꝵ.
Nondum enĩ aque congregatȩ fuerant.
inꝓpͥis conceptacłis: quas inunum pꝰ¬
ea collectas dñs maria nuncupauit.
Inuisibile itaq ẽ. uel qd ocłis non pot̃
carnalib cõp̾hendi. sicut mens nr̃a uł
illud qͦd natura qͥdem cerni potest.s
ꝓpter obductum sibi uelam̃tum corꝑiᷤ
alicuniꝰ absconditur: sic̃ ferrum. qͦd inꝑ
fundo iacet.hac itaq ratione nunc in¬
uisibilem terrã dictam eẽ putandũ ẽ:
ut pote quȩ aquarũ suꝑficie tegebat᷑.
deinde quia necdũ luce constituta. mi¬
nim ñ ẽ si haberetur inuisibilis: cum
aer ipse splendore carens eẽt obscurus.
S obtrectatores ueritatis sensu ꝓpͥo scͥp¬
turas minime conseqntes ad suumq
arbitrium interp̃tationẽ trahentes.
earu᷑ materiam rerũ dicunt ꝑhuuis¬
cemodi u̾ba monstrari: q̃ quasi nat᷑a
inuisibilis & incomposita atq infor-¬
mis erat & om̃i speciȩ scemateq pͥua¬

Expanded text:
ei supererant, latens, nullo modo cernebatur. ei supererant, latens, nullo modo cernebatur. Nondum enim aquae congregatae fuerant in propriis conceptaculis, quas in unum postea collectas Dominus maria nuncupavit. Invisibile itaque est, vel quod oculis non potest carnalibus comprehendi, sicut mens nostra, vel illud quod natura quidem cerni potest, sed propter obductum sibi velamentum corporis alicujus absconditur, sicut ferrum quod in profundo jacet. Hac itaque ratione nunc invisibilem terram dictam esse putandum est, ut pote quae aquarum superficie tegebatur. Deinde quia necdum luce constituta, mirum non est si haberetur invisibilis: cum aer ipse splendore carens esset obscurus. 2. Sed obtrectatores veritatis, sensu proprio Scripturas minime consequentes, ad suumque arbitrium interpretationem trahentes earum, materiam rerum dicunt per hujuscemodi verba monstrari, quae quasi natura invisibilis et incomposita atque informis erat, et omni specie schemateque priva
Abbreviated transcription (Latin):
cłiȩ. Terra autẽ inquit erat inuisibił:
et incomposita. Quomͦ gͥ utrisq elem̃¬
tis. id ẽ cȩlo & terra pari honore cons¬
tructis. celũ quidẽ ꝑfectum fuerat: tel¬
lus uͦ adhuc incomposita ẽ: Aut qͥd
omnino cause fuit: quo minus ꝑfice¬
ret᷑ & uisibilis ñ esset: Igitur terrȩ
plena compositio. ẽ ꝓpͥa fecunditas. idẽ
uniu̾sarum germinatio plantarum.
colores odoresq florei: & alia quȩ pau¬
lopost diuino iussu ꝓgenita decoraue¬
re tellurem. Quoꝵ quia non dũ aliqͥd
exstiterat: merito eam sermo scͥpture
incompositam nominauit. Hec autẽ
ȩtiã de cȩlo imꝑfecto rite dicemꝰ: qm
nec ipsum ꝓpͥum sumpsiss ornatum.
