comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
paris: erũpe et clama quȩ ñ partu¬
ris: qm̃ multi filii desertȩ magis
qm eiꝰ quȩ ht̃ uirũ. Nirũ habuit
sẏnagoga legẽ. et iuxta annȩ quoq
ꝓphiam: fexosa quondam in liberis
fuit. Stebilis uero eccłia. sine uiro
xp̃o. sine ullo sponsi sermonis allo¬
quio: deuiauit in deserto. S pꝰꝗͣ
aecepit illa librũ repudii in ma¬
nͦsuas. & omĩa ornam̃ta uri in ydo¬
luertit ornatũ: tt̃ maritꝰ pͥori cingło¬
putrescente aliud lumbis suis bal¬
teũ. aliud de gentib lumbare ꝯtexuit.
ꝓpħa. Si est gens nata simul: quando
una die in actib apłoꝵ tria milia et
quinque milia hominũ crediderunt.
cum in toto mundo crucis uexilla resplen¬
deant: et uix rarus atq notabilis in ur¬
Apłm et similes eiꝰ scdm ysaca ꝓmissi¬
onis ẽẽ filios. nulla intelligentia diffi¬
cultas ẽ. Sed quia origenes hunc locũ
edisserens: ita apłi posuit exemplũ.
stultos appellarat: et incepisse dixͤat

Expanded text:
paris: erumpe et clama, quae non partuparis: erumpe et clama, quae non parturis: quia multi filii desertae magis quam ejus quae habet virum Virum habuit synagoga Legem: et juxta Annae quoque prophetiam, fetosa quondam in liberis fuit Sterilis vero Ecclesia, sine viro Christo, sine ullo sponsi sermonis alloquio, diu jacuit in deserto. Sed postquam accepit illa librum repudii in manus suas, et omnia ornamenta viri in idoli vertit ornamentum: tunc maritus, priore cingputrescente, alium lumbis suis baltheum, aliud de gentibus lumbare contexuit: minus per prophetam: Si est gens nata simul : quando una die in Actibus apostolorum tria millia, et quinque millia hominum crediderunt cum in toto mundo crucis vexilla resplendeant: et vix rarus atque notabilis in urApostolum et similes ei secundum Isaac promissionis esse filios, nulla intelligentiae difficultas est. Sed quia Origenes hunc locum edisserens, ita Apostoli posuit exemplum: stultos appellarat, et incoepisse dixerat
Abbreviated transcription (Latin):
etiã de uno eodemq homine. quãdiu
sequat᷑ hẏstoriã ancille eũ ẽẽ filium.
Cũ aut̃ aꝑiente iħu script᷑as. incen¬
sũ fuerit cor eiꝰ: et infractione pa¬
nis inspererit eũ quẽ antea non ui¬
debat: tunc et ipsum sarȩ filiũ no¬
minari. Marcion et manicheus hc̃
locũ in quo dixit apłs. que qͥdem st̃
allegorica. et ceta quȩ secunt᷑. de co¬
dice suo tolłe noluert. putantes ad¬
uersũ nos relinqui: qd scilicet lex
alit̾ sit intelligenda quã scripta ẽ.
cũ utiq etiã si allegorice ut nos qͦq
fatemur. et paulus docet accipienda
sit. ñ ꝓ uoluntate legentis. s ꝓ scriben¬
tis auctoritate. sic condita sit: & eo ip¬
so qđ contra nos seruare uisi sunt con¬
terant᷑. qđ moyses creatoris dĩ seruus
spiritalia scripserit. apło quoq eoꝵ
id ipsum docente. quem ipsi alterius
xp̃i et melioris dĩ assert̃ p̃dicatorem.
ecriptũ est enĩ. Lȩxare sterilis quȩ ñ

Expanded text:
etiam de uno eodemque homine quamdiu etiam de uno eodemque homine quamdiu sequitur historiam, ancillae eum esse filium: cum autem aperiente Jesu Scripturas, incensum fuerit cor ejus, et in fractione panis inspexerit eum quem antea non videbat : tunc et ipsum Sarae filium nominari. Marcion et Manichaeus hunc locum in quo dixit Apostolus: Quae quidem sunt allegorica, et caetera quae sequuntur, de codice suo tollere noluerunt, putantes adversum nos relinqui: quod scilicet Lex aliter sit intelligenda, quam scripta est; cum utique etiamsi allegorice quod nos quoque fatemur, et Paulus docet accipienda sit, non pro voluntate legentis, et pro scribentis auctoritate sic condita sit: et eo ipso, quod contra nos servare visi sunt, conterantur: quod Moyses creatoris Dei servus, spiritualia scripserit, Apostolo quoque eorum idipsum docente, quem ipsi alterius Christi, 474 et melioris Dei asserunt praedicatorem. Scriptum est enim: laetare, sterilis, quae non
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ sursum ẽ hierłm que ẽ lib̾a
materq scõꝵ. de monstret hauc hi¬
rusalem quȩ inp̃sentiarũ ẽ deorsũ
eẽ. et in humili infimoq demer¬
sam. Sunt qui ouo testamenta et
alit̾ intelligunt. ut script᷑am dua¬
nã tam ueterem quã nouã iuxsta
diuersitatẽ sensus eoꝵ. eoꝵq senten¬
tiã qui legunt. aut ancillam inter¬
p̃tent᷑ aut lib̾am: et eos qui ad huc
litterȩ seruiant. et spm timoris
habeant: in seruitute de agar egs¬
tia uelint ẽẽ generatos: eos aut̃
qui ad suꝑiora concendant. et alli¬
gorice uelint sentire quȩ seripti
st̃ filios eẽ sarȩ. que in lingua ña¬
archusa. id÷ princeps int̾pretat᷑ gl
feminino. Et ob hoc illam necessi
ancilla. quosdã uͦ gentilium de lil
intellig̾e ꝓereatos. Unoe meliꝰ eẽ is
ñ solũ oe his qui in ȩccła st̃ ꝓ diues¬
sitate ut sup᷑ diximꝰ intellectuũ. ali¬
os seruos alios liberos arbitrent᷑: s

Expanded text:
quae sursum est Jerusalem, quae est libera quae sursum est Jerusalem, quae est libera materque sanctorum, demonstret hanc Jerusalem, quae in praesenti est, deorsum esse, et in humili infimoque demersam. Sunt qui duo Testamenta et aliter intelligant: ut Scripturam divinam, tam veterem quam novam, juxta diversitatem sensus eorumque senientiam qui legunt, aut ancillam interpretentur, aut liberam, et eos, qui adhuc litterae serviant, et spiritum timoris habeant in servitutem, de Agar Aegyptia velint esse generatos: eos autem qui ad superiora conscendant, et allegorice velint sentire quae scripta sunt, filios esse Sarae, quae in lingua nst, princeps interpretatur, genere feminino. Et hoc ob illam necessitancilla, quoslibet vero gentilium de libera intelligere procreatos. Unde melius esse, ut non solum de his qui in Ecclesia sunt, pro diversitate ut supra diximus intellectuum, alios servos, alios liberos arbitremur: sed
Abbreviated transcription (Latin):
et seruit cũ filiis suis. Illa aut̃
quȩ sursũ ẽ hierłm libera est: q̃
est mat̾ omiũ nr̃m. Pene cunctoꝵ
suꝑ hoc loco istaẽ explanatio: ut
agar ancilla. interp̃tetur in lege
et in pło iudeoꝵ: sara aut̃ lib̾a
in eccła quȩ de gentib congrega¬
ta ẽ. quȩ mat̾ scõꝵ sit. paulo di¬
cente. quȩ ẽ mater omĩum nrm̃.
hec diu ñ peperit ante quã xp̃e de
uirgine nasceret᷑. et sterilis fuit:
nec dum risum mundi ysaae de
electo patre cũuoce sublimiũ dog¬
matũ resonante. Si quidẽ abraham
in nr̃a lingua pater electꝰ cũ soni
tio: sine mora generat ẏsmahelem.
qui tantũ audiat dei p̃cepta nec
faciat hominẽ rusticum sanguini¬
riũ deserta sectantem: qui uniu̾¬
sis fr̃ib suis de lib̾a ꝓcreatis inimi¬
cus sit: et aduersa eis fronte con¬
si sistat. Nec mirũ uetus testam̃tũ
qd̾ in monte sẏna. qui ẽ in arabia
montis nom̃ tẽptationẽ sonet: et
arabia significet occasũ. et econtͦu

