comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
esset nec posset quod uellet: poten¬
tiore uoluntate impediretur. Nec
sic tamẽ uoluntas nisi uoluntas essex:
nec alterius: sed eius esset qui uellet.
et si non posser implere quoduel¬
let:. Unde quicquid preter suam
uolunt atem patitur homo non de¬
bet tribuere humanis uel angelicis malorũ¬
uel cuiusquam ereati spiritus uolũ pne¬
tatibus: sed eius pocius qui dat
potestatẽ uolentibus. Monergo pro¬
Non enim qui hoc presciuit: nihil aci p̃sci¬
presciuit. Porro si ille qui presciuit
quid futurum esset in nra uolunta¬
te non utiq mhil sed aliquid presci¬
uit. Profecto et illo presciente est
aliquid in nrã uoluntate. Quocirea
nullomodo cogimur: aut retenta
prescientia dei tollere uoluntatis ar¬
bitriũ: aut retento uoluntatis arbi¬
trio deum/ quod nephas estnegare
prescium futurorum. Sed utrunq
amplectimur: utrunq fideliter et
ueraciter confitemur. Illud ut bene
credamus. hoc ut bene uiuamus.

Expanded text:
esset nec posset quod uellet, potenesset nec posset quod uellet, potentiore uoluntate inpediretur; nec sic tamen uoluntas nisi uoluntas esset, nec alterius, sed eius esset qui uellet, etsi non posset inplere quod uellet. Unde quidquid praeter suam uoluntatem patitur homo, non debet tribuere humanis uel angelicis uel cuiusquam creati spiritus uoluntatibus, sed eius potius, qui dat potestatem uolentibus. Non ergo proNon enim, qui hoc praesciuit, nihil praesciuit. Porro si ille, qui praesciuit quid futurum esset in nostra uoluntate, non utique nihil, sed aliquid praesciuit: profecto et illo praesciente est aliquid in nostra uoluntate. Quocirca nullo modo cogimur aut retenta praescientia Dei tollere uoluntatis arbitrium aut retento uoluntatis arbitrio Deum quod nefas est negare praescium futurorum; sed utrumque amplectimur, utrumque fideliter et ueraciter confitemur; illud, ut bene credamus; hoc, ut bene uiuamus.
Abbreviated transcription (Latin):
mus. Si dicamus necesse est deũ sem¬
per uiuere et cuncta prescire: Sic
nec potestas eius minuiturcum
dicitur mori falliq non posse: Sic
enim hoc non potest: ut potius
Si posset: minoris esser utiq pote¬
statis. Rec te quippe omnipotes
dicitur: qui tamẽ mori et falli nõ
potest. Dicitur enini omni potens
faciendo quod uult: non patiendo
quod non uult. Quod ei si acciderer:
nequaquã esset omnipotens. Unde
propterea quedam non potest: ꝗa
omnipotens est. Sic etiã cum dici¬
mus necesse esse ut cum uolumus
libero uelimus arbitrio: et uerum
proculdubio dieimus: et non ideo
ipsum liberum arbitrium necessita¬
ti subicimus: que adimit libertatẽ.
Sunt igitur nr̃e uoluntates: et ip̃e
faciunt quicquid uolendo facimus
quod non fieret si nollemus. Quicꝗd
autem aliorum hominũ uoluntate
nolens quisque patitur: etiã sic
uoluntas ualet. et si non illiri
tamen hoͣminis uoluntas: sed pote¬
stas dei. Nam si uoluntas tantum

Expanded text:
mus, si dicamus necesse esse Deum semmus, si dicamus necesse esse Deum semper uiuere et cuncta praescire; sicut nec potestas eius minuitur, cum dicitur mori fallique non posse. Sic enim hoc non potest, ut potius, si posset, minoris esset utique potestatis. Recte quippe omnipotens dicitur, qui tamen mori et falli non potest. Dicitur enim omnipotens faciendo quod uult, non patiendo quod non uult; quod ei si accideret, nequaquam esset omnipotens. Unde propterea quaedam non potest, quia omnipotens est. Sic etiam cum dicimus necesse esse, ut, cum uolumus, libero uelimus arbitrio: et uerum procul dubio dicimus, et non ideo ipsum liberum arbitrium necessitati subicimus, quae adimit libertatem. Sunt igitur nostrae uoluntates et ipsae faciunt, quidquid uolendo facimus, quod non fieret, si nollemus. Quidquid autem aliorum hominum uoluntate nolens quisque patitur, etiam sic uoluntas ualet, etsi non illius, tamen hominis uoluntas; sed potestas Dei. Nam si uoluntas tantum
Abbreviated transcription (Latin):
Nde nec illa necessitas
formidanda est: quam
formidando stoyci laborauerunt
causas rerum ita distinguere: Ut
quasdam subtraherent necessitati.
quasdam subderent. Atq in his
quas esse sub necessitate noluert̃
posuerunt etiã nrãs uoluntates:
ne uidelicet non essent libere si
subderentur necessitati: Si enim
necessitas nrã illa dicenda est q̃
non est in nr̃a potestate: sed etiã
si nolumus efficit quod potest
sicut est necessitas mortis mani¬
festum est uoluntates nostras
quibus recte uel perperã uiuitus
sub tali necessitate nonesse. Mul¬
ta enim facimus: que si nollemus
non utiue faceremus. quo pri¬
initus pertinet ipsum uelle. Nã
si uolumus. est:Si nolumus: nõ
est. Non enim uellemus: si nol¬
lemus. Si autem illa definittr esse
necessitas: secundum quã dicimus
necesse est ut ita sit aliquid uel
ita fiat. Mescio cur eam timeamus
ne nobis libertatem auferat uolũ
tatis. Neq enim et uitara deis et
prescientiam dei sub necessi t᷑ite ponri¬

