comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sẽd ad̾ dei gratiam pertinere. Deus ẽ
enim inquit aplũs qui operatut in
nobis uesse⁊ operari pro bona bolun¬
tate. Hor modo ergo fit omum ex car¬
nasi generatione ad xp̃m bementiũ
regeneratio spiritalis. ip̃e hoc aperu¬
it. ip̃e monstrauet: cum abeo quere¬
retur quomõdo possent ista fieri. ne¬
nini humanam argumentationem
in hac causa liberam fecit. ñ alienẽ¬
tur paruuili a gr̃a remissionis pec¬
catorum. non aliter tñsitur ad xp̃m.
nemo aliter põt deo reconciliari et
ad deum uenire nisi per xp̃m ꝯuid
de ip̃a forma sacuimenti loquar.
uellem aliquis istorum qui contraria
sapiunt michi baptizandũ ꝑuulũ
afferret: ꝯuĩd in illo agit exorcisinus
meus. si in familia diaboli nõ tenet᷑.
ip̃e certe michi fuerat responsurus
pro codem paruulo quem gestaret: qr
pro se ille respondere non posset. quo
ergo dicturus erat eum reminciare dia¬
bolo cuius in eo inchileẽt. quõ conuerti

Expanded text:
sed ad dei gratiam pertinere. deus est sed ad dei gratiam pertinere. deus est enim, inquit apostolus, qui operatur in nobis et uelle et operari pro bona uoluntate. hoc modo ergo fit omnium ex carnali generatione ad Christum uenientium regeneratio spiritalis. ipse hoc aperuit, ipse monstrauit, cum ab eo quaereretur quomodo possent ista fieri, nemini humanam argumentationem in hac causa liberamfecit.non alienentur parunli a gratia remissionis peccatorum; non aliter transitur ad Christum, nemo aliter potest deo reconciliari et ad deum uenire nisi per Christum. Quid de ipsa forma sacramenti loquar? uellem aliquis istorum, qui contraria sapiunt, mihi baptizandum paruulum afferret. quid in illo agit exorcismus meus, si in familia diaboli non tenetur? ipse certe mihi fuerat responsurus pro eodem paruulo, quem gestaret, quia pro se ille respondere non posset. quomodo ergo dicturus erat eum renuntiare diabolo, cuius in eo nihil esset? quomodo conuerti
Abbreviated transcription (Latin):
quia sequitur et dicit. qui credit in
cum iudicatur non. Qui autem nõ
ardit iam ũdicatus ẽ. quia nõgre¬
dit in nomine uingenti filii dei. ubi
eigo paruuilos ponimꝰ baptiratos nͥ
inter fideles ficut uniuerse ubiq ecce
damat auctoritas. Ergo inter omneᷤᷤ
qui crediderunt hoc enim eis acquiri¬
nr per uurtutem sacramenti et offe¬
centium resporisionem. ac ꝑ hoc qrui
baptizati non sunt: inter eõs qui nõ
atdiderunt. Porro si illi qui baptiza
asunt non iudicantur. isti quia ca¬
rent baptismo iudicantur. Quod̾ bero
uenit in mundum. isi de suo dicit ad¬
uentu: sine cuius adueritus saciam̃¬
to quomõdo paruusi ẽẽ dicint᷑ ĩ luce.
Aut quomodo non et hoc in dilectione
tenebrarum hẽnt qui quemadmõdũ
ip̃i non credunt sic nec baptizandos
sos paruulos arbitrantur quando
eis mortem corporis timent. In deo
autem facta dicit open eius qui ue¬
mt ad lucem: quia intelligit iusti¬
ficationem suam non ad sua merita

Expanded text:
quia sequitur, et dicit, Qui credit in quia sequitur, et dicit, Qui credit in cum, non iudicatur; qui autem non credit, iam iudicatus est, quia non credit in nomine unigeniti filii dei. ubi ergo paruulos ponimus baptizatos nisi inter fideles, sicut uniuersae ubique ecclesiae clamat auctoritas? ergo inter eos qui crediderunt — hoc enim cis adquiritur per uirtutem sacramenti et offerentium responsionem - ac per hoc eos, qui baptizati non sunt, inter eos qui non crediderunt. porro si illi, qui baptizati sunt, non iudicantur.isti, quia carent baptismo, iudicantur. quod uero uenit in mundum um, nisi desuo dicit aduentu? sine cuius aduentus sacramento quomodo paruuli esse dicuntur in luce? aut quomodo non et hoc in dilectione tenebrarum habent, qui quemadmodum ipsi non credunt, sic nec baptizandos suos paruulos arbitrantur, quando eis mortem corporis timent? in deo autem facta dicit opera eius, qui uenit ad lucem, quia intellegit iustificationcm suam non ad sua merita,
Abbreviated transcription (Latin):
stulit mortem ut ẽẽt in similitudĩe
carnis pecoati pena sine culꝑa. Unde
in carne peccati et culpa solueretur
et pena. Sicut ergo tienc qui conspi¬
ciebat exaltatum serpentem et a ue¬
neno sanabatur. et a morte libera¬
batur.Sdic ninc qui conformatur
similitũdini mortis xp̃i per fide̾ bap¬
tismumq eius. et a peccato per ui¬
stificationem. et a morte per resur¬
rectionem liberatur. Hoc ẽ em̃ quod
ait ut omnis qui crẽdit in eũ non
pereat. sed habeat uitam eternam.
Quĩd igitur opus ẽ ut xp̃i morti
per baptismum conformetur par¬
nulus. si morsu serpentis non est
omnino uenenatus. Demde si qd
sequenter dicit. deus sic dilexit mũ¬
dum. ut filium suum uni genitum
daret. ut omnis qui credit in eũ non
pereat sedhabeat uitam eternam:
si ꝑ sac̃mentũ Saptisini crẽdet᷑ ĩ um¬
genitum dei filium dum interim ue
nit ut mon iudicet mundum ẜ ut sał¬
uetur muidus per ip̃m. Presertim

Expanded text:
stulit mortem, ut esset in similitudine stulit mortem, ut esset in similitudine carnis peccati poena sine culpa, unde in carne peccati et culpa solueretur et poena. sicut ergo tunc qui conspiciebat exaltatum serpentem, et a ueneno sanabatur et a morte liberabatur, sic nunc qui conformatur similitudini mortis Christi per fidem baptismumque eius, et a peccato per iustificationem et a morte per resurrectionem liberatur. hoc est enim quod ait: u t omnis, qui credit in eum, non pereat, sed habeat uitam aeternam. quid igitur opus est, ut Christi morti per baptismum conformetur paruulus, si morsu serpentis non est omnino uenenatus ? Deinde si-quod consequenter dicit-deus sic dilexit mundum, ut filium suum unigenitum daret, ut omnis, qui credit in eum, non pereat, sed habeat uitam aetesi per sacramentum Baptismi non crederet in unigenitum Dei Filium, dum interim sic venit ut non judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum: praesertim
Abbreviated transcription (Latin):
appessans caprit et corpus. Magna
hec mira dignatioq̃ qm̃ fieri non
potest nnsi per remissionem peccatoꝵ.
Sequitur et dicit. et sicut moyses ex¬
altauit serpentem in deserto. ita ex¬
alcari oportet filium hominis. ut oĩs
qui crẽdĩderit in eum nõ pereat s ha¬
beat uitam eternam. Quid tune in
deserto factum sit nouimus. serpen¬
tum morsibus multi moriebantur.
Tunc populus peccata sua confiten
per moysen deprecatus ẽ dñm ut ho
ab eis uirus auferret: ac sic moyses
ex precepto domini exaltauit in deser¬
to eneum serpentem. admonuitq po¬
pulum ut illum exaltatum quisqͥs
a serpente morderetur actenderet:
hoc facientes continuo sanabantur.
Quid ẽ exaltatus serpens nisi mors
xp̃i. Eo significandi modo quo ꝑ eff¬
cientem id quod efficitur significat ᷑
a serpente quippe mors uenit qui pec¬
catum quo moreretur homini ꝑsua¬
sit. Dominus autem in carne̾ suã
non peccatum transtulit tanquã
uenenum serpentis. sed tamen trã¬

Expanded text:
appellans caput et corpus. Magna haec et mira dignatio. quae quoniam fieri non potest nisi per remissionem peccatorum, sequitur et dicit: et sicut Moses exaltauit serpentem indeserto, ita exaltari oportet filium hominis, ut omnis, qui crediderit in eum, non pereat, sed habeat uitam aeternam. quid tunc in deserto factum sit nouimus: serpentum morsibus multi moriebantur. tunc populus peccata sua confitens per Moysen deprecatus est dominum, ut hoc ab eis uirus auferret. ac sic Moyses ex praecepto domini exaltauit in deserto aeneum serpentem ammonuitque populum, ut illum exaltatum quisquis a serpente morderetur adtenderet; hoc facientes continuo sanabantur. quid est exaltatus serpens nisi mors Christi eo significandi modo, quo per efficientem id quod efficitur significatur? a serpente quippe mors ucnit, qui peccatum, quo mori mereretur, homini persuasit. dominus autem in carnem suam non peccatum transtulit tamquam uenenum serpentis, sed tamen tran
Abbreviated transcription (Latin):
afalui facti suus. saluos eĩ nos
snit per lauacrum regenerationis.
sed asio loco dicit. quemadinodum
factum ẽ hoc. Non solum inquit. s
etiam nos ip̃i primitias hẽntes sp̃s
a ip̃i in nobismet ip̃is ingemiscimiꝰ
ideptionem expectantes redemp

Expanded text:
et salui facti sumus; saluos enim nos et salui facti sumus; saluos enim nos fecit per lauacrum regenerationis. sed alio lofactum est. Non solum, inquit, sed etiam nos ipsi primitias habentes spiritus et ipsi in nobismetipsis ingemiscimus, adoptionem exspectan
Abbreviated transcription (Latin):
qui ẽ homo interior perfecta in baꝑ¬
tismo nouitas fieret. non dicet apło
et si exterior homo nr̃ corrumpitur.
sed interior renouatur de die ĩ diem.
Profecto emin de dre in diem qui ad¬
huc renouatur nondum totus est i
te ẽ promide ex hoc quodadhuc m
retustate sunt quannus iam bap¬
mati ex hoc etiam ad huc non sinit
fn dei exhoc autem quod in noui¬
aite sunt hoc ẽ ex plena et ꝑfectar
nmmissione peccatoꝵ. et quatũcũ¬
ꝓ islũd ẽ quõd spiritaliter sapiũt
aq congruos mores agunt sili
dei sunt. intrinsecus emm eruimꝰ
uirem hominem et indiumꝰ nouũ:
quomam ibi deponimus mendaciũ
uloquimur ueritatem et cet̾a qui¬
bus aplũs explicat quid sit exiui
beterem hominem et indiu nouũ
qui secundum deum creatus ẽ ⁊ i¬
atia et sanctitate ueritatis. et hoc
orfaciant iam baptizatos fidelesq
adhortatur. qd̾ ad huc monendi nõ
eent si hoc in baptismo iam ꝑfecte
satũ eẽt. et tamen factum ẽ sicut

Expanded text:
qui est homo interior, perfecta in bapqui est homo interior, perfecta in baptismo nouitas fieret -, non diceret apostolus: etsi exterior homo noster corrumpitur, sed interior renouatur de die in diem. profecto enim qui de die in diem adhuc renouatur, nondum totus est rete est. proinde ex hoc, quod adhuc in uetustate sunt, quamuis iam baptizati, ex hoc etiam adhuc sunt filii saeculi; ex hoc autem, quod in nouitate sunt, hoc est ex plena et perfecta remissione peccatorum, et quantumcumque illud est quod spiritaliter sapiunt eique congruos mores agunt, filii dei sunt. intrinsecus enim exuimus ueterem hominem et induimus nouum, quoniam ibi deponimus mendacium et loquimur ueritatem, et cetera, quibus apostolus explicat quid sit exui ueterem hominem et indui nouo, qui secundum deum creatus est in iustitia et sanctitate ueritatis. et hoe ut faciant, iam baptizatos fidelesque adhortatur; quod adhuc monendi non essent, si hoc in baotismo iam perfecte factum esset. et tamen factum est, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
pit a remissiorie omnium peccatoꝵ.
et in quantum quisq spiritalia ca¬
pit qui iam sapit. cecera uero in spe
facca sunt donec etiam in re fiant
usq ad ip̃ius corporis renonationem
in meliorem scatum immnortalitatis
et incorruptionis qua induemur ĩ
resurrectione mortuorũ. Nam et ip¬
sam dominus regenerationem uocat
non utiqz talem qualis fit per bap¬
tismum. sed in qua etiam in corpore
perficiatur quod nunc spu inuocat᷑.
in regeneratione inquit cum sederit
filius hominis in sede maiestatis sue
sẽdebitis et uos super duodecim sedes
iudicantes duõdecim tribus israel. Nã
in baptismo quannuis tota et plena
fiat reiuissio pcc̃oꝵ. tamen si ꝯtiauo
tota et plena etiam hominis ĩ eternã
nouitatem mutatio fieret: nõ dico
et in corpore quod certe manifestũ ẽ
Adhuc in ueterem corruptionẽ atq
in mortem tendere in fine postea re¬
nouandum quando uere tota noui¬
tas crit. sed excepto corpore in ip̃o aĩo

