comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tis eiꝰmodi ñ cenebant᷑. Qͥc̃q gͦ rẽ sac rañici in fide recta & carica¬
te uera babuerint. sacͣm̃tis istis dãnabilit̾ ñ caruert. qͥa ea ut
y cẽꝑe susciꝑe ũ debuer̾t: uł ꝓiriminente necessitate susciꝑe
nͥ potuert. Qgͦ cͥ uidet᷑ tu qc̃̾q sacram̃ta d̾i ueneraris. & cõ ce
sacͥ m̃ca dĩ honorare putas. dm̃ in honoras: Sacͣm̃tis indicis ne¬
cessitacẽ. & auctori sacͣmtorꝰ colt pocestatẽ. & uegas pietatẽ. dicis

Expanded text:
tis ejusmodi non tenebantur. Quicunque ergo rem sacramenti in fide recta et charitate vera habuerunt, sacramentis istis damnabiliter non caruerunt; quia ea vel pro tempore suscipere non debuerunt, vel pro imminente necessitate suscipeigitur tibi videtur, tu quicunque sacramenta Dei veneraris, et cum te sacramenta Dei honorare putas Deum inhonoras? Sacramentis indicis necessitatem, et auctori sacramentorum tollis potestatem, et negas pietatem. Dicis
Abbreviated transcription (Latin):
hoi̾em saluare. s in pocestate hoi̾s ũ ẽ sine istis ao salutẽ ꝑuenire.
Potuit eñi d̾s holem saluare etiã si ista ñ in sticiusset. s honullace¬
nꝰ saluari posset.si ista cõtẽneret. Dicit script᷑a. ñ potest saluari
qͥ bapcrtatꝰ ñ fuerit. qͥ hoc uł hoc ñ fecerit saluari ñ pocest. ꝙ c̃õfi¬
tem qͥa uerũ ẽ: & qͥa saluari ñ pocest ho qͥcaret hissine qͥb ab hoie
salꝰ haberi ũ pocest. hd sine his saluari nͦ pocest: seod̾ssine his salua¬
re pocest. Ho gͥppe siue his saluari posset: si sine his saluari inpo¬
testate hois ẽet.& si posset ho ꝓ arbito suo ista qͥ aosalutẽ o pciiẽ¬
dã ꝓposica sc̾ relinꝗͣre & scd̾m suã electionẽ alia ad salucẽ uiã

Expanded text:
alutem pervenire. Potuit enim Deus hominem salvare etiam si ista non instituisset, sed homo nullatenus salvari posset si ista contemneret. Dicit enim Scriptura: Non potest salvari qui baptizatus non fuerit ; qui hoc vel hoc non fecerit salvari non potest, et confitemur quod verum est, et quia salvari non potest homo qui caret his sine quibus ab homine salus haberi non potest. Homo sine his salvari non potest, sed Deus sine his salvare potest. Homo quippe sine his salvari posset si sine his salvari in potestate hominis esset, etsi posset homo pro arbitrio suo ista quae ad salutem obtinendam proposita sunt relinquere, et secundum suam electionem ali
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatis ũ seqͥt᷑. sine culpa u̾ oꝑat᷑. In cauntũ en̾̃boc menbrũ
sepe. etiã qͣndo ũ uult. moueant᷑. Ex inde gͦ carnale cõmertiũ
ab hoi̾e ererceri nͣ debuit: ex qͦ illuo sine tͦpi cũcupiscentia &
carius libidine exerceri ñ ꝑ ocuit. Ipse eñi sibi hoc illicitũ fe¬
cit: ex qͦ se calẽ fecit qͥ illuo licite implere ñ possit. Sed qͥa car¬
nis humauȩ in firmicas turpiꝰ adoi̾e̾m concupiscenciã efflue¬
ret si ñ parte aliqͦ licite exciꝑet᷑. cõcessũ ẽ̾ pꝰea ad remediũ qd
priꝰ ad officiũ solũ fuerat it sticutũ ut dũ ꝑ indalgentiã ꝓma
iori malo euitando agit᷑. ipsũ qd ei u e̾ malũ in firmitatis
qͥa pudiciciã cõuigale̾ habet excuset᷑. Et de pͥma qͥd e in stitu¬

Expanded text:
voluntatis non sequitur; sine culpa non operatur. In tantum enim hoc membrum voluntatis non sequitur; sine culpa non operatur. In tantum enim hoc membrum saepe etiam quando non vult moveatur. Exinde ergo carnale commercium ab homine exerceri non debuit; ex quo illud sine turpi concupiscentia et carnis libidine exerceri non potuit. Ipse enim sibi hoc illicitum fecit, ex quo se talem fecit qui illud licite implere non possit. Sed quia carnis humanae infirmitas turpius ad omnem concupiscentiam efflueret si non in parte aliqua licite exciperetur; concessum est postea ad remedium, quod prius ad officium solum fuerat institutum. Ut dum per indulgentiam pro majori malo evitando agitur, ipsum quod inest ei malum infirmitatis, per pudicitiam conjugalem excusetur. Et de prima quide
Abbreviated transcription (Latin):
adu̾s ereacorẽ suũ ꝑ suꝑbiã in cumuit. t̾co in suo inferiori ius
autiꝗͦ duãtiois ad misit: ut m̃bra corꝑis iã eiꝰ imꝑio ad in iuriã
ret᷑. & nata foueret᷑. Ut gͥ in obedientia manifesta fieret: uũ iti corpe
humano m̃brũ potestati ai̾ȩ sub traxit ꝑ qͦd postitas in carne seminan¬
da fuit. ut õs qͥ ꝑ illud gen̾a̾nt᷑ se filios in obedientiȩ e̾ẽ in celligant.¬
& ex sua origine qͦles & exqͣlib gena̾nt᷑ agnoscant. Qaͦ in hoc m̃br
ꝑ qͦd h uinaua ꝓ pagatio transire debuit. signũ in obedientiȩ posi¬
tũ eͥ: cuuctis ꝑ illud transenutib manifeste ostendit᷑. qm̃ cũ cul¬
pa in ob ediencie gena̾nt᷑. Q sien̾̃ in ipso ciculo qͥ portȩ in scriptꝰ ẽ
ꝑ ꝙͣ transeunt. agnoscunt unde ueniunt & qͦuadunt. Propt᷑ hoc
gͦ cec̾a m̾bra corꝑis qͦ imꝑuĩ r̾onis sequunt. sine culpa oꝑari pos¬
sunt. hoc uͦ m̾brũ in qͦ concupiscencia p̾cipue regnat. qͥa nutũ

Expanded text:
us creatorem suum per superbiam intumuit, merito in suo inferiori jus antiquae damnationis amisit, ut membra corporis jam ejus imperio ad injuriam retur, et natura foveretur. Ut igitur inobedientia manifesta fieret unum in corpore humano membrum potestati animae subtraxit, per quod posteritas in carne seminanda fuit, ut omnes qui per illud generentur se filios inobedientiae esse intelligant, et ex sua origine quales et ex qualibus generentur agnoscant. Quia ergo in hoc membro per quod humana propagatio transire debuit signum inobedientiae positum est, cunctis per illud transeuntibus manifeste ostenditur quod cum culpa inobedientiae generantur. Quasi enim in ipso titulo qui portae inscriptus est per quam transeunt, agnoscunt unde veniunt et quo vadunt Propter hoc ergo caetera membra corporis quae imperium rationis sequuntur sine culpa operari possunt; hoc vero membrum in quo concupiscentia praecipue regnat, quia nutum
Abbreviated transcription (Latin):
nob̾ st̃ ꝑ speciẽ. Sic itaq substantia illor ẽ fides quȩ ocło carn
ꝑcipiunt: qua in his qͤ aciȩ mentis & sensu ratioi̾s actingt.
Qͥa uͦ in uidendo ñ caligant. inuidicando ñ discrepant. ħ̾o
gͦ qͥa ocłm caruis habet. mundũ uid̾e potest: & ea qͦ in
mundo scͥ. Itẽ qͥa ocłma racionis ex parte ħt. aimũ similit̃
exparte uidet. & ea quȩ in au̾o scͥ. Qͥa uͦ ocłra cõtẽplacioi̾s

