comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
admodũ dictũ ẽ. ds̃ mortẽ ñ fecit: cũ ali¬
biseriptũ sit. mors ⁊ uita a dño dõ est.
Malorũ ergo pena quȩ a ło ẽ: malũ est
ut mali puniant᷑ & utiq bonũ est. omẽ qd̃
iustũ est. Clicesima sc̃da est: dm̃ ñ patine¬
cessitatẽ Uicesima tertia ẽ: de patre & filio.
ubi dixi qeã ipse genuerit. qua sapiens dr
sapientiã Sed melius istã questionẽ in libro
postea de euitate tractauimꝰ Uicesima
quarta ẽ. urrũ & peccatũ & recte factum
in libero sit uoluntatis arbitrio Qđ ita esse
omĩno uerissimũ ẽ: s ut ã recte faciendũ
liberũ sit: dĩ grã liberat᷑ Uicesima quinta
est. de cruce xpĩ: Nicesima sexta ẽ. de diffe¬
rentia peccatoꝵ. Uicesima septima de ꝓui¬
dentia. uicesima octaua quare ds̃ mund̾u
facere uoluerit: uicesima nona utrũ ali¬
qͥd sursũ sit aut deorsũ uniuerso: tricesi¬
ma utrũ omĩa in utilitatẽ hominis creata

Expanded text:
admodum dictum est: deus mortem non fecit, cum aliadmodum dictum est: deus mortem non fecit, cum alibi scriptum sit: mors et uita a domino deo est. malorum ergo poena, quae a deo est, malum est stum est, ut mali puniantur, et utique bonum est omne, quod iustum est. uicensima secunda est: deum non pati necessitatem. uicensima tertia est: de patre et filio. ubi dixi, quod cum ipse genuerit, de qua sapiens dicitur, sapientiam; sed melius istam quaestionem in libro postea de trinitate tractaui. uicensima quarta est: utrum et peccatum et recte factum in libero sit uoluntatis arbitrio. quod ita esse omnino uerissimum est, sed ut ad recte faciendum liberum sit, dei grati de cruce Christi; uicensima sexta de differentia peccatorum; uicensima septima de prouidentia; uicensima octaua: quare deus mundum facere uoluerit; uicensima nona: utrum aliquid sit sursum aut deorsum uniuerso; tricensima: utrum omnia in utilitatem hominis creata
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃c de femina natꝰ sit. Duodecima. loco
ubi titulus ẽ sententia cuiꝰdã sapientis:
ñ ẽ mea. S qͥa ꝑ me iinotuit qͥbꝰdã frĩbus
qͥa me tunc ista diligentissime colligebais
& placuit eis: int̃ nr̃a eã scrib̾e uoluert᷑.
Est aut̃ cuiꝰdã fontei carthaginiensis de
mente mundanda ad uidendũ dm̃: qͦd
paganꝰ qͥdẽ scripsit. s xp̃ianꝰ baptizatus
ẽ mortuus. Tercia decima ẽ: quo docum̃to
constet homines bestiis excellere: qͣrta de¬
ma: qͥnta decima. de intellectu: sexta de¬
cua. de filio: septima decima. de scientia
dei: oc taua decima. de trina unitate: non a
decima. de dõ & creatura: uicesima de loco
dĩ: uicesima pͥma. utrũ ds̃ mali auctor ñ
sit: ubi uidendũ ẽ ne male intelligat᷑ qͦd
dixi mali auc tor ñ est. qͥa om̃iũ q̃st̾ auc̃ tor
ẽ. qͥa in qͣntũ st̃ in tantũ bona st̃: & ne
hine putet᷑ ñ ab illo ẽe̾ pȩnã maloꝵ. qͣutiq¬

Expanded text:
Christus de femina natus sit. duodecima loco, Christus de femina natus sit. duodecima loco, ubi titulus est: sententia cuiusdam sapientis, non est mea, sed quia per me innotuit quibusdam fratribus, qui tunc casu ista diligentissime consulebant, et placuit eis, inter nostra eam scribere uoluerunt. est autem cuiusdam Fontei Carthaginiensis: de mente mundanda ad uidendum deum, quod paganus quidem scripsit, sed Christianus baptizatus est mortuus. tertia decima est: quo documento constet homines bestiis excellere; quarta de phantasma; quinta decima de intellectu; sexta decima de filio; septima decima de scientia dei; octaua decima de trinitate; nona decima de deo et creatura; uicensima de loco dei; uicensima prima: utrum deus mali auctor non sit. ubi uidendum est, ne male intellegatur, quod dixi: mali auctor non. est, quia omnium, quae sunt, auctor est, quia in quantum sunt, in tantum bona sunt, et ne hinc putet
Abbreviated transcription (Latin):
cepore conuersionis mee postea quã inabi¬
cã uenimꝰ. sicut int̾rogabar afrib quand
me uacantẽ uidebant. nulla seruata orhue¬
ex eis librũ colligi fieri adibitis numerie
ꝗd̾ quisq legere uoluerit. facile inueuiẽ
Harũ questionũ pͥma est. utrũ animais
ipsa sit: seda de libero arbitͥo. ł ertuui
causa ut sit homo deterior: quinta. utrũ
animal in rationale beatũ ẽẽ possit: sex¬
ta de malo: septima. ꝗ̃ ꝓprie in animante
anima dicat᷑: oc taua. utrũ ꝑ se anima
moueat᷑ : nona. utrũ corporis sensibꝰ ueri¬
tas ꝑcipi possit. In qua illud qͦd dixi. om̃e
qͦd corporeus sensus attingit quod ⁊ sensi¬
bile dicit᷑. sine ulla int̾missione tẽporis
cõmutat᷑ sine dubio: uerũ qͥdẽ ñ est in
corporibꝰ resurrec tionis incorruptibilibus.
S nc̃ ea nullus nr̃i corporis sensus attingit :
nisi forte diuinitꝰ tale aliqͥd reuelet᷑. Deci¬
ma ẽ. utrũ corpꝰ a dõ sit: undecima. quare

Expanded text:
tempore conuersionis meae, posteaquam in Africam uenimus, sicut interrogabar a fratribus, quando me uacantem uidebant, nulla seruata ordin et unum ex eis librum fieri adhibitis numeris, ut quod quisque legere uoluerit facile inueniat. Harum quaestionum prima est: utrum anima a se ipsa sit; secunda de libero arbitrio; tertia: causa, ut sit homo deterior; quinta: utrum animal inrationale beatum esse possit; sexta de malo; septima: quae proprie in animante anima dicatur; octaua: utrum per se ipsam moueatur; nona: utrum corporis sensibus percipi ueritas possit. in qua illud, quod dixi: omne, quod corporeus sensus adtingit, quod et sensibile dicitur, sine ulla intermissione temporis commutatur, sine dubio uerum quidem non est in corporibus resurrectionis incorruptibilibus, sed nunc ea nullus nostri corporis sensus adtingit, nisi forte diuinitus tale aliquid reueletur. decima est: utrum corpus a deo sit; undecima: quare
Abbreviated transcription (Latin):
tatur neq in hoc scło neq infuturo. sed deni¬
cessaui alia uolumina adiungere. exponendi
epłam tocã. ipsius oꝑis magnitudine ac laben
detritus : &x in alia faciliora deflexus sũ Itafe¬
tũ est: ut ubrũ quẽ fecerã primũ relinques
choata ex positio Ubi qd̾ diri grãm ẽẽ indine¬
one pecceatorũ. pacẽ uero in reconciliatione li
ubicũq hoc dixi. non sic accipiendũ ẽ: xs
par ipsa & reconciliatio ñ ꝑtrueat ad grans
nerałe sed qͥd specialit̃ gr̃e nomine remisse

