comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
c̃ẽ bonos hab̾e debuisse. Nc̃ uͦ ut iutel¬
lige̾mꝰ aiarũ merita ñ qualitatib
corꝑis. eẽ pensanda: aeriũ pessimꝰ de¬
mon. homo aut̃ et nc̃ licet malꝰ longe
minoris mitiorisq maliciȩ: et certe
ante peccatũ luteũ tñ corpꝰ accep̃. ¶d
autẽ stultiꝰ dici potest qͣm istũ solẽ ut
in uno mundo unꝰ eet̾. ñ decor pulchri¬
tudinis. uł cẽ saluti rerum corꝑaliũ cõ¬
suluisse artificem dm̃i: s hoc potiꝰ euemi¬
sse. qͥa una aĩa sic peccau̾at. ut tali cor¬
ꝑe m̾eret᷑ includi: ac ꝑ hoc si contigiss
ut ñ una s due:: ĩmo ñ due s decẽ uel
centũ similit᷑ eqͣlitq̃ peccassent. centũ
soles habet hic mundꝰ. qͦd ut ñ fierae
ñ opificis ꝓuisione mirabili ad rerũ
corꝑalium salutẽ decorẽq consultũ. ẽ:
s contigit potiꝰ tanta uniꝰ anime ꝓg̾s¬
sione peccantis ut sola corpꝰ tale mere¬
ret᷑. Non plane ammarũ de quib qͥd¬

Expanded text:
etiam bonos habere debuisse. Nunc vero ut intelligeremus animarum merita non qualitatibus corporum esse pensanda, aerium pessimus daemon, homo autem et nunc licet malus, longe minoris mitiorisque malitiae, et certe ante peccatum, tamen luteum corpus accepit. Quid autem stultius dici potest quam per istum solem ut in uno mundo unus esset, non decore pulchritudinis, vel etiam saluti rerum corporalium consuluisse artificem Deum, sed hoc potius evenisse, quia una anima sic peccaverat, ut tali corpore mereretur includi? Ac per hoc si contigisset ut non una sed duae, imo non duae sed decem vel centum similiter aequaliterque peccassent, centum soles haberet hic mundus, quod ut non fieret, non opificis provisione mirabili ad rerum corporalium salutem decoremque consultum est, sed contigit potius tanta unius animae progressione peccantis, ut sola corpus tale mereretur. Non plane animarum de quib
Abbreviated transcription (Latin):
suo quodã contrario exortã ꝓpagatã
pͥncipio. nolunt acciꝑe istam causan
c̾ationis rerũ: ut bonꝰ ds condet bo¬
na: c̾dentes ẽ potitis ad hec munda¬
na molimina rebellantis adu̾sũ se n¬
li repellendi ext̾ma necessitate ꝑduci
suãq nat᷑a᷑m bonã malo choerendo
suꝑando q miscuisse: ꝗͣ turpissime
pollutã. et crudelissime captiuatã. et
opp̃ssam labore magno ux mundet
ac lib̾et: ñ tam̃ totam: s qͦd eiꝰ ñ potu¬
crit ab illa inqͥnatione purgari: tegñ
ac uincłm suturũ hostis uicti et iclu¬
si. Sic autẽ manichei ñ desiꝑent. ał po¬
tiꝰ insanirent: si di natam sicuti. ẽ. im¬
mutabilẽ atq om̃mo incorruptibilem
c̾dent. cui nocẽ nulla res possit. aiam
uͥ que uoluntate mutari in det̾ius. et
peccato corrũpi potuit: atq ita incõ¬
mutabilis ui̾tatis luce pͥuari: ñ cł̃i par¬
tem nec eiꝰ nat᷑e que di ẽ. s ab illo con¬
ditam. longe unparem ꝯditori xͥana

Expanded text:
suo quodam contrario exortam propagatamque principio, nolunt accipere istam causam creationis rerum, ut bonus Deus conderet bona, credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis aduersum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse, quam turpissime pollutam et crudelissime captiuatam et obpressam labore magno uix mundet ac liberet; non tamen totam, sed quod eius non potuerit ab illa inquinatione purgari, tegmen ac uinculum futurum hostis uicti et inclusi. Sic autem Manichaei non desiperent uel potius insanirent, si Dei naturam, sicuti est, incommutabilem adque omnino incorruptibilem crederent, cui nocere nulla res possit; animam uero, quae uoluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit adque ita incommutabilis ueritatis luce priuari, non Dei partem nec eius naturae, quae Dei est, sed ab illo conditam longe inparem Conditori Christiana
Abbreviated transcription (Latin):
pomona: et ꝓrsꝰ omĩa ꝓ quib tante
falsoꝵs deoꝵ turbe romani supplican¬
dum putauerunt. ab uno uero deo
multo feliciꝰ acceꝑunt: et si ñ in eum
peccassent impia curiositate tãqmͣ
magicis artib seducti. ad alienos
deos et ad idola defluendo. et postre
no xp̃m occidendo: in eodem regno
et si ñ spaciosiore tam̃ feliciosiore mã¬
sissent. Et nc̃ qͦd ꝑ om̃s fere tras gen¬
tesq disꝑsi sunt illiꝰ uniꝰ ueri dĩ ꝓui

Expanded text:
Pomona, et prorsus omnia, pro quibus tantae Pomona, et prorsus omnia, pro quibus tantae falsorum deorum turbae Romani supplicandum putarunt, ab uno uero Deo multo felicius acceperunt. Et si non in eum peccassent, inpia curiositate tamquam magicis artibus seducti ad alienos deos et ad idola defluendo, et postremo Christum occidendo: in eodem regno etsi non spatiosiore, tamen feliciore mansissent. Et nunc quod per omnes fere terras gentesque dispersi sunt, illius unius ueri Dei
Abbreviated transcription (Latin):
mulieres ille inuocauert̃ qͣnoo earũ
partꝰ ut nuris mocdis multiplicarẽt.
et gens illa inc̾dibilit̾ c̾sceret: et ab¬
egyptioꝵ ꝑsequentiũ. et infantes as
necare uolentiũ ipse seruauit. Si u
dea rumina suxer̃t. sine canina in
cimis fuer̃t. sine ediica et potina &¬
cam potũq sũpsert. sine tot diis pu¬
erilib educati st̾. sine diis comugali¬
b conugati: sine cultu pͥapi conu¬
gib mixtiͥ sine inuocatioẽ neptum
mare tuseuntib ditisum patuit: et
sequentes eoꝵ immicos fluctib inss
redeuntib obruit. Nec conset᷑uers̃
aliam deam mãniam. qͣndo de celo
manna sũpser̃t: neo qͣndo sitientib
aquã ꝑcussa petra ꝓfudit: nimphas
limphas q coluer̃t. Sine insanis sal̾s
martis et bellone bella gesser̃t:⁊ sius
iuctoria quidem ñ uicert̃: non tam̃
eam deam s dĩ sui munꝰ habuert̃.
Smne segetia segetes. sine bubona bo¬
ues. mella sine mellona. poma sine