Expanded text:
pit a remissione omnium peccatorum pit a remissione omnium peccatorum et in quantum quisque spiritalia sapit, qui iam sapit, cetera uero in spe facta sunt, donec etiam in re fiant, usque ad ipsius corporis renouationem in meliorem statum inmortalitatis et incorruptionis, qua induemur in resurrectione mortuorum. nam et ipsam dominus regenerationem uocat, non utique talem, qualis fit per baptismum, sed in qua etiam corpore perficietur quod nunc spiritu incoatur: in regeneratione, inquit, cum sederit filius hominis in sede maiestatis suae, sedebitis et uos super duodecim sedes iudicantes duodecim tribus Israhel. nam in baptismo quamuis tota et plena fiat remissio peccatorum, tamen, si continuo tota et plena etiam hominis in aeternam nouitatem mutatio fieret—non dico et in corpore, quod certe manifestum est adhuc in ueterem corruptionem atque in mortem tendere in fine postea renouandum, quando uere tota nouitas erit, sed excepto corpore si in ipso animo,
Abbreviated transcription (Latin):
uerunt uirgines enim permanserũt.¬
et non ẽ inuentum in os eoꝵ menda¬
eium quia irreprehensibiles fũt. pro¬
fecto ideo sunt irreprehensibiles. quia
se ip̃os ueraciter reprehenderunt: et
ideo non ẽ inuentum in ore eoꝵ men¬
dacium. quia si dicerent se peccatum
non hãbere se ipos deciperent: et ueri¬
trs in eis non eẽt. et utiq mendaciũ
eẽt ubi ueritas non eẽt qm̃ iustus
cum in sermonis exordio accusator su
ẽ non utiq mentitur. ac per hoc ĩ eo
quod scriptum ẽ. qui natus ẽ ex deo
non peccat. et non põt peccare quia
semen eius in ip̃o manet. et si quid
aliud eo mõdo dictum ẽ: multũ fas¬
luntur minus considerando scͥptu¬
ras. non eñ aduertunt quosq fi¬
cri filios dei quo ẽẽ incipiunt in no¬
uitate spũs et renouare interioren
hominem scd̾m ymaginem eiꝰ qui
creauit eos. Non enĩ ex qua hora qͥsq
baptizatur omnis uetus infirimtis
eius absumitur: sed renouatio ina¬

Expanded text:
uerunt - uirgines enim permanseruuerunt - uirgines enim permanserunt non est inuentuminore eorum mendacium, quiainreprehensibiles sunt, profecto ideo sunt inreprehensibiles, quia se ipsos ueraciterreprehenderunt; et ideo non est inuentum in ore eorum mendacium, quia, si dicerent se peccatum non habere, se ipsos deciperent et ueritas in eis non esset et utique mendacium esset, ubi ueritas non esset, quoniam iustus, cum in sermonis exordio accusator sui est, non utique mentitur. Ac per hoc eo, quod scriptum est: qui natus est ex deo, non peccat et non potest peccare, quia semen eius in ipso manet, etsi quid aliud eo modo dictum est, multum falluntur minus considerando scripturas. non enim aduertunt eo quosque fieri filios dei, quo esse incipiunt innouitate spiritus et renouari in interiore homine secundum imaginem eius, qui creauit eos. non enim ex qua hora quisque baptizatur, omnis uetus infirmitas eius absumitur; sed renouatio inci
Abbreviated transcription (Latin):
minimerabilibus testimoniis dubita¬
re non possum nec deum aliquid impos¬
sibile homini precepisse nec deo ad opi¬
tulandum et adiuuandum quo fiat qͦd
iubet impossibile aliquid esse. ac per hoc
potest homo si uelit ẽẽ sine pc̃co adiutͦ
a deo. Si autem quod secundo loco po¬
sueram queratur salicet utrum sit:
ẽẽ non credo. magis enim scripture
mĩa dei opus est que supererultat iu¬
dicio. que ilsi non erit qui non facit
miam. et quod propheta cum diceret
dixi prominciabo aduersus me delic¬
tum meum domino et tu dimisisti ĩ¬
pret̾atem cordis mei. continuo subiun¬
rit. pro hac orabit ad te omnis sanctus
in tempore oportuno. Non ergo omĩs
peccator. sed omnis sanctus. uox enim
sanctorũ ẽ. di dixerimus quia pcc̃m
non hẽmus nos ip̃os decipimꝰ: et ueri¬
tas in nobis non ẽ. Unde ciusdem a¬
postoli apocalipsi. oilsa centũ qua¬
draginta et quatuor milia sanctoꝵ
qui se cum mulieribus nõ comquena¬

Expanded text:
innumerabilibus testimoniis dubitainnumerabilibus testimoniis dubitare non possum nec deum aliquid inpossibile homini praecepisse nec deo ad opitulandum et adiuuandum, quo fiat quod iubet, inpossibile aliquid esse. ac per hoc potest homo, si uelit, esse sine peccato adiutus a deo. Si autem, quod secundo loco posueram, quaeratur utrum sit, esse non credo. magis enim scripturae o misericordia dei opus est, quae superexultat iudicio, quae illi non erit, qui non facit misericordiam. et quod propheta, cum diceret: dixi: pronuntiabo aduersus me delictum meum domino, et t u dimisisti impietatem cordis mei, continuo subiunxit: pro hac orabit ad te omnis sanctus in tempore oportuno, non ergo omnis peccator, sed omnis sanctus; uox enim sanctorum est: si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos decipimus et ueritas in nobis non est. unde in eiusdem apostoli Apocalypsi illa centum quadraginta et quattuor milia sanctorum, qui etiani cum mulieribus se non coinquina
Abbreviated transcription (Latin):
ut possit fieri quod ostenderit. quid
enim hẽmus quod non accepimus.
unde et ierennias dicit. scio dñe quia ñ
ẽ in homine uia eius. nec uiri ẽ ut ã¬
brilet et dirigat gressus suos. hinc et
in psalmis cum quidam dixisset deo.
tu precepisti mandata tua custodiri
minis. contimo non dese presumpsit.
sed ut faceret. utinam in quit dirigant
uie mee ad custõdiendas iusti ficatioes
tuas tunc non confundar dũ inspicio
in omnia mandata tua. Quis autem
optat quod in potestate sic hẽt ut ad
faciendum millo indigeat adiumẽto:
a quo autem id optat quia non a for¬
tuna uel a fato uel a quolibet alio.
preter deum in consequentibus satis
ostendens itiera mea inquit dirige se¬
cundum uerbum tuum et ne dominet᷑
michi omnis iniquitas. Ab huius ere¬
crunde dominationis seruitute liber¬
dominatione liberandi fuerant quib
dicit. Si uos filius libernuerit turc
uero liberi eritis. his atq hm̃õdi aliis

Expanded text:
ut possit fieri quod ostenderit. quid ut possit fieri quod ostenderit. quid enim habemus quod non accepimus? unde et Hieremias dicit: scio, domine, quia non est in homine uia eius nec uiri est, ut ambulet et dirigat gressus suos. hinc et in Psalmis cum quidam dixisset deo: tu praecepisti mandata tua custodiri nimis, continuo non de se praesumpsit, sed optauit, ut faceret: utinam, inquit, dirigantur uiae meae ad custodiendas iustificationes tuas! tuncnon confundar, dum inspicio in omnia mandata tua. quis autem optat, quod in potestate sic habet, ut ad faciendum nullo indigeat adiumento? a quo autem id optet, quia non a fortuna uel a fato uel a quolibet alio praeter deum, in consequentibus satis ostendens: itinera, inquit, mea dirige secundum uerbum tuum, et ne dominetur mihi omnis iniquitas. ab huius execrandae dominae seruitute liberdominatione liberandi fuerant, quibus dicit: si uos filius liberauerit, tunc uere liberi eritis. his atque huiusmodi aliis
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ in hac uita hominem sine peccato
non ẽ eis contimuo incauta tem̾itate
obsistendum. si enĩ ẽẽ posse negaueri¬
mus. et homĩs libero arbitrio qui hoc
uosendo appetit. et dei uirtuti uel mĩe
qrui hoc adiuuando efficit derogabimꝰ.
sed alia questio ẽ utrum ẽẽ possit ali¬
a utrum sit alia Si non ẽ cũ possit ẽẽ
cur non sit alia utrum qui omnino
mĩquam ussũ peccatum hũerit non
solum quisquam sit uerumetiam po¬
terit aliquando eẽ uel possit. In hac
quãdripertita propositiorie questio¬
num si a me queratur utrum homo
sine peccato possit ẽẽ in hac uita. con¬
fitebor posse per dei gr̃am et siberũ eiꝰ
arbitrium. ip̃m ꝯuoq liberũ arbitriũ
ad dei grtiam hoc ẽ ad dei dona perti¬
nere non ambigens. nec tantum ut sit.
uerumetiam ut bonum si idem ãd fa¬
cienda mandata domini conuertat᷑.
atq ita der gratia non solũ ostendat
quid faciendum sit. sed ãdiuuet etiam