Expanded text:
is quae oculo carnis percipiunt quam in his quae acie mentis et sensu rationis attingunt, quia ubi in videndo non caligant, in judicando non discrepant. Homo ergo qui oculum carnis habet mundum videre potest et ea quae in mundo sunt. Item quia oculum rationis ex parte habet, animum similiter ex part
Abbreviated transcription (Latin):
occulta ostendit᷑. Eger eñi medicam̃tũ uid̾e ñ potest: s uas
in qͦ medicam̃tũ dat᷑ uid̾e pocest. & ꝓpt̃ hoc in ipsa ciasisspe¬
cie utꝰ ei exymit᷑ medicinȩ ut agnoscat qd̾ accipit. & ꝑ ip¬
sã agnitionẽ ꝓficiat ad dilȩctionẽ.Sic itaq in celligendũ
ẽ qd̾̃ diximꝰ. ꝓpt̾ erudicione̾ sacͣ m̃ta instituta. P Ropcͥ¬
er̾citationẽ similit̾ in stituta st̃ sacͣma̾ta. ut dũ mens huma¬

Expanded text:
enim medicamentum videre non potest, sed vas in quo medicamentum datur videre potest. Et propter hoc in ipsa vasis specie virtus exprimitur medicinae, ut agnoscat quid accipit, et per ipsam agnitionem proficiat ad dilectionem. Sic itaque intelligendum est quod diximus propter eruditionem sacramenta instituta. Propter
Abbreviated transcription (Latin):
in uinũ una dilectione & societate uua. ut inuua dilectione ẽẽnt. &
ꝑ dilectione unã in uua societate manerent. & uirqͥdẽ ut imago d̾i fi¬
eret ui hoc sacuĩto. pietatẽ ad dilectione in clinaret᷑.femima uͦ ut for¬
mã alę r̾ouał expͥme̾t. necessitate magis & qͦsi respecta cõmodicatis
cuiꝰdã a mare ꝑsuad̾e̾t᷑. sic cam̾ ut utrũq uoluntaria e̾e̾t dilectio.
Qͥa siuolruitaria ũ e̾ẽt. uec uera dilectio: uec uere dilectiois sac̾iũtũ
eẽ posset. Icerũ ut aliud sacͣm̃tũ in bac societace sorinaret᷑. p̾cepit as
ut mascłs & femina in una carne ungerent᷑. Ut sic̃ priꝰ in sac̾tãto
eniugui ꝑ dilȩctionẽ uuũ eranit. ita pꝰmodũ in officio conuuigiiunũ

Expanded text:
in unum, una dilectione et societate una, ut in una dilectione essent, et per dilectionem unam in una societate manerent. Et vir quidem, ut imago Dei fieret in hoc sacramento, pietate ad dilectionem inclinaretur. Femina vero, ut formam animae rationalis exprimeret, necessitate magis et quasi respectu coo, quia si voluntaria non esset neque vera dilectio nec verae dilectionis sacramentum esse posset. Iterum ut aliud sacramentum in hac societate formaretur praecepit Deus ut masculus et femina in una carne jungerentur, ut sicut prius in sacramento conjugii per dilectionem unum erant, ita postmodum in officio
Abbreviated transcription (Latin):
tori sui reconciliari mereat᷑. H̾onauq ita fact erat. ut bonũ eiꝰ sos
ille e̾et a qͦ erat. cetera oia sub ipso facta st̃ ñ ut in eis eet eiꝰ bonũ. s ut
ex eis eẽt illiꝰ obseqͥũ. Oi̾e eñibonũ maiꝰ e̾ illo cuiꝰ e̾ boñ. qͥa uere bo
inferior e̾ ipsobono qͦ bonꝰ ẽ. qͥa siue ipso bono bonꝰ ñ ẽ̾. Si gͦ bonũ bois
supͣ hoĩem erat. solꝰ ille botiũ hoi̾s erat: qͥ supͣ hoi̾em erat. Hiuic gͦ bo

Expanded text:
tori suo reconciliari mereatur. Homo namque ita factus erat ut bonum ejus solus ille esset a quo erat; caetera omnia sub ipso facta sunt, non ut in eis esset ejus bonum, sed ut ex eis esset illius obsequium. Omne enim bonum majus est illo cuinferior est ipso bono quo bonus est, quia sine ipso bono bonus non est. Si ergo bonum hominis supra hominem erat, solus ille bonum hominis erat qui supra hominem erat. Hu
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit. ꝑ cõpͣiscentiã suo se in feriori subiecit: ut ĩa ipsũ int̾ se &¬
edm̃ mediũ inueniat diuisionis. ñ mediacorẽ reconciliaciois.
Hoc eñ medio diuidente humana mens & obnubilat᷑ ne cre¬
corẽ suũ agnosc̾e ualeat. & refrigescit: ne ipsũ ꝙꝑ dilectiouẽ re¬
qͥrat. Iustũ gͦ e̾ ut ho qͥ priꝰ diñ suꝑbiendo deserens terrenisse ꝑ
concupiscentiã subdidit. nc ꝑ humilicatẽ diñ reqͥrens. ut ple¬
niꝰ affectũ suȩ deuocionis iisinuet. eisoẽ se ꝓpt̾ pͣceptũ dĩ ꝑ ob¬
dientiã in clinet. Sic̃ eñ ꝑ niciosa fuit elatio suꝑiori nolle su¬
bici. sic laudabił & fructuosa deuocio e̾: ꝓpt̃ suꝑiorẽ etiã in feri¬
orib in clinari. Et qͦ m admodũ dãnabił fuit suꝑbia psentẽ des¬
pice̾ sic laudabił humilitas ẽ ab sentẽ despice & ꝑseueranti amo¬
re usq ao inuentionẽ ab inqͥsicione ñ cessare: ut sit & deuotio
in humilitate. & humilicas in deuotione. Nemo siqͥdẽ ẽ qͥ uesciat

Expanded text:
 ipsum inter se Deum medium inveniat divisionis, non mediatorem reconciliationis. Hoc enim medio dividente humana mens et obnubilatur ne Creatorem suum agnoscere valeat: et refrigescit ne ipsum per dilectionem requirat. Justum ergo est ut homo qui prius Deum superbiendo deserens, se terrenis per concupiscentiam subdidit; nunc per humilitatem Deum requirens ut plenius affectum suae devotionis insinuet eisdem se propter praeceptum Dei per obedientiam inclinet. Sicut enim perniciosa fuit elatio superiori nolle subjici, sic laudabilis et fructuosa devotio est propter superiorem etiam inferioribus inclinari. Et quemadmodum damnabilis fuit superbia praesentem despicere, sic laudabilis humilitas est absentem quaerere, et perseveranti amore usque ad inventionem ab inquisitione non cessare, ut sit devotio in humilitate, et humilitas in devotione. Nemo siquidem est qui nesciat
Abbreviated transcription (Latin):
fuerat constituta. Sic itaq tͥa in uenta st̾ in hoie. sapientia. pruoeti¬
cia. &. sensualitas. Sapientia scilicet. hoc ẽ r̾o ad diuina. Prudentia
aut̃: hoc ẽ ro ad huiuana. Sensualitas uͦ. hoc ẽ affectꝰ appetitꝰ siue
ceer auã suuilici udo sensualitatis ce concuipiscentie. ꝑroptea serpens
femirã peccatũ sua deudo decepit semina ũ urũ decepta as consen¬
su iu chioraui: qͥa concuyiscentia prudentie carties. pta ad consen¬
touẽ peccati suggerit. Deiude prudentia caruis ꝑ delectatiorẽ
pereati decepta. iationẽ ad conseusũ iniqͥtacis crabic. ꝓpe hasc huiꝰ¬
cemodi roues disereta ẽ humana nat᷑a. ut in alca parte robaset hn