qͥppe quod minime solis adhuc & lune
fuerat fulgore lustratũ: nec choris syde¬
rum coronatũ. Ita ñ uideberis auerita¬
te deflectere. si etiam celũ incompositũ
dixeris: terram autẽ inuisibilem ob
duas causas. aut qͥa necdum spectator

Expanded text:
clesiae. Terra autem, inquit, erat invisibilis clesiae. Terra autem, inquit, erat invisibilis et incomposita. Quomodo igitur utrisque elementis, id est coelo et terra, pari honore constructis, coelum quidem perfectum fuerat, tellus vero adhuc incomposita est? Aut quid omnino causae fuit, quo minus perficeretur, et visibilis non esset? Igitur terrae plena compositio est propria fecunditas, id est universarum germinatio plantarum, colores odoresque florei, et alia quae paulo post divino jussu progenita, decoravere tellurem. Quorum quia nondum aliquid exstiterat, merito eam sermo Scripturae incompositam nominavit. Haec autem etiam de coelo imperfecto rite dicemus, quoniam nec ipsum proprium sumpsisset ornatum, quippe quod minime solis adhuc et lunae fuerat fulgore lustratum, nec choris siderum coronatum. Ita non videberis a veritate deflectere, si etiam coelum incompositum dixeris. Terram autem invisibilem dixit ob duas causas, aut quia necdum spectator
Abbreviated transcription (Latin):
ammirationis: ut etiã uelocissima menᷤ.
inferior uideatur his reb q̃ in hoc mun¬
do habentur ex iguȩ. Debitam suꝑ õib
laudem conditori referamꝰ impensiꝰ:
odicis mane decursis sermo¬
nib: adeo abditam altitu
re. Si enĩm scoꝵ talis introitus est. et
uestibulum templi sic decorũ ẽ & spłẽ¬
didum. ut elegantia sue pulchritudi¬
nis ocłos nr̃e mentis irradiet: qualia
censenda sunt sc̃a scorum: Quis gͦ sit
ausꝰ impossibilia contrectare:. aut qͥs
intuebitur in effabilia÷ quoꝵ et uisus
ẽ. in accessibilis & ratio intellectus in¬
effabilis: Tamen qm apud iustũ iudicẽ
& ꝓsolo studio meliorum incontẽptibi¬
lis merces ẽ deputata: minime nos pi¬
geat explorare. Nam qͣmuis multum
dignitate huiꝰ cemodi ab ẽẽ credamuR:
tamen si uoluntatẽ scͥpture sequamur.::
suffragante scõ sp̃u nec nos imꝓbabi¬
les iudicabimur: & nutu gratie cele¬
sti ᷤ edificationẽ aliqͣm conferemus ec¬

Expanded text:
admirationis, ut etiam velocissima mens admirationis, ut etiam velocissima mens inferior videatur his rebus quae in hoc mundo habentur exiguae, debitamque super omnibus laudem Conditori referamus impensius: Modicis mane decursis sermonibus, usque adeo abditam altitudre: si enim sanctorum talis introitus est, et vestibulum templi sic decorum et splendidum, ut elegantia suae pulchritudinis oculos nostrae mentis irradiet, qualia censenda sunt sancta sanctorum? Quis ergo sit ausus impossibilia contrectare; aut quis intuebitur ineffabilia, quorum et visus est inaccessibilis, et ratio intellectus ineffabilis? Tamen quoniam apud justum judicem, et pro solo studio meliorum, nos contemptibilis merces est deputata: minime nos pigeat explorare. Nam quamvis multum dignitate hujusmodi abesse credamur, tamen si voluntatem Scripturae sequamur, suffragante sancto Spiritu, nec nos improbabiles judicabimur, et nutu gratiae coelestis aedificationem aliquam conferemus Ec
Abbreviated transcription (Latin):
narunt: quintã qͣndam naturã corꝑiᷤᷤ
ut diximus. incęli syderumq substan¬
tia subẽẽ firmantes. Alius aut̃ quidã
de acriorib hec qͥdem que narrauimꝰ
cuncta destraxit: ꝓpͥum uͦ dogma
uisus ẽ comm̃dare. De quib si referre
singła maluerimꝰ: similem illis patie¬
mur errore. S eos asemet ipsis uicissim
deici relinquamꝰ : & om̃i illoꝵ contẽp¬
tione post posita.sequamur moysen
dicentẽ. in principio fecit ds̃ celum &
terr̃ã: conditorẽq optimum rerum sa¬
pientissime formatarũ glorificemꝰ. et
exuisibilium pulchritudine illu̾ qui
nimis optimꝰ est contemplemur: & ex
magnitudine corpoꝵ cͥcumscriptorũ
metiam᷑ illũ infinitum & maximum:
omnẽq cogitationẽ cordis humani sue
uirtutis amplitudine tͣnsgredientem.