Expanded text:
mulieres illae inuocauerunt, quando earum mulieres illae inuocauerunt, quando earum partus, ut miris modis multiplicarentur et gens illa incredibiliter cresceret, ab Aegyptiorum persequentium et infantes omnes necare uolentium manibus ipse seruauit. Sine dea Rumina suxerunt, sine Cunina in cunis fuerunt, sine Educa et Potina escam potumque sumserunt, sine tot dis puerilibus educati sunt, sine dis coniugalibus coniugati, sine cultu Priapi coniugibus mixti; sine inuocatione Neptuni mare transeuntibus diuisum patuit et sequentes eorum inimicos fluctibus in se redeuntibus obruit. Nec consecrauerunt aliquam deam Manniam, quando de caelo manna sumserunt; nec quando sitientibus aquam percussa petra profudit, Nymphas Lymphasque coluerunt. Sine insanis sacris Martis et Bellonae bella gesserunt, et sine uictoria quidem non uicerunt, non eam tamen deam, sed Dei sui munus habuerunt. Sine Segetia segetes sine Bubona boues, mella sine Mellona poma sine
Abbreviated transcription (Latin):
licitatẽ uͭ ñ dat nͥ bonis. Hanc enim
possunt et ñ hab̾e et hab̾e sermentes:
possunt et ñ hab̾e et hab̾e regnantes.
Que tñ plena in ea uita erit uͥ nemo
iam seruiet. et ideo regna trena et
bonis ab illo dant᷑ et malis: ne eiꝰ cul¬
tores adhuc in ꝓuectu animi paruu¬
li hec ab eo munera qͣsi magnũ aliqͥs¬
concupiscant. Et hoc. ẽ sacmentũ
uet̾is testam̃ti. nͥ occultũ erat nouũ:
qͦd illic ꝓmissa et dona t̾rena sũt in¬
telligentib et tõ spiritalib qͣmius ñ¬
dum in manifestatione p̃dicantib et
que ilis tẽꝑalib reb significaret᷑ et̾¬
nitas: et in quib dĩ donis ess uera
rena bonã quib solis inhiant qͥ me¬
liora cogitare ñ possunt. in ipsiꝰ uniꝰ
dei esse posita potestate. ñ multoꝵ fa
sor quos colendos romani antea cͥdi¬
derunt: popłm suũ in egẏpto de pau¬
cissimis multiplicanit: et eum inde
signis mirabilib libauit. Nec lucinã

Expanded text:
licitatem uero non dat nisi bonis. Hanc enim licitatem uero non dat nisi bonis. Hanc enim possunt et non habere et habere seruientes, possunt et non habere et habere regnantes; quae tamen plena in ea uita erit, ubi nemo iam seruiet. Et ideo regna terrena et bonis ab illo dantur et malis, ne eius cultores adhuc in prouectu animi paruuli haec ab eo munera quasi magnum aliqconcupiscant. Et hoc est sacramentum ueteris testamenti, ubi occultum erat nouum, quod illic promissa et dona terrena sunt, intellegentibus et tunc spiritalibus, quamuis nondum in manifestatione praedicantibus, et quae illis temporalibus rebus significaretur aeternitas, et in quibus Dei donis esset uera rena bona, quibus solis inhiant qui meliora cogitare non possunt, in ipsius unius Dei esse posita potestate, non in multorum falsorum, quos colendos Romani antea crediderunt, populum suum in Aegypto de paucissimis multiplicauit et inde signis mirabilibus liberauit. Nec Lucinam
Abbreviated transcription (Latin):
cansam factũ uidet᷑. nͥ qͥa hom̃m ue¬
lit prudentiũ et sapientiũ negotiũ
fuit p̾płm in religionib fallere: et in
eo ipso ñ solũ colere s imitari ã demo¬
nes. qͥb maxima. ẽ fallendi cupiditas
Sic̃ enĩ demones nͥ eos qͦs fallendo de¬
ceꝑint posside ñ possunt: sic et hoĩes
pͥncipes ñ tam̃ iusti s demonũ simi¬
les. ea q̃ uana eẽ. nouerant religionis
nomine p̃płis tamꝗͣ uera suadebant:
hoc mͦ eos ciuuili societati. uelut aptiꝰ al¬
ligantes: qͦ similit̾ subditos possident.
Qͣ autꝰ infirmꝰ et inloctꝰ enadet simul
fallaces et pͥncipes ciuitatis et demo
nes: Ds̃gͥ ille felicitatis auctor. et da¬
tor. qͥa uerus ẽ. solus ũs. ipse dat reg¬
na t̾rena et bonis et malis. neq hoc
temere et quasi fortinto. qͥa ds̃ .ẽ. ñ
fortuna: s ꝓ rerũ ordine ac temꝑum
occutto nob notissimo sͥ: cui tam̃ ordi¬
ni tẽꝑm sĩ subditꝰ seruit. s eũ ipse tã¬
qm dñs regit. mocdatorq disponit. fe¬

Expanded text:
sam factum uidetur, nisi quia hominum uelut prudentium et sapientium negotium fuit populum in religionibus fallere, et in eo ipso non solum colere sed imitari etiam daemones, quibus maxima est fallendi cupiditas. Sicut enim daemones nisi eos, quos fallendo deceperint, possidere non possunt, sic et homines principes, non sane iusti, sed daemonum similes, ea, quae uana esse nouerant, religionis nomine populis tamquam uera suadebant, hoc modo eos ciuili societati uelut aptius adligantes, quo similiter subditos possiderent. Quis autem infirmus et indoctus euaderet simul fallaces et principes ciuitatis et daemos igitur ille felicitatis auctor et dator, quia solus est verus Deus, ipse dat regna terrena et bonis et malis. Neque hoc temere et quasi fortuitu, quia Deus est, non fortuna; sed pro rerum ordine ac temporum occulto nobis, notissimo sibi: cui tamen ordini temporum non subditus seruit, sed eum ipse tamquam dominus regit moderatorque disponit; fe
Abbreviated transcription (Latin):
dicũ uelint. tñ ut in aliqͣ parte mũ¬
di statuerẽt ipsũ aẽ solem eẽ dixert̃:
dianãq g̾manã eiꝰ. similit̾ lunã et ui¬
arui p̃sidem. unde et uͥginẽ uolt̾ qͦd
ura nichil pariat. et id eo ambos sa¬
gitas hab̾e: qͦd ipsa duo sid̾a de ce¬
lo radios t̾ras usq ꝑtendũt. Uulca¬
nũ uolt̾ ignem mundi neptunũ aqͣs
nundi. ditẽpatrẽ hoc. ẽ horcũ t̾renã
et infimã partẽ mundi. lib̃um et ce¬
rerẽ p̃ponunt seminib uł illũ mascłmis
illã feminis: uł illũ liqͦri. illã uͦ aridi¬
tati seminũ. Et hoc utiq totũ refert᷑
ad mundũ. id. ẽ ad iouem. qͥ ꝓpt̾ea dictꝰ