Expanded text:
fuerat constituta. Sic itaque tria inventa sunt in homine: sapientia, prudenfuerat constituta. Sic itaque tria inventa sunt in homine: sapientia, prudentia et sensualitas. Sapientia scilicet hoc est ratio ad divina, prudentia autem hoc est ratio ad humana; sensualitas vero hoc est affectus sive appetitus tia autem similitudo sensualitatis et concupiscentiae. Propterea serpens feminam peccatum suadendo decepit, femina vero virum. Decepta ad consensum inclinavit, quia concupiscentia prudentiae carnis primum delectationem peccati suggerit: deinde prudentia carnis per delectationem peccati decepta, rationem ad consensum iniquitatis trahit. Propter has et hujusmodi rationes discreta est humana natura ut
Abbreviated transcription (Latin):
nã ꝓytea pꝰsacͣm̃tũ coniugi ad dicũ e̾ officiũ. qd̾ in cõmirtione
carnus exyleri debuerat. Ut in eo cõuincti & exerce̾nt᷑ ꝑ obedien¬
tiã ad u̾tucẽ & fructificirent ꝑ ꝓł genationẽ. Inqͦ officio mascłõ qͥdẽ
qͥ suꝑior erat. datũ eͥ qd̾ ꝓ pagaudũ fuisset. de suo seruuuare. femi¬
uȩ aut̃ conciꝑe &e parere. U. t ui eade̾ similicudine de monstrare¬
posset. nͥ priꝰ sem̃ uirtutis a dõ conciꝑet. Srat adhe aliud innat᷑a
humaua. qd̾ ꝑ societatẽ cõiugi monstrari debuisset. Sle qͥppe
couditꝰ e̾ ho ut ꝗͥddã ho ut qͥddã in eo suymũ eẽt. & in hoĩe nichil
ud nouissimũ & in uno cousticutũ. & cȩt̾is duob sub iectũ. Erat
qͥppe in hoi̾e r̾o sup̾mo loco consticuta soł diuinis e inusibilib
iucendeus. & diuine uoluntati se conforniaus. Pꝰ hȩc alia qͦd̃
illa in formata subiect& sibi seusualitati duabat᷑. qͤ t̾cio & uno loco

Expanded text:
a post sacramentum conjugii additum est officium quod in commistione carnis expleri debuerat, ut in eo conjuncti exercerentur per obedientiam ad virtutem, et fructificarent per prolis generationem. In quo officio masculo quidem qui superior erat datum est quod propagandum fuisset de suo seminare, feminae autem concipere et parere, ut in eadem similitudine demonstrareposset, nisi prius semen virtutis a Deo conciperet. Erat adhuc aliud in natura humana quod per societatem conjugii monstrari debuisset. Sic quippe conditus est homo, ut quiddam in eo supremum esset, et in homine nihil um. Erat quippe in homine ratio supremo loco constituta, solis divinis et invisibilibus intendens et divinae voluntati se conformans. Post haec al a quaedam illa informata subjectae sibi sensualitati dominabatur, quae tertio et imo loco
Abbreviated transcription (Latin):
qui & litere sacrors sensciũ. & forniȩ siue picturȩ. sacrarũ terũ
signa sẽ: qͣrũ cam sacͣm̃ta r̾onabilit̾ dici ñ posst. iccͥco scpra memo¬
rata descriptio ad int̾ p̃cationẽ siue ex pressionẽ uocis magis
qua ad diffinition̾ẽ referenda uidet᷑. Si qͥs aut̃ pleniꝰ & ꝑfectꝰ qͥd
sit sac̃iãtũ diffinire uoluerit. dice̾ pocest qͥa sacͣ tũcũ eͥ Corꝑale

Expanded text:
ive picturae sacrarum rerum signa sunt, quarum tamen sacramenta rationabiliter dici non possunt idcirco supra memorata descriptio ad interpretationem sive expressionem vocis magis quam ad diffinitionem referenda videtur. Si quis autem plenius et perfectius quid sit sacramentum diffinire vol
Abbreviated transcription (Latin):
ieti agbiosca it & iu flãtatit᷑ ut diligat. & corrobornit᷑ ut
ꝓficiaue & ut ids uaufeslior. distinctione signemꝰ. hoies tat᷑ał
legis st aꝑte iuaii. hoies sehre legis ficte boni. hoies grẽ. uere bo
fute boni sc tecti. apte m ili st̃ dececti. qͥ ꝑ gog & inagog sig¬
uificati sc̃. qd iucp̾tat᷑ tectꝰ a decectꝰ. & in ꝑsecutionẽ popłii uen¬

Expanded text:
t agnoscant, et inflammantur ut diligunt, et corroborantur ut perficiant. Et ut idem manifestiori distinctione signemus: homines naturalis legis sunt aperte mali, homines scriptae legis ficte boni, homines gratiae vere boni. Ficte boni, sunt tecti; aperte mali, sunt detecti; qui per Gog et Magog significati s
Abbreviated transcription (Latin):
qͦtinꝰ ea qͥsqͥs fioe tecta & spe sirma ꝓpt̾ obedientiã isticutio¬
nis diuinȩ ꝓciꝑ et etiã sub iugo positꝰ ad consortiũ lib̾tatis ꝑ¬
tinet. ꝑ roposuit itaq edictũ in fornians &e hoiem erudiens.
ut qͥeq eũ saluatotẽ atq libatorẽ expectare eliget eiꝰdẽ suc
electionis uotũ u ꝑceptione sacͣm̃torͤ eiꝰ ayꝓbate d̾ebuisset.
ꝓro posut &e diabolꝰ sacm̃ta sua qͥb suos sibi alligaret. qͣtinꝰ ab

Expanded text:
obedientiam institutionis divinae perciperet, etiam sub jugo positus ad consortium libertatis pertineret. Proposuit itaque edictum informans et hominem erudiens, ut quicunque eum salvatorem atque liberatorem exspectare eligeret, ejusdem suae electionis votum in perceptione sacramentorum ejus approbare debuisset: « Proposuit et diabolus
Abbreviated transcription (Latin):
sacͥm̃tore ab eo cepisse credit᷑. qͦ pͥmꝰ parens merito in obedien¬
tiȩ a gaudiis paradisi expuis. in huꝰ uite mortał ex iliũ cũ coca
posteritate usq in fine̾ pͥme corruptioni ob uoxiris tenet᷑. Ex qͦ
enĩ bo a statu pͥme in corruptiois lapsꝰ. in corꝑe. ꝑ mortalitatẽ.
&e locis ad curationẽ illiꝰ eribuit. Alia aute legẽ. asia sublege. alia
sub grã. Diu̾sa qͥdẽ inspecie. unũ tam̃ effectũ habentia: & uriã¬