Expanded text:
nde nec illa necessitas formidanda est, quam formidando Stoici laborauerunt causas rerum distinguere ita, ut quasdam subtraherent necessitati, quasdam subderent, adque in his, quas esse sub necessitate uoluerunt, posuerunt etiam nostras uoluntates, ne uidelicet non essent liberae, si subderentur necessitati. Si enim necessitas nostra illa dicenda est, quae non est in nostra potestate, sed etiam si nolimus efficit quod potest, sicut est necessitas mortis: manifestum est uoluntates nostras, quibus recte uel perperam uiuitur, sub tali necessitate non esse. Multa enim facimus, quae si nollemus, non utique faceremus. Quo primitus pertinet ipsum uelle; nam si uolumus, est, si nolumus, non est; non enim uellemus, si nollemus. Si anecessitas, secundum quam dicimus necesse esse ut ita sit aliquid vel ita fiat, nescio cur etiam timeamus ne nobis libtatis. Neque enim et uitam Dei et praescientiam Dei sub necessitate poni
Abbreviated transcription (Latin):
tur Christum cõfitebantur.
Quaprqͥter et si non meruit
ab hostibus credi: non potuit
tamen sancte paupertatis cõ¬
fessor sme celesti merceole
torqueri ¶Multos inquuĩt
etiam Christianos fames oli¬
uturna uastauit: hoc quoq
in usus suos boni fideles pie
tolerando uerterunt: Quos
enim fames necauit malis
uite huius: sicut corporis
mor bus eripuit. Quos autẽ
non necauit docuit parcius
uiuere docuit productius
ieiunare:
De fine tẽporalis uite
siue longioris siue breui.¬

Expanded text:
tur, Christum confitebatur. tur, Christum confitebatur. Quapropter etsi non meruit ab hostibus credi, non potuit tamen sanctae paupertatis confessor sine caelesti mercede torqueri. Multos, inquiunt, etiam Christianos fames diuturna uastauit. Hoc quoque in usus suos boni fideles pie tolerando uerterunt. Quos enim fames necauit, malis uitae huius, sicut corporis morbus, eripuit: quos autem non necauit, docuit parcius uiuere, docuit productius ieiunare. De fine temporalis uitae siue longioris siue breui
Abbreviated transcription (Latin):
diligere discerent qui pro se
passos eterna felicitate ditaret:
non aurũ et argentũ pro quo
pati miserrimum fuit: siue
mentiendo occultaretur: siue
uera dicendo proderetur.
Niamq inter tormenta neõ
Christum confitendo amisit
nemo aurum nisi negando
seruauit. Quocirca utiliora
erant fortasse tormenta que
bonum incorruptibde amandũ
olocebant: quã illa bona que
smne ullo utili fructu doiõs
sui amore torquebant. Sed
quiolam etiã non habentes qđ
proderent olum non credun¬
tur torti sunt. Et hi forte
habere cupiebant. nec sancta
uoluntate pauperes erant.
quibus de monstranolũ fuit
non facultates: sed ipsas cupi¬
ditates talibus olignas esse cru¬
ciatibus. Si uero uite meli¬
oris proposito reconditũ aunĩ
argentumq non habebant.
nescio quidem utrum cuiꝗͣ
talium acciderit: ut dum ha¬
bere creditur. torqueretur.
Uerumtñ etiã si accidit. pio¬
fecto qui illa tormenta pau¬
pertatem sanctam confitebã¬

Expanded text:
diligere discerent, qui pro se diligere discerent, qui pro se passos aeterna felicitate ditaret, non aurum et argentum, pro quo pati miserrimum fuit, seu mentiendo occultaretur, seu uerum dicendo proderetur. Namque inter tormenta nemo Christum contitendo amisit, nemo anrum nisi negando seruauit. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta, quae bonum incorruptibile amandum docebant, quam illa bona, quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. Sed quidam etiam non habentes quod proderent, dum non creduntur, torti sunt. Et hi forte habere cupiebant nec sancta uoluntate pauperes erant; quibus demonstrandum fuit non facultates, sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. Si uero uitae melioris proposito reconditum aurum argentumque non habebant, nescio quidem utrum cuiquam talium acciderit, ut dum habere creditur torqueretur: uerum tamen etiamsi accidit, profecto, qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confiteba
Abbreviated transcription (Latin):
uerunt: cum ab eis tenerẽt
sic in corde suo: ut ab eo pos¬
tea cognouimus precabatur
Domine non excrucier pro¬
pter aurumẽt argentum. ubi
enim sunt omniꝰa mea tu
scis. Ibi enim habebat omiã
sua ubi eum conolere: et
the saurizare ille monuerat
qui hec mala mundo uẽtu¬
ra predixerat. Ae per hoc q
domino suo monenti obedie¬
rant ubi et quomodo the¬
saurizare deberent. nec ip¬
sas terrenas diuicias barba¬
ris incursantibus amiserũt
Quos autẽ non obedisse
penituit: quid de talibus
rebus facienolum esset si
non preceolente sapientia
certe consequente experiẽtia
didicerunt. At enim ꝗdã
bom etiã Christiani tormẽtis
excruciati sunt: ut bona sua
hostibus proderent. Illi ucõ
nec prodere nec perdere potu¬
erunt bonum: quo ipsi boĩ
erant. Si autẽ torqueri quã
mammona miquitatis prode¬
re maluerunt. boni non erãt
Admonendi autem fuerant
qui tanta patiebantur pro
auro quanta essent sustinẽ¬
da pro Christo: ut eum potius

Expanded text:
uerunt, cum ab eis teneretur, uerunt, cum ab eis teneretur, sic in corde suo, ut ab eo postea cognouimus, precabatur: Domine, non excrucier propter aurum et argentum; ubi enim sint omnia mea, tu scis.\' Ibi enim habebat omnia sua, ubi eum condere et thesaurizare ille monstrauerat, qui haec mala mundo uentura praedixerat. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant, ubi et quo modo thesaurizare deberent, nec ipsas terrenas diuitias barbaris incursantibus amiserunt. Quos autem non oboedisse paenituit. quid de talibus rebus faciendum esset, si non praecedente sapientia, certe consequente experientia didicerunt. At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt, ut bona sua hostibus proderent. Illi uero nec prodere nec perdere potuerunt bonum, quo ipsi boni erant. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt, boni non erant. Admonendi autem fuerant, qui tanta patiebantur pro auro, quanta essent sustinenda pro Christo, ut eum potius
Abbreviated transcription (Latin):
facilius ammiserunt. Hoc enĩ
potuit in terra perire: quod
piguit mole tranfferre. Nã
qui receperunt consiliũ doĩ
sui dicentis nolite absconle¬
re uobis thesauros in terra.
ubi tinea et rubigo ex terminãt
et ubi fures effodiunt et furã¬
tur. sed thesaurisate uobis the¬
sauros in celo: quo fur non
accedit neq tm̾ea corrumpit.
Ubi enim est thesaurus tuus:
illic erit et cortuum. Tribu¬
latiomis tempore probauerũt
quam recte sapuerunt non
contennendo ueracissimum
preceptorem: et thesauri sui
fidelissimum inuicł issimũq
custodem. Nam si multigi¬
uisi sunt ibi se habuisse diui¬
tias suas quo contigit ut hos¬
tis non acccoleret: quanto cer¬
tius et securius gaudere po¬
tuerunt: qui mon̾itu dei sui
illuc migrauerant quo acce¬
dere omnino non possent:
Unde Paulmus noster nos¬
ter Nolensis episcopus eR
opulentissimo diuite uolũ¬
tate pauperrimus: et copio¬
sissime sanctus: quanodo et
ipsam uolam barbari uasta¬