Expanded text:
esse posse in hac uita hominem sine peccato, esse posse in hac uita hominem sine peccato, non est eis continuo incauta temeritate obsistendum. si enim esse posse negauerimus, et hominis libero arbitrio, qui hoc uolendo appetit, et dei uirtuti uel misericordiae, qui hoc adiuuando efficit, derogabimus. sed alia quaestio est, utrum esse possit, alia utrum sit; alia, sinon est, cum possit esse, cur non sit; alia, utrum qui omnino numquam ullum peccatum habuerit, non solum quisquam sit, uerum etiam poterit aliquando esse uel possit. in hac quadripertita propositione quaestionum si a me quaeratur, utrum homo sine peccato possit esse in hac uita, confitebor posse per dei gratiam et liberum eius arbitrium, ipsum quoque liberum arbitrium ad dei gratiam, hoc est ad dei dona, pertincre non ambigens, nec tantum ut sit, uerum etiam ut bonum sit, id est ad facienda mandata domini conuertatur atque ita dei gratia non solum ostendat quid faciendum sit, sed adiuuet etiam,
Abbreviated transcription (Latin):
tus nichil de alimentis iusticie rogai¬
bat accipere. et quod illi priblicanõ e¬
surienti et sitienti sẽ uelut insultãs
preferre gestiebat. Quid ergo illis
fiet qui et si fatentur se non hr̃e uel ñ
plenam habere iusticiam. tamen a
se ip̃is hẽndam non a suo creatore uͥ
horreum et foris ei eius ẽ. deprecãdã
eẽ presumũt: Nec ideo tamen solis de
hac re uotis agendum ẽ: ut nõ subn¬
fenitur ad uiuendum etiam nr̃e effi¬
catia uosuntatis. ad iutor enĩ nr̃ deꝰ
dicitur: nec adiuuari põt nisi qui a¬
liquid etiam sponte conatur. quia ñ
sicut in lapidib insensatis aut sicut
in eis in quoꝵ natura rationem uo¬
lintatemq uon condidit salutem no¬
stram deus operatur in nobis. curaũt
illum adiuuet. illum non ãdiuuet: il¬
lum tantum. illum autem tantum.
istum illo. illum isto mõdopenes ip̃m
ẽ. et equitatis tam secrete ratio et ex¬
cellentia potestrtis. nam qui dicunt

Expanded text:
tus nihilde alimentis iustitiae iam rogatus nihilde alimentis iustitiae iam rogabat accipere et quod eam publicano esurienti ac sitienti se uelut insultans praeferre gestiebat. quid ergo illis fiet, qui, etsi fateantur se non habere uel non plenam habere iustitiam, tamen a se ipsis habendam, non a suo creatore, ubi horreum eius et fons eius est, deprecandam esse praesumunt? nec ideo tamen solis de hac re uotis agendum est, ut non subinferatur ad bene uiuendum etiam nostrae efficacia uoluntatis. adiutorenim noster deus dicitur nec adiuuari potest, nisi qui aliquid etiam sponte conatur, quia non sicut in lapidibus insensatis aut sicut in cis, in quorum natura rationem uoluntatemque non condidit, salutem nostram deus operatur in nobis. cur autem illum adiuuet, illum non adiuuet, illum tantum, illum autem tantum, istum illo, illum isto modo, penes ipsum est et aequitatis tam secretae ratio et excellentia potestatis. Nam qui dicunt
Abbreviated transcription (Latin):
uisticiam. Item q dicit. Beati ꝯui efu¬
nuint et siciunt iusticiam quoniam
p̃i saturabuntur. a quo debemus pe¬
cere aibum potumq iusticie. insi ab
llo qui esurientibus eam et sitientib
pomittit eius saturitatem: Repellam
itaq ab̾ auribus et mentibus nostais
cos qui dicunt. accepto semel libere uo¬
suntatis ar bitrio nec omre debere it
deus nos adiuuet ne peccemus: tasib
emm tenebris nec phariseus illececa¬
Situr qui quam uis in hot errore qͤ
sibi addendum ad iusticiam nichil pu¬
tabat seq arbitrabatur eius plenitudi¬
ne saturatum. deotumen grãs agebat
qd̾ non ẽẽt sicut ceceri hommies. ĩiusti
uptores. adulteri. sicut ilse publicanꝰ.
qdẜis in sabbato ieiuinaret. qd ominũ
que possidebat decimas daret: nichil
sibi ad iusticiam petebat: s cñ ex his
que habebat gratias deo agendo ab il
loaccepisse ormia fatebatur. et tam̃
improb̾atus ẽ: et quia ueluti satura¬

Expanded text:
iustitiam itemque dicit: beati qui esuiustitiam itemque dicit: beati qui esuriunt et sitiunt iustitiam, quoniam ipsi saturabuntur, a quo debemus petere cibum potumque iustitiae nisi ab illo, qui esurientibus eam et sitientibus promittit eius saturitatem? Repellamus itaque ab auribus et mentibus nostris eos, qui dicunt accepto semel liberae uoluntatis arbitrio nec orare nos debere, ut deus nos adiuuet, ne peccemus. talibus enim tenebris nec pharisaeus ille caecabatur, qui quamuis in hoc erraret, quod sibi addendum ad iustitiam nihil putabat seque arbitrabatur eius plenitudine saturatum, deo tamen gratias agebat, quod non esset sicut ceteri homines, iniusti, raptores, adulteri, sicut ille publicanus, quod bis in sabbato ieiunaret, quod omnium quae possidebat decimas daret. nihil sibi addi ad iustitiam iam petebat, sed tamen ex his quae habebat gratias deo agendo ab illo se accepisse omnia fatebatur. et tamen inprobatus est, et quia ueluti satura
Abbreviated transcription (Latin):
ommino nͥ illa adiuierit potest ita
deus qui sux ẽ hominis interioris id¬
bom aliꝯũd operemur.si autem ab
isso auertimur nr̃m ẽ: et cunc scd̾m
carnem sapimius. tunc concupiscentie
carns ad illicita consentimꝰ. Conuei¬
sos ergo deus adruuat: auersos deserit.
sedetiam ut conuertamur ip̃e adiu¬
uat quod oculis corporis lux ista nõ
prestat. Cum ergo nobis iubet dicens.
conuertimini ad me et comieitur ãd
uos. nosq ilłi dicimus. comerte no
deus sanitatum m̃urũ. et deus uirtu¬
tum conuerte nos: quuid aliud dicam
ꝙͣ da quod iubea cum iubet dicendo.
Intelligite ergo qui insipientes estis
in popuso. nosq issi dicimus. da mi
chi incellectum ut discam mandata
cia Quid aliud dicimus ꝙͣda quod
uibes: cum iubet dicendo poso concupi¬
scentias tuas non ecis. nob dicimus.
seimus quia nemo eẽ potest ꝯtinens
sreus det. Quid asiuid dicimꝰ ꝙͣ da
mod lubes. cum iubet dicendo facite

Expanded text:
omnino, nisi illa adiuuerit, potest, ita omnino, nisi illa adiuuerit, potest, ita deus, qui lux est hominis interioris, adboni aliquid operemur. si autem ab illo auertimur, nostrum est et tunc secundum carnem sapimus, tunc concupiscentiae carnis ad inlicita consentimus. conuersos ergo deus adiuuat, auersos deserit. sed etiam ut conuertamur, ipse adiuuat, quod certe oculis corporis lux ista non praestat. cum ergo nobis iubet dicens: co.nuertimini ad me, et conuertar ad uos nosque illi dicimus: conuerte nos, deus sanitatium nostrarum, et: deus uirtutum, conuerte nos, quid aliud dicimus quam: da quod iubes? cum iubet dicendo: intellegite ergo, qui insipientes estis in populo, nosque illi dicimus: da mihi mihi intellectum, ut discam mandata tua, quid aliud dicimus quam: da quod iubes? cum iubet dicendo: post concupiscentias tuas non eas nosque dicimus: scimus quoniam nemo esse potest continens, nisi deus det, quid aliud dicimus quam: da quod iubes? cum iubet dicendo: facite
Abbreviated transcription (Latin):
non qd̾ ip̃e deus trli temptatione
aliquem temptet. nam deus ĩtem¬
ptator malorum ẽ. ip̃e aũt neminẽ
temptat: s ut si forte temptari cepe¬
rimus a concupiscentia mũ adiu¬
torio eius non deseramur. ut in eo
possimus uincere ne abstrahamur
illecti. Deinde addimus quod perfi¬
cietur in firie cum ab sorbebitur mo¬
tuse a uĩta: sed libera nos a malo.
Tunc enim nulła erit talis concupĩa.
cum qua certare et cui nõ consentire
iubeamur. sic ergo totum hoc ĩtri¬
bus beneficiis positum breiit᷑ peti
põt. Ĩgnosce nobis ea in quib sumꝰ
abstracti a concupiscentia: adiuua
ne abstrahaniur a concupia. aufer
a nobrs concupiscentiam. ad peccun¬
dum namq non adiuuam᷑ a deo.
Iuste autem agere uelut iusticie p̾¬
ceptum omni ex parte implere non
possumus: nnsi adiuuemur a deo.
Sicut enim oculus corporis non ad¬
iuuatur a luce ut ab eadem luce
clausus auerfus ue discẽdat ut aũt
uideat adiuuatur ab ea. neq hoc

Expanded text:
non quod ipse deus tali temptatione non quod ipse deus tali temptatione aliquem temptct-nam deus intemptator malorum est, ipse autem neminem tcmptat-scd ut, si forte temptari coeperimus a concupiscentia nostra, adiutorio eius non deseramur, ut in eo possimus uincere, ne abstrahamur inlecti. deinde addimus quod perficietur in fine, cum absorbebitur mortale a uita: sed libera nos a malo. tunc enim nulla erit talis concupiscentia, cum qua certare et cui non consentire iubeamur. sic ergo totum hoc in tribus beneficiis positum breuiter peti potest: \'ignosce nobis ea, in quibus sumus abstracti a concupiscentia, adiuua, ne abstrahamur a concupiscentia. aufer a nobis concupiscentiam\'. Ad peccandum namque non adiuuamur a deo; iusta autem agere uel iustitiae praeceptum omni ex parte implere non possumus, nisi adiuuemur a deo. sicut enim corporis oculus non adiuuatur a luce, ut ab eadem luce clausus auersusue discedat, ut autem uideat adiuuatur ab ea neque hoc
Abbreviated transcription (Latin):
hoc et dominus orare nos docens int̾
cetera monuit ut dicamus. dimicte
nobrs debrta nr̃a sicut et nos dimitti¬
mus debrtorib nr̃is: ne nos inferas
in temptationem. s libera nos a malo.
manet enim masum in carne nr̃n nõ
natura in qua diuinitus creatus ẽ
homo. sed uicio quo uoluntate ꝓlapfus
ẽ. uͥ admissis uiribus non ea qua bul¬
neratus ẽ uoluntatis facilitrte fana¬
tur. de hoc malo dicit aplũs. scio qd̾ ñ
hĩtat in carne mea bonum. cui ma
so nos non obedire precepit cũ dicit.
non ergo regnet peccatum ĩ ur̃o mor¬
tasi corporẽ ad obediendum desideriis
eius. Si ergo his desideriis concupĩa
carnis issicita uoluritatis inclinatio¬
ne consensimus: ad hoc sanandũ di¬
cimus. dimicte nobis debita nr̃a. ad¬
hibentes remedium ex opere mĩe ĩ eo
quod addimus. sicut et nos dimictim
debitoribus nr̃is. Ut alit non ei conse¬
tiamus. deprecenur adiutorium dicẽ¬
tes: et ne nos inferas intemptationẽ.¬

Expanded text:
hoc et dominus orare nos docens inter hoc et dominus orare nos docens inter cetera monuit, ut dicamus: dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. ne nos inferas in temptationem, sed libera nosa malo. manet enim malum in carne nostra non natura, in qua diuinitus creatus est homo, sed uitio, quo uoluntate prolapsus est, ubi amissis uiribus non ea qua uulneratus est uoluntatis facilitate sanatur. de hoc malo dicit apostolus: scio, quia non habitat in carnlo non obedire praecipit, cum dicit: Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore ad obediendum desideriis ejus . Si ergo his desideriis concupiscentiae carnis illicita voluntatis inclinatione consensimus, ad hoc sanandum dicimus, Dimitte nobis debita nostra: adhibentes remedium ex opere misericordiae, in eo quod addimus, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Ut autem non ei consentiamus, deprecamur adjutorium dicentes, Et ne nos inferas in tentatione
Abbreviated transcription (Latin):
mĩa iuidrcium concupĩa igitut tan¬
quam lex peccati manens ĩ mẽbris
corporis mortis huius cum ꝑuulis
nascitur. In pariuilis baptizatis a
reatu solutus ad agonem relinquit᷑.
ante agonem barptizatos mortuos
nulla dampnatiorie per sequit᷑. par¬
uulos non baptizatos reos inuectit.
et tanquam ire filios etiam si ꝑuuli
moriantur ad condempnationem tra¬
hit. In grandrbus autem baptizãtis
in ꝯrubus iam ratione utentibus quic¬
quid eĩdem concupiscentie mens ad pec¬
candum consentit proprie uoluntatis
ẽ. deletis peceatis omnibus soluto etiã
reatu quo uinctos originaliter detine¬
bat ad agonem interim manet. ñ sibi
ad issicita corsentientib nichil om̃io
nocitura donec absorbeatur mors in
uictoriam et pace perfecta nichis qd̾
uincatur existat. consentientes aũt
sibi ad illicita reos tenet. et insi per
mẽdicinam penitentie et opera mĩe ꝑ
celestem sacerdotem pro nobis int̾pel¬
santem sanent᷑ ad secundam mortẽ
damynatioriemq perducit. propter