Expanded text:
entorum ab eo incoepisse creditur, quo primus parens merito inobedientiae a gaudiis paradisi expulsus, in hujus vitae mortalis exsilium cum tota posteritate usque in finem primae corruptioni obnoxius tenetur. Ex quo enim homo a statu primae incorruptionis lapsus insis temporibus et locis ad curationem illius exhibuit; alia ante legem, alia sub lege, alia sub gratia: diversa quidem in specie unum tamen effectum babentia et una
Abbreviated transcription (Latin):
sue. S qͥa ꝑ se ad ueutrũ sufficiens in uenit᷑. necesse e̾̃ ut
ille qͥ ꝑ grãm suã differt iudiciũ. interim ꝑ eandẽ gnuͬn
ostendat euad endi consiliũ. & pꝰconsiliũ conferat auxilut.
Sic itaq oportet ut in torĩ depouat ꝑ sonã uidicis. & assumat
ꝑ sonã peiꝰ consiliacoris. pꝰea auxiliatoris: ita dũ taxat ut pͥmo
horauĩẽ totũ sibi dirautat. qͦtuꝰ ipse h̾o & ignorantiã sciã exꝑi¬
at᷑. & in celligat se in dige̾ consilio. deiioe etiã defectũ suũ
seutiat. & agnoscat se opꝰ hab̾e auxilio. Tali gͦ ratione intẽ¬
ꝑe uat᷑alis legis cotꝰ ho dimissꝰ e̾ sibi. pꝰea incẽꝑe scriptȩ legis
agnoscenti iguorantiã suã datũ ẽ consiliĩ: postremo in ce¬
ue gr̾e confitenti defectũ suũ prȩstitũ ẽ auxiliũ. Consiliũ
erat in racione satisfa ctionis. aux iluiꝰ erat in effectu redey¬
cionis. Ut gͦ tationẽ fatisfactionis quã ꝓpeccato suoho ere

Expanded text:
invenitur, necesse est ut ille qui per gratiam suam differt judicium, interim per eamdem gratiam ostendat evadendi consilium; et post consilium conferat auxilium. Sic itaque oportet ut interim deponat personam judicis, assumat personam prius consiliatoris, postea auxiliatoris, ita duntaxat ut primo hominem totum sibi dimittat, quatenus et ipse homo et ignorantiam suam experiatur et intelligat se indigere consilio, deinde etiam defectum suum sentiat, et agnoscat se opus habere auxilio. Tali igitur ratione in tempore naturalis legis totus homo dimissus est sibi; postea in tempore scriptae legis cognoscenti ignorantiam suam datum est consilium; postremo in tempore gratiae confitenti defectum suum praestitum est auxilium. Consilium erat in ratione satisfactionis. Auxilium erat in effectu redemptionis. Ut ergo rationem satisfactionis quam pro peccato suo homo
Abbreviated transcription (Latin):
tati conuenientior fuit ut d̾s hofieret. & ꝓhoie mortalitatẽ bo
assamens ad sp̃e suȩ in mortalitatis boiem reformauit. ut ũ dif¬
fedat deto se adbona illi posse ascetid̾e. qũe ad sua tala coletin¬
dec uidet descendisse. & ut in dobumanitas glorificata exeptu
e̾et głificationis hõib ut in eo qd passeͥ uideant qd ei debeaiit¬

Expanded text:
homine mortalitatem hominis assumens ad spem suae immortalitatis hominem reformaret. Ut non diffidat jam homo se ad bona illius posse ascendere, quem ad sua mala toleranda videt descendisse; et ut in Deo humanitas glorificata exemplum esset glorificationis hominibus. Ut in eo quod passus est videant quid ei ret
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ humario fortassis difficile nonerit. neq inconueniens uidebitur
hoc iuestimationẽ reciꝑe. uerũ de seusu ⁊ cognitione u̾itatis fortasse mi

Expanded text:
quidem humano fortassis difficile non erit, neque inconveniens videtur quidem humano fortassis difficile non erit, neque inconveniens videtur hoc in existimationem recipere. Verum de sensu et cognitione veritatis fortass
Abbreviated transcription (Latin):
diximꝰ &̾ corꝑe & sensu ꝑfectꝰ mox fact᷑ fuisse credat᷑. illos uͦ qui
ex ipso nascerent᷑ eadẽ lege qua & ñe. natiuitat᷑e humanã ordi¬
natam cernimꝰ paruos nascituros. ac deuide ꝑ int̃ualla temporum
tã insensu animi ꝙͣ instatura corporali increm̾̃ta accepturos. Sic
enĩ in om̃i gñe rerum aliam lege̾ prim̾a conditionẽ habuisse cer¬
nimꝰ. atq aliam subsequent̾ẽ ꝓpagationẽ. Prima eiũ omĩa ꝑfecta
facta suiit. cȩc̾a autẽ omĩa quȩ exip̃sis oriunt᷑ ⁊ post ipsa subsecunt᷑
arborib ⁊ plantis ⁊ germinib cunctis. hoc iu bestiis ⁊ cunctis iuiueri¬
tib cernimꝰ. qr amodico uuiu̾sa incipiunt. ac deinde paulati ꝑine̾¬
m̃ta ordinẽ ad ꝑfectionẽ euadunt. Quo circa nequaꝗͣ ꝓ uitio huma¬
nę uaturȩ deputandũ: siipͥncipio suo aꝑfecto inchoata ꝑ subseq̃ri¬
tem ꝓpagationem amodico ad maiora ⁊ meliora ꝓficiat. Et de corpore

Expanded text:
ox factus fuisse credatur; illos vero qui ex ipso nascerentur eadem lege qua et nunc nativitatem humanam ordinatam cernimus parvos nascituros; ac deinde per intervalla temporum tam in sensu animi quam in statura corporali incrementa accepturos. Sic enim in omni genere rerum aliam legem primam conditionem habuisse cernimus: atque aliam subsequentem propagationem. Prima enim omnia perfecta facta sunt; caetera autem omnia quae ex ipsis oriuntur et post ipsa subsequantuarboribus et plantis et germinibus cunctis; hoc in bestiis et cunctis viventibus cernimus. Quia a modico universa incipiunt; ac deinde paulatim per incrementa ordine ad perfectionem evadunt. Quocirca nequaquam pro vitio humanae naturae deputandum est si in principio suo a perfecto inchoata, per subsequentem propagationem a modico ad majora et meliora proficiat. Et de corpore
Abbreviated transcription (Latin):
te pats. uec pat̾ ũ portabit iutqͥtatẽ filii. aia qͥ peccauit ipsa
moriet᷑. necesse eͥ in pͥori sencencia pcedenciã patruĩ peccata ad
sub seqͥ uces filios trausire significatũ accipitũ. in sub sequenci
assertione suo qͦnq peccando ceneri. neq pcedentia patra
peccata ad subsequtes filios redundare in celligataꝰ. Qd si uet

Expanded text:
ae peccaverit ipsa morietur . Necesse est ut si in priori sententia praecedentium patrum peccata ad subsequentes filios transire significatum accipimus, in subsequenti assertione suo quemque peccato teneri, neque praecedentia peccata patrum ad subsequentes filios redundare intelligamus. Quod si verum
Abbreviated transcription (Latin):
um mentẽ hominis deceptam obtinuisse dicimꝰ. quia nisi pruis raielis
Lid qb ꝓmitcebatur appeteret. nequa quã post modũ meo qb̾ suad ebatus
assensirm p̾biusset. d quia priꝰ ꝑuerse deleccata e. in ꝓuissione. pͥmi¬
dum stulte assersum prebuit in ꝑsuasione. Primũ enuim ꝓmissam :¬
cilsentiama psuꝑbiani expetiit. deuide ꝓmissam abundantiam.⁊ quiꝰ
talem excellentiam decebat ꝑ auaritiam concupiuit. P ostremo ut ły
duo pueto optĩe mereret᷑. cibum uetitũ gulȩ uitio corrupta gustan
consensit. Priũ quidem consensit prop ̃ alia quȩ dilexit. postea resmi¬
eus ⁊ coneupiscibile uidẽns cãuitũ in concupiscertuam exarsit. ut iam eo

