comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nicio rerũ enra duo u̾sat᷑.i. formã ⁊ nat᷑am. Forma ⁊ ĩ ext̾iori di¬
posicione: nat᷑a ĩint̾iori qͣlitate. Forma rerũ aut ĩnum̾o ꝯsicłatur.
ad qũe ꝑtinet artimetica. aut ĩꝓporciõe. ad qu̾ã ꝑtinet musica. aut
ĩ dimencione ad quã ꝑtinet geometria. aut ĩmotu ad qũe ꝑtin&
ronomia. Ad ĩteriorẽ uͦ rerũ nat᷑am sphisica spectat. Qd om̃s¬

Expanded text:
rerum circa duo versatur, id est formam et naturam. Forma est in exteriori dispositione; natura in interiori qualitate. Forma rerum aut in numero consideratur ad quem pertinet arithmetica; aut in proportione ad quam pertinet musica; aut in dimensione ad quam pertinet geometria; aut in motu ad quem pertinet astronomia. Ad interiorem vero rerum naturam physica spectat.
Abbreviated transcription (Latin):
leuetie. lib num̃i. deut̾o nomiũ. Genesis autẽ agenaciõe dicit᷑ Exos
abexitu. leuitic᷑ aleuiti. Lib numeri. qͥa meo uumant᷑ filui isił
Deut̾̃o nomiũ seda lex. hebraice autẽ bresit. heles moth. Uaiecta. Ua¬
iȩdab. Ad abarĩ. In ordine ꝓpħarũ octo st̃ uolumina. Primꝰ lib iosue
qͥ ⁊ iħu naue. ⁊ iosue benn ũ .i. filiꝰ nũ. Sed̾s lib iudicũ qͥ dicit̃ sop¬

Expanded text:
Leviticus, Numeri, Deuteronomium. Genesis autem a generatione dicitur; Exodus ab exitu; Leviticus a levitis. Liber numeri, quia in eo numerantur filii Israel. Deuteronomium secunda lex, Hebraice autem , bresith, hellesmoth, vagetra, vegedaber, adabarim: In ordine prophetarum octo sunt volumina. Primus liber Josue, qui et Jesu Nave, et Josue Bennun, id est filius Nun; secundus liber Judicum, qui dicitur Sop
Abbreviated transcription (French):
Quarta deindumentis sacris.
Quinta dededicatione ęccłe. amununun
Serta debaptismo. .Uii. decõfirmat̾õe.
Oc taua decorporis.isanguinis. xͥ sacramento.
Nona deminoribꝰ sacramentiᷤᷤ. isacrissr. desimonia.
Undecima de cõiigio Frir deuotis.
Quarta decima de cõfessiõe ⁊ penitentia  remissiõe pe

Expanded text:
Quarta de indumentis sacris. Quinta de dedicatione Ecclesiae. Sexta de baptismo. Septima de confirmatione. Octava de corporis et sanguinis Christi sacramento. Nona de minoribus sacramentis et sacris. Decima de simonia. Undecima de conjugio. Duodecima de votis. Quarta decima de confes
Abbreviated transcription (Latin):
uariosate cõtexit᷑. in qͣ tñ uarios aᷤ ipsa apta ẽ. ut scisma nõ
ñet ⁊ diu̾sitas cõcors ut adu̾sitat̾e nom pariat. Neq it ĩea
magna modica despiciũt. neq rursum. modica magnis asso¬
ciari indigna sunt.. S ornãt se inuic̾e̾ inuna u̾itate q̃ pp̃ u̾i¬
tatẽ placent om̃ia Hemo gͥ miret᷑ si pꝰ magna ⁊ int̾ magna fidĩ
sacram̃ta eoꝵ. q̃ insuo ordine inferiora ui dñr mentio fit. quia
nõse abhorrent simł que inu̾itate unu̾ sunt. Nam ipse ds hu¬
niliari dignatꝰ ẽ. ad humana descende̾s. it hominẽ pꝰ modũ
ao diuina subleuare. EUPLICIT PROLOGUS.¬

Expanded text:
arietas ipsa apta est, ut schisma non generet; et diversitas concors, ut adversitatem non pariat. Neque enim in ea, magna modica despiciunt, neque rursus modica magnis associari indignata sunt, sed ornant se invicem in una veritate, qutatem placent omnia. Nemo igitur miretur si post magna et inter magna fidei sacramenta, eorum quae in suo ordine inferiora videntur mentio fit, quia se non obhorrent simul, quae in veritate unum sunt. Nam ipse Deus humiliari dignatus est, ad humana descendens, ut hominem postmodum ad divina sublevaret. LI
Abbreviated transcription (Latin):
attioribꝰ iuncta: uniã u̾itatis
regłam ꝓficiunt. Propt̾ea in sacͥ
doquii tractat̾one uoneadem dicendi forma: ubiq ser¬
uanda est. Quia altiora fidĩ sacram̃ta excellentiori ser¬
mone ⁊ digno scĩs reu̾ent̾ tͣctanda sunt. Minora ã sacram̃toꝵ
diuinoꝵ. instritm̃ta ꝓcapuettate simpliciũ humiliori lo¬
eltionis gn̾e ex plananda. Ut constet qđ scͥptũ ẽ. Insimbriᷤᷤ
aureiꝰ : cͥcum amicta uariaate. S ic̃ enĩ sc̃a electoꝵ eccłia

Expanded text:
altioribus juncta unam veritatis regulam perficiunt. Propterea in sacri eloquii tractatione, non eadem intendendi forma ubique servanda est, quia altiora sacramenta excellentiori sermone et digno sanctis reverenter tractanda sunt; minora autem sacramentorum divinorum instrumenta, pro capacitate simplicium humiliori locutionis genere explananda, ut constet quod scriptum est: In fimbriis aureis circumamicta varietatibus . Sicut enim sancta electorum Ecclesia
Abbreviated transcription (Latin):
abalio. Si ilł abalio mitt̾et᷑. ab illo uenire hr̾et agͥ
mitt̾et᷑. ⁊ ẽet illi qͣi ꝗdã principiũ ab illo aquo mit¬
O teret᷑. ꝓpt̾ea gͦ pat̾ ab alio mitti nõ ht̃. qr ab alio ẽẽ nõ hi
Postea sp̃c sẽs uenit ut homines bĩficarent᷑. Primũ ille
a malo libauit pꝰea iste ad bõa reuocauit. Ille abstulit
ꝗsꝯ stinebamꝰ. iste reddidit ꝗ ꝑdideramꝰ. Uenit filius
nat᷑ał missus apat᷑.uit adoptandos inhereditatẽ uo¬
caret ⁊ cõsensũ suũ ingr̾a adopt̾onis ꝯprobaret
Neq Ił sñ cõsensu filii apatre alieni inhereditatẽ ducẽdi

Expanded text:
ab alio. Si enim ab alio mitteretur, ab alio venire haberet a quo mitteretur, et esset illi quasi quoddam principium ab illo a quo mitteretur. Propterea ergo Pater ab alio mittin habet, quia ab alio esse non habet. postea Spiritus sanctus venit, ut homines beatificarentur. Primum ille a malo liberavit, postea hic ad bona revocavit. Ille abstulit quod sustinebamus, hic reddidit quod perdideramus. Venit Filius naturalis missus a Patre, ut adoptandos in haereditatem vocaret, et consensum suum in gratia adoptionis comprobaret. Neque enim sine consensu Filii, a Patre alieni in haereditatem ducendi
Abbreviated transcription (Latin):
ut hostis rõne uinc̾et᷑. uc habitałm suũ ip̃a uendica¬
ret: qͥ malicia possidebat. qui .lł. astucia uic̾at: iustum
fuit ut non forcitudine s prudentia uinc̾et᷑. ut in eodẽ
inqͦ se uictor erexerat: uictꝰ st̃ neret᷑. Factus ẽ. filius di
filius hominis. ut filio ᷤ hominũ filioꝰ dĩ fac̾et. ine filii nomẽ
ad alt̾am transiret ꝑsonam. et ẽẽt intͥnitate duo filii
icõfundẽt᷑ tͥnitaus disc̾t̾o. Sienim pat̾ carnẽ assũpsis¬
set. iđ ipse i pr. ifiliꝰ eẽt. Pat̾ filu quemgenuit ex et̾nita¬
dĩ & filius hominis. Filiꝰ dĩ scđm diuinitatẽ genitꝰ apatre.
filius hominis.ẜ humanitatẽ natus exmatre.
Pe uo mouo solus filius carnẽ suscipere potuit.