Expanded text:
ia iudicio? Concupiscentia igitur tamquam lex peccati manens in membris corporis mortis huius cum paruulis nascitur, in paruulis baptizatis a reatu soluitur, ad agonem relinquitur, ante agonem mortuos nulla damnatione persequitur; paruulos non baptizatos reos innectit et tamquam irae filios, etiamsi paruuli moriantur, ad condemnationem trahit. in grandibus autem baptizatis, in quibus iam ratione utentibus quicquid eidem concupiscentiae mens ad peccandum consensit, propriae uoluntatis est; deletis peccatis omnibus, soluto etiam reatu, quo uinctos originaliter detinebat, ad agonem interim manet non sibi ad inlicita consentientibus nihil omnino nocitura, donec absorbeatur mors in uictoriam et pace perfecta nihil quod uincatur existat. consentientes autem sibi ad inlicita reos tenet et, nisi per medicinam paenitentiae et opera misericordiae per caelestem sacerdotem pro nobis interpellantem sanentur, ad secundam mortem damnationemque perducit. propter
Abbreviated transcription (Latin):
unde nisi a morte uiciis. reatu. subret¬
tione. tenebris peccatorum. que qͦniã
missa in ea etate per suam uituĩ propͥa
commiserunt. restat originale pc̃cm:
hec raciocinatio tunc erĩt fortior cum
ea que promisi testimonia multa con¬
gessero. Iam supra posuimus. nõ ue¬
in uocare iustos s peccatores. Item
cum ãd zacheum eẽt ingressus. hodie
inquit salus domui hunic facta e̾. qm̃
et iste filius ẽ abrahe. uenit enim filiꝰ
hominis querere et saluare quod pe¬
rierat. Hoc et de oue perdita et relic¬
tis nonaginta nouem quesita et in¬
uentu. hoc et de dragina que perierat
ex decem. unde oportebat ut dicit pre¬
dicari iñ nomine eius penitentiam a
remissioriem peccatorum in onmes
gentes incipientibus ab ierłm. Marcꝰ

Expanded text:
unde. nisi a morte, uitiis, reatu, subiecunde. nisi a morte, uitiis, reatu, subiectione, tenebris peccatorum? quae quoniam nulla in ea aetate per suam uitam propriam commiserunt, restat originale peccatum. Haec ratiocinatio tunc erit fortior, cum ea quae promisi testimonia multa congessero. iam supra posuimus: non ueni uocare iustos, sed peccatores. item cum ad Zaccheum esset ingressus: hodie, inquit, salus domui huic facta est, quoniam et iste filius est Abrahae. uenit enim filius hominis quaerere et saluare quod perierat. hoc et de oue perdita et relictis nonaginta nouem quaesita et inuenta, hoc et de dragma quae perierat ex decem. unde oportebat, ut dicit, praedicari in no mine eius paenitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes i
Abbreviated transcription (Latin):
morte que talibus impediebat᷑ erepti.
Hoc enim cum abundantius apparue¬
rit. consequeris erit ut ad istam xp̃i
dispensationem que per eius hrulitatẽ
facta ẽ pertinere non possint. qui uita.
fasute. liberatione. rẽdemptiore. issinmi¬
natione non indigent. Et qm̃ ad hãc
pertinet baptismum quo xp̃o consepe¬
siuntur ut incorporentur issi membra
eius hoc ẽ fideles eius. profecto nec bap¬
tismus ẽ necessarius eis qui illo remis¬
sionis et reconciliationis beneficio qd
fit per mediatorem non opus haberit
porro quia paruulos baptizandos ẽẽ
coricẽdunt. quia contra auctoritatẽ
uniuerse eccͣe proculdubio per dñm et
aplõs traditam uenire non possunt.
concedant oportet eos egere issis be¬
ne ficiis mẽdiatoris. ut obliti ꝑ sacram̃¬
tum caritatemq fidelium ac sic incor¬
porati xp̃i corpori quod ẽ eccͣa reconcili¬
entur deo. ut in illo uiui. ut salui. ut li¬
berati. ut redempti. ut illuminati fũt

Expanded text:
morte quae talibus inpendebat erepti. morte quae talibus inpendebat erepti. hoc enim cum abundantius apparuerit, consequens erit, ut ad istam Christi dispensationem, quae per hanc eius humilitatem facta est, pertinere non possint, qui uita, salute, liberatione, redemptione, inluminatione non indigent. r et quoniam ad hanc pertinet baptismus, quo Christo consepeliuntur, ut incorporentur illi membra eius, hoc est fideles eius, profecto nec baptismus est necessarius eis, qui illo remissionis et reconciliationis beneficio, quae fit per mediatorem, non opus habent. porro quia paruulos baptizandos esse concedunt, qui contra auctoritatem uniuersae ecclesiae procul dubio per dominum et apostolos traditam uenire non possunt, concedant oportet eos egere illis beneficiis mediatoris, ut abluti per sacramentum earitatemque fidelium ac sic incorporati Christi corpori, quod est ecclesia. reconcilientur deo, ut in illo uiui, ut salui, ut liberati, ut redempti, ut inluminati fiant.
Abbreviated transcription (Latin):
lutem. Nec ideo tamen eos quisquam
fidelium fideles appellare cunctatur.
quod a credendo utiq nomenẽ. Q̾uis
hoc non ip̃i sed aln pro eis inter sacramẽ¬
ta responderint/ninis longum fiet si
ad singula testimonia similiter dispu¬
temus. Unde commodius ẽẽ arbitror
tuerint uel quemq sufficere iudebũ¬
non aliam ob causam in carne uenis¬
se ac forma serui accepta stt̾m obedi¬
entem usq ad mortem crucis. inisi ut
hac dispensatione misericordissime
gratie omnes quibus tanꝙͣ membris
in corpore constitutis caput ẽ ad ca¬
pessendum regnum celorum uiuifica¬
ret. saluos faceret. liberaret. redimeret.
illummaret. qui prius fuissent in pec¬
catorum morte. languoribus. seruitu¬
te captiuitate tenebris constituti sub
potestute diaboli principis poc̃orũ: ac
sic fieret mẽdiator dei et hominũ per
quem post immicitias impietatis nr̃e
illius gratie pace finitas reconciliare¬
mui deo in eternam uitam abeterna