Expanded text:
facilius amiserunt. Hoc enim facilius amiserunt. Hoc enim potuit in terra perire, quod piguit inde transferre. Nam qui receperunt consilium Domini sui dicentis: Nolite uobis condere thesauros in terra, ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur; sed thesaurizate uobis thesaurum in caelo, quo fur non accedit neque tinea corrumpit; ubi enim est thesaurus tuus, illic erit et cor tuum, tribulationis tempore probauerunt quam recte sapuerint non contemnendo ueracissimum praeceptorem et thesauri sui fidelissimum inuictissimumque custodem. Nam si multi gauisi sunt ibi se habuisse diuitias suas, quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt, qui monitu Dei sui illuc migrauerunt, quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster, Nolensis episcopus, ex opulentissimo diuite uoluntate pauperrimus et copiosissime sanctus, quando et ipsam Nolam barbari uasta
Abbreviated transcription (Latin):
peccauerunt: perolendo sensert̃.
Tantum quippe doluerunt
quantum se doloribus inseru¬
erant: sicut apostolum dixis¬
se supra commemoraui. Opor¬
tebit enim ut eis addderetur
etiam experimentorum disci¬
plina: a quibus tamdui fuerat
neglecta uerborum. Nancũ
dicit apostolus eui uolunt
diuites fieri incidunt in tep̃¬
t.itionem et cetera. Profecto in
diuitiis cupiditatẽ reprehẽdit
non facultatẽ quam precepit
alibi dicens. Precipe diuitib
huius mundi non superbe sapere
neq sperare in incerto diuitia¬
rum: sed in deo uiuo qui prestit
tiobis omnia abunolanter ad
fruenolum. Bene faciant: diui¬
tes sint in operibus bonis: faci¬
Le tribuant comunicent
thesaurisent sibi bonum fun
olamentum in futuro: ut ap¬
prehenodant ueram uitam.
Hec qui de suis diuitiis faciebuãt
magnis sunt lucris leuia dãna
solati: plusq letati ex his que
facile tribuendo tutius serua¬
uerunt: quam contristati
ex his que timide retinẽdo

Expanded text:
peccauerint, perdendo senserunt. peccauerint, perdendo senserunt. Tantum quippe doluerunt, quantum se doloribus inseruerant, sicut apostolum dixisse supra commemoraui. Oportebat enim ut eis adderetur etiam experimentorum disciplina, a quibus tam diu fuerat neglecta uerborum. Nam cum dixit apostolus: Qui uolunt diuites fieri, incidunt in tentationem et cetera, profecto in diuitiis cupiditatem reprehendit, non facultatem, quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe diuitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto diuitiarum, sed in Deo uiuo, qui praestat nobis omnia abundanter ad fruendum; bene faciant, diuites sint in operibus bonis, facile tribuant, communicent, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut adprehendant ueram uitam. Haec qui de suis diuitiis faciebant, magnis sunt lucris leuia damna solati plusque laetati ex his, quae facile tribuendo tutius seruauerunt, quam contristati ex his, quae timide retinendo
Abbreviated transcription (Latin):
que mergunt homines in in¬
teritum et perditionẽ. Radas
enim omnium ialorum est¬
auaritia. Quam quidem appe¬
tentes a fidẽ pererrauerunt
et inseruerunt se dolorilbus
multis. Quibus errgo terre¬
ne odiuitie illa uastatione
perierunt. si eas sic habebant¬
que nad modum ab isto foris
paupere intus diuite audierãt
id est si mundo utebantur tan¬
quã non utentes potuerunt oli¬
cere quod ille grauiter tempta¬
tus et minime superatus. Nu¬
dus exii de utero matris mẽe
nudus reuertar in terram. Doĩ¬
nus dedit: dominus abstulit:
sicut domino placuit ita factũ
est: sit nomẽ domini be nedictũ.
Ut bonus seruus magnas facul¬
tates haberet. ipsam sui domini
uoluntatẽ: cui pedissequus mẽ¬
te ditesceret: nec contristaret᷑
cis rebus uiuens relictis: quas
cito fuerat moriens relicturus.
Illi autẽ infirmiores qui terre¬
nis his bonis quanuis ea non
preponerent Christo: aliquã¬
tula tamen cupiditate cohere¬
bant. quantum hec amanolo

Expanded text:
quae mergunt homines in interitum et perditionem. Radix enim est omnium malorum auaritia, quam quidam adpetentes a fide pererrauerunt et inseruerunt se doloribus multis. Quibus ergo terrenae diuitiae in illa uastatione perierunt, si eas sic habebantquem ad modum ab isto foris paupere, intus diuite audierant, id est, si mundo utebantur tamquam non utentes, potuerunt dicere, quod ille grauiter tentatus et minime superatus: Nudus exiui de utero matris meae, nudus reuertar in terram. Dominus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum; ut bonus seruus magnas facultates haberet ipsam sui Domini uoluntatem, cui pedisequus mente ditesceret, nec contristaretur eis rebus uiuens relictus, quas cito fuerat moriens relicturus. Illi autem infirmiores, qui terrenis his bonis, quamuis ea non praeponerent Christo, aliquantula tamen cupiditate cohaerebant, quantum haec amando
Abbreviated transcription (Latin):
deorum ab urbe filia mater euersa
est. Et ut belli reliquie e duobus
populis unum facerent miserabile
coagulum multus ante fusus utri¬
usq sanguis fuit. Quidiam sigil¬
latim dicam. sed ceteris regibus
totiens e adembella renouata.
que uictoriis finita uidebantur:
et tantis stragibuo i terum atq iteꝵ
confecti: iterum iterumq post
fedus et pacem inter gneros et soce¬
ros et eorum stirpem posterosque
repetita. Non paruum uidiciũ
calamitatis huius fuit: quod por¬
tas belli nullus clausit illorum:
uitaratq exitus fucrie Cip.¬