Expanded text:
et servit cum filiis suis. Illa autem quae sursum est Jerusalem, libera est, quae est mater omnium nostrum. Pene cunctorum super hoc loco ista est explanatio, ut Agar ancillam, interpretentur in Lege, et in populo Judaeorum: Saram autem liberam, in Ecclesia, quae de gentibus congregata est, quae mater sanctorum sit, Paulo dicente: Quae est mater omnium nostrum. Haec diu non peperit, antequam Christus de Virgine nasceretur, et sterilis fuit: necdum risu mundi Isaac de electo patre cum voce sublimium dogmatum resonante: siquidem et Abraham in nostra lingua, pater electus cum sonittio, sive mora, generat Ismael, qui tantum audiat Dei praecepta, nec faciat hominem rusticum, sanguinarium, deserta sectantem: qui universis fratribus suis de libera procreatis inimicus sit, et adversa eis fronte resistat. Nec mirum vetus Testamentum, quod in monte Sina, qui est in Arabia, montis nomen tentationem sonet: et Arabia significet occasum: et econtrario
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃m pͥmũ ñ uixta reꝓmissione
nasci. quamdiu scripturarum
uerbis simplicib instruit᷑: et il¬
daicis ad huc expositionibꝰ dela¬
tat᷑. Quando uͦ ad sublimiora eͦ¬
cend̾it. et lege̾ intellexerit spi¬
ritalem: te̾ eũ de ꝓmissiõe genus
et ut aꝑtius loquar. cotidie eos
qui faciunt oꝑa abrahȩ de abra¬
ham. nasci. Uerũ illos qͥ habeañ
spm̃ seruitutis it̾um intimore: ex
ancilla generari ȩgyptia. Eos aut̃
qui sp̃m ad optionis acceꝑint: ex
sara libera. Qua lib̾tate: a xp̃o do¬
nati sumus. Loquit᷑ dñs ad titdeos
qui ad huc ancillȩ filii ẽẽ malebant.
simanseritis in sermone meo. uere
discipłi mei eritis: et cognoscetis ue¬
ritatẽ & ueritas lib̾os faciet uos.

Expanded text:
nostrum primum, non juxta repromissionem nostrum primum, non juxta repromissionem nasci, quamdiu Scripturarum verbis simplicibus instruitur, et Judaicis adhuc expositionibus delectatur: quando vero ad sublimiora transcenderit, et legem intellexerit spiritualem, tunc eum de repromissione generari: et, ut apertius loquar, quotidie eos qui faciunt opera Abrahae, de Abraham nasci. Verum illos qui habent spiritum servitutis iterum in timore, ex ancilla generari Aegyptia; eos autem qui spiritum adoptionis acceperint, ex Sara libera: qua libertate a Christo donati sumus. Loquitur Dominus ad Judaeos, qui adhuc ancillae filii esse malebant: 471 Si manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis ver
Abbreviated transcription (Latin):
ũ ad eum. in testam̃tũ et ernum:
et semini eiꝰ pꝰ eum. Et in sequen¬
tib. Testam̃tum aut̃ meũ statu¬
am ad ẏsaac quẽ pariet tͥ sara
Et quomͦ aliud sunt dona alus
substantia. aliud legata. aliud hi¬
reditas. Legimus enĩ filiis con¬
cubinaru᷑ abrabę tradita dona
filio aũt sarȩ tocius substantie
hereditatẽ relictam: ita aliudẽe
ut diximꝰ benedictione̾. aliud
legata aliud testam̃tũ. S ed et
hoc dici potest de ysmahele pͥ
conceptum eiꝰ uł angłm uł dm̃¬
locutũ. De ysaae uͦ anteꝗͣ in sar
ut᷑o conciꝑet᷑: dm̃ fuisse pollia¬
tũ. Hec interumn quantu᷑ inge¬
nii nr̃i mediocͥtas patit᷑. dicta
sut. Cȩterum si quis potest
maiꝰ aliqͥd inuenire quomͦ is¬
mahel. qui de ancilla natꝰ est.
ñ sit reꝑmissioĩs filiꝰ. s ysaae qͥ
de liba: ille pocius audiendus
est. Et siquid inquit apłs alit
sentitis: & hoc uob̾ ds reuelauit.
Nunc breuit̾ ad altiora tenden¬
dum ẽ. ut dicamꝰ unũ quemq

Expanded text:
um, et semini ejus post eum. Et in consequentibus: Testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sara . Et quomodo aliud sunt dona, aliud substantia: aliud legata, aliud haereditas legimus enim filiis concubinarum Abrahae dona tradita: filio autem Sarae totius substantiae haereditatem relictam; ita aliud esse, ut diximus, benedictionem atque legata, aliud testamentum. Sed et hoc dici potest de Ismaele, post conceptum ejus, vel angelumlocutum. De Isaac vero antequam in Sarae utero conciperetur, Deum fuisse pollicitum. Haec interim quantum ingenii nostri mediocritas patitur dicta sint. Caeterum si quis potest majus aliquid invenire, quomodo Ismael qui de ancilla natus est, non sit repromissionis filius, sed Isaac qui de libera: ille potius audiendus est. Et si quid, inquit Apostolus, aliter sentitis, et hoc vobis Deus revelavit. Nunc breviter ad altiora tendendum est, ut dicamus unumquemque
Abbreviated transcription (Latin):
ñ solũ ysmabelem pͥorẽ ẽẽ desinere.
s ne aliqu quidem cũ minore fr̃e
a cciꝑe portionem: ds qui liberam
intus ẽẽ. et foras expelli uoleba t an¬
cillã: sare uerba confirmat: et loqͥt᷑
ad abraham. Non durũ sit corã te:
de puero et ancilla. Omĩa que dix¬

Expanded text:
n solum Ismaelem priorem esse desinere; sed ne aequalem quidem cum minore fratre accipere portionem: Deus qui liberam intus esse, et foras expelli volebat ancillam, Sarae verba confirmat, et loquitur ad Abraham: Non durum sit coram te de puero et ancilla. Omnia quae dix
Abbreviated transcription (Latin):
sumus. Hoc emystichium fertur in
arato: qui de cęlo stellisq conscripsit.
Nec non et illuo. Corrumpunt mores
bonos: confabulatioẽs pessimȩ. Tri¬
meter iambicus de comedia sũptꝰ ẽ
menandri. Ex quib et aliis euidens
ẽ. paulũ non ignorasse litteras scłares.
Et quam hic allegoriã dixit: alibi
uocat intelligentiã spiritalẽ: ut ibi.
Et alibi. Et om̃s eandem sp̃italem
talem bibert̃ potum. Bibebant aũ
de spiritali: consequenti eos petra.
Petra aut̃ erat xp̃c. Manna hic et
subiti fontis eruptio et petra ipsa
quȩ sequit᷑: qđ allegorice accipi¬
enda sint. nemo qui dubitet. Scio
qͥd econtrario: possit opponi. Fr̃s
si p̃occupatꝰ fuerit homo in aliquo
delicto: uos qui sp̃itales estis. instru¬
ite istiusmodi in spũ mansuetudi¬
nis. Et in alio loco. Sp̃italis autẽ
duudicat omĩa: et ipse a nullo di¬
iudicat᷑. Qđ scilicet aliud quam
supͦ diximꝰ uerbũ spĩtale sonet.S

Expanded text:
sumus . Hoc hemistichium fertur in sumus . Hoc hemistichium fertur in Arato, qui de coelo stellisque conscripsit. Necnon et illud: Corrumpunt bonos mores confabulationes pessimae ; trimeter iambicus de comoedia sumptus est Menandri. Ex quibus et aliis, evidens est Paulum non ignorasse litteras saeculares, et quam hic allegoriam dixit, alibi vocasse intelligentiam spiritualem. Ut ibi: Et alibi: Omnes eamdem spiritualem tualem biberunt potum. Bibebant autem de spirituali sequenti eos petra, petra autem erat Christus . Manna hic, et subiti fontis eruptio, et petra ipsa quae sequitur, quod allegorice accipienda sint, nemo est qui dubitet. Scio quid econtrario possit opponi: Fratres, si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto: vos spirituales instruite istiusmodi in spiritu mansuetudinis . Et in alio loco: Spiritualis autem dijudicat omnia: ipse autem a nullo dijudicatur : quod scilicet aliud quam supra diximus, verbum spirituale sonet. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
Siaut̃ non regnat peccatum in nr̃o
et quo a metaphora uł a ceteris tro¬
pis differat: in seolis paruuili didiei¬
mꝰ. Aliud pretendit in uerbis. aliud
significat in sensu. P leni sunt libri¬
oratoꝵ: et poetarũ. Scriptura quoq
diuina ꝑ hanc ñ modiea ex parte con¬
certa est. Qđ intelligens paulus apłs
quippe. quie et scłares litteras. aliqͦ
ir parte contigerat. ipso uerbo figu
usus est: ut allegoriam sic̃ apuo
nos dicit᷑ appellaret. Quo scilicet sen¬
sum magis loci huius greci sermoniᷤ
abusione montraret. Scisse aũt pau¬
lũ. licet ñ adꝑfectũ litteras scłares:
ipsius uerba testant᷑. Dixit quidam
ex eis ꝓprius eoꝵ ꝓpħa. Cretenses sẽꝑ¬
m̃daces. male bestiȩ: uentres pigri
Hic uersus heroyeus epimenidis po¬
etȩ est: cuiꝰ et plato et ceteri scripto¬
res ueteres recordant᷑. Apud atheni¬
enses quoq cũ in ariopago satisfac̾et
ħ addidit. Sicut et quidam de uob̾
poetȩ dixerunt. Ipsius enĩ et genus

Expanded text:
nat peccatum in nostret quo a metaphora, vel caeteris tropis differat, in scholis parvuli discimus. Aliud praetendit in verbis, aliud significat in sensu. Pleni sunt oratorum , et poetarum libri. Scriptura quoque divina, per hanc non modica ex parte contexta est. Quod intelligens Paulus apostolus quippe qui et saeculares litteras aliqua ex parte contigerat ipso verbo figurae usus est, ut allegoriam, sicut apud suos dicitur, appellaret: quo scilicet sensu magis loci hujus Graeci sermonis abusionem monstraret. Scisse autem Paulum, licet non ad perfectum, litteras saeculares, ipsius verba testantur: Dixit quidam ex eismendaces, malae bestiae, ventres pigri . Hic versus heroicus Epimenidis poetae est, cujus et Plato, et caeteri scriptores veteres recordantur. Apud Athenienses quoque cum in Areopago satisfaceret, haec addidit: Sicut et quidam de vobis poetae dixerunt: Ipsius enim et genus
Abbreviated transcription (Latin):
car: impellit me caritas. ĩpellit
dolor. diu̾sis affectib loqui: Nes¬
cio enĩ in quę pͥmũ uͥba ꝓrũpã.
et quo uos debeam sanare medica¬
mine: qr confundoi in uob̾. Dici.¬
te mͥ qui sub lege uultis ẽẽ: legẽ
non audistis : N otandũ legẽ hic
dictã ẽẽ geneseos hẏstoriã. non ut
uulgo estimant. q̃ facienda sint
quȩ ue uitanda. s totũ qd̾ de ab¬
ham et eiꝰ uxorib liberisq conteri¬
Eͣ legẽ appellatã. Legimus et in
alio loco ꝓpħas quoq lege̾ uocari.
Audit gͣ legẽ qui iuxta paulũ
ñ suꝑficiem s medullam eiꝰ in¬
trospicit : non audit legẽ. qͥ simił
galatis ext̾iorẽ tantũ cortieẽ seqͥt᷑.
Seriptũ ẽ enĩ qm̃ abrahã duos
filios habuit : u.d.a. et unũ de

Expanded text:
car; impellit me charitas, impellit me car; impellit me charitas, impellit me dolor, diversis affectibus loqui. Nescio enim in quae primum verba prorumpam, et quo vos debeam sanare medicamine, quia confundor in vobis. Dicite mihi qui sub Lege vultis esse, Legem non audistis? Notandum Legem hic dictam esse Geneseos historiam, non ut vulgo aestimant, quae facienda sint, quaeve vitanda, sed totum quod de Abraham, et ejus uxoribus liberisque contexitur, legem appellatam . Lealio loco prophetas quoque legem vocari. Audit ergo legem, qui juxta Paulum non superficiem, sed in medullam ejus introspicit. Non audit legem, qui similis Galatis exteriorem tantum corticem sequitur. Scriptum est enim, quoniam Abraham duos filios habuit: unum de
Abbreviated transcription (Latin):
locutꝰ sum: ꝓpt̾ qđ ignorans qͥd
agam. et indiuersa distractꝰ. la¬
ceror. cun fundor. atq dilanior.
Et quomͦ medici cũ uim artis
suȩ. in primo uiderint non ua¬
lere medicamine tnseunt ad aliudꝰ.
et tamdiu exꝑiunt᷑ qͥd ꝓsit e
plurib : donec ꝑueniant᷑ ad cu¬
rationẽ : ut qđ ꝑ molliciẽ alicuiꝰ
emplastri neqͦquã sanari ualuit.
mordatiori puluere. et austeriori
curatione sanet᷑: ita et ego quia
confundor in uob̾: et ignoratiõe
huc atq illuc distrahor: uellẽ
litterarũ uocẽ p̃sens de meo ore
yferre: ut uos solito seuerior ip
nec ualet irascentis resonare
clamorẽ: et dolorẽ pectoris apici¬
bus explicare. Potest aut̃ et sim¬
et filioli mei quos it̾um partu¬
rio donec xp̃e formet᷑ in uob̾. s
ego blandus et lenis. qui ad uos
quasi pat̾ locutꝰ sũ. ꝓ ea caritate
qua filios meos ꝑire nͥon patior.
uitatis ẽ. si nc̃ blandiar. ne̾ irase¬

