comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Udiui quosdam cum apud bea¬
titudinẽ tuam controuersias
siue de fide suie de aliis nestio
quibus quęstionibꝰ commoue-¬
rent: etiam mei nominis fe-¬
cisse mentionem. Et tua qui¬
dem scitas. uelut ab ipsis incunabu¬
lis ꝑ eccłiasticȩ traditionis regulã insti¬
tuta: de absente sibiq bene &. in fide
& in caritate di cognito. calumnian.¬
tibus non accõmodauit auditum.
Ad me tamen qm̃ appetitȩ existima¬
tionis meȩ fama ꝑuenit. ȩquũ pu¬
taui: ut qm̃ ipse post triginta fere
annos parentibus redditus sum. &.
durum satis atq in humanum erat.
si tam cito desererem eos quos tam
tarde reuiseram. simul &. quia tam
longi itineris labor fragiliorem me
reddiderat ad iterandos labores: litte¬
ris meis satis facitẽ beatitu dini tuȩ.
non ut de scã mente tua quȩ uelut
quoddam di sacrarium aliquid iniquũ
non recipit. maculam suspitionis ab¬
stergerẽ: sed ut ȩmulis aduersum me
forte oblatrantibus baculum quend̾a

Expanded text:
udivi quosdam, cum apud Beatitudinem tuam controversias, sive de fide, sive de aliis nescio quibus quaestionibus commoverent, etiam mei nominis fecisse mentionem. Et tua quidem Sanctitas velut ab ipsis incunabulis per Ecclesiasticae traditionis regulas instituta, de absente sibique bene et in fide, et in caritate Dei cognito, calumniantibus non accommodavit auditum. Ad me tamen quoniam appetitae existimationis meae fama pervenit, aequum putavi, ut quoniam ipse post triginta fere annos parentibus redditus sum, et durum satis atque inhumanum erat, si tam cito desererem eos, quos tam tarde reviseram: simul et quia tam longi itineris labor fragiliorem me reddit ad iterandos labores literis meis satisfacerem Beatitudini tuae, non ut de sancta mente tua, quae velut quoddam Dei sacrarium aliquid iniquum non recipit Al., recepit, maculam suspicionis abstergerem, sed ut aemulis 404 adversum me forte oblatrantibus, baculum quemdam
Abbreviated transcription (Latin):
dibus duxi indignum. quia here¬
ticoꝵ fraudulentias ꝙ ꝑiuria aꝑ¬
to sermone descripsi: quid adte qui
& catholicum ꝙ ueracẽ ẽẽ te iactas.
qui libentius me accusas quam te
defendis: Num mea defensio accu-¬
satio tua ẽ. aut aliter orthodoxus
eẽ non poteris nisi me hereticum
comꝓbaris: Quid tibi ꝓdest sõtie¬
tas mea : Aut quȩ ẽ ista prudentia.
Accusatꝰ ab aliis. accusas alium.
Ab alio appeteris: & illi tergum ob¬
uertens. quiescentẽ. ꝓuocas contra

Expanded text:
dibus duxi indignum? quia haeredibus duxi indignum? quia haereticorum fraudulentias et perjuria aperto sermone descripsi? Quid ad te, qui et catholicum et veracem te esse jactas, qui libentius me accusas quam te defendis? Num mea defensio, accusatio tua est? Aut aliter orthodoxus esse non poteris, nisi me haereticum comprobaveris? Quid tibi prodest societas mea? Aut quae est ista prudentia? Accusatus ab aliis, accusas alium. Ab alio appeteris; et illi tergum obvertens, quiescentem contra
Abbreviated transcription (Latin):
absq inuidia tui nominis respon¬
di criminibꝰ non criminatori. atq
ut me catholicum a te infamatus
ꝓbarem. in uectus sum in hereti-¬
cos: irasceris. furis. & luculentis¬
simos libros contra me cudis. Qͦs
cum legendos & cantandos om̃ibꝰ
tradidisses: certatim ad me de ita-¬
lia & urbe Roma atq dalmatia.
scripta uenerunt. quibus me lauda¬
tor pristinus ornasses p̾coniis. Fate¬
or. ilico ad obiecta respondi: & me
non esse hereticum totis uiribus
ꝓbare conatus sum. Misiq hosipsos
apologiȩ meȩ libros ad eos quos
tu uulneraueras: ut uenena tua.
nr̃a sequeretur antidotus. Obhanc
culpam mittis michi ꝙ priores
libros. & recentẽ epłam plenam in¬
uiriarum & criminum
Uid me uis facere bone amice:
Taceam: uidebor crimen agnosce¬
re. Loquar: terres me gladiis tuis.
ꝙ accusationem non iam ȩccłasticã
sed tribunalium cõminaris. Quid fe¬
ci. Quid commerui: In quo lesi: Qa
me negaui hereticum quia tuis lau-¬

Expanded text:
absque invidia tui nominis, responabsque invidia tui nominis, respondi criminibus, non criminatori: atque ut me catholicum a te infamatus probarem, invectus sum in haereticos; irasceris, furis, 539 et luculentissimos libros contra me cudis: quos quum legendos et cantandos omnibus tradidisses, certatim ad me de Italia, et urbe Roma, atque Dalmatia Scripta venerunt, quibus me laudator pristinus ornasses praeconiis. or, illico ad objecta respondi; et me non esse haereticum, totis viribus probare conatus sum. Misique hos ipsos Apologiae meae libros, ad eos quos tu vulneraveras; ut venena tua, nostra sequeretur antidotus. Ob hanc culpam mittis mihi et priores libros, et recentem epistolam, plenam injuriarum et criminum. Quid me vis facere, bone amice? Taceam? Videbor crimen agnoscere. Loquar? Terres me gladiis tuis, et accusationem non jam Ecclesiasticam, sed tribunalium comminaris. Quid feci? quid commerui? in quo te laesi? Quia me negavi haereticum? quia me tuis lau
Abbreviated transcription (Latin):
paradyso: ut a me secretam cõmo-¬
nitionem flagites. qu̾e publica
accusatione prosequeri.
t non te pudet accusationem
tuam apologiam uocare: quere¬
risq cur opponam clipeum
pugioni tuo. & tibi quasi religiosꝰ
ꝙ sanctulus ꝑsonam humilitatis
imponis & dicis. Si erraueram: qua-¬
re scribis aliis. ꝙ non meipsum re¬
darguis: Hoc ipsum in te retorque¬
bo. Quicquid enim me non fecisse
causaris. quare non ipse fecisti: Ue-¬
lut siquis pugnis aliquẽ calcibusq
collidens: si resistere uoluerit. dicat
ptum est ut me uerberes. oculũ
michi effodias: & si paululum me
tuarum strophas. ꝙ uulpetularũ
insidias quȩ habitant in parietinis:
de quibus & ierechiel loquitur.
quasi uulpes in deserto ꝓpħ̃ȩ tui
isrł. Ausculta quid feceris. Ita me
in tua prȩfatione laudasti. ut obice¬
rentur mͥ laudes tuȩi & nisi me
alienum tanto laudatore dixissẽ.
hereticus iudicarer. Post quam rep¬
puli crimina id est laudes tuas. &