Expanded text:
deorum, ab urbe filia mater euersa deorum, ab urbe filia mater euersa est; ut autem belli reliquiae ex duobus populis unum facerent, miserabile coagulum multus ante fusus utriusque sanguis fuit. Quid iam singillatim dicam sub ceteris regibus totiens eadem bella renouata, quae uictoriis finita uidebantur, et tantis stragibus iterum iterumque confecta, iterum iterumque post foedus et pacem inter soceros et generos et eorum stirpem posterosque repetita? Non paruum indicium calamitatis huius fuit, quod portas belli nullus clausit illorum. uita adque exitus fuerit. Ip
Abbreviated transcription (Latin):
spectatores: donec horatiorum
soror propter curiatios tres perẽp¬
tos: etiã ipsa tercia ex altera parte
fraterno ferro duobus fratribus
ad deretur: ne minus haberẽt mox¬
tium etiã roma que uicerat
De inde ad fructum uictorie
alba subuersa est. Ubi post iliũ
quod greci euerterunt et post
regem peregrinum atq fugitiuũ
constituerat: tertio locohabita¬
uerant numina illa troiana
Sed more suo etiam mde iam
fortasse migrauerant: ideo dele¬
ta est. Discesserant uidelicet
omnes a ditis arisq relictis dii.
quibus imperium illud steterat.
Discesserant sane: ecce iam ter¬
tio: ut eis quarto roma prouidẽ¬
tissime crederetur. Displicuerat
enim et alba.: ubi Amulius expul¬
so fratre: et roma placuerat: ubi
Romulus expulso fratre regnaue¬
rat. Sed antequam alba dirueret᷑
transfusus est inquiunt populus
cius in roman: ut ex utraq una
ciuitas fieret. E stoita factum sit
Urbstamen illa Ascanii regnum et
tertium domicilium troianorum

Expanded text:
spectatores, donec Horatiorum spectatores, donec Horatiorum soror propter Curiatios tres peremptos etiam ipsa tertia ex altera parte fraterno ferro duobus fradderetur, ne minus haberet mortium etiam Roma quae uicerat. Deinde ad fructum uictoriae Alba subuersa est, ubi post Ilium, quod Graeci euerterunt, et post regnum peregrinum adque fugitiuum constituerat, tertio loco habitauerant numina illa Troiana. Sed more suo etiam inde iam fortasse migrauerant, ideo deleta est. Discesserant uidelicet omnes adytis arisque relictis di, quibus imperium illud steterat. Discesserant sane ecce iam tertio, ut eis quarta Roma prouidentissime crederetur. Displicuerat enim et Alba, ubi Amulius expulso fratre, et Roma placuerat, ubi Romulus occiso fratre regnauerat. Sed antequam Alba dirueretur, transfusus est, inquiunt, populus eius in Romam, ut ex utraque una ciuitas fieret. Esto, ita factum sit; urbs tamen ilia, Ascanii regnum et tertium domicilium Troianorum
Abbreviated transcription (Latin):
examine. Nemo mihi olicat ma¬
gnus ille atq ille: quia cum illo
et illo pugnauit et uicit. Pugnant
etiam gladiatores: uincunt et ipĩ.
habet premia lauolis et illa cruole¬
litas. Sed puto esse satius cuiuslib
mertie penas luere: quam illorum
armorum gloriam querere. et tñ
si i arenam procederent pugnatu¬
ri inter se gladiatores. quorũ alter¬
esset filius: alter pater esset. ta¬
le spectaculum quis ferret:ꝗs
non auferret: Quomodo ergo
gloriosum alterius inatris alte¬
rius filic ciuitatis inter se armo¬
rum potuit esse certamen: An
ideo diuersum fuit quod arena
ulla non fuit: et latiores campi
non duorum gladiatorum seol
in duobus populis multorum
funeribus implebantur: nec am¬
phiteatroc ingbantur illa certa¬
mina: sed uniuerso orbi: Et tuc̃
uiuis et posteris quouso ista
fama porrigitur impium specta¬
culum prebebatur. Uini tamẽ
patiebantur studii sui dii illi
presides imperii romani: et taliũ
certaminum tanquam theatrici

Expanded text:
examine. Nemo mihi dicat: maexamine. Nemo mihi dicat: magnus ille adque ille, quia cum illo et illo pugnauit et uicit. Pugnant etiam gladiatores, uincunt etiam ipsi, habet praemia laudis et illa crulitas. Sed puto esse satius cujuslibet inertiae poenas luere, quam illorum armorum gloriam quaerere. Et tamen si in arenam procederent pugnaturi inter se gladiatores, quorum alter filius, alter pater esset, tale spectaculum quis ferret? quis non auferret? Quomodo ergo gloriosum alterius matris, alterius filiae civitatis, inter se armorum potuit esse certamen? An ideo diversum fuit, quod arena illa non fuit, et latiores campi non duorum gladiatorum, sed in duobus populis multorum funeribus implebantur; nec amphitheatro cingebantur illa certamina, sed universo orbe, et tunc vivis, et posteris, quousque ista fama porrigitur, impium spectaculum praebebatur? 3. Vim tamen patiebantur studii sui dii illi praesides imperii Romani, et talium certaminum tanquam theatrici
Abbreviated transcription (Latin):
phis agmina. Illo it aq uicio tantum
scelus perpetratum est socialio belli atq
cognati: quool uitium Salustius
magnum transeunter altigit. Cum eĩ
laudans breuiter antiquiora cõ¬
memorasset tempora: quando ui¬
ta hominum sine cupiditate agita¬
batur: et sua cuiq satis placebãt.
Postea uero inquit q̃ in Asia cyrus.
in grecia Lacedemonii et atheniẽses
cepere urbes ato nationes subigere:
libilinem dominanoli causam bel¬
li habere maximam gloriam in ma¬
gno imperio putare: et cetera que
ipẽ instituerat dicere. Mihi hucus¬
q satis sit eius uerba posuisse
libiolo ista dominandi malis ma¬
gnis agitat et conterit genus huã¬
num. Hac libioline roma tunc
uicta albam se uicisse triãphabat.
et sui sceleris laudem gloriam noĩa¬
bat: quoniam laudatur mꝗt scrip¬
tura nostra peccator in desideriis
anime sue: et qui miqua gerit be¬
nedicitur. Fallacia igitur tegmina
et deceptorie deabbationes auferã¬
tur arebus: ut sincero inspiciãtur