Nam licet naturã creature minime com¬
p̾hendamꝰ : tam̃ id ipsũ qͦd tenuiter
nr̃o subicitur intellectui. tantũ habet

Expanded text:
narunt: quintam quamdam naturam corporis, narunt: quintam quamdam naturam corporis, ut diximus, in coeli siderumque substantiam subesse firmantes. Alius autem quidam de acrioribus, haec quidem quae narravimus cuncta destruxit, proprium vero dogma visus est commendare. De quibus si referre singula maluerimus, similem illis patiemur errorem. Sed eos a semetipsis vicissim dejici relinquamus, et omni illorum contentione postposita, sequamur Moysen dicentem: In principio fecit Deus coelum et terram, Conditoremque optimum rerum sapientissime formatarum glorificemus, et ex visibilium pulchritudine, illum qui nimis optimus est contemplemur. Et ex magnitudine corporum circumscriptorum metiamur illum infinitum, et maximum, omnemque cogitationem cordis humani suae virtutis amplitudine transgredientem. Nam licet creaturae naturam minime comprehendamus, tamen idipsum quod tenuiter nostro subjicitur intellectui, tantum habet
Abbreviated transcription (Latin):
tenere concordem: ut pote singłis partib
aliũ atq alium impetum habentib ex
natura nimioq labore: ꝗͣ composita suił.
in motu continent᷑ assiduo. Neq eni po¬
test una atq eade ratio reb inter se dis¬
similib atq repugnantib consonare:
cũ ea que leuiorib st̃ amica. grauiorib
contraria iudicent᷑. Nam cũ ad suꝑna
& celestia ꝓperamꝰ. pondere terreno de¬
pͥmim᷑: cum aut̃e adima de mergimur:
uim facimus igni. contra naturam suã.
eũ ꝑtrahentes inferius. Elementorum
autẽ distractio. inpardes ducta diu̾sas:
ruine causas & solutionis importat. Qđ
enĩ uolent̾a natura rectisante tẽptat᷑.
celerit dissipatur: ut pote singłis par¬
tibus ꝑ qͣs moles constructa subsistit.
ad suum pͥncipium redeuntib ꝓpter
harum gͥ opinionũ necessitates. secta pͥo¬
rũ philosophorum hi qͥ postea successe¬
re recisa. ꝓͥas assertiones subicere festi-¬

Expanded text:
tenere concordem, ut pote singulis partibus, tenere concordem, ut pote singulis partibus, alium atque alium impetum habentibus ex natura, nimioque labore quae composita sunt, in motu continentur assiduo. Neque enim potest una atque eadem ratio, rebus inter se dissimilibus ac repugnantibus consonare: cum ea quae levioribus sunt amica, gravioribus contraria judicentur. Nam cum ad superna et coelestia properamus, pondere terreno deprimimur. Cum autem ad ima demergimur, vim facimus igni, contra naturam suam eum pertrahentes inferius. Elementorum autem distractio in partes ducta diversas ruinae causas et solutionis importat. Quod enim violenter natura recusante tentatur, celeriter dissipatur: ut pote singulis partibus per quas moles constructa subsistit, ad suum principium redeuntibus. Propter harum igitur opinionum necessitates, secta priorum philosophorum, hi qui postea successere rescissa, proprias assertiones subjicere festi
Abbreviated transcription (Latin):
putatur ẽẽ: nichilominꝰ etiam reliqͣrum
portionũ ꝑmixtiones amplecti. Nonnul¬
li autẽ huiꝰ modi opinione contempta:
quintã qͣndam naturã incęli composi¬
tione ꝓpͥo comm̃tati arbitrio subiunxe
runt. Quib uidet᷑ corpus ethereu᷑ non
aer ẽẽ. ñ terra. ñ aqua nͦ ignis. nec aliud
penitꝰ eo quod simplex ẽẽ credatur: ob
uiora sursum semꝑ intendunt: graui¬
ora uͦ deorsum labuntur. S nec suꝑior
aut inferior pars telluris u̾tibili mo¬
tu: id ẽ om̃io uel directũ erga circuli
rotunditatem continent interuallum.