Expanded text:
lutem. nec ideo tamen eos quisquam lutem. nec ideo tamen eos quisquam fidelium fideles appellare cunctatur, quod a credendo utique nomen est, quamuis hoc non ipsi, sed alii pro eis inter sacramenta responderint. Nimis longum fiet, si ad singula testimonia similiter disputemus. unde commodius esse arbitror rere potuerint uel quae sufficere uidebunnon aliam ob causam in carne uenisse ac forma serui accepta factum oboedientem usque ad mortem crucis, nisi ut hac dispensatione misericordissimae gratiae omnes, quibus tamquam membris in suo corpore constitutis caput est ad capessendum regnum caelorum, uiuificaret, saluos faceret, liberaret, redimeret, inluminaret, qui prius fuissent in peccatorum morte, languoribus, seruitute, captiuitate, tenebris constituti, sub potestate diaboli principis peccatorum, ac sic fieret mediator dei et hominum, per quem post inimicitias impietatis nostrae illius gratiae pace finitas reconciliaremur deo in aeternam uitam ab aeterna
Abbreviated transcription (Latin):
dum. tanquam dictum ẽẽt. issuminat
onem interiorem hominem qͥa hõ ĩ¬
terior cum ueraciter fit saprens Non¬
nisi ab illo illuminatur quod est lu¬
men uerum. Aut si rationem ipsam
qua humana anima itionasis ap¬
pessatur. que ratio adhric relut quie¬
ta et quasi sopita. tamen infitu qͦ
dammodo inseminata in pariuisis
latet. issummatioriem uoluit appel¬
sare tanquam interioris oculi crea¬
tionem: non resistendum ẽ tunc eã
fieri cum anma creatur. Et ñ absur
de hoc intelligi cum hoc uenit ĩ mũ¬
dum. Uerumptamen etiam ip̃e ꝙͣuis
iam creatus oculus necesse ẽ intenẽ¬
bris maneat si non credat in eũ qui
dixit.ego lux in seculum ueni. ut oĩs
qui credit in me non maneat ĩ tene¬
bris. quod per sacramentũ ĩ ꝑiilis
fieri non dubitat mater ecca: que
correctos maternum eis prestat ut sa¬
cris misteriis imbuantur. quia nond̃
possunt corde proprio credere ad iusti¬
ciam. nec ore proprio confiteri ad sa¬

Expanded text:
dum; tanquam dictum esset, Illuminat dum; tanquam dictum esset, Illuminat omnem interiorem hominem, quia homo interior cum veraciter fit sapiens, nonnisi ab illo illuminatur qui est lumen verum: aut si rationem ipsam, qua humana anima rationalis appellatur, quae ratio adhuc velut quieta et quasi sopita, tamen insita et quodam modo inseminata in parvulis latet, illuminationem voluit appellare, tanquam interioris oculi creationem; non resistendum est, tunc eam fieri; cum ande hoc intellegi, cum homo uenit in mundum. uerum tamen etiam ipse quamuis iam creatus oculus necesse est in tenebris maneat, si non credat in eum qui dixit: ego lux in saeculum ueni, ut omnis qui credit in me non maneat in tenebris. quod per sacramentum in paruulis fieri non dubitat mater ecclesia, quae cor et os maternum eis praestat, ut sacris mysteriis inbuantur, quia nondum possunt corde proprio credere ad iustitiam nec ore proprio confiteri ad sa
Abbreviated transcription (Latin):
tium paruuilorum. Quannus ĩ greco
ita fit positum. ut possit intelligi etiã¬
lumen ip̃m ueniens in hunc mundũ.
Tamen si hominem uenientem ĩ hũc
mundrm necesse ẽ accipi. aut simpli¬
citer dictum arbrtror sicut multa in
scripturis reꝑeriuntur quibus etiam
detractis nichil sententie minuiatur.
aut si propter aliquam distinctioriem
additum eẽ credendum ẽ. fortasse hõc
dictum ẽ ad discernendam spiritalem
illuminatioriem ab ista corporali: que
siue per celi luminaria. siue quibusq
ignibus illuminat ocusos carnis. ⁊it
hominem interiorem dixerit benientẽ
in hunc mundum. quia exterior corpo¬
reus ẽ sicut hic mundus. tanꝙͣ diceret
issuminat omnem hominem ueĩenten
in corpus. secundum illud ꝯuod scrip¬
tum e. sortitus sum anmam bonam.
et ueni in corpus m incomquinatum.
Aut ergo sic dictum est. Si distinctionis
alicuus gratia drctum ẽ. Illuĩat om¬
nem hominem benientem in hũc mũ¬

Expanded text:
tium parvulorum: quamvis in graeco tium parvulorum: quamvis in graeco ita sit positum, ut possit etiam intelligi lumen ipsum veniens in hunc mundum: tamen si hominem venientem in hunc mundum, necesse est accipi, aut simpliciter dictum arbitror, sicut multa in Scripturis reperiuntur, quibus etiam detractis nihil sententiae minuatur; aut si propter aliquam distinctionem additum esse credendum est, fortasse hoc dictum est, ad discernendam spiritualem illuminationem ab ista corporali, quae sive per coeli luminaria, sive quibusque ignibus illuminat oculos carnis; ut hominem interiorem dixerit venientem in hunc mundum, quia exterior corporeus est, sicut hic mundus; tanquam diceret, Illuminat omnem hominem venientem in corpus, secundum illud quod scriptum est: Sortitus sum animam bonam, et veni in corpus incoinquinatum . Aut ergo sic dictum est, si distinctionis alicujus gratia dictum est; Illuminat omnem hominem venientem in hunc mun
Abbreviated transcription (Latin):
omnem hominem uenientem ĩ hunc
mundum Ideo dictum ẽ. ꝯuia nussu
hominum illuminatur insi illo lu¬
minc ueritatis quod deus ẽ. ne quis¬
quã pritaret ab eo se illuminari a
quo audit ut discat. nõ dico si quem¬
ꝙy magnum horminem nec si angelũ
ei contingat hẽre doctorem. adhibet᷑
enm sermo ueritatis extrinsecus uo¬
a ministerio corporali . Uerumpta¬
men neq qui plantat ẽ aliquid. neq
qui rigat. scd qui incrementũ dat deꝰ.
audit quippe homo dicentem uel homi¬
nem uel angelum. sed ut sentiat ⁊ co¬
gnoscat uerum quod dicitur. ilso su¬
mine intus mens eius aspergit quod
eternum manet: quod etiam in te¬
nebris lucet. sed sicut sol iste a cecis
quannus eos suis radiis quodãmodo
uestiat non uidetur. sic ab stulticie te¬
nebris non comprehenditur. Cur aũt
cum dixisset quod illuminat orem¬
mundum. unde hec opimo nata ẽ. ꝯd̾
in exortu corporałi ab utero matris re¬
centissimo illuminet mentes nascen¬