Expanded text:
phis Agmina. Illo itaque uitio tantum scelus perpetratum est socialis belli adque cognati, quod uitium Sallustius magnum transeunter adtingit. Cum enim laudans breuiter antiquiora commemorasset tempora, quando uita hominum sine cupiditate agitabatur et sua cuique satis placebant: Postea uero, inquit, quam in Asia Cyrus, in Graecia Lacedaemonii et Athenienses coepere urbes adque nationes subigere, libidinem dominandi causam belli habere, maximam gloriam in maximo imperio putare\', et cetera quae ipse instituerat dicere. Mihi huc usque satis sit eius uerba posuisse. Libido ista dominandi magnis malis agitat et conterit humanum genus. Hac libidine Roma tunc uicta Albam se uicisse triumphabat et sui sceleris laudem gloriam nominabat, quoniam laudatur, inquit scriptura nostra, peccator in desideriis animae suae et qui iniqua gerit benedicitur. Fallacia igitur tegmina et deceptoriae dealbationes auferantur a rebus, ut sincero inspiciantur
Abbreviated transcription (Latin):
sibi. Anturpius erat cõtra ĩperiũ¬
esse uictorẽ: quã contra decus ferre
uictorem. Nullomolo igitur Catho
turpe esse iudicauit sub uic t ore
Cesare uiuere: alioquĩ ab hac turpi¬
tuoline paterno ferro filium libera¬
ret. Quid ergo est nisi quod filium
quantum amauit cui parci a Cesare
et sperauit:. et uoluit. tantũ glorie
ipius Cesaris ne ab illo etiam sibi
parcerctur: ut ipẽ Cesar dixisse
fertur inuidit: et ut aliquid nos
mitius dicamus erubuit
qua regulus Catone prestan¬
tior fuit multomagis emine¬
ant christiani. Capitulũ¬

Expanded text:
sibi? An turpius erat contra imperiusibi? An turpius erat contra imperiuesse uictorem, quam contra decus ferre uictorem? Nullo modo igitur Cato turpe esse iudicauit sub uictore Caesare uiuere; alioquin ab hac turpitudine paterno ferro filium liberaret. Quid est ergo, nisi quod filium quantum amauit, cui parci a Caesare et sperauit et uoluit, tantum gloriae ipsius Caesaris, ne ab illo etiam sibi parceretur, ut ipse Caesar dixisse fertur, inuidit — aut ut aliquid nos mitius dicamus, erubuitqua Regulus Catone praestantior fuit, multo magis emineant Christiani. Nolu
Abbreviated transcription (Latin):
Ed tamen etiã illi
preter lucretiam de
qua supra satis quod
uidebatur diximus: non facile re¬
periunt de ciius auctoritate pre¬
scribant: nisi illum Cathonemqui
se utice occiolit: non quia solus iol
fecit: sed quia uir doctus et probas
habebatur: ut merito putetur etiã
recte fieri potusse uel posse quod
fecit. De cuius facto quidd potissimi
dicam: nisi quod amici quidã cius
docti utri qui hoc fieri prudẽtius
dissuadebant imloccillioris: quã
fortioris animi facinus esse cen¬
suerunt: quo de monstraretur nõ
honestas turpia precauens: sed
infirmitas aduerla non sustinẽs.
Hoc et ipẽ Catho in suo carissiõ
filio iudicauit. Nam si turpe e̾rat
sub uictoria Cesaris uiuere: cur
auctor huius turpitudinis filio
fuit. quem de Cesaris beniginta¬
te omnia sperare precepit: Cur nõ
et illum secum coegit ad mortem:
Nam si eum filium qui contra
imperium in hostem pugnauerat
etiam uict orẽ laudabiliter torqua¬
tus occidit. curuiet us uicto filio
pepercit Catho: qui non pepercit

Expanded text:
ed tamen etiam illi praeter Lucretiam, de qua supra satis quod uidebatur diximus, non facile reperiunt de cuius auctoritate praescribant, nisi illum Catonem, qui se Uticae occidit; non quia solus id fecit, sed quia uir doctus et probus habebatur, ut merito putetur etiam recte fieri potuisse uel posse quod fecit. De cuius facto quid potissimum dicam, nisi quod amici eius etiam docti quidam uiri, qui hoc fieri prudentius dissuadebant, inbecillioris quam fortioris animi facinus esse censuerunt, quo demonstraretur non honestas turpia praecauens, sed infirmitas aduersa non sustinens? Hoc et ipse Cato in suo carissimo filio iudicauit. Nam si turpe erat sub uictoria Caesaris uiuere, quur auctor huius turpitudinis filio fuit, quem de Caesaris benignitate omnia sperare praecepit? Quur non et illum secum coegit ad mortem? Nam si eum filium, qui contra imperium in hostem pugnauerat, etiam uictorem laudabiliter Torquatus occidit, quur uictus uicto filio pepercit Cato, qui non pepercit
Abbreviated transcription (Latin):
Utilia sunt romanorũ exẽpla
Erces autem lanctoꝵ
longe alia est etiam hic
opprohria fustinentiũ pro ueri¬
tate dei: que nuindi huius dilec¬
toribus odiosa est. Illa ciuitas
sempiterna est. Ibi nullus ori¬
tur: quia nullus moritur. Ibi
est uera et plena felicitas: non
dea: seo tonum dci. Inde ficci pi¬
onus accepimus quandui pere¬
grmantes eius pulchrituoiẽ
Sulpiramus. Ibinon oritur
sol super bonos et malos: sed sol
isticie solos protegit bonos.
ꝓbi non erit magna molustria
ditare publicumerariũ: priua¬
tis rebus angustis. Ubi thesau¬
rus cõmunis est ueritatis. Pro¬
inde non solum ut talis merces
talibus hominibus reoderetur
Romanum imperium ao huma¬
nam gloriam dilatatum est.
Uerumetiam ut ciues eterne
illius ciuitatis quamdiu hic
peregrinantur diligenter et sobrie
illa intueantur exempla: et ui¬
deantur quanta bilectio debeatur
cierne patrie propter uitai eternã¬
si tantum a suis cuuibus terrena
dilecta est propter hominum
gloriam.
¶Quo fructu romani bella