Expanded text:
paradiso: ut a me secretam admoparadiso: ut a me secretam admonitionem flagites, quem publica accusatione persequeris; et non te pudet accusationem tuam Apologiam vocare? Quererisque cur opponam clypeum pugioni tuo, et tibi quasi religiosulus et sanctulus personam humilitatis imponis et dicis: « Si erraveram, quare scribis aliis, et non meipsum redarguis? » Hoc ipsum in te retorquebo: Quidquid enim me non fecisse causaris, quare non ipse fecisti? Velut si quis pugnis aliquem calcibusque collidens, si resistere voluerit, dicat ptum est, ut me verberes; oculum mihi effodias; et si paululum me tuarum strophas, et vulpecularum insidias, quae habitant in parietinis, de quibus Ezechiel loquitur: Quasi vulpes in deserto Prophetae tui, Israel ? Ausculta quid feceris. Ita me in tua Praefatione laudasti, ut objicerentur mihi laudes tuae, et nisi me alienum a tanto laudatore dixissem, haereticus judicarer. Postquam repuli crimina, id est laudes tuas, et
Abbreviated transcription (Latin):
sit. emptio prȩtũ annuntiatio. Et re¬
festinante eo qui a te remeabat. Sor¬
didissimȩ ȩlocutionis perisologiã.
Tantum sensibus respondebo: ꝙ te in¬
om̃ibus nequa qũa soloecistam aut bar¬
barum: sed mendacem. subdolum. im
me commoneas & emendatũ uelis.
ne cȩderis scandalum facias. ꝙ aliis
furentibus iugulentur alii: cur libͦs
contra me scribis ad alios.ꝙ. legen¬
dos ꝑ satellites tuos toto orbe disꝑ¬
gis. ybi est syllogismus tuus. quo
me irretire conaris. & loqueris:
Quem in hoc magister optime em̃¬
dare cupiebas: Si illos ad quos
scribis. nichil deliquerant. Si me
quem arguis. non ad me scripseras.
Et ego tibi tuis respondebo sermoni-¬
bus. Que emendare cupiebas ma-¬
gister indocte: Eosne qui non pecca¬
uerant: an me ad quem ñ scripseras:
Brutos putas esse lectores. ꝙ om̃s
non intelligere prudentiã tuam.
immo malitiam. qua & serpens
prudentior fuit cunctis bestiis in

Expanded text:
sit; emptio pretii annumeratio: et resit; emptio pretii annumeratio: et refestinante eo, qui ad te remeabat, sordidissimae elocutionis περισσολογίᾳ. Tantum sensibus respondebo; et te nequaquam soloecistam, ac barbarum, sed 538 mendacem, subdolum, impme commoneas, et emendatum velis, ne caeteris scandalum facias, et aliis furentibus, jugulentur alii: cur libros contra me scribis ad alios, et legendos per satellites tuos toto orbe dispergis? Ubi est syllogismus tuus, quo me irretire conaris, et loqueris? « Quem in hoc, magister optime, emendare cupiebas? si illos, ad quos scribis, nihil deliquerant; si me quem arguis, non ad me scripseras. » Et ego tuis respondebo tibi sermonibus: Quem emendare cupiebas, magister indocte? eosne, qui non peccaverant? an me, ad quem non scripseras? Brutos putas esse lectores, et omnes non intelligere prudentiam tuam, immo malitiam, qua et serpens prudentior fuit cunctis bestiis in
Abbreviated transcription (Latin):
suspicarer eum aliquid meoꝵ ꝓlatu¬
rum ẽẽ uitioꝵ: subito intulit:. nte
biduum michi quã ꝓficisceretur ha¬
rum baiulus: in manus uenerunt
quȩ in me declamasti. Ubi est ergo
quod minaris ꝙ dicis. quomodo
donandus es uema si erraueris: ꝙ
non ꝑpetuo pudoris silentio conte¬
gendus: Nisi forte. ꝓ angustia tem¬
poris non potusti ea in ordine dige¬
rere. Aut aliquem de eruditis con¬
ducturus eras. qui in opusculis
meis gemmarum ȩloquentiȩ tuȩ
ornamenta ꝑquireret.
ypra scripsisti. gratis a me missum
gno cuperes comparatum: & nunc
humilitatis prestigiis loqueris. Imi
ad te remeabat. malui paucis ad
te quam ad alios ꝓ tuis maledictis
latius scribere.
t interim audacter fruitor imꝑi¬
tia tua. Semel enim confessus es di-¬
cens. Suꝑflua tibi responsio fuit
in paucis: quȩ ꝓfessa nobis habet᷑
in om̃ibus. Nec reprehendam quod
comparatum codicem pempto po¬
sueris: cum comparatio ȩqualium

Expanded text:
suspicarer eum aliquid meorum prolatususpicarer eum aliquid meorum prolaturum esse vitiorum, subito intulit: « Ante biduum mihi, quam proficisceretur harum bajulus, in manus venerunt, quae in me declamasti. » Ubi est ergo, quod minaris, et dicis, « Quomodo donandus es venia, si erraveris, et non perpetuo pudoris silentio contegendus? » Nisi forte prae angustia temporis potuisti ea in ordinem digerere: aut aliquem de cruditis conducturus eras, qui in opusculis meis gemmarum eloquentiae tuae ornamenta perquireret. Supra scripsisti: « Gratis a me missum gno cuperes comparatum, et nunc humilitatis praestigiis loqueris. Imitad te remeabat, malui paucis ad te, quam ad alios pro tuis maledictis latius scribere. Et interim audac ter frueris imperitia tua. Semel enim confessus es, dicens: « Superflua tibi reprehensio fuit in paucis, quae professa nobis habetur in omnibus. » Nec reprehendam, quod comparatum codicem, pro empto posueris: cum comparatio aequalium
Abbreviated transcription (Latin):
traaio catoc̃. ꝓcacitatẽ disertitudi¬
nem ꝙͣ maledicere om̃ibꝰ bonȩ consci-¬
endiȩ signum arbitraris.
ec tibi ut dicis ferulas adhibeo. neq
men ȩloquentiȩ tuȩ atq doctrinȩ õs
tractatores ferre non possumus. &
ingenii acumine prȩstringis oculos
nr̃os. intantum ut om̃s tuos inuidos
putes: certatim opprimere te cupimꝰ.
nisi semel in scribendo obtinueris prin-¬
cipatum. ꝙ& in eloquentiȩ arce steteris:
cunctis nobis qui aliquid scire uolu-¬
mus. muttire non liceat:
Go philosophus. Rethor. Grãmaticꝰ
dialecticus. Hebreus. Grecus. latinꝰ.
trilinguis. Hoc modo & tu bilingius
eris: qui tantam habes grȩci latiniq
sermonis scientiam. ut ꝙ grȩci te la-¬
tinum. & latim grecum putent: ꝙ
contra tantarum artrum uirum au¬
deas dicere. Tu qui tot disciplinarum
oculis uigilas: quomodo uenia donan¬
dus es si erraueris. & non ꝑpetuo
pudoris silentio contegendꝰ Quod
cum legissem. & me putarẽ alicubi