Expanded text:
dicum uelint, tamen ut in. aliqua parte mundicum uelint, tamen ut in. aliqua parte mundi statuerent, ipsum etiam solem esse dixerunt, Dianamque germanam eius similiter lunam et uiarum praesidem unde et uirginem uolunt, quod uia nihil pariat!, et ideo ambos sagittas habere, quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant. Vulcanum uolunt ignem mundi, Neptunum aquas mundi, Ditem patrem, hoc est Orcum, terrenam et infimam partem mundi. Liberum et Cererem praeponunt seminibus, uel illum masculinis, illam femininis; uel illum liquori, illam uero ariditati seminum. Et hoc utique totum refertur ad mundum, id est ad Iouem, qui propterea dictus
Abbreviated transcription (Latin):
tem obtine. ẽ. ꝑmiss in cȩlo: Qͣre aut̃
ianꝰ ñ accep̃ aliqm stellam. si qͥa mũdꝰ
ẽ. et om̃s in illos̾: A̾ionis mũdꝰ. ẽ. ⁊ ht̃
tam̃. An iste causã suã ꝯposuit ut po¬
tuit: et ꝓ una stella qͣm ñ ht̃ int̾ sidera
tot facies accep̃ in t̾ra: Deinde si ꝓpt̾
solas stellas m̾curiũ et martẽ par¬
tes mũdi putant. ut eos
deos hab̃e possint: qͥa utiq sermo et̃ uͣ¬
bellũ ñ s̃ partes mundi s actꝰ hoĩum:
cͤarieti. et tauro. et cancro. ⁊ scorpioni.
cet̾isq huiꝰcemodi. q̃ cȩlestia signa mi¬
merãt. et stellis ñ singłis. s singła plu¬
rib constant: suꝑiꝰ q̃ ista in sũmo cȩlo
ꝑhibent collocata. uͥ ꝯstantior motus
menarrabilẽ meatũ sidib p̃bet nul¬
las aras. nulla sacͤ. nulla templa fece¬
rt̃ nec dõs ñ dico int̾ hos selectos. s
nec int̾ illos qͥdẽ qͣsi plebeios habue
r̃t: ¶pollinẽ qͣmuis diuinatorẽ et me¬

Expanded text:
tem obtinere est permissus in caelo? Quare autem tem obtinere est permissus in caelo? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si, quia mundus est et omnes in illo sunt: et Ionis mundus est et habet tamen. An iste causam suam conposuit ut potuit et pro una stella, quam non habet inter sidera, tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant, ut eos deos habere possint, quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi, sed actus hominum: quur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpioni ceterisque huius modi, quae caelestia signa numerant et stellis non singulis, sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent conlocata, ubi constantior motus inerrabilem meatum sideribus praebet, nullas aras, nulla sacra, nulla templa fecerunt, nec deos, non dico inter hos selectos, sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuet. Apollinem quamuis diuinatorem et me
Abbreviated transcription (Latin):
Ibi. ẽ et illa om̃iũ clarissima . q̃ ab eis
appellat᷑ uenꝰ et tñ eãdem uen̾e̾m essẽ
cẽ lunã uolunt: qͣmuis de illo sulgen¬
tissimo sidẽ. apud eos tãꝙͣm de malo
aureo iuno uenꝰq contendãt. Lucife¬
rũ enĩ qͥdã uen̾is. qͥdam dicũt eẽ. iu¬
nonis: s ut solet uenꝰ unnc̃. Nã mul¬
to plures eam stellã uen̾i tribuũt. ita
ut uix eoꝵ qͥs qͣm repꝑiat᷑. qͥd aliud o¬
pinet᷑. Qͥs aut̾ ñ redeat. c̃ regẽ oñnũ
dicant iouẽ: qͦd stella eiꝰ ab stella ue¬
nis tanta uincit᷑ claritate : Tanto enĩ
et̾. Debuit cetis illa sulgentior: qͣnto
ẽ. ipse potentior Respondent id eo sic
uideri qͥa illa que putat᷑ obscurior
supior ẽ: atq atris longe remotior Si
gͦ suꝑiorẽ locũ maior dignitas meru¬
it: qͣre sat᷑nꝰ ibi ẽ. ioue suꝑior: In ua¬
nitas fabule q̃ regẽ iouẽ fac̃. ñ potuit
usq ad sida ꝑuenire: et qͦd ñ ualuit
sat᷑nꝰ in regno suo neq in capitolio. sal¬

Expanded text:
t illa omnium clarissima, quae ab eis appellatur Venus, et tamen eandem Venerem esse etiam Lunam uolunt; quamuis de illo fulgentissimo sidere aput eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant. Luciferum enim quidam Veneris, quidam dicunt esse Iunonis; sed, ut solet, Venus uincit. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt, ita ut uix eorum quisquam reperiatur, qui aliud opinetur. Quis autem non rideat, cum regem omnium Iouem dicant, quod stella eius ab stella Veneris tanta uincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior, quanto est ipse potentior. Respondent ideo sic uideri, quia illa, quae putatur obscurior, superior est adque a terris longe remotior. Si ergo superiorem locum maior dignitas meruit, quare Saturnus ibi est Ioue superior? An uanitas fabulae, quae regem Iouem facit, non potuit usque ad sidera peruenire, et quod non ualuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio, sal
Abbreviated transcription (Latin):
dic̃: qͣm stultꝰ. ẽ. qui in nob̃ ossa. et un¬
gues hoies dic̃. S hec c̃ philosophis for¬
tassis agenda st̾. Nunc autẽ istũ adhuc
politicũ uolo. Fieri enĩ potest. ut licet
in illam nat᷑alis theologie uelut lib̾ta¬
tem caput erige: paululũ uoluisse ui¬
deat᷑: adhuc tñ hc̃ librũ uersans. et ĩ
se ipso uersari cogitans eũ &ẽ inde res¬
pexerit: et hoc ꝓpt̾ea dixerit ne maio¬
res etꝰ siue alie ciuitates tellurẽ atq

Expanded text:
dicit, quam stultus est qui in nobis ossa et undicit, quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uersans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maiores eius siue aliae ciuitates Tellurem adq
Abbreviated transcription (Latin):
ocłos. aures. os. nares. tactũ. Terciũ
intelligentia p̃minet. Hoc p̃t̾ hoiem
om̃s carere mortales. Hãc partẽ aiẽ
mundi dic̃ dm̃. in nob̃ aut̃ ingeniũ
uocari: esse aut̃ in mundo lapides ac
trã quã uidemꝰ qͦ ñ ꝑmanat sensꝰ ut
ossa. ut ungues  uide solem uͦ lunam
stellasq sentimꝰ. quib q ipse sentit sen¬
nũ dm̃ eẽ neptunũ. Redeat gͦ ab hac
quã theologiã nat᷑alẽ putat. qͦuelut.
reqͥescendi causa ab his ambagib atq
anfractib fatigatꝰ egressꝰ ẽ: redeat ĩ ꝙͣ
redeat ad cuulẽ. hic eũ ad huc teneo.
tantisꝑ de hoc ago. ñdũ dico sitra et
lapides nr̃is st̃ ossib et unguib simi¬
les: similit̾ eos intelligentiã ñ hab̾e
sic̃ sensu carent. Aut si idcirco dic̃tur
ossa. ed ungues nr̃i hab̾e intellig̾̃ntiã
qͥa in hoie st̃ qui habent intelligentiã:
tam stultũ. ẽẽ. qͥa hos in mundo deos

Expanded text:
oculos, auroculos, aurintelligentia praeeminet: hoc praeter hominem omnes carere mortales: hanc partem animae mundi dicit deum, in nobis autem Genium vocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam videmus, quo non permanat sensus, ut ossa, ut ungues dei: solem vero, lunam, stellas, quae sentimus, quibusque ipse sentit, sennum, deum esse Neptunum. Redeat ergo ab hac, quam theologian naturalem putat, quo uelut requiescendi causa ab his ambagibus adque anfractibus fatigatus egressus est; redeat, inquam, redeat ad ciuilem; hic eum adhuc teneo, tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos intellegentiam non habere, sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam, . quia in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos
Abbreviated transcription (Latin):
cie posuistis. In quia uenialiã pelicẽ
accep̃. irata suũ maritũ de suꝑnis ma¬
ris exclusit.  Nempe una. ẽ tr̾a. quã
plenã quidẽ uidemꝰ animalib siuis ue¬
rũtam̃ ipsam magnũ corpꝰ in elem̃tis
mũdiq infimã partẽ. cͦ eam uolt̾ deã:
In qͥa fec̃da. ẽ: Cur gͦ ñ mag̃ hoi̾es dii
dentior sit in hominib aĩa. que uł utrũ
sit nulla fit questio. et tñ hoĩes dii ñ
habent᷑. et qͦd ẽ grauit̾ dolendũ his qͥ
et ad orandis mirabili atq miserabili
errore subdunt᷑. Et certe idẽ uarro
in eodẽ de diis selectis libros tres esse
asfirmat aĩẽ gradꝰ in om̃i uniu̾saq na¬
t᷑a: unũ qͦd om̃s partes corꝑis q̃ uuũt¬
tͣnsit. et ñ ht̾ sensum: s tautũ ad uiuẽ¬
dũ ualitudinẽ. Hãc nĩ in nr̃o corꝑe ꝑ
mau̾e dic̃. in ossa. ungues. capillos: sic̃
in mundo arbores sine sensu alunt᷑ et
c̃scunt. et mͦ qͦdã suo uuunt. Scdm gͣ¬

Expanded text:
cie posuistis. An quia Veniliam pellicem cie posuistis. An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum de supernis maris exclusiplenam quidem uidemus animalibus suis; uerum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem, quur eam uolunt deam? An quia fecunda est? Quur ergo non magis hodentior sit in hominibus anima, quae utrum sit nulla fit quaestio; et tamen homines di non habentur et, quod est grauiter dolendum, his, qui et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro, tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum, qui omnes partes corporis qutransit et non habet sensum, sed tantum ad uiuendum ualetudinem; hanc uim in nostro corpore permanare dicit in ossa, ungues, capillos; sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et crescunt et modo quodam suo uiuunt: secundum gr
Abbreviated transcription (Latin):
doctors hominũ talia scͥpta legistis.
et aliqͥd magnũ uos didicisse iacta¬
tis. int̾pretamini hoc. nolo dicẽ scđm
illam ȩt̾nã ĩ cõmutabilẽq naturã qͥ
solus. ẽ. ds̃.: s saltẽ scłm aiãm mũli
et partes eiꝰ qͦs deos ueros. eẽ existi¬
matis. Partẽ anunȩ nundi q̃ ma¬
re ꝑmeat. dm̃ uob̃ fecisse neptunũ
utt̃q tolebilioris erroris. ẽ. Ita ne un¬
da ad litꝰ ueniens ⁊ in salũ rediens due
st̃ partes mundi. aut due partes aie
mundi: Qͥs ur̃m ita desipiat. ut hoc
sapiat: Cur gͦ uob̃ duas deas fecer̃t¬
nͥ qͥa ꝓusum. ẽ. a sapientib maiorib
uris. ñ ut dii plures uos regerẽt. s
ut ea que istis uanitatib et falsitatib
gaudent. plura uos demonia posside¬
rent: Cur aut̾ illa salatia ꝑ hãc int̾¬
p̃tationẽ inferiorẽ maris parcẽ qͣ uiro
erat subdita ꝑdidit: Nãq illã mͦ cũ
refluentẽ fluctũ. eẽ ꝑhibetis: in suꝑfi¬

Expanded text:
doctorum hominum talia scripta legistis doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum uos didicisse iactatis, interpretamini hoc, nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam, qui solus est Deus, sed saltem secundum animam mundi et partes eius, quos deos esse ueros existimatis. Partem animae mundi, quae mare permeat, deum uobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. Itane unda ad litus ueniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis uestrum ita desipiat, ut hoc sapiat? Quur ergo uobis duas deas fecerpientibus majoribus vestris, non ut dii plures vos regerent, sed ut ea quae istis vanitatibus et falsitatibus gaudent, plura vos daemonia possiderent? Cur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem, qua viro erat subdita, perdidit? namque illam modo, cum refluentem fluctum esse perhibetis, in superfi
Abbreviated transcription (Latin):
maioris ĩmũditiȩ ꝓstituta. ista sacͥle¬
gia sac noĩaret: seseq spurcoꝵ de¬
monũ tͣbis comuolandã polluendã
q p̾b̾et. Iam utiq habebat salatiã ne¬
ptunꝰ uxorem: quã inferiorẽ aqͣm ma¬
ris eẽ. dixert̃. Ut qͥd illi ad iuncta. ẽ.
et uenilia nͥ ut sine ulla causa necessa¬
rioꝵ sacͦrũ sola libidine animȩ ꝓsti¬
tute multiplicaret᷑ inuitario demoni¬
oꝵs: S ꝓferat᷑ int̾p̃tatio p̃clare theo¬
logiȩ: quȩ nos ab ista rep̃hensione
reddita ratione ꝯpescat. Uenilia in¬
qͥt unda. ẽ que ad litꝰ uenit: salatia
que in salum redit. Cur gͦ due fuint
dee: c̃ sit una unda que uenit ⁊ redit.
Nempe ipsa. ẽ. exestuans: in multa
noĩa libido uesana. Qmuis enĩ aqua
ñ geminet᷑ que it et redit: huiꝰ tñ
occasione uanitatis duob demoniis
inuitatis ampliꝰ ꝯmacłat᷑ aĩa q̃ it et
ñ redit. Queso te uarro. uł uos qͥtã

Expanded text:
maioris inmunditiae prostituta ista sacrilemaioris inmunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conuiola. Iam utique habebat Salaciam Neptunus uxorem, quam inferiorem aquam maris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia, nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur inuitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae, quae nos ab ista reprehensione reddita ratione conpescat. \'Venilia, inquit, unda est, quae ad litus uenit; Salacia, quae in salum redit. Quur ergo deae fiunt duae, cum sit una unda quae uenit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido uesana. Quamuis enim aqua non geminetur quae it et redit, huius tamen occasione uanitatis duobus daemoniis inuitatis amplius commaculatur anima, quae it et non redit. Quaeso te, Varro, uel uos, qui tam
Abbreviated transcription (Latin):
in italiȩ cõpitis quedã dic̃ sac᷑ libi ce¬
lebrata c̃ tanta licentia tpitudinis:
ut in eiꝰ honorem pudenda uirilia co¬
lerent᷑. ñ saltem aliqͣntũ nerec̃diore se¬
cto: s in ꝓpatulo exultante neqͥtia.
Dã hoc t᷑pe menbrũ ꝑ liberi dies fes¬
tos c̃ honore magno ꝓ stellis impositũ
pͥ rure in cõpitis: et usq murbẽ pꝰea
uectabat᷑. In oppido antẽ lauino mꝰ u
b̃o totꝰ mensis tͥbuebat᷑ cuiꝰ diebꝰõs
u̾bis flagiciosissimis uterent᷑: donec
sto: matrẽ familias honestissimã palã
coronã necesse erat ĩpone. Sic iudeli¬
cet liber ds placandꝰ fuerat ꝓuentib
semuinũ sic ab agris fascinatio repel¬
lenda. ut matrona fac̾e cogeret᷑ in
publico: qͦd nec meretͥr si matroue
spectarent ꝑmitti debuit in theatro.
se seminib ut occasiones multiplican¬
doꝵ doꝵ ĩmunda anima repperira.
et ab uno uero deo merito ĩmunditiȩ
destituta. ac ꝑ multos falsos auiditate

Expanded text:
in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. ut in eius honorem pudenda uirilia colerentur, non saltem aliquantum uerecundiore secreto, sed in propatulo exultante nequitia. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis inpositum prius rure in compitis et usque in urbem postea uectabatur. In oppido autem Lauinio unus Libero totus mensis tribuebatur, cuius diebus omnes uerbis flagitiosissimis uterentur, donec sto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat inponere. Sic uidelicet Liber deus placandus fuerat pro euentibus seminum, sic ab agris fascinatio repellenda, ut matrona facere cogeretur in publico, quod nec meretrix, si matronae spectarent, permitti debuit in theatro. se seminibus, ut occasiones multiplicandorum deorum inmunda anima reperiret, et ab uno uero Deo merito inmunditiae destituta ac per multos falsos auiditate
Abbreviated transcription (Latin):
ñ posunt Est dim̃ ipsũ uerũ recte di¬
cimꝰ diuitẽ: ñ tñ pecunia s om̃ipoten¬
tia. Dicunt᷑ itaq et duutes pecuniosi: s
int̾iꝰ egeni si cupidi. It dic̃t᷑ pauꝑes pe¬
cunia carentes. s int̾iꝰ diuites: si sapien¬
tes. Quͣs gͦ ista theologia debet eẽ. sapien¬
ti: uͥ rex deoꝵ eiꝰ rei nom̃ accep̃. qͣm ne¬
mo sapiens ꝯcupiuit: Qnͣto enĩ faciliꝰ
si aliqͥd hac doctrina qͦd ad uitã ꝑtinet
et̾nã salubrit᷑ disce̾t᷑. d̃s mundi rector
ñ ab eis pecunia s sapientia uocaret᷑.
cuiꝰ amor p᷑gat a sordib auariciȩ. hoc. ẽ
ab amore pecuniȩ: S qͥd de hoc ioue¬
plura. ad quẽ fortasse cet̾i referendi st̃.
ut inanis remaneat deoꝵ opinio pluri¬
moꝵ. c̃ hic ipse sint onĩs. siue qͣndo par¬
tes eiꝰ uł potestates existimãt᷑: siue c̃ uis
aiȩ qͣm putãt ꝑ cũcta disfusã ex partib
molis huiꝰ in qͣs uisibilis mundꝰ iste ꝯfur¬

Expanded text:
nt. Et Deum ipsum uerum recte dicimus diuitem, non tamen pecunia, sed omnipotentia. Dicuntur itaque et diuites pecuniosi; sed interius egeni, si cupidi: item dicuntur pauperes pecunia carentes; sed interius diuites, si sapientes. Qualis ergo ista theologia debet esse sapienti, ubi rex deorum eius rei nomen accepit, \'quam nemo sapiens concupiuit\'? Quanto enim facilius, si aliquid hac doctrina quod ad uitam pertineret aeternam salubriter disceretur, deus mundi rector non ab eis Pecunia, sed Sapientia uocaretur, cuius amor purgat a sordibus auaritiae, hoc est ab amore pecuniae! plura, ad quem fortasse ceteri referendi sunt, ut inanis remaneat deorum opinio plurimorum, cum hic ipse sint omnes, siue quando partes eius uel potestates existimantur, siue cum uis animae, quam putant per cuncta diffusam, ex partibus molis huius, in quas uisibilis mund
Abbreviated transcription (Latin):
m̃cib p̃ce̾: qͥa int̾ uendentes et em̃tes
sermo sit mediꝰ. ¶las eiꝰ in capite. et pe¬
dib significare uoluer̃t fieri ꝑ aera
sermont̃. Nũciũ dictũ: qm̃ ꝑ sermo¬
nẽ omĩa cogitata eñciant᷑. Sĩ gͦ m̾cu¬
.ẽ. S cũ sͥ deos facuĩt eos qͥ nec demo¬
nes st̾ ĩmundis supplicando sp̃ib: pos¬
sident᷑ ab eis qͥ ñ dii s demones s̃. Itẽ
qͥa. nec marti aliqͦd elem̃tũ uł partẽ
mũdi inuenire potuert. uͥ ag̾et oꝑa
pꝰ ẽ hoi̾um et optabile ñ. ẽ. Sigͦ pacẽ
ꝑpetuã felicitas daret: mars qͥd age̾t
ñ hab̾ae. Si aut̾ ipsũ bellũ . ẽ. mars. fic̃
sermo m̾curiꝰ. utinã qͣm manifestũ ẽ.¬

Expanded text:
cibus praeesse, quia inter uendentes et ementes sermo fit medius; alas eius in capite et pedibus significare uolucrem ferri per aera sermonem; nuntium dictum, quoniam per sermonem omnia cogitata enuntiantur — si ergo Merest. Sed cum sibi deos faciunt eos, qui nec daemones sunt, inmundis supplicando spiritibus possidentur ab eis, qui non di, sed daemones sunt. Item quia nec Marti aliquod elementum uel partem mundi inuenire potuerunt, ubi ageret opera pus est hominum et optabilius non est. Si ergo pacem perpetuam Felicitas daret, Mars quid ageret non haberet. Si autem ipsum bellum est Mars, sicut sermo Mercurius: utinam quam manifestum e
Abbreviated transcription (Latin):
t᷑nꝰ Vnꝰ inqͥt de pͥncipib deus: penes
quẽ sationũ om̃iũ dñatꝰ. ẽ. Donne expo¬
sitio u̾suum illoꝵ ualerii sorani sic se ht̃.
iouẽ . ee̾. mundũ. et eũ omĩa semina ex
se mitte et in se reciꝑe: Ipse. ẽ. gͥ penes
quẽ sationũ om̃iũ dñatꝰ ẽ. Qͥd. ẽ. geni¬

Expanded text:
nus, inquit, de principibus deus, penes quem sationum omnium dominatus est.\' Nonne expositio uersuum illorum Valerii Sorani sic se habet, Iouem esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere? Ipse est igitur penes que
Abbreviated transcription (Latin):
c̾dimꝰ. Sic̃ gͦ de uisibilib q̃ ñ uidimꝰ
eis c̾climꝰ qͥ uidert̃. atq ita de cet̾is qͥ ad
suũ quẽq sensũ corꝑis ꝑtinent. ita de
his que aĩo ac mĩte sentiunt᷑: qͥa et ipse
rectissime dr̃ sensꝰ. unde et sententia
uocabulũ accep̃: hoc ẽ de inuisibilib
que a nr̃o sensu ext̾iore remota st̃: his
nos oportet cͥde qui in illo hec incorꝑes
lumine disposita didicer̃t: uł manen¬

Expanded text:
isibilibus, quae non uidimus, eis credimus, qui uiderunt, adque ita de ceteris, quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his, quae animo ac mente sentiuntur quia et ipse rectissime dicitur sensus, unde et sententia uocabulum accepit, hoc est de inuisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt, his nos oportet credere, qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt uel manen
Abbreviated transcription (Latin):
que canonica noĩat᷑ eminentissimȩ auc¬
toritatis: E fidem habemꝰ de his rebꝰ qͣs
ignorare ñ expedit: nec ꝑ nos ipsos nos¬
se idonei sumꝰ. Nam si ea sciri possũt
testib nob̃ que remota ñ st̃ a sensib
nr̃is. siue interiorib siue aẽ ext̾iorib
unde et p̃sentia nuĩcupant᷑ qͦd ita ea di¬

Expanded text:
inatur, eminentissimae auctoritatis, cui fidem habemus de his rebus, quas ignorare non expedit nec per nos ipsos nosse idonei sumus. Nam si ea sciri possunt testibus nobis, quae remota non sunt a sensibus nostris siue interioribus siue etiam exterioribus unde et praesentia nuncupantur, quod ita ea di
Abbreviated transcription (Latin):
mundi tẽꝑe qͥd respondeamꝰ: qͥd ipsi
respondeant de mundi loco. Ita enĩ
querit᷑ cur potiꝰ tc̃ et ñ anteafactꝰ sit:
quẽadmodũ queri pot̾ cur hic potiꝰuͭ
.ẽ. et ñ alibi. Nam si infinita spacia
tẽꝑis ante mundũ cogitant. in quib
eis ñ iuidet᷑ ds̃ ab oꝑe cessare potuisse.
similit̃ gͦ cogitent extra mundũ infi¬
nita spacia locors: in quib siqͥs ꝗͣm di¬
cat ñ potuisse uacare om̃ipotentem:
ñ ne ꝯsequens erit ut mnimerabiles
mundos cũ epycuro somniare cogat᷑:
ea tantũ differentia qͦd eos ille foͬtritis
motib athomoꝵ gigni asserit et re¬
solui: isti autẽ oꝑe clĩ factos dicturi s̃.
si eũ ꝑ int̾minabilẽ ĩmĩsitatẽ locoꝵ
extra mundũ circ̃quaq patentiũ ua¬
care noluerint: nec eosdem mũdos
qͦd ã de isto sentiunt ulla causa pos¬
se dissoliti: Cũ enĩ agunꝰ qͥ et dm̃ in

Expanded text:
mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi mundi tempore quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur cur potius tunc et non antea factus sit, quemadmodum quaeri potest cur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non videtur Deus ab opere cessare psimiliter. cogitent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt, si eum per interminabilem inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his enim agimus, qui et Deum in
Abbreviated transcription (Latin):
titudine altuasse aię miseriã putant:
s nc̃ iam de cetero cũ fuerit lib̾ata. ad
miseriã ñ eẽ. reditam. nichilominꝰ
ꝯuinc̃t᷑ nũꝗͣm eã suisse uere beatam:
s deinceps. eẽ. inciꝑe noua quabã nec
fallaci beatitudine. ac ꝑ hoc fatebũt᷑
accide illi aliqͥd noui: et hoc magnũ
accidiss Quiꝰ nouitatis causã si dm̃ ne¬
gabt̃ in ȩcno habuisse ꝯsilio: simul
tero sit aĩa inet̾nũ beata. qͦmͦ eũ alie¬
nũ ab ea que illis qͦ displicet mutabi¬
litate monstrabt̃: Porro si ex tẽꝑe
ideo semel exꝑtam miserias. si ab eis
fuerit lib̾ata. ñqm miserã postea su¬
turã: ñ utiq dubitabt̃ hoc ficri ma¬
nente incõmutabilitate  silii di. Sic gͦ
c̾dant et mundũ ex temꝑe fieri po¬
tuisse: nec tam̃ ideo dĩ in eo facien¬
do ȩc̾nũ consiliũ. noluntatẽq mutasse.
Demde uidendũ ẽ. isti qͥ diñ conditorẽ
mundi. et̃. consentiũt. et cñ quert̃ de

Expanded text:
titudine alternasse animae miseriam putant, titudine alternasse animae miseriam putant, sed nunc iam de cetero, cum fuerit liberata, ad miseriam non esse redituram, nihilo minus conuincuntur numquam eam fuisse uere beatam, sed deinceps esse incipere noua quadam nec fallaci beatitudine; ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid noui, et hoc magnum accidisset. Cuius nouitatis causam si Deum negabunt in tero sit anima in aeternum beata, quo modo eum alienum ab ea, quae illis quoque displicet, mutabilitate monstrabunt? Porro si ex temporideo semel expertam miserias, si ab eis fuerit liberata, numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse, nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium uoluntatemque mutasse.Deinde videndum est istis, qui Deum conditorem mundi esse consentiunt, et tamen quaerunt de
Abbreviated transcription (Latin):
lunt hab̾e. s sue c̾ationis iniciũ. ut mͦ
quodã uix intelligibili semꝑ sit factus.
dicunt qͥdẽ aliqͥd unde sͥ dm̃ uident᷑
uelut fortuita temeritate defende:
ne subito illi uenisse cdat᷑ in m̃tem qͦd
nũqͣm ante ueniss face mundũ. et ac¬
cidisse ei uoluntatẽ nouã: que in nul¬
lo sit  onĩmo mutabilis. S nc̃ ũ uideo
qͦmͦ eis possit incet̾is reb ratio ista sub¬
sistẽ. maximeq in anima: qm si deo
coet̾u̾ã. eẽ contendint. unde illi acci¬
alt̾uasse semꝑ eiꝰ miseriã et beatitudi¬
nẽ dixerint. uecesse. ẽ dicant cẽ semꝑ
alt̾nasse nat᷑am: unde illa eos sequit᷑
absurditas: ut &ẽ cũ beata dr̃: in hoc
utiq ñ sit beata: si futa᷑m suã nuseriã
et t᷑pitudinẽ p̃uidet. Si autẽ ñ p̃uidae
nec se turpẽ ac miserã fore. s beatam
semꝑ existimat: falsa opuione sit be¬
ata: qͦd dici stultiꝰ nichil pot̃. Si autẽ
semꝑ quidẽ ꝑ scła retro infinita c̃bea¬

Expanded text:
lunt habere sed suae creationis initium, ut modo quodam uix intellegibili semper sit factus, dicunt quidem aliquid, unde sibi Deum uidentur uelut a fortuita temeritate defendere, ne subito illi uenisse credatur in mentem, quod numquam ante uenisset, facere mundum, et accidisse illi nouam uoluntatem, cum in nullo sit omnino mutabilis; sed non uideo quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere maximeque in anima, quam si Deo coaeternam esse contenderint, unde illi accialternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint, necesse est dicant etiam semper alternaturam; unde illa eos sequetur absurditas, ut etiam cum beata dicitur in hoc utique non sit beata, si futuram suam miseriam et turpitudinem praeuidet; si autem non praeuidet nec se turpem ac miseram fore, sed beatam semper existimat, falsa opinione sit beata; quo dici stultius nihil potest. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum bea
Abbreviated transcription (Latin):
tissime intelligat᷑ uł si hoc ñ pot̃ saltẽ
c̾dat᷑ factꝰ ad imaginẽ di: ꝓfecto ea sui
parte. ẽ ꝓpinquior: suꝑiori deo qͣ suꝑat
inferiores suas: qͣs cẽ c̃ peccorib ꝯmu¬
nes habet. S qͥa ipsa mens cui ratio &
intelligentia nat᷑alit̃ in est. inciis qͥb dã
tenebrosis et ueterib inualida. ẽ: ñ so¬
lũ ad inherendũ fruendo. uerũ ã ad ꝑ¬
ferendũ incõmutabile lum̃. donec de
die in diẽ renouata atq sanata fiat¬
tãtȩ felicitatis capax: fide pͥmũ fuerit
imbuenda atq purganda. In qͣ ut fidẽ¬
tiꝰ ambularet ad u̾itatẽ: ipsa u̾itas d̃s
c̃i filiꝰ. hoĩe assup̃to ñ do ꝯsũpto eamdẽ

Expanded text:
tissime intellegatur uel, si hoc non potest, saltem tissime intellegatur uel, si hoc non potest, saltem credatur factus ad imaginem Dei: profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo, qua superat inferiores suas, quas etiam cum pecoribus communes habet. Sed quia ipsa mens, cui ratio et intellegentia naturaliter inest, uitiis quibusdam tenebrosis et ueteribus inualida est, non solum ad inhaerendum fruendo, uerum etiam ad perferendum incommutabile lumen, donec de die in diem renouata adqtantae felicitatis capax, fide primum fuerat imbuenda atque purganda. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem, ipsa veritas Deus Dei Filius homine assumpto, non Deo consumpto, eamd
Abbreviated transcription (Latin):
rarũ uniu̾sam c̾aturam corꝑeam et ĩ¬
corꝑeam considatam. cõꝑtãq mutabi¬
lem intentione. ñitis excedẽ: atq ad in¬
cõmutabilẽ dĩ sub̃am ꝑuenire: et illic
discẽ ex ipso qͦd cunctam nat᷑am que ñ
.ẽ. qͦd ipse. ñ fec̃ nͥ ipse. Sic enĩ ds c̃ hoĩẽ
ñ ꝑ aliquã c̾atam. loqͥt᷑ corporalem. cor¬
ꝑalib instrepens aurib: ut int̾ sonan¬
tem et audientẽ aeria spacia u̾b̾ent᷑:
neq ꝑ eiꝰmodi sp̃alem q̃ corꝑm similitu¬
dinib figurat᷑. sic̃ in somnis. uł qͦd ali¬
ud alio tali mͦ. nã et sic uelut corꝑis au
locoꝵ int̾uallo: multũ enĩ similia sũt
talia uisa corꝑib: s loqͥt᷑ ipsa u̾itate si
qͥs sit idoneꝰ ad audiendũ m̃te ñ corꝑe:
ad illud enĩ hominis ita loqͥt᷑. qͦd in hoĩe
cet̾is qͥb homo ꝯstat. ẽ. meliꝰ: et qͦ ipse
ds̃ solus. ẽ. melior. Cum enĩ homo rec¬

Expanded text:
rarum uniuersam creaturam corpoream et inrarum uniuersam creaturam corpoream et incorpoream consideratam conpertamque mutabilem intentione mentis excedere adque ad incommutabilem Dei substantiam peruenire et illic discere ex ipso, quod cunctam naturam, quae non est quod ipse, non fecit nisi ipse. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem, corporalibus instrepens auribus, ut inter sonantem et audientem aeria spatia uerberentur, neque per eius modi spiritalem, quae corporum similitudinibus figuratur, sicut in somnis uel quo alio tali modo nam et sic uelut corporis alocorum interuallo; multum enim similia sunt talia uisa corporibus; sed loquitur ipsa ueritate, si quis sit idoneus ad audiendum mente, non corpore. Ad illud enim hominis ita loquitur, quod in homine ceteris, quibus homo constat, est melius, et quo ipse Deus solus est melior. Cum enim homo rec
Abbreviated transcription (Latin):
His itaq atq huiꝰ modi testimoniis que
omĩa ꝯmemo  nimis longũ ẽ. didicimꝰ
eẽ quãdam ciuitatẽ di: cuiꝰ ciues esse
concupiscimꝰ. illo amore quẽ eiꝰ nob̃ cõ¬
ditor inspirauit. Huic conditori scȩ ci¬
uitatis cuies t̾renȩ cuutatis deos suos p̃¬
ce pͥuati. et ob hoc ad quãdam egenã po¬
testatẽ redacti suas quodã mͦ pͥuatas po¬
tentias consectant᷑ honores q dunnos
cis decẽ suꝑiorib libris qͣntũ potiunꝰ
dño et rege nr̃o adiuuante respondimꝰ:
nc̃ uͦ qͥd a me iã expectet᷑ agnoscens. mei¬
q ñ immenior debiti: de duarũ cuu¬
tatũ t̾rene scilicet et celestis. quas in
hoc interĩ scło pplexas quodãmͦ diximꝰ.
innicẽt ꝑmixtas ex ortu et ex cursu
et debitis finib qͣntũ ualuero disputa¬
re: eiꝰ ipsiꝰ dñi et regis nr̃i ubiq opi
tulatione fretus aggrediar: pͥmũq
dicam quẽ admodũ exordia duaꝵ is¬
tarũ ciuitatũ in angłoꝵ diu̾sitate p̃¬

Expanded text:
 huius modi testimoniis, quae omnia commemorare nimis longum est, didicimus esse quandam ciuitatem Dei, cuius ciues esse concupiscimus illo amore, quem nobis illius conditor inspirauit. Huic conditori sanctae ciuitatis ciues terrenae ciuitatis deos suos praece priuati et ob hoc ad quandam egenam potestatem redacti suas quodam modo priuatas potentias consectantur honoresque diuinos cis decem superioribus libris, quantum potuimus, domino et rege nostro adiuuante respondimus. Nunc uero quid a me iam expectetur agnoscens meique non inmemor debiti de duarum ciuitatum, terrenae scilicet et caelestis, quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus inuicemque permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum ualuero, disputare eius ipsius dtulatione fretus, aggrediar: primumque dicam quemadmodum exordia duarum istarum civitatum in Angelorum diversitate p
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ hoc enĩ metdiator: ꝑ qͦd hõ. ꝑ boc et
uia: qm̃ siuit̃ eũ qͥ tendit et illud qͦten¬
dit uia media. ẽ: spes. ẽ. ꝑueniendi.
Si autẽ desit aut ignoret᷑ qͣid ẽ. ꝑ qͣm
eundũ sit. qͥd ꝓdest nosse quo eũdũ sit:
ola. ẽ autẽ adusꝰ om̃s errores uia mu¬
nitissima. ut idem ipse sit ds et hõ qͦ¬

Expanded text:
 hoc enim mediator, per quod homo, per hoc et uia. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit uia media est, spes est perueniendi; si autem desit aut. ignoretur qua eundum sit, quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem aduersus omnes errores uia munitissima, ut idem ipse sit Deus et ho
Abbreviated transcription (Latin):
trã futurã tanto aute p̃dixi̾t. S quid
placuit ȩt̾no deo tt̃ face celũ et terrã
que autea ũ feciss: Qͥhoc dicunt si
mundũ ȩtnũ sine ullo inicio. et ideo
nec adeo factũ uideri uolunt: nimis
au̾si sũt au̾itate. et letali morbo un¬
pietatis insaniunt. Exceptis enĩ ꝓpħi¬
cis uocib mundꝰ ipse ordinatissima su¬
a mutabilitate et mobilitate. et uisi¬
biliũ om̃iũ pulcherrima specie qͦdã
m̃ tacitꝰ et factum se. eẽ: et ñ nͥ adeo
inesfabilit̾ atq inuisibilit̾ magno. et
mesfabilit̾᷑ atq inuisibilit̾ pulchro se

Expanded text:
 tanto ante praedixerit. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram, quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt, si mundum aeternum sine ullo initio et ideo nec a Deo factum uideri uolunt, nimis auersi sunt a ueritate et letali morbo inpietatis insaniunt. Exceptis enim propheticis uocibus mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et uisibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse et non nisi a Deo ineffabiliter adque inuisibiliter magno et ineffabiliter adque inuisibiliter pulchr
Abbreviated transcription (Latin):
maximꝰ: ds. ẽ. S mundũ. eẽ conspici¬
mꝰ : dm̃ esse c̾dimꝰ. Qs autẽ ds̃ fec̾it
mũdũ: nulli tutiꝰ cdimꝰ qͣm ipsi deo.
Ubi eum audiuimꝰ: Nusqͣm interim
nos meliꝰ qͣm in scͥpturis sc̃is: ubi dix̃
ꝓpħa eiꝰ In pͥncipio fec̃ ds celum et
it sapientia dĩ. ꝑ quã. facta st̃ omĩa.
q̃ in aĩas. cẽ scãs se transfert: amicos
d̃ĩ et ꝓpħas constituit. eisq oꝑa sua si
ne strepitu intꝰ enarrat. Locunt᷑ eis
qͦ angłi di. qͥ semꝑ uident faciem pa¬
ĩs. uoluntatẽq eiꝰ quib oportet anũ¬
ciant. Ex his unꝰ erat iste ꝓpħa: qui
dix et scͥpsit. In pͥncipio fecit s celũ
et t̾ram. Qͥtã idoneꝰ testis ẽ.ꝑ quẽ dõ¬

Expanded text:
 est. Sed mundum esse conspicimus, Deum esse credimus. Quod autem Deus fecerit mundum, nulli tutius credimus quam ipsi Deo. Ubi eum audiuimus? Nusquam interim nos melius quam in scripturis sanctis, ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et it sapientia Dei, per quam facta sunt omnia, quae in animas sanctas etiam se transferens amicos Dei et prophetas conne strepitu intus enarrat. locuntur eis quoque angeli dei, qui semper uident faciem patris uoluntatemque eius quibus oportet annuntiant. ex his unus erat iste propheta, qui dixit et scripsit: in principio fecit deus caelum et terram; qui tam idoneus testis e
Abbreviated transcription (Latin):
ammoꝵ. s plaue sũmȩ dispositionis
ꝓudentia suꝑ om̃s om̃iũ gentiũ litce¬
ras omĩa sͥ gen̾a ingeniors humanoꝵ:
diuina excellens auctoritate subiecit.
Ibi qͥppe scͥptũ ẽ. Głosa dicta st̃ de ce
euuitas d̃i. Et in alio psalmo legitur.
Dagnꝰ dñs et laudab̾. nim̾: in cuutꝰ. cłi

Expanded text:
summae dispositione prouidentiae super omnes omnium gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei
Abbreviated transcription (Latin):
rut. Ita timuit et ipse qͦd didic̃. Qrũ
causarũ ꝓditos libros: senatꝰ incendit.
qͣs causas uelut phisicas int̾pretat᷑: qͣ¬
les si illi libri habuissent. ñ utiq arsis¬
sent: Aut et istos uarronis ad cesarẽ
pontificem scͥptos atq editos: patres
conscͥpti similit̾ incendissent: Qs gͦ
aqͣm gesserit id ẽ. exportau̾it numa
põpiliꝰ unde ydromantiã fac̾e̾t. ideo

Expanded text:
ruit ita timuit et ipse quod didicit, quarum ruit ita timuit et ipse quod didicit, quarum causarum proditos libros senatus incendit. quas causas uelut physicas interpretatur? quales si libri illi habuissent, non utique arsissent, aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos adque editos patres conscripti similiter incendissent. Quod ergo aquam egesserit, id est exportauerit, Numa Pompilius, unde hydroman
Abbreviated transcription (Latin):
ut qͥa. necesse eẽ. ex istimabãt sac᷑ illa
face̾ tolerabiliꝰ erraret᷑ causis eoꝵ ig¬
noratis ꝗ cognitis ciuitas turbaret᷑.¬
gines deor. uł potiꝰ ludificationes de¬
monũ. a quib audiret qͥd in sacris cõs¬
tituere atq obseruare deb̾et. Qd genꝰ
diuinatioĩs idem uarro aꝑsis dic̃ alla¬
tũ quo et ipsũ numã et postea picha¬
goram philosophũ usũ fuisse ꝯmemo¬
rat: uͥ adhibito sanguine cẽ inferos ꝑ¬
hibet sciscitari: et neqͥomantiã grece
id ipsũ ẽ: uͥ udent᷑ mortui diuiare.
Qͥb hec artib siant ipsi uiderint. No¬
lo enim dice̾ has artes cẽ ante nr̃i sal¬
uatoris aduentũ in ipsis cuutatib gẽ¬
tiuĩ legib solere ꝓhiberi: et pena seue¬
rissima uindicari. Nolo inqͣm hoc di¬
ce: fortassis enĩ talia tc̃ licebant. his
tam̃ artib didicit sacra illa põpilius.
quoꝵ sacͦrũ facta ꝓdidit: causas ob¬

Expanded text:
ut, quia iam necesse esse existimabant sacra illa ut, quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere, tolerabilius erraretur causis eorum ignoratisgines deorum uel potius ludificationes daemonum, a quibus audiret, quid in sacris constituere adque obseruare deberet. Quod genus diuinationis idem Varro a Persis dicit adlatum, quo et ipsum Numam et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat; ubi adhibito sanguine etiam inferos perhibet sciscitari et νεκοιομαντείαν Graece id ipsum est, ubi uidentur mortui diuinare. Quibus haec artibus fiant, ipsi uiderint. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Saluatoris aduentum in ipsis ciuitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena seuerissima uindicari. Nolo, inquam, hoc dicere; fortassis enim talia tunc licebant. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius, quorum sacrorum facta prodidit, causas ob
Abbreviated transcription (Latin):
qͥlibet tantȩ ĩpietatis defensor egͥguis
me ãmonere sufficiet. sacroꝵ causas
a rege pompilio romanoꝵ sacroꝵ ius¬
titutore ꝯscͥptas. nec pͦpło nec senatiu
nec saltum ipsis sacdotib ĩnotescere
debuisse: ipsumq numã põpiliũ curi¬
ositate illicita ad ea demonũ ꝑuenisse
sec̾ta: que ipse qͥdem scrib̾et ut hab̾et
unde legendo cõmoneret᷑: s ea tũ cũ
rex ȩet. qͥ minime quẽ ꝗͣ metueret nec
minẽ uoluit ne hoiẽs nefaria doceret.
iuolare aut̾ timuit ne demones iratos
habet: obrunit uͥ tutũ putauit sepulchro
suo ꝓpinquare aratrũ posse ñ credens.
Senatꝰ autẽ c̃ religiones formidaret
dãpnare maioꝵ⁊ et ideo nune assen¬
tire cogeret᷑: illos tñ libros tã ꝑnicio¬
sos eẽ iudicauit. ut nec obrui rursꝰ
Iuberet: ne humana curiositas mul¬
to uehem̃ti rem iã ꝑditam quereret:
s flãmis ab oleri nefanda monum̃ta

Expanded text:
quilibet tantae inpietatis defensor egregius. quilibet tantae inpietatis defensor egregius. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio Romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse, ipsumque Numam Pompilium curiositate illicita ad ea daemonum pervenisse secreta, quae ipse quidem scriberet, ut haberet unde legendo commoneretur; sed ea tamen, cum rex esset, qui minime quemquam metueret, necminem uoluit, ne homines nefaria doceret, uiolare autem timuit, ne daemones iratos haberet, obruit, ubi tutum putauit, sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Senatus autem cum religiones formidaret damnare maiorum et ideo Numae adsentiri cogeretur, illos tamen libros tam perniciosos esse iudicauit, ut nec obrui rursus iuberet, ne humana curiositas multo uehementius rem iam proditam quaereret, sed flammis aboleri nefanda monumenta,