Expanded text:
utilia sunt Romanorum exempla erces autem sanctorum longe alia est etiam hic obprobria sustinentium pro ueritate Dei, quae mundi huius dilectoribus odiosa est. Illa ciuitas sempiterna est; ibi nullus oritur, quia nullus moritur; ibi est uera et plena felicitas, non dea, sed donum Dei; inde fidei pignus accepimus, quamdiu peregrinantes eius pulchritudini suspiramus; ibi non oritur sol super bonos et malos, sed sol iustitiae solos protegit bonos; ibi non erit magna industria ditare publicum aerarium priuatis rebus angustis, ubi thensaurus communis est ueritatis. Proinde non solum ut talis merces talibus hominibus redderetur Romanum imperium ad humanam gloriam dilatatum est; uerum etiam ut ciues aeternae illius ciuitatis, quamdiu hic peregrinantur, diligenter et sobrie illa intueantur exempla et uideant quanta dilectio debeatur supernae patriae propter uitam aeternasi tantum a suis ciuibus terrena dilecta est propter hominum gloriam., CAPUT XVII. Quo fructu Romani bella
Abbreviated transcription (Latin):
ei scribere uacasse mitemtr. tam
multa scripsit: quani multa uix
quenquam legere posse credamus
Iste itiquam tur tantus ingenio.
tantusq ddoc trina si rerum uelut
diuinarum de quibus seribit
oppugnator esset atq destructor.
easq non ad religionẽ. sed ad super¬
Nticionem diceret pertinere.Mescio
utrumtam multa meis ridenda
contẽpnenda detestinda coscriberet.
Cum uero deos ita coluerit eosdem
colendosq censuerit. ut in eo ipõ
opere iittexarum suarum dic it se time¬
re ne pereant. non incursu hostili
seo ciuiũ negligentia de qua illos
yelut ruina liberari a se dicit. et in
memoria bonorum per eiusmnodi
libros recondi atq seruari utiliore
cura: quam Metellus de incendio
sacra uestalia: et Eneas de troiao
excidio penates liberasse predicat
et tamen ea legenda seculis prodit:
que asapientibus et insipientibus
merito abicienda et ueritati re¬
ligionis inimicissima uidicẽtur.
quid existimare debemus nisi

Expanded text:
ei scribere vacasse miremur; tam ei scribere vacasse miremur; tam multa scripsit, quam multa vix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, vir tantus ingenio, tantusque doctrina, si rerum velut divinarum, de quibus scribit, oppugnator esset atque destructor, easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda, contemnenda, detestanda conscriberet. Cum vero Deos eosdem ita coluerit, colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed civium negligentia, de qua illos velut ruina liberari a se dicit, et in memoria bonorum per hujusmodi libros recondi atque servari utiliore cura, quam Metellus de incendio sacra Vestalia, et excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi
Abbreviated transcription (Latin):
libris idest achademicis ubi cũcta
dubitanda esse contendi addidit
sine ulla dubitatione doc tissimo.
Profecto de hacre sicerat certus:
ut auferret dubitationẽ quam solet
in ominbus adhibere: tanquã de hoc
Unio etiãpro achademnicorũ dubita¬
tione disput. iturus se achademicũ
fuis set oblittis. Inprimo autẽ libro
cum eiustem uarronis litter aria
opera predicaret. Nos inquit in
nostraurbe peregrinantes errantes
tanquam hospites tui libri quali
doinum reduxerũt. Ut possimus
aliquando: qui et ubi essemus aguo¬
scere: tu et. item patrie: tu descriptõ¬
nes temporum: tu sacrorum iuira
tusacerdotum: tu domesticam: tu
publicã disciplinam tusediũ regio¬
num locorum: tu omniũ diuinae
humanarumq rerum nomina
genera officia causas aperuisti Iste
igr uirtam insignis excellentisq
peritie et quod de illo etiam therc̃¬
tianus elegantis simo uersiculo bre¬
uiter ait Uir doc tissimus uridecu
Uarro qui tam multa legit: ut aliꝗt

Expanded text:
libris, id est Academicis, ubi cuncta libris, id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit, sine ulla dubitatione doctissimo. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tanquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus, se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum ejusdem Varronis litteraria opera praedicaret, Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque, tanquam hospites, tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum jura, tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum, locorum, tu omnium divinarum humanarumque rerum nomina, genera, officia, causas aperuisti . Iste igitur vir tam insignis excellentisque peritiae, et quod de illo etiam Terentianus elegantissimo versiculo breviter ait, Vir doctissimus undecumque Varro; qui tam multa legit, ut aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
niinis multos putarunt: ne ꝙ ꝗͣ
corum seceret ociosus minutatĩ
duisa tribuerunt
talia en genera et sacra detexit
ut reuerentius cũ eis ageret
si de illis oĩo reticeret. ii.¬
UIS Mareo uarrone
curiosius ista quesiuit:
Quis inuenit ista doctius: Quis¬
considerauit attentius: Quis distin¬
xit acutius: Quis diligentius plenius
conscripsit: Qui tamet si suauis mi
nus est eloquio: doctrina tamien
atq sentenciis ita refertus extitit:
ut in omni eruditione quam nos
secularem: illi autẽ liberalem uocãt
Nudiosum rerumt.intum iste doce¬
at: quantum studiosum uerborũ
tale tes timoniũ perhibet: ut in libris
achademicis dicit eam que mibi
xersatur dilputationẽ se habuisse
cum Marco uarrone: homine inꝗt
omiriũ facile acutis simo: et sine du
bitatione doctissimo. Non ait
eloquentis simo uel facundis simo
Quoniam reuera in hac facultate
niultum impar est. sed oninium
inquit facile acutissimo. et in eis