Expanded text:
tus , procacitatem, disertitudinem, et maledicere omnibus, bonae conscientiae signum arbitraris. Nec tibi, ut dicis, ferulas adhibeo, neque men eloquentiae tuae, atque doctrinae omnes tractatores ferre non possumus, et ingenii acumine perstringis oculos nostros, intantum ut omnes 537 tuos invidos putes, certatim opprimere te cupimus: ne si semel in scribendo obtinueris principatum, et in eloquentiae arce steteris, cunctis nobis qui aliquid scire volumus, mutire non liceat. Ego philosophus, rhetor, grammaticus, dialecticus, Hebraeus, Graecus, Latinus, trilinguis. Hoc modo et tu bilinguis eris, qui tantam habes Graeci Latinique sermonis scientiam, ut et Graeci te Latinum, et Latini te Graecum putent: et contra tantarum artium virum audeas dicere: « Tu qui tot disciplinarum oculis vigilas, quomodo venia donandus es, si erraveris, et non perpetuo pudoris silentio contegendus? » Quod cum legissem, et me putarem alicubi
Abbreviated transcription (Latin):
dem ingeram. De tuo codice qua¬
si pamphili exemplar accepimus.
Credidi xp̃iano. credidi monacho.
ñ o putaui tantum sceleris a te pos¬
se confingi. Postea uͦ ꝑ interprȩta-¬
tionem tuam quȩstione contra ori-¬
genem toto orbe cõmota. in quȩ¬
rendis exemplaribus diligentior
fui: & in cęsariensi bibliotheca sex¬
eusebii uolumina repperi. atoo-¬

Expanded text:
dem ingeram. De tuo codice quadem ingeram. De tuo codice quasi Pamphili exemplar accepimus. Credidi Christiano, et credidi monacho: non putavi tantum sceleris a te posse confingi. Postea vero per interpretationem tuam, quaestione contra Origenem toto orbe commota, in quaerendis exemplaribus diligentior fui, et in Caesariensi Bibliotheca Eusebii sex volumina reperi
Abbreviated transcription (Latin):
solum sc̃arum interprȩtes scri-¬
pturarum. sed secularium quoq
litterarum explanatores faciunt
tam latinȩ linguȩ qũa grecȩ.
Tu in libris periarxon id ipsum
obtendere non potes. Arguet te¬
enim prȩfaciuntula tua: in qua
polliceris. detruncatis malis &
quȩ ab hereticis addita fuerant.
optima remansisse: ut quicquid
ibi uel bonum siue malum dixe¬
ris. iam non ei impudetur quem
trans fers. sed tibi qui interp̃tatꝰ
es. Nisi forte hereticoꝵ errores
emendare debueris: ꝙ origenis ma¬
la ꝓferre in medium. Sed de hoc
quia nos remittis ad codicẽ: ante
tibi respondimus. quam tua scri¬
pta legeremy.
sa ut ty scribis sed ridicula mͥ
forte res accidit: ut postqu̾ã euse¬
bii asseruerim illum esse non pam¬
phili. ad extremum dixerim etiã¬
me ante annos plurimos hoc pu¬
tasse quod pamphili fuerit. & a de
exemplar huius uoluminis mu¬
tuatum. Uide quantum timeam
cachinnos tuos: ut etiam nunc ea¬

Expanded text:
solum sanctarum interpretes Scrisolum sanctarum interpretes Scripturarum, sed saecularium quoque litterarum, explanatores faciunt, tam Latinae linguae, quam Graecae. Tu in libris περὶ Ἀρχῶν, idipsum obtendere non potes. Arguet enim te Praefatiuncula tua, in qua polliceris, detruncatis malis, et quae ab haereticis addita fuerant, optima remansisse: ut quidquid ibi vel bonum, vel malum dixeris, jam non ei imputetur, quem transfers, sed tibi qui interpretatus es; nisi forte haereticorum errores emendare debueras, et Origenis mala proferre in medium. Sed de hoc, quia nos remittis ad codicem, ante tibi respondimus, quam tua scripta legeremus.sa, ut tu scribis, sed ridicula mihi forte res accidit, ut postquam Eusebii asseruerim esse, non Pamphili, ad extremum dixerim, etiam me annos plurimos hoc putasse, quod Pamphili fuerit, et a te exemplar hujus voluminis mutuatum. Vide quantum timeam cachinnos tuos, ut etiam nunc ea
Abbreviated transcription (Latin):
uoraginibus uitioꝵ inciditur.
Tam aꝑtum temporis mendaciũ
est: ut non dicam respondere. sed
legere biduo mea scripta non oc-¬
curreris. Ex quo apparet te illam
ȩpłam aut pluribus scripsisse¬
diebus ut stili ipsius elegantia
ꝓbat: aut si tumultuaria dictatio
est. numium te esse negligentẽ. qͥ
cum ex tempore talis sis. meditatus
deterior fuerue.
quȩ ego prius latino sermone
transtulerim. non satis intelligo
quid uelis dicere nisi forte adhuc
commentarios ad ephesios crimi¬
naris. ꝙ quasi nichil tibi suꝑ hoc
responsum sid obduras frontis
impudentiam. nec auribus obdu-¬
ratis uoces recipis incantantis.
Nos in cõmentariis ꝙ illis & aliis.
q̃ nrãm & aliorum sententias ex¬
plicauimus: aꝑte confitentes quȩ
sint heretica. quȩ catholica.
ic est enim cõmentarioꝵ mos. &
explanantium regula: ut opinio¬
nes in expositione uarias ꝑse-¬
quant᷑. & quid uel sibi uel aliis
uideatur edisserant. Et hoc ñ

Expanded text:
voraginibus vitiorum inciditur. voraginibus vitiorum inciditur. Tam apertum temporis mendacium est, ut non dicam respondere, sed legere biduo mea scripta non potueris. Ex quo apparet te illam epistolam, aut pluribus diebus scripsisse, ut styli ipsius elegantia probat: aut si tumultuaria dictio  Al. dictatio est, nimirum te esse negligentem, qui cum extemporalis talis sis, meditatus deterior fueris. quae ego prius Latino sermone transtulerim, non satis intelligo quid velis dicere: nisi forte adhuc Commentarios ad Ephesios criminaris, et quasi nihil tibi super hoc responsum sit, obduras frontis impudentiam; nec auribus obturatis, voces recipis incantantis. Nos in Commentariis, et illis et aliis, et 541 nostram et aliorum sententiam explicavimus, aperte confitentes quae sunt haeretica, quae catholica. Hic est enim Commentariorum mos, et explanantium regula, ut opiniones in expositione varias persequantur, et quod vel sibi, vel aliis videatur, edisserant. Et hoc non
Abbreviated transcription (Latin):
eadem defendamus: Ignosce michi
quod orioenis eruditionem & stu¬
dium scripturarum. anteqũa eius
heresim plenrus nossem. in iuiuenili
ȩtatȩ laudaui: & ego tibi dabo ue¬
niam quod apologiam libroꝵ eiꝰ
cano scripseris capite.
Nte biduum quam ad nos epłam
scriberes libellos meos in manus
tuas uenisse testaris: & idcirco non
habuisse spatium ex otio responden-¬
di. Alioquin si meditatus in nos.
paratusq dixisses: fulmina iacere
non crimina. uidereris. Et quis tͥ
credet homini ueracissimo. ut ne¬
gotiator orientalium mertium qui
ꝙ hinc deportata uendere necesse
habebat. & ibi emere quȩ huc rur¬
sus ad ueheret. biduo tantum aqͥ-¬
leiȩ fuerit. ut raptim & ex tẽpore
contra nos dictare epłam cogere¬
ris: Libri enim tui quos limasti
ꝑtriennium disertiores sunt: Ni¬
si forte non fuit in prȩsentiarum
qui tuas emendaret nemas: ꝙ
iccirco omne iter dictioniᷤ tuȩ
absq palladis arte salebris ꝙ