Expanded text:
ttatur neque in hoc saeculo neque in futuro. Sed deinde alia volumina cessavi adjungere exponendo Epistolam totam, ipsius operis magnitudine ac labore deterritus, et in alia faciliora deflexus sum. Ita factum est ut librum quem feceram primum, relinquerem incoata expositio. Vbi quod dixi, gratiam esse in dimissione peccatorum, pacem uero in reconciliatione dei, ubicumque hoc dixi, non sic accipiendum est, ac si pax ipsa et reconciliatio non pertineat ad gratiam generalem, sed specialiter gratiae nom
Abbreviated transcription (Latin):
płe quoq ad romanos sicut ad ga¬
latas expositionẽ susceperã: sed huiꝰ
opis si ꝑficeritur. plures librierant
futuri Quoꝵ unũ in sola dispucatione ipsius
salutationis absolui. ab initio usqͣ ad illud ub¬

Expanded text:
e quoque ad Romanos sicut ad Galatas expositionem susceperam. sed huius operis, si perficeretur, plures libri erant futuri, quorum unum in sola disputatione ipsius salutationis absolui, ab initio scilicet u
Abbreviated transcription (Latin):
qͦ modo eũ uidert̃ qͥ uidert̾ euntẽ in celuor.
Itẽ qał cirigrã di est qua nobis donant pcont¬
ta ut reconciliemurds̃. par aut̃ qua recone¬
lam̃ deo. sic accipiendũ est. ut cam̃ seiamꝰ
&ĩ utrũq ad generałe di grãm ꝑguere.

Expanded text:
quomodo eum uiderunt, qui uiderunt euntem in caelum. Item quod dixi: gratia dei est, qua nobis donantur peccata, ut reconciliemur deo; pax autem, qua reconciliamur deo, sic accipiendum est, ut tamen sciamus etiam utrumque ad generalem dei gratiam pertinere,
Abbreviated transcription (Latin):
quos manichei electos s ex eis qͦs
auditores uocant. quẽ ne facie qͥ de
nouerã. scripsit qme uelut amicꝰ honorifice
obuirgans qd oppugnarẽ licteris ilła heresiri.
& ammonens nefacerẽ. atq adea sectandam
potius ex drtans. eũ eiꝰ defensione ⁊ fidi repre¬
hensione catholicȩ. Huic respondis quia
in eiusdẽ opus culi capite ñ posui qͥs cuisẽrlo¬
beret: ñ in epłis meis s inlibris habet᷑ Illic
ab ex ordio conscrita ẽ eiꝰ epła huiꝰ autẽ mei¬

Expanded text:
quos Manichei electos, sed ex eis, quos quos Manichei electos, sed ex eis, quos auditores uocant, quem ne facie quidem noueram, scripsit ad me uelut amicus honorifice obiurgans, quod oppugnarem litteris illam heresem, et admonens, ne facerem, atque ad eam sectandam potius exhortans cum eius defensione et fidei reprehensione catholicae. huic respondi; sed quia in eiusdem opusculi capite non posui, quis cui scriberet, non in epistulis meis, sed in libris habeatur. illic ab exordio conscripta est etiam eius e
Abbreviated transcription (Latin):
legi m̃tis quȩ de peccato accidit. ñ de prima
nrẽ insticutione nature Hoc opꝰ sic incipit
biduo cdisputaui: ypponẽ qͥppe ue¬
nerat eunde̾ seminaturꝰ errorẽ Ynꝰ enĩ erat ex
doct̾orib eorꝵ. quãuis meruditꝰ liberalib lic¬
tis. siue ad malũ operand̃u siue ad bonũ d: de
grã qua uere liberi fiunt. de qͥb scriptũ ẽ. si
uos filiꝰ liberauerit. tẽ uere liberi eritis. diligen¬
tiꝰ disputare. qm̃ talis erat cũ quo agebamꝰ. nul¬
la sumꝰ necessitate cõpulsi Hoc opꝰsic incipit.
ib de natura boni aduersus maniche¬
os est: ubi ostencdit᷑ naturã in cõmutabiłe dm
cẽ acsũmum bonũ. atq ab illo eẽ creatas nat᷑as.
siue spiricales siue corporales: atq om̃ inquuu¬
tũ nature sẽ bonas et̃ & qͥd uel unde sit maluma.¬
⁊ quanta manichei ponant in natura boraa at
quanta hona in natura mali: quas naturastma.¬
ric error eo. Hic lib̾sic incipit Sũmum bonũ
quo supnis ñ est ds Contra secunduaniũ nu¬

Expanded text:
legi mentis , quae de peccato accidit, non de prima nostrae institutione naturae. Hoc opus sic incipit:biduo disputaui. Hipponem quippe uenerat eundem seminaturus errorem; unus enim erat ex doctoribus eorum, quamuis ineruditus liberalibus lit arbitrio uoluntatis siue ad male operandum siue ad bonum. sed de gratia, qua uere liberi fiunt, de quibus scriptum est: si uos filius liberauerit, tunc uere liberi eritis, diligentius disputare, quoniam talis erat, cum quo agebamus, nulla sumus necessitate conpulsi. Hoc opus Liber de natura boni aduersus Manicheos est. ubi ostenditur naturam incommutabilem deum esse ac summum bonum, atque ab illo esse ceteras naturas siue spiritales siue corporales atque omnes, in quantum naturae sunt, bonas esse, et quid uel unde sit malum et quanta mala Manichei ponant in natura boni et quanta bona in natura mali, quas naturas finxit error ipsorum. Hic liber sic incipit: Summum bonum, quo superius non est, deus est. CA
Abbreviated transcription (Latin):
ea que uultis faciatis. ad eos ꝑtinere qͥ suble¬
ge see ndu sub grã Ahue enĩ non intellere¬
ri hec uba & illis qͥ sub gra st̃ͥ non sublegs. ꝓres¬
ra conuenire. quia & ipsi concupis centias earni
contra quas spũ concupiscunt. quãius ens ñ con¬
sentiant. nollent tam̃ nullas habere si possent:
& id̾o ñ quecũq uolunt faciunt. quia uolunt
eis carere nec posst̃ c̃c̃ enĩ eas non habebt̃. quan¬
do nec corrupcibiłe carnẽ Hic lib̾ sic incipit

Expanded text:
pertinere, qui sub lege sunt, nondum sub gratia. adhuc enim non intellexeram haec uerba et illis, qui sub gratia sunt, non sub lege, propterea conuenire, quia et ipsi concupiscentias carnis, contra quas spiritu concupiscunt, quamuis eis non consentiant, nollent tamen illas habere, si possent. non ideo, non quaecumque uolunt faciunt, quia uolunt eis carere nec possunt. tunc enim eas non habebunt, quando nec corruptibilem carnem. Hic liber sic incipit:
Abbreviated transcription (Latin):
tũ dicit apłs ꝑ ancilła sare & filium eiꝰ. sed ibi
figuratũ estͤ nouũ ꝑ ipsã sarã & filiũ eiꝰ Sinde
sifigurate cdiscutiantur. omĩa ibi ꝓphetata re-¬
periuntur que st̃ p̾sentata. uel expectantur
nueniunt᷑. cautius & moderatiꝰ cliceret᷑ pene
nulla quã nulla hic ee̾ quȩ non st̃ & illic:
quauis ille sint duo illa p̾cepta de dilectione
di& ꝓrimi. quo rectissime omĩa & legitima
aꝓphetica & eu angłica & apłica referuntur
tẽ qd̾ diri. tribus modis inscripturis scĩs fili¬
orũ nom̃ accipitur. minꝰ considerate dictũ est c
alios enĩ quoscła modos sine dubio p̃termisimꝰ. sic̃
Aicitur filius gehenne. uel filius ad optiuus: que

