comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dicatum est in eos qui contra imperiũ ĩ hostem
pugnabant:quiq tardius reuocati prȩlio excesse¬
rant: ꝙ qui signa relinquẽ: aut pulsi loco cedere
ausi erant. ĩ pace uo bñficiis magisq metu impiũ¬
aditabant. & accepta in iuria ignoscẽ ꝙ persequi a¬
reges magni bello domiti nationes fere & ppłi in¬
gentes ui subacti sunt. Cartago emula romani im¬
peri astirpe in teriit. cuncta miria terrȩq prebat.
seuire tunc fortuna ac miscere omĩa cepit. Qui
labores picula dubias atq asperas res facile tolle¬
rauerant his ocium diuitięq optande aliis oneri
miserieq fuere. Igit primo pecunię deinde im¬
perii cupido creuĩt ea quasi materies omnium
maloru fuere nãq auaricia fidẽ probitate aliasq
bonas artes subuertit. pro his suꝑbia crudelitatẽ
deos negligere omnia uenalia hr̃e edocuii. Ambi¬
tio multos mortales falsos fieri subegit. aliud clau¬

Expanded text:
dicatum est in eos, qui contra imperium in hostem dicatum est in eos, qui contra imperium in hostem pugnaverant quique tardius revocati proelio excesserant, quam qui signa relinquere aut pulsi loco cedere ausi erant; in pace vero, quod beneficiis magis quam metu imperiuagitabant et accepta iniuria ignoscere quam persequi  crevit, reges magni bello domiti, nationes ferae et populi ingentes vi subacti, Carthago, aemula imperi Romani, ab stirpe interiit, cuncta maria terraeque patebant, saevire fortuna ac miscere omnia coepit. Qui labores, pericula, dubias atque asperas res facile toleraverant, iis otium divitiaeque optanda alias, oneri miseriaeque fuere. Igitur primo pecuniae, deinde imperi cupido crevit: ea quasi materies omnium malorum fuere. Namque avaritia fidem, probitatem ceterasque artis bonas subvortit; pro his superbiam, crudelitatem, deos neglegere, omnia venalia habere edocuit. Ambitio multos mortalis falsos fieri subegit, aliud clau
Abbreviated transcription (Latin):
nitas ceperit: ni ea res longius nos ab incepto⁊
retraheret. sed profecto fortuna in omni re domi¬
natur: ea res cunctas ex libidine magisq ex uero i¬
celebrat obscuratq.
Theniensium res geste sicuti ego existimox
satis ample magnificeq fuẽ ueꝵaliquando
ptoru magna ĩgenia per terrarum orbem athe¬
niensiu facta promaxĩs celebrant. ita eorum
qui ea fecere uirtus clara habet tanta: quantũ¬
.r. nunõ ea copia fuit: quia prudentissimus ꝗsq
maximȩ negociosus erat. Ingenium nemo sinc
corpore exercebat optimus quisq facere q dicẽ¬
et sua ab aliis benefacta narrari qͣ ip̃e aliorum
bus magisq natura ualebat iurgia discordias si¬
multates cu hostib exercebant.Ciues cu ciui¬
bus de uirtute certabant insupplitiis deoru ma¬
gnifici olomi parci. & in amicos fiodeles erant. dua¬
xima documenta hȩc habeo:ꝙ ĩ bello sepius uin¬