Expanded text:
etur; et ut habitaculum suum ipsa vindicaret; quod malitia possidebat. Qui enim astutia vicerat, justum fuit ut non fortitudine, sed prudentia vinceretur, ut in eodem in quo se victor erexerat, victus sterneretur. Factus est Filius Dei, Filius hominis, ut filios hominum, filios Dei faceret; et ne filii nomen ad alteram transiret personam, et essent in Trinitate duo filii, et confunderetur Trinitatis discretio. Si enim Pater carnem assumpsisset, idem ipse et Pater et Filius esset. Pater Filii quem genuit ex aeternitaDei, et filius hominis: Filius Dei secundum divinitatem genitus a Patre, Filius hominis secundum humanitatem natus ex matre. Quod solus Filius carnem susceperit.
Abbreviated transcription (Latin):
niũ dictoꝵ acciꝑẽt. ⁊ ñ cogerent᷑ nomina falsoꝵ dõꝵ ad confirmaui
niram̃ta sua assumere qͥbꝰ ñ solũ ꝑmissũ s p̃ceptũ fuerat ita dũ tra
si causa con firmande ueritatis expostularet nom̃ dñi ad testimni
ĩ uocare. Simile erat. ⁊ ħ qđ ꝑmissi st̃ ꝓ illatae ĩ iuria talionẽ redaci
forte uehem̃tiori furore exardescenteᷤ maiora dlatiꝰ conarent᷑ mala ⁊¬
illã qm apłs apposuit discretionẽ ĩ elem̃tiꝰ exordũ sermoniꝰ dĩ significats
nec ȩxordiũ dicunt᷑ qͥd sensꝰ ĩ eiꝰ ñ ĩ cip᷑. Bilectione. exordia sensuũ st̃. Et id¬
cionẽ uocant᷑ qͥͣsi iã aliqͥd dicenteᷤ ⁊ prime̾ parte̾ orationiꝰ qͥa pͥncipiũ ĩ telisa

Expanded text:
um suorum acciperent, et non cogerentur nomina falsorum deorum ad confirmanda juramenta sua assumere, quibus non solum permissum sed praeceptum fuerat; ita duntaxat si causa confirmandae veritatis expostularet, nomen Domini ad testimonium invocare. Simile erat et hoc quod permissi sunt pro illata injuria, talionem reddere, ne forte vehementiori furore exardescentes, majora illatis conarentur mala rillam quam Apostolus posuit discretionem in elementis exordii sermonis Dei significatam s non est, unde nec exordium dicuntur, quia sensus in eis non incipit. Dictiones exordia sensuum sunt, unde et dictiones vocantur quasi jam aliquid dicentes, et primae partes orationis, quia principium inte
Abbreviated transcription (Latin):
humiliacionẽ. ꝓpt̃ erudicionẽ. ꝓpt̃ exercitationẽ. Propt̃ hu¬
militatẽ quidẽ ut dũ hõ racionał creat᷑a insensibilibꝰ elem̃tis
nãq ita factꝰ erat ut bomuĩ eiꝰ solꝰ ille eẽt aqͦ erat. Cȩt̃a oĩa sub ipso
facta st̃ ñ ut ĩ eiꝰ eẽt eiꝰ bonũ s ut ex el eẽt illiꝰ obseqͥũ. Oẽ enĩ bonũ
maiꝰ ÷ illo cuiꝰ ÷ bonũ. qͥa uere bonũ nõ est. nͥ qđ bonũ faẽ illũ cuiꝰ¬
est bonũ. Oĩs gͦ qͥ bonꝰ ÷ ⁊ ex bono suo bonꝰ ÷ inferior ẽ ipso bono
ꝗ bonꝰ ẽ. qͥa sine ipso bono bonꝰ nõ ẽ. Sigͦ bonũ hoĩs suꝑ hore̾m
erat. solũ ille bonũ homini erat. qͥ suꝑ hominẽ erat. Huio gͦ bono
hõ qu̾adiu ĩ ordine ꝯdicioniꝰ sue ꝑstitit̾ ĩ mediate iungebant᷑. ⁊ eo

Expanded text:
rcitationem. Propter humiliationem quidem ut dum homo rationalis creatura insensibilibus elementis namque ita factus erat ut bonum ejus solus ille esset a quo erat; caetera omnia sub ipso facta sunt, non ut in eis esset ejus bonum, sed ut ex eis esset illius obsequium. Omne enim bonum majus est illo cuqui bonus est, et ex bono suo bonus est; inferior est ipso bono quo bonus est, quia sine ipso bono bonus non est. Si ergo bonum hominis supra hominem erat, solus ille bonum hominis erat qui supra hominem erat. Huic ergo bono homo quandiu in ordine conditionis suae
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ mał cauendiꝰ qͦ ht̃ exsemet ip̃so facere pot̾. singillatĩ ĩstruendꝰ ent
ad bona uͦ agenda ad obedientiã solũ mͦ reuocandꝰ. ut ibi ꝑsententuã il¬
riꝰ salubriꝰ disceret qđ ipse agere debuisset. Cũ enĩ iubetͣ hõ patͥ ⁊ mati
honorẽ deferre ñ ħ ad carnale parente referendũ ẽ s ħ potiꝰ ei p̃cpo
incirtũcisiõe ȩxordiũ sũpsit. Primũ illd̾ scđ̾m sublege nat᷑ali qͣsiĩcm¬
siõe quadã transierat.⁊ qͥ in eo fidele extiterãt qͣsi pauca q̃dã gͣna
humano gen̾e disꝑsa ⁊ abinuicẽ discreta sola intꝰ fide unita fuerãt.
Uocat᷑ ⁊ abrahã unus emultiꝰ umitã pͥncipiũ unioni. Ut adsinũ il

Expanded text:
 ex semetipso et per semetipsum facere potest, singulatim instruendus erat, ad bona vero agenda ad obedientiam solummodo revocandus, ut ibi per sententiam alterius salubrius disceret quid ipse agere debuisset. Cum enim jubetur homo patri et matri honorem deferre, non hoc ad carnales parentes solum referendum est; in circumcisione exordium sumpsit. Primum illud saeculum sub lege naturali, quasi in confusione quadam transierat; et qui in eo fideles exstiterant, quasi pauca quaedam grana in humano genere dispersa. et ab invicem discreta, sola intus fide unita fuerant. Vocatus est Abraham unus ex multis; unitas principium unionis, ut ad sinum il
Abbreviated transcription (Latin):
.Seͥt᷑ idic̃. Nõ ꝯcupisceꝰ uxorẽ ꝓximi tui. ⁊ ñ ꝯcupisce̾ rẽ ꝓximi tui. ut
necheri. Nõ ꝯcupiscaᷤ uxorẽ ꝑximi tui. ut furtũ nõ facias ñ ꝯcupisce̾ rẽ
nni tui. ħ st̃ decẽ p̃cepta quę prime ꝑfectioniꝰ uiã ⁊ semitã pandt̃
stioni. Prima enĩ ꝑfectio ꝑbonã oꝑacionẽ. hominẽ ĩ semet ipso dirigit.
Millenarꝰ maltũ sumã tollit ꝑfectionẽ. ħ aũ ĩ p̃senti de expoficiõe decẽ¬

Expanded text:
et dicit: Non concupisces uxorem proximi tui: nec concupisces rem proximi tui . Ut non moecheris, non concupiscas uxorem proximi tui; ut furtum non facias, non concupiscas rem proximi tui. Haec sunt decem praecepta, quae primae perfectionis viam et semitam pdirectionis. Prima enim perfectio per bonam operationem hominem in seipso dirigit. Millenarius in altum summam tollit perfectionem. Haec autem in praesenti, de expositione dece
Abbreviated transcription (Latin):
tendit uͥ fidẽ grano sinapi cõparaũ qđ qnͣtitate qͥdẽ paruũ est ẜi
feruore. Hĩc mulieri cananȩȩ parũ qͥdẽ adhuc scienti s multũ co¬
fidenti dictũ est. M ulier magna ẽ fide̾ tua. Illa nãq apđ dñs
des magna reputat᷑. qͦ i si nimiꝰ uigeat scientia ꝑ cõstantiã qͥ
fori ostendit᷑. Cũ gͦ fide̾ cogniciõe cresc̃ adniuat᷑. cũ uͦ affectu
cresc̃ ꝓmeret᷑. Itẽ scđm ĩcrem̃ta fidĩ tria genera credentiũ iͥb¬