Expanded text:
us per ancillam Sarae, et filium eius. Sed ibi figuratum est et Novum, per ipsam Saram et filium eius. Proinde si figurae discutiantur, omnia ibi prophetata reperiuntur, quae sunt praesentata, vel expectantur inveniuntur, cautius et moderatius diceretur, Pene nulla, quam nulla hic esse quae non sint et illic; quamvis illic sint illa duo praecepta de dilectione Dei et proximi, quo rectissime omnia et legitima et prophetica et evangelica et apostolica referuntur. 3. Item quod dixi, Tribus modis in Scripturis sanctis filiorum nomen accipitur , minus considerate dictum est. Et alios enim quosdam modos sine dubio praetermisimus; sicut dicitur filius gehennae , vel filius adoptivus : quae
Abbreviated transcription (Latin):
Nondũ diligentiꝰ quesiuerã nec ad huc ini¬
nerã. qualis sit electiogr̃i. qe qua dietis¬
st Quc utiq ñ est grã. si eam merita ulii
ꝓ inde qd continuo caxi. dicit enĩ idẽ apl.¬

Expanded text:
nondum diligentius quaesiueram nec adhuc inunondum diligentius quaesiueram nec adhuc inueneram, qualis sit electio gratiae, de qua isunt; quae utique non est gratia, si eam merita ulla proinde quod continuo dixi: dicit enim idem ap
Abbreviated transcription (Latin):
qͥb repugnantib resistant non careant uilie
uita Non ant̃ eos habebt̃ in hac uita bi absor¬
bebitur morͤ m uicteia Propter hanꝰ uas
concupiscentiã motꝰq ipsos quib ita resisẽ
ut cam̃ sint in nobis: pocest qͥsq sc̃s rãsis
gra positꝰ dicere ista omĩa. que hic eẽ uͥli
hominis nonlũ sub grã positi s sub lege
qd hic ostendere longũ est: & ubi hoc olt¬
derĩ dictũ est. I teq disputans quidels¬
gerit ds in nondũ nato. cui dixit seruita¬
rũ eẽ maiorẽ. & qͥd in eodẽ maiore similẽ
nond̾u nato repbauerit. de qͥb ꝓpt̃ hoc en¬
memorat᷑. quãuis longe postea ꝓlatũ. ꝓpde¬
ci cũ testimoniũ. i a cobdilexi. esau aut̃
odio habui: ad hoc ꝑduri ratiocmationẽe
dicerẽ Non gͦ aeͥgit ał̃ oꝑa cuiusquã in
scientia quȩ ipse daturꝰ ẽ. s fidẽ eligei
p̃scientia. ut quẽ sibi crediturũ eẽ p̾scut
operando etiã ȩt̾nam uitã consequeretus

Expanded text:
quibus repugnantibus resistunt, non careant in hac quibus repugnantibus resistunt, non careant in hac uita. non eos autem habebunt in illa, ubi absorbebitur mors in uictoriam. propter hanc itaque concupiscentiam motusque ipsius, quibus ita resistitur, ut tamen sint ia positus dicere ista omnia, quae esse dixi uerba hominis nondum sub gratia positi, sed sub lege. quod hic ostendere longum est et ubi id ostendi dictum est. Item quod disputans, quid elegerit deus in nondum nato, cui dixit seruiturum esse maiorem, et quid in eodem maiore similiter nondum nato reprobauerit, de quibus propter hoc commemoratur quamuis longe postea prolatum propheticum testimonium: Iacob dilexi, Esau autem odio habui, ad hoc perduxi ratiocinationem, ut dicerem: non ergo elegit deus opera cuiusquam in praescientia, quae ipse daturus est, sed fidem elegit in praescientia, ut, quem sibi crediturum praesciuit, operando etiam aeternam uitam consequeretur,
Abbreviated transcription (Latin):
in eis libris quos contra pelagianos nuper
scripsi quantũ potui diligent᷑ ostendi. In
isto gͦ libro & hoc qd dictũ est ego aut̃ car¬
sub lege ñ dũ sub grã consticutũ bene facere
uolencẽ. s uctũ concupiscentia carnis male
facientẽ. q̃ cuiꝰ concupiscentiȩ anãtũ. non liba¬
ꝑ quẽ difusa cartas in cordib nrĩs. uinct cat¬
nis concupiscentias. ne consentiamꝰ eis ad ma¬
ui faciendũ. s pociꝰ bona faciamꝰ: unde qͥdẽ
iã eueraitur heresis pelagiana. quȩ uult ñ
ex do nobis s ex nobis eẽ caritatẽ. qua bene
ac pie inuamꝰ S in illis libris quos ad u̾sus eoᷤᷤ
edidimꝰ: etiã spiricalis hominis iãq sub grã
constituti. melius incelligi u̾ba ista monstraurs
ꝓpẽ carnis corpus qd spiritale non dũ s̃. erit atꝰ
m resurrectione mortuoꝵ: & ꝓpt̾ ipsã carue
concupiscentiã cũ qua ita confligt̃ scĩ. non ai
consentientes ad małũ. ut tamen eis motib

Expanded text:
in eis libris, quos contra Pein eis libris, quos contra Pescripsi, quantum potui diligenter ostendi. In isto ergo libro et hoc quod dictum est, Ego autem carsub Lege, nondum sub gratia constitutum, bene facere volentem, sed victum concupiscentia carnis male facientem . A cujus concupiscentiae dominatu non libe quem diffusa caritas in cordibus nostris uincit carnis concupiscentias, ne consentiamus eis ad male faciendum, sed potius bona faciamus. unde quidem iam euertitur heresis Pelagiana, quae uult non ex deo nobis, sed ex nobis esse caritatem, qua bene ac pie uiuimus. sed in illis libris, quos aduersus eos edidimus, etiam spiritalis hominis iamque sub gratia constituti melius intellegi uerba ista monstrauimus propter corpus carnis, quod spiritale nondum est, erit autem in resurrectione mortuorum, et propter ipsam carnis concupiscentiam, cum qua ita confligunt sancti non ei consentientes ad malum, ut tamen eis motibus,
Abbreviated transcription (Latin):
Sed addendũ erat penȩ. atq dicendũ.
ut pene nulla in euangłica atq apłica doc¬
truia. lisciplina repperiant᷑. quãuis ardua
si liuna pcepta ⁊ ꝓmissa: quȩ illis oe li
ũ adhuc pres bit̾ essem. contigit ut
apud carthaginẽ int̾ nos qui simul
& queda int̾rogabar a frib Quib dũ sicut po¬
cerã responderẽ. uoluert̃ scribi potiꝰque dice¬
bã. quã sine licteris fundi ¶bi cũ eis obtẽpe¬
rarẽ liber unꝰ accessit supiob opusculis meis
ritalis ẽ: ego aut̃ carnalis sũ: satis ostondit
ñ posse impleri legẽ nisi ã spiricalib. quales
facit grã di Q̾d utiq ñ expsona apłi accipi
uolusqͥ iã spiritał erat. ses hominis sub lege
positi. nondũ sub grã Sic enĩ prius hec uerba
sapiebã Que postea lectis quibdã diuinoꝵ
tractatorib eloquioꝵ. quorũ me moueret
auctoritas. consideraui diligentius. & uidi
etiam de ipso apło posse intelligiqd ait. scuꝰ
quĩ lerspiritalis est: ego aut̃ carnalis sũ s d

Expanded text:
sed addendum erat \'paene\' atque dicendum: ut paene nulla in euangelio atque apostolica doctrina reperiantur quamuis ardua et diuina praecepta et promissa, qu adhuc essem, contigit ut apud Carthaginem inter nos qui simul et quaedam interrogatus a fratribus quibusdam cum sicut poteram responderem, uoluerunt scribi potius, quae dicebam, quam sine litteris fundi. ubi cum eis obtemperarem, liber unus accessit superioribus opusculis meis. ritalis est; ego autem carnalis sum, satis ostendit non posse inpleri legem nisi ab spiritalibus, quales facit gratia dei. quod utique non ex persona apostoli accipi uolui, qui iam spiritalis erat, sed hominis sub lege positi, nondum sub gratia. sic enim prius haec uerba sapiebam, quae postea lectis quibusdam diuinorum tractatoribus eloquiorum, quorum me moueret auctoritas, consideraui diligentius et uidi etiam de ipso apostolo posse intellegi, quod ait: scimus, quia lex spiritalis est; ego autem carnalis sum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
loco. nisi quisq in quã uoluntatẽ mutauerit.
bonũ oꝑari ñ potest: qd̾ in nrã positũ eẽ positũ.
alio loco docet ubi ait. aut facite arborẽ bo¬
nã & fructũ eiꝰ bonũ. aut facite arborẽ ma¬
dĩ quã predicamꝰ In potestate qͥppe ẽ hominis
mucare in meluis uoluntatẽ. s ea potestas nul¬
la ẽ. nisi a d̾o detur. de quo dict̾ũ est De¬
dit eis potestatẽ filios dei fieri Cũ enĩ hoc
sit in pocestate qd̾ cũ uolumꝰ facimꝰ: nichil
cã in potestate. quã ipsa uoluntas est Sed
p̃paratur uoluntas a dno. Eo mͦ gͦ dat po¬
testatẽ Sic intelligendũ est & qud̃ diri po¬
stea in nr̃ã pocestate eẽ. ut uel inseri boni¬
tate dei. uel excidi eiꝰ seueritate mereamur:
parat᷑ a d nõ: facile fit opus pietatis etiam

Expanded text:
 nisi quisque uoluntatem mutauerit, bonum operari non potest. quod in nostra potestate esse positum alio loco docet, ubi ait: aut facite arborem bonam et fructum eius bonum: aut facite arborem madei, quam praedicamus. in potestate est quippe hominis mutare in melius uoluntatem; sed ea potestas nulla est, nisi a deo detur, de quo dictum est: dedit eis potestatem filios dei fieri. cum enim hoc sit in potestate, quod, cum uolumus, facimus, nihil tam in potestate quam ipsa uoluntas est. sed praeparatur uoluntas a domino. eo modo ergo dat potestatem. sic intellegendum est et quod dixi postea: in nostra potestate esse, ut uel inseri bonitate dei uel excidi eius seueritate mer a Domino, facile fit opus pietatis, etiam
Abbreviated transcription (Latin):
mortalitatẽ dictũ est. totũ iã dm̃. quã post
resurrectionẽ habere cepit: ñ ꝓpt̃ diui¬
nitatẽ semꝑ imn mortałe a qua nuĩquã recessit.
inqua totꝰ gictꝰ eratiꝙ cũ moriturꝰ ad huc
erat hunc aut̾ sensun sequentia manifestant

Expanded text:
m, quam post resurrectionem habere coepit, non propter diuinitatem semper inmortalem, a qua numquam recessit, in qua totus deus erat, et cum moriturus adhuc erat. hunc autem sensum sequentia manifestant.
Abbreviated transcription (Latin):
poro quidẽ corruptibili qͦ anima agra¬
uat᷑ exuti st̃: s ad huc expectͥant etiam
ipsi redeptionẽ corporis sui: ꝙ caro eoꝵ
requiescit in spe: nondũ in fura incorrup¬
tione clarescit Sed utrũ ad contẽpl and̾ã
cordis cerlif oculis ueritatẽ sic̃ dictũ est.
facie ad faciem. nichil ex hoᷤminꝰ habeant:
ñ hic locus est disputando reqͥrere. Itẽ
qd̾ diri. nã scire magna & honesta. ł etiã
diuina beatissimũ est: ad eand̾e beatitu¬
omẽ referre debemꝰ Inhac enĩ uita quan-¬
tũcũq id sciat᷑. nondu ẽ. beatissimũ: qm̃
in cõparabilit̾ longo est ampliꝰ. qd̃ in de
nescitur & qd̾ dixi multũ int̾esse. utrũ
aliquid m̃tis certa ratione teneatur certa¬
qd scire dicimꝰ. an fame ł licteris creden¬
dũ posteris utilit̾ cõmendetur & paulo
post. qd scimꝰ gͥ debemꝰ racioni. qd credimꝰ
auetoritati. non sic accipiendũ ẽ
ut insermonc usitatiore. ueream̃ nos dicere

Expanded text:
pore quidem corruptibili, quo anima grapore quidem corruptibili, quo anima grauatur, exuti sunt, sed adhuc expectant etiam ipsi redemptionem corporis sui, et caro eorum requiescit in spe, nondum in futura incorruptione clarescit. sed utrum ad contemplandam cordis oculis ueritatem, sicut dictum est: faciem ad faciem, nihil ex hoc minus habeant, non hic locus est disputando requirere. item quod dixi: nam scire magna et honesta uel etiam diuina . beatissimum est, ad eandem beatitudinem referre debemus. in hac enim uita, quantumcumque id sciatur, nondum est b.eatissimum, quoniam inconparabiliter longe est amplius, quod inde nescitur. Et quod dixi: muUum interesse, utrum aliquid mentis certa ratione teneatur, quod scire dicimus, an fama uel litteris credendum posteris utiliter commendetur, et paulo post: quod scimus igitur, debemus rationi, quod credimus, auctoritati, non sic accipiendum est, ut in sermone usitatiore uereamur nos dicere
Abbreviated transcription (Latin):
credendo idẽ. uiã fidei tenendo cupimꝰ
ꝑuenire Si aut̃ in hac uita putantur
isti esse. uel fuisse. id uerũ esse ñ mͥ uide¬
tur. quia in hac uita nlueri omĩno inue¬
niri potest qd̃ mente cernat᷑ non fide credatur:
sed quia quantũ ẽ qͥcqͥd est: ut non faciat
non cernit᷑ m̃te Cernitur plane: s beatis¬
simos nondũ facit Illud enĩ beatissimos
facit. qdꝰ ait. tc̃ aut̃ faciȩ ad faciem. et tuuc
cognoscã sic̃ & ego cognitꝰ sũ Qui hoc in ue¬
nert̃. ipsi dicendist̃ in beatitudinis possessi¬
one consistere. ad quã ducit uia fidei quã
cenemꝰ. q quo credendo cupimꝰ ꝑuenire
S qͥ nã st̃ illi beatissimi. qͥ iam st̃ in ea pos-¬
sessione qͦ dueit hec uia. magna quetio .ẽ.
Et angłi quide sẽĩ qd̾ ibi sint. nulla ques¬
Rio ẽ: s de scis hominib ũ defunctis utrũ
ipsi saltẽ dicendi sint. iã in illa possessio¬
ne consistere. merito queritur Iã enĩ cor¬

Expanded text:
credendo, id est uiam fidei tenendo, cupimus credendo, id est uiam fidei tenendo, cupimus peruenire. si autem in hac uita isti esse putantur uel fuisse, id uerum esse non mihi uidetur, non quia in hac uita nihil uerum omnino inueniri potest, quod mente cernatur, non fide credatur, sed quia tantum est, quidquid est, ut non faciat non cernitur mente; cernitur plane, sed beatissimos nondum facit. illud enim beatissimos facit, quod ait: tunc autem faciem ad faciem et: tunc cognoscam, sicut et cognitus sum. qui hoc inuenerunt, ipsi dicendi sunt in beatitudinis possessione consistere, ad quam ducit uia fidei, quam tenemus et quo credendo cupimus peruenire. sed quinam sint illi beatissimi, qui iam sunt in ea possessione, quo ducit haec uia, magna quaestio est. et angeli quidem sancti quod ibi sint, nulla quaestio est. sed de sanctis hominibus iam defunctis, utrum ipsi dicendi sint iam in illa possessione consistere, merito quaeritur. iam enim cor
Abbreviated transcription (Latin):
Inde ẽ. Lictera occidit. spẽ aut̃ iuiuicat S
aliter exposui uerba ista apłi pauli ꝙ
quantũ mͥ uidetur. uel potius ipsis reb ap¬
paret. multo conuenientiꝰ. in eolibro qͥ in
seribitur de spũ ⁊ lictera: quãuis ñ sit & iste
sensus respuendꝰtẽ dixi Duȩ st̃ enĩ
ꝑsone in religione laudabiles Una eoꝵ qͥ
iã inueͣrt̃. qͦs etiã beatissimos iudicari neces¬
se ẽ : altera eoꝵ qͥ studiosissime & rectissi-¬
me in quirt̃ Prum gͦ st̃ iã in ipsa possessi¬
one: alteri in uia: qua tamen certissime per-¬
uenitur. In his uerbis meis si illi qͥ iã in ue¬
nert̃ quos in ipsa possessione iã esse dirimꝰ.
sic accipiantur beatissimi. ut ñ in hac inta.
s in ea qũa speramꝰ ꝙ adquã ꝑfidei uiã ten-¬
dimꝰ sint: non habet iste sensus errorẽ
Ipsi enĩ iudicandi st̃ qd querendũ ẽ in¬
uenisse. qui iã ibi st̃. qͦ nos querendo ꝙ

Expanded text:
inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat. sed inde est: littera occidit, spiritus autem uiuificat. sed aliter exposui uerba ista apostoli Pauli et, quantum mihi . uidetur uel potius ipsis rebus apparet, multo conuenientius in eo libro, qui scribitur de spiritu et littera, quamuis non sit et iste sensus respuendus. Item dixi: duae sunt enim personae in religione laudabiles, una eorum, qui iam inuenerunt, quos etiam beatissimos iudicari necesse est, alia eorum, qui studiosissime et rectissime inquirunt. primi ergo sunt iam in ipsa possessione, alteri in uia, qua tamen certissime peruenitur. in his uerbis meis, si illi, qui iam inuenerunt, quos in ipsa possessione iam esse diximus, sic accipiantur beatissimi, ut non in hac uita, sed in ea, quam speramus et ad quam per fidei uiam tendimus, sint non habet iste sensus errorem; ipsi enim iudicandi sunt quod quaerendum eat inuenisse, qui iam ibi sunt, quo nos quaerendo et
Abbreviated transcription (Latin):
uerbis meis ratio quȩ reddita est. unde sit
dicta religio: plus mͥ placuit Nã non me
fugit alia huiꝰ nominiis originẽ ex posuisse
latini sermonis auctores. qd̃ inde sit apa¬
lata religio quod religitur Q. uod uerbĩ
conpositũ. ẽ a legencdo.⁊d.ẽ. eligendo. it
ita uideatur latinũ. religo sicut eligo
Hic liber sic incipit Cũ omĩs uite bons
ac beate ui e.
xii. De utilitate credendi liser unys.
ã uero apud ypponẽ regium prb̾t scripsi
ubrũ de utilitate credendi ad amicũ meũ.
quẽ deceptũ a manicheis adhuc eo errore
nouerã detineri: & irridere in catholicȩ
fidei disciplina qd̃ iuberentur homines
credere. ñ aut̃ quid ẽẽt uerũ certissima
circũcisio. uel sacrificia. & siquid huiꝰme¬
di est tanta misteria continentur: ut omĩs
huis intelligat nichilꝑ nitiosius esse. quã
qͥcqͥd ibi est. accipi ad litterã idẽ. ad uer¬
bum: nichil aut̃ salubriꝰ quã sp̃ũ reuelari

Expanded text:
uerbis meis ratio, quae reddita est, unde sit uerbis meis ratio, quae reddita est, unde sit dicta religio, plus mihi placuit. nam non me fugit aliam nominis huius originem exposuisse latini sermonis auctores, quod inde sit appellata religio, quod religitur: quod uerbum compositum est a legendo, id est eligendo, ut ita latinum uideatur religo sicut eligo. Hic liber sic incipit: Cum omnis uitae bonae ac beatae uia. CAPVT XIII. DE VTILITATE CREDENDI LIBER VNVS. lam uero apud Hipponem Regium presbyter scripsi libmm de utilitate credendi ad amicum meum, quem deceptum a Manicheis adhuc eo errore noueram detineri et inridere in catholicae fidei disciplina, quod iuberentur homines credere, non autem, quid esset uerum, certissima circumcisio uel sacrificia et si quid huius modi est, tanta mysteria continentur, ut omnis pius intellegat nihil esse perniciosius, quam quidquid ibi est accipi ad litteram, id est ad uerbum, nihil autem salubrius quam spiritu reuelari.
Abbreviated transcription (Latin):
Hc̃ sensũ ꝓrsus imꝓbo. quẽ iam & superius
imꝓbaui in primo libro degenesi contra
manicheos Ad hoc enĩducit ut credant᷑ illi
conuges pͥmi non generaturi posteros homi¬
nes nisi peccassent: tanquã necesse fuerit ut
gignerentur morituri. si de coneubitu ma¬
ris ⁊femͥne gignerent᷑ Nondũ enĩ uiderã
fieri potuisse. ut non morituri de moritu¬
ris nascerentur. si peccato illo magno non
mutaretur indeteriꝰ humana natura. ac
ꝑ hoc si & in parentib & infiliis felicitas
fecunditasq mansisset. usq ad certũ sc̃õrii
numerũ quẽ p̃destinauit ds̃. nascerentur
homines ñ parentib successuri morientib
s cũ uiuentib regnaturi Essent ergo etiã
iste cognationes atq affinitates: si nullus
delinqueret. nullus morͣretur tẽ in¬
alio loco. ad unũ am̃ tendentes in quã. &n
um religantes animas nras unde religio de¬
ta creditur: omĩ suꝑstitione careamus In hs

Expanded text:
hunc sensum prorsus inprobo, quem iam et superius hunc sensum prorsus inprobo, quem iam et superius inprobaui in primo libro de Genesi contra Manicheos. ad hoc enim ducit, ut credantur illi coniuges primi non generaturi posteros homines, nisi peccassent, tamquam necesse fuerit, ut morituri gignerentur, si de concubitu maris et feminae gignerentur. nondum enim uideram fieri potuisse, ut non morituri de non morituris nascerentur, si peccato illo magno non mutaretur in deterius humana natura ac per hoc, si et in parentibus et in filiis felicitas fecunditasque mansisset, usque ad certum sanctorum numerum, quem praedestinauit deus, nascerentur homines non parentibus successuri morientibus, sed cum uiuentibus regnaturi. essent ergo etiam istae cognationes atque adfinitates, si nullus delinqueret nullusque moreretur. Item alio loco: ad unum deum tendentes, inquam, et ei uni religantes animas nostras, unde religio dicta creditur, omni superstitione careamus. in his
Abbreviated transcription (Latin):
qualia tã multa etiã istis tẽporib fiunt.
ut nee omĩa cognoscere nec ea que cognosci¬
mꝰ enumerare possimꝰ Et alio loco illud
qd airi. sicut ait apłs omĩs ordo a do est.
non eisdem uerbis apłs dirit hoc: quã uis
eddẽ uideatur esse sententia Ait qͥppe ille
Q ue a utẽ st̃ a do ordinata st̃ Et alibi
ꝓprsus in quã nos fałat nemo &. uicquid rec¬
te uituperatur: in melioris cõparatione
respuitur hoc de sub stantiis atq naturis
dictũ est. Inde enĩ disputabatur: ñ de bo¬
nis actionib atq peccatis Itẽq alibi
S nec sic quidẽ in quã ab homine ab ho¬
carnales fr̃s uel filiĩ. uel coniuges. uel quiq cog¬
nati. aut affines aut ciues Nã ista dilectio tẽ¬
poralis est Non enĩ ullas tales necessitudines
haberemꝰ que nascendo & moriendo concingtꝰ
si natura nr̃a in preceptis & imagine dei
manens. in istã corruptionẽ non religaretur

Expanded text:
qualia tam multa etiam istis temporibus fiunt, qualia tam multa etiam istis temporibus fiunt, ut nec omnia cognoscere nec ea, quae cognoscimus, enumerare possimus. Et alio loco illud, quod dixi: sicut ait apostolus: omnis ordo a deo est, non eisdem uerbis hoc dixit apostolus, quamuis eadem uideatur esse sententia. ait quippe ille: quae autem sunt, a deo ordinata sunt. et alibi: prorsus, inquam, nemo nos fallat: quidquid recte uituperatur, in melioris conparatione respuitur. hoc de substantiis atque naturis dictum est; inde enim disputabatur, non de bonis actibus atque peccatis. itemque alibi: sed nec sic quidem, inquam, ab homine hofratres uel filii uel coniuges uel quique cognati aut adfines aut ciues; nam et ista dilectio temporalis est. non enim ullas tales necessitudines haberemus, quae nascendo et moriendo contingunt, si natura nostra in praeceptis et imagine dei manens in istam corruptionem non relegaretur.
Abbreviated transcription (Latin):
ica potest uideri dictũ: quasi de huiꝰ religionis
ueritate ctubitauerim Diri autẽ sicut ei con¬
gruebat. adquẽ scribebã Sic enĩ diri. si
apud hos ueritas ñ elurerit. nichil dubitans
quod apud eos elucesoeret: quẽ ad modũ ait
ne anima semꝑ uisibilia quereret. & eqꝵ
consuetudine frigesceret genꝰ humanũ.
quorũ nouitate flagrauit: uerũ est qͥdẽ
Non enĩ nc̃ usq cũ manꝰ imponitur bap¬
titatis sic accipiunt spm̃ scm̃ ut loquan¬
tur lingus omĩum gentiũ aut nẽ usq
ad umbrã transeuntium p̃dicatoꝵ xp̃i
sanant᷑ infirmi. & si qua calia tẽ facta st̃.
que postea cessasse manifestũ est S ñ sic
accipiendũ est qd̾ dixi: ut nunc in xpĩ
nomine fieri miracula nulla credantur
Nã ego ipse quando istũ ipsum scripsi
librũ. ad mediolanensium corpora mar¬
cirũ in eaddẽ ciuitate cecũ illuminatum
fuisse iã noueram: & alia nonnulla talia:

Expanded text:
ita potest videri dictum, quasi de hujus religionis ita potest videri dictum, quasi de hujus religionis veritate dubitaverim. Dixi autem sicut ei congruebat ad quem scribebam. Sic enim dixi, si apud hos veritas non eluxerit, nihil dubitans quod apud eos elucesceret; quemadmodum ait Apne anima semper visibilia quaereret, et eorum consuetudine frigesceret genus humanum, quorum novitate flagravit , verum est quidem: non enim nunc usque cum manus imponitur baptizatis, sic accipiunt Spiritum sanctum, ut loquantur linguis omnium gentium; aut nunc usque ad umbram transeuntium praedicatorum Christi sanantur infirmi; et si qua talia tunc facta sunt, quae postea cessasse manifestum est. Sed non sic accipiendum est quod dixi, ut nunc in Christi nomine fieri miracula nulla credantur. Nam librum, ad Mediolanensium corpora martyrum in eadem ciuitate caecum inluminatum fuisse iam noueram et alia nonnulla,
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatis. ñ absurde uocat᷑ etiã uoluntariũ:
quia ex pͥmi hominis mala uoluntate contrac¬
tũ.factũ est. quod̾amͦ herechitariũ Non itaq
falsũ est qd̾ diri. usq ad eo peccatũ uolunta
riũ malũ est: ut nullomͦ sit peccatũ. si ñ sit
uoluntariũ Id̾o gr̾a dĩ non solũ reatꝰ om̃ĩum pre¬
teritorũ soluitur inomĩb qui baptitantur in
xp̃o. qd̾ fit spũ regenerationis: uerũ etiã ingran¬
dib uoluntas ipsa sanat᷑ & preparatur ã dno. qo
fit spũ fidei et caritatis. A lio loco ineo ꝗd
diri de dnõ iliu rp̃o. nichil egit ui. s omĩa sua¬
ctendo & monendo. non mͥ occurrerat qd uenden¬
tes & ementes in teplo flagello eiecit e tẽplo
S qͥd hoc. aut quantũ. est: Quãuis & demones
nolentes. ab hominib ñ sermone suasionis. s ui
potestatis eiecerit.tẽ alio loco Prius ingͤ¬
ñ eluxerit. tunc demũ inigrandũ est. Q. uod