Expanded text:
omnem hominem uenientem in hune nc omnem hominem uenientem in hune nc m u nd u m, ideo dictum est, quia nullus hominum inluminatur nisi illo lumine ueritatis, quod deus est, ne quisquam putaret ab eo se inluminari, a quo aliquid audit ut discat, non dico, si quemquam magnum hominem, sed nec si angelum ei contingat habere doctorem. adhibetur enim sermo ueritatis extrinsecus uocis ministerio corporalis, uerum tamen neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed quiAudit quippe homo dicentem vel hominem vel angelum; sed ut sentiat et cognoscat verum esse quod dicitur, illo lumine intus mens ejus aspergitur, quod aeternum manet, quod etiam in tenebris lucet. Sed sicut sol iste a caecis, quamvis eos suis radiis quodam modo vestiat, sic ab stultitiae tenebris non comprehenditur. 38. Cur autem, cum dixisset, quod illuminat ommundum; unde haec opinio nata est, quod in exortu corporali ab utero matris recentissimo illuminet mentes nascen
Abbreviated transcription (Latin):
quod scriptum ẽ. erat lumen uerum
quõdissuminat omnem hominem ue¬
mentem in hunc mundum. Quod si
ita ẽ. mustum mirandum ẽ ꝯͦmodo
illumiati ab unico filio quod erat
in principio uerbum deus apd̾ deũ
non admittantur ad regnum dei. ne
sint ħeredes dei. coherẽdes autẽ xp̃i.
Noc enim eis insi per baptismum ñ
prestari etiam qui hoc sentiunt cõfi¬
tentur. Deinde iam illuminati si
ad consequendum regnum dei nond̃
sunt ydoriei. saltem ip̃m baptisinũ
quo ad hoc ydorier fuint loti suscipere
deb̾uerunt. cui tamen eos uidemꝰ cũ
magnis fletibus reluctari. eamq i¬
gnorantiam in issa etate ꝯtempni¬
mus ut sacramenta que issis prodes¬
se nouimus. in eis etiam resuctan¬
tibus compleamus. Cur emĩ et apłs¬
ita dicit. Nosite ꝑueri ẽẽ mentibus.
siiam sumine isso uero quod uerbũ
dei est. corum mentes illuminate
sunt. Itriq issud in euangelio positũ
x. erat sumen uerum ꝯuod issumãt

Expanded text:
quod scriptum est: erat lumen uerum, quod scriptum est: erat lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem i n hunc mundum. quod si ita est, multum mirandum est, quomodo inluminati ab unico filio, quod erat in principio uerbum deus apud deum, non ammittantur ad regnum dei nec sint heredes dei, coheredes autem Christi. hoc enim eis nisi per baptismum non praestari etiam qui hoc sentiunt confitentur. deinde iam inluminati, si ad consequendum regnum dei nondum sunt idonei, saltem ipsum baptismum, quo ad hoc idonei fiunt, laeti suscipere debuerunt; cui tamen eos uidemus cum magnis fletibus reluctari eamque ignorantiam in illa aetate contemnimus, ut sacramenta, quae illis prodesse nouimus, in eis etiam reluctantibus compleamus. cur enim et apostolus dicit: nolite pueri esse mentibus, si iam lumine illo uero, quod uerbum dei est, eorum mentes inluminatae sunt? Itaque illud, quod in euangelio positum est: erat lumen uerum, quod inluminat
Abbreviated transcription (Latin):
fusum qui priusquam funderetur
sic in sacramento datus ẽ. et cõmen¬
datus ut iudicet᷑. hic e̾ sanguis meꝰ
qui pro multis effundetur in remi¬
sionem peccatorum. Negant enĩ illos
liberari qui sub peccato ẽẽ nolunt fa¬
teri. Nam unde liberantur si millo
seruitute pecrati teneritur obstria.
Ego inquit lux in seculum ueni. il
omnis qui credrderit in me ñ mane¬
at in tenebris. hoc dicto quid oñdit
nisi in tenebris ẽẽ omnem qui nõ
credit in eum. et credendo efficere ne
maneat in tenebris. Has tenebras
quid insi peccata intelligimꝰ. sed
quodlibet aliud incelligantur he
tenebre profecto qui non credit ĩ xp̃o
manebit in eis: et utiq penales
funt non quasi nocturne ad quie¬
tem antinantium necessarie. Pro¬
nde pariuili si per sacramẽtũ quõd
adhoc diuinitus institutum ẽ. ĩ cre¬
dentium mimerum nõ transeant.
profecto in his tenebris remanebrnt:
quannus eos nommissi mox natos
lluminari credant. sic intelligentes

Expanded text:
fusum, qui priusquam funderetur, fusum, qui priusquam funderetur, sic in sacramento datus est et commendatus, ut diceretur: hic est sanguis meus, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. negant enim illos liberari, qui sub peccato esse nolunt fateri. nam unde liberantur, si nulla seruitute peccati tenentur obstricti? Ego, inquit, lux in saeculum ueni, ut omnis, qui crediderit in me, non maneat in tenebris. hoc dicto quid ostendit nisi in tenebris esse omnem qui non credit in eum et credendo efficere, ne maneat in tenebris? has tenebras quid nisi peccata intellegimus? sed quodlibet aliud intellegantur hae tenebrae, profecto quinoncreditin Christum manebitincis, et utique poenales sunt, non quasi nocturnae ad quietem animantium necessariae. Proinde paruuli, si per sacramentum, quod ad hoc diuinitus institutum est, in credentium numerum non transeant, profecto in his tenebris remanebunt. Quamuis eos nonnulli mox natos? inluminari credant sic intellegentes
Abbreviated transcription (Latin):
panis uiuus qrui de celõ descendi. et pa¬
nis quem ego dedero caro mea ẽ pro se¬
culi uita. Et si non mandrcau̾itis car¬
nem filii hominis et sanguinem biberiti
non habebitis uitam in uobrs. Si er.o
ut tot et tanta diuina testimonia con¬
craunt nec salus nec uita eterna sine
baptisio et corpore et sanguine dm̃
cuiquam speranda ẽ. frustra sine his
promictitur paruulis. Porro si a sa¬
sute ac uita eterna hominem nͥ pcc̃a
non separant. per hec saciumenta nõ¬
nisi peccati reatus in paruulis soluit
de quo reatu scriptum ẽ. neminem eẽ
mundum. nec si unius drei fu̾i̾t uin
eius. Unde ẽ et illud in psaliis. Eg
cnim in iniquitatibrs conceptus sũ
et in pecoatis mater mea in utero a¬
luit. Aut enim ex per sona generali
ip̃ius hominis dicitur. aut si proprie
dauid hoc de se dicit. Non utiq de for¬
nicatione s de legitimo connubro nat
fuit. Non itriq dubitemus etiã pro
infantibus baptizandis sanguinem

Expanded text:
panis vivus, qui de coelo descendi; et, Papanis vivus, qui de coelo descendi; et, Panis quem ego dedero, caro mea est pro saeculi vita; et, Si non manducaveritis carnem Filii hominis et sanguinem biberitis, non habebitis vitam in vobis ? Si ergo ut tot et tanta divina testimonia concinunt, nec salus nec vita aeterna sine Baptismo et corpore et sanguine Domini cuiquam speranda est, frustra sine his promittitur parvulis. Porro si a salute ac vita aeterna hominem nisi peccata non separant, per haec Sacramenta nonnisi peccati reatus in parvulis solvitur: de quo reatu scriptum est, neminem esse mundum, nec si unius diei fuerit vita ejus . Unde est et illud in Psalmis: Ego enim in iniquitatibus conceptus sum et in peccatis mater mea me in utero aluit; aut enim ex persona generali ipsius hominis dicitur aut, si proprie Dauid hoc de se dicit, non utique de fornicatione, sed de legitimo conubio natus fuit. non itaque dubitemus etiam pro infantibus baptizandis sanguinem