Expanded text:
eadem defendamus? Ignosce mihi, eadem defendamus? Ignosce mihi, quod Origenis eruditionem et studium Scripturarum, antequam ejus haeresim plenius nossem, in juvenili aetate laudavi; et ego tibi dabo veniam, quod Apologiam librorum ejus cano scripseris capite. 10. Ante biduum, quam ad nos Epistolam scriberes, libellos meos in manus tuas venisse testaris, et idcirco non habuisse spatium ex otio respondendi: alioqui si meditatus in nos paratusque dixisses, fulmina jacere, non crimina videreris. Et quis tibi credet homini veracissimo, ut negotiator orientalium mercium, qui et hinc deportata vendere necesse habebat, et ibi emere, quae huc rursus adveheret, biduum tantum Aquileiae fuerit, ut raptim et ex tempore contra nos dictare epistolam cogereris? Libri enim tui quos limasti per triennium, disertiores sunt? Nisi forte non fuit impraesentiarum, qui tuas emendaret naenias: et idcirco omne iter dictionis tuae, absque Palladis arte, salebris et
Abbreviated transcription (Latin):
ba respondere: & nisi tu ꝓuocares
semꝑ taciturum fuisse. Deniq noli
accusare: & ego cessabo defendert.
UE est enim audientium ȩdifica¬
tio duos senes inter se ꝓpter he¬
reticos digladiari: prȩsertim cum
ambo catholicos se uideri uelint:
Omittamus hereticoꝵ patrociniũ:
& nulla erit inter nos contentio. Co¬
dem feruore quo origenem ante
laudauimus: nuncͥ laudatum cum¬
toto orbe damnemus. Iungamus
dexteras. animos copulemus. ꝙ du
uimus iuuenes. emendemur senes.
Si fr̃ es: me gaude correctum. Si ami-¬
cus sum: de conuersione tua debeo
gratulari. Quam diu inter nos iur¬
gium fuerit: uidebimur fidem rectã
necessitate dicere non uoluntate. Ini-¬
micitiȩ nr̃e inuicem nobis tolluĩs
testimoniũ uerȩ pęnitentiȩ. Si unũ
credimus. si idem & uolumus q̾. no¬
lumus ex quo firmas nasci amiciti¬
as etiam catilina testatur. si hereti¬
cos pariter odimus. & ueterẽ ȩque
damnamus errorem: quid contra
nos tendimus. cum eadẽ obpugnemꝰ.

Expanded text:
 respondere; et nisi tu provocares, semper taciturum fuisse. Denique noli accusare, et ego cessabo defendere. Quae enim est audientium aedificatio, duos senes inter se propter haereticos digladiari: praesertim cum ambo Catholicos se videri velint? Omittamus haereticorum patrocinium, et nulla erit inter nos contentio. Eodem fervore quo Origenem ante laudavimus, nunc damnatum toto orbe damnemus. Jungamus dextras, animos copulemus: et duvimus juvenes, emendemur senes. Si frater es, me gaude correctum. Si amicus sum, de conversione tua debeo gratulari. 540 Quamdiu inter nos jurgium fuerit, videbimur rectam fidem necessitate ducere, non voluntate. Inimicitiae nostrae, invicem nobis tollunt testimonium verae poenitentiae. Si unum credimus, si idem et volumus et nolumus ex quo firmas nasci amicitias, etiam Catilina testatur, si haereticos pariter odimus, et veterem aeque damnamus errorem, quid contra nos tendimus, cum eadem oppugnemus,
Abbreviated transcription (Latin):
ergo legem: qui iuxta paulum non suꝑ¬
ficiem sed medullam eiꝰ introspicit. Non
audit legẽ. qui similis galathis exterio¬
rem tantum corticem sequit
criptum est enim. qm̃ abraham duos
filios habuit unum de ancilla. ꝙ unũ
de libera.Sed qui de ancilla scdm carnẽ

Expanded text:
ergo Legem, qui juxta Paulum non superergo Legem, qui juxta Paulum non superficiem, sed medullam ejus introspicit. Non audit Legem, qui similis Galatarum, exteriorem tantum corticem sequitur. Scriptum est enim, quoniam Abraham duos filios habuit, unum de ancilla et unum de libera. Sed qui de anci
Abbreviated transcription (Latin):
uerbis usus sum dicens. fr̃s obsecro uos.
et. filioli mei quos iterum parturio donec
formetur xp̃s in uobis: sed ego blandus
& lenis qui ad uos quasi pater locutꝰ
sum: ꝓ ea caritate qua filios meos pe¬
rire non patior et errare ꝑpetuo. uellem
nunc p̃sens ẽẽ si confessionis me uincula
non artarent. & blandam uocẽ in obiuir¬
gantis uerba mutare. Nec leuitatis est:
si nunc blandiar. nunc irascar. Impellit
me caritas: impellit me dolor. diuersis
affectibꝰ loqui. Nescio enĩ inquȩ pri.¬
mum uerba prorumpã. & quo uos
debeam sanare meditamine᷑ quia con¬
fundor in uobis. Dicite michi qui sub lege
uultis esse: legem non audistis: Notandũ
legem hic dictam esse geneseos hystoriã:
non ut uulgo estimant quȩ facienda st̃
quȩue uitanda: sed id totum quod de
abraham & eus uxoribꝰ liberisq contexi¬
tur. legem appellatã. Legimꝰ &. in alio
loco ppħas quoq legem uocari. Audit

Expanded text:
verbis usus sum, dicens: Fratres, obsecro vos. verbis usus sum, dicens: Fratres, obsecro vos. Et: Filioli mei, quos iterum parturio donec Christus formetur in vobis; sed ego blandus et lenis, qui ad vos quasi pater locutus sum, pro ea charitate qua filios meos perire non patior et errare perpetuo, vellem nunc praesens esse si confessionis me vincula non arctarent, et blandam vocem in objurgantis verba mutare. Nec levitatis est, si nunc 469 blandiar, nunc irascar; impellit me charitas, impellit me dolor, diversis affectibus loqui. Nescio enim in quae primum verba prorumpam, et quo vos debeam sanare medicamine, quia confundor in vobis. Dicite mihi qui sub Lege vultis esse, Legem non audistis? Notandum Legem hic dictam esse Geneseos historiam, non ut vulgo aestimant, quae facienda sint, quaeve vitanda, sed totum quod de Abraham, et ejus uxoribus liberisque contexitur, legem appellatam . Legimus et in alio loco, Prophetas quoque Legem vocari. Audit
Abbreviated transcription (Latin):
indigere doctrina. alia uia debere salua¬
ri. non illa qua primum ad xp̃i fidem
fuerant de gentilitate transducti. & cõ¬
pellitur dicere. uellem esse nunc apud uoᷤ.
quit uideo me ꝓdesse si eadẽ loquar.
quȩ prius locutus sum. Propter quod
ignorans quid agam. & indiuersa distra¬
ctus. laceror: confundor atq dilanior.
& quomͦ medici cum um artis suę in
primo uiderint non ualere medicamine
transeunt ad aliud. & tandui experiunt᷑
quid ꝓsit e pluribꝰ donec ꝑueniant ad
curationem. ut quod ꝑmollitiem ali¬
cuius emplastri nequaquam sanari ua¬
luit. mordaciori puluere & austeriori
curatione sanetur: ita ego quia confun¬
dor in uobis & ignoratione huc atq il¬
luc distrahor. uellem litterarum uocem
p̃sens de meo ore ꝓferre. ut uos solito sẽ¬
irascentis resonare clamorẽ. & dolorem pe¬
ctoris apicibus explicare. Potest autẽ ꝙ sim¬
plicius intelligi. Blandis apud uos modo