Quorũ autem naturales motus mutari
solent: eoꝵ etiam qualitates ipsas mu¬
tabiles ẽẽ necesse ẽ Licet nec de illis pͥn¬
cipalib corporib que uocantur elem̃¬
ta. possibile nobis est credere celum
fuisse compositũ: qm̃ ea que exdiuersa
materia construuntur. minime sͥ conue¬
niunt. nec possunt sine ui aliqua motũ

Expanded text:
putatur esse, nihilominus etiam reliquarum putatur esse, nihilominus etiam reliquarum portionum permixtiones amplectitur. Nonnulli autem, hujusmodi opinione contempta, quintam quamdam naturam, in coeli compositione prorunt: quibus videtur corpus aethereum, non aer esse, non terra, non aqua, non ignis nec aliud penitus quod simplex esse credatur, ob quorum leviora sursum semper intendunt, graviora vero deorsum labuntur. Sed nec superior aut inferior pars telluris, vertibili motu, idem omnino vel directum, erga circuli rotunditatem continet intervallum. Quorum autem naturales motus mutari solent, eorum etiam qualitates ipsas mutabiles esse necesse est. Licet nec de illis principalibus corporibus, quae vocantur elementa, possibile nobis est credere coelum fuisse compositum: quoniam ea quae ex diversa materia construuntur, minime sibi conveniunt, nec possunt sine vi aliqua motum
Abbreviated transcription (Latin):
tissimum ẽ: qm familiare ẽ reb grauiᷤ.¬
simis ima semꝑ appetere. Ima autẽ
dicimus: medium totius mundi locu.
Non gͦ mireris. si nusquã tellus incli¬
natur ut pote mediam omniu᷑ sorti¬
ta sedem: in qua eam necesse est semp
stare: nullatenꝰq contra naturam de ꝓpͥis
finib summoueri. Horum gͥ si quid tibi ꝓ¬
babile uideatur ad sapientiam creatoris
qͥ hec ita disposuit: oportet te huiꝰ modi
transferre miractila. Neq em̃ minuecur
rerum dignitas maximarũ: si que sit eaꝵ
ratio detegamꝰ. Aut si secus euenerit: sĩ¬
plicitatem fidei potiorem cȩteris fieri
suadeo docum̃tis. De celo qͦq si eadem
dixeris ñ peccabis: licet philosophorũ
multiplex disputatio plurima suꝑ celi
natura disseruit. Quoꝵ alii compositũ
exquatuor asserunt elementis. ipsumq
ẽẽ inuisibilem. parte̾q habere telluris
ꝓpter insitam sͥ duriciemꝰ habere etiam
ignis societatẽ. ex quo quasi ꝑspicuum

Expanded text:
tissimum est: quoniam familiare est rebus gravistissimum est: quoniam familiare est rebus gravissimis ima semper appetere. Ima autem dicimus, medium totius mundi locum. Non ergo mireris, si nusquam se tellus inclinat, ut pote mediam omnium sortita sedem, in qua eam necesse est semper stare, nullatenusque contra naturam, de propriis finibus submoveri. Horum igitur si quid tibi probabile videatur, ad sapientiam creatoris, qui haec ita disposuit, oportet te hujusmodi transferre miracula. Neque enim minuetur rerum dignitas. maximarum, si quae sit earum ratio detegamus, aut si secus evenerit, simplicitatem fidei potiorem caeteris fieri suadeo documentis. 11. De coelo quoque si eadem dixeris non peccabis, licet philosophorum multiloquax disputatio plurimum super coeli natura disseruerit. Quorum alii compositum ex quatuor asserunt elementis, ipsumque esse invisibilem, partemque habere telluris, propter insitam sibi duritiem, habere etiam ignis societatem, ex quo quasi perspicuum
Abbreviated transcription (Latin):
manere ferant. qͦd iꝰ medio sita sit. & pa¬
rib undiq collectam spaciis ad summi¬
tatem usq nͨ habere quo magis ualeat
inclinari: & obhoc semꝑ insemet ipsa cõ¬
sistit. Impossibileq ẽẽ. ut eam ꝑaciatur
equalitas cͥcumdata ullum inuenire
momentũ: malium flectendi se locum.