Expanded text:
nimis multos putarunt, ne quisquam nimis multos putarunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim diuisa tribuerunt.talia et genera et sacra detexit, ut reuerentius cum eis ageret, si de illis omnino reticeret. Quis Marco Varrone curiosius ista quaesiuit? quis inuenit consideravit attentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suavis eloquio, doctrina tamen atque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem vocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum verborum tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi versatur, disputationem, se habuisse cum Marco Varrone, homine inquit, omnium facile acutissimo, et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait, Eloquentissimo, vel, facundissimo; quoniam revera in hac facultate multum impar est: sed, omnium, inquit, facile acutissimo. Et in eis
Abbreviated transcription (Latin):
non daret barbam: nec afortuna
barbata boni aliquidpost hanc
uitam esse sperandum: cuius in
hac tuta potestas nulla esset. ut
candem saltem etatem que barba
induitur ipã prestaret. Munc
uerocum earum cultus: nec ꝑꝑ
ista ipã que putant eis subdita sit
necessarius quia et multi colentes
Iuuentutem deam minime in illa¬
etate uiguerunt: et multi non eã
colentes gaudent robore Iuuẽtutis
Itemq multi fortune barbate suppli¬
ces ad nullam uel deformem barbã
potuerunt: et si qui eam pro barba
impetranda uenerantur a barba¬
tis eius contẽytoribus irridentuR
ita ne decipit cor humanumn: ut
quorum deorum cultum propter
ista ipã temporalia: et cito pretere¬
untia munera: quibus singulis
singuli preesse perhibentur manẽ
ludibriosumq cognoscit: propter
uitam eternam epedat esse fruc¬
tuosum: Hanc dare illos posse
nec hidicere ausi sunt: qui eis
ut ab insipientibus populis colerẽ¬
tur. Ista opera temporalia quoniã

Expanded text:
non daret barbam, nec a Fortuna non daret barbam, nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, cuius in hac uita potestas nulla esset, ut eandem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes Iuuentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus populis colerentur, ista opera temporalia, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
oit : quiasiiam cum illis agimus i
qui non propteristam. sed proptes ua¬
uitam que post mortẽ futura elł pro¬
existimant colendos deos iam
nec propter illa saltemque deorũ
talitm potestatitanquam uilper¬
tita et propria non ratione uerita¬
tis sedxanitatis opinione tribuũ¬
tur omnino colendi sunt. Sicut
credunt hi quicultum eorum uite
huitis mortalis utilitatibus necessa¬
riumesse contendunt. Contea
quosiamquinq precedentibus uo¬
luminibus satis quantum potui ꝑ
disputaui. Que cum it a sint.si
corum qui colerent exam Iduẽ¬
tutem etis ipã floreret insiginus.
Contẽptores autemeius uel intra
annos oxcumberent Iuuentutis
cerenit: si malas cultorum suorũ
speciosius et festiuius fortuna haꝑ¬
bata uestipet. a quibus auitẽ sper¬
nepetur glabros t male barba¬
tos uidereinlis: etiam siorectis simȩ
diceremus huousq istas dea sur¬
limitatas. ac per hor nec a Iuuentute
oportere peti Uitam eternam: que

Expanded text:
it, quia, si iam cum illis agimus, it, quia, si iam cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter uitam quae post mortem futura est existimant colendos deos, iam nec propter illa saltem, quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione ueritatis, sed uanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi sunt, sicut credunt hi, qui cultum eorum uitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt; contra quos iam quinque praecedentibus uluminibus satis, quantum potui, disputaui. Quae cum ita sint, si eorum, qui colerent deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis,cerent; si malas cultorum suorum speciosius et festiuius Fortuna barbata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas sinlimitatas, ac per hoc nec a Iuuentate oportere peti uitam aeternam, quae
Abbreviated transcription (Latin):
est aquoquam istorum multorum
numinum atq falsorum saltem
regna terrena existimare constitui.
Nonne insanissime pietatis est:
si eterna uita que terrenis oninb
regnis sine ulla dubitatione uelcõ¬
paratione preferenda est. abistoru
quoquambari cuiquam posse creda¬
tur: Nieq enim propterea dii ta¬
les uel terrenum regnum dare nõ
posse uisi sunt. quia illi magni et
excelsi sunt. Hoc quidoam paruuĩ
et ahiectum: quod non dignarẽtun
in tanta subliitate curare. Sed
quaniuinlibet consiteratione fragi¬
litatis humane caducos apices
terreniglobi meritoꝙ que contep¬
nat: illi dii tales apparuerunt: ut
indignissimi Uiderentur: quibus
danda atq conseru anda deberent
uelista cominitti/ ac per hoc siut supe¬
riora proximis duobus libris per¬
tractata docuerunt nullus deus ex
illa turba ⁊el quasi plebeiorum: uel
quasi procerum deorum yconeus
est regnamortalia mortalibus dare
quanto minius potest iminortales
exmortalibus facere: Huc acce¬

Expanded text:
est a quoquam istorum multorum est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare; sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt nullus deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto minus potest inmortales ex mortalibus facere! - Huc acced
Abbreviated transcription (Latin):
tela. ac potestate est. petatur ab
altero t imi sic inconueniens et
absurdum: ut iniiice scurrili¬
tati uiox itur esse simillimum
guoo cum fit ab scientibus iimis
digne ritentur in theatro. Cum
Uero a nescientibus stultis digni¬
us irridentur in mundo. Qui
ergo deo uel dee: propter quid
supplicaretur quantum ad illos
deos attinet quos i̾stituerunt
ciuitates a doctis solerter ĩuẽ¬
tum: inemorieq mandatũ est
Suio alibero uerbigratia quid
alymphis. quida uulcano: ac sic
aceteris quos partim cõmemora¬
ui in quarto libro. partim pretere¬
undos putaui. Porrosi a Cetere ui¬
num: a libero panem: auulcano
aquam. Myniphis ignem pete¬
re erroris est. Quanti inaioris delira¬
mentĩ esse: intelligi debet sicuiquã
istorum prouita supplicetur eterna:
Quamohrem si de Regno terreno que¬
reremus quosnamillud deos ueldeas
honiinibus cregendum esset posse
conferre. discussis omntibus longe
alieiium a ueritate monstratum