Expanded text:
um mentem hominis deceptam obtinuisse dicimus; quia nisi prius mulier id um mentem hominis deceptam obtinuisse dicimus; quia nisi prius mulier id quod promittebatur appetivisset nequaquam postmodum in eo quod suadebatur assensum praebuisset. Sed, quia prius perverse delectata est in promissione, postmodum stultum assensum praebuit in persuasione. Primum enim promissam excellentiam per superbiam appetiit; deinde promissam abundantiam et qualis talem excellentiam decebat per avaritiam concupivit. Postremo ut haec duo pro voto obtinere mereretur cibum vetitum gulae vitio corrupta gustare consensit. Primum quidem consensit propter alia quae dilexit; postmodum respiciens et concupiscibile vid
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ mordinatũ excellendi. uana gła. nimius uͦ appetitꝰ habenddi uel
possedendi: auaricia. Q̃ mala fuer̃t ĩ originali pecc̃o.¬
Noriginali pecc̾o. tria uitia frierunt. In obȩdientiȩ duȩ. ⁊ peccatũ
unũ. Tria uitia fuerunt suꝑbia. auaricia. gula. duȩ inobedientiȩ.
una mprecepto naturae. alia in prȩcepto disciplinȩ. Et hec omĩã qͥa
in uno accu completa sunt: unum peccatum dicuntur. In uitus pͥm
fuit suꝑbia. sed̾a auaritia. tercia gula. In suꝑbia & auaritia. inobedi¬
Nusquã enim legitur ds̃ ꝓhibuisse homini. nesimilitudinẽ diuinitatis
scientiam boni ãmali concupisceret. Quia tam̃ inorclinate hec concupis.
contra rationẽ suam fecit. quodam mͦ naturalis precepti preuaricati
ticit. De solo ligno scientiȩ bomi imili legimꝰ quia ꝓhibuit d̃s homin
illud contingeret. ⁊ iccirco dum mulier illud appetendo cetigit. de precepsꝰ

Expanded text:
autem inordinatum excellendi, vana gloria. Nimius vero appetitus habendi vel autem inordinatum excellendi, vana gloria. Nimius vero appetitus habendi vel possidendie duae, et peccatum unum. Tria vitia fuerunt: superbia, avaritia, gula; duae in obedientiae: una in praecepto naturae, altera in praecepto disciplinae. Et haec omnia quia in uno actu sunt completa, unum peccatum dicuntur. In vitiis prima fuit superbia, secunda avaritia, tertia gula. In superbia et avaritia, inobedito disciplinae. Nusquam enim legitur Deus prohibuisse homini ne similitudinem divinitatis, vel scientiam boni et mali concupisceret. Quia tamen inordinate hoc concupiscens, contra suam rationem fecit, quodammodo naturalis praecepti praevaricator exstitit. De solo ligno scientiae boni et mali legimus quod prohibuit Deus homini ne illud contingeret; et idcirco dum mulier illud appetendo tetigit, de praecepto
Abbreviated transcription (Latin):
ant hic considandum ẽ. qd quemadmodũ suꝑiꝰ uiciet᷑ sołi u iro datĩ¬
preceptũ datumẽ. Spsa mulier hic testatur sibi quoꝙ manda sit.¬
tum ut lig̃num scientiȩ boni ⁊ mali non tang̃et. S uoluit scripc̃a
ostend̾e quia mulier quȩ uiro subiecta fuit diuinũ mandatum
nou nͥ mediante uiro acciꝑe ñ debuit. ut sermo dei pͥmum qͣsi
quam callic̾ hostis primu̾ qd̾ mulier timuit malum negͣndo
remouit. ac dem̃n qd̃ ipse intendit malum lib̾e ꝑsuasit. Nouissime
aucem ad ipsam ꝑsuasionem sufftiltiendã. ꝓmissionẽ adiunx᷑. ⁊ ut
cadem ꝑsuasio citius reciꝑet᷑. ꝓmissionẽ duplicatut. Qui eni unã tan¬
tum comestionẽ suasit. ꝓuna duo reponens inpͣmio. similitudinẽ
dei scientiamq boni ⁊ mali spopondit. In ꝑsuasione gͥ cibi homi¬
nem temptauit gula. in ꝑmissione deitatis & cognitionis. uana gła.
&auaritia. Immodata nanq edendi concupiscentia gula ẽ. desid̾ium

Expanded text:
ane hic considerandum quod non quemadmodum superius videtur soli viro praeceptum datum sit. Ipsa enim mulier hic testatur sibi quoque mandatum, ut lignum scientiae boni et mali non tangeret. Scilicet voluit Scriptura ostendere quod mulier quae viro subjecta fuit divinum mandatum non nisi mediante viro accipere debuit, ut sermo Dei primum quasi quam callide hostis primum quod mulier timuit malum negando removit, ac deinde quod ipse intendit malum libere persuasit. Novissime autem ad ipsam persuasionem fulciendam promissionem adjunxit, et ut eadem persuasio citius reciperetur promissionem duplicavit. Qui enim unam tantum comestionem suasit, per una duo reponens in praemio similitudinem Dei scientiamque boni et mali spopondit. In persuasione igitur cibi hominem tentavit gula. In promissione divinitatis et cognitionis vana gloria et avaritia. Immoderata namque edendi concupiscentia, gula est. Desiderium
Abbreviated transcription (Latin):
perit᷑ cam̃ qͦm̾ originale peccatũ concͥbunt. qͥ gen̾atit᷑
gͥhis ꝗͥorigunał peccati siue ꝑ sacram̃ta fidei. siue sola
fid̃e remislione acceper̾t. Q mͦ en̾i a patb in filios cransire po¬
test. qd in ipsis pat̾b ñ e: s scieudũ ẽ qd̾ originiale peccatũ qd
a patb ꝑ carnis genationẽ ad filios transducit᷑ quantus in̾his

Expanded text:
 originale peccatum contrahunt, qui generantur ab iis qui originalis peccati, sive per sacramenta fidei, sive sola fide remissionem acceperunt. Quomodo enim a patribus in filios transire potest, quod in ipsis patribus non est? Sed sciendum est quod originale peccatum quod a patribus per carnis generationem traduc
Abbreviated transcription (Latin):
sioerate merementa ꝑditionis. Pr ium chxert du or qnocu. son
die eo mnedes is ee eo morte morieris. dem̃ mulier dixit ne forte mo¬
corã nubiere tierba dei negare presumpsisset. si nonpri it aua nu¬
liciẽ dubitantẽ inuenisẽt. Quȩ xͦ clubicatut ab astiruanten m¬
sit &d neganti arpropinqͣuit. Ipsa gͦ scdm aliqͥd inchoauit malitiam.

Expanded text:
rementa perditionis. Primum dixerat Deus: In quocunque die comederis ex eo, morte morieris . Deinde mulier dixit: Ne forte mocoram muliere verba Dei negare praesumpsisset, si non prius ipsam mulierem dubitantem invenisset. Quae ergo dubitavit ab affirmante recessit, et neganti appro
Abbreviated transcription (Latin):
redeunt. sicut prius crescendo ꝑ multiplicationẽ asimplici ee̾n¬
tia plurima exitierunt. t̾etum opꝰ quod utrũ in occulto naturę
sinu cirea aliquas ẽentias diuina potentia oꝑet᷑. ut scił aliqua
a multiplicitate ad simplicitatem reducat. quȩ priꝰ asimplicita¬
te ad multiplicitatem pͥredurerat. sicut scire non possumus. ita
itõ ptiuaciter negare nͥon debeniꝰ. hoc tam̃ consicłandum ẽ. qͥa ali¬
uo opuis est euma suuplex entia mtilciplicat᷑ alius eum inustipler¬

Expanded text:
redeunt sicut prius crescendo per multiplicationem a simplici essenredeunt sicut prius crescendo per multiplicationem a simplici essentia plurima exiverunt tertium opus est, quod utrum in occulto naturae sinu circa aliquas essentias divina potentia operatur, ut scilicet aliqua a multiplicitate ad simplicitatem reducat quae prius a simplicitate ad multiplicitatem produxerat, sicut scire non possumus, ita etiam pertinaciter negare non debemus. Hoc tantum considerandum est quod aliud opus est cum simplex essentia multiplicatur; aliud
Abbreviated transcription (Latin):
di substantia coste inse diuina uirtute absq ustrinseco additam̃to
multiplicata corpꝰ mulieris factum est. Neꝙ enim conuenit ut co¬
stam illam extrinsecus additamentum accepisse dicamus. quatitꝰ
in eam quanticatem ex cresceret. quę corꝑi niulieris fortuande
sufficere pocuisset. qm̃ si hoc uerum ait. non de costa quidẽ. s de is¬
lo quod preter abditum ẽ. quod utiq multo maius fuit. corpꝰ
mulieris faccum ẽe. conu enieutꝰ diei debusset. hoo siquidemt in¬
s ipsa ex semetipsa diuina uirtute oꝑante multiplicata est. ꝙ̃¬
admodum postea naturam humanã aprimis paretitib insubse¬
quentẽ generationẽ seminata amodico iam intantũ multipli¬
catam cernimꝰ. ut multa hominũ milia ex ea iam exereuisse ui¬
deamꝰ. ⁊ hoc totum ad scb̃m opꝰ ꝑtinet. qñ de aliquo fiunt uliqͣ
in maiꝰ. Cum aũ ꝑ collectionem ⁊ unionem insimplicem eentiã

Expanded text:
de substantia costae in se divina virtute absque extrinseco additamento de substantia costae in se divina virtute absque extrinseco additamento multiplicata, corpus mulieris factum est. Neque enim convenit ut costam illam extrinsecus additamentum accepisse dicamus quatenus in eam quantitatem excresceret, quae corporis mulieris formando sufficere potuisset; quoniam si hoc verum esset, non de costa quidem, sed de illo quod praeter costam additum est quod utique multo majus fuit corpus mulieris factum esse conitum, sed ipsa ex semetipsa divina virtute cooperante multiplicata est, quemadmodum postea naturam humanam a primis parentibus in subsequentem generationem seminatam a modico jam in tantum multiplicatam cernimus, ut multa hominum millia ex ea jam excrevisse videamus. Et hoc totum ad secundum opus pertinet quando de aliquo fiunt aliqua in majus. Cum autem per collectionem et unionem multa in simplicem essentiam
Abbreviated transcription (Latin):
uꝵ eẽ materiã quales incorꝑei sp̃s sunt. qui neq exmat̾ia sunt qͥa
simplicis sunt. ne mat̾ia eẽ. possunt qulia corꝑa non sunt. Alia quid̾
unitatem suam simul ex multis non colligunt. quia sunt sim¬
plicia. s tam̃ unitatem suam in multa etfundunt. quia mul¬
ciplicantur. ⁊ fiunt mat̾ia qualia sunt corꝑa simplicia. quos ato¬
mos uocant. Quȩ quidem ex mat̾ia non sunt. quia simplicia sunt.
s cam̃ inateria fuut. qͥa insemetipsis multiplicantur. ⁊ in au¬
ginentũ excrescunt. Quando gͦ simplex mat̾ia siue atomus sim¬
plex factꝰ est: de nichilo aliquid factum ẽ. qñ uero idipsum sim¬
plex corpꝰ insemetipso multiplicatur. ⁊ in plura excreseit: fit aliqͥd
de aliquo in maius. Quod lieet mirabile uideatur. maiꝰ tamen est
de nichlo aliquid facere. quam de aliquo plus facere. Hoc mͦ de oꝑã

Expanded text:
neque esse materia. Quales sunt incorporei spiritus qui neque ex materia sunt, quia neque esse materia. Quales sunt incorporei spiritus qui neque ex materia sunt, quia simplices sunt, neque materia esse possunt, quia corpora non sunt. Alia quidem unitatem suam simul ex multis non colligunt, quia sunt simplicia; sed tamen unitatem suam in multa effundunt, quia multiplicantur et fiunt materia. Qualia sunt corpora simplicia, quae atomos dicunt; quae quidem ex materia non sunt, quia simplicia sunt; sed tamen materia fiunt, quia in semetipsis multiplicantur et in augmentum excrescunt. Quando ergo simplex materia sive atomus simplex factus est, de nihilo aliquid factum est. Quando vero idipsum simplex corpus in semetipso multiplicatur et multiplex excrescit, fit aliquid de aliquid in majus. Quod licet mirabile videatur, majus tamen est de nihilo aliquid facere quam de aliquo plus facere. Hoc modo operandi
Abbreviated transcription (Latin):
& omne quod unum et. desiuit. in hoc ipso etiam eẽ. desinit quod
unum ẽẽ. desinit. Ita sine uuitate nichil substere potest. Uerũ ex
hisquȩ sunt. ⁊ unum sunt. alia unitatem suam ex multis colliguns.
qualia sunt composita. ⁊ expartib consistentia. que unum quidẽ
ẽẽ habent. s ex uno non habent. quia constant explurib alia unitat̾e
suam ex uno habent & inuno habent. quia unum ⁊ idem ẽ. ipsum ex
quo sunt ⁊ ipsum quod sunt qualia sunt omĩa simplicia om̃ia. & ex
pareib non consistentia. Compositis gͦ unuin e̾e. alius non est quã uni¬
ta et ⁊ ideo uere unum et. uon est. quia ex multis ⁊ inmultis ẽ. Quib
autem simplex &e. est. uere unum ee. est. quia unum totum ⁊ quos
est ⁊ ex quo est. S ex his rursum quȩ simplicitate unum sunt. alia uni¬
tatem suam ex multis non colligunt. quia non sunt composita. nec
unitatem suam in multa effunduit. qua multiplicari non posst̾.

Expanded text:
t omne quod unum esse desinit in hoc ipso esse etiam desinit quod unum esse desinit. Ita sine unitate nihil sustinere potest. Verum ex his quae sunt et unum sunt, alia unitatem suam ex multis colligunt, qualia sunt composita et ex partibus consistentia quae unum quidem esse habent; sed ex uno non habent quia constant ex pluribus. Alia unitatem suam ex uno habent, et in uno habent; quia unum et idem est ipsum ex quo sunt et ipsum quod sunt, qualia sunt simplicia omnia et ex partibus non consistentia. Compositis ergo unum esse, aliud non est quam unita esse; et ideo vere unum esse non est, quia ex multis et in multis est. Quibus autem simplex est esse vere unum esse est, quia unum est totum et quod est, et ex quo est. Sed ex his rursum quae ex simplicitate unum sunt, alia unitatem suam ex multis non colligunt quia non sunt composita; nec unitatem suam in multa effundunt, quia multiplicari non possunt,
Abbreviated transcription (Latin):
uerit᷑ aut̃ ucrũ oi̾a peccata precedentiũ patrũ ad filios
eauseant. sic̃ illud pͥmi parentis dele̾cũ inos qͥ ex ipso uaci
st̃ redundasse uidemꝰ. Qͦdsi uerũ ẽ: qͥnto posteriores. catito utiq
st mirabiliores. Nec eqͦ uidet᷑ conditio ut tẽpꝰ prȩ iudicet u̾lta
t.n̾ forte nat᷑a qͥuto magis corrũpit᷑. tauto deterior seiuinatꝰ

Expanded text:
eritur autem utrum omnia peccata praecedentium patrum ad filios transeant, sicut illud primi parentis delictum in omnes qui ex ipso nati sunt redundasse videmus? Quod si verum est, quanto posteriores tanto utique sunt miserabiliores. Nec aequa videtur conditio ut tempus praejudicet veritati, nisi forte natura quanto magis corrumpitur, tanto deterior seminatur.
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑari habet. qd̾ sic alt̾ facit oe in ceps alt̾i imputari ñ debet.
Qͦo gͦ dictũ ẽ reddã ƿeccata patrũ in filios. de ilł peccatis inte¬
ugi oportet qͦ pacres cõmisert priꝰ ꝗͣ de ipsis nasc̾ent᷑ hii ad
qͦs peccata eor redundare debuert. Qͣ re gͦ usq in qͦrtã ge¬
qͦrtã genationẽ oĩs gen̾atio in telligit᷑. uł qd̾ magis ꝓbabile
uidet᷑ eousq pecca patrũ in filiis puniti dicunt᷑. qͦ ipsi filũ
corũdẽ patrũ peccata uidentes imitatt᷑. ut in telligamꝰ
nunquã filios in peccatis parentũ participes fieri nͥ priꝰ
fuerint peccando effecti imitatores. ut suo qͥsq peccato ñ
alieno dãniet᷑. dũ alienũ suũ facit. qͦd amando ce seqͦndo uni¬
tat᷑. Sic eñi genalit̾ dictũ conuenientiꝰ in telligit᷑. filiꝰ ñ

Expanded text:
 quod alter facit deinceps alteri imputari non debet. Quod autem dictum est: Reddam peccata patrum in filios, de illis peccatis intelligi oportet quae patres commiserunt priusquam de ipsis nascerentur ii ad quos peccata eorum redundare debuerunt. Quare ergo usque in quartam gequartam generationem omnis generatio intelligitur, vel quod magis probabile videtur cousque peccata patrum in filiis puniri dicuntur, quo ipsi filii eorumdem patrum peccata videntes imitantur. Ut intelligamus nunquam filios in peccatis parentum fieri participes, nisi prius fuerint peccando effecti imitatores, ut suo quisque peccato non alieno damnetur, dum alienum suum facit quod amando et sequendo imitatur. Sic enim generaliter dictum conveni
Abbreviated transcription (Latin):
iii ⁊ mali uircutis tm occasionem presticit. quia bona inferioris uitȩ ex
beueficium dei non naturȩ imputarit s gratiȩ. sient seripturo est. Tulit

Expanded text:
ni et mali virtutis tantum occasionem praestitit, quia bona inferioris vitae ex ni et mali virtutis tantum occasionem praestitit, quia bona inferioris vitae ex beneficium Dei non naturae imputaret sed gratiae, sicut scriptum est: Tulit
Abbreviated transcription (Latin):
ra ligni quȩ hoc homini ex se dari non potuit. s quia in eo uł obȩdiendo boni.
uł non obȩdiendo inali ꝓdebita remuneratione occasionem accepit. Si ue¬
to aliter uim huiꝰ nominis interptari uoluerimꝰ. dicere poterimꝰ quia
adam aute peccatum bonum ⁊ malum sciuit. bonu quidem ⁊ ꝑscientiã
⁊ ꝑ exꝑientiam. malum uͦ ꝑsolam scientiam. Postquã autem lignum ueci¬
tum cetigit. malum ia etiam ꝑ exꝑientĩa cognoscere cȩpit. atq ꝑ exꝑientia
ipsius mali bonum quoq qͣm striete teuendum agnouit. Sic igitur lignũ
istud ꝑ turtutẽ obedientiȩ uł ꝑmnobȩdientie culpam ꝓdee̾. aut nocere hori¬
in potuit. Quantum aũ spectabat ad naturã ipsius. tale fuisse creditur. ut
siue ederet siue non ederet homo fructu eius non lederet᷑. Conuenienter
autem lignũ uitȩ ex sua natura uirtutem tribuit. lignum uͦ scientiȩ bo¬

Expanded text:
ra ligni quae hoc homini ex se dare non potuit, sed quia in eo vel obediendo boni ra ligni quae hoc homini ex se dare non potuit, sed quia in eo vel obediendo boni vel non obediendo mali pro debita remuneratione accepit occasionem. Si vero aliter vim hujus nominis interpretari voluerimus, dicere poterimus, quod Adam ante peccatum bonum et malum scivit; bonum quidem per scientiam et per experientiam, malum vero per solam scientiam. Postquam autem lignum vetitum tetigit, malum jam etiam per experientiam cognoscere coepit, atque per experientiam ipsius mali bonum quoque quam stricte fuerat tenendum agnovit. Sic igitur lignum istud per virtutem obedientiae vel inobedientiae culpam, prodesse aut nocere homini potuit. Quantum autem spectabat ad naturam ipsius, tale fuisse creditur ut sive ederet sive non ederet homo fructum ejus, non laederetur. Convenienter autem lignum vitae ex sua natura virtutem tribuit; lignum vero scientiae bo
Abbreviated transcription (Latin):
IGNIUM etiam scientie b. ⁊ in ibi fuisse narratur. qd̃ non similiter
quidem ex natura sua scientiam .b. ⁊i.homini dare potuit. quẽadino¬
dum lignum uitȩ uitam inhomine corꝑalem ex natura sua ⁊ uirtu¬
te sibi indita adeo potuit conseruare. s iccirco tantum lignum scientiȩ
boni ⁊ mali dicitur. quia adprobandam obȩdientiam hominis. siue ins¬
obedientiam exꝑiendam ꝑ abatur. Frant enim quȩd̃a botia quȩ necbt̃
homo ꝑ exꝑientiam cognonerat. ⁊erant similiter quȩdam mala quȩ ꝑ exꝑi¬
entiam abhuc nesciuerat. Et positum ẽ. quasi in medio lignũ scientiȩ boni
⁊ mali. ut ꝑ illud homo uł obȩdiendo ad bona gustanda ⁊ cognoscenida tͣnsi¬
ret. uł inobȩcliendo admala seienda ⁊ ꝑcipienda ꝑting̾et. Sic gͦ inloce isto si¬
ue boni sitie mali cognoscendi occasionem acciꝑe debuit. non tam᷑ ex natu¬

Expanded text:
ae boni et mali. Lignum etiam scientiae boni et mali ibi fuisse narratur, quod non similiter ae boni et mali. Lignum etiam scientiae boni et mali ibi fuisse narratur, quod non similiter quidem ex natura sua scientiam boni et mali homini dare potuit, quemadmodum lignum vitae vitam in homine corporalem ex natura sua et virtute sibi indita a Deo potuit conservare, sed idcirco tantum lignum scientiae boni et mali dicitur; quia ad probandum obedientiam hominis, sive inobedientiam experiendam parabatur. Erant enim quaedam bona quae necdum homo per experientiam cognoverat; et erant similiter quaedam mala quae per experientiam adhuc nescierat. Et positum est quasi in medio lignum scientiae boni et mali, ut per illud homo vel obediendo ad bona gustanda et cognoscenda transiret, vel non obediendo ad mala sentienda et percipienda pertingeret. Sic igitur in loco isto sive boni sive mali cognoscendi occasionem accipere debuit; non tamen ex natu
Abbreviated transcription (Latin):
pio uiquo posuit homine quem formauerat. Qualis autem ꝑ adisus
suertt uibomo ꝑrobandus ⁊ exercendus positus ÷ : sub sequicur serpatuta
dieit Produxte deus dehumo om̃e lignum pulchrũ uisũ ad uescendur
suaue. lignu e̾ ui .m.padisi. lignuraq scientis.b. ⁊ in. & fluuius egredie¬
batur deloeo uoluptatis adirrigandum ꝑadisum. qͥ inde diuidituri
iiͦii. capita. Patet gͦ quantȩ amenitatis locus ille fuit. inquo natura hominis
adhuc acorruptione aliena foueri ac nutri debuit. quitontib ⁊ fluminib
irrigtius arborib om̃igeius frondosus ⁊ nemorosus fructu tam pulchro
mirandũ cominemorat᷑. qd̾ lignum ibi uitȩ e̾ẽ. dicitur. cuiꝰ uirtus cã
mirabilis fuisse ꝑhibetur. ut certis temꝑib sumptũ uitam corꝑalem
in homine qmdiu ipse homo illo uteretur: non solum amorte. s ab o̾i
etiam defectui illesam custodire potuisset. De ligno scr̃e boni ⁊ mali.

Expanded text:
pio in quo posuit hominem quem formaverat . Qualis autem paradisus pio in quo posuit hominem quem formaverat . Qualis autem paradisus fuerit ubi homo probandus et exercendus positus est, subsequitur Scriptura et dicit: Produxitque Dominus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescendum suabatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita . Patet ergo quantae amoenitatis locus ille fuit in quo natura hominis adhuc a corruptione aliena foveri ac nutriri debuit, qui fontibus et fluminibus irriguis, arboribus omnis generis frondosus et nemorosus, fructu tam pulchro mirandum commemoratur quod lignum ibi vitae esse dicitur, cujus virtus tam mirabilis fuisse perhibetur, ut in certis temporibus sumptum vitam corporalem in homine quandiu ipse homo illo uteretur non solum a morte, sed ab omni etiam defectu illaesam custodire potuisset. CAP. XXXII. De ligno scienti
Abbreviated transcription (Latin):
pane ob liomini plibuisset ⁊ pauea concessisset pͥu ariti tionis sic horlo ioe¬
sus deum exensationem haber: uideretur proeo ꝓ narciitat su henas alon
uoluntate adpreuaricationẽ impulsus demonstraretur. Propt̾ea deus ho¬
minẽ ad exꝑiendam obedientiã mandatõ infornians. multa concessit. et
panca prohibuit. ut ipsa obedientia cͥeͣt. libera. ⁊ quȩ prohibuit. iccireo
potiꝰ prohibuit qmͣ prȩcepit. ut obȩdientia ipsa c̾et. pura. De om̃i inquit li¬
guo padisi comede. deligno uͦ seientiȩ boni ⁊ mali ne comedas. ut scił priꝰ infir¬
mitatem sensus htimani ꝑ concessionei consolaretur. ueforte postea adꝑ
hubitiouẽ terreret᷑. Digͦ homo in hac obȩdientia ꝑstitisset. pꝰtempꝰ diffinitũ
adeo ad illum bonum qdei incelis preꝑatun fuerat. sine mortis dolore
tranferri debuisset cum om̃i ꝑle sua post ipsum subsequente. in consortio
Ipantauerit autcẽ dñs d̾o sicut dicit script᷑a padisum uoluͣtis apͥnci¬

Expanded text:
mini prohibuisset, et pauca concessisset, praevaricationis suae homo adversus Deum excusationem habere videretur, pro eo quod necessitate magis quam voluntate ad praevaricationem impulsus demonstraretur. Propterea Deus hominem ad experiendam obedientiam mandato informans multa concessit et pauca prohibuit ut ipsa obedientia esset libera, et quae prohibuit idcirco potius prohibuit quam praecepit, ut obedientia ipsa esset pura. De omni, inquit, ligno paradisi comede; de ligno vero scientiae boni et mali ne comedas , ut scilicet prius infirmitatem sensus humani per concessionem consolaretur, ne forte postea ad prohibitionem terreretur. Si ergo homo in hac obedientia perstitisset, post tempus definitum a Deo ad illud bonum quod ei in coelis praeparatum fuerat sine mortis dolore transferri debuisset cum omni prole sua post ipsum subsequente in consortio t autem Dominus Deus, sicut dicit Scriptura, paradisum voluptatis a princi
Abbreviated transcription (Latin):
omino gͥ mundi homine ꝑꝓuidentia diuina in loco delici¬
arum quas in parte potiori constituto. ⁊ ad conseruanda bona
que habebatꝰ cadem dei ꝑuidentia rationi humanȩ adiuneta mu¬
uito arqy ad illa bona quȩ habiturus erat querenda ⁊optinen¬
di preupto obedientiȩ ea gr̃a cooꝑante instructo. uidit diabolis
uia uͦ illi ꝑiuolentiam nocere non potuit: ad firaudem se con¬
uerit ut dolo hominẽ supplantaret. quẽ uirtute suꝑart non
posser di aritem fraus illius omnino nulla eet. si nimis manifett¬
nt in propria forma uenire non debuit. ne manifeste cognosetret᷑.
uullatenus recipet̾: Iterum nenimis uiolentia eẽc fraus ea siprto¬
sus ocenltiret e bomo sinul si deus eum taĩ maude que ali er sipr
posset detpi pmite̾et iniuirĩ pati uiderit i naies. que arert uon¬
inre ppnssus st. soui inqua cius malicia prsus nor geior trt

Expanded text:
omino igitur mundi homine providentia divina in loco deliciarum quasi in parte potiori constituto, et ad conservanda bona quae habebat eadem Dei providentia rationi humanae adjuncta munito, atque ad illa bona quae habiturus erat quaerenda et obtinenda praecepto obedientiae cum gratia operante instructo; vidit diauia vero per violentiam nocere non potuit ad fraudem se convertit, ut dolo hominem supplantaret quem virtute superare non posset. Ne autem fraus illius omnino nulla esset, si nimis manifestaretur; in propria forma venire non debuit, ne manifeste cognosceretur, et nullatenus reciperetur. Iterum ne nimis violenta esset ejus fraus si prorsus occultaretur et homo simul si Deus eum tali fraude quae caveri non posset decipi permitteret injuriam pati videretur, in aliena quidem forma venire
Abbreviated transcription (Latin):
Qp sine aliqñi faciat siuie non faciat deus. hoc tam̃ omiins ortẽ et:
ququl pitute de uichilo omĩa creare. posset etĩa si uellet creata ÷
iehdnm usdigere. Post senariũ oꝑib deputatũ. septenarꝰ sequit᷑.
cui non opus el̃t .h quies debetur li̧e opa iccirio onsturruuꝰ. ꝓpter
cos qui mirari solent uł potius dubitare quomͦ de costa uiri muli¬
ex facta sit. ⁊ quomͦ de modico pat̾no semine tam num̃osa ꝓles exc̾s¬
cire posset.

Expanded text:
Quod sive aliquando faciat Deus, hoc tamen omnino certum est; quod qui potuit de nihilo omnia creare, posset etiam si vellet, creata in nihilum redigere. Post senarium operibus deputatum septenarius sequitur, cui non opus sed quies debetur. Haec opera idcirco distinximus propter eos qui mirari solent, imo potius dubitare quomodo de costa viri mulier fit, et quomodo de modico paterno semine tam numerosa proles excrescere possit.