Mediam autẽ regionẽ ñ fortuitu. uel sp̃o¬
te nec aliqua sorte quȩsitam tenere tel¬
lurem:s naturaliter necessarieq situi
eiꝰ ẽẽ decretam. Celesti enim corpore
ulteriore insuꝑiorib nacto sedem. qͣtu᷑¬
q inquiunt arbitramur pondera de
locis suꝑiorib adima descendere: in
medium congregant᷑ locum. Et meas
stationes totum deduci necesse ẽ corpꝰ.
inquas singłȩ partes coierant. Eͦd si la¬
pides & ligna cunctaq terrena semꝑ
ad inferiora pelluntur: ibi erit sine
dubio ꝓpͥa conuemensq: terre positio.
Si uͦ aliquid de leuiorib ex media regi¬
one mouebitur id ad suꝑna ferri cer¬

Expanded text:
ermanere. Ferunt enim quod in mundo sita sit, et paermanere. Ferunt enim quod in mundo sita sit, et paribus undique collecta spatiis, ad summitatem usque non habere, quo magis valeat inclinari, et ob hoc semper in semetipsa consistit, impossibileque esse, ut eam patiatur aequalitas circumdata, ullum invenire momentum, in alium flectendi se locum. Mediam autem regionem, non fortuito vel sponte: nec aliqua sorte quaesitam tenere tellurem: sed naturaliter necessarieque situi ejus esse decretam. Coelesti enim corpore, ulteriorem in superioribus nacto sedem; quaecunque, inquiunt, arbitramur pondera de locis summioribus ad ima descendere, in medium congregantur locum; et in eas stationes totum deduci necesse est corpus in quas singulae partes coierint. Quod si lapides et ligna, cunctaque terrena, semper ad inferiora pelluntur: ibi erit sine dubio propria conveniensque terrae positio. Si vero aliquid de levioribus ex media regione movebitur, id ad superna ferri cer
Abbreviated transcription (Latin):
q orbem terrȩ aquarũ. natura circum¬
fusa complectitur: Quomͦ gͦ cum sit
aqua flinda semꝑq ad declituora con¬
tendere soleat pendula ẽ. & inneutra
diffunditur partem. illud qͦq non re¬
putes: quia non minorem.s etiam ma¬
iorem difficultatẽ nobis ipsa tellus im-¬
portat: cum tando sui pondere librata
teneatur maere. S necesse ẽ. siue suꝑ
se ipsam locatam ẽẽ concesseris. siue
suꝑ aquas eam ferre dixerunꝰ. nusqͣm
conueniat: s contineri uirtute creatoris
om̃ia fateamur. Hȩc itaq nos oportet
et nobis ipsis suadere. & sciscitantib ubi
sit ampla et insustentabilis terre gra-¬
uitudo firmata respondere:dicentes.
quia terrȩ fines in manu sũt dĩ. Hoc
nichil omnino uel nobis ad credendũ
cõmodius: uel auscultantib utilius po¬
terit inueniri: Licet quidã de phisicis
philosophis tali quadã dispositione
commentent᷑. terramq immobilem ꝑ¬

Expanded text:
que orbem terrae, aquarum natura circumque orbem terrae, aquarum natura circumfusa complectitur? Quomodo ergo cum sit aqua fluida, semperque ac decliviora contendere soleat, pendula est, et in neutram diffunditur partem? Illud quoque non reputas, quia non minorem, sed etiam majorem difficultatem nobis ipsa tellus importat, cum tanto sui pondere librata teneatur in aere. Sed necesse est, sive super se ipsam locatam esse concesseris, sive super aquas eam ferri dixerimus: nusquam conveniet, sed contineri virtute creatoris omnia fateamur. Haec itaque nos oportet, et nobis ipsis suadere, et sciscitantibus ubi sit ampla, et insustentabilis terrae gravitudo firmata, respondere, dicentes: Quia terrae fines in manu sunt Dei . Hoc nihilominus, vel nobis ad credendum commodius, vel auscultantibus utilius poterit inveniri. 10. Licet quidam de physicis philosophis tali quadam dispositione commententur terram immobilem p
Abbreviated transcription (Latin):
ris. quod terram ꝓhibeat adima descen¬
dere cogitare debebis illud qͦq ipsum si¬
mili fundatuͦ repagulo. qͦd nonsinat infe¬
rius decidere. que portantur. Hinc qͦ ipsi
siqͥd confingentes potuerimꝰ opponere:
denuo aliud subẽe munimen necessaria
discussura ẽ mens. Et ita ininfinitum co¬
gitatione ducem᷑: semꝑ his que inueni¬
untur firmamͣtis. alia noua querentes.
Et qͣnto longius sermone ꝓgredimuꝵ:
tantomagis uirtutẽ substentatͥcem t̾re
suꝑ ducere compellem᷑: que simul omia
quȩ suꝑiecta st ualeat sustentare. ꝓpte¬
rea inquisitioni metas debebis impon̾ẽ:
ne qͣnq curiositati tue nimis incompre¬
hensibilia ꝑtractanti u̾bum iob indea¬
tur obsistere: & interrogeris suꝑ qͥd eir¬
culi eiꝰ infixi st̃. S & si unquam inpsal¬
mo audieris ego confirmaui colũpnaᷤ
eiꝰ: compositoriam ꝓfecto uirtutem.
eiꝰ columpnas intellige. Quod autem di
aliud scilicet significat. qͣm quia undi¬

Expanded text:
ris, quod terram prohibeat ad ima descenris, quod terram prohibeat ad ima descendere: cogitare debebis illud quoque ipsum simili fundatum repagulo, quod non sinat inferius decidere quae portantur. Huic quoque ipsi, si quid confingentes potuerimus opponere, denuo aliud subesse munimen: necessario discursura est mens, et ita in infinitum cogitatione ducemur, semper his quae inveniuntur firmamentis, alia nova quaerentes. Et quanto longius sermone progredimur, tanto magis virtutem sustentatricem terrae superducere compellemur: quae simul omnia quae superjecta sunt valeat sustentare. Propterea disquisitioni metas debebis imponere: ne quandoque curiositati tuae, nimis incomprehensibilia pertractancti, verbum Job videatur obsistere, et interrogeris super quid circuli ejus infixi sunt . Sed et si unquam in psalmo audieris: Ego confirmavi columnas ejus , compositoriam profecto virtutem ejus, columnas intellige. Quod autem dicaliud scilicet significat, quam quia undi
Abbreviated transcription (Latin):
nichil erit penitus. qđ delluri subiace¬
at: hec gͥ omittentes: nec illud hortam᷑
inquiri.suꝑ quid sit terra firmata.