Expanded text:
locutus sum, propter quod ignorans quid locutus sum, propter quod ignorans quid agam, et in diversa distractus, laceror, confundor atque dilanior. Et quomodo medici cum vim artis suae in primo viderint non valere medicamine, transeunt ad aliud, et tamdiu experiuntur quid prosit e pluribus, donec perveniant ad curationem: ut quod per mollitiem alicujus emplastri nequaquam sanari valuit, mordaciori pulvere, et austeriori curatione sanetur: ita et ego quia confundor in vobis, et ignorantia huc atque illuc distrahor, vellem litterarum vocem praesens de meo ore proferre, ut vos solito severior ipsnon valet irascentis resonare clamorem, et dolorem pectoris apicibus explicare. Potest autem et sim, obsecro vos. Et: Filioli mei, quos iterum parturio donec Christus formetur in vobis; sed ego blandus et lenis, qui ad vos quasi pater locutus sum, pro ea charitate qua filios meos perire non patior evitatis est, si nunc 469 blandiar, nunc iras
Abbreviated transcription (Latin):
Sensus itaq iste ẽ. Nellem ap̃d
uos nc̃ ẽẽ. et litterarũ uocem
p̃sens ipse ꝓferre : qr indigeo in
uob̾. Non quippe habeo fructꝰ.
quos solent de discipłis habere
doctores: et sine causa sem̃ iae¬
tũ est doctrinarũ. cũ penitꝰ in
uob̾ patiar egestatẽ. ut ieremus¬
nec ꝓfuit mͦ qͥs quã. P ot̾est et
alit̾ locus iste int̾p̃tari. Paulus
apłs qui factꝰ fuerat iudeis iudi
ut uideos lucrifac̾et. et his qui
erant sub lege. quasi eẽt ipse
sub lege. et infirmis infirmꝰ. ut
infirmos lucͥfac̾et. & qualitate u
quos saluare cupiebat. mutalus
uocẽ suã: et in histrionũ simili¬
tudinẽ factꝰ. siqͥdem ẽ. theatrũ
mundo. et angłis. et hominib¬
qđ cet̾is ꝓderat. Cernit galatius
alia indigere doctrina. alia uia
deb̾e saluari: ñ illa qua pͥmũ ad
xp̃i fidem fuerant de gentilitis
tͥnsoucti: et cõpellit᷑ dic̾e. U elli
ẽẽ nẽ apd̾ uos: et mutare uocem
me ꝓdesse si eaoẽ loquar que pͥ

Expanded text:
aque iste est; Vellem apud vos nunc adesse, et litterarum vocem praesens ipse proferre, quia indigeo in vobis. Non quippe habeo fructus quos solent de discipulis habere doctores; et sine causa semen jactum est doctrinarum, cum penitus in vobis patiar egestatem: ita uneque profuit mihi quisquam . Potest et aliter locus iste interpretari: 468 Paulus apostolus qui factus fuerat Judaeis Judaeus, ut Judaeos lucrifaceret , et his qui erant sub Lege, quasi ipse esset sub Lege, et infirmis infirmus, ut infirmos lucrifaceret: pro qualitate eorum quos salvare cupiebat, mutabat vocem suam, et in histrionum similitudinem factus siquidem est theatrum mundo, et angelis, et hominib proderat. Cernit Galatas alia indigere doctrina, alia via debere salvari, non illa qua primum ad Christi fidem fuerant de gentilitate transducti: et compellitur dicere: Vellem nunc esse apud vos, et mutare vocem me prodesse, si ea loquar quae prius
Abbreviated transcription (Latin):
qui a phariseoꝵ doctrina et tri¬
ditionib recedentes. ad ipsum
xp̃m ꝓpiciatoriũ et ꝑfectionem
legis in gressi st̃. nec diuinũ ser¬
monẽ acciꝑe dignent᷑. qui ȩedi
magistros iubet ad altiora dos¬
mata scande. et totis uiribꝰ sib¬
limare uocẽ. nec circũ lat᷑nti¬
um strepitũ ꝑtimese̾e paruu¬
loꝵ dicentẽ. Suꝑ eycelsũ in¬

Expanded text:
qui a Pharisaeorum doctrina et traqui a Pharisaeorum doctrina et traditionibus recedentes, ad ipsum Christum propitiatorium et perfectionem Legis ingressi sunt: nec divinum sermonem accipere dignentur, qui Ecclesiae magistros jubet ad altiora dogmata scandere, et totis viribus sublimare vocem, nec circumlatrantium strepitum pertimescere parvulorum, dicentem
Abbreviated transcription (Latin):
amicos: ueritas odium parit.
Sed uide quanto hic meliꝰ quã
ille. Apłs enĩ his quos stultos.
dixerat. quos paruulos appella¬
rat. banc sententiã temperauit.
et specialem fȩcit: dum ꝓpͥe ad
ꝑsonas galatasq direxit᷑. Iueuͦ
et generalem. & ita se apud om̃s
hab̾e ꝓnuntians uehement̾ er¬
rauitꝰ. Obsequium enĩ quo puta¬
uit amicos fieri. ueritate dempta.
ñ tã obseqͥũ ẽ: qͣm ad ulatio.
et assentatio. Quas clandestinas
magis inimicieias. quã amicieias
dici deb̾e ꝑspicuum ẽ. Simulai̾̃t
et illud considandũ qđ hodieq
quãdiu paruuilis atq lactentib
et his in quoꝵ cordibꝰ nũquã yp̃e
ad oleuit. nec ꝓfecit etate et sapi¬
entia. et grã apud dm̃ et hoĩes
iuxta litteram script᷑as explani¬
mus: laudamur. suscipimur. am¬
mirationi habemur. Cum aut̃
paululũ ceꝑimꝰ eos ꝓuocare ut
transeant ad maiora. de preco¬
nib nr̃is inimici. fiant: et ma¬
lnt iudeos potius quã apłos serͥ

Expanded text:
amicos, veritas odium parit. amicos, veritas odium parit. Sed vide quanto hic melius quam ille; Apostolus enim his quos stultos dixerat, quos parvulos appellarat, hanc sententiam temperavit, et specialem fecit: dum proprie ad personas Galatasque direxit. Ille vero et generalem, et ita se apud omnes habere denuntians, vehementer erravit. Obsequium enim, quo putavit amicos fieri, veritate dempta, non tam obsequium est, quam adulatio, et assentatio: quas clandestinas magis inimicitias, quam amicitias dici debere, perspicuum est. Simul autem et illud considerandum, quod hodie quoque quamdiu parvulis atque lactentibus, et hisadolescit, nec proficit aetate et sapientia, et gratia apud 463 Deum et homines, juxta litteram Scripturas explanamus, laudamur, suspicimur, admirationi habemur. Cum autem paululum coeperimus eos provocare, ut transeant ad majora, de praeconibus nostris inimici fiant; et malint Judaeos potius quam apostolos sequi,
Abbreviated transcription (Latin):
meũ. ur̃is dampnis creseere uo¬
lebatis. Et hoc illo tempore. quo
uob̾ quasi paruulis atq lacten¬
tibus. siue ꝓpt̾ infirmitatẽ car¬
nis ur̃ȩ parua et humilia an¬
aignus fide. N uno uero quia
ab elem̃tis. et syllabis. et lectiõe
puerili. cepi uos ad maiora stu¬
dia ꝓuocare: ut libros tenea.¬
tis in manibꝰ ut plena erudi¬
tionis et sensuum uerba dis¬
catis: recalcitratis. irascimini.
grauis uob̾ uidet᷑ ẽẽ ꝑfectio doc¬
trinarũ. Et intantum in alios
iutati estis affectus: ut me quẽ
quasi angłm et xp̃m susceꝑatiꝰ
cui uolebatis ocłos ur̃os trãd̾e.
nunc habeatis inimicũ: quia
uob̾ plenã annuntio ueritatẽ.
Elegant̃ aut̃ sententiã t̾mura¬
uit dicens. Ergo inimicus uob̾
factꝰ sum. ueritatẽ dicens uob̾:
ut ostendet initia p̃dicationis.
non tã ueritatẽ fuisse. quã um¬
bras et imaginẽ ueritatis. Simił
est huic illa sententia nobilis.
apud romanos. poetica. Obseqͥũ