Expanded text:
tela ac potestate est, petatur ab tela ac potestate est, petatur ab altero, tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati uideatur esse simillimum. Quod cum fit a scientibus mimis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus stultis, dignius inridentur in mundo. Cui ergo deo uel deae propter quid supplicaretur, quantum ad illos deos adtinet quos instituerunt ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis, quid a Vulcano ac sic a ceteris, quos partim commemoraui in quarto libro, partim praetereundos putaui. Porro si a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquam, a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum
Abbreviated transcription (Latin):
ut sciretur quare cuiq deorum
supplicandum esset:quid aquoq
esset petendum: ne absurditate
tur pissima qualis ioculariter in mi¬
mofieri solet peteretur a libero aqͥ¬
alyiphis uinum auctores erunt
ciipiam homiinum diis immorta¬
libus supplicanti: ut cum a limphs̃
petierit uinum: eiq responderĩt.
nos aquam habeinus. hoc a libero
pete. possit recte dicere: siuinum
non habetis: saltem oate iihroitã
eternam: guio hac absurditate
monstruostus: nonne ille cachiinã¬
tes. Solent enimesse ad risum faci¬
les si non affectent fallere ut deõ¬
nes supplici responderitit. O homo
putas ne in potestate nos habere
uitam: quos audis nõ habere uel
uitem: Impudenitissime ior̃ stul¬
titie est: uitani eternam a talibus
diis petere uelsperare: qui uite hu¬
ius erumpnosissime atq breuis¬
sime set siqua ad eam pertinent
amiminiculindam atq fulciẽdã
ita singulas particulas tueri asserũ¬
tur. Ut si io quod sub alterius tu¬

Expanded text:
ut sciretur quare cuique deo ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque esset petendum, ne absurditate turpissima, qualis ioculariter in mimo fieri solet, peteretur a Libero aqa Lymphis uinum, auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus supplicanti, ut, cum a Lymphis petierit uinum eique responderint: Nos aquam habemus, hoc a Libero. pete, possit recte dicere: Si uinum non habetis, saltem date mihi uitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes solent enim esse ad risum faciles, si non adfectent fallere ut daemones, supplici respondebunt:s o homo, putasne in potestate nos habere uitam, quas audis non habere uel uitem? Inpudentissimae igitur stultitiae est uitam aeternam a talibus dis petere uel sperare, qui uitae huius aerumnosissimae adque breuissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam adque fulciendam ita singulas particulas tueri adseruntur, ut, si id, quod sub alterius tu
Abbreviated transcription (Latin):
erroresq populorum: qui popli
constituerunt simulaera numi¬
nibus: inultaq de his quos deos
immortales uocant falsa atque
indigna siue finxerunt. siue
ficta crediderunt: et creoita eoꝵ
cultu sacrorumq ritibus miscue¬
runt. Cumhis ergo homiribus
qui et si non libere pͥredic ando.
saltẽ utcunq in disput atiombus
inussit ando talia se improbare
testati sunt: non usqueateo incon¬
uenienter questio ista tractatur
Utrum non unũ deuni: qui fecit
omnẽ spiritalem corporalertiq crea¬
turam proꝑter uitam que post
mortem futura est coli oporteat:
Sed multos deos quos ab illouno
factos et sublimiter conlocatos ꝗđ
eorundem philosophorum ceteris
excellentiores nobilioresq sense¬
runt: Ceterum quis ferat diciatq
contendi deos illos quorum inqͣr¬
tolibro quosdam cominemoratu
ãsmgula distribuuntur officia ui¬
tam eternam cuiquam prestare:
Anuero peritis siti illi et acutissi¬
ini uiri qui se promagno beneficõ¬
te Conscripta oociusse gloriantur

Expanded text:
erroresque populorum. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his, quos deos inmortales uocant, falsa adque indigna siue finxerunt siue ficta crediderunt. et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se inprobare testati sunt, non usque adeo inconuenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam, propter uitam, quae post mortem futura est, coli oporteat, sed multos deos, quos ab illo uno factos et sublimiter conlocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt. Ceterum quis ferat dici adque contendi deos illos, quorum in quarto libro quosdam commemoraui, xiguarum distribuuntur officia, uitam aeternam cuique praestare? An uero peritissimi illi et acutissimi uiri, qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur,
Abbreviated transcription (Latin):
potest clamare quam ueritas.
Ded considerẽt omnia diligẽter.
et si forte sine studio partiũ iudi
cantes talia esse perspexerint.
que potius exagitari quã cõuelli
possint: garrulitate impuoetissiã.
et quasi satyrica uel iimica leui¬
tate: cohibeant suas nugas: et po¬
tius a prudentibus emendari: quã
laudari ab impruẽtibus eligãt

Expanded text:
potest clamare quam ueritas. potest clamare quam ueritas. Sed considerent omnia diligenter, et si cantes, talia esse perspexerint, quae potius exagitari quam convelli possint garrulitate impudentissima et quasi satirica vel mimica levitate, cohibeant suas nugas; et potius a prudentibus emendari, quam laudari ab imprudentibus eligant
Abbreviated transcription (Latin):
Roinde iam etiã illis
responoendum esse
uioro: qui manifes tissimis docu¬¬
mentis: quibus ostenoitur quod
adista temporalia que sola stulti
habere concupiscunt in hil trorũ
ẜallorum numerositas prosit con¬
futati atq conuicti conantur
asserere: non propter uite pñtis
Utilitatẽ. seo propter eam que post
mortem futura est colendos deos.
Namistis qui propter amicici¬
as inundi huius uolunt uanaco¬
lere: et non se periitti puerilibus
sensibus conqueruntur his quĩq
libris satis arbitror esse responsũ
Quorumtres priores cũ edidissem
et in multorum manibus esse
cepissent: audiui quodam uescio
quã aduersus eos relponsionem
scribento preparare. Deinte ad
me perlatũ est quod iam scripserit
sed tempus querant: quosine ꝑi¬
culo possint edere. Quos aomo¬
neo: ut non optent quoo eis non
expedit. Pacile est enim cuiquã
uideri respondisse qui tacere nolu¬
erit: aut quid est loquacius ua¬
nitate: que non idco potest quod
ueritas: quia siuoluerit etiã plus

Expanded text:
roinde iam etiam illis respondendum esse uideo, qui manifestissimis documentis, quibus ostenditur, quod ad ista temporalia, quae sola stulti habere concupiscunt, nihil deorum falsorum numerositas prosit, confutati adque conuicti conantur adserere non propter uitae praesentis utilitatem, sed propter eam, quae post mortem futura est, colendos deos. Nam istis, qui propter amicitias mundi huius uolunt uana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur, his quinque libris satis arbitror esse responsum. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent, audiui quosdam nescio quam aduersus eos responsionem scribendo praeparare. Deinde ad me perlatum est, quod iam scripserint, sed tempus quaerant, quo sine periculo possint edere. Quos admoneo, non optent quod eis non expedit. Facile est enim cuiquam uideri respondisse, qui tacere noluerit. Aut quid est loquacius uanitate? quae non ideo potest quod ueritas, quia, si uoluerit, etiam plus