Torquebatur enĩ mens: ad nullũ certũ
exitum ꝑueniente discursionis in¬
dagine. Siue enĩ dixeris aerem eius
subesse fundamini: ꝓfecto deficies co¬
gitando queadmodum liquida & dif¬
fusa natura tanto pondere dep̃ssa sub¬
sistit. ac ñ potius labitur undiq terre
diffugiens densitate᷑: ac semꝑ eminen¬
tior compͥmente consistens. Ed si aquã
ꝓposueris terrene stabilitati ẽe subditã:
nichilominꝰ ꝑcunctari necesse ẽ. quomͦ
moles tam grauis & spissa minime sub
aqua demergit᷑: s ab infirmiore nat᷑a
suꝑiectio tanti ponderis ststentat᷑. Si
quidẽ ipsius etiam aque fundamenta¬
querenda st̃ & iterum deficiendũ ẽ. eum
inuenire uolueris qͦ fulcimine resisten¬
te. fundꝰ ultimꝰ continetur: Sin autem
aliud quoddam ualidius ẽẽ corpꝰ induxe¬

Expanded text:
nihil erit penitus quod telluri subjacenihil erit penitus quod telluri subjaceat. Haec igitur omittentes, nec illud hortamur inquiri, super quid sit terra firmata. Torquebitur enim mens ad nullum certum exitum perveniente discursionis indagine. Sive enim aerem dixeris ejus subesse fundamini: profecto deficies cogitando, quemadmodum liquida et diffusa natura, tanto pondere depressa substitit ac non potius labitur: undique terrae diffugiens densitatem, ac semper eminentior cum premente consistens. Quod si aquam posueris terrenae stabilitati esse subditam, nihilominus percunctari necesse est, quomodo moles tam gravis et spissa, minime sub aqua demergitur, sed ab infirmiore natura, superjectio tanti ponderis sustentatur. Si quidem ipsius etiam aquae fundamentaquaerenda sunt, et iterum deficiendum est cum invenire volueris quo fulcimine resistente fundus ultimus continetur. 9. Sin autem aliud quoddam validius esse corpus induxe
Abbreviated transcription (Latin):
tentisimus his que retulit ysaias:
qͥ uerbis usus simplicib sufficientem
nobis de eo prebuit intellectum dicen
Qͥ firmauit celum. suꝑ fumum. Id est qͥ
minime fortem crassamq naturam in
celiscompositione substituit. Descemate
etiam eiꝰ satis ab eo dictum ẽ: cum glo¬
rificatione dĩ. Qui stabilit celum.c
ut cameram. E adem etiam deterra sen-¬
tiri suademus: minime indelicet discu¬
tientes qualis sit eius substantia: nec
conficere nos cogitationib ꝑscrutante ᷤᷤ
quid ei subiaceat: nec scrutari naturã.
qualitatib uacuam & informem. S tan¬
tum nos scire conuent qͥa omnia que
erga t̾ram uidemꝰ ad hoc solu̾ ut ẽẽnt
ordinata st̃ quib reb substantia com¬
pleretur. Itaq ad nullum ꝑuemies ter¬
minum: si singłas eiꝰ qualitates ꝑsequi
sermone temptaueris. Si emiͦ discreueriˢ
eiꝰ rigorem. frigiditate̾. grauitudinem.
densitatem: et eas qualitates que sapo¬
re gustatus comp̾hensibiles habentur:

Expanded text:
tenti simus his quae retulit Isaias, tenti simus his quae retulit Isaias, qui verbis usus simplicibus sufficientem nobis de eo perhibuit intellectum dicens: Qui firmavit coelum sicut fumum , id est qui minime fortem crassamque naturam in coeli compositione substituit. De schemate etiam ejus satis ab eo dictum est, cum glorificatione Dei. Quis stabilivit coelum, ut cameram ? Eadem etiam de terra sentiri suademus: minime videlicet discutientes qualis sit ejus substantia, nec conficere nos cogitationibus perscrutantes quid ei subjaceat, nec scrutari naturam qualitatibus vacuam et informem, sed tantum scire nos convenit, quia omnia quae erga terram videmus, ad hoc solum ut essent ordinata sunt, quibus rebus substantia compleretur. Itaque ad nullum pervenies terminum, si singulas ejus qualitates persequi sermone tentaveris. Si enim discreveris ejus nigrorem, frigiditatem, gravitudinem, densitatem, et eas qualitates quae sapore gustus comprehensibiles habentur,
Abbreviated transcription (Latin):
celum sortitum ẽ: terra uͦ habetur infe¬
rior. obhoc qͥa que leuiora st̃ feruntur
ad celum: que autẽ grauia sc̃ deuehun¬
tur ad terram. contraria autẽ sͥ sunt su¬
ꝑna & ĩferna: quid dicenduͦ ẽ. nisi quia
ille qͥ res disiunctissimas p̾cepti socie¬
tate comiunxit etiã ea qͦ medius utriꝰq
elemͣti locus amplectitur. stio dispensa¬
uit arbitrioͦ Non gͦ queras de singłis
rationem: s illa qͦq quȩ silentio script᷑a
p̾teriit: exhis que relata stͣ debebis adu̾¬
tere. In pͥncipio fecit ds̃ celum. & terrã.
Igitur terrena substantia et inqͥsitio
singłorũ que nr̃is sensib exposita st̃.
tam longum nobis faciunt narratio¬
nis affatum: ut multo plures sermo¬
nes inhuiꝰ modi examinatione disse¬
rendi sint qͣm inceteris om̃ib quȩ ex¬
plicari possibile ẽ. de qua re: nulla pe¬
nitus commoditas edificandȩ confer¬
tur eccl̃iȩ. S suꝑ celi quidẽ natura cõ¬

Expanded text:
coelum sortitum est, terra vero habetur infecoelum sortitum est, terra vero habetur inferior; ob hoc quia quae leviora sunt feruntur ad coelum, quae autem gravia sunt devehuntur ad terram. Contraria autem sibi sunt inferna et superna. Quid dicendum est, nisi quia ille qui res disjunctissimas praecepti societate conjunxit, etiam ea quae medius utriusque elementi locus amplectitur, suo dispensavit arbitrio? Non ergo quaeras de singulis rationem, sed illa quoque quae silentio Scriptura praeteriit, ex his quae relata sunt debebis advertere. 8. In principio fecit Deus coelum et terram. Igitur terrena substantia, et inquisitio singulorum quae nostris sensibus exposita sunt, tam longum nobis faciunt narrationis affatum, ut multo plures sermones in hujusmodi examinatione disserendi sint, quam in caeteris omnibus quae explicari possibile est. De qua re nulla penitus commoditas aedificandae confertur Ecclesiae, sed super coeli quidem natura con
Abbreviated transcription (Latin):
elementis omniũ substantiam designat
exstructam: celo qͥdem pͥmlegia digni¬
ora contribuens: terram uͦ sccło inere¬
aturarũ loco constituens. Etsi quid e¬
aliud medium: cũ pͥncipalib istis una
ꝑfeccum ẽ. Ita qͣmuis nichil de aere. uł
igne. uel aqua dictum sit: te tamen
prudentia ꝓpͥa necesse est intelligere.
Pͥmo quidẽ: quia omina in om̃ib sunt
ꝑmixta. Siquidẽ aquam. & aerem. & ig¬
nem. terrȩ coherere: certissimum ẽ. Nã
& exferro et ex lapidib ignis ꝑfricatio¬
nem solet excuti: quȩ utiq de tellure naᷤ¬
cunt᷑. Et ẽ mirum. quomͦ dum in memo¬
ratis abstrusa ẽ flamma corporib. ha¬
fuerat custodita. Aquaru qͦq naturam
uenis sub eẽ terrarũ: fossores indicant
pudeorũ. Quib etiam aerem ẽẽ ꝑmixtũ.
ex eo cognoscere possumꝰ. quod cum fu¬
erit humectata tellus & temꝑiem solis
acceꝑerit: mox uapores exalat largis¬
simos. Deinde si naturalit᷑ sedem suꝑiorẽ

Expanded text:
elementis, omnium substantiam designat exstructam: coelo quidem privilegia digniora contribuens, terram vero in secundo creaturarum loco constituens; et si quid alius est medium, cum principalibus istis una perfectum est. Ita quamvis nihil de aere, vel igne, vel aqua dictum sit: te tamen prudentia propria necesse est intelligere. Primo quidem, quia omnia in omnibus sunt permixta. Siquidem aquam, et aerem, et ignem terrae cohaerere certissimum est: nam et ex ferro et ex lapidibus ignis per fricationem solet excuti: quae utique de tellure nascuntur. Et est mirum quomodo dum in memoratis abstrusa est flamma, corporibus hafuerat custodita. Aquarum quoque naturam venis subesse terrarum fossores indicant puteorum: quibus etiam aerem esso permixtum ex eo cognoscere possumus, quod cum fuerit humectata tellus, et temperiem solis acceperit, mox vapores exhalat largissimos. Deinde si naturaliter sedem superiorem