Expanded text:
indigere doctrina, alia via debere salvaindigere doctrina, alia via debere salvari, non illa qua primum ad Christi fidem fuerant de gentilitate transducti: et compellitur dicere: Vellem nunc esse apud vos, quit, video me prodesse, si ea loquar quae prius locutus sum, propter quod ignorans quid agam, et in diversa distractus, laceror, confundor atque dilanior. Et quomodo medici cum vim artis suae in primo viderint non valere medicamine, transeunt ad aliud, et tamdiu experiuntur quid prosit e pluribus, donec perveniant ad curationem: ut quod per mollitiem alicujus emplastri nequaquam sanari valuit, mordaciori pulvere, et austeriori curatione sanetur: ita et ego quia confundor in vobis, et ignorantia huc atque illuc distrahor, vellem litterarum vocem praesens de meo ore proferre, ut vos solito sevirascentis resonare clamorem, et dolorem pectoris apicibus explicare. Potest autem et simplicius intelligi: Blandis apud vos modo
Abbreviated transcription (Latin):
confusionem quȩ apud illos es chins̃ si¬
ue sinchisĩs appellatur: quam indigen¬
tiam & inopiam sonat. Sensus itaq iste
est. Uellem apud uos nunc ad esse: ꝙ litte¬
rarum uocem p̃sens ipse ꝓferre. quia in¬
digeo in uobis. non quippe habeo fructꝰ
quos solent de discipłis habere doctores.
et sine causa semen iactum est doctrina¬
rum. cum pęnitus in uobis patiar egesta-¬
tem: ita ut ieremiȩ possim uoce ꝓrũpere.
Non ꝓfui. neq ꝓfuit michi quisquam.
Potest & aliter locus iste interpretari.
Paulus apłs qui factus fuerat iudȩis
uidȩus ut uidȩos lucrifaceret. ꝙ his qͥ
erant sub lege quasi esset ipse sub lege.
& infirmis infirmus ut infirmos lucri¬
faceret: ꝓ qualitate eoꝵ quos saluare cu¬
piebat mutabat uocem suam. & in hi¬
strionum similitudinem factus. siqͥdẽ
tebat ꝙ uoces: non quo id esset quod se
esse simulabat. sed quod tantũ uidetur ẽẽ
quod ceteris ꝓderat. Cernit galathas alia

Expanded text:
confusionem, quae apud illos αἰσχύνη siconfusionem, quae apud illos αἰσχύνη sive σύγχυσις appellatur, quam indigentiam et inopiam sonat. Sensus itaque iste est; Vellem apud vos nunc adesse, et litterarum vocem praesens ipse proferre, quia indigeo in vobis. Non quippe habeo fructus quos solent de discipulis habere doctores; et sine causa semen jactum est doctrinarum, cum penitus in vobis patiar egestatem: ita ut in Jeremiae possim vocem prorumpere: Non profui, neque profuit mihi quisquam . Potest et aliter locus iste interpretari: 468 Paulus apostolus qui factus fuerat Judaeis Judaeus, ut Judaeos lucrifaceret , et his qui erant sub Leet infirmis infirmus, ut infirmos lucrifaceret: pro qualitate eorum quos salvare cupiebat, mutabat vocem suam, et in histrionum similitudinem factus siquidem tebat et voces. Non quod id esset, quod se esse simulabat; sed quod id tantum videretur esse, quod caeteris proderat. Cernit Galatas alia
Abbreviated transcription (Latin):
intuendum : quod qui ꝑ peccatum
quodammodo ẽẽ desierat. ꝑ peniten-¬
tiam concipitur a magistro. & rursũ
in eo xp̃i formatio reꝓmittit᷑. Hoc ad¬
uersum nouatianos qui nolunt refor-¬
mari eos quos semel peccati contriue
ellem autẽ esse apud uos modos rint.¬
ꝙ mutare uocem meam qm̃ confundor
criptura diuina ȩdificat et Sin uob̾¬
lecta: sed multo plus prodest si delitte¬
ris uertat᷑ in uocem. ut qui ꝑ epłam do¬
cuerat. p̃sens instruat audientes. Magnã
siquidẽ uim habet uox uiua. uox de
auctoris sui ore resonans quȩ illa pronuntia¬
tione ꝓfertur atq distinguitur: qua in
hominis sui corde generata est. Sciens
itaq apłs maiorem uim habere sermo¬
nem qui ad presentes fiat. cupit episto¬
licam uocem litteris comp̃hensam in
presentiam cominutare. ꝙ quia hoc ma¬
gis expediebat his qui in errorem fuerats
deprauati. uiuo eos ad ueritatẽ retrahe¬
re sermone. Hoc autẽ ideo. quia con

Expanded text:
intuendum, quod qui per peccatum intuendum, quod qui per peccatum quodammodo homo esse desierat, per poenitentiam concipitur a magistro, et rursum in eo Christi formatio repromittitur. Hoc adversum Novatianos, qui nolunt reformari eos quos semel peccata contriverint. Vellem autem esse apud vos modo, et mutare vocem meam, quoniam confundorcriptura divina aedificat et lecta; sed multo plus prodest, si de litteris vertatur in vocem, ut qui per Epistolam docuerat, praesens instruat audientes. Magnam siquidem vim habet vox viva: vox de auctoris sui ore resonans, quae ea pronuntiatione profertur atque distinguitur, qua in hominis sui corde generata est. Sciens itaque Apostolus majorem vim habere sermonem qui ad praesentes fiat, cupit vocem Epistolicam, vocem litteris comprehensam, in praesentiam commutare: et quia hoc magis expediebat his qui in errore fuerant depravati, vivo eos ad veritatem retrahere sermone. Hoc autem ideo, quia conf
Abbreviated transcription (Latin):
dolis sit. sed ꝑ imperitiã doctoris. uerbi
semen intereat: aut certe tam uecors
sit qui docetur. quam ille ẽ qui p̃cipit.
Raroq contingit. ut & magister et
discipłs sibi consentiant: scilicet ut tan¬
tum iste doceat. quantum ille possit
haurire: uel tantum suscipere doctus.
quantum possit doctor ingerere: At nc̃
om̃s uidices sumus. nescimus quotus
psalmus sit. quȩ pars ꝓphetiȩ. quod
legis capitulum: & loquendi facilitate
interpretamur audacter quod neqͣꝗͣ.
intelligimus. Non ad nos ꝑtinet ut
xp̃s formetur in popło: ut ad domum
suam unusquisq rediens habeat sem̃
U cum conceperit. possit¬
dñe concepimus & peperimꝰ. filios salua¬
tionis tue fecimꝰ suꝑ terrã. Cales in apłos
Quicũq fecerit uoluntatẽ patris mei.
ipse est fr̃ m̃s & soror & mater: diuersi¬
tate ꝓfecꝰtuum in diuersis nominibus
panduntur: ꝙ ea quȩ obscura uide¬
bantur ꝑspicua fiunt. Sed et illud ẽ