Expanded text:
nitas pugnando ceperit, ni ea res longius nos ab incepto nitas pugnando ceperit, ni ea res longius nos ab incepto traheret. Sed profecto fortuna in omni re dominatur; ea res cunctas ex lubidine magis quam ex vero celebrat obscuratque. Atheniensium res gestae, sicuti ego aestumo, satis amplae magnificaeque fuere, verum aliquanto ptorum ingenia, pet tertarum orbem Atheniensum facta pro maxumis celebrantur. ita eorum, qui ea fecere, virtus tanta habctur, quantunumquam ea copia fuit, quia prudentissumus quisque maxume negotiosus erat, ingenium nemo sine corpore exercebat, optumus quisque facere quam dicere, sua ab aliis bene facta laudari quam ipse aliorum bus magis quam natura valebat. Iurgia, discordias, simultates cum hostibus exercebant, cives cum civibus de virtute certabant. In suppliciis deorum magnifici, domi parci, in amicos fideles erant. Duaxuma documenta haec habeo, quod in bello saepius vin
Abbreviated transcription (Latin):
se quisq magis extollẽ magisq ingenium ĩprõ¬
tum haberc. Nam regibus boni q mali suspicti¬
ores sunt.semperq: his aliena uirtus formidol¬
sa est. Sed ciuitas incredibile memoratu est Ø
adepra libertate quantũ breui creuerit: tanta cu¬
pido gloriȩ ĩcesserat. Iam primũ iuuentus simlꝰ
ac belli patiens erat. In castris pro labore usumi¬
litiam discebant: magisq in decoris armis & mi¬
litaribus equis ꝙ inscortis atq conuiuiis libioli¬
nem habebant.Igitur talibus uiris non labor
ĩsolitus erat: non locus ullus asper: aut arduus
non armatus hostis formidolosus erat uirtus
rum ascendere conspici dum tale facinus facẽt
properabat: ea diuitias: ea bonam famam:ma¬
gnam nobilitatẽ putabant. laudis auidi pecu¬
niȩ liberales erant. Eloriam ingentẽ diuitias¬
q honestas uolebant memorare possem quib
ĩ locis. p .r. maximas hostium copias fuderit Ø

Expanded text:
se quisque magis extollere magisque ingenium in promse quisque magis extollere magisque ingenium in promptu habere. Nam regibus boni quam mali suspectiores sunt semperque iis aliena virtus formidulosa est. Sed civitas incredibile memoratu est, adepta libertate, quantum brevi creverit: tanta cupido gloriae incesserat. Iam primum iuventus, simul ac belli patiens erat, in castris per laborem usum militiae discebat magisque in decoris armis et militaribus equis quam in scortis atque conviviis lubidinem habebant. Igitur talibus viris non labor insolitus, non locus ullus asper aut arduus erat, non armatus hostis formidulosus: virtus rum ascendere, conspici, dum tale facinus faceret, properabat. Eas divitias, eam bonam famam magnamque nobilitatem putabant. Laudis avidi, pecuniae liberales erant, gloriam ingentem, divitias honestas volebant. Memorare possum, quibus in locis maxumas hostium copias populus Ro
Abbreviated transcription (Latin):
ribus agrisq aucta satis prospera: satisq pollens ui¬
debatur. sicut pleraq mortalium habent inuidia
exopulentia orta est. igit̃ reges populiq finitimi a¬
bello temptire pauci examicis auxilio esse. nam
ceteri metu ꝑcussi apiculis aberant. At romani
domi militiȩq intenti festinare parare. alius ali¬
um hortari hostibus obuiam ire libertatem pa¬
triam parentesq armis tegere. Post ubi piculat
uirtutem propulsarui sociis atq amicis auxilia o¬
dis amicicias parabani. Imperium legitimũ no¬
menq imperii regium habebant. Delecti quib cõ¬
pus anis ĩfirmum erat ingenium sapientia uali
imperium quod ininitio conseruandȩ libertaris
atq augendȩ.x.p.causa fuerat in superbiam olo¬
minationemq se conuertit ĩmurato more anua
imperia binosq: imperatores sibi fecere. eo modo
minime posse putabant per licentiam humanũ
animum insotescẽ. Sed ea tempestate ceperex

Expanded text:
ribus, agris aucta, satis prospera satisque pollens viribus, agris aucta, satis prospera satisque pollens videbatur, sicuti pleraque mortalium habentur, invidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitumi bello temptare, pauci ex amicis auxilio esse; nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. At Romani domi militiaeque intenti festinare, parare, alius alium hortari, hostibus obviam ire, libertatem, patriam, parentisque armis tegere. Post, ubi pericula virtute propulerant, sociis atque amicis auxilia iis amicitias parabant. Imperium legitumum, nomen imperi regium habebant. Delecti, quibus corpus annis infirmum, ingenium sapientia validimperium, quod initio conservandae libertatis atque augendae rei publicae fuerat, in superbiam dominationemque se convortit, inmutato more annua imperia binosque imperatores sibi fecere: eo modo minume posse putabant per licentiam insolescere animum humanum. Sed ea tempestate coepere
Abbreviated transcription (Latin):
des rapinȩ ciuilis discordia grata fuere. ibiq iu¬
uentute suam exercuit. corpus patiens ĩedie algo¬
ac dissimulator alieni appetens. sui profusus. ar
dens incupiditatibus satis eloquentię parum o¬
prudentiȩ. uastus animus:ĩmoderata ĩcredibi¬
lia nimis alta semper cupiebat. Hunc post omi¬
nationem. L. syllȩ libido maxima ĩuaserat.x. p.
capiunde. neq id quibus modis assequerei du
sibi regnum pararet quicq pensi habebat agita¬
bat magis magisq indies animus eius ferox ĩ opia
rei familiaris & conscientia scelerum quȩ utraq
his artibus auxerat:quas supra memoraui. Incita¬
bat cum preterea corrupti mores ciuitatis quos
Rbem roma sicuti ego accepi condidere atq
habuere in initio troiani qui enea duce pro
perio liberum atq solutum. Hi posiꝙ in una me¬
nia conuenere dispari genẽ. dissimili lingua. alii
alio more uiuentes in credibile memoratu esi q

Expanded text:
des rapinae discordia civilis grata fuere, ibique iudes rapinae discordia civilis grata fuere, ibique iuventutem suam exercuit. corpus patiens iac dissdens in cupiditatibus; satis eloquentiae, sapientiae parum. Vastus animus immoderata, incredibilia, nimis alta semper cupiebat. Hunc post dominationem L. Sullae lubido maxuma invaserat rei publicae capiundae; neque id quibus modis adsequeretur, dum sibi regnum pararet, quicquam pensi habebat. Agitabatur magis magisque in dies animus ferox inopia rei familiaris et conscientia scelerum, quae utraque iis artibus auxerat, quas supra memoravi. Incitabant praeterea corrupti civitatis mores, quos Urbem Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profperio, liberum atque solutum. Hi postquam in una moenia convenere, dispari genere, dissimili lingua, alii alio more viventes, incredibile memoratu est, quam
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ solens malarum artium tñ inter tanta uitia im
ris cupido cadez quȩ cȩteros fama atq inuidia uc¬
xabat: Igitur ubi animus exmultis miẜis atq pi¬
culis requieuit. et mihi reliquã ȩtate ar p. procul
habendã decreui. non fuit consilium secordia i¬
atas desidia bonum ocium conterere: neq uo agrũ
colendo: aut uenando ẜuilib officiis intentum
etatem agere s aquo incepto studio me mala. o¬
ambitio detinuerateodem regres sus statui res oc
stas p.i. carptim ut quȩq memoria digna uide¬
bantur prescribere: & co magis ꝙ mihi aspe me¬
ab soluam. nam id facinus ĩprimis ego memora¬
bile existimo sceleris atq periculi nouitate de cu¬
ius homĩs moribus pauca prius explananda sunt
q initium narrandi faciam.
Ucius catilina nobili gne natus fuit magna
ui animi & corporis: s ingenio malo prauo¬
q. Huic ab adolescentia intestina bella ce¬

Expanded text:
insolens malarum artium, tamen inter tanta vitia imbinsolens malarum artium, tamen inter tanta vitia imbris cupido eadem, qua ceteros, fama atque invidia vexabat. Igitur ubi animus ex multis miseriis atque periculis requievit et mihi reliquam aetatem a re publica procul habendam decrevi, non fuit consilium socordia atque desidia bonum otium conterere neque vero agrum colundo aut venando, servilibus officiis, intentum aetatem agere; sed, a quo incepto studioque me ambitio mala detinuerat, eodem regressus statui res gestas populi Romani carptim, ut quaeque memoria digna videbantur, perscribere, eo magis, quod mihi a spe, meabsolvam; nam id facinus in primis ego memorabile existumo sceleris atque periculi novitate. De cuius hominis moribus pauca prius explananda sunt, quam initium narrandi faciam.L. Catilina, nobili genere natus, fuit magna et animi et corporis sed ingenio malo pravoque. huic ab adulescentia bella intestina cae
Abbreviated transcription (Latin):
quoniã de utraq filet. uerum ei uõ is demum
uiuẽ atq frui anima mihi uidet̃ qui ab aliquo
negocio intentus prȩclari facinoris aut bonȩ artis
famam querit s in magna copia rerum aliud alii
natura iter ondit. pulchrum est bencfacere .x.p.
clarum fieri licet & qui facere. & qui facta aliorus
scripsere multi laudant̃. At mihi quide tam & si
haud quaq pargloria sequat᷑ scriptorẽ & autorem
rerus. tñ ĩprimis arduum uidet᷑ res gestas scribere
primũ ꝙ facta dictis exequanda st. De hinc quia
oleriq quȩ delicta reprehenderis maliuolentia &
ĩ uidia dicta esse putant ubi de magna uirtute &¬
gloria bonorum memores quȩ sibi quisq facilia fa¬
ctu putat equo animo accipit. supra ea ueluti fi¬
cta pro falsis ducit. s ego adoloscentulus in inito
sicuti pleriq astudio ad x. p. delatus sum: ibiq
multa mihi aduersa fuere. Nam pro pudore pro
abstinentia. pro uirtute audacia: auarcia. laroi¬
to ĩme uigebant: quȩ & si animus aspernabatur

Expanded text:
oniam de utraque siletur. Verum enim vero is demum mihi vivere atque frui anima videtur, qui aliquo negotio intentus praeclari facinoris aut artis bonae famam quaerit. Sed in magna copia rerum aliud alii natura iter ostendit. Pulchrum est bene facere rei pclarum fieri licet; et qui fecere et qui facta aliorum scripsere, multi laudantur. Ac mihi quidem, tametsi haudquaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum, tamen in primis arduom videtur res gestas scribere: primum, quod facta dictis exaequanda sunt; dehinc, quia plerique, quae delicta reprehenderis, malevolentia et invidia dicta putant, ubi de magna virtute atque gloria bonorum memores, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit, supra ea veluti ficta pro falsis ducit. Sed ego adulescentulus initio, sicuti plerique, studio ad rem publicam latus sum ibique mihi multa advorsa fuere. Nam pro pudore, pro abstinentia, pro virtute audacia, largitio, avaritia vigebant. Quae tametsi animus aspernabatur
Abbreviated transcription (Latin):
ubi rex ad certamen uenit. uictus ex pręlio profu¬
git in prouinciam. ac deinde romam contencdit.
Tunc iugurtha patratis consiliis postq omni a
numidia potiebatur in ocio facinus suum cum
animo reputans.timere populum .ro. neq ad¬
uersus iram eius usꝙ nisi in auaricia nobilitatis
et pecunia sua spem habere Itaq paucis post¬
diebus cum auro et argento multo romam le¬
gatos mutit. quis precepit uti primum ueteres
amicos muneribus expleant. Deinde nouos acꝗ¬
rant. Postremo quȩcũq possint largiendo para¬
re ne cunctentꝰ Sed ubi romam legati uenere &:
prȩcepto regis hospitibus: aliisq quorum ea tẽ¬
pestate in senatu autoritas pollebat magna mu¬
nera misere. tanta cõmutatio incessit: ut̃ ex ma¬
xima inuidia in gratiam et fauorem nobilitatis
iugurtha ueniret. Quorum pars spe: alii prȩ¬
mio inducti singulos ex senatu ambiendo nite¬
bantur ne grauius in cum consuleretur. Igif

Expanded text:
ubi res ad certamen venit, victus ex proelio profuubi res ad certamen venit, victus ex proelio profugit in prouinciam ac deinde Romam contendit. Tum Iugurtha patratis consiliis, postquam omnis Numidiae potiebatur, in otio facinus suum cum animo reputans timere populum Romanum neque aduersus iram eius usquam nisi in auaritia nobilitatis et pecunia sua spem habere. Itaque paucis diebus cum auro et argento multo Romam legatos mittit, quis praecipit, primum uti ueteres amicos muneribus expleant, deinde nouos aqquirant, postremo quaecumque possint largiendo parare ne cunctentur. Sed ubi Romam legati venere et ex praecepto regis hospitibus aliisque, quorum ea tempestate in senatu auctoritas pollebat, magna munera misere, tanta commutatio incessit, ut ex maxima invidia in gratiam et fauorem nobilitatis Iugurtha veniret. Quorum pars spe, alii praemio inducti singulos ex senatu ambiendo nitebantur, ne grauius in eum consuleretur. Igitur
Abbreviated transcription (Latin):
Qui postq in edes irrupere: diuersi regem querere
dormientes alios: alios occursantes interficere.scru¬
tari loca abdita clausa effringere. strepitu et tumł¬
tu omnia misce̾. Cum interim hicmpsal reperit
occultans tugurio mulieris ancillȩ quo initio paui¬
dus et ignarus Ioci perfugerat. Numide caput ciꝰ
ut iussi erãt adiugurtham referunt. Ceterumꝓ
fama tanti facinoris per omnem Africam diuul¬
gatur breui. Adherbalem omnesq qui sub impe¬
rio Micipse fuerant metus inuadit. In duas partes
discedunt numidȩ. Plures ad herbalem sequunt
s illum alterum bello meliores. Igitur iugurtha
q̃ maximas copias potest parat: et urbes partim
ui. alias uoluntate. imperio suo adiungit. omni
numidiȩ imperare parat Ad herbal tamen et si
Romam legatos miserat qui senatum docerent
de cȩde fratris: et fortunis suis. tamen fretus mul¬
titudine militum parabat armis contendere. Sed

Expanded text:
Qui postquam in aedis irrupere, diuersi regem quaerere, Qui postquam in aedis irrupere, diuersi regem quaerere, dormientis alios, alios occursantis interficere, scrutari loca abdita, clausa effringere, strepitu et tumultu omnia miscere, cum interim Hiempsal reperitur occultans se tugurio mulieris ancillae, quo initio pauidus et ignarus loci perfugerat. Numidae caput eius, uti iussi erant, ad Iugurtham referunt. Ceterum fama tanti facinoris per omnem Africam brevi diuulgatur. Adherbalem omnisque, qui sub imperio Micipsae fuerant, metus invadit. In duas partis discedunt Numidae: plures Adherbalem secuntur, sed illum alterum bello meliores. Igitur Iugurtha quam maximas potest copias armat, urbis partim vi alias voluntate imperio suo adiungit, omni Numidiae imperare parat. Adherbal tametsi Romam legatos miserat, qui senatum docerent de caede fratris et fortunis suis, tamen fretus multitudine militum parabat armis contendere. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
rare. atq eo modo cum animo habere: quib
hiempsal per dolum caperes. Quȩ ubi tardiꝰ
procedunt. neq lenitur animus eius feroꝵ sta¬
tuit quouis modo incoeptum per ficere. In¬
primo conuentu quem ab Regulis factus su¬
pra memoraui propter dissensionez placuerat
diuidi thesauros. fines imperii singulis consti¬
tui. Itaq tempus adutranq rem decernitur.
sed maturius ad pecunia distribuendam. Regu¬
li interea ad loca propinqua thesauris alius alio
concessere. Sed hiempsal in oppidum tyrãnidã
forte eius domo utebatur qui proximus lictor
iugurthȩ carus acceptusq ei semper fuerat.
quem ille casu ministrum oblatum promissis
onerat impellitq iãꝙͣ suam uisens domum
eat. portarum claues adulterinas paret: na
uere ad hiempsalez ferebantur. Ceterum ubi
res postularet se ipsum cum magna manu ue¬
turum. Numida mandata breui conficit. atq
uti doctus erat noctu iugurthȩ milites introducit.

Expanded text:
rare atque ea modo cum animo habere, quibus rare atque ea modo cum animo habere, quibus Hiempsal per dolum caperetur. Quae ubi tardius procedunt neque lenitur animus ferox, statuit quovis modo inceptum perficere. Primo conventu, quem ab regulis factum supra memoravi, propter dissensionem placuerat dividi thesauros finisque imperi singulis constitui. Itaque tempus ad utramque rem decernitur, sed maturius ad pecuniam distribuendam. Reguli interea in loca propinqua thesauris alius alio concessere. Sed Hiempsal in oppido Thirmida forte eius domo utebatur, qui proximus lictor Iugurthae carus acceptusque ei semper fuerat. Quem ille casu ministrum oblatum promissis onerat impellitque, uti tamquam suam visens domum eat, portarum clauis adulterinas paret— nam verae ad Hiempsalem referebantur—ceterum, ubi res postularet, se ipsum cum magna manu venturum. Numida mandata brevi conficit atque, uti doctus erat, noctu Iugurthae milites introducit.
Abbreviated transcription (Latin):
q illi more regio iusta magnifice fecerant Re¬
guli inunum conuenerunt: ut inter se de cun¬
ctis negociis disceptarent. Sed hiempsal qui mi¬
nimus ex illis erat natura feroꝵ etiam antea x¬
ignobilitatem iugurthę̧: quia materno genẽ
impar erat despiciens dextra Ad herbale asse¬
dit. ne medius ex tribus ꝙ apud numidas ho¬
nori ducit iugurtha foret. Deinde tamen ut
etati concederet fatigatus a fratre uix in alterã
partem transductus est. Ibi cum multa de ad¬
ministrando imperio dissererent. Iugurtha inter
alias res ait oportere quinquẽnii omnia cõsulta
et decreta rescindi. Nam per ea tempora confe¬
ctum annis Micipsam parũ animo ualuisse. Tũ
hiempsal idem placere sibi respondit. Nam ip̃
illum tribus his proximis annis adoptione in
regnum puenisse.Quod uerbum in pectus iu¬
gurthe altius q quisq ratus erat descendit. Ita¬
q ex co tempore ira et metu anxius moliri pa¬

Expanded text:
quam illi more regio iusta magnifice fecerant, requam illi more regio iusta magnifice fecerant, reguli in unum convenerunt, ut inter se de cunctis negotiis disceptarent. Sed Hiempsal, qui minimus ex illis erat, natura ferox et iam antea ignobilitatem Iugurthae, quia materno genere impar erat, despiciens, dextra Adherbalem assedit, ne medius ex tribus, quod apud Numidas honore ducitur, Iugurtha foret. Dein tamen, ut aetati concederet, fatigatus a fratre, vix in partem alteram transductus est. Ibi cum multa de aministrando imperio dissererent, Iugurtha inter alias res iacit oportere quinquenni consulta et decreta omnia rescindi, nam per ea tempora confectum annis Micipsam parum animo valuisse. Tum idem Hiempsal placere sibi respondit, nam ipsum illum tribus proximis annis adoptatione in regnum pervenisse. Quod verbum in pectus Iugurthae altius, quam quisquam ratus erat, descendit. Itaque ex eo tempore ira et metu anxius moliri, pa
Abbreviated transcription (Latin):
dia regni sunt. uerum amici quos neq armis
cogere: neq auro parare queas. officio et fide pa¬
riuntur.Quis autem amicicior qͣ frater fratri: aut
quem alienum fidum tibi ĩuenies: si tutuis hostis
fueris: Equidem ego uobis regnum trado firmũ
si bomi eritis: sin mali: imbecillum. Nam concor¬
dia paruȩ res crescunt: discordia maximȩ dila¬
buntur. Ceterum ante hos te Iugurtha quia¬
ȩtate: et sapientia prior es: ne aliter quid eueniat
prouidere decet. Nam omni certaminȩ qui opu¬
lentior est etiam si accipit iniuriam: tamen ꝗa
plus potest facere uidetur. Uos autem Adher¬
bal: et hiempsal colite et obseruate hunc talẽ
uirum imitamini uirtutem eius: et enitimi.¬
ni ne ego meliores liberos sumpsisse uidear ꝙ̃
genuisse. Adea Iugurtha tam et si regem ficta
locutum intelligebat: et ipse longe aliter ani¬
mo agitabat. tamen pro tempore benige respõ¬
dit. Micipsa paucis post diebus moritur. Post¬

Expanded text:
dia regni sunt, verum amici, quos neque armis dia regni sunt, verum amici, quos neque armis cogere neque auro parare queas: officio et fide pariuntur. Quis autem amicior quam frater fratri? Aut quem alienum fidum invenies, si tuis hostis fueris? Equidem ego vobis regnum trado firmum, si boni eritis, sin mali, inbecillum. Nam concordia paruae res crescunt, discordia maximae dilabuntur. Ceterum ante hos te, Iugurtha, qui aetate et sapientia prior es, ne aliter quid eveniat, prouidere decet. Nam in omni certamine qui opulentior est, etiam si accipit iniuriam, tamen, quia plus potest, facere videtur. Vos autem, Adherbal et Hiempsal, colite, obseruate talem hunc virum, imitamini virtutem et enitimini, ne ego meliores liberos sumpsisse videar quam genuisse." Ad ea Iugurtha, tametsi regem ficta locutum intellegebat et ipse longe aliter animo agitabat, tamen pro tempore benigne respondit. Micipsa paucis post diebus moritur. Post
Abbreviated transcription (Latin):
annos morbo atq ȩtate confectus: cum sibi fi¬
nem uite adesse intelligeret.coram amicis. et
cognatis. itemq adherbale. et hiempsale filiis
uerba huiuscemodi dicitur cum iugurtha huisse.
spe: sine opibus in meum regnum accepi.
existimans non minus me tibi sĩquas liberis si
genuissem obbeneficia carum fore. Neq: ea res
falsum me habuit. Nam ut alia magna et egͤ¬
gia tua facta omittam: nouissimȩ rediens Nu¬
mantia: meq regnumq meum gloria honora¬
sti: tuaq uirtute nobis romanos ex amicis ami¬
cissimos fecisti. In hispania nomẽ familiȩ nr̃ȩ
renouatum est. Postremo quod difficillimũ¬
est inter mortales. gloria in uidiam uicisti. Nuc
quoniam mihi natura finem uitȩ facit per
hanc dextram: et per regni fidem moneo ob¬
testorq: te: ut qui tibi gẽnere propinqui meo
beneficio fratres sunt: hos caros habeas neux
malis alienos coniungere q sanguine uinctos
retinere. Non exercitus neq thesauri prȩsi¬

Expanded text:
annos morbo atque aetate confectus quom sibi fiannos morbo atque aetate confectus quom sibi finem vitae adesse intellegeret, coram amicis et cognatis itemque Adherbale et Hiempsale filiis dicitur huiusce modi verba cum Iugurtha habuisse: spe, sine opibus in meum regnum accepi, existimans non minus me tibi quam liberis, si genuissem, ob beneficia carum fore. Neque ea res falsum me habuit. Nam, ut alia magna et egregia tua omittam, novissime rediens Numantia meque regnumque meum gloria honorauisti tuaque virtute nobis Romanos ex amicis amicissimos fecisti. In Hispania nomen familiae renovatum est. Postremo, quod difficillimum inter mortalis est, gloria invidiam vicisti. Nunc, quoniam mihi natura finem vitae facit, per hanc dexteram, per regni fidem moneo obtestorque te, uti hos, qui tibi genere propinqui, beneficio meo fratres sunt, caros habeas neu malis alienos adiungere quam sanguine coniunctos retinere. Non exercitus neque thesauri praesi
Abbreviated transcription (Latin):
adduxit: ibiq secreto monuit: ut potius publicȩ
ꝙ priuatim amicicia populi .ro. coleret neu ali¬
quib largiri insuesceret: periculosum a paucis emi
quod multorum esset.Si permanere uellet in suis¬
bonis artibus: ultro illi et gloriam: et regnum uen¬
turum. sin properantius pergeret. suam et ip̃m
pȩcuniam prȩcipitem casurum. Sic locutus cũ
literