comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ñ occultare popłis cultorib suis. s p̃clara
p̃dicatione p̃bere. ꝑuates etiã conuenire
atq arguere peccantes. palã minari
penas male agentib. p̃mia recte uiuere¬
tib polliceri. Quid umqͦam tale in dõrs
illoꝵ tẽplis ꝓmpta & eminenti uoce con¬
crepuit: ueniebamꝰ etiã nos aliquando
adolescentes ad spectacula ludibriaq
sacrilegioꝵ : aspectabamꝰ arreptitios. au¬
diebamꝰ simphoniacos. ludis turpissimis
qui diis deabq exhibebant᷑ oblectaba¬
m̃ cȩlesti uirgini & berecintha matri
om̃iũ. ante cuius lecticã die solemni liba¬
tionis eiꝰ talia ꝑ publicũ cantabant᷑ &
nequissimis scęnicis. qualia ñ dico matrẽ
deoꝵ sed matrẽ qualiũ cũq senatoꝵ uel
quor libet honestoꝵ uiroꝵ immo uero
qualia nec matrẽ ipsoꝵ scenicoꝵ deceret
audire. Habet enĩ quiddã erga parentes
humana uerecundia : qͦd nec ipsa neqͥtia

Expanded text:
non occultare populis cultoribus suis, sed clara non occultare populis cultoribus suis, sed clara praedicatione praebere, per uates etiam conuenire adque arguere peccantes, palam minari poenas male agentibus. praemia recte uiuentibus polliceri. Quid umquam tale in deorum illorum templis prompta et eminenti uoce concrepuit? Veniebamus etiam nos aliquando adulescentes ad spectacula ludibriaque sacrilegiorum, spectabamus arrepticios, audiebamus synphoniacos, ludis turpissimis, qui dis deabusque exhibebantur, oblectabamur, Caelesti uirgini et Berecynthiae matri omnium, ante cuius lecticam die sollemni lauationis eius talia per publicum cantitabantur a nequissimis scaenicis, qualia, non dico matrem deorum, sed matrem qualiumcumque senatorum uel quorumlibet honestorum uirorum, immo uero qualia nec matrem ipsorum scaenicorum deceret audire. Habet enim quiddam erga parentes humana uerecundia, quod nec ipsa nequitia
Abbreviated transcription (Latin):
britate ꝑcuncta diffundit᷑. Recolant gͦ
nobiscũ antequã xp̃c uenisset incarne.
antequã eius nom̃ ea cui frustra inuident
gła popłis in notesceret qͥb: calamitatib
res romanȩ multiplicit̃ uariȩq contritȩ
sint : & in his defendant si possunt dõs suos:
si ꝓpt̃ ea colunt᷑ ne ista mala patiantur
eã quae dicturus sũ ꝑmiser̃ acciđe cul¬
torib suis ante quã eos declaratũ xp̃i
Primo ipsos mores ne pessimos haberent
quare dii eoꝵ curare noluer̃ : Ds enĩ uerꝰ
eos a quib ñ colebat᷑ merito neglexit. Dii
aut̃ illi aquoꝵ cultu se ꝓhiberi homines
in gratis simi conquerunt᷑ cultoressuos
ad bene uiuendũ qͣre nullis legib ad¬
iuuer̃ : utiq dignũ erat. ut qͦmͦ isti illoꝵ
sacra. ita illi istors facta curarent. Sed
respondet᷑ qđ uoluntate ꝓpria qͥsq malꝰ
.ẽ. Quis hoc negauerit: Uerũ tam̃ ꝑtine¬
bat ad consultores dõs uitȩ bonȩ pcepta

Expanded text:
britate per cuncta diffunditur. Recolant ergo britate per cuncta diffunditur. Recolant ergo nobiscum, antequam Christus venisset in carne, antequam ejus ngloria populis innotesceret, quibus calamitatibus res Romanae multipliciter varieque contritae sint; et in his defendant, si possunt, deos suos, si propterea coluntur, ne ista mala patiantur ea quae dicturus sum, permiserunt accidere cultoribus suis, antequam eos declaratum Christi Primo ipsos mores ne pessimos haberent, quare di eorum curare noluerunt? Deus enim uerus eos, a quibus non colebatur, merito neglexit; di autem illi, a quorum cultu se prohiberi homines ingratissimi conqueruntur, cultores suos ad bene uiuendum quare nullis legibus adiuuerunt? Utique dignum erat, ut, quo modo isti illorum sacra, ita illi istorum facta curarent. Sed respondetur, quod uoluntate propria quisque malus est. Quis hoc negauerit? Verum tamen pertinebat ad consultores deos uitae bonae praecepta
Abbreviated transcription (Latin):
& ligna. inistoꝵ aut̃ uita om̃ia ñ muroꝵ
sed morũ munim̃ta atq ornam̃ta cecider̃.
cũ funestiorib eoꝵ corda cupiditatibus
quã ignib tecta illius urb arderent. Qib:
dictis : primũ t̃minaui librũ. Deinceps itaq
dicere institui quae mala ciuitas illa per¬
pessa sit aborigine sua: siue apud se ipsa.
siue in ꝓuintiis sibi iã subdi tis. Quae
omna xp̃ianȩ religioni tribuerent: si iã
tunc euangłica doctrina ad uersus falsos
& fallaces eoꝵ dõs testificatione librima
ad huc contͣ imꝑitos agere : ex quoꝵ impe¬
studiis liberalib institutiamant historiã
facillime ista nouer̃: sed ut nob in erudi¬
toꝵ turbas infestissimas reddant se nos se
dissi mulant : atq hoc apud con firmare
nituntur. cdades qͥb ꝑcerta in t̾ualla locoꝵ
& tẽpors genus humanũ oportet affligi
causa accedere nominis xp̃iani: qđ contͣ
dõs suos ingenti fama & p̃claris sima cele¬

Expanded text:
et ligna, in istorum autem uita omnia non murorum, et ligna, in istorum autem uita omnia non murorum, sed morum munimenta adque ornamenta ceciderunt, cum funestioribus eorum corda cupiditatibus quam ignibus tecta illius urbis arderent. Quibus dictis primum terminaui librum. Deinceps itaque dicere institui, quae mala ciuitas illa perpessa sit ab origine sua siue aput se ipsam siue in prouinciis sibi iam subditis, quae omnia Christianae religioni tribuerent, si iam tunc euangelica doctrina aduersus falsos et fallaces eorum deos testificatione liberrima adhuc contra imperitos agere, ex quorum impestudiis liberalibus instituti amant historiam, qua facillime ista noverunt: sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant, se nosse dissimulant; atque hoc apud vulgus confirmare nituntur, clades quibus per certa intervalla locorum et temporum genus humanum oportet affligi, causa accidere nominis christiani, quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima cele
Abbreviated transcription (Latin):
bene ac male uiuentib ꝑmixte atq in dis¬
crete sepe accidunt solent multos mouere.
ut ꝓsusceptis neces sitate dissoluerẽ aliqͦn¬
tũ immoratus sũ: maxime ad consolan¬
das scãs feminas & pe castas. in quib: ab
hoste aliquid ꝑpetratũ. ẽ. qđ intulit uere¬
cundiȩ dolorem. & si ñ abstulit pudicitia
firmitatẽ. ne pęniteat eas uitȩ . quas non ÷
unde possit pęnitere nequitiae. Deinde
pauca dixi in eos qͥ xp̃ianos aduersis it
reb affectos. & p̃cipue pudorẽ humilia¬
tarũ fȩminarũ qũa uis castarũ atq scãrũ
ꝓt̃uitate impudentis sima exagitant : cũ
sint nequis simi & inͣ reuerentis simi longe
abeis ipsis romanis degeneres quoꝵ p̾cla¬
ra multa laudant᷑. & lit terarũ memoria
celebrant᷑ : immo illoꝵ głȩ uehem̃t̃ aduer¬
si. Romã quippe partam ueterũ auctãq
laborib foedirẽ stantẽ fecerant quã ru¬
entẽ : quando quidem in ruma eius lapides

Expanded text:
bene ac male uiuentibus permixte adque indisbene ac male uiuentibus permixte adque indiscrete saepe accidunt, solet multos mouere ut pro suscepti operis necessitate dissoluerem, aliquantum inmoratus sum maxime ad consolandas sanctas feminas et pie castas, in quibus ab hoste aliquid perpetratum est, quod intulit uerecundiae dolorem, etsi non abstulit pudicitiae firmitatem, ne paeniteat eas uitae, quas non est unde possit paenitere nequitiae. Deinde pauca dixi in eos, qui Christianos aduersis illis rebus adfectos et praecipue pudorem humiliatarum feminarum quamuis castarum adque sanctarum proteruitate inpudentissima exagitant, cum sint nequissimi et inreuerentissimi, longe ab eis ipsis Romanis degeneres, quorum praeclara multa laudantur et litterarum memoria celebrantur, immo illorum gloriae uehementer aduersi. Romam quippe partam ueterum auctamque laboribus foediorem stantem fecerant quam ruentem, quando quidem in ruina eius lapides
Abbreviated transcription (Latin):
Suꝑiore itaq libro cũ de ciuitate dei
dicere instituissẽ. unde hoc uniuersũ opus
illo ad iuuante in manus sũptũ. ẽ: occur¬
rit mͥ resistendũ. eẽ. primitus eis qui haec
bella quib mundus ipse conterit᷑. maxi¬
meq romanȩ urb recentẽ a b arbaris
uastationẽ xp̃ianȩ religioni tribuunt
qua ꝓhibent᷑ nefandis sacrificiis seruire
dȩmonib cũ potiꝰ hoc deberent tribuere
morẽq belloꝵ eis qͦ fugerent religiosa &
amplissima loca barbari libera p̃buer̃. atq
in multis famulatũ debitũ xẽo ñ solũ uerũ
sed etiã timore confictũ sic honorauer̃. ut
qđ in eis belli iure fierilicuis set illicitũ
sibi. ẽẽ. iudicarent. Inde incidit quȩstio.
cur hȩc diuina benefitia & ad impios in¬
gratosq ꝑuenerint : & cur illa itidem
dura quae hostilit̃ facta st̃ pios cũ impus
parit̃ afflixerint. Quã quȩstionẽ ꝑmulta
diffusam. in om̃ib enĩ quotidianis uel dei
munerib uel hominũ cladib quoꝵ utraq

Expanded text:
iore itaque libro, cum de ciuitate Dei dicere instituissem, unde hoc uniuersum opus illo adiuuante in manus sumtum est, occurrit mihi resistendum esse primitus eis, qui haec bella, quibus mundus iste conteritur, maximeque Romanae urbis recentem a barbaris uastationem Christianae religioni tribuunt, qua prohibentur nefandis sacrdaemonibus: cum potius hoc deberent tribuere moremque bellorum, eis, quo confugerent, religiosa et amplissima loca Barbari libera praebuerunt; atque in multis famulatum deditum Christo non solum verum, sed etiam timore confictum sic honoraverunt, ut quod in eos belli jure fieri licuisset, illicitum sibi esse judicarent. Inde incidit quaestio, cur haec divina beneficia etiam ad impios ingratosque pervenerint; et cur illa itidem dura, quae hostiliter facta sunt, pios cum inpiis pariter adflixerint? Quam quaestionem per multa diffusam in omnibus enim cottidianis uel Dei muneribus uel hominum cladibus, quorum utraque
Abbreviated transcription (Latin):
hab̾e meruit idõiam turbabat tantis
tumultib: ciuitatẽ : quanto a trocius po¬
tuit irritari cũ in loco illius cedis. hoc. ẽ.
in loco sui oꝑis ad uersariȩ suae constitu¬
tamedem uideret : Haec uana ridentib
nobis illi docti sapientesq: stomachant᷑ :
& tam̃ numinũ bonors malorsq cultores
de hac qua estione concordiae discordiaeq:
ñ ex eunt. siue p̃t̃miserint harũ dearum
cultũ eisq febrẽ bellonãq p̃tulerint qͥb
antiqua fana fecer̃. siue & istas coluerint.
cũ sic̃ eos discedente concordia discordia
seuierusq ad ciuilia bella ꝑduxerit.

Expanded text:
habere meruit, ideo iam turbabat tantis habere meruit, ideo iam turbabat tantis tumultibus ciuitatem, quanto atrocius potuit inritari, cum in loco illius caedis, hoc est in loco sui operis, aduersariae suae constitutam aedem uideret! Haec uana ridentibus nobis illi docti sapientesque stomachantur, et tamen numinum bonorum malorumque cultores de hac quaestione Concordiae Discordiaeque non exeunt, siue praetermiserint harum dearum cultum eisque Febrem Bellonamque praetulerint, quibus antiqua fana fecerunt, siue et istas coluerint, cum sic eos discedente Concordia Discordia saeuiens usque ad ciuilia bella perduxerit.
Abbreviated transcription (Latin):
corrueret : nisi forte sceleris huius rea
concordia qe deseruerat animos ciuium¬
meruit in illa ede tanquã in carcere in¬
cludi: Cur enĩ si reb gestis congruere uo¬
luer̃. ñ ibi potius edem discordiȩ fabrica¬
uer̃ : An ulla ratio reddit᷑ cur concordia
dea sit & discordia non sit. ut scđm labe¬
onis distinctionẽ bona sit ista. illa uero
mala: Nec ipse aliud secutꝰ uidet᷑
quã qđ auertit romȩ etiã febri sic̃ saluti
templũ constitutũ. Eomͦ igitur ñ tantũ
concordiȩ. uerũ etiã discordiȩ constitui
debuit. Periculose itaq romani tã mala
dea irata uiuere oluer̃: nec troianũ ex¬
cidiũ recoluer̃ originẽ ab eius offensione
sumpsisse. Ipsa quippe quia int̃ dõs ñ
fuerat inuitata : triũ dearũ litem aurei
mali suppositione cõm̃tata.ẽ. Unde ri¬
xa numinũ: & uenus uictrix. & rapta
helena. & troia deleta. Qua ꝓpt̃ si for¬
te indignata qđ int̾ dõs in urbe nullũ tẽplĩ

Expanded text:
conrueret? Nisi forte sceleris huius rea conrueret? Nisi forte sceleris huius rea Concordia, quia deseruerat animos ciuiummeruit in illa aede tamquam in carcere includi. Quur enim, si rebus gestis congruere uoluerunt, non ibi potius aedem Discordiae fabricarunt? An ulla ratio redditur, quur Concordia dea sit, et Discordia dea non sit, ut secundum Labeonis distinctionem bona sit ista, illa uero mala? Nec ipse aliud secutus uidetur quam quod aduertit Romae etiam Febri, sicut Saluti, templum constitutum. Eo modo igitur non solum Concordiae, uerum etiam Discordiae constitui debuit. Periculose itaque Romani tam mala dea irata uiuere uoluerunt nec Troianum excidium recoluerunt originem ab eius offensione sumsisse. Ipsa quippe quia inter deos non fuerat inuitata, trium dearum litem aurei mali subpositione commenta est; unde rixa numinum et Venus uictrix, et rapta Helena et Troia deleta. Quapropter, si forte indignata, quod inter deos in Urbe nullum templum
Abbreviated transcription (Latin):
eũ intͣ urbẽ arma cõmouerat. eoq cũ socus
opp̃sso & ex tincto in gentẽ ciuiũ stragem
fecerat. cũ questionẽ haberet:iã iudiciaria
inquisitione cȩteros ꝑsequens. tria milia
hominũ occidisse ꝓhibetur. Ex qͦ intelli¬
gi potest quantã multitudinẽ mortiũ ha¬
bere potuerit turbidus conflictꝰ armors:
quando tantã habuit udiciorũ uelut ex¬
aminata cognitio. ꝑcussor gracci ipsius
caput quantũ graue erat. tanto auri pon
dere consuli uendidit. Haec enĩ pactio ce¬
dem p̃cesserat: in qua etiã occisus ÷ cũ libis
senatꝰ consulto eo ipso loco ubi funereus
tumultꝰ ille cõmissus ÷ ubi tot ciues ordi¬
nis: cuiusq cecider̃ ȩdes concordiȩ facta
.ẽ: ut graccorũ penȩ testis concionantium
oculos feriret. memoriãq conpungeret.
Sed hoc quid aluo fuit quã irrisio dõꝵ. illi
deae templũ construere. quae si eã. inci¬
uitate.ñ tantis dissensionib dilacerata

Expanded text:
eum intra Urbem arma commoverat, eoque cum sociis eum intra Urbem arma commoverat, eoque cum sociis oppresso et exstincto ingentem civium stragem fecerat, cum quaestionem haberet jam judiciaria inquisitione caeteros persequens, tria millia hominum occidisse perhibetur. Ex quo intelligi potest, quantam multitudinem mortium habere potuerit turbidus conflictus armorum, quando tantam habuit judiciorum velut examinata cognitio. Percussor Gracchi ipsius caput quantum dere consuli uendidit; haec enim pactio caedem praecesserat. In qua etiam occisus est cum liberis senatus consulto eo ipso loco, ubi funereus tumultus ille commissus est, ubi tot ciues ordinis cuiusque ceciderunt, aedes Concordiae facta est, ut Gracchorum poenae testis contionantium oculos feriret memoriamque conpungeret. Sed hoc quid aliud fuit quam inrisio deorum, illi deae templum construere, quae si esset in ciuitate, non tantis dissensionibus dilacerata
Abbreviated transcription (Latin):
ñ solũ aliorũ uerũ etiã dñors auersabant᷑
accessũ. ñ sine exitio uel ꝑiculo audentis si
quis de ꝓximo urgeret. Quanti mali signũ
fuit. si hoc signũ fuit : quod tantũ malũ fuit
si etiã signũ non fuit: Hoc si nr̃is tẽporib
accidis set : rabidiores istos quã sua illi ani¬
fuit seditiones graccorũ a grariis legib ex¬
citatȩ. Uolebant enĩ agros popłos diuidere
quos nobilitas perperã possidebat: sed iã
uetustam iniquitatẽ auđe conuellere pe¬
riculosissimũ. immouero ut res ipsa docu¬
it ꝑnitiosissimũ fuit. Quȩ funera facta
sunt cũ prior graccus occisus ÷ quae etiã
cũ mallius fr̃ eiꝰ ñ longo tempore in t̃posi¬
to : Neq enĩ legib & ordine potestatũ: sed
turb̃ armoꝵq conflictib nobiles ignobiles¬
q nec abantur. Post gracci alteruis int̃fec¬
tionẽ lucuis opimius consul. qui ad uersꝰ

Expanded text:
non solum aliorum, uerum etiam dominorum auersabantur non solum aliorum, uerum etiam dominorum auersabantur accessum, non sine exitio uel periculo audentis, si quis de proximo urgeret. Quanti mali signum fuit, si hoc signum fuit, quod tantum malum fuit, si etiam signum non fuit! Hoc si nostris temporibus accidisset, rabidiores istos quam sua illi anifuit seditiones Gracchorum agrariis legibus excitatae. Volebant enim agros populo diuidere, quos nobilitas perperam possidebat. Sed iam uetustam iniquitatem audere conuellere periculosissimum, immo uero, ut res ipsa docuit, perniciosissimum fuit. Quae funera facta sunt, cum prior Gracchus occisus est! quae etiam, cum alius frater eius non longo interposito tempore! Neque enim legibus et orditurbis armorumque conflictibus nobiles ignobilesque necabantur. Post Gracchi alterius interfectionem, Lucius Opimius consul, qui adversus
Abbreviated transcription (Latin):
ni hȩc uana contẽpnunt. Si autẽ consulu¬
er̃ : respondeatur quid ista ꝓfuer̃. qͥndo
ꝑhumanas dũ taxat leges nemine ꝓhiben¬
tũ possumꝰ cõmemoremꝰ. quȩ quanto in teri¬
ora tanto miseriora extiter̃ : discordiȩ ciui¬
les uel potius inciuiles. nec iã seditiones.
sed etiã ipsa bella urbana: ubi tantꝰ san¬
gus effusus ÷ ubi partiũ studia ñ contio¬
nũ dissensionib uariisq uocib in alteru¬
trũ. sed plane iam ferro armisq seuiebant.
bella socialia. bella seruilia. bella ciuilia.
quantũ romanũ cruorẽ fuder̃. quantam
italię uastationẽ desertionẽq fecer̃. Nãq
antequã ͤ ad uersus romã sociale latium
cõmoueret : cuncta animalia humanis
usib subdita. canes: equi. asiniboues. &
quȩq: alia peccora sub hominũ dñio fuer̃
subito efferata & domesticȩ lenitatis obli¬
ta relictis tectis lib̾a uagabant᷑. & omnẽ

Expanded text:
ni haec uana contemnunt. Si autem consuluni haec uana contemnunt. Si autem consuluerunt, respondeatur, quid ista profuerunt, quando per humanas dumtaxat leges nemine prohibentum possumus, commemoremus, quae quanto interiora, tanto miseriora exstiterunt: discordiae ciuiles uel potius inciuiles, nec iam seditiones, sed etiam ipsa bella urbana, ubi tantus sanguis effusus est, ubi partium studia non contionum dissensionibus uariisque uocibus in alterutrum, sed plane iam ferro armisque saeuiebant; bella socialia, bella seruilia, bella ciuilia quantum Romanum cruorem fuderunt, quantam Italiae uastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se aduersus Romam sociale Latium commoueret, cuncta animalia humanis usibus subdita, canes equi, asini boues, et quaeque alia pecora sub hominum dominio fuerunt, subito efferata et domesticae lenitatis oblita relictis tectis libera uagabantur et omnem
Abbreviated transcription (Latin):
uissit : & factũ .ẽ. Quã illa miserabilis
rerũ facies erat. subito quẽq ubicũq fuis¬
set inuentus. in agro. inuia. in oppido. in
domo. inuico. in foro. in templo. in lecto. in
conuiuio. in opinate atq impie fuisse tru¬
cidatũ : quis gemitꝰ morientiũ. & quae la¬
crimȩ ex pectantiũ : Portas se enĩ ferienti¬
ũ fuer̃. Quã dura neces sitas hospitũ non
solũ uidendi nefarias illas cȩdes domi suae.
uerũ etiã ꝑ petrandi illa blanda comi¬
tate humanitatis repente mutatis uultib
ad hos tile negotiũ in pace ꝑ agendũ. mu¬
incorpore. & ꝑcussor in animo feriret᷑.
Nam & isti om̃s auguria contẽpserant. Nũ¬
& dõs & domesticos & publicos cũ de sedib
suis ad illã in remeabilẽ peregrinationẽ
ꝓfecti sunt quos consulerent ñ habebaN:
Hoc si ita . ẽ: ñ habent curisti in hac causa
de nr̃is temporib: conquerant᷑. Olim roma¬

Expanded text:
iussit; et factum est. Quam illa miserabilis iussit; et factum est. Quam illa miserabilis rerum facies erat, subito quemque, ubicumque fuisset inuentus, in agro in uia in oppido, in domo in uico in foro, in templo in lecto in conuiuio inopinate adque inpie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium, quae lacrimae spectantium, fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum uidendi nefarias illas caedes domi suae, uerum etiam perpetrandi, ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis uultibus ad hostile negotium in pace peragendum, muin corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contemserant? Num deos et domesticos et publicos, cum de sedibus suis ad illam inremeabilem peregrinationem profecti sunt, quos consulerent, non habebant? Hoc si ita est, non habent quur isti in hac causa de nostris temporibus conquerantur; olim Roma
Abbreviated transcription (Latin):
adhucuł ipsoꝵ opi̾one głosam sed conten¬
tiosã & exitiosam & plane iã eneruẽ
ac languidã lib̾tatẽ om̃i modo extor¬
sisse romanis & ad regale arbitrium
cuncta recas se. & quasi morbida ue¬
tustate collapsã ueluti instauras se
ac renouasse rem publicã᷑ toto gͦ isto
tempore oͥmitto ex aliis atq: aliis cau¬
sis etiã atq etiã bellicas clades. & nu¬
mantinũ fȩdus horrenda ignominia
maculosum: uoluerant enĩ pulli de ca¬
uea & mancino consuli ut auint augu
riũ malũ fecerant. quasi ꝑ tot annos¬
quib: illa exigua ciuitas romanũ circũ¬
sessa exercitũ afflixerat. ipsiq romanae
rei publicȩ t̃rori. eẽ. iã ceꝑat. alii contͣ eam
malo augurio ꝓcesser̃. Sed haec inquã ob¬
mitto quã uis illud nequaquã tacuerim.
qđ mitriades rex asiae ubiq: inasia pere¬
grinantes ciues romanos atq: innumerabili
copia suis negotiis intentos uno die occidi

Expanded text:
adhuc uel ipsorum opinione gloriosam, sed contenadhuc uel ipsorum opinione gloriosam, sed contentiosam et exitiosam et plane iam eneruem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta reuocasse et quasi morbida uetustate conlapsam ueluti instaurasse ac renouasse rem publicam; toto ergo isto tempore omitto ex aliis adque aliis causis etiam adque etiam bellicas clades et Numantinum foedus horrenda ignominia maculosum; uolauerant enim pulli de cauea et Mancino consuli, ut airium malum fecerant; quasi per tot annosquibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat, ipsique Romanae reipublicae terrori esse jam coeperat, alii contra eam malo augurio processermitto, quamuis illud nequaquam tacuerim, quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes ciues Romanos adque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi
Abbreviated transcription (Latin):
alioꝵs temporũ dictũ. quib temporib pe¬
iores utiq in grauissimis discordiis mo
nia : ne quis heredem feminã faceret. nec
unicã filiã. Qua lege quid iniquius dici
aut cogitari possit ignoro. Uerũ tamen
toto illo int̃uallo duoꝵ belloꝵ punicoꝵ
tolerabilior infelicitas fuit. Bellis tan¬
tũ mͦ foris conterebat᷑ exercitꝰ: sed uic¬
toriis consolabat᷑. Domi autẽ nullȩ si¬
cut alias discordiȩ seuiebant. Sed ulti¬
mo bello punico uno impetu alteriꝰ scipi¬
onis. qui ob hoc etiã ipse affricani cog¬
nomen in uenit emula imꝑu romani
astirpe deleta . ẽ: ac deinde tantis maloꝵ
aggerib oppressa romana res publica.
cũ ꝓsperitate ac securitate rerum unde
nimiũ corruptis morib mala illa con¬
gesta sunt plus nocuisse monstret᷑. tam
cito ruersa quã prius nocuerat tã diu
aduersa chartago. Hoc toto temporȩ
usq ad cesarẽ augustum qui uidet᷑ ñ

Expanded text:
aliorum temporum dictum, quibus temporibus pealiorum temporum dictum, quibus temporibus peiores utique in grauissimis discordiis mornia, ne quis heredem feminam faceret, nec unicam filiam. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit, ignoro. Verum tamen toto illo interuallo duorum bellorum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus, sed uictoriis consolabatur; domi autem nullae, sicut alias, discordiae saeuiebant. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis, qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen inuenit, aemula imperii Romani ab stirpe deleta est, ac deinde tantis malorum aggeribus obpressa Romana res publica, ut prosperitate ac securitate rerum, unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt, plus nocuisse monstretur tam cito euersa, quam prius nocuerat tam diu aduersa Carthago. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum, qui uidetur non
Abbreviated transcription (Latin):
nensi egit reliqua cõpleuitq uitã post
in signem suũ triumphũ nullo ullius urb̃
captus desidio: ita ut uississe ꝑhibeatur
nec saltẽ mortuo ingrata patria funus
fieret. Deinde tunc primũ ꝑ gneũ mal¬
liũ ꝓconsulẽ degallo grecis trium phan¬
tẽ asiatica luxuria romã om̃i hoste pe¬
ior irrepsit. Tunc enĩ primũ lecti ȩrati &
p̃ciosa stragula uisa ꝑhibent᷑. Tunc in¬
ductȩ in conuiuia psaltriȩ & alia neqͥtia
licentiosa. Sed nunc de his malis quae
intolerabilit̾ homines patiunt᷑: non de
his quȩ libent̃ faciunt dicere institui.
Unde illud magis quod de scipione cõ¬
memoraui. qđ ceders in imicis ex tra patriã
quã libauit mortuus. ẽ. ad p̃sentẽ ꝑtinet
disputationẽ: qđ ei romana numina a qͦoꝵ
quia Salustius eo tempore ibi dix̃ mores op¬
timos fuisse ꝓpt̃ ea hoc de asiana luxu¬
ria cõmemorandũ putaui. ut intelliga¬
tur etiã illud a salustio in cõparatione

Expanded text:
nensi egit reliquam conpleuitque uitam, post nensi egit reliquam conpleuitque uitam, post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio, ita ut iussisse perhibeatur, ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret. Deinde tunc primum per Gn. Manlium proconsulem de Gallograecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior inrepsit. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula uisa perhibentur; tunc inductae in conuiuia psaltriae et alia licentiosa nequitia. Sed nunc de his malis, quae intolerabiliter homines patiuntur, lion de his, quae libenter faciunt, dicere institui. Unde illud magis, quod de Scipione commemoraui, quod cedens inimicis extra patriam, quam liberauit, mortuus est, ad praesentem pertinet disputationem, quod ei Romana numina, a quorquia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse, propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putaui, ut intellegatur etiam illud a Sallustio in conparationem
Abbreviated transcription (Latin):
cruciatib affliti in terire homines ciuita¬
tesq possunt : nullo fructu felicitatis
huius coluntꝰ. Desinant igit succensere :
qui sacris dõr suoꝵs ꝑditis se in felices
.ẽẽ. factos putant. Possent enĩ illis non
mͦ de miseria murmurare : sed sic̃ tunc
regulus & saguntini ex crutiati. horribi¬
cđm & postremũ bellũ chargm ense qͣn¬
dos alustius optimis morib & maxima
concordia dix̃ egisse romanos. Multa
enĩ p̃tereo suscepti oꝑis modũ cogitatᷤ.
seodem gͦ ipso tẽpore morũ optimorũ
maximeq concordiȩ. scipio ille romae
italięq lib̾ator. eiusdẽq belli punicise¬
cdi tam horrenidi. tam exitiosi. tã peri¬
culosi. p̃clarꝰ mirabilisq confector. uic¬
tor annibalis domitorq chartaginis.
cuius ab adolescentia uita describitur
nutrita. in imicoꝵ accusationib cessit
carerq patria quã sua uirtute sal¬
uã & liberã reddidit. in oppido lint᷑¬

Expanded text:
cruciatibus afflicti, interire homines civitacruciatibus afflicti, interire homines civitatesque possunt, nullo fructu felicitatis hujus coluntur. Desinant igitur succensere, qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. Possent enim illis non  sicut modo, de miseria murmurare, sed sicut tunc Regulus et Saguntini, excruciati horribicundum et postremum bellum Carthaginiense, quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos multa enim praetereo suscepti operis modum cogitans, eodem ipso ergo tempore morum optimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi, tam exitiosi, tam periculosi praeclarus mirabilisque confector, uictor Hannibalis domitor que Carthaginis, cuius ab adulescentia uita describitur nutrita, inimicorum accusationibus cessit carensque patria, quam sua uirtute saluam et liberam reddidit, in oppido Linter
Abbreviated transcription (Latin):
ea spe pateret᷑ qua in xp̃m credidat. non
mercede breuissimi tẽporis s ȩt̾nitatis donaret¬
in t̾minȩ: Pro istis autẽ diis qui ꝓpt̃ ȩa coli
ꝑhibent᷑. ꝓpt̃ ea colendi requirunt᷑. ut
harũ labentiũ atq transeuntiũ rerũ feli¬
citas tuta sit. quid nob̾ defensores & excu¬
satores eoꝵs quid saguntinis pereuntib
res pondebunt. nisi qđ de illo regulo ex¬
tincto: Hoc qͥppe int̃. ẽ. qđ ille unꝰ homo.
haec tota ciuitas. utriusq tam̃ in teritus
causa. conseruatio fidei fuit. Propt̃ hanc
enĩ ad hostes redire ille uoluit:o
& noluit ista transire. Conseruata gͦ ꝓ
uocat dõrs iram fides: annon possunt &
diis ꝓpitiis ꝑire ñ solũ quiq homines.
uerũ etiã in tegrȩ ciuitates : utrũ uolunt
eligant. Si enĩ fidei seruatȩ irascunt᷑ illi
dii: quęrant ꝑfidos a quib colant᷑. Si
autẽ etiã illis ꝓpitiis multis grauibq

Expanded text:
ea spe pateretur, qua in Christum crediderat, non ea spe pateretur, qua in Christum crediderat, non mercede breuissimi temporis, sed aeternitatis interminae. Pro istis autem dis, qui propterea coli perhibentur, propterea colendi requiruntur, ut harum labentium adque transeuntium rerum felicitas tuta sit, quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt, nisi quod de illo Regulo extincto? Hoc quippe interest, quod ille unus homo, haec tota ciuitas; utriusque tamen interitus causa conseruatio fidei fuit. Propter hanc enim ad hostes et redire ille uoluit, et noluit ista transire. Conseruata ergo prouocat deorum irdiis propitiis perire non solum quique homines, verum etiam integrae civitates? Utrum volunt, eligant. Si enim fidei servatae irascuntur illi dii, quaerant perfidos a quibus colantur: si autem etiam illis propitiis multis gravibusque
Abbreviated transcription (Latin):
xerat: a ꝑfidis obsessa. opp̃ssa consũpta ẽ.
Si ipsi dii tempestate atq fulminib post¬
ea annibalẽ romanis ꝓximũ menib ter¬
ruer̃ longeq miser̃ : tunc primũ tale aliqͥo
facerent. Aud eo qͥppe dicere honestius illos
ꝓamicis romanoꝵ idõ periclitantib ne
romanis frangent fidẽ & nullã opem tũc
habentib quã ꝓ ipsis romanis quiꝓse pug¬
nabant. atq ad uersus annibalẽ opulenti
erant. potuisse tempestate seuire . Si gͦ tu¬
tores. eẽnt. romanȩ felicitatis & głae : tã
graue ab ea crim̃ saguntinȩ calamitatis
auerterent. Nunc uero quã stulte credit᷑
diis illis defensorib romã uictore anni¬
bale ñ perisse. qui saguntinȩ urbi ñ potu
tinors xp̃ianus popłs. eẽt. & huiꝰ modi ali¬
quid ꝓ fide euangelica pateret᷑. quã quã
se ipsũ nec ferro nec ignib corrupisset :
s tam̃ si ꝓ fide euangelica excidiũ pateret᷑:

Expanded text:
xerat, a perfido obsessa, oppressa, consumpta est. xerat, a perfido obsessa, oppressa, consumpta est. Si ipsi dii tempestate atque fulminibusea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc primum tale aliquid facerent. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus, ne Romanis frangerent fidem, et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis, qui pro se pugnabant adque aduersus Hannibalem opulenti erant, potuisse tempestate saeuire. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae, tam graue ab ea crimen Saguntinae calamitatis auerterent; nunc uero quam stulte creditur, dis illis defensoribus Romam uictore Hannibale non perisse, qui Saguntinae urbi non potutinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide euangelica pateretur, quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset, sed tamen si pro fide euangelica excidium pateretur:
Abbreviated transcription (Latin):
octauo uel nono apenis mense deleta. ẽ. Cuiꝰ
in teritũ legere. quanto magis scribe hor¬
roris . ẽ. Breuit̃ tam̃ eũ cõmemorabo. Ad
rem quippe quȩ agitꝰ multũ ꝑtinet. Primo
fame contabuit. Nam etiã suoꝵcadauerib
a non nullis pasta ꝑhibet᷑. Demde om̃iũ
fessa rerũ ne saltẽ captiua in manꝰ annibalis
ꝑueniret. in gentẽ rogũ publicȩ instruxit :
in quẽ ardentẽ ferro etiã trucidatos om̃s se
suosq miserunt Hic aliquid agerent diihel¬
luones atq nebulones sacrificioꝵ ad ipib
inhiantes: & fallaciũ diuinationũ caligine
decipientes. Hic aliquid agerent: ciuitati
popłi romani amicissimȩ subuenarent : fi¬
dei conseruatione pereuntẽ perire ñ sine¬
rent. Ipsi utiq medii p̃fuer̃ : cũ romanȩ rei
publicȩ int̃ iecto feđe copulata .ẽ. Cus todi¬
et itaq fidelit̃ qđ ipsis p̃sidib placito uin
xerat. fide uinxerat. con uiratione constrin¬

Expanded text:
octauo uel nono a Poenis mense deleta est. Cuius octauo uel nono a Poenis mense deleta est. Cuius interitum legere, quanto magis scribere, horroris est. Breuiter tamen eum commemorabo; ad rem quippe quae agitur multum pertinet. Primo fame contabuit; nam etiam suorum cadaueribus a nonnullis pasta perhibetur. Deinde omnium fessa rerum, ne saltem captiua in manus Hannibalis perueniret, ingentem rogum publice struxit, in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. Hic aliquid agerent di helluones adque nebulones, sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium diuinationum caligine decipientes; hic aliquid agerent, ciuitati populi Romani amicissimae subuenirent, fidei conseruatione pereuntem perire non sinerent. Ipsi utique medii praefuerunt, cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. Custodiens itaque fidelixerat, fide vinxerat, juratione constrin
Abbreviated transcription (Latin):
Qiis ferret istos. si nr̃is temporib ad hanc
in opiã cogerentur. cũ eos mͦ uix feramus.
quando ꝓsuꝑflua uoluptate plura donan¬
tur histrionib quã tunc legionib ꝓ extre¬
ma salute collata sunt : Sed in his om̃ibus¬
belli punici scđi malis nichil miserabilius.
ac miserabili querela dignius: quã exitiũ
sagutinoꝵ fuit. Haec qͥppe his paniȩ ciui¬
tas amicissima popłi romani dũ eidem
popło fidem seruat euersa. ẽ. Hinc enĩ an¬
nibal fracto fȩde romanoꝵ causas quȩsiuit
quib eos irritaret ad bellũ. Saguntũ ergo¬
ferocit̃ obsidebat. Quod ubi rõmȩ auditũ
.ẽ. missi legati ad annibalẽ ut ab eiꝰ obsidi¬
one discederet: contẽpti chartaginẽ ꝑguis.
quȩrimoniãq deponunt foedis rupti. in¬
fectoq negotio romã redeunt. Dũ hȩ morȩ
aguntur: misera illa ciuitas opulentissi¬
ma suȩ rei publicȩ romanȩq carissima

Expanded text:
Quis ferret istos, si nostris temporibus ad hanc Quis ferret istos, si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur. cum eos modo uix feramus, quando pro superflua uoluptate plura donantur histrionibus, quam tunc legionibus pro extrema salute conlata sunt? CAPUT XX. belli Punici secundi malis nihil miserabilius ac miserabili querella dignius quam exitium Saguntinorum fuit. Haec quippe Hispaniae ciuitas amicissima populi Romani, dum eidem populo fidem seruat, euersa est. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum causas quaesiuit, quibus eos inritaret ad bellum. Saguntum ferociter ergo obsidebat. Quod ubi Romae auditum est, missi legati ad Hannibalem, ut ab eius obsidione discederet. Contemti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. Dum hae morae aguntur, misera illa ciuitas opulentissima, suae rei publicae Romanaeque carissima,
Abbreviated transcription (Latin):
infirmioris quȩ sine anulis iacebat coni¬
cienda potius quã nuntianda putaret᷑.
Deniq tanta militũ in opia secuta. ẽi ut
romani reos facinoꝵ ꝓposita imputͥate
colligerent. seruitia lib̾tate donarent. at¬
q illis pudendus ñ tam suppleret᷑ qũã in¬
stitueretur exercitꝰ. Serius itaq immone fa¬
ciamꝰ in uiriã iam libtis ꝓromana re publi¬
ca pugnaturis arma defuer̃. Detracta st̃
templis: tanquã romanidiis suis dicerent.
Ponite quȩ tam diu in anit̾ habiustis. si forte
aliquid utile inde facere possunt nr̃a man¬
cipia. unde nr̃a numina nichil facere po
tiustis: Tunc etiã stipendiis sufficiendis cũ
defecisset erariũ in usus publicos opes ue¬
nere priuatȩ: ad eo uno quoq id qđ habuit
conferente. ut p̃t̃ singulos anulos aureos¬
singulasq bullas miserabilia dignitatis in¬
signia. nichil sibi auri senatꝰ ipse. quanto
magis ceteri ordines tribq relinquerent :

Expanded text:
infimioris, quae sine anulis iacebat, coniinfimioris, quae sine anulis iacebat, conicienda potius quam nuntianda putaretur. Denique tanta militum inopia secuta est, ut Romani reos facinorum proposita inpunitate colligerent, seruitia libertate donarent adque illis pudendus non tam subpleretur quam institueretur exercitus. Seruis itaque, immo, ne faciamus iniuriam, iam libertis, pro Romana re publica pugnaturis arma defuerunt. Detracta sunt templis, tamquam Romani dis suis dicerent: Ponite quae tam diu inaniter habuistis, ne forte aliquid utile inde facere possint nostra mancipia, unde uos nostra numina facere non potuistis. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium, in usus publicos opes uenere priuatae, adeo unoquoque id quod habuit conferente, ut praeter singulos anulos singulasque bullas, miserabilia dignitatis insignia, nihil sibi auri senatus ipse, quanto magis ceteri ordines tribusque relinquerent.
Abbreviated transcription (Latin):
tuerunt. similior fuerit ille qͥuicit. Anni¬
bale quippe abhispania surgente & pr¬
reneis montib suꝑatis. gallia transcur¬
sa alpibq disruptis. tam longͥo circuitu
auctis uirib: cuncta uastando aut sobigen¬
do torrentis modo italiȩ faucib irruen¬
te : quã cruenta p̃lia gesta sunt. quotiẽs
romani suꝑati. quã multa ad hostẽ op¬
pida defecer̃. quã multa capta & opp̃s¬
sa: quã dirȩ pugnȩ & totiẽs annibalero¬
mana clade głoso. De cãnensi autẽ mira¬
bilit̃ horrendo malo quid dicã: ubi an¬
nibal cũ.&e. crudelissimꝰ tam̃ tanta ini¬
micor atrocissimoꝵ cede satiatꝰ. parci
iussisse ꝑhibetur. Unde tres modios anu¬
loꝵ aureoꝵ chartaginẽ misit : quo in tel¬
ligerent tantã in illo p̃lio dignitatẽ ceci¬
disse romanã. ut facilus eã caꝑet men¬
sura quã numerus : atq hinc strages tur¬
bȩ cȩterȩ tanto utiq numerosioris qͣnto

Expanded text:
tuerunt, similior uicto fuerit ille qui uicit. Hannituerunt, similior uicto fuerit ille qui uicit. Hannibale quippe ab Hispania surgente et Pyrenaeis montibus superatis, Gallia transcursa Alpibusque disruptis, tam longo circuitu auctis uiribus cuncta uastando aut subigendo torrentis modo Italiae faucibus inruente quam cruenta proelia gesta sunt, quotiens Romani superati! quam multa ad hostem oppida defecerunt, quam multa capta et obpressa! quam dirae pugnae et totiens Hannibali Romana clade gloriosae! De Canr.ensi autem mirabiliter horrendo malo quid dicam, ubi Hannibal, cum esset crudelissimus, tamen tanta inimicorum atrocissimorum clade satiatus parci iussisse perhibetur? Unde tres modios anulorum aureorum Carthaginem misit, quo intellegerent tantam in illo proelio dignitatem cecidisse Romanam, ut facilius eam caperet mensura quam numerus, adque hinc strages turbae ceterae tanto utique numerosioris, quanto
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa nichil ea ꝓrsus potuisse pate fecit.
Haec istis nequaquã obicerent᷑ a nob̵. si illa
sacra dicerent ñ tuendis his tẽporalib bo¬
nis instituta sed significandis aeternis. It
idõ cũ ea qđ corporalia uisibiliaq eẽnt pe¬
rire contingeret: nichil his reb minui ꝓp¬
ter quas fuerant instituta & posse ad eos¬
dem usus denuo reparari. Nunc uͦ cecitate
mirabili eis sacris qua perire possent fi¬
eri potuisse existimant. ut salus t̾rena &
temporalis felicitas ciuitatis perire non
posset. Proinde cũ illis etiã manentibus
sacris uel salutis contritio uel in felicitas
irruisse monstratur : mutare sententiã
quã defendere nequeunt erubescunt. Se¬
cundo autẽ bello punico nimis longũ :
cõmemorare clades duoꝵs popłoꝵ tam
longe secũ lateq pugnantiũ. ita ut his
quoq fatentib qui ñ tã narrare bella ro¬
mana qua romanũ imꝑiũ laudare insti¬

Expanded text:
ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. ipsa nihil ea prorsus potuisse patefecit. Haec istis nequaquam objicerentur a nobis, si illa sacra dicerent, non tuendis his bonis temporalibus instituta, sed significandis aeternis; et ideo, cum ea quod corporalia visibiliaque essent, perire contingeret, nihil his rebus minui, propter quas fuerant instituta, et posse ad eosdem usus denuo reparari. Nunc vero caecitate mirabili, eis sacris quae perire possint, fieri potuisse existimant, ut salus terrena et temporalis felicitas civitatis perire non posset. Proinde cum illis etiam manentibus sacris, vel salutis contritio, vel infelicitas irruisse monstratur, mutare sententiam, quam defendere nequeunt, erubescunt. cundo autem Punico bello nimis longum est commemorare clades duorum populorum tam longe secum lateque pugnantium. ita ut his quoque fatentibus, qui non tam narrare bella Romana quam Romanorum imperium laudare insti
Abbreviated transcription (Latin):
Istam deinde pestem ignis ꝑnitiosior
sub secutus. ẽ : qui correptis circa forũ
quibq celsiorib etiã templo uestȩ suo
familiarissimonon peꝑcit. ubi ei ueluti
uitã ꝑpetuã diligentis sima substituti¬
one lignors non tam honoratȩ quã dã¬
natȩ uirgines donare consueuerant:
Tũ uero illic ignis ñ tantũ uidebat᷑:
sed etiã seuiebat. Cuius impetu ex t̃ritȩ
uirgines sacra illa fatalia quae iã tres
in quib fuerant p̃sserant ciuitates. cum
ab illo incendio libare non possent: me¬
tellus pontifex suae quodã mͦ salutis
oblitus irruetS. ea semi ustulatꝰ arripuit
Neq enĩ uł ipsũ ignis agnouit. At uero
erat ibi numen: qđ ñ etiã nisi fuis set¬
homo fugisset. Nomo gͥ potius sacris uestȩ
quã illa homini ꝓd. ẽẽ. potuer̃. Si autẽ a
se ipsis ignẽ non repellebant: ciuitatẽ cuiꝰ
salutẽ tueri putabant᷑ quid contͣ illas aqͥs
flãmasq poterant adiuuare : sic iã res

Expanded text:
Istam deinde pestem ignis perniciosior Istam deinde pestem ignis perniciosior subsecutus est. qui correptis circa forum quibusque celsioribus etiam templo Vestae suo familiarissimo non pepercit, ubi ei ueluti uitam perpetuam diligentissima substitutione lignorum non tam honoratae quam damnatae uirgines donare consuerant. Tunc uero illic ignis non tantum uiuebat, sed etiam saeuiebat. Cuius impetu exterritae uirgines sacra illa fatalia, quae iam tres, in quibus fuerant, presserant ciuitates, cum ab illo incendio liberare non possent, Metellus pontifex suae quodam modo salutis oblitus inruens ea semiustus abripuit. Neque enim uel ipsum ignis agnouit, aut uero erat ibi numen, quod non etiam, si fuisset, fugisset. Homo igitur potius sacris Vestae quam illa homini prodesse se ipsis ignem non repellebant, civitatem, cujus salutem tueri putabantur, quid contra illas aquas flammasque poterant adjuvare? sicut etiam res
Abbreviated transcription (Latin):
atq inde uictorias magnos agerent lu¬
dos demonũ. & opimas ȩpulas inferoꝵS.
Nichil sane miserabilius primo punico
bello accidit. quã qđ ita romani uicti st̃
ut etiã regulus ille caꝑet᷑. cuius in primo
&. in altero libro mentionẽ fecimꝰ: ui& pla¬
ne magnus & uictor antea domitorq pę¬
noꝵ: qui etiã ipsũ primũ bellũ punicã
cõfecisset. nisi auiditate nimia laudis
& gła duriores conditiones quã ferre
possent fessis cartaginie̾sib imꝑasset.
Illius uiri & captiuitas in opinatissima
& seruitus indignissima. & iuratio fi¬
delissima. & mors crudelis sima si dõs
illos ñ cogit erubescere : uerũ ÷ qđ aerei
sunt. & non habent sanguinẽ nec ma¬
la illo tẽpore grauissima intra mȩnia
defuer̃. Nam exundante nimis ultra
morẽ fluiuo trberino pen& om̃ia urb
plana subuersa sunt: aliis impetu qͣsi
torrentis in pulsis aliis uelut stagno
diuturno madefactis atq sublapsis.

Expanded text:
atque inde victorias, magnos agerent luatque inde victorias, magnos agerent ludos daemonum et opimas epulas inferorum. Nihil sane miserabilius primo bello Punico accidit, quam quod ita Romani victi sunt, ut etiam Regulus ille caperetur, cujus in primo et in altero libro mentionem fecimus , vir plane magnus et victor antea domitorque Poenorum: qui etiam ipsum primum bellum Punicum confecisset, nisi aviditate nimia laudis et gloriae duriores conditiones, quam ferre possent, fessis Carthaginensibus imperasset. Illius viri et captivitas inopinatissima, et servitus indignissima, et juratio fidelissima, et mors crudelissima si deos illos non cogit erubescere, verum est quod aerei sunt et non habent sanguinem. Nec mala illo tempore grauissima intra moenia defuerunt. Nam exundante nimis ultra morem fluuio Tiberino paene omnia urbis plana subuersa sunt, aliis impetu quasi torrentis inpulsis, aliis uelut stagno diuturno madefactis adque sublapsis.
Abbreviated transcription (Latin):
quot ꝑditȩ ciuitates: quã longe lateq
tot regiones t̃req uastatȩ sunt. quotiẽs
uicti hinc atq inde uictores. quid homi¬
nũ con sumptũ ÷ uel pugnantiũ militũ.
uel armis uacantiũ populoꝵ qͣt a uis
nauiũ marinis etiã p̃liis opp̃ssa & di¬
uersarũ tempestatũ uarietate submer¬
sa ẽ. si enarrare uel cõmemorare conem̃:
nichil aliud quã scriptores nos erimus
historiae: Tunc magno metu ꝑ turbata
denda currebat. Instaurati sunt ex aue¬
toritate libroꝵs sibillinoꝵ ludi scłares:
quord celebritas in .c. annos fuerat it¬
stituta felicioribq tẽporib memoria
negligente perierat. Renouar̃ pontifices
ludos sacros in feris: etiã ipsos abolitos an¬
nis retrorsũ meliorib. Nimirũ enĩ qͦndo
renouati sunt tanta copia morientiũ di¬
tatos in feros etiã ludere delectabat: cũ
ꝓfecto miseri homines ipsa rabida bella
& cruentas animositates funereasq hinc

Expanded text:
quot perditae civitates? quam longe lateque quot perditae civitates? quam longe lateque tot regiones terraeque vastatae sunt? quoties victi hinc atque inde victores? quid hominum consumptum est, vel pugnantium militum, vel ab armis vacantium populorum? quanta vis navium marinis etiam praeliis oppressa, et diversarum tempestatum varietate submersa est? Si enarrare vel commemorare conemur, nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae. Tunc magno metu perturbata denda currebat. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares, quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta, felicioribusque temporibus memoria negligente perierat. Renovarunt etiam pontifices ludos sacros inferis, et ipsos abolitos annis retrorsum melioribus. Nimirum enim quando renovati sunt, tanta copia morientium ditatos inferos etiam ludere delectabat: cum profecto miseri homines ipsa rabida bella et cruentas animositates funereasque hinc
Abbreviated transcription (Latin):
rent. Sic in terim a magno imꝑitiȩ uel
desidiȩ crimine esculapius lib̾atꝰ ÷ Un¬
de autẽ amultis ȩdes illȩ fuerant occu¬
patȩ nemine ꝓhibente. nisi ꝗc tantȩ nu¬
minũ turbȩ diu frustra fuerat supplica¬
tũ : atq: ita paulatim loca deserebantur
acultorib: ut tanquã uacua sine ullius
offensione possent humanis saltẽ usib
uendicari: Namq tunc uelut ad sedan¬
dam pestilentiã diligent̃ repetita atq pa¬
rata nisi pꝰea eodẽ mͦ neglecta atq usur¬
pata latitarent ñ utiq magnȩ peritiae
uarronis tribueretur qđ scribens de edib
sacris tam multa ignorata cõmemorat:
sed tunc interim elegan ñ pestilentie de¬
pulsio. sed dõꝵs excusatio ꝓcurata : lã
uictoria dui anceps atq incerta pendet.
popłiq duo p̃ualidi impetꝰ in alterutrũ
fortissimos & opulentis simos agerent qͦt
minutiora regna contrita st̃. quȩ urbes
amplȩ nobilesq deletȩ : quot afflictȩ

Expanded text:
rent: sic interim a magno inperitiae uel rent: sic interim a magno inperitiae uel desidiae crimine Aesculapius liberatus est. Unde autem a multis aedes illae fuerant occupatae nemine prohibente. nisi quia tantae numinum turbae diu frustra fuerat supplicatum, adque ita paulatim loca deserebantur a cultoribus, ut tamquam uacua sine ullius offensione possent humanis saltem usibus uindicari? Namque tunc uelut ad sedandam pestilentiam diligenter repetita adque reparata nisi postea eodem modo neglecta adque usurpata latitarent, non utique magnae peritiae Varronis tribueretur, quod scribens de aedibus sacris tam multa ignorata commemorat. Sed tunc interim elegans non pestilentiae depulsio, sed deorum excusatio procurata est. victoria diu anceps atque incerta penderet, populique duo praevalidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent, quot minutiora regna contrita sunt? quae urbes amplae nobilesque deletae? quot afflictae,