Expanded text:
meum vestris damnis crescere vomeum vestris damnis crescere volebatis: et hoc illo tempore, quo vobis quasi parvulis atque lactentibus, sive propter infirmitatem carnis vestrae parva et humilia anvidebar fide. Nunc vero quia ab elementis et syllabis et lectione puerili coepi vos ad majora studia provocare, ut libros teneatis in manibus, ut plena eruditionis, et sensuum verba discatis, recalcitratis, irascimini, gravis vobis videtur esse perfectio doctrinarum: et intantum in alios mutati estis affectus, ut me quem quasi angelum et Christum susceperatis, cui volebatis oculos vestros tradere, nunc habeatis inimicum: quia vobis plenam annuntio veritatem. Eleganter autem sententiam terminavit, dicens: Ergo inimicus vobis factus sum veritatem dicens vobis? ut ostenderet initia praedicationis, non tam veritatem fuisse, quam umbram et imaginem veritatis. Similis est huic illa sententia nobilis apud Romanos poetae : Obsequium
Abbreviated transcription (Latin):
fectum uirum usq ꝑducat. Cũ
gͦ singłi ut diximus gradus .iu¬
xta ꝓfectus suos habeant beati¬
tudinẽ: si finis. & ut ita loquar.
extrema manus oꝑi defuerit :
totꝰ labor irritꝰ fiet. et oicetur.
Ubi ẽ. gͦ beatitudo ur̃a: Quãiuis
inquit uos eo tempore quo ȩ u̾głm
iuxta carnem susceꝑatis. beatos
dicerẽ. qđ initiis feruebatis : tam̃
nẽ qr non uideo edificio culmen
impositũ. et pene neqͦͥquã iacta
fundamina: cogor dicere. Uhi ẽ.
g beatitudo ur̃a. qua uos beatos
arbitrans. ante laudabam: Uere
enĩ et ipse fateor. qr sic me uob̾
humilia predicantẽ: uł ꝑ sequu¬
tionib conflictatum in pͥncipio
dilexistis: uti si fieri posset. yper¬
bolice aut̃ sunt accipienda quȩ
loquit᷑. eruissetis uob̾ ocłos. s mn
ut omĩum ur̃m luminib plus
cernerẽ dedissetis. Optabatis qͥp¬
pe uos cecos ẽẽ ꝑ ineffabilem in
me caritatẽ: ut plus in meo corde
ȩu̾głii lum̃ oriret᷑ emolumentũ

Expanded text:
fectum virum usque perducat. Cum fectum virum usque perducat. Cum ergo singuli, ut diximus, gradus, juxta provectus suos habeant beatitudinem: si finis, et ut ita loquar, extrema manus operi defuerit, totus labor irritus fiet; et dicetur: Ubi est ergo beatitudo vestra? Quamvis, inquit, vos eo tempore quo Evangelium juxta carnem susceperatis, beatos dicerem quod in initiis fervebatis: tamen nunc quia non video aedificio culmen impositum, et pene nequaquam jacta fundamina, cogor dicere: Ubi est ergo beatitudo vestra, qua vos beatos arbitrans ante laudabam? Vere enim et ipse fateor, quia sic me vobis humilia praedicantem vel persecutionibus 462 conflictatum, in principio dilexistis: ut si fieri posset hyperbolice autem sunt accipienda quae loquitur eruissetis vobis oculos; et mihi, ut omnium vestrum luminibus plus cernerem, dedissetis. Optabatis quippe vos caecos esse per ineffabilem in me charitatem; ut plus in meo corde Evangelii lumen oriretur, emolumentum
Abbreviated transcription (Latin):
pio ualuisse demonstrat : ut angłi
putarent᷑ et xp̃i. Ubi ẽ gͦ bea¬
titudo ur̃a: Testimoniũ enim
ꝑibeo uobis. quia si fieri posset.
ocłos urõs eruissetis: et dedis¬
setis mͥ. Ergo inimicus uobis
factus sum ueritatem dicens
uob̾: Beatus qui ambulat in
uirtutum uia: s si ad uirtutes
usq ꝑuenerit. Nec ꝓdest aui¬
tiis recessisse: nisi optima com¬
p̃hendas: qr non tam initia st̃
in bonis studiis laudanda quã
finis. Sieut enim in uinea. mul¬
ti usq ad p̾lum uue grãdus st̃.
et primum necesse est ut uitis
germiner inpampinis. sꝑem ꝓ¬
mittat in floribus: de hinc ut
flore decusso. fut᷑i botri species
deformetur paulatimq turges¬
cens uua parturiat: ut p̃ssa tor¬
cularib dulcia musta de sĩdet.
ita et in doctrina singłi beati¬
duiat quis uerbum dei. ut conci¬
piat: ut in utero animȩ eiꝰ ado¬
escat. ut ad partum usq ꝑue¬
adolescentiã. iuuentutem. ad per¬

Expanded text:
pio valuisse demonstrat, ut angeli pio valuisse demonstrat, ut angeli putarentur et Christi. Ubi est ergo beatitudo vestra? Testimonium enim perhibeo vobis: quia si fieri potuisset, oculos vestros eruissetis et dedissetis mihi. Ergo inimicus vobis factus sum veritatem dicens vobis? Beatus est qui ambulat in virtutum via, sed si ad virtutes usque pervenerit. Nec prodest a vitiis recessisse, nisi optima comprehendas. Quia non tam initia sunt in bonis studiis laudanda, quam finis. Sicut enim in vinea multi usque ad praelum uvae gradus sunt: et primum necesse est ut vitis gemmet in pampinis, spem promittat in floribus: dehinc ut flore decusso, futuri botri species deformetur, paulatimque turgescens uva parturiat, ut pressa torcularibus dulcia musta desudet. Ita et in doctrina singuli beatidiat quis verbum Dei, ut concipiat, ut in utero animae ejus adolescat, et ad partum usque perveadolescentiam, juventutem, ad per
Abbreviated transcription (Latin):
a ut certe suspicari possumꝰ. apłm
eo tẽpore quo primũ uenit ad ea¬
latas egrotasse. et aliqua corpuscli
infirmitate detentum: non cessass
tam̃. nec uocẽ silentio repressissi
quo minꝰ cęptum eu̾głium pu¬
dicaret. Nam tradunt eum gra¬
uissimũ capitis dolorem sepe ꝑ¬
pessum. et hunc ẽẽ angłm sachi¬
nȩ. qui appositus ei sit. ut eum
colaphyret in carne: ne extolłi
hȩc infirmitas. et languor hie
corporis. apud eos quib annun¬
tiabat᷑ eu̾głm cẽptatio fuit : an
contempnerent eũ sublimia ꝓ¬
mittentem. quẽ languorib cu¬
poris subiectum uidebant. ħ e
non et illud dici potest. qd̾ inp¬
cipio ad uentꝰ sui ad galatas. eo¬
tumelias et ꝑsecutiones. et pla¬
gas corporis ab his qui contrall
euangło sustinuerit: et hane
fuisse tẽptationẽ uł maximam
uerberari. Quod aut̃ ait. sic̃
psalmista cantauerat dicens.
Iinorasti eũ paulominus ab angł.
et tantum sua uerba in princi¬

Expanded text:
Aut certe suspicari possumus, Apostolum Aut certe suspicari possumus, Apostolum eo tempore quo primum venit ad Galatas, aegrotasse; et aliqua corpusculi infirmitate detentum, non cessasse tamen, nec vocem silentio repressisse, quo minus coeptum Evangelium praedicaret. Nam tradunt eum gravissimum capitis dolorem saepe perpessum: et hunc esse angelum Satanae, qui appositus ei sit, ut eum colaphizaret in carne, ne extolleretur. Haec infirmitas, et languor hic corporis, apud eos quibus annuntiabatur Evangelium, tentatio fuit: an contemnerent eum sublimia promittentem, quem languoribus corporis subjectum videbant. Nec non et illud dici potest, quod in principio adventus sui ad Galatas, contumelias, 461 et persecutiones, et plagas corporis ab his qui contraibant Evangelio sustinuerit: et hanc fuisse tentationem vel maximam verberari. Quod autem ait, sicut Psalmista cantaverat, dicens: Minorasti eum paulo minus ab angelis ; et tantum sua verba in princi
Abbreviated transcription (Latin):
na capientes. in tantũ ammira¬
ti estis: ut me qui ea loquebar
quasi angłm. et ut plus dicã
quasi dĩ filiũ susciꝑetis. Hȩc gͦ
ur̃a temptatio. qua ego uos in
carnali mei sermonis annunti¬
atione temptabam. non fuit con¬
tẽpta. nec uilis: sed plus quã esti¬
mabam habuit dignitatis. P otest
locus iste et ita edisseri. Quando
ueni ad uos. non ueni in ser mo¬
ne sapientieꝰ s homo humił atq
conteptus : nicħ magnum defe¬
rens crucifixum. Cum gͥ me ui¬
deritis in corpore. infirmitatib¬
obnoxio constitutum. regna ce¬
iestia pollicententem: nͦ irrisistis
nec estimastis dignũ ẽẽ contẽptu.
Intelligebatis qͥppe humilitate cir¬
nis meę. & ipsius habitus ulita¬
tem. ad ur̃am tẽptationẽ fieri:
an uidelicet contẽpneretis eum
qui ab incredulis. miserabilis pu¬
tabat᷑. Sed e contra illum humile
uilem. atq contemptũ: ita ut an¬
gelũ. et plus quã angłm suscepisti