Expanded text:
ano sinapis comparavit, quod quantitate quidem parvum est sed non fervore. Hinc mulieri Chananeae parum quidem adhuc scienti sed multum confidenti, dictum est: Mulier magna est fides tua . Illa namque apud Deum fides magna reputatur, quae etsi minus vigeat scientia, per constantiam tamen foris ostenditur. Cum ergo fides cognitione crescit, adjuvatur, cum vero affectu cresc
Abbreviated transcription (Latin):
iti stat scificationẽ susctꝑe ꝯtep̃nit. Tria gͦ simł st̃. fides. sacram̃¬
u. ⁊ opꝰ. In fide xp̃iana fortitudo tribuit᷑. Insacram̃ti arma. In oꝑib
miꝰ. Qd sit fide̾. Inqͦ ꝯstat fides. de increm̃to fidĩ. De hi quȩ ꝑti¬
et ad fidẽ. Si abmitio scd̾m mutationẽ tõpoꝵ mutata sit fide̾ cre¬
entiũ. Qͥd sit qͦminꝰ nich umqũa uera fide hab̾e potuit. de sacram̃to

Expanded text:
stat sanctificationem suscipere contemnit. Tria ergo simul sunt, fides, sacramentum, et opus. In fide, Christiano fortitudo tribuitur, in sacramentis, arma; in operibus Quid sit fides. In quo constat fides. De incremento fidei. De his quae pertinent ad fidem. An ab initio secundum mutationem temporum, mutata sit fides creden
Abbreviated transcription (Latin):
Sut ÷ uiro qͥd ẽ robustior. ĩ femma uͦ infirmior. ⁊ aliena ope etes
apparet ⁊ iũcti st̃ duo ĩ unũ imna dilectiõe. ⁊ societate una. ut ĩ
ima dilectiõe eent. ⁊ ꝑdilectionẽ imnã ĩuna societate manerẽt.
ur. quidẽ ut imago dĩ fieret ĩ ħ sacram̃to pietate ad dilectio¬
ẽ ĩ una ĩ clinaret᷑. Femina uͦ ut formã aĩȩ racionał expͥmeret
ecessitate magiꝰ. ⁊ qͣsi respectu. cõmoditatiꝰ cuiꝰdã amare ꝑsuade

Expanded text:
ior, in femina vero infirmior et aliena epe egens appareret. Et juncti sunt duo in unum, una dilectione et societate una, ut in una dilectione essent, et per dilectionem unam in una societate manerent. Et vir quidem, ut imago Dei fieret in hoc sacramento, pietate ad dilectionem inclinaretur. Femina vero, ut formam animae rationalis exprimeret, necessitate magis et quasi r
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ ꝑficientia. Siqͥs igit᷑ querat tẽpꝰ institutioniꝰ sacram̃toꝵ fciat
qͥa qũa diu moribꝰ ÷ tẽpꝰ medicine ẽ. Presẽs gͥ uita a principio
scłi usq infinẽ ꝑmortalitatẽ decurres. tẽpꝰ morbi et t̾epꝰ remȩ¬
dii. In ipsa ⁊ ꝓpt̾ ipsã instituta st̃ sacram̃ta ⁊ quędã aprincipio
ipsiꝰ quȩ suo tẽꝑe ꝯcurrerũt. ⁊ ad sanitatẽ qͣntũ ipsiᷤᷤ datũ erat.
⁊ ꝑ ipsa dandũ erat restituendã ualuerũt. Et ista sacͣmenta
suo tẽꝑe expleto cessauer̃. ⁊ alia ꝓ illiꝰ ad eadẽ sanitatẽ ꝑfi¬
ciendã successerũt. Et rursũ post illa alia qͦsi nouissime adiũctit
sũt alia quibꝰ succede nõ debuerũt. Uelut medicam̃ta ꝑfecta que
morbũ ipsũ ꝯsumerẽt.⁊ ꝑfectã sanitatẽ plene restaurarẽt. Iħ oĩa

Expanded text:
 quaerat tempus institutionis sacramentorum, sciat quia quandiu morbus est, tempus medicinae est. Praesens igitur vita a principio saeculi usque in finem per mortalitatem decurrens, tempus est morbi, et tempus remedii. In ipsa et propter ipsam instituta sunt sacramenta; et quaedam a principio ipsius, quae suo tempore cucurrerunt et ad sanitatem quantum ipsis datum erat, et per ipsa dandum erat restituendum valuerunt. Et ista sacramenta suo tempore expleto cessaverunt; et alia pro illis ad eamdem sanitatem perficiendam successerunt. Et rursum post illa alia quasi novissime adjuncta sunt, quibus alia succedere non debuerunt. Vel ut medicamenta perfecta quae morbum ipsum consumerent et perfectam sanitatem plene restaurarent. Et ha
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa agnouimꝰ qͦsdã ẽẽ minꝰ discretõ qͥ humanȩ possibilitati m̃surã
nesciuĩt qͥa possibilitatẽ suã ñ attendũt. Et si attendt̃ maiori s
pisse. affirmãt fidelẽ nulla raciõe ẽẽ dicendũ qͥ ñ magna qͣdã et
multa ⁊ sublimia fidĩ sacͣm̃ta agnouerit. ⁊ de maiestate creatori
⁊de humilitate saluatori qͣrundã difputationũ ꝓfunditatẽ ⁊ rerũ

Expanded text:
 esse minus discretos, qui humanae possibilitatis mensuram nesciunt; quia suam passibilitatem non attendunt, et si attendunt, majori stpisse. Affirmant fidelem nulla ratione esse dicendum, qui non magna quaedam et multa et sublimia fidei sacramenta agnoverit; et de majestate creatoris, et de humilitate Salvatoris quorumdam disputationem, profun
Abbreviated transcription (Latin):
lu ne feceris. dcpcipiendis similit unũ. Euȩeũq uultiꝰ ut uob faciat
hoies ⁊ uõ similit̃ facite iłł. Ut uidelic̾ hõ exsui ꝯsidacione disceret quale s
erga ꝓximũ exib̾e deb̾et. S postea cũ lex sub in.traret ⁊ disciplinã ui¬
uendi arciorẽ ꝓponeret ex hĩ quȩ media fuerãt quędã excep̃. ⁊ ex eiꝰ alia ꝑ
p̃ceptionẽ ałia ꝑ ꝓhibicionẽ. ialterã partẽ deflex̃. ut quẽ admodũ pͥm

Expanded text:
unum: Quaecunque vultis ut vobis faciant homines, et vos similiter facite illis ; ut videlicet homo ex sui consideratione disceret qualem se erga proximum exhibere deberet. Sed postea cum lex subintraret et disciplinam vivendi arctiorem proponeret; ex his quae media fuerant, quaedam excepit; alia per praeceptionem, alia per prohibitionem in alteram part
Abbreviated transcription (Latin):
blasphemia ẽ ⁊̃ plane contͣdicere ioħi ñ s ueritati. Quid erga
mnicꝰ sponsi dubitat ⁊ querit. Tues qͥ uenturꝰ es an aliũ expectamꝰ
no milibꝰ hominũ certitudinẽ de om̃ibꝰ nr̃o mendatio ꝯfirmamꝰ.
ec tpsos de se ita uetereᷤᷤ sensisse pauci aduertere possimꝰ. Moi¬
s scribit dm̃ adse loquentẽ dixisse sic. Ego sũ ds̃ abrabã. d̃s isaac
it gͦ se de dĩ noticia plũ aliqͥd p̃cedentibꝰ patribꝰ accepisse. da¬