Expanded text:
dolis sit, sed per imperitiam doctoris, verbi dolis sit, sed per imperitiam doctoris, verbi semen intereat: aut certa tam vecors sit qui docetur, quam ille est qui praecipit; raroque contingit, ut et magister et discipulus sibi consentiant, scilicet ut tantum iste doceat, quantum ille possit haurire: vel tantum suscipere doctus, quantum doctor ingerere. At nunc omnes judices sumus. Nescimus quotus psalmus sit, quae pars prophetiae, quod Legis capitulum, et loquendi facilitate interpretamur audacter, quod nequaquam intelligimus. Non ad nos pertinet, ut Christus formetur in populo: ut ad domum suam unusquisque rediens habeat semen d cum conceperit, possitoncepimus et peperimus, filios salvationis tuae fecimus super terram . Tales in apostolos Quicumque fecerit voluntatem Patris mei, ipse est frater meus, et soror, et mater : diversitate profectuum, in diversis nominibus panduntur, et ea quae obscura videbantur, perspicua fiunt. Sed et illud est
Abbreviated transcription (Latin):
to tempore fundatur in lucẽ. & tantis
difficultatibꝰ nascitur quantis postea
ne intereat enutrit᷑: ita & semen sermo¬
nis xp̃i cũ in anima audientis inciderit.ꝑ gra¬
dus suos crescit. ꝙ ut multa p̾tereã. possumꝰ
si qͥdẽ facile corꝑałe descriptionẽ tͣusferre ad
intelligentiã sp̃ualẽ. tandiu in ancipiti ẽ qͣndi¬
u pariat qui concepit. nec statim finis in¬
dustriȩ est edidisse. sed tunc alterius la¬
boris exordium est. ut lactentem infan¬
diam sedulis nutrimentis & studiis usq
ad plenam xp̃i ꝑducat ȩtatẽ. Et quo¬
modo in coniugio sepe uiri semen in
causa est ne liberi ꝓcreentur. nonnũqũa
sterilis uxor semina non tenet. & frequen¬
ter neuter ad generandum aptus ẽ. et
econtrario uterq fecundus: ita ꝙ in
his qui uerbum di seminant quadrifa¬
ria hȩc diuisio custoditur: ut impleat
quidem suum doctor officium. sed sit
sterilis auditor. uel auditor bonȩ in¬

Expanded text:
to tempore fundatur in lucem, et tantis to tempore fundatur in lucem, et tantis difficultatibus nascitur, quantis postea ne intereat, enutritur: ita et semen sermonis Christi cum animam audieatis inciderit, per gradus suos crescit, et, ut multa praeteream possumus siquidem facile corporalem descriptionem transferre ad intelligentiam spiritualem, tamdiu in ancipiti est, quamdiu pariat qui concepit. Nec statim finis industriae est edidisse, sed tunc alterius laboris exordium est, ut lactentem infantiam sedulis nutrimentis et studiis, usque ad plenam Christi perducat aetatem. Et quomodo in conjugio saepe viri semen in causa est ne liberi procreentur, nonnumquam sterilis uxor semina non tenet, et frequenter neuter ad generandum aptus est, et econtrario uterque fecundus: ita et in his qui verbum Dei seminant, quadrifaria haec divisio custoditur, ut impleat quidem suum doctor officium, sed sit sterilis auditor: vel auditor bonae in
Abbreviated transcription (Latin):
dixerat. si decem milia pedagogoꝵ hebea¬
tis in xp̃o sed non multos patres. iam
non quasi pater sed ut mater loquit᷑
in xp̃o: ut utriusq anxietatẽ ꝙ pietatẽ.
in se parentis agnoscant. Cale quid & moy¬
ses de popło loquebatur. Nũquid ego
in utero accepi omnem popłm istum: Qs
putas nr̃m ita de discipłorum anxius ẽ
salute: ut non paucis horis. aut ut mul¬
tum biduo triduoue. sed toto uitȩ suȩ
entis & formantis in se semina diligenter
tenendum. ut possimus intelligere quod
dicitur. Natura non erubescenda. sed
ueneranda est. Sicut enim in uulua mu¬
lieris primum semen iacitur informe ut
sulcis & fundo eius quasi quodam gluti¬
no adhereat. de quo & ꝓpħa initii sui
recordatus ait. in compositum meum
uiderunt oculi tui. deinde ꝑ nouẽ m̃ses
restricto sanguine futurus homo coagu¬
latur. corporat᷑. pascit᷑. atq distinguitur.
ut postquam in utero palpitarit statu¬

Expanded text:
dixerat: Si decem millia paedagogorum habeadixerat: Si decem millia paedagogorum habeatis in Christo, sed non multos patres , jam non quasi pater, sed ut mater loquitur in Christo, ut utriusque anxietatem, et pietatem in se parentis agnoscant. Tale quid et Moyses de populo loquebatur: Numquid ego in utero accepi omnem populum istum ? Quis, putas, nostrum ita de discipulorum anxius est salute, ut non paucis horis, aut ut multum biduo triduove, sed toto vitae suae mpsit, concipientis et formantis in se semina, diligenter tenendum, ut possimus intelligere quod dicitur. Natura non erubescenda, sed veneranda est. Sicut enim in vulvam mulieris primum semen jacitur informe, ut sulcis et fundo ejus quasi quodam glutino adhaereat: de quo et propheta initii sui recordatus, ait: Incompositum meum viderunt oculi tui : deinde per novem menses restricto sanguine, futurus homo coagulatur, corporatur, pascitur atque distinguitur; ut postquam in utero palpitarit, statu
Abbreviated transcription (Latin):
malum autẽ ut cain in abel ꝙ cęteroꝵ in
alios: ꝙ zelum uiri de quo scriptum ẽ
& uenerit ei sp̃s zeli: nisi forte medius
hic zelus est. ꝙ nec in bonam nec in ma¬
lam partẽ accipi potest. sed inter utrũq
relotipia potius appellat᷑. Aliter. uiden¬
tes hi qui excircumcisione erant gala
tibꝰ se uero non linguis loqui. non do¬
na habere curationum. non grãm ꝓphe¬
tiȩ. cupiebant eos zeli stimulis incitati
ad legis onera transducere ut inciperem
& illi sui similes fieri.
ilioli mei. quos iterum parturio: donec
formetur xp̃s in uobis.
uantis difficultatibꝰ & dolore. fȩtus pro¬
mantur ex utero. maledictio prima de¬
clarat dicens: in tristitia paries filios.
Uolens igitur paulus ostendere ma¬
gistroꝵ ꝓ discipłis sollicitudinẽ. quos pa¬
tiantur affectus ne sectatores sui excidant
a salute: ait. filioli mei quos iterum par¬
turio. Qui enim in alio loco quasi pat̃

Expanded text:
Malum autem, ut Cain in Abel , et caeterorum in Malum autem, ut Cain in Abel , et caeterorum in alios. Et Zelum viri, de quo scriptum est: Et venerit ei spiritus zeli . Nisi forte medius hic zelus est, et nec in bonam, nec in malam partem accipi potest; sed inter utrumque zelotypia potius appellatur. Aliter: Videntes hi qui ex circumcisione erant Galatvirtutibus, se vero non linguis loqui, non dona habere curationum; non gratiam prophetiae, cupiebant eos zeli stimulis incitati, ad Legis onera transducere, ut inciperent et illi sui similes fieri. Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis. Quantis difficultatibus et dolore fetus promantur ex utero, maledictio prima declarat, dicens: In tristitia paries filios . Volens igitur Paulus ostendere magistrarum pro discipulis sollicitudinem, quos patiantur affectus, ne sectatores sui excidant a salute, ait: Filioli mei, quos iterum parturio. Qui enim in alio loco quasi pater
Abbreviated transcription (Latin):
& interitum sequi om̃ium quȩ priꝰ ui
gilabant. Quamobrem quia messis mul¬
ta. oꝑarii autẽ pauci: petamus dñm mes¬
sis ut mittat oꝑarios ad metendum. qͥ
spicas popłi xp̃iani quȩ stant in ȩccl̃ia
futuro tritico p̾paratas metant. colli¬
gant. ꝙ in horrea comportantes nequa¬
qũa perire patiantur. Hoc de zelo q
ȩmulatione ꝑuersa: de qua & alibi di¬
cꝰtum est. noli ȩmulari in malignantibꝰ.
ꝙ hic emulantur uos non bene. Inueni¬
mus autẽ & alium zelum quo zelati
sunt filii iacob. ioseph frẽm suum. &
maria & aaron amicum dñi moysen.
Neq enim aut illi aut hi ut melio¬
res ẽẽnt ioseph & moyse ad zelum sunt
concitati: sed quia dolebant illos ẽẽ
meliores. Iste zelus uicinus inuidiȩ est.
Longum est si uelim omia zeli genera
boni seu mali de scripturarum ꝓferre
chesauro. Bonum zelum legimus phi¬
non ꝓditoris. qui ob insignem zeli in se
uirtutem etiam zelotis nomen accepit:

Expanded text:
et interitum sequi omnium quae prius et interitum sequi omnium quae prius vigebant. Quamobrem quia messis multa, operarii autem pauci , precemur Dominum messis, ut mittat operarios ad metendum, qui spicas populi Christiani, quae stant in Ecclesia, futuro tritico praeparatae, metant, colligant, et in horrea comportantes, nequaquam perire patiantur. 465 Hoc de eo zelo et aemulatione perversa, de qua et alibi dictum est: Noli aemulari in malignantibus : et hic: Aemulantur vos non bene. Invenimus autem et alium zelum, quo zelati sunt filii Jacob, Joseph fratrem suum : et Maria et Aaron amicum Domini Moysen . Neque enim aut illi, aut hi, ut meliores essent Joseph et Moyse, ad zelum sunt concitati: sed quia dolebant illos esse meliores. Iste zelus vicinus invidiae est. Longum est si velim omnia zeli genera, boni seu mali de Scripturarum preferre thesauro. Bonum zelum legimus Phinon proditoris qui ob insignem zeli in se virtutem, etiam Zelotis nomen accepit .
Abbreviated transcription (Latin):
non illi uos iuidȩos. sed uos illos xp̃ia¬
nos ẽẽ doceatis. Hoc autẽ facite semꝑ:
ut ꝑseueranti gradu ad finem boni oꝑis
ꝑuenire possitis. Emulabamini siquidẽ
bonum in bono cum prius apud uos
essem: qui post qũa a uobis recessi. om̃ia
quȩ tradideram ꝑdidistis. de statione
certa & fido portu rursum in altum
unda relabente subtracti. Nec mirum
si recedente apło uase electionis. & in quo
xp̃s dñs loquebat᷑. galathȩ sunt muta¬
ti: cum etiam nunc cernamus in ȩccłiis
idipsum fieri. Si quando enim doctor
quis in ȩccłia contigerit sermone orna¬
tus & uita. qui audientes quasi stimu¬
lis quibusdam concitet ad uirtutes. ui¬
demus omnem plebem circa elemosinas.
ieiunia. castitatẽ. susceptionem paupe¬
rum. sepulturas & cȩdera similia festi¬
nare. feruere discurrere: cum autẽ ille
recesserit. paulatim emarcescere. & sub¬
tracto cybo tenuari. pallere. languescere.

Expanded text:
non illi vos Judaeos, sed vos illos Christianon illi vos Judaeos, sed vos illos Christianos esse doceatis. Hoc autem facite semper, ut perseveranti gradu, ad finem boni operis pervenire possitis. Aemulabamini siquidem bonum in bono, prius cum apud vos essem: qui postquam a vobis recessi, omnia quae tradideram perdidistis, de statione certa et fido portu, rursum in altum unda relabente subtracti. Nec mirum si, recedente Apostolo, vase electionis, et in quo Christus Dominus loquebatur, Galatae sunt mutati: cum etiam nunc cernamus et in Ecclesiis idipsum fieri. Si quando enim doctor quis in Ecclesia contigerit sermone ornatus et vita, qui audientes quasi stimulis quibusdam concitet ad virtutes, videmus omnem plebem circa eleemosynas, jejunia, castitatem, susceptionem pauperum, sepulturas, et caetera similia festinare, fervere, discurrere. Cum autem ille recesserit, paulatim emarcescere, et subtracto cibo, tenuari, pallere, languescere,
Abbreviated transcription (Latin):
ne gustes. ne attamines imperantis. Hu¬
ic siquis scripturarum uerbis uolue¬
rit ꝑsuadere. ut non ꝑtropologiam
sed occidentẽ litteram quȩ sunt scripta
suscipiat. ut in manifesto fiat uidęus
non in occulto: ȩmulatur eum non be¬
ne. sed concito cursu ad maiora gradi-¬
entem retrahere festinat. ut se potius
çmuletur qui retrorsum uadit. aut certe
ut multum ultra non promoueatur. Lo¬
quitur itaq galathis qui ab assertoribꝰ
legis inducti fuerant ut eos imitaren¬
tur. cum illi potius galathas debuerĩ
unitari. quia naturale est maiorẽ
de minori. non minorem fieri de ma¬
iore: & dicit bonum emulamini in
bono. id est nolite assertores iudaicȩ
obseruationis imitari. sed ea quȩ bona
sunt imitamini. Quomodo enĩ qui di¬
uitias. potentiam. dignitatẽ alicuiꝰ imita¬
tur. non tam bona quam ea quȩ fugien¬
da sunt emulatur: ita &̃ uos e contrario
bonum emulamini in bono. magis
quęrentes spũalia quam carnalia: ut

Expanded text:
ne gustes, ne contamines, imperantis: hune gustes, ne contamines, imperantis: huic si quis Scripturarum verbis voluerit persuadere, ut non per tropologiam, sed occidentem 464 litteram quae sunt scripta, suscipiat: ut in manifesto fiat Judaeus, non in occulto, aemulatur eum non bene: sed concito cursu ad majora gradientem retrahere festinat; ut se potius aemuletur qui retrorsum vadit: aut certe eum multum ultra non promovet. Loquitur itaque Galatis, qui ab assertoribus Legis inducti fuerant, ut eos imitarentur, cum illi potius Galatas debuerint imitari. Quia naturale est, majorem de minori, non minorem fieri de majore, et dicit: Bonum aemulamini in bono, id est, nolite assertores Judaicae observationis imitari, sed ea quae bona sunt, imitamini. Quomodo enim qui divitias, potentiam, dignitatem alicujus imitatur, non tam bona, quam ea quae fugienda sunt, aemulatur: ita et vos econtrario, bonum aemulamini in bono: magis quaerentes spiritualia quam carnalia; ut
Abbreviated transcription (Latin):
tuntur imitari. ut possitt ea quoq q̃
bona emulatione digna sunt consequi.
De quibus & apłs ait. Emulamini sp̃ua¬
lia: magis autẽ ut ꝓpħetis. Ac deinceps.Sic
& uos qm̃ ȩmulatores estis sp̃ualium ad
ȩdificationem ȩccłiȩ: querite ut abunde¬
tis magis. Et iterum. Itaq fr̃s emula¬
mini ꝓpħare: & loqui linguis nolite
ꝓhibere. Emulant᷑ autẽ non bene qui
non tam ipsi cupiunt ẽẽ meliores ut
imitentur eos qui ȩmulatione digni ft̃:
quam illos ipsos uolunt facere peiores.
& retrorsum trahere emulatione ꝑu̾sa.
Uerbi grã dictum sit. Xp̃ianus ẽ quis¬
piam: legit moysen ꝙ̃ ꝓpħas. scit om̃ia
in umbra & imagine illi popło p̃cessisse.
scripta autẽ esse ꝓpter nos in quos finẽ
scłoꝵ decucurrerunt. Circumcisionẽ ñ
tam prȩputii quam aurium ꝙ cordis
intelligit. resurrexit cum xp̃o:. ea quȩ¬
rit quȩ sursum sunt. Liberatus est ab
onere ꝙ seruitute legis. ne tangas.

Expanded text:
tuntur imitari, ut possint ea quoque quae tuntur imitari, ut possint ea quoque quae bona aemulatione digna sunt, consequi. De quibus et Apostolus ait: Aemulamini spiritualia: magis autem ut prophetetis. Ac deinceps: Sic et vos, quoniam aemulatores estis spiritualium, ad aedificationem Ecclesiae quaerite ut abundetis. Et iterum: Itaque, fratres, aemulamini prophetare, et loqui linguis nolite prohibere. Aemulantur autem non bene, qui non tam ipsi cupiunt esse meliores, ut imitentur eos qui aemulatione digni sunt, quam illos ipsos volunt facere pejores, et retrorsum trahere aemulatione perversa. Verbi gratia dictum sit: Christianus est quispiam, legit Moysen et prophetas; scit omnia in umbra et in imagine illi populo praecessisse; scripta autem esse propter nos in quos fines saeculorum decurrerunt. Circumcisionem non tam praeputii, quam aurium et cordis intelligit. Resurrexit cum Christo: ea quaerit quae sursum sunt. Liberatus est ab onere et servitute Legis, ne tangas,
Abbreviated transcription (Latin):
bemur. Cum autẽ paululum ceperimꝰ
eos ꝓuocare ut transeant ad maiora.
de preconibus nr̃is inimici funt. et
malunt udȩos potiꝰ quam apłos se¬
qui. qui a phariseorum doctrina & tra-¬
ditionibꝰ recedentes ad ipsum xp̃m ꝓ
pitiatorium & ꝑfectionem legis ingres¬
si sint. nec diuinum sermonem accipere
dignantur qui ȩccłiȩ magistros iubet ad
altiora dogmata scandere & totis uiribus
sublimare uocem: nec circum latrantiũ
strepitum ꝑtimescere paruuloꝵ dicentẽ.
Suꝑ montẽ excelsum ascende qui ȩuan¬
głiras syon: exalta in uirtute uocẽ tuã
qui ȩuangelizas herłm. exalta noli timere.¬
mulantur uos non bene: sed excludere
uos uolunt. ut illos ȩmulemini. Bonũ
autẽ emulamini in bono semꝑ: et non
tantum cum prȩsens sum apud uos.
mulantur bene. qui cum uideant in
aliquibꝰ esse grãs. dona. uirtutes. ipsi ta¬
les ẽẽ desiderant: & fidem. uitã atq in¬
dustriam eoꝵ ꝑ quȩ illa meruerunt: ni¬

Expanded text:
bemur. Cum autem paululum coeperimus bemur. Cum autem paululum coeperimus eos provocare, ut transeant ad majora, de praeconibus nostris inimici fiant; et malint Judaeos potius quam apostolos sequi, qui a Pharisaeorum doctrina et traditionibus recedentes, ad ipsum Christum propitiatorium et perfectionem Legis ingressi sunt: nec divinum sermonem accipere dignentur, qui Ecclesiae magistros jubet ad altiora dogmata scandere, et totis viribus sublimare vocem, nec circumlatrantium strepitum pertimescere parvulorum, dicentem  montem altum ascende, qui euangelizas Sion; exalta uiribus uocem tuam qui euangelizas Hierusalem; exalta, ne timeAemulantur vos non bene: sed excludere vos volunt, ut illos aemulemini. Bonum autem aemulamini in bono semper: et non tantum cum praesens sum apud vos. Aemulantur bene, qui cum videant in aliquibus esse gratias, dona, virtutes, ipsi tales esse desiderant: et fidem, vitam atque industriam eorum per quae illa meruerunt, ni
Abbreviated transcription (Latin):
ueritatẽ dicens uobis: ut ostenderet
initia prȩdicationis non tam ueritatẽ
fuisse quam umbras et imaginem
ueritatis. Similis est hiuic illa sententia
nobilis apud romanos poetȩ. Obsequi-¬
um amicos. ueritas odium parit. Sed
uide quanto hic melius quam ille. Apł̃s
enim his quos stultos dixerat. quos par¬
uulos appellarat hanc sententiã tempe¬
rauit. & spetialem fecit. dum ꝓprie ad
ꝑsonas galathasq direxit: ille uero et
generalem. & ita se apud om̃s habere ꝓ-¬
nuntians uehementer errauit. Obsequi¬
um enim quo putauit amicos fieri ue¬
ritate dempta. non tam obsequium ẽ
quam adulatio & assentatio: quas clan-¬
destinas magis inimicitias qũa amici¬
tias dici debere ꝑspicuum ẽ. Simul au¬
tẽ & illud considerandum. quod ho¬
dieq quam diu paruulis atq lactenti¬
bꝰ ꝙ his in quoꝵ cordibus numqũa
xp̃s adoleuit nec ꝓfecit ȩtate ꝙ sapi¬
laudamur. suspicimur. ammirationi ha¬

Expanded text:
veritatem dicens vobis? ut ostenderet veritatem dicens vobis? ut ostenderet initia praedicationis, non tam veritatem fuisse, quam umbram et imaginem veritatis. Similis est huic illa sententia nobilis apud Romanos poetae : Obsequium amicos, veritas odium parit. Sed vide quanto hic melius quam ille; Apostolus enim his quos stultos dixerat, quos parvulos appellarat, hanc sententiam temperavit, et specialem fecit: dum proprie ad personas Galatasque direxit. Ille vero et generalem, et ita se apud omnes habere denuntians, vehementer erravit. Obsequium enim, quo putavit amicos fieri, veritate dempta, non tam obsequium est, quam adulatio, et assentatio: quas clandestinas magis inimicitias, quam amicitias dici debere, perspicuum est. Simul autem et illud considerandum, quod hodie quoque quamdiu parvulis atque lactentibus, et his in quorum cordibus numquam Christus adolescit, nec proficit aetate et sapilaudamur, suspicimur, admirationi ha