Expanded text:
na capientes, intantum admirana capientes, intantum admirati estis, ut me qui ea loquebar quasi angelum, et, ut plus dicam, quasi Dei Filium susciperetis. Haec ergo vestra tentatio, qua ego vos in carnali mei sermonis annuntiatione tentabam, non fuit contempta, nec vilis; sed plus quam aestimabam, habuit dignitatis. Potest et locus iste ita edisseri: quando veni ad vos, non veni in sermone sapientiae, sed homo humilis atque contemptus, nihil magnum deferens, crucifixum. Cum igitur me videretis in corpore infirmitatobnoxio constitutum, regna coelestia pollicentem non irrisistis, nec aestimastis dignum esse contemptu: intelligebatis quippe humilitatem carnis meae, et ipsius habitus vilitatem, ad vestram tentationem fieri: an videlicet contemneretis cum, qui ab incredulis miserabilis putabatur; sed econtra illum humilem, vilem atque contemptum, ita ut angelum, et plusquam angelum suscepistis.
Abbreviated transcription (Latin):
spiritalem. Qđ ut euidentiꝰ fiat:¬
aliqͦs ponamꝰ exemplũ. Per infir¬
mitatem carnis docet. qui dicit
Si se non continent. nubant. Et
mulier si mortuus fuerit uir eiꝰ
lib̾ata est: cui uult nubat tantũ
tatẽ carnis docet ista cõmemorais.
Solutꝰ es ab uxore : noli querere
urorem. Et tempus ẽ. ut et qui
habent uxores:: sic sint quasi ñ
habentes. Auia quippe p̃cepta ad
spiritales: alia dantur ad carneos.
Et aliud ẽ. qđ iuxta imꝑium: aliud
qđ iuxta indulgentiã precipitur.
non spreuistis. Obscurus locus:
et acrius attendendus. E go quidẽ
ait. quasi paruulis uob atq lac¬
tentib ꝑ infirmitatẽ carnis ur̃e.
iam pridem ȩu̾głiraui a minoribꝰ
incipiens: et ut ita dicam. apud uõ
pene balbutiens. Quȩ dispensa¬
tio. et p̃dicationis infirmȩ simu¬
latio mea quidem gub̾natio erat.
tione sui minora erant: et a me
quasi humilia ꝓmebant᷑. Quȩ qͥ¬
dem uos non ut parua s ut mag¬

Expanded text:
spiritualis. Quod ut evidentius fiat,spiritualis. Quod ut evidentius fiat, ponamus exemplum. Per infirmitatem carnis docet, qui dicit: Si se non continent, nubant. Et: Mulier si mortuus fuerit vir ejus, libera est: cui vult nubat, tantum tatem carnis docet, ista commemorans: Solutus es ab uxore: noli quaerere uxorem. Et: Tempus est, ut et qui habent uxores, sic sint quasi non habentes . Alia quippe praecepta ad spirituales, alia dantur ad carneos. Et aliud est quod juxta imperium, aliud quod juxta indulgentiam praecipitur.  Jesum. Obscurus locus, et 460 acrius attendendus. Ego quidem, ait, quasi parvulis vobis atque lactentibus per infirmitatem carnis vestrae jam pridem evangelizavi, a minoribus incipiens, et ut ita dicam apud vos pene balbutiens. Quae dispensatio et praedicationis infirmae simulatio, mea quidem gubernatio erat; tione sui minora erant, et a me quasi humilia promebantur. Quae quidem vos, non ut parva, sed ut mag
Abbreviated transcription (Latin):
sie illi a minorib. ad maiora con¬
cendant. Ni chil me inquid le¬
istis. Ledit discipło magistrũ:
si ꝑ negligentiã suã p̃cepta eiꝰ. la¬
boremq disꝑdat. Non leserant ga¬
lathȩ apłm usq in p̃sens tẽpꝰ. euan¬
głim eius ac inandata seruantes.
A ut certe ita. Quando uob̾ pͥmũ
ȩu̾głm annuntiaui. et ꝓpt̃ infir¬
mitatem carnis ur̃ȩ. quia non po¬
teratis. sacramenta susciꝑe maiora.
p̃dicaui uob̾ quasi paruulis. et me¬
ipsum infirmũ ẽẽ simulaui. ut
uos infirmos lucͥfacerẽ: non ne qͦsi
angłm suscepistis me. quasi xꝑm
humilem atq deiectum. similẽ
dĩ filio putaretis. qͦmͦ ad maiora
uos ꝓuocans ledor a uob̾. ꝑdendo
laborẽ meum. et dispensationẽ
illam qua me paruulũ ẽẽ simu¬
infirmitatẽ aut̃ carnis ñ sue sed
audientiũ galatis paulus annun¬
tiat. qui nͨ poterant carnem sub¬
icere uerbo dĩ: s qͣͤsi carnei neqͣ¬

Expanded text:
sic illi a minoribus ad majora consic illi a minoribus ad majora conscendant. Nihil me, inquit, laesistis. Laedit discipulus magistrum, si per negligentiam suam praecepta ejus laboremque disperdat. Non laeserant Galatae Apostolum, usque in praesens tempus Evangelium ejus ac mandata servantes. Aut certe ita: Quando vobis primum Evangelium annuntiavi; et propter infirmitatem carnis vestrae, quia non poteratis sacramenta suscipere majora, praedicavi vobis quasi parvulis, et meipsum infirmum esse simulavi, ut vos infirmos lucrifacerem: nonne quasi angelum suscepistis me, quasi Chrihumilem atque dejectum similem Dei Filio putaveritis: quomodo ad majora vos provocans laedor a vobis, perdendo laborem meum, et dispensationem illam, qua me parvulum esse simuinfirmitatem autem carnis non suae, sed audientium, Galatis Paulus annuntiat: qui non poterant carnem subjicere verbo Dei, sed quasi carnei,
Abbreviated transcription (Latin):
Suꝑiori sententię. iunge qđ se¬
quit᷑. Qđ ut fiat manifestius: sit
ordo iste quẽ fingimus. Obsecro
uos fr̃s estote sieut et ego. qr et ego
sicut uos. Simile est huic illud.
Rogamꝰ ꝓ xp̃o: reconciliamini dõ.
Nec non et alibi. Obsecro pͥmum
omĩum fieri deprecationes. ora¬
tiõe postulationes: grãrum actioes.
Petri quoq uerba dicentis. Seni¬
ores in uob̾ rogo consenior ipse et
testis passionum xp̃i. Quȩ quidẽ
et nos ad humilitatẽ ꝓuocant: et
suꝑciliũ decutiunt eꝰpiscopoꝵ: qͥ
uelud in aliqua sublimi specła ꝯsti¬
tuti uix dignant᷑ uid̾e mortales:
et alloqui conseruos suos. Discañ
ab apło errantes et in sipientes ga¬
latas fr̃s uocari. discant post in¬
crepationẽ. blanda uerba dicen¬
tis. obseero uos. Qđ aut̃ obsecrat
illud ẽ : ut imitatores eiꝰ sint. sic̃¬
et ipse xp̃i. Immo ut p̃sentẽ lo¬
cũ sequar: nicħ ẽ grande qđ
postulat. Ut quomͦ ipse ꝓpter
illos de maiori factꝰ est minor :