Expanded text:
blasphemia est, et plane contradicere non Joanni, sed Veritati. Quid ergo? Amicus sponsi dubitat, et quaerit, Tu es qui venturus es, an alium exspectamus , nos millibus hominum certitudinem de omnibus nostro mendacio confirmamus. Nec ipsos de se ita veteres sensisse, paucis advertere possumus. Moyses scribit Deum ad se loquentem dixisse sic: Ego sum Deus Abraham, et Deus Idit ergo se de Dei notitia plus aliquid praecedentibus patribus accepisse. Da
Abbreviated transcription (Latin):
młtiplicatas ⁊ p̃cepta scilicet ⁊ sacͣm̃ta. Nã cũ pͥmũ mẽdicꝰ ds̃ ad hominẽ
egrotũ curandũ accessisset totũ occupauerat morbꝰ qđ totũ reliqͣrat
salũ. Et apposuit ĩ corpore gen̾is humani ĩ pͥmi pauca antidota ⁊ paucis
m̃briꝰ ħ ÷ ꝑsoni̾ paucis ut paulatĩ morbꝰ deficeret. ⁊ salꝰ cresceret Postea
sublege scripta remedia phuera ꝯtulit ⁊ plureꝰ reparatũ. Sublege nat᷑ali¬
Et quecũq uulti ut nob faciãt hoiẽs: eadẽ ⁊ uo facite ilł. Tria sacram̃ta
decime. oblacione. ⁊ sacͥficia. Decimȩ ĩ porci onibꝰ. oblacionẽ ĩ rebꝰ. sacrifi¬
cia t̃ animalibꝰ. sublege scripta multa fuerũt p̃cepta. ⁊ sacmta multa. łre
duobꝰ p̃cept̾i ꝯp̃hensa. Inuno bono ꝑcipiendo ĩ alt̃o mala ꝓhibendo hȩc

Expanded text:
tiplicata sunt, et praecepta scilicet et sacramenta. Nam cum primum medicus Deus ad hominem aegrotum curandum accessisset, totum occupaverat morbus, quem totum reliquerat salus. Et apposuit in corpore generis humani in primis pauca antidota, et paucis membris, id est paucis personis, ut paulatim morbus deficeret et salus cresceret. Postea sub lege scripta, remedia plura contulit, et plures reparavit. Duo praecunque vultis ut vobis faciant homines, eadem et vos facite illis . Tria sacramenta: decimae, oblationes, et sacrificia. Decimae in portionibus, oblationes in rebus, sacrificia in animalibus. Sub lege scripta multa fuerunt praecepta, et multa sacramentprehensa. In uno bona praecipiendo, in a
Abbreviated transcription (Latin):
acioni quȩ ꝯplent̃ sex dieb̾ȩtatibꝰ. Inpͥmã parte adfioo ꝑrinẽt
confiteri unũ creatorẽ. ⁊ abeo facta oĩa ẽẽ quȩ hñt esse. Inscđ̾a pe¬
te ad fidẽ ꝑtinẽt uenerari unũ saluatorẽ. ⁊ abeo reparata ẽẽ pori
torẽ ⁊ creat᷑a ita discern̾e debet ut ⁊ unicuiq hoꝵ tribuat qđ siu̾:¬
⁊ uicissĩ altiꝰ ꝓpͥetatẽ ĩ alterũ ñ trasfundat. id ÷ ut nec creat᷑ȩ atn¬
buat creatori maiestatẽ. nec creatori ascribat creat᷑e ĩfirmitati
nec dm̃ ꝯcludat tẽꝑe. nec creaturã tendat ęt̃nitate. Ita fide i
unicuiq qđ suũ ẽ tribuit recte offert siint̾ utrũq bene dse¬
nit recte diuidit ⁊ nõ peccat. Si uͦ ĩ quolibet hoꝵ delmqͥt᷑. fideli

Expanded text:
t confiteri unum creatorem, et ab eo facta esse omnia quae habent esse. In secunda parte ad fidem pertinet venerari unum salvatorem, et credere ab eo reparata esse perdiatorem et creaturam ita discernere debet ut unicuique horum qut vicissim alterius proprietatem in alterum non transfundat, id est ut nec creaturae attribuat Creatoris majestatem, nec Creatori ascribat creaturae infirmitatem; nec Deum concludat tempore, nec creaturam extendat aeternitate. Ita fides, si unicuique quod suum est tribuit, recte offert; si inter utrumque bene discernit, recte dividit, et non peccat. Si vero in quolibet horum deli
Abbreviated transcription (Latin):
illa id ẽ nat᷑ał legiꝰ sacram̃ta siue decimaᷤᷤ uidelic̾. siue sacͥficia siue ob¬
licione ita hõi exnecessitate indicta. ut qͥ ea ñ exsecutꝰ fuisset. reatum
aricationiꝰ ĩ curreret. quẽ ad modũ ille qͥ fidelit̃ ea coleret meritũ
uotioniꝰ suȩ ĩ ueniroe. Nusꝗ enĩ legimꝰ qđ añ legẽ scriptã ds̃ hõĩ
derit qͥ decima nõ decłit. qͥ sacͥficia ñ obtulerit. sic̃ postea ꝑ legẽ

Expanded text:
 naturalis legis sacramenta, sive decimas videlicet, sive sacrificia, sive oblationes; ita homini ex necessitate indicta, ut qui ea non exsecutus fuisset, reatum praevaricationis incurreret, quemadmodum ille qui fideliter ea coleret meritum devotionis suae inveniret. Nusquam enim legimus quod ante legem scriptam, Deus homini dixerit, qui decimas non d
Abbreviated transcription (Latin):
uo st̃ in quibꝰ fide ꝯstat. Cognicio ⁊ affectꝰ id ÷ ꝯstaneia ꝯsti¬
uł firmitã credendi. In altero ꝯstat qͥa ipsa illud ẽ. In altero
qͥa ipsa ĩ illo est. In affectu enĩ substantia fidĩ ĩ uenit᷑. ĩ cogniciõe m¬
teria. Aliud ÷ enĩ fide̾ qua credit᷑. aliud qđ fide credit᷑. In affectui¬
uenit᷑ fide̾. incogniciõe id qđ credit᷑ fide. Propt̃ea fide̾ qͦ ĩ affectu hĩ¬

Expanded text:
uo sunt in quibus fides constat: cognitio et affectus, id est constantia vel firmitas credendi. In altero constat quia ipsa illud est; in altero constat quia ipsa in illo est. In affectu enim substantia fidei invenitur; in cognitione, materia. Aliud enim est fides qua creditur; et aliud quod fide creditur. In affectu invenitur fides; in cognitione id quod
Abbreviated transcription (Latin):
sime dicit᷑. qͥa hõ sine hni om̃ino saluari ñ potͥ. ds̃ aũ sine hi
hoiẽm saluare pot̾. qͥ uirtutẽ sua ⁊ sc̃ificacionẽ ⁊ salutẽ qͦcũq
ipse uoluorit hõ bomini largiri pot̾. Illo nãq spũ qͦ docet hoiẽo:
sine uerbo iustificarẽ. ȩciã ualet si uoluerit sine sacram̃to. qͥa uiroꝰ q̃
exnecessitute elem̃tiꝰ nõ subdit᷑ ȩtiã si grã dĩ exdispensaciõe sacramtedi

Expanded text:
sine his hominem salvare potest, qui virtutem suam et sanctificationem et salutem quocunque ipse voluerit modo homini largiri potest. Illo namque spiritu quo docet hominem sine verbo, justificare etiam valet si voluerit sine sacramento; quia virtus Dei ex necessitate elementis non subditur, etiam si gratia Dei ex dispensatione per sacrame
Abbreviated transcription (Latin):
quauĩ cũ ꝑfecti occulta sacram̃toꝵ dĩ rimari ñ ualeat. qͥa tñ se ab
illoꝵ societate nõ diuidũt qͣsi nixta eo̾ positi ĩ eadẽ fide ⁊ spe bene
oꝑando se pascũt. Sic gͦ fides aliqͣndo cũ cognicioe est. qͣndo scitur
qđ credit᷑. aliqͣndo sine cogniciõe qͣndo scienti tantũ ⁊ credenti cre¬
dit᷑. Necesse ẽ tñ sẽꝑ aliqũa ẽẽ cognitiorie cũ fide. qͦ ipsã fidẽ ꝑm

Expanded text:
aleant; quia tamen se ab illorum societate non dividunt quasi juxta eos positi in eadem fide et spe bene operando se pascunt. Sic ergo fides aliquando cum cognitione est, quando scitur quod creditur; aliquando sine cognitione, quando scienti tantum et credenti creditur. Necesse est tamen semper aliquam cognitionem esse cum fide quae ipsam fidem
Abbreviated transcription (Latin):
cundũ dispensationẽ ad tẽpũ suꝑ addita st̃ siue ꝓ exercitatiõe. siue ꝓsig¬
sicioe Pro exercitaciõe qͥdẽ ut plurima eent in qͥbꝰ erudiendoꝵ obe¬
itia ꝓbaret᷑. ⁊ deuotio excoleret᷑. Prosignificatiõe aũ ut ĩ eiꝰ fut᷑e uerita
itna p̃parent᷑: ⁊ ꝑ ipsa q̃ corporalit agenda p̾cipiobant᷑. quȩ spũalit
ut oĩno debuissẽt fieri nec ita mala ut oĩno debuissẽt̃ exnecessitate urtai
Oĩa enĩ ħ quȩ ĩ huimodi mandatiꝰ ꝓpositas gnͣtũ adsuã nat̾ã trilia fuer̃ qͥs¬
bitrio agentiꝰ sine culpa possẽt fieriꝰ. ⁊ rursũ sine culpa ĩt̃mitti. Accedes ub¬

Expanded text:
pensationem ad tempus superaddita sunt, sive pro exercitatione, sive significatione. Pro exercitatione quidem ut plurima essent in quibus erudiendorum obedientia probaretur, et devotio excoleretur. Pro significatione autem ut in eis futurae veritaaepararentur, et per ipsa quae corporaliter agenda praecipiebantur, quae spiritualiter  debuissent fieri; nec ita mala ut omnino debuissent ex necessitate vitari. Omnia enim haec quae in hujusmodi mandatis proposita sunt quabitrio agentis sine culpa possent fieri, et rursum sine culpa intermitti. Accedens
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓposita ꝑ saluatorẽ. Tercia administrata ꝑ dispensator̃e. Prm
creator ꝑ maiestatẽ uasa formaũ: postea saluator ꝑ istitucionẽ ei
ꝓposuit. postremo dispensator ꝑbenedictionẽ. Hȩc ipsa mundert
⁊ grã impleũ. Et apparet mirabile qͥa qͥ maior fuit qđ minꝰ erati
cit. ⁊ qͥ minor fuit. fec̃ qđ maiꝰ fuit. Plus enĩ scĩficatio ꝯtulit qi¬

Expanded text:
istrata per dispensatorem. Primum Creator per majestatem vasa formavit, postea Salvator per institutionem eadem proposuit; postremo dispensator per benedictionem haec ipsa mundavit; et gratia implevit. Et apparet mirabile, quod qui major fuit, quod minus erat fecit; et qui minor fuit, fecit quod majus fuit. Plus enim contulit sanctifi
Abbreviated transcription (Latin):
itellig̃ iscit. aͥd ÷ qđ dicit᷑. ħ aũ scientia cognicio ẽ quȩ sic̃ sine
illa seientia ẽẽ ñ pot̾. qͣre esse uł ñ. ẽẽ. scit᷑. ita sine fide eẽ potͥ qͣ re
eẽ uł no eẽ eredit᷑. Ad hãc eognitionẽ si fide accedat ut credat qđ
andiebat  ⁊ ĩ telligebat᷑ ⁊ credulitaᷤ ĩ cogniciõe. ⁊ ĩ uenit ĩ credulitate
fidĩ substantia. ĩ cogniciõe mat̾ia. Potͥ aũ cognicio hui modi sme

Expanded text:
 autem scientia cognitio est, quae sicut sine illa scientia esse non potest qua res esse vel non esse scitur, ita sine fide esse potest qua res esse vel non esse creditur. Ad hanc cognitionem si fides accedat ut credatur quod audiebatur et intelligebatur, est credulitas in cognitione, et invenitur in credulitate fidei substa
Abbreviated transcription (Latin):
dissipatiꝰ nõ unũ deconcessiõe naturali p̃ceptũ disciplinȩ qͣsi ꝓbandis.
s qͣsi corrigendĩ ⁊ reparandiꝰ multa formaret. ut qͣntomagiꝰ se ĩ medis
se tẽꝑare discerẽt tanto leuiꝰ ĩ ꝯcessa cauere ualerẽt. Illic multa ꝯo
st̃ pauca phibita. hic multa ꝓhibita pauca ꝯcessa. Illic dictũ ẽ hoĩ ut hi
no scilic boni ⁊ mali ñ comedet. ñ qͥa lignũ malũ erat s qͥa obedientiaͥ

Expanded text:
non unum de concessione naturali praeceptum disciplinae quasi probandis, sed quasi corrigendis et reparandis multa formaret, ut quanto magis se in mediis temperare discerent, tanto levius inconcessa cavere valerent. Illic multa concessa, pauca sunt prohibita; hic multa prohibita, pauca concessa. Illic dictum est homini, ut de ligno scientiae boni et mali non comederet, non quia lignum malum erat, sed quia obedientia
Abbreviated transcription (Latin):
quã qͥd fieret. Igit̾ cũ tẽpꝰ aduenisset qͦ ueritaᷤ declarari debuerat datũ ẽ
temediũ ꝑcircũcisioni sacram̃tũ. uͥ dũ deint̾iori substantia hominiᷤᷤ par̾ nõ
quidẽ nat᷑alit᷑ suꝑflua. s eiꝰ qđ fuperfluũ ÷ figura prescidit᷑. iãmanifes
tꝰ illa peccati circũcisio quã ĩ int̾iori hoĩe grã ꝑfic̃ demostrat᷑. Qͥa aũ
cercũcisio ext̾ioreᷤ sordeꝰ ⁊enormitateᷤᷤ qͦ fori̾ st̃ resecat. ablucio aũ mađa
iã ĩ terioreᷤ emundat ꝯuenient̃ iã manifesta ueritatȩ ĩ aduentu xp̃i
arcũcisio cessare debuit. ut illd̾ sactam̃tũ succedet. qđ ꝑfectũ homini
emundacionẽ ⁊intiorẽ aĩe candorẽ.quẽ in ipso ⁊ ꝑipsũ sactam̃tũ adipiᷤ
it᷑ posset declatare. Ampliu autẽ qͥa circũcisioqdẽ sordeᷤ aufert. s doloreᷤ
afert. Ablucio uͦ inqͥnato̾ sine dolore emundat. id circo pͥori popło ĩ timore

Expanded text:
quam quid fieret. Igitur cum tempus advenisset quo veritas ipsa declarari debuerat, datum est remedium per circumcisionis sacramentum, ubi dum de exteriori substantia hominis pars non quidem naturaliter superflua, sed ejus quod superfluum est figura, praecipitur; jam manifinteriori homine gratia perficit demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt resecat, ablutio autem maculas etiam interiores emundat; jam manifesta veritate adveniente Christo circumcisio cessare debuit, ut illud sacramentum succederet, quod perfectam hominis emundationem et interiorem animae candorem quem in ipso ot pdeclarare. Amplius autem quia circumcisio quidem sordes aufert, sed dolores infert; ablutio vero inquinatos sine dolore emundat, idcirco priori populo in timore
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ ascensiõe saluatori nr̃i mundo iã manifestata st̃ oĩb abinicio
mundi iustĩ ⁊ fidelibꝰ tã minoribꝰ qu̾a maioribꝰ eadẽ cognicione
patuisse uent᷑a qͥ anob̾ nc̃ cogno̾cunt᷑ p̃terita. Alioqͥn ñ uero di¬
cendũ fidẽ hoꝵ om̃iũ habuissẽ qͥ ista ñ agnouerit. Ista aũ oĩa qͦ in
lacram̃to nr̃e redẽptioniᷤᷤ ꝯpletas eo̾ ⁊ credidisse ⁊ agnouisse. ñso¬
deremꝰ sic qͥdẽ illi ꝑ ħ saluati ñ fuissẽt̃. nͥ ħ oĩa ⁊ facienda agno¬
uisset. ⁊ agnita credidissẽt. Uerũ etiã qͥa aliqͦtiẽs script᷑e tes¬
dent millũ abinitio sine fide xp̃i ẽẽ saluatũ. & beatꝰ augustinꝰ
de ħ ipso logũes sic ait. Cadẽ fide mediatori saluo iustõ facie

Expanded text:
o jam manifestata sunt, omnibus ab initio mundi justis et fidelibus, tam majoribus quam minoribus, eadem cognitione patuisse ventura; qua a nobis nunc cognoscuntur praeterita. Alioquin non vere dicendum fidem horum omnium habuisse qui ista non agnoverunt. Ista autem omnia quae in sacramento nostrae redemptionis completa sunt eos et credidisse et agnovisse non soderemus; sic quidem illi per haec salvati non fuissent, nisi haec omnia facienda agnovissent et agnita credidissent. Verum etiam quia aliquoties Scripturae testantur, nullum ab initio sine fide Christi esse salvatum; et beatus Augustinus de hoc ipso loquens sic ait: Eadem fides mediatoris salvos just
Abbreviated transcription (Latin):
cupiseentiã ad multrplicia ħ ⁊ transitoria diuidi ꝑmileꝰ
stabił ẽẽ nõ potuit. Qͥa sic̃. multa diligẽs inhĩ ꝑ affecti
diuidit᷑. sic mutabilia sequẽf uariat᷑. Qͥcqdi eiũ inhis om̃ib
adreqͥẽ ad consolacionẽ appetit. Ipsa ei mutabilitati condicio
ad laborẽ ⁊ dolorẽ conuertit. Unde fit ut sic̃ adħ nedeficiat in
cõpellit᷑. sic abhi pꝰmodũ ut reqͥescat exire cogat᷑. ut appara
alt᷑ cayn uagꝰ ⁊ ꝓ fagꝰ fuꝑ trã. Uagꝰ. ĩ uarus querẽs ꝯsol¬

Expanded text:
nsitoria dividi permisit; stabilis esse non potuit, quia sicut multa diligens in his per affectum dividitur, sic mutabilia sequens variatur. Quidquid enim in his omnibus ad requiem et consolationem appetit, ipsa ei mutabilitatis conditio ad laborem et dolorem convertit. Unde fit ut sicut ad haec ne deficiat ire compellitur, sic ab his postmodum ut requiescat exire cogatur, ut appareat alter Cain
Abbreviated transcription (Latin):
cedente siue subseqñtes uno scĩficationis remedio saluatõ agno¬
ca. aspice gͦ causam regi nrĩ ⁊ acies exercitꝰ el marmiꝰ spiritalib
fulgentẽ. et quanta p̃cedentiũ subseq̃nciũ q popłoꝵ multitudi¬
empꝰ institutioni sacram̃toꝵ ab eo cepisse credit᷑ qͦ primꝰ
parens merito ĩ obȩdienciȩ agaudiis paradisi expulsꝰ
ihuiꝰ uitȩ mortał exiliũ cũ tota posteritate usq infinẽ eiꝰ cor¬
ruptioni obnoxiꝰ tenet᷑. Ex qͦ enĩ homo astatu primȩ ĩcorrupcio¬
nis lapsꝰ ĩcorpore ꝑ mortalitatẽ. et in anima ꝑ iniqͥtatẽ egͦtare
cepit continuo ds̃ reparando inde tͣeparandi fuis p̃parau̾ me

Expanded text:
aecedentes sive sequentes uno justificationis remedio salvatos agnoscas. Aspice ergo castra regis nostri et acies exercitus ejus in armis spiritualibus fulgentes, et quanta praecedentium sequentiumque populorum multitudiTempus institutionis sacramentorum ab eo incoepisse creditur, quo primus parens merito inobedientiae a gaudiis paradisi expulsus, in hujus vitae mortalis exsilium cum tota posteritate usque in finem primae corruptioni obnoxius tenetur. Ex quo enim homo a statu primae incorruptionis lapsus in corpore per mortalitatem et in anima per iniquitatem aegrotare coepit; continuo
Abbreviated transcription (Latin):
simpliciore qͥq iusti sine detͥmento saluti saluacioni tẽpꝰ modũ
iordinẽ nescire potuer̾̃ qm tñ certa spe ⁊ fide uti ꝓmissa fue¬
dent᷑ desidat᷑. formã tm̃ ac statũ nec cogitare qđ tenuer᷑ no¬
nerũt. Ita gͦ multi añ saluatorĩ aduentũ dm̃ om̃ipotentẽ
tenente ⁊ diligenteᷤ suȩ saluti gratuitũ ꝓmissorẽ credente ĩ ꝓnisso
fidelẽ. sꝑantes certissimũ redditorẽ. In hac fide ⁊ expectacione sbi¬
tist̃. Licet qͣndo ⁊ qualit᷑ ⁊ qͦ ordine salũ repmissa fieret ignorm
regnũ cęloꝵ manifesta luce p̾dicante misteriũ passioni ĩtams¬

Expanded text:
ne detrimento salutis, salvationis tempus modum et ordinem nescire potuerunt, quam tamen certa spe et fide uti promissa fuedenter desiderant; formam tamen ac statum ne cogitare quidem m omnipotentem tenentes et diligentes, suae salutis gratuitum promissorem, credentes in promissione fidelem, sperantes certissimum redditorem, in hac fide et exspectatione salvati sunt; licet quando et qualiter et quo ordine salus repromissa fieret, ignoraregnum coelorum manifesta jam luce praedicante, mysterium passionis in ta
Abbreviated transcription (Latin):
rendã. Hoc aũ int̾ ẽẽ uidet᷑ qđ oẽ sacram̃tũ similitudinẽ qͥdẽ ht
expͥma ꝯdiciõe. ĩstitutionẽ exsuꝑ addita dispensaciõe. significi¬
cione. ex apposita uerbi uł signi benedictiõe. Ut gͦ ĩ uno sac
ẽ sacram̃tũ. Et inueniunt᷑ ħ tria ĩ uno. Rep̃sentatio ex simili¬
tudine. significatio exinstitutiõe. uirtꝰ exscĩficatiõe. Et ipsil¬
militudo excreacione ẽ. Ipsa ĩstitutio exdispensaciõe. Ipsa sc̃ifica¬
cio ex benedictiõe. Prima indita ꝑ creatohẽ. Scda adiũetti ꝑ salu¬
torẽ. Tercia ministrata ꝑ dispensatorẽ. Est gͦ aqͣ uisibile sacri

Expanded text:
autem interesse videtur, quod omne sacramentum similitudinem quidem habet ex prima eruditione, institutionem ex superaddita dispensatione, sanctificationem ex apposita verbi vel signi benedictione. Ut ergo in uno saest sacramentum, et inveniuntur haec tria in uno: repraesentatio ex similitudine, significatio ex institutione, virtus ex sanctificatione. Ipsa similitudo ex creatione est; ipsa institutio ex dispensatione; ipsa sanctificatio ex benedictione. Prima indita per Creatorem; secunda adjuncta per Salvatorem, tertia ministrata per dispensatorem. Est ergo aqua visibilis
Abbreviated transcription (Latin):
gnorancia autẽ nõ ꝓpt̾ea uitiũ m eiꝰ ẽ qͥa cũ nascunt᷑ ueritates
nõ cognoscũt qͣndo nõ debẽt s qͥa tũc eũ nascunt᷑ uitiũ ĩ eiꝰ ẽ. Qu
postea impediunt᷑ ne ueritatẽ agno̾cãt qͣndo debẽt. Nasci gͥppe sine
cogniciõe nat᷑a ẽ. nõ cubpa s ĩeo uitio nasci qͦ postea a cognitione
ueritatiꝰ impediant᷑. culpa ÷ nõ nat᷑a. Hoc autẽ uitiũ ĩ corrupcio¬
ne carniꝰ ÷ nĩ corruptione sens carnali. Q sens si integritatẽ suã

Expanded text:
 nascuntur veritatem non agnoscunt quando non debent; sed, quia tunc cum nascuntur vitium in eis est, quo postea impediuntur ne veritatem agnoscant quando debent. Nasci quippe sine cognitione natura est, non culpa. Sed in eo vitio nasci quo postea a cognitione veritatis impediantur, culpa est non natura. Hoc autem vitium in corruptione ca
Abbreviated transcription (Latin):
discreta ⁊ ⁊ humaria nat᷑a ut ĩ altera parte robustior eẽt ĩ a¬
tera uͦ ĩ firmior demostraret᷑. ut in ca uuũ ĩ ueniret᷑ qđ regs¬

Expanded text:
discreta est humana natura ut in altera parte robustior esset, in adiscreta est humana natura ut in altera parte robustior esset, in altera vero infirmior demonstraretur, ut in ea unum inveniretur
Abbreviated transcription (Latin):
qͥppe ĩ hoĩe rõ supp̃mo loco ꝯstituta soł diumꝰ ⁊ ĩ uifibilibꝰ ĩtendẽs
i diumȩ uoluntati se conformãs. Post ħ alia quȩdã ro adcorpora¬
fuerat. sic itaq tria ĩ uentai st̃ in hoĩe sapientia. prudentia. sen¬
sualita. Sapientia scilic̾. hoc ÷ racio ad diuina. prudentia autẽ
regebat tatntũ ⁊ nõ regebat. media uͦ racio ⁊asuꝑiori regebat᷑
iinferiꝰ regebat. ad hac similitudinẽ tria animalia foriꝰ factas
aũ similitudo. fensiulitariꝰ ⁊ ꝯ⁊ cupiscentiȩ. Propt̾ea sei pes fens
peccatũ suadendo . decep̃. femina uͦ uirũ decepta ad consensuii¬
olitiaũ. qͥa ꝯcupiscentia prudeltiȩ carni  pͥmũ deleot̾etionẽ
cati fuggerit. Dem̃ pradentia cariui ꝑ delectationẽ peccati deca
rone ad consensũ ĩ iquitati tralit. Propt̃ ha̾ ⁊ huiꝰ cemodi rͥous

Expanded text:
quippe in homine ratio supremo loco constituta, solis divinis et invisibilibus intendens quippe in homine ratio supremo loco constituta, solis divinis et invisibilibus intendens et divinae voluntati se conformans. Post haec al a quaedam ratio ad corporanstituta. Sic itaque tria inventa sunt in homine: sapientia, prudentia et sensualitas. Sapientia scilicet hoc est ratio ad divina, prudentia autem regebatur tantum et non regebat. Media vero ratio et a superiori regebatur et inferius regebat. Ad hanc similitudinem tria animalia foris facta sautem similitudo sensualitatis et concupiscentiae. Propterea serpens feminam peccatum suadendo decepit, femina vero virum. Decepta ad consensum inclinavit, quia concupiscentia prudentiae carnis primum delectationem peccati suggerit: deinde prudentia carnis per delectationem peccati decad consensum iniquitatis trahit. Propter has et hujusmodi rationes
Abbreviated transcription (Latin):
iũctꝰ erat aĩȩ. pꝰmodũ ꝑ assũptã carnẽ nĩctꝰ ÷ eccłiȩ suę. Iterũ ne
ꝯugii additũ ÷ ꝯiugii officiũ additũ ÷ qđ in cõmixtiõe carniꝰ expleri
debuerat. Ut ĩ eo ꝯiũcti exercerent᷑ ꝑ obedientiã adurtutẽ ⁊ fructi¬
ficarẽt ꝓł generaciõe. In qͦ officio mascło quidẽ qͥ suꝑior erat datũ
st qđ ꝓpagandũ fuisset. de suo semine feminȩ aũ conciꝑe ⁊ parete.
t in eadẽ similitudine demostraret᷑. qm̃ ĩ illa ĩ uisibili societate
nã racionał nullatenꝰ fructificare posset nͥ priꝰ sem̃ uirtuti adõ ꝯ¬
crꝑet. Erat adhuc aliud ĩnata humana qđ ꝑsocietatẽ ꝯiugũ
mõstrari debuisset. Sic qͥppe conditꝰ ÷ hõ ut quiddã ĩ eo sup̃tũ eẽt
uin hoĩe nicħ altiꝰ eẽt. Post illud autẽ aliud sub illo eẽt. ⁊ subditũ illi
dem̃ aliud nouissimũ ⁊ ĩ uno cõstitutũ ⁊cȩt̾is duobꝰ subditũ. Erat

Expanded text:
 Ecclesiae suae. Iterum ne conjugii additum est officium quod in commistione carnis expleri debuerat, ut in eo conjuncti exercerentur per obedientiam ad virtutem, et fructificarent per prolis generationem. In quo officio masculo quidem qui superior erat datum est quod propagandum fuisset de suo seminare, feminae autem concipere et parere, ut in eadem similitudine demonstraretur quod in illa invisibili societate anima rationalis nullatenus fructificare posset, nisi prius semen virtutis a Deo conciperet. Erat adhuc aliud in natura humana quod per societatem conjugii monstrari debuisset. Sic quippe conditus est homo, ut quiddam in eo supremum esset, et in homine nihil altius esset. Post illud autem aliud sub illo esset et subjectum illi; deinde aliud novissimum in imo constitutum, et in caeteris duobus subjeetum. Erat
Abbreviated transcription (Latin):
unũ sacram̃tũ etiã ante peccatũ homini institutũ ĩuenit᷑. Con¬
iugiũ nãq ptiꝰ ȩtiã quã hõ peccaret sanccitũ legit᷑. uͥ testo
script᷑a mulier faceti uiro in adiutoriũ sociata memorat᷑. Cui ti¬
m̃ institucioniꝰ causa tc̃ ad remediũ nõ fuit s ad officiũ qͥd mo¬
b in bomine nõ fuit qͥ sanaret᷑. s uirtꝰ quȩ exerceret᷑. propt̾

Expanded text:
um sacramentum etiam ante peccatum hominis institutum invenitur. Conjugium namque prius etiam quam homo peccaret sancitum legitur ubi teste Scriptura: Mulier facta in adjutorium viro ei sociata memoratur . Cujus tamen institutionis causa tunc ad remedium non fuit, sed ad officium; quia morbus in homine non fuit qui sanaretur, sed virtus quae exercetur. Pro
Abbreviated transcription (Latin):
cione. Nemo s qͥdẽ ÷ qͥ nesciat hominẽ racionalẽ mutiᷤ ⁊ ĩ sensibi¬
libꝰ elem̃ti ꝯdicione suꝑiorẽ existere. ⁊ tñ cũ isdẽ hõ ĩ hi salutẽ

Expanded text:
tione. Nemo siquidem est qui nesciat hominem rationalem mutis et insensibitione. Nemo siquidem est qui nesciat hominem rationalem mutis et insensibilibus elementis conditione superiorem existere; et tamen cum idem homo in hi
Abbreviated transcription (Latin):
uoluit. ꝑ concupiscentiã suo se ĩferiori subiẽc. Ut iã ipsũ itͣ se
i dm̃ mediũ ĩueniat diuisioniᷤ. ñ mediatorẽ reconciliacioni. Hoc
enĩ medio diuidente humana mẽs ⁊ obnubilat᷑. necreatorẽ fuũ
agnoscere ualeat. ⁊ refrigescit ne ipsũ ꝑdilectionẽ reqͥrat. Iustũ
gͦ est ut hõ qͥ pri dm̃ suꝑbiendo deserẽs trenꝰ se ꝑ concupiscen¬
ciã fubdidit. nc̃ ꝑ humilitatẽ dm̃ reqͥrẽs ut plemiꝰ affectũ suȩ de¬
uocioni ĩ sinuet. eisdẽ se ꝓpt̃ p̃ceptũ dĩ ꝑ obedientiã ĩclinet.
Sic̃ enĩ ꝑniciosa fuit elacio fuꝑiori nolle fubici sic laudabił ⁊ fruc¬
tuosa deuotio ẽ. ꝓpt̾ suꝑiorẽ ętiã inferioribꝰ inclinari. Et quem¬
admodũ dãpnabit᷑ fuit fuꝑbia p̾sentẽ despicere sit laudabił humi¬
litã ẽ absentẽ querere.⁊ ꝑseueranti amore usq ad ĩuentionẽ ab
inqͥsiciõe nõ cessare. Ut sit ⁊ deuocio ĩ humilitate ⁊ humilita̾ ĩ deuo¬

Expanded text:
am ipsum inter se Deum medium inveniat divisionis, non mediatorem reconciliationis. Hoc enim medio dividente humana mens et obnubilatur ne Creatorem suum agnoscere valeat: et refrigescit ne ipsum per dilectionem requirat. Justum ergo est ut homo qui prius Deum superbiendo deserens, se terrenis per concupiscentiam subdidit; nunc per humilitatem Deum requirens ut plenius affectum suae devotionis insinuet eisdem se propter praeceptum Dei per obedientiam inclinet. Sicut enim perniciosa fuit elatio superiori nolle subjici, sic laudabilis et fructuosa devotio est propter superiorem etiam inferioribus inclinari. Et quemadmodum damnabilis fuit superbia praesentem despicere, sic laudabilis humilitas est absentem quaerere, et perseveranti amore usque ad inventionem ab inquisitione non cessare, ut sit devotio in humilitate, et humilitas in devo
Abbreviated transcription (Latin):
tari cessamꝰ nedeficiamus. qͥa gͣ uita hoĩs hic sine muda
bolitatẽ. Alia enĩ ei mutabilitã qͦ ꝓfectũ parit oppes
ut qͥa stare ñ pot̾ ut sẽꝑ idẽ sit moueat᷑ sẽꝑ ut melior sit. pͥ
mũ enĩ bonũ erat ĩ sũmo stare. Scđm ÷ bonũ adsuꝑiora
ascende. ⁊ id circo uita mutabił nesua mutabilitate dissoluta
ad det̾iora sõꝑ deficeret talibꝰ studiis nutrienda fuerat. ĩ qͥb
rerũ uarietate fortꝰ excitata. ⁊ emulacione uirtutũ int᷑ ac¬
censa ꝓficienda̾ occasionẽ ĩ ueniret. Piuersa st̃ tẽꝑa ⁊ distĩcta

Expanded text:
mutari cessamus ne deficiamus. Quia ergo vita hominis hic sine mutabbilitatem alia ei mutabilitas quae profectum parit opponitur; ut, quia stare non potest ut semper idem sit, mo erat in summo stare. Secundum est bonum ad superiora ascendere. Et idcirco vita mutabilis ne sua mobilitate dissoluta ad deteriora semper deficeret; talibus studiis nutrienda fuerat in quibus et rerum varietate foris excitata, et aemulatione virtutum intus accensa, proficiendi occasione
Abbreviated transcription (Latin):
uenit᷑ ittiq ħ sactam̃tũ singłarẽ habẽs legem quẽ admis¬
dũ singłarẽ ht̃ institutionẽ ⁊ uidet᷑ ordo postulare priꝰ qr
ad ea quȩ decȩt̃is dicenda st̃ sacram̃tis discucienda acceus
de isto singłarit̃ quȩdã quę ad primã ĩstitutionẽ spectar
debunt᷑ p̃mittere his quȩ ad scd̾am eiꝰ institutionẽ ꝑtinẽt sequ

Expanded text:
 sacramentum singularem habens legem quemadmodum singularem habet institutionem. Et videtur ordo postulare priusquam ad ea quae de caeteris dicenda sunt sacramentis discutiendo accedamus; de isto singulariter quaedam quae ad primam institutionem spectare videbuntur praemittamus; his quae ad secundam ejus insti
Abbreviated transcription (Latin):
piracionẽ sp̃s scĩ afflati ⁊ illuminant᷑ ut bonũ qđ faciendũ: h
noscãt. ⁊ inflamant᷑ ut diligãt.⁊ corroborant᷑ ut ꝑficiãt. ⁊ ut
idẽ manifestiori distinctione signemꝰ. Homine̾ nat᷑ali̾ legiꝰ fuis
aꝑte mali. Homine̾ scriptȩ legis st̃ ficte boni. Homine̾ gr̃e ual
boni. ficte boni st̃ tecti. aꝑte mali fũt detect̾i qͥ ꝑ got ⁊ mes
In pͥmo genere continent᷑ pagani. In sod̾o genere uidei. Int̾cio xp̃ia¬
ni. Ista tria genera hominũ abinicio mungũa ullo tẽꝑe defuerũt tñ
tempꝰ natałis legi aꝑte admalos ꝑtinet qͥa illi tũc ⁊ numero plureᷤ

Expanded text:
ut bonum quod faciendum est agnoscant, et inflammantur ut diligunt, et corroborantur ut perficiant. Et ut idem manifestiori distinctione signemus: homines naturalis legis sunt aperte mali, homines scriptae legis ficte boni, homines gratiae vere boni. Ficte boni, sunt tecti; aperte mali, sunt detecti; qui per Gog et Magog In primo genere continentur pagani; in secundo Judaei; in tertio Christiani. Ista tria genera hominum ab initio nunquam ullo tempore defuerunt, tamen tempus naturalis legis ad aperte malos pertinet; qui il
Abbreviated transcription (Latin):
tior fuit. ut ds̃ homo fieret. ⁊ ꝓ homine mortalitatẽ hominiꝰ assu¬
mẽs ad sp̃e sue inmortalitatiꝰ hominẽ reformaret ut nõ diffidat iam
homo se ad bona illꝰ posse ascenłe qu̾e adsua mala toleranda iudet
descendisse. ⁊ut in dõ humanitã głificata exẽplũ esset głificationiꝰ ho¬
minibꝰ ut in eo qđ passus ÷ uidoat̃ qͥd ei debeãt retribuere. in eo autẽ

Expanded text:
ut Deus homo fieret, et pro homine mortalitatem hominis assumens ad spem suae immortalitatis hominem reformaret. Ut non diffidat jam homo se ad bona illius posse ascendere, quem ad sua mala toleranda videt descendisse; et ut in Deo humanitas glorificata exemplum esset glorificationis hominibus. Ut in eo quod passus est videant quid ei retribuere debea
Abbreviated transcription (Latin):
qđ fouꝰ ĩ sacram̃to inspetiȩ ĩ uisibili certũ ẽ adiniusibilẽ uirtuto
quȩ initꝰ iire sacram̃ti ꝯstat agnoscendã mẽs humana eru¬
diat᷑. homo enĩ qͥ uisibilia nouerat ĩ uisibilia ñ nouerat. diui¬
na agnoscere milla tenꝰ posset nͥ humaniꝰ excitat᷑. ⁊ idcirco di
ei bonã uisibile qđ amiserat reddit᷑. fori ei eiꝰdẽ significatio⁊

Expanded text:
foris in sacramento in specie visibili cernitur, ad invisibilem virtutem quae intus in re sacramenti constat agnoscendam mens humana erudiatur. Homo enim qui visibilia noverat, invisibilia non noverat; divina agnoscere nullatenus posset nisi humanis excitatus. Et idcirco dum ei bonum invisibile quod amiserat redditur, fori
Abbreviated transcription (Latin):
tate erat. ut hoc iuste facere posset. qͦs tñ sinõ saluasset iuste
cisset. q̃a meoꝵ merito erat ut siħ faceret ĩ iustũ ñ eẽt. de iustic
alia scđm meritũ pacientiꝰ. Iusticia sccłm debitũ facienti est
testati. Iusticia scđm meritũ patienti ÷ ȩqͥtati. Iusticia ÷ po¬
testatiꝰ qͦ sine ĩ iustitia licet facienti si uelit qđ eiꝰ potestati dele
Iusticia ȩqͥtatiꝰ ⁊ qͣ retribuit᷑ patienti ȩtiã si nolit qđ eiꝰ mera
debet᷑. Cũ gͦ ds̃ punit peccatorẽ iuste fac̃. qͥa eiꝰ potestati debe̾
hoc possit si uelit ⁊ iuste punit᷑ qđ patit᷑. qͥa scđm meritũ suũ u¬

Expanded text:
testate erat ut hoc juste facere posset, quos tamen si non salvasset juste fecisset; quia in eorum merito erat ut si hoc faceret injustum non esset. facientis, est potestatis. Justitia secundum meritum patientis, est aequitatis. Justitia potestatis est, qua sine injustitia licet facienti, si velit, quod ejus potestati debetur. Justitia aequitatis est, qua retribuitur patienti, etiamsi nolit, quod ejus merito debetur. Cum ergo Deus punit peccatorem, juste facit, quia ejus potestati debetur ut hoc possit, si velit; et juste patitur qui patitur, quia secundum meritum suu
Abbreviated transcription (Latin):
ciȩ culpã aparadiso exulanꝰ in hũc mundũ uenit. diabolꝰ ui tiranni¬
cũ in illo exercẽs sic̃ eũ priꝰ fraudulent̃ se duxerat ita pͥmodũ iuolent᷑
tñ ne abillo mȩternũ p̃meret᷑ exipsa ei pęna remediũ p̃pararet. Itaq
iã tũc exipso mundi ȩxordio sacram̃ta salutiꝰ suȩ homini ꝓpofuit quib
eũ sub expectacione futͣȩ sc̃ĩficacioniꝰ ꝯsignaret quatinꝰ ea quisquiꝰ¬

Expanded text:
iae culpam a paradiso exsulans in hunc mundum venit, diabolus jus tyrannicum in illo exercens, sicut prius fraudulenter seduxerat, ita postmodum violentamen ne ab illo in aeternum premeretur, ex ipsa ei poena remedium praepararet. Itaque jam tunc ex ipso mundi exordio sacramenta salutis suae homini proposuit quibus eum sub exspectatione futurae sanctificationis consignaret: quaten