comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uiuiis: Hĩc ẽ. qͦd de uita et morib
ciuitatũ atq ppłoꝵ: a qͥb colebant᷑ illa
numina: ñ curarunt ut tã horrendis
eos et detestabilib malis. ñ in agro
et uitib ñ in domo atq peccunia. ñ
deniq in ipso corꝑe qͦd m̃ti subdit᷑:
s in ipsa m̃te in ipso rectore carnis
animo: eos impleri ac pessimos fie¬
ri sine ulla tribili ꝓhibitione per¬
mittẽt: aut si ꝓhibebant hoc osten¬
dat᷑ potiꝰ. hoc ꝓbet᷑. Hec nob̃ nescio
qͦs susurros paucissimoꝵ aurib an¬
helatos et archana uelut religioe
traditos iactent: quib uite ꝓbitas
castitas q dicat᷑. s demonstrent᷑ uł
cõmemorent᷑ loca talib aliqͣndo cõ¬
uenticłis consecrata: ñ ubi ludi age¬
rent᷑ obscenis uocib et motib ystri¬
onũ nec uͥ fugalia celebrarent᷑ effu¬
sa om̃i licentia t᷑pitudinũ: et uere
fugalia s pudoris et honestatis: s uͥ
ppłi audirent qͥd dii p̃ciꝑent de cohi¬

Expanded text:
inam. Hinc est quod de uita et moribus inam. Hinc est quod de uita et moribus ciuitatum adque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt, ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et uitibus, non in domo adque pecunia, non denique in ipso corpore, quod menti subditur, sed in ipsa mente, in ipso rectore carnis animo, eos inpleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. Aut si prohibebant, hoc ostendatur potius, hoc probetur. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana uelut religione traditos iactent, quibus uitae probitas castitasque discatur; sed demonstrentur uel commemorentur loca talibus aliquando conuenticulis consecrata, non ubi ludi agerentur obscenis uocibus et motibus histrionum, nec ubi Fugalia celebrantur effusa omni licentia turpitudinum et uere Fugalia, sed pudoris et honestatis; sed ubi populi audirent quid di praeciperent de cohi
Abbreviated transcription (Latin):
credet u̾ecundiam laudabił femi¬
ne ita in contͣriũ diitate muta¬
ri. ut honorib eã talib aduocarẽt
cultores sui: qualib conuiciis in quẽ¬
piam. iaculatis. cũ uit̾ hoies inu̾et:
nͥ aures claudet. seseq substraheret.
erubescerent ꝓ illa et ꝓpinquuis. et
maritꝰ. et liberi. Proiide talis mat
deoꝵ qͣlem hab̃e matrem puderet.
quelib& etiam pessimũ uirũ. roma¬
nas occupat᷑a intes q̃siuit optimũ ui¬
rum: ñ quẽ m̃tiendo et adiuuando
face̾t. s quẽ fallendo deciꝑet: ei simi¬
lis de qua scͥptum ẽ. mulier autẽ ui¬
roꝵ p̃ciosas animas captat: ut ille
magne indolis animꝰ hoc uelut di¬
uino testimonio sublumnatꝰ et uere
se optimũ existimans: ueram pie¬
tatem religionẽq ñ quererre. sine qͣ
om̃e qͣmuis laudabile ingeniũ suꝑ¬
q̃reret dea illa optimũ uirũ cũ ta¬
lia. querere in suis saẽs: qͣlia iuuri¬
optimi abhorrent siuis adhiberi cõ¬

Expanded text:
crederet uerecundiam laudabilis femicrederet uerecundiam laudabilis feminae ita in contrarium diuinitate mutari, ut honoribus eam talibus aduocarent cultores sui, qualibus conuiciis in quempiam iaculatis, cum inter homines uiueret, nisi aures clauderet seseque subtraheret, erubescerent pro illa et propinqui et maritus et liberi. Proinde talis mater deum, qualem habere matrem puderet quemlibet etiam pessimum uirum, Romanas occupatura mentes quaesiuit optimum uirum, non quem monendo et adiuuando faceret, sed quem fallendo deciperet, ei similis de qua scriptum est: Mulier autem uirorum pretiosas animas captat, ut ille magnae indolis animus hoc uelut diuino testse optimum existimans, veram pietatem religionemque non quaereret, sine qua omne quamvis laudabile ingenium supsidiose quaereret dea illa optimum virum, cum talia quaerat in suis sacris, qualia virioptimi abhorrent suis adhiberi con
Abbreviated transcription (Latin):
ptũ. ẽ: in urbeniq ꝑuectũ habere me¬
de hac re uidicem uellem Dicet nob̃
utrũ matrẽ suam tã obtime de re
publica uell& mereri. ut ei diuini
honores decernerent᷑: sic̃ et g̾cos et
romanos alias q gentes constat qͥb¬
dam dec̾uisse mortalib: quoꝵs erga
se beneficia magni pendent: eos q
ĩmortales factos. atq in deors nir¬
merum receptos esse c̾diderant.
Profecto ille tantam felicitatẽ suȩ
mat̾ si fieri poss optaret. Porro si
ab illo deinde quereremꝰ. utrũ iutere¬
ius diuinos honores uellet illa t᷑pia
celebrari: ñne se małe clamaret. ut
sua mat̾ sine ullo sensu mortua. ia¬
ceret: qͣm dea ad hoc uuui̾et ut illa
libent audiret: Absit ut senator pͦpłi
romani ea mente p̃ditꝰ. que theatrũ
edificari in urbe fortiũ uiroꝵ ꝓhi¬
buit: sic uelleͭ coli matrem suã. ut
talib dea sacris ꝓpiciaret᷑. qualib
matrona uerb̃ osfendẽt᷑: nec ullo mͦ

Expanded text:
ptum est in Urbemque peruectum, habere ptum est in Urbemque peruectum, habere de hac re iudicem uellem. Diceret nobis, utrum matrem suam tam optime de re publica uellet mereri, ut ei diuini honores decernerentur; sicut et Graecos et Romanos aliasque gentes constat quibusdam decreuisse mortalibus, quorum erga se beneficia magnipenderant, eosque inmortales factos adque in deorum numerum receptos esse crediderant. Profecto ille tantam felicitatem suae matri. si fieri posset, optaret. Porro si ab illo deinde quaereremus. utrum inter eius diuinos honores uellet illa turpia celebrari: nonne se malle clamaret, ut sua mater sine ullo sensu mortua iaceret, quam ad hoc dea uiueret, ut illa libenter audiret? Absit, ut senator populi Romani ea mente praeditus, qua theatrum aedificari in urbe fortium uirorum prohibuit, sic uellet coli matrem suam, ut talibus dea sacris propitiaretur, qualibus matrona uerbis offenderetur. Nec ullo modo
Abbreviated transcription (Latin):
dictoꝵ atq factors. scenicos ipsos do¬
mi sue ꝓ ludendi causa coram ma¬
trib sus agere puderet. qͣm ꝑ pu¬
blicum agebant coram deors matre.
spectante atq audiente utriꝰq sexus
frequentissima multitudine: que si il¬
lecta curiositate adesse potuit circũ¬
fusa. saltim osfensa castitate debuit
abire confusa. Que st̃ sacͥlegia: si il¬
la st̃ sacra. Aut que inqͥnatio. si illa
lauatio: Et hec fercula appellabant᷑
quasi celebraret᷑ conuiuiũ: quo uelut
sius epulis inmunda demonia pas¬
cerent᷑. Qsͥ enim ñ sentiat cuimodi
sp̃s talib obscenatib delectent᷑. nͥ uł
nesciens utrũ om̃ino sint ulli sp̃s ĩ
lem agens uitam. in qua istos potiꝰ
ꝗͣm uerũ dm et optet ꝓpicios: et for¬
tari mag̃ ꝗͣ obluctari student: sed¬
illum ipsum nasicam scipionẽ qͥ uir
obtimꝰ a senatu electus. ẽ: cuiꝰ manib
eiusdem demonis simulachrũ susce¬

Expanded text:
dictorum adque factorum scaenicos ipsos dodictorum adque factorum scaenicos ipsos domi suae proludendi causa coram matribus suis agere puderet, quam per publicum agebant coram deum matre spectante adque audiente utriusque sexus frequentissima multitudine. Quae si inlecta curiositate adesse potuit circumfusa, saltem offensa castitate debuit abire confusa. Quae sunt sacrilegia, si illa sunt sacra? aut quae inquinatio, si illa lauatio? Et haec fercula appellabantur, quasi celebraretur conuiuium, quo uelut suis epulis inmunda daemonia pascerentur. Quis enim non sentiat cuius modi spiritus talibus obscenitatibus delectentur, nisi uel nesciens, utrum omnino sint ulli inmundi lem agens uitam, in qua istos potius quam Deum uerum et optet propitios et fortari magis quam obluctari student, sedillum ipsum Nasicam Scipionem, qui uir optimus a senatu electus est, cuius manibus eiusdem daemonis simulacrum susce
Abbreviated transcription (Latin):
clara p̃dicatione p̃bere: ꝑ uates e¬
tiam conuenire. atq arguere pec¬
cantes: palam minari penas male
agentib. p̃mia recte uiuentib pol¬
liceri Qd unꝗͣm tale in deoꝵ illoꝵs
templis prõpta et eminenti uoce cõ¬
crepauit: Uemebamiꝰ etiã nos aliqͣn¬
do adolescentes. ad spectacła ludibri¬
aq sacͥlegors. spectabamꝰ arrepticͥos.
audiebamꝰ simphoniacos. ludis tur¬
pissimis qͥ diis deabq exhibebant᷑
oblectabam. celesti uirgini et bere¬
cintiȩ matri om̃ium. ante cuiꝰ lec¬
ticam die sollempni lauationis eiꝰ
talia ꝑ publicũ cantitabant᷑ a neqͥs¬
simis scenicis. qualia ñ dico matrẽ
deoꝵs. s matrẽ qualũcũq senators
uł quoꝵ libet honestoꝵs uirors: ĩmo
uͦ qualia nec matrem ipsoꝵs sceni¬
coꝵ dece̾t audire. Habet enĩ qͥddã
erga parentes humana uerecũdia.:
qͦd nec ipsa neqͥtia possit auferre.
Illam ꝓinde turpitudinẽ obscenoꝵ

Expanded text:
clara praedicatione praebere, per uates eclara praedicatione praebere, per uates etiam conuenire adque arguere peccantes, palam minari poenas male agentibus. praemia recte uiuentibus polliceri. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti uoce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum, spectabamus arrepticios, audiebamus synphoniacos, ludis turpissimis, qui dis deabusque exhibebantur, oblectabamur, Caelesti uirgini et Berecynthiae matri omnium, ante cuius lecticam die sollemni lauationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis, qualia, non dico matrem deorum, sed matrem qualiumcumque senatorum uel quorumlibet honestorum uirorum, immo uero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. Habet enim quiddam erga parentes humana uerecundia, quod nec ipsa nequitia possit auferre. Illam proinde turpitudinem obscenorum
Abbreviated transcription (Latin):
ppłis innotesceret. quib calamita¬
tib res romane multiplicit̾ uarie¬
q constricte sunt: et in his defen
colunt᷑ ne ista mala patiant᷑ culto¬
res eoꝵ: quors si qͥd uc̃ passi fuerĩt
nob̃ imputandũ esse contendiunt.
Cur enim ea quȩ dicturus sum ꝑ¬
miserunt accidere cultorib suis:
ante ꝗͣm eos declaratum nom̃. xp̃i¬
Pruno ne ipsos mores pessimos ha¬
berent: quare dii eoꝵ curare nolu¬
erunt: Deus enĩ uerus eos a quib
non colebat᷑ merito neglex̃: dii aut̾
illi a quoꝵ cultu se ꝓhiberi homi¬
nes ingͣtissimi conquerunt᷑: eulto¬
res suos ad bene uiuendũ qͣre nulł
legib aduiuer̃t: Utiq dignũ erat
ut quomͦ isti illoꝵ sacͣta. illi istoꝵs fac¬
ta curarent. S respondet᷑ quod uo¬
luntate ꝓpria qͥsq malus. ẽ. Qs hoc
negauerit: Uerũtam̃ ꝑtinebat ad
consultores deos. uite bone p̃cepta
ñ occultare p᷑płis cultorib suis. sed

Expanded text:
populis innotesceret, quibus calamitapopulis innotesceret, quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint; et in his defendcoluntur, ne ista mala patiantur cultores eorum, quorum si quid nunc passi fuerint, nobis imputandum esse contendunt. Cur enim ea quae dicturus sum, permiserunt accidere cultoribus suis, antequam eos declaratum ChriPrimo ipsos mores ne pessimos haberent, quare di eorum curare noluerunt? Deus enim uerus eos, a quibus non colebatur, merito neglexit; di autem illi, a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur, cultores suos ad bene uiuendum quare nullis legibus adiuuerunt? Utique dignum erat, ut, quo modo isti illorum sacra, ita illi istorum facta curarent. Sed respondetur, quod uoluntate propria quisque malus est. Quis hoc negauerit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos uitae bonae praecepta non occultare populis cultoribus suis, sed
Abbreviated transcription (Latin):
semetipsam. siue in ꝓuinciis sͥ iã fub¬
ditis: que om̃ia. xp̃iane beligioni tri¬
buerent. si iam tẽ enuangłica doct᷑¬
na aduersus falsos et fallaces eoꝵs
deos. testificatione lib̾rima ꝑsonarae
¶em̃to aut̾ me ista cõmemorantẽ¬
adhuc contra imꝑitos agere: ex quoꝵ
imꝑitia illud qͦ ortum: ẽi nulgale ꝓ¬
uerbium. Pliuua defecit: causa xp̃i¬
ani. sunt. Nam qui eoꝵ studiis libera¬
lib instituti canunt historiam. facil¬
lime ista nouerunt: s ut nob̾ in eru¬
ditoꝵs turbas infestissimas reddant
se nosse dissimulant. atq hoc apud¬
uulgum confirmare nitunt᷑: cla¬
des quib ꝑ certa int̾ualla. locor et
temꝑm genꝰ humanũ oportet affu¬
gi. causa accide nominis xp̃iani.
Quod contͣ deos suos inigenti fama
et p̃clarissima celebritate ꝑ cuncta
disfundit᷑. Recolant gͦ nob̾cum aute
ꝙͣm xp̃c uenisset in carne. aute qͣm
eius nom̃ cuifrust᷑ inuident. et gła

Expanded text:
se ipsam siue in prouinciis sibi iam subse ipsam siue in prouinciis sibi iam subditis, quae omnia Christianae religioni tribuerent, si iam tunc euangelica doctrina aduersus falsos et fallaces eorum deos testificatione liberrima personareMemento autem me ista commemoradhuc contra inperitos agere, ex quorum inperitia illud quoque ortum est uulgare prouerbium: Pluuia defit, causa Christiani sunt. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam, facillime ista nouerunt; sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant, se nosse dissimulant adque hoc apuuulgus confirmare nituntur, clades, quibus per certa interualla locorum et temporum genus humanum oportet adfligi, causa accidere nominis Christiani, quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. Recolant ergo nobiscum, antequam Christus uenisset in carne, antequam eius no
Abbreviated transcription (Latin):
maxime ad consolandas scas femi¬
nas et pie castas: in quib ab hoste
aliqͥd ꝑpetratum. ẽ. qͦd intulit uere¬
cundie dolorem: et si ñ abstulit pu¬
dicicie firmitatẽ. ne peniteat eas
uite: quas ñ. ẽ unde possit penite¬
re neqͥtie. Deinde panca dixi in eos
qͥ xp̃ianos adu̾sis illis reb asfectos.
tant. cũ sint neqͥssim et ir reu̾en¬
tissimi. et longe ab eis ipsis roma¬
nis degeueres. quoꝵ p̃clara multa
laudant᷑: et litterarũ memoria ce
uersi. Romam qͥppe parcam ue¬
terũ auctam q laborib. fediorem
stantem fecerant ꝗͣm ruentẽ: qͣndo¬
qͥdem in ruina eiꝰ lapides et ligna.
in istoꝵ autẽ uicia omĩa ñ muroꝵ
s moꝵ monim̃ta atq ornam̃ta ce¬
ciderunt: cũ suestiorib eoꝵ corda
cupiditatib qͣm ignib tecta illiꝰ
urbis arderent. Quib dictis pͥmũ
t̾minaui librum: deinceps itaq di¬
cere institui quȩ mala ciutas illa
ꝑꝓessa sit ab origine sua: siue apud

Expanded text:
maxime ad consolandas sanctas femimaxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas, in quibus ab hoste aliquid perpetratum est, quod intulit verecundiae dolorem, etsi non abstulit pudicitiae firmitatem; ne poeniteat eas vitae, quas non est unde possit poenitere nequitiae. Deinde pauca dixi in eos qui Christianos adversis illis rebus affectos, tant, cum sint nequissimi et irreverentissimi, longe ab eis ipsis Romanis degeneres, quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celer adversi. Romam quippe partam veterum auctamque laboribus, foediorem stantem fecerant quam ruentem: quandoquidem in ruina ejus lapides et ligna, in istorum autem vita omnia, non murorum, sed morum munimenta adque ornamenta ceciderunt, cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. Quibus dictis primum terminaui librum. Deinceps itaque dicere institui, quae mala ciuitas illa perpessa sit ab origine sua siue aput
Abbreviated transcription (Latin):
illo aduuiante in manꝰ sumptum. ẽ:
occurrit mͥ resistendũ. eẽ. pͥmitꝰ eis qͥ hec bella
qͥb miuidꝰ iste conterit᷑. maximeq
romane urbis recentem abarbaris
uastationem. xp̃ianȩ religioni tri¬
buunt. qͣ ꝓhibent᷑ nefandis sacͥficiis
et amplissima loca barbari libera p̃¬
buerunt: atq in multis famulatũ
deditum xp̃o non solum uerũ. s etiã
tuore confictũ sic honorauer̃t: ut
qͦd in eis belli iuire fieri licuisset: illi¬
citũ sͥ esse iudicarẽt. Inde incidit qͦs¬
tio. cur hec duina beneficia et ad im¬
pios ingͣtos q ꝑuenerint: et cur illa.
itidem dura que hostilit facta sun.
pios cũ impiis pariter afflixeriit.
Quam qͦstionẽ ꝑ multa diffusam. in
om̃ib enĩ cotidianis uł dĩ munerib
uł hominũ cladib quoꝵs utraq be¬
ne ac male uiuentib ꝑmirte atq in¬
disc̾te sepe accidunt solent multos
mou̾e: ut ꝑ suscepti oꝑis necessitatẽ
dissolu̾em aliqͣntulũ ĩmoratꝰ sum.

Expanded text:
lo adjuvante, in manus sumptum est; occurrit mihi respondendum esse primitus eis qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae urbis recentem a Barbaris vastationem christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrificiis et amplissima loca Barbari libera praebuerunt; atque in multis famulatum deditum Christo non solum verum, sed etiam timore confictum sic honoraverunt, ut quod in eos belli jure fieri licuisset, illicitum sibi esse judicarent. Inde incidit quaestio, cur haec divina beneficia etiam ad impios ingratosque pervenerint; et cur illa itidem dura, quae hostiliter facta sunt, pios cum impiis pariter afflixerint. Quam quaestionem per multa diffusam in omnibus enim quotidianis vel Dei muneribus vel hominum cladibus, quorum utraque bene ac male viventibus permixte atque indiscrete saepe accidunt, solet multos movere ut pro suscepti operis necessitate dissolverem, aliquantum immoratus sum;
Abbreviated transcription (Latin):
sent p̃diti si eent boni. Tacuit gͦ beati¬
tudinis causam: indiciũ uͦ miserie ta
cẽ ñ potuit: confitens eoꝵ m̃tẽ quara¬
tionales. eẽ. ꝑhibuit. ñ saltem imbutã
muitãq uirtute: passionib animi ir¬
rationabilib nequaꝗͣ cedẽ: s ipsã qͦ¬
m̃ ꝑturbationib agitarĩ. Uerba nãq
monũ num̾o inqͥt poete solent haut
tores quoꝵ dam hominũ deos fiuge:
hos ꝓspare et euehere: illos cont᷑ adiũ
ri. et angi et letari. omẽmq humani
animi faciem pati simili motu cordis
et salo m̃tis. ꝑ om̃s cogitationũ estus
fluctuare: que om̃s t̾bele tẽpestates q̃
ꝓcul adeoꝵ celestiũ tnquillitate exu¬

Expanded text:
sent praediti, si essent boni. Tacuit ergo beatisent praediti, si essent boni. Tacuit ergo beatitudinicere non potuit, confitens eorum mentem, qua rationales esse perhibuit, non saltem imbutam munitamque virtute, passionibus animi irrationabilibus nequaquam cedere, sed ipsam quomodo perturbationibus amonum numero poetae solent haudqtores quorundam hominum deos fingere: hos prosperare et euehere, illos contra aduerri et angi et laetari omnemque humani animi faciem pati, simili motu cordis et salo mentis ad omnes cogitationum aestus fluctuare, quae omnes turbelae tempestatesque procul a deorum caelestium tranquillitate exu
Abbreviated transcription (Latin):
minib longe lateq se uingunt. isas̃
int̾ deos et hoiẽs collocant: s de diffe¬
rentia ipsoꝵ demonũ. qͦd ad p̃sentem
ꝑtinet questionẽ. Ipud plerosq enim
usitatũ. ẽ dici: aliõs bonos alios malos
bemones. Que siue sit ȩtiã platonicoꝵ
siue quoꝵ libet sententia: nequaqͣm eiꝰ
ẽ. negligenda discussio: ne qͥsꝗm uelut
demones bonos sequendos sͥ esse arbitre¬
t᷑. ꝑ quos tãqͣm medios deos qͦs om̃s bo¬
nos c̾dit dũ conciliari asfectat. et stu¬
det ut quasi cũ eis possit. eẽ. pꝰ mortem
irrecitꝰ malignoꝵ spĩtum. deceptꝰq fab¬
lacia longe aberret a uero deo: cũ qͦ
solo et in quo solo anima humana. id.ẽ.
rationalis et intellectualis beata. est.
ue gͥ. ẽ differentia demonũ bo¬
nors et maloꝵs. qñquidẽ plato¬
nicus apuleiꝰ de his uniu̾salit̃ disputãs
et tã multa loquens de aeriis eoꝵ cor¬
ꝑib: de uirtutib tacuit aiõrs: qͥb es¬

Expanded text:
minibus longe alteque seiungunt, istos minibus longe alteque seiungunt, istos inter deos et homines conlocant; sed de differentia ipsorum daemonum, quod ad praesentem pertinet quaestionem. Aput plerosque enim usitatum est dici, alios bonos alios malos daemones; quae siue sit etiam Platonicorum, siue quorumlibet sententia, nequaquam eius est neglegenda discussio, ne quisquam uelut daemones bonos sequendos sibi esse arbitretur, per quos tamquam medios dis, quos omnes bonos credit, dum conciliari adfectat et studet, ut quasi cum eis possit esse post mortem, inretitus malignorum spirituum deceptusque fallacia longe aberret a uero Deo, cum quo solo et in quo solo et de quo solo anima humana, id est rationalis et intellectualis, beata est.ntia daemonum bonorum et malorum? Quando quidem Platonicus Apuleius de his uniuersaliter disserens et tam multa loquens de aeriis eorum corporibus de uirtutibus tacuit animorum, quibus es
Abbreviated transcription (Latin):
mines et deos ita medios ꝯstitutos pu¬
tant. tãqm nulłꝰ us̃ hoĩ misceat᷑. ut h̃c
ꝑferant desiderata. inde referant im¬
petrata: atq hoc platonici p̃cipiu phi¬
losophoꝵ ac nobilissimi sentiunt: c̃qͥb
uelut cũ excellentiorib placuit istam
examinare questionẽ. utrũ cultꝰ pluri¬
moꝵ deoꝵs ꝓsit ad consequendã uitã
beatã. que pꝰ mortem futa. ẽ: libro suꝑ¬
iore quesiuimꝰ qͦ pacto demones qͥ talib
gaudent. qualia boni et prudentes
hoies adu̾sant᷑ et dãpnant: id ẽ. sacͥle¬
ga. flagiciosa. facinorosa. ñ de quolłle
hoĩe. s de ipsis diis fignĩta poetarũ.
et magicaꝵ artiũ. sceleratã. punie¬
damq iuolentiã. possint quasi ꝓpinqͥ¬
res et amiciores diis bonis conciliars
hoĩes bonos: et hoc nulla ratione posl¬
ꝯꝑtum. ẽ ꝑ inde hic lib̾ sic̃ in illiꝰ anẽ
ꝓmisimꝰ disputationẽ ꝯtin̾e debebit
tia deoꝵs et demonũ. quoꝵ illos abho¬

Expanded text:
mines et deos ita medios constitutos pumines et deos ita medios constitutos putant, tamquam nullus deus homini misceatur, ut hinc perferant desiderata, inde referant inpetrata, adque hoc Platonici, praecipui philosophorum ac nobilissimi, sentiunt, cum quibus uelut cum excellentioribus placuit istam examinare quaestionem, utrum cultus plurimorum deorum prosit ad consequendam uitam beatam quae post mortem futura est: libro superiore quaesiuimus, quo pacto daemones, qui talibus ghomines aversantur et damnant, id est sacrilega, flagitiosa, facinorosa, non de quolibet homine, sed de ipsis diis figmenta poetarum, et magicarum artium sceleratam puniendamque violentiam, possint quasi propinquiores et amiciores diis bonis conciliare homines bonos; et hoc nulla ratione pos. Proinde hic liber, sicut in illius fine promisimus, disputationem continere debebit tia deorum et daemonum, quorum illos ab ho
Abbreviated transcription (Latin):
TBoNoͤᷤ
et malos
DEOS
esse qͥdam
suit: qͥdam
uͦ de diis me¬
liora sentien¬
tes tantũm eis honoris ladidisq tͥbue¬
rũt. ut nullũ deoꝵ malũ c̾dere aude¬
rent. S illi qͥ deos quosdã bonos. qͦs dã
malos eẽ dixert̃. demones qͦ appellaue¬
runt noĩe deoꝵ: ꝗͣmꝗͣm et deos. s ra¬
riꝰ noĩe demonũita ut ipsum iouem
quẽ uolunt eẽ regem ac pͥncipẽ cet̾oꝵ
ab homero fateant᷑ denonẽ nũcupa¬
tũ. Hi autẽ qui om̃s deos ñ ñ bonoseẽ.¬
asserunt. et longe p̃stantiores eis hõĩb
qͥ ꝑhibent᷑ boni. merito mouent᷑ demo¬
nũ factis quȩ negare ñ possunt: eaq
nullo mͦ adiis qͦs om̃s bonos uolunt cõ¬
mitti posse existimantes. differentiam
int᷑ deos et demones adhib̃e cogunt᷑.⁊
ut qͥcqͥd eis merito displicet in oꝑibus
uł affectib pͣuis: qͥb iuim suã manise¬
stant occulti sp̃o: id c̾dant. eẽ. demonũ
ñ deoꝵ. S qͥa eosdem demones int̾ hi¬

Expanded text:
bonos et malos deos esse quidam sunt; quidam uero de dis meliora sentientes tantum eis honoris laudisque tribuerunt, ut nullum deorum malum credere auderent. Sed illi, qui deos quosdam bonos, quosdam malos esse dixerunt, daemones quoque appellauerunt nomine deorum, quamquam et deos, sed rarius, nomine daemonum, ita ut ipsum Iouem, quem uolunt esse regem ac principem ceterorum, ab Homero fateantur daemonem nuncupatum. Hi autem, qui omnes deos non nisi bonos eadserunt et longe praestantiores eis hominibus, qui perhibentur boni, merito mouentur daemonum factis, quae negare non possunt; eaque nullo modo a dis, quos omnes bonos uolunt, committi posse existimantes differentiam inter deos et daemones adhibere coguntur, ut, quidquid eis merito displicet in operibus uel affectibus prauis, quibus uim suam manifestant occulti spiritus, id credant esse daemonum, non deorum. Sed quia eosdem daemones inter ho
Abbreviated transcription (Latin):
noctu circiure limina domꝰ: et pͥmo li¬
m̃ securi ferire. postea pilo: t̾cio deuer¬
rere scopĩs. Ut his datis cult᷑e signis:
d̃s filuanꝰ ꝓhibeat᷑ iutrare. Qd neq ar¬
bores cedunt᷑ ac putant᷑ sine ferro: neq
fur conficit᷑ sine pilo: neq fruges coa¬
c̾uant᷑ sine scopis. Nb his autẽ tͥb reb
tres nũcupatos deos: intercidonã a se¬
curis int̾cisione. piliumũ apilo: deuer¬
ram a scopis. qͥb diis custodib contra
iũ di filuani feta conseruarent᷑: itacõ¬
tra di nocentis seuiciã ñ ualeret custo¬
dia. bonoꝵ. nͥ plures eent abu̾sꝰ unũ:
eiq asꝑo. horrendo. inculto. ut pote sil¬
uestri signis cult᷑e tanꝗͣ e contͣriis re¬
pugnarẽt. Ita ne ista. ẽ ĩnocentia deoꝵ:
Ista ꝯcordia: Hec cine st̃ numina salu¬
bria urbiũ mag̃ ridenda ꝗͣ ludibria¬
poetaꝵ et theatroꝵ: Cũ his et feminȩ
ꝯuingunt᷑. adhibet᷑ ds̃ iugatinꝰ. Sit hoc¬

Expanded text:
noctu : circuire limina domus et primo linoctu : circuire limina domus et primo limen securi ferire, postea pilo, tertio deuerrere scopis, ut his datis culturae signis deus Siluanus prohibeatur intrare, quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro, neque far conficitur sine pilo, neque fruges coaceruantur sine scopis; ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos, Intercidonam a securis intercisione, Pilumnum a pilo, Deuerram a scopis, quibus dis custodibus contra uim dei Siluani feta conseruaretur. Ita contra dei nocentis saeuitiam non ualeret custodia bonorum, nisi plures essent aduersus unum eique aspero horrendo inculto, utpote siluestri, signis culturae tamquam contrariis repugnarent. Itane ista est innocentia deorum, ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium, magis ridenda quam ludibria theatrorum? Cum mas et femina coniunguntur, adhibetur deus Iugatin
Abbreviated transcription (Latin):
lib̃o: et iinũ ꝓpt̾ libidinẽ concitandã.
Sic et uulca. dia sũma cȩlebrant᷑ in sa¬
nia: uͥ uarro ipse ꝯfitet᷑ abacantib ta
ea iussit auferri. Saltem hic tandem
forsitan sensert̃ qͥd ĩmidi sp̃s dũ ꝓdi
is habent᷑: in hominũ m̃tib possint.
Hec certe ñ fierent intheatris. ludint
qͥpe ibi ñ furiunt: qͣmius deos hab̃e
qͥ cẽ ludis talib delectent᷑. simile sit fu¬
roris. Qle aut̾ illud. ẽ. qͦd c̃ religiosum
a suꝑsticioso ea distinctione discernat.
ut suꝑsticioso dicat tim̃i deos: a religio¬
so aut̃ uereri tantũ ut parentes. ñ ut ho¬
stes tumm̾i: atq om̃s ita bonos dicat. ut fa¬
ciliꝰ sit nocentib parcẽ. ꝗͣ ledẽ quẽ qͣm
ĩnocentẽ. tñ mulieri fȩte pꝰ partũ tres
deos custodes ꝯmemorat adhib̃i: ne fil¬
uanꝰ ds̃ ꝑ noctem ing̾diat᷑ et uexet: eoꝵ¬
q custodũ significatoꝵs causa. tres hoie̾s

Expanded text:
Libero, et vinum propter libidinem concitandam. Libero, et vinum propter libidinem concitandam. Sic Bacchanalia summa celebrabantur insania; ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talea iussit auferri. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid inmundi spiritus, dum pro dis habentur, in hominum mentibus possint. Haec certe non fierent in theatris; ludunt quippe ibi, non fuiiunt; quamuis deos habere, qui etiam ludis talibus delectentur, simile sit furoris. Quale autem illud est, quod, cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat, ut- a superstitioso dicat timeri deos, a religioso autem tantum uereri ut parentes, non ut hostes timeri, adque omnes ita bonos dicat, ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem, tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi, ne Siluanus deus per noctem ingrediatur et uexet, eorumque custodum significandorum causa tres homines
Abbreviated transcription (Latin):
homines fuisse intelligunt᷑: eoꝑ uniꝰ
nia ꝯstituta. hc̃ errorem insinantib
firmantib q demonib: aut certe qͣli¬
bet occasio̾e̾ ĩmũdissimi sp̃c fallendis
nere supplicare oportaere: unde ñqͥđ̃
omĩa s multa iã diximꝰ: Nonne scur¬
rilitati mimicȩ ꝗͣ diuine ꝯsonant dig¬
nitati: Si duas quisꝗͣm nutͥces adhi¬
beret infanti. quarũ una nichil nͥ es¬
cam. alt̾a nichil nͥ potum daret. sic̃
isti ad hoc duas adhibuer̃t deas edi¬
cam et potinam: nep̃e desiꝑe et aliqͥd
mimo simile in sua domo ag̾e uidẽt᷑:
lib̃um alib̃am̃to appellatũ uolunt qͦd
mares in coeundo ꝑ eiꝰ beneficia emis¬
sis seminib lib̾ent᷑. Hoc idem in fe¬
minis ag̾e̾ lib̃am. qͣm &̃ uene̾m putãt.
qͦd et ipsas ꝑhibeant semina enuit̾e:
et ob hec libero eamdẽ iurilẽ corꝑis pa¬
rtẽ intẽplo poni. feminȩ anliberȩ.
Ad hec addunt et mulieres attributas

Expanded text:
homines fuisse intelliguntur, et pro uhomines fuisse intelliguntur, et pro unia constituta, hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus, aut certe ex qualibet occasione immundissimi spiritus fallendis nere supplicari oportere, unde non quidem omnia, sed multa jam diximus, nonne scurrilitati mimicae, quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti, quarum una nihil nisi escam, altera nihil nisi potum daret, sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas, Educam et Potinam; nempe desipere, et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. Liberum a liberamento appellatum volunt, quod mares in coeundo per ejus beneficium emissis seminibus liberentur: hoc idem in feminis agere Liberam, quam etiam Venerem putant, quod et ipsas perhibeant semina emittere; et ob hoc Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni, femineam Liberae. Ad haec addunt mulieres attributas
Abbreviated transcription (Latin):
tin̾e. eo qͦd de diis indigna ꝯfixerit: me¬
rito repudianda disc̾nit᷑ eo nimirũ
consilio: ut qm̃ acutissimi hoĩes atq
doctissimi. a quib ista ꝯscͥpta st̃. ambas
ĩpbandas intelligebãt: et illã scilicet
fabulosam et istam quilem: illã uͦ au¬
debant imꝓbare hãc ñ audebant: illã
culpandã ꝓposuert̃. hãc eiꝰ similẽ c̃pa¬
randam exposuert̃: ñ ut hec p̃ illa te¬
nenda eligeret᷑: s ut c̃ illa respuen¬
da intelliget᷑: atq ita sine ꝑicło eoꝵ
qͥ cuulẽ theologiã rep̃hendẽ metuebãt.
utraq cõtẽpta. ea quã nat᷑alẽ uocant
apud meliores animos inueniret loc̃.
Nam et cuulis et fabulosa ambe fabu¬
lose st̾: ambeq cuules Imbas inueni¬
et fabulosas. qͥ uanitates et obscenita¬
tes ambaꝵ prudent̾ inspexerit: am¬
bas cuules qͥ scenicos ludos ꝑtinentes
sis aꝑtissime repbatis. eẽ. simillimos
formis. ȩtatib. sexii. habitu c̃uigiis.
generationib ritib in qͥb om̃ib aut

Expanded text:
tur, eo quod de diis indigna confinxerit, merito repudianda discernitur: eo nimirum consilio, ut quoniam acutissimi homines atque doctissimi, a quibus ista conscripta sunt, ambas improbandas intelligebant, et illam scilicet fabulosam et istam civilem, illam vero audebant improbare, hanc non audebant; illam culpandam proposuerunt, hanc ejus similem comparandam exposuerunt; non ut haec prae illa tenenda eligeretur, sed ut cum illa respuenda intelligeretur; atque ita sine periculo eorum qui civilem theologiam reprehendere metuebant, utraque contempta, ea quam naturalem vocant, apud meliores animos inveniret locum. Nam et civilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque civiles: ambas inveniet fabulosas qui vanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit; ambas civiles qui scenicos ludos pertinentes sis apertissime reprobatis esse simillimos formis, aetatibus, sexu, habitu, conjugiis, generationibus, ritibus, in quibus omnibus aut
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃ sat᷑nũ suos filios deuorasse: ita ut¬
ñ nilli int̾p̃tent᷑ qͦd longinqͥtas tẽꝑis
qͣ satm nomine significat᷑. qͥcqͥd gig¬
nit ipsa ꝯsumat: uł sic̃ idẽ opinat᷑ uar¬
ro qͦd ꝑtineat sat̾nꝰ ad semina. q̃ int̾¬
ram de qua oriunt᷑ it̾um recidunt:¬
itẽq alii alio mͦ: et similit̃ cetã Est tñ
theologia fabulosa dr̃. et c̃ om̃ib huicͦe¬

Expanded text:
r, Saturnum suos filios deuorasse, ita r, Saturnum suos filios deuorasse, ita nonnulli interpretentur, quod longinquitas temporis, quae Saturni nomine significatur, quidquid gignit ipsa consumat, uel, sicut idem opinatur Varro, quod pertineat Saturnus ad semina, quae in terram, de qua oriuntur, iterum reciduntItemque alii alio modo et similiter cetera. Et tamen theologia fabulosa d
Abbreviated transcription (Latin):
mat̾ dĩ t̾ra .ẽ. qͥd ultra querimꝰ Qͥd ce¬
tera ꝑscrutam̃. Qͥd eudentiꝰ susfraga¬
t᷑ eis qui dict̃ om̃s istos deos hoies fuisse:
Sic enĩ sunt t̾rigene. sic eis mat̾. ẽ. t̾r̾a:
in uera autẽ theologia opꝰ dłi. ẽ. t̾ra ñ
et referant ad rerũ natam uiros mu¬
liebria pati: ñ. ẽ scdm natam. s ꝯͣnat᷑ã.¬
Hic morb hoc cͥm̃. hoc dedecꝰ habet ĩt
illa sacra ꝓfessionẽ: qͦd in niciosis hoĩĩ
morib uix habet int̾ torm̃ta ꝯfessionẽ.
Demnde si ista sac᷑ quȩ scenicis t᷑pitudi¬
nib ꝯuincunt᷑. ec̃. fediora. hĩc excusant᷑
atq p̃gant᷑ qͦd habent int̾p̾tationes su¬
as. qͥb ostendant᷑ rerũ significare na¬
taͣm: cͦnon etiã poetica similit̾̃ excusen¬
t᷑ atq purgent᷑: Multi enĩ et ipsi ad e¬
umdem modũ int̾p̃tati st̃. usq ad eo ut
qͦd ab eis ĩmanissimũ et infandissimũ

Expanded text:
 deum terra est, quid ultra quaerimus, quid ce deum terra est, quid ultra quaerimus, quid cetera perscrutamur? Quid euidentius suffragatur eis, qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae, sic eis mater est terra. In uera autem theologia opus Dei est terra, ns interpretentur et referant ad rerum naturam: uiros muliebria pati non est secundum naturam, sed contraHic morbus, hoc crimen, hoc dedecus habet inter illa sacra professionem, quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem. Deinde si ista sacra, quae scenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora, hinc excusantur atque purgantur, quod habent interpretationes suas, quibus ostendantur rerum significare naturam; cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt: usque adeo ut quod ab eis immanissimum et infandissimum
Abbreviated transcription (Latin):
eos dẽ tñ homines infelicit᷑ ac tͣpit̾ ener¬
uatos atq corruptos occultare minime.
potuert̃. ꝑsuadeant cui possunt. se aliqͥd
st̃m ꝑ tales ag̾e homines: qͦs uit̾ sua scã
num̾ari atq u̾sari negare ñ pos sũt. Nes¬
cimꝰ qͥd agant: s scimꝰ ꝑ quales agant.
uł in choro m̾ecͥcũ abscisꝰ aut mollis intͣ¬
uit: & tn &ẽ ipsa t᷑pes et infames agunt.
Neq enĩ ab honestis agi debuert̃. C st̾ gͦ
qͣles nec timelica in se ãmisit obscenitas:¬
At eni habent ista phisio lo gicas q̃s dam
sic̃ auint. id.ẽ. nataliũ rationũ int̾pta¬
tiones. qͣsi uͦ nos in hac disputatio̾e phi¬
siologiam q̃rimꝰ et ñ theologiam. io.ẽ.
nata᷑ ds̃. c̃: qͥa et hominis. et pecoris et
arboris. et lapidis utiq nata ẽ: qͦꝵ ni
chil. ẽ. ds̃. Si autẽ int̾p̾tatioe̾s huiꝰ qñ
agit᷑ de sacͥo mat̾s dm̃ caput. ẽ. certe qͦd

Expanded text:
eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter enereosdem tamen homines infeliciter ac turpiter eneruatos adque corruptos occultare minime potuerunt. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines, quos inter sua sancta numerari adque uersari negare non possunt. Nescimus quid agant, sed scimus per quales agant. uel in choro meretricum abscisus aut mollis intrauit; et tamen etiam ipsa turpes et infames agunt; neque enim ab honestis agi debuerunt. Quae sunquales nec thymelica in se admisit obscenitasAt enim habent ista physiologicas quasdam, sicut aiunt, id est naturalium rationum, interpretationes. Quasi vero nos in hac disputatione physiologiam quaeramus, et non theologiam; id est natura deus est, quia et hominis et pecoris, et arboris et lapidis utique natura est, quorum nihil est deus. Si autem interpretationis huius, quando agitur de sacris Matris deum, caput e
Abbreviated transcription (Latin):
rit᷑. Sacͣ st̾ ueneris: uͥ amatꝰ eiꝰ abon a¬
pͥmo dente extinctꝰ iuuenis formosissim
plangit᷑. Sacͣ st̾ matͥs deum: uͥ attis pu¬
lcher adolescens ab ea dilectꝰ. et mulie¬
bri zelo abscis. &̃ hominũ abscisoꝵ qͦs
gallos uocant infelicitate deplorat᷑. Hec
c̃ deformiora sint om̃i scenica feditate:
qͥd. ẽ. qͦd fabulosa de diis fignĩta poetaꝵ
ad theatrũ uidelicet ꝑtinentia. uelut se¬
cern̾e̾ nitunt᷑ a cuuli theologia. quã ꝑ¬
tin̾e ad urbem uolunt: qͣsi ab honestis
et dignis indignia et tͦpia. Itaq potiꝰ ẽ.
unde grẽ debeant᷑ histrionib qͥ ocłis ho¬
minũ peꝑcer̃t: nec omĩa spectacłis nu
dau̾unt. q̃ sacͣrũ ȩdiũ parietib occulũt᷑.
Qd de sacͥs eoꝵ bonis sentiendũ ẽ. q̃ tene¬
bris oꝑiunt᷑. c̃ tã sint detestabilia q̃ ꝓfe¬
runt᷑ in lucẽ: Et certe qͥd in occulto a¬
gant ꝑ abscisos et molles ipsi uidint:

Expanded text:
aeritur; sacra sunt Veneris, ubi amatus eius Adon aaeritur; sacra sunt Veneris, ubi amatus eius Adon aprino dente extinctus iuuenis formosissimus plangitur; sacra sunt Matris deum, ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum, quos Gallos uocant, infelicitate deploratur. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate, quid est quod fabulosa de dis figmenta poetarum ad theatrum uidelicet pertinentia uelut secernere nituntur a ciuili theologia, quam pertinere ad urbem uolunt, quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus, qui oculis hominum pepercerunt nec dium parietibus occuluntur. Quid de sacris eorum boni sentiendum est, quae tenebris operiuntur, cum tam sint detestabilia, quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles, ipsi uiderint;
Abbreviated transcription (Latin):
diutiꝰ habuiss illa herede defunctꝰ. ẽ:
que amplissimã ad epta pecuniã. ne di¬
uine m̾cedi uidet᷑ ingrata. qͦd acceptis¬
simũ putauit eẽ. numinib ppłm ro¬
manũ &̃ ipsa scͥpsit ħedem: atq illa
ñ cõparente inuentũ. ẽ. testam̃tũ. qͥb
meritis eã ferunt &ẽ honores meruisse
diuinos. Hec si poete fingent. si muni
agent ad fabulosam theologiã dice̾nt᷑
ꝓcul dubio ꝑtine̾: et a ciuilis theologie
dignitate seꝑanda iudicarent᷑. Cũ uͦ ħ
id . ẽ. ñ fabulose s ciulis theologiȩ atã¬
to auctore ꝓdũcunt᷑. ñ frustra histrio¬
nes ludicris artib fingunt deoꝵs q̃ tan¬
ta. ẽ tͤpitudinẽ: s plane frustra sac̾do¬
tes uelut sacͥs ritib conant᷑ finge̾ doꝵs
quȩ nulla. ẽ. hotͥestatẽ. S̾acra st̃ inno¬
nis et hec in eiꝰ dilecta insula samo ce¬
lebrant᷑: uͥ nuptũ data ẽ. ioui. Sacͣ st̾
cereris: uͥ a plutone rapta ꝓserpina q̃¬

Expanded text:
diutius habuisset, illa herede defunctus est. diutius habuisset, illa herede defunctus est. Quae amplissimam adepta pecuniam ne diuinae mercedi uideretur ingrata, quod acceptissimum putauit esse numinibus, populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem, adque illa non conparente inuentum est testamentum; quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse diuinos. Haec si poetae fingerent, si mimi agerent, ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a ciuilis theologiae dignitate separanda iudicarentur. Cum uero id est non fabulosae, sed ciuilis theologiae, a tanto auctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem, sed plane frustra sacerdotes uelut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Sacra sunt Iunonis, et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur, ubi nuptum data est Ioui; sacra sunt Cereris, ubi a Plutone rapta Proserpina qu
Abbreviated transcription (Latin):
fuert̃: ut has noxias opinioẽs huma¬
naꝵ m̃tiũ ludificatione firmarent.
Vnde. ẽ illud. ẽ. qͦd hertulis edituuis. o¬
ciosꝰ atq feriatꝰ lusit. tesseris secũ utq
manu alt̾nante: in uua ꝯstituens her¬
culem: in altã se ipsum. sub ea ꝯditio ẽ.
ut si ipse niciss de stipe templi sͥ cenam
pararet. amicãq conducẽt: si aut̾ uic¬
toria herculis fieret. hoc idem de pecu¬
nia sua uoluptati herculis ex hib̾et. De¬
inde c̃a se ipso tanꝗͣ ab hercule uictꝰ eet:
debitã cęnam et nobilissimã m̾ecͥcem
larentinã deo herculi dedit. Et illa c̃
dormiss in tẽplo. uidit in sompnis her¬
culem sͥ eẽ. ꝯmixtũ: sͥq dixisse. qͦd inde
discedens cui pͥmũ niueui obiuã fierae.
apud illũ eẽt inuenta m̃cedem: ꝗͣ sͥ
c̾dere deb̃et ab hercule ꝑsolutã. ac sic
abeunti c̃ pͥmũ iuuenis ditissimꝰ tar¬
ruciꝰ occurriss eãq dilectam secum

Expanded text:
fuerunt, ut has noxias opiniones humafuerunt, ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. Unde etiam illud est, quod Herculis aedituus otiosus adque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante, in una constituens Herculem, in altera se ipsum, sub ea condicione, ut, si ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret; si autem uictoria Herculis fieret, hoc idem de pecunia sua uoluptati Herculis exhiberet; deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule uictus esset, debitam cenam et nobilissimam meretricem Larentinam deo Herculi dedit. At illa cum dormisset in templo, uidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse, quod inde discedens, cui primum iuueni obuia fieret, aput illum esset inuentura mercedem, quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. Ac sic abeunti cum primus iuuenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum
Abbreviated transcription (Latin):
apollo citharista. ẽ. et ab hac arte delphi¬
cꝰ uacat: S hec honestiora st̃: in cõꝑatioe
t᷑pioꝵ Qͥa de ipso ioue sensert̃: qui eiꝰ
nutͥcem in capitolio posuert: Nonne
attestati st̃ euȩ more. qͥ om̃s tales deos
ñ fabulosa garrulitate. s historica dili¬
gentia hoies fuisse mortales q. c̃scͥpsit:
Epulones et deos parasitos iouis ad eiͦns
qui ꝯstituer̃t: qͥd aliud ꝗͣ numica sac᷑
eẽ. uoluer̃t: Nam parasitos iouis ad c̃¬
uunũ. eiꝰ adhibitos si mimꝰ dixiss uitiq
risũ quesisse uidet᷑. Carro dix̃. Non c̃
irridet deos: s c̃ cõmendaret hoc dixit.
Diuinaꝵs ñ humanaꝵs rerũ libri hoc
eũ scͥpsisse testant᷑: nec uͥ ludos scenicos
exponebat. s nͥ capitolina iura pande¬
bat. Demiq talib uincit᷑ et fatet᷑. sicut
forma humana deos fecert̃: ita eos de¬
lectari humanis uoluptatib c̾didisse.
Non enĩ et maligni sp̃c suo negotio de¬

Expanded text:
Apollo citharista est, et ab hac arte DelphiApollo citharista est, et ab hac arte Delphicus vacat? Sed haec honestiora sunt in comparatione turpiorum. Quid de ipso Jove senserunt, qui ejus nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne attestati sunt Euhemero, qui omnes tales deos n fabulosa garrulitate, sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos, parasitos Iouis, ad eius mensam qui constituerunt, quid aliud quam mimica sacra esse uoluerunt? Nam parasitos Iouis ad conuiuium eius adhibitos si mimus dixisset, utique risum quaesisse uideretur. Varro dixit! non cum inrideret deos, sed cum commendaret hoc dixit; diuinarum, non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaenicos exponebat, sed ubi Capitolina iura pandebat. Denique talibus uincitur et fatetur, sicut forma humana deos fecerunt, ita eos delectari humanis uoluptatibus credidisse. Non enim et maligni spiritus suo negotio de
Abbreviated transcription (Latin):
ostendẽ institui: et quȩ ab uniu̾so corꝑe
aliena importune illi conexa atq suspẽ
sa: s om̃ino ꝯsona: et tãqͣm eiꝰdem cor¬
ꝑis m̃brũ conuenientissime copulata.
Ed enĩ aliud ostendũt illa simulachra:
forme. ȩtates. sexus. habitꝰ deoꝵ: Nũ¬
qͥd barbatum iouẽ imberbem mercu¬
riũ poete habent: pontifices ñ habẽt:
Nũqͥd pͥapo mimi. ñ &̃ sac̾dotes enor¬
mia pudenda fecert. An alit̾ stat ad o¬
randꝰ in locis sacͥs: ꝗͣ ꝓcedit ridendus
in theatris: Nũ saturnꝰ senex apollo
esphebus ita ꝑsonȩ st̾ histrionũ uo ñ
sint statue delubroꝵ: Cur forcułꝰ. quifo¬
rib p̃est. et lim̃tinꝰ qͥ limini dii st̾ mas¬
culiᷤ atq int̾ hos cardea femina. ẽ quȩ
cardinẽ seruat: Nonne ista in rerum
diuinaꝵ libris repperunt᷑. que gͣues po¬
ete sins carminib indigna duxerunt:
urbana simplicit̾ uirgo. ẽ: Nũqͥd scenicꝰ

Expanded text:
ostendere institui, et quae ab universo corpore ostendere institui, et quae ab universo corpore aliena importune illi connexa atque suspensa sit, sed omnino consona, et tanquam ejusdem corporis membrum convenientissime copulata. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra, formae, aetates, sexus, habitus deorum? numquid barbatum Jovem, imberbem Mercurium poetae habent, pontifices non habent? numquid Priapo mimi, non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? an aliter stat adorandus in locis sacris, quam procedit ridendus in theatris? num Saturnus senex, Apollo ephebus, ita personae sunt histrionum, ut non sint statuae delubrorum? cur Forculus, qui Foribus praeest, et Limentinus, qui limini, dii sunt masculi, atque inter hos Cardea femina est, quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur, quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? urbana simpliciter virgo est? numquid scenicus
Abbreviated transcription (Latin):
debeant. q̃ autẽ philosophi: płqͦm ut
eam nlgum scritari expecłiat. q̃ sic
abhorrent inqͥt: ut tam̃ ex utroq gen̾e
ad cuules rationes assũpta sint ñ pauca.
debet. eẽ. nob̃ c̃ philosophis ꝗͣ c̃ peetis:¬
et tam̃ alio loco dic̃ de gen̾ationib de¬
ors magis ad poetas ꝗͣm ad phisicos fu¬
isse pꝰpłos indinatos. Hic enĩ dix̃ qͦd fie¬
ri debeat. ibi. qͥd fiat. ꝑhisicos dix̃ utili¬
tatis causa scͥpsise poetas delectatiois.
Ncꝑ hoc ea que poetis ꝯscͥpta ppłi seqͥ ñ
debent cͥmina st̾ deoꝵ: quȩ tñ delectãt
et ppłos et deos. Delectatioĩs enĩ causa
sic̃ dic̃ scͥbunt poete ñ utilitatis. ea tñ
scͥbunt q̃ dii expectant: ppłi exhibeais.
Reuocat gͥ ad theologiam cuulem. the¬
ologia fabulosa. theatͥca. scenica. indig¬
nitatis et tͦpitudinis plena: et hec tota
meritoq culpanda et respuenda iudi¬
cat᷑. Pars huiꝰ ẽ. que colenda et obseruã¬
da censet᷑: ñ sane pars incongrua sic̃

Expanded text:
debeant; quae autem philosophi, plus quam ut ea uulgum scrutari expediat. \'Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex utroque genere ad ciuiles rationes adsumta sint non pauca. debet esse nobis cum philosophis quam cum poetisEt tamen alio loco dicit de generationibus deorum magis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat; ibi, quid fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse; poetas, delectationis. Ac per hoc ea quae a poetis conscripta populi sequi non debent, crimina sunt deorum: quae tamen delectant et populos et deos. Delectationis enim causa, sicut dicit, scribunt poetae, non utilitatis: ea tamen scribunt, quae dii expetant, populi exhibeant.r igitur ad theologiam civilem theologia fabulosa, theatrica, scenica, indignitatis et turpitudinis plena: et haec tota, quae merito culpanda et respuenda judicatur, pars hujus est, quae colenda et observanda censetur; non sane pars incongrua, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
Qͥs ñ uideat cui palmã dedit: Ultiq
sede: quã supͣdix̃. eẽ. philosophoꝵ. Hãc
enĩ ꝑtin̾ẽ testat᷑ ad mundũ: qͦ isti ni¬
chil et̾ excellentiꝰ opmant᷑ in reb Du¬
as uͦ illas theologias pͥmam et t̾ciã.
theatri scilicet atq urbis. distinx̃ et
adiunx̃. Uidemꝰ enĩ ñ continio qͦd.ẽ.
urbis ꝑtinere posse ad mundũ qͣnus
urbes esse uideamꝰ in mundo: fieri e¬
nĩ potest ut murbe scd̾m falsas opi¬
niones ea colant᷑. et ea c̾cdant᷑. quoꝵ ĩ
mundo uł extra mundũ nat᷑a sit nus¬
qͣm. Teathum uͦ uͥ ẽ. nͥ in urbe: Qͥs

Expanded text:
Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra dixit esse philosophorum. Hanc pertinere testatur ad mundum, quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Duas uero illas theologias, primam et tertiam, theatri scilicet adque urbis, distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum, quamuis urbes esse uideamus in mundo; fieri enim potest, ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur, quorum in mundo uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe?
Abbreviated transcription (Latin):
con. et phisicon. idest fabulosum atq
nat᷑ale discernamꝰ ab hoc ciuili de quo
nc̃ agit᷑: unde illa et ipse disc̾u̾it: ĩãq¬
et ipsum ciuile udeamꝰ qͣlit̃ explicet.
Uideo qͥdẽ cur debeat discerna fabulo¬
sum qͥa falsum: qͥa t᷑pe. qͥa indignũ ẽ.
Si enim illud natale. ẽ. qͥd habet rep̃¬
hensioi̾s ut excludat᷑: Si aut̃ hoc qͦd
cuule dr̃ nat᷑ale ñ ẽ. qͥd ht̃ meriti ut
admitat᷑ : Hec nẽpe illa causaͤ quare
pͥus scͥpserit de reb humanis. posteriꝰ
de dumis: qm̃ in diuinis reb ñ nat᷑a
s hoium instituta secutꝰ. c̃. Intueam᷑ sa¬
ne et ciuilem theologiam. Terciũ genꝰ
ẽ. inqͥt. qͦd in urbib cuies maxime sac̾¬
dotes nosse atq ministrare debent: ĩ
lere et face̾ quẽq pars sit: adhuc qͦd
seqͥt᷑ attendamꝰ. Prima inqͥt theolo¬
gia maxima accõmodata ẽ. ad thea¬
trũ : scdã ad mundũ: tc̾ia ad urbẽ.

Expanded text:
con et physicon, id est fabulosum adque con et physicon, id est fabulosum adque naturale, discernamus ab hoc ciuili, de quo nunc agitur, unde illa et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum est. Si enim illud naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludatur? Si autem hoc quod ciuile dicitur naturale non est, quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxime sacerdotes, nosse adque administrare debent. In lere et facere quemque par sit\' Adhuc quod sequitur adtendamus. Trima, inquit, theologia maxime adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'.