Expanded text:
Superiori sententiae junge quod sequitur, quod ut fiat manifestius, sit ordo iste quem fingimus: Obsecro vos, fratres, estote sicut et ego, quia et ego sicut vos. Simile est huic illud: Rogamus pro Christo, reconciliamini Deo . Nec non et alibi: Obsecro primum omnium fieri deprecationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones . Petri quoque verba dicentis: Seniores in vobis rogo consenior ipse, et testis passionum Christi . Quae quidem et nos ad humilitatem provocant, et supercilium decutiunt episcoporum, qui velut in aliqua sublimi specula constituti, vix dignantur videre mortales, et alloqui conservos suos. Discant ab Apostolo, 459 errantes et insipientes Galatas fratres vocari. Discant post increpationem blanda verba dicentis: Obsecro vos . Quod autem obsecrat, illud est, ut imitatores ejus sint, sicut ipse Christi; immo ut praesentem locum sequar, nihil est grande quod postulat: ut quomodo ipse propter illos de majori factus est minor:
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd dic̃ scͥpt᷑a : Eice ancillã: ⁊ filiũ eiꝰ. Non em̃
hereᷤᷤ erit filiꝰ ancillȩ: tum filio meo ysa¬
ac. Itaq fratres. non sumus ancillȩ
filii: sed liberȩ. Qua lib̾tate xp̃e nos
liberauit. Non puto inueniri pos
ẏsaac. indignata sit sara. et dir̾it
ad abraham. Eice ancillã: et filiũ
eiꝰ. N on enĩ hereditabit filiꝰ ancil¬
le: cũ filio meo ẏsaae. Et utiq sim
plex lusus inter infantes: expulsi¬
one et abdicatione indignus est.
Nerũ apłs quasi hebreus ex hebre¬
is. et ad pedes mnagistri gamaliheł
edoctus. qui quondã furentes ad¬
uersũ dnm̃ phariseos consilio refre¬
narat. ex uerbis sare dicentis. non
enĩ hereditabit filiꝰ ancillȩ cũ filio
meo ysaac: intellexit lusum illum
circũcisus. quo iam poterat intelli¬
gere et sentire qđ passus ẽ. sͥ primo¬
genita uendicabat: script᷑a uirgi¬
ũ paruuloꝵ: lusum uocauit. U ñ
et sara hec uerba ñ sustinens. et con¬
suetudinẽ sibi pͥmogenita uendican¬

Expanded text:
a? Ejice ancillam et filium ejus: non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. Itaque, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae. Qua libertate Christus nos liberavit. Non puto invenire non Isaac, indignata sit Sara, et dixerit ad Abraham: Ejice ancillam et filium ejus: Non enim haereditabit filius ancillae cum filio meo Isaac . Et plex lusus inter infantes expulsione et abdicatione indignus est. Verum Apostolus quasi Hebraeus ex Hebraeis, et ad pedes magistri Gamalielis edoctus, qui quondam furentes adversus Dominum Pharisaeos consilio refrenaret ex verbis Sarae dicentis: Non enim haereditabit filius ancillae cum filio meo Isaac, intellexit lusum illum circumcisus, quo jam poterat intelligere, et sentire quod passus est, sibi primogenita vendicabat, Scriptura jurgium parvulorum lusum vocavit. Unde et Sara haec verba non sustinens, et consuetudine sibi primogenita vendican
Abbreviated transcription (Latin):
ponsio aliqͥd hab̾e mom̃ti: s statĩ
terit᷑. Serptũ est enĩ. Ab rabam
aut̃ dixit ad deũ. Utinam ysma¬
hel iste uiuat in conspectu tuo.
Et dñs respondit ad eũ ita. Ecce
sara uxor tua pariet tibi filiũ.
et uocab̾ nomen eiꝰ ysaac: et statu¬
am testamentũ meu̾ ad eum. in
testam̃tũ eternũ. et semini eius
post eũ. De ysmahel aut̃. Ecce ex¬
audiui te. et ecce benedixi eum.
et augebo eum: et multiplicabo
illũ uehem̃t̾. Duodecĩ gentes ge¬
nerabit: et dabo eũ in gentem
magnã. Testamentũ aut̃ in eum
statuã ad ysaac: quẽ generabit
tͥ sara. in tempore isto. anno uen¬
to. Ex quibꝰ eiudens est. ipsius
quoq sermonib dei: ysiahel se¬
cđ̾m repmnissionẽ ẽẽ gen̾atũ. Sed
et hoc ita soluit᷑. Reꝓmissionem
ꝓprie in testamenti datione cõpłe.
& aliud ẽẽ benedic̾e. augere. mul¬
tiplicare uehe ment̾. qđ in ysma¬
hel scriptũ est: aliud heredem

Expanded text:
ponsio aliquid habere momenti; sed statim ponsio aliquid habere momenti; sed statim teritur. Scriptum est enim: Abraham autem dixit ad Deum: Ismael iste vivat in conspectu tuo : et Deus respondit ad eum ita: Ecce Sara uxor tua pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Isaac, et statuam testamentum meum ad eum, in testamentum aeternum, et semini ejus post eum. De Ismael autem: 470 Ecce exaudivi te, et ecce benedixi eum, et augebo eum, et multiplicabo illum vehementer. Duodecim gentes generabit, et dabo eum in gentem magnam, testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem generabit tibi Sara in tempore isto, anno venturo. Ex quibus evidens est ipsius quoque sermonibus Dei, Ismael secundum repromissionem esse generatum. Sed et hoc ita solvitur, repromissionem proprie in testamenti datione compleri, et aliud esse benedicere, augere, multiplicare vehementer, quod in Ismael scriptum est: aliud haeredem
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ delib̾a scđ̾m ꝓmissionẽ. Ni¬
miȩ difficultatis ẽ. demonstrare
ysaae tantũ qui de sara natꝰ ẽ.
fuisse de ꝓmissiõẽ generatũ: et
ñ etiã ysmael. qͥ de agar ancilla
est. ortꝰ egyptia. Script᷑a qͥppe re¬
fert. qđ cũ ꝑ sequente sara agar
feta fugisset: et uenisset ad eam
angłs in deserto. moneretq ut
subiceret᷑ dñę potestati: idem ipse
angłs etiã hȩc locutꝰ sit. Mul¬
tiplicans multiplicabo sem̃ tuũ:
et non numerabit᷑ p̃multitudiue.
Et postea de ysmahel quȩ utiq
reꝓmissioĩs u̾ba nemo dubitaret.
Iste erit rusticanus homo: manꝰ
eiꝰ suꝑ om̃s. et manus om̃iũ suꝑ
eũ: et̾ contra faciem oĩũ frm̃
suoꝵ habitabit. Sed responderi
potest: minoris auctoritatis eẽ
repmissionem angłi. quã ipsius
dei. Sicut enĩ stella. orto sole ñ
rutilat: ita et angłi uerba. ad
comparationẽ reꝓmissioĩs dei ob¬
scurari. et euasiesc̾e: et ꝓ nicħo
computari. Uidet᷑ quidem hec rẽ¬

Expanded text:
autem de libera per repromissionem. Nimiae difficultatis est demonstrare Isaac tantum, qui de Sara natus est, fuisse de repromissione generatum: et non etiam Ismael, qui de Agar ancilla est ortus Aegyptia. Scriptura quippe refert, quod cum persequente Sara, Agar feta fugisset, et venisset ad eam angelus in deserto, moneretque ut subjiceretur dominae potestati, idem ipse angelus etiam haec locutus sit: Multiplicans multiplicabo semen tuum, et non numerabitur prae multitudine . Et postea de Ismael quae utique repromissionis verba nemo dubitarit: Iste erit rusticanus homo, manus ejus super omnes, et manus omnium super eum, et contra faciem omnium fratrum suorum habitabit. Sed responderi potest, minoris auctoritatis esse repromissionem angeli, quam ipsius Dei. Sicut enim stella, orto sole, non rutilat: ita et angeli verba ad comparationem repromissionis Dei obscurari, et evanescere, et pro nihilo computari Videtur quidem haec res
Abbreviated transcription (Latin):
Iste relus: uicinꝰ inuidiȩ ẽ. Longũ
ẽ: si uelim omĩa reli genera boni
siue mali. de script᷑arũ ꝓfirre
thesauro. Bonũ relũ legimꝰ finees
non ꝓditoris: qui ob in signẽ reli
in se uirtutẽ etiam relotis nom̃
accepit. Ql alum aut̃. ut cau in
abel: et ceteroꝵ in alios. Et zelũ
uiri de quo scriptũ est. et uenerit
ei sp̃c zeli: nisi forte mediꝰ hic re¬
lus ẽ. et nec in bonã nec in malã
partem accipi potest: s int̾ utrũq
relotipia potiꝰ appllat᷑. Alit̃. Ui¬
dentes hi qui ex circũcisiõe eras
stimulis incitati. ad legis onera
tͦnsdue̾e. ut inciꝑent et illi sui
similes fieri. Filioli aiei qͦs
it̾um parturio A donec formetur
xp̃e in uob̾. Quantis difficul¬
tatib et dolore fetus ꝓmantur
ex utero: maledictio pͥma decli¬
rat dicens. in tristitia paries
filios. U olens gͥ paulus magi¬

Expanded text:
Iste zelus vicinus invidiae est. Longum Iste zelus vicinus invidiae est. Longum est si velim omnia zeli genera, boni seu mali de Scripturarum preferre thesauro. Bonum zelum legimus Phinees non proditoris qui ob insignem zeli in se virtutem, etiam Zelotis nomen accepit . Malum autem, ut Cain in Abel , et caeterorum in alios. Et Zelum viri, de quo scriptum est: Et venerit ei spiritus zeli . Nisi forte medius hic zelus est, et nec in bonam, nec in malam partem accipi potest; sed inter utrumque zelotypia potius appellatur. Aliter: Videntes hi qui ex circumcisione erant stimulis incitati, ad Legis onera transducere, ut inciperent et illi sui similes fieri. Filioli mei, quos iterum parturio, donec formetur Christus in vobis. Quantis difficultatibus et dolore fetus promantur ex utero, maledictio prima declarat, dicens: In tristitia paries filios . Volens igitur Paulus
Abbreviated transcription (Latin):
bem cirea elemosinas. ieuinia.
castitatẽ. susceptionẽ pauꝑũ. se¬
pulturas et cetera similia festi¬
nare. feruere: discurrere. Cum
aut̃ ille recesserit. paulatu emar¬
cescere et subtracto cibo tenu¬
ari. pallere. languescere: et int̾i¬
tũ sequi omĩum. quȩ prius u¬
gebant. Quã obrem quia messis
mnulta oꝑaris aut̃ pauci petamꝰ
dnm̃ messis: ut mittat oꝑarios
ad metendũ. qui spicas ppłi xp̃iani
quȩ stant in ȩccła futuro tritico
preꝑate metant. colligant. et in
horrea cõportantes. neqͣquã ꝑire
patiantur. Hoc de eo zelo et emu¬
latiõe ꝑuersa de qua et alibi dic¬
tum ẽ. noli emulari in malig¬
nantib: et hic. emulant᷑ uos ñ
bene. Inuenimꝰ aut̃ et aliũ relũ
quo relati st̃ filii iacob ioseph
frat᷑m suũ: et maria & aaron ami¬
cũ dñi moysen. Bseq enĩ aut illi.
aut hii. ut meliores eẽtit ioseph.
et in oysen ad relum st̃ concitati:
s qr dolebant illos ẽẽ meliores.

Expanded text:
bem circa eleemosynas, jejunia, bem circa eleemosynas, jejunia, castitatem, susceptionem pauperum, sepulturas, et caetera similia festinare, fervere, discurrere. Cum autem ille recesserit, paulatim emarcescere, et subtracto cibo, tenuari, pallere, languescere, et interitum sequi omnium quae prius vigebant. Quamobrem quia messis multa, operarii autem pauci , precemur Dominum messis, ut mittat operarios ad metendum, qui spicas populi Christiani, quae stant in Ecclesia, futuro tritico praeparatae, metant, colligant, et in horrea comportantes, nequaquam perire patiantur. 465 Hoc de eo zelo et aemulatione perversa, de qua et alibi dictum est: Noli aemulari in malignantibus : et hic: Aemulantur vos non bene. Invenimus autem et alium zelum, quo zelati sunt filii Jacob, Joseph fratrem suum : et Maria et Aaron amicum Domini Moysen . Neque enim aut illi, aut hi, ut meliores essent Joseph et Moyse, ad zelum sunt concitati: sed quia dolebant illos esse meliores.
Abbreviated transcription (Latin):
seruationis imitari: s ea quȩ bo¬
na sunt imitamini. Quomͦ enĩ
qui diuitias. potentiã. dignitatẽ.
alicuiꝰ imitatur. ñ tam bona quã
ea quȩ fugienda sunt emulatur:
ita et uos econtrario bonũ emu¬
lamini in bono. magis quȩrentes
spĩtalia quam carnalia. ut non
illi uos iudeos. s uos illos xp̃i¬
anos ẽẽ doceatis. Moc aut̃ facite
semꝑ: ut ꝑ seuerante gradu. ad
finem boni oꝑis ꝑ uenire po̾sitis.
Emulabamini siqͥdem bonũ. in
bono priꝰ: cũ apud uos eẽm. Qui
pꝰquã a uob̾ recessi. oĩa quę tra¬
dideram ꝑdidistis : de statione cer¬
ta. et fido portu. rursũ in altũ
unda relabente. subtracti. Nec
mirum si recedente apło uase
electionis. et in quo xꝑe dñs lo
etiã nc̃ cͥernimꝰ in ȩccłiis idipsũ
fieri. Si quando enĩ doctor qͥs
in ȩccłia contigerit sermoue
ornatus et uita. qui auoientes
quasi stimuł quibꝰoã concitet
ad uirtutes: uidemꝰ omnẽ ple¬

Expanded text:
servationis imitari, sed ea quae boservationis imitari, sed ea quae bona sunt, imitamini. Quomodo enim qui divitias, potentiam, dignitatem alicujus imitatur, non tam bona, quam ea quae fugienda sunt, aemulatur: ita et vos econtrario, bonum aemulamini in bono: magis quaerentes spiritualia quam carnalia; ut non illi vos Judaeos, sed vos illos Christianos esse doceatis. Hoc autem facite semper, ut perseveranti gradu, ad finem boni operis pervenire possitis. Aemulabamini siquidem bonum in bono, prius cum apud vos essem: qui postquam a vobis recessi, omnia quae tradideram perdidistis, de statione certa et fido portu, rursum in altum unda relabente subtracti. Nec mirum si, recedente Apostolo, vase electionis, et in quo Christus Dometiam nunc cernamus et in Ecclesiis idipsum fieri. Si quando enim doctor quis in Ecclesia contigerit sermone ornatus et vita, qui audientes quasi stimulis quibusdam concitet ad virtutes, videmus omnem ple