Expanded text:
uoluntatis, non absurde uocatur etiam uolun- . tarium, uoluntatis, non absurde uocatur etiam uolun- . tarium, quia ex prima hominis mala uoluntate contractum factum est quodam modo hereditarium. non itaque falsum est, quod dixi: usque adeo peut nullo modo sit peccatum, si non sit uoluntarium. ideo gratia dei non solum reatus omnium praeteritorum soluitur in omnibus, qui baptizantur in Christo, quod fit spiritu regenerationis, uerum etiam in grandibus uoluntas ipsa sanatur et praeparatur a domino, quod fit spiritu fidei et caritatis. Alio loco quod dixi de domino Iesu Christo: nihil egit ui, sed omnia suadendo et monendo, non mihi occurrerat, quod uendentes et ementes flagellando eiecit de templo. sed quid hoc aut quantum est, quamuis et daemones nolentes ab hominibus non sermone suasionis, sed ui potestatis eiecerit? item alio loco: prius, innon eluxerit, tum demum migrandum est. Quod
Abbreviated transcription (Latin):
cariũ malũ est: ut nullo modo sit peccatũ si ñ
sit uoluntariũ Potest uideri falsa bec definitio¬
Sed si diligent̃ discutiatur: inuenietur esse ueris¬
sima Peccatũ quippe illud cogitandũ est quod tan¬
tũmodo peccatũ ẽ: non qd̾ est etiã pena peccati
sicut suꝑius ostendi. cũ queda cõmorarẽ ex libro
tertio de libero arbitrio: quãiuis & illa que ñ
in merito ñ uoluntari a peccata dicuntur. ñ om̃ĩ¬
moddo posst̃ sine uoluntate cõmita: qm̃ & ille
quipeccat ignorans. uoluntate utiq peccat.
quod cũ faciendũ non sit. putat esse facien¬
dũ: & ille qͥ concupiscente ad uersus sp̃m
carne ñ ea que uult facit. concupiscit quidẽ
nolenset in eo ñ facit qd uult: s si uincitur
concupiscentie consensit uolens. & in eo non
facit nͥ qd̃ uult: liber scilicet iustitiȩ seriisq
peccati Et illud quod in paruulis dicitur
originale peccatũ cũ ^ non utantur arbitrio

Expanded text:
tarium malum est, ut nullo modo sit peccatum, si non tarium malum est, ut nullo modo sit peccatum, si non sit uoluntarium. potest uideri falsa haec definitiosed, si diligenter discutiatur, inuenietur esse uerissima. peccatum quippe illud cogitandum est, quod tantummodo peccatum est, non quod est etiam poena peccati, sicut superius ostendi, cum quaedam commemorarem ex libro tertio de libero arbitrio, quamuis et illa, quae non inmerito non uoluntaria peccata dicuntur, quimodo possunt sine uoluntate committi, quoniam et ille, qui peccat ignorans, uoluntate utique peccat, quod, cum faciendum non sit, putat esse faciendum, et ille, qui concupiscente aduersus spiritum carne non ea quae uult facit, concupiscit quidem nolens et ideo non facit quod uult, sed, si uincitur, concupiscentiae consentit uolens, et ideo non facit nisi quod uult, liber scilicet iustitiae seruusque peccati. et illud, quod in paruulis dicitur originale peccatum, cum adhuc non utantur arbitrio
Abbreviated transcription (Latin):
les. id ẽ. ut diligent̃ &x pie querant: cales autẽ
atłuuat ut inuemant Itẽq alibi deinde
inquã iã erit consequens. ut post mortẽ ceͣpo¬
rałe quã debemꝰ primo peccato: tempore suo atq
orchine suo hoc corpus restituatur pristine sta¬
bicͥatiQ uod sic accipiendũ est: qura etiã pristi-¬
na stabilitas corporis quã peccando amisimus.
babebat tantã felicitatẽ. ut in defectũ non uer¬
geret senectutis Huic ergo pͥstine stabilitati
restituetur hoc corpus in resurrectione mor¬
tuoꝵ. s habebit ampliꝰ ut nec alim̃tis tẽpolib
sustentetur. sed ad sufficientiã uiuificet᷑ solo
spũ. cũ resurrexerit in spũm unuificantẽ Qua
caiusa. etiã spiritale erit. Illud aut̃ quod pͥmũ
fuit quanuis ñ moriturũ nisi homo peccasset:
tamen anmale factũ est: hoc ẽ. in animã uiuen
tĩ Et alibi usq adeo in quã peccatũ uolun¬

Expanded text:
les, id est ut diligenter et pie quaerant; tales autem les, id est ut diligenter et pie quaerant; tales autem adiuuat, ut inueniant. itemque alibi: deinde, inquam, iam erit consequens, ut post mortem corporalem, quam debemus primo peccato, tempore suo atque ordine suo hoc corpus restituatur pristinae stabilitati. quod sic accipiendum est, quia etiam pristina stabilitas corporis, quam peccando amisimus, habebat tantam felicitatem, ut in defectum non uergeret senectutis. huic ergo pristinae stabilitati restituetur hoc corpus in resurrectione mortuorum, sed habebit amplius, ut nec alimentis temporalibus sustentetur, sed ad sufficientiam uiuificetur solo spiritu, cum resurrexerit in spiritum uiuificantem, quia iam etiam spiritale erit. illud autem, quod primum fuit quamuis non moriturum, nisi homo peccasset, tamen animale factum est, hoc est in animam uiuenEt alibi: Usque adeo, inquam, peccatum volun
Abbreviated transcription (Latin):
ea ẽ nr̃is cẽporib xpiana religio. qua os¬
noscere. ac sequi securissima ae certisiue
salus est: secundũ hoc nom̃ dictũ est noꝰ
scdm ipsam rẽ cuiꝰ hoc nomen est Nã res ipsa
que nc̃ xꝑiana religio nuncupatur: erat
& apud antiquos. nec defuit abinitio ge-¬
neris humani. quousq ipse xp̃e ueniret
in carne. unde uera religio que iã erat.
cepit appellari xp̃iana Cũ enĩ eum post
resurrectionẽ ascensionẽq in celũ cepis¬
sent apłi p̃dicare. et plurimi crederent:
pͥmũ apud antiochiam sicut scriptũ ẽ: ap¬
pellati st̃ discipłi xp̃iani Propterea dixi. hec
est nrͣis tẽporib xpĩana religio: non qua pri¬
oribus cẽporib non fuit. s quia posteriorib
hoc nom̃ accepit A lio loco Intende igit᷑
inquã in hȩc que sequntur. diligent. & pie:
quantũ potes Cales enĩ aduuat deus Qd̃ ñ
ita intelligendũ est quasi tantũ modo cales
ad uuet : cũ adiuuet etiã ñ tales. ut sint ta¬

Expanded text:
ea est nostris temporibus Christiana religio, quam cognoscere ac sequi securissima et certissima salus est, secundum hoc nomen dictum est, non secundum ipsam rem, cuius hoc nomen est. nam res ipsa, quae nunc Christiana religio nuncupatur, erat et apud antiquos nec defuit ab initio generis humani, quousque Christus ueniret in carne, unde uera religio, quae iam erat, coepit appellari Christiana. cum enim eum post resurrectionem ascensionemque in caelum coepissent apostoli praedicare et plurimi crederent, primum apud Antiochiam, sicut scriptum est, appellati sunt discipuli Christiani. propterea dixi: haec est nostris temporibus Christiana religio, non quia prioribus temporibus non fuit, sed quia posterioribus hoc nomen accepit. Alio loco: intende igitur, inquam, in haec, quae secuntur, diligenter et pie, quantum potes; tales enim adiuuat deus. quod non ita intellegendum est, quasi tantummodo tales adiuuet, cum etiam adiuuet non tales, ut sint ta
Abbreviated transcription (Latin):
sedm̃ ꝗͥd scriptũ ẽ. Ps̃ mortẽ non fecit Sea etũ
alus non minꝰ uerũ est: uita & mors a dño &¬
est: uita scilicet a donante: mors uͦ auindico¬
cet Iitẽ qͥd diri. donatũ cuiꝰ epłam refellelu
Togasse. ut imꝑator int̾ ipsũ & cecilianũ ras¬
marinos epos iuidices daret: non ipsũ s aliuĩ
donatũ eiusde cam̃ scis matis hoc fecisse ꝓbi¬
bilius in uenit᷑ Iile autẽ non erat cartagi¬
nensis donatistarũ ep̃s. sed a easis nigris Ox
cam̃ primꝰ apud carthaginẽ. ipsũ nefariũ
scima cõmisit Nec sane donatꝰ carthagina¬
sis ut xpĩani rebapti carentur in sticuit. &
ego eũ insticuisse crediderã: quando eius
epłe respondeba: nec de libro sapientie ps
abstulit de media sententia uerba ad rẽ ne¬
cessaria Ubi eũ scriptũ sit. qui bapticatus
is mortuo & iterũ cangit illũ. qd ꝓficitli¬
uatio eiꝰ: iste sic posuit canquã si seriptun

Expanded text:
m quod scriptum est: deus mortem non fecit. sed etiam m quod scriptum est: deus mortem non fecit. sed etiam illud non minus uerum est: uita et mors a domino deo est, uita scilicet a donante, mors a uindicante. Item quod dixi Donatum, cuius epistulam refellebam, rogasse, ut imperator inter ipsum et Caecilianum transmarinos episcopos iudices daret, non ipsum, sed alium Donatum, eiusdem tamen scismatis, hoc fecisse probabilius inuenitur. ille autem non erat Carthaginiensis Donatistarum episcopus, sed a Casis Nigris, qui tamen primus apud Carthaginem ipsum nefarium scisma conmisit. nec sane Donatus Carthaginiensis, ut Christiani rebaptizarentur, instituit — quod ego eum instituisse credideram, quando eius epistulae respondebam — nec de libro Sapientiae ipse abstulit de media sententia uerba ad rem necessaria, ubi, cum scriptum sit: qui baptizatur a mortuo et iterum tangit illum, quid proficit lauatio eius? iste sic posuit, tamquam scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
mus in hoc libro. anqͦ diri quoda loco de apło
petro. qd̾ in illo canquã in petra fundata sit
eccłia Qͥ sensus etiã cantat᷑ ore multoꝵ in
u̾sib beati ambrosii: ubi des gallinatio ait.¬
Hoc ipso petra eccłie canente culpã diluit
Sed scio me postea sepissime sic erposuisse qd̃
geret᷑ quẽ confessus ẽ petrus dicens. tues
x pc̃ filius d̾i uiui: ac sic petrus ab hac petra
appellatꝰ. ꝑ sonĩ eccłie figura r& quȩ suꝑ
hanc petrã edificatur. & accepit claues
regni celorũ Non enĩ dictũ est illi. tues
petra. s tues petrus Petra aut̃ erat xp̃ẽ.
quẽ confessus simon sicut & cota ȩccłia con-¬
ficecur. dictus est petrus Harũ aut̃ duarũ
sentenciarũ que sit ꝓbabilior. eeligat lector.
Alio loco diri nulliꝰ mortẽ ds̃ querit Qd sic
accipiendũ est: quia homo sibi ad quisiuit mo¬
tẽ ddeserens dm̃. & adquirit qͥ non recurrit ad &¬

Expanded text:
mus in hoc libro. Dixi in quodam loco de apostolo mus in hoc libro. Dixi in quodam loco de apostolo Petro, quod in illo tanquam in petra fundata sit Ecclesia; qui sensus etiam cantatur ore multorum in versibus beatissimi Ambrosii, ubi de gallhoc ipse, petra ecclesiae, canente culpam diluit. sed scio me postea saepissime sic exposuisse, quogeretur, quem confessus est Petrus dicens: tu es Christus, filius dei uiui, ac sic Petrus ab hac petra appellatus personam ecclesiae figuraret, quae super hanc petram aedificatur et accepit claues regni caelorum. non enim dictum illi est: tu es petra, sed: tu es Petrus. petra autem erat Christus, quem confessus Simon, sicut et tota ecclesia confitetur, dictus est Petrus. harum duarum autem sententiarum quae sit probabilior, eligat lector. Alio loco dixi: nullius mortem deus quaerit. quod sic acci- piendum est, quia homo sibi adquisiuit mortem deserens deum et adquirit, qui non redit ad
Abbreviated transcription (Latin):
olens etiã causã donatistarũ adip¬
sius humillimi uulgr& omĩno un¬
peritoꝵ atq idiotarũ notitiã ꝑ uenire. &
eorũ quantũ fieri ꝑ nos posset in herere me¬
morie: psalmũ qͥ eis cantaret᷑ ꝑ latinas litteras
feci. s usq ad .ii. litterã. quales abecedarios
appellant Cres uero ultimas omisi. sed ꝓeis.
nouissimũ quasi epilogũ ad iunxi. tanquã
cos matꝰ alloqueret᷑ eccłia Ypo psalma eciã
lominꝰ cantatur: ñ st̃ in ordine licterarũ
&arũ qͥppe ordo incipit post ꝓemiũ Id̾o aut̃
ñ aliqͦ carminis munf genere id fieri uo¬
lui. ne me necessitas metrica. ad aliqua u̾ba
sic in cipit Om̃s qui gaudetis de pace. modo
uerũ iudicate Qd̾ & eiꝰ ypopsalma est.
Contra epłam oonati heretici. li unꝰ.
donatis cd̾s post maiorinũ ep̃s apud cartagi¬
nẽ fuit. eodẽ presbiterũ mei tẽpore scripsi:
inqua epła ille ait ut ñ in eiꝰ cõmunione
baptismaxpĩ eẽ credatur Cui nos contradici

Expanded text:
olens etiam causam Donatistarum ad ipsius humillimi uulgi et omnino inperitorum atque idiotarum notitiam peruenire et eorum, quantum fieri per nos posset, inhaerere memoriae, psalmum, qui eis cantaretur, per latinas litteras feci, sed usque ad V litteram, quales abecedarias appellant. tres uero ultimas omisi, sed pro eis nouissimum quasi epilogum adiunxi, tamquam eos mater adloqueretur ecclesia. ypopsalma etiam, mus ut cantaretur, non sunt in ordine litterarum; earum quippe ordo incipit post prooemium. ideo autem non aliquo carminis genere id fieri uolui, ne me necessitas metrica ad aliqua uerba,sic incipit. Omnes qui gaudetis de pace, modum veri judicate, quod ei hypopsalma est. Contra epistolam Donati haeretici lib.Donati secundus post Maiorinum episcopus apud Carthaginem fuit, eodem presbyterii mei tempore scripsi; in qua epistula ille agit, ut non nisi in eius communione baptisma Christi esse credatur. cui nos cont
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ accepisti: Si aut̃ accepisti. qͥd głaris quasi
ñ accepis.s Qd̾ uolens etiã martir ciprianꝰ
atend̃e. hoc totũ ipso citulo definiuit dicens:
innullo głiandu. quando nr̃m nichil sit Inscd̃o libro
cũq facultate soluunt᷑: que sc̃ om̃s de scriptura
quȩ regnoꝵ appellatur. Harũ pͥma ẽ. de eo
qd̾ scriptũ est. & insiluit spẽ dñi in saul: cũ ali¬

Expanded text:
 accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis? quod uolens etiam martyr Cyprianus ostendere hoc totum ipso titulo definiuit dicens: in nullo gloriandum, quando nostrum nihil sit. In secundo libro cumque facultate soluuntur, quae sunt omnes de scriptura, quae Regnorum appellatur. harum prima est de co, quod scriptum est: et insiliuit spiritus domini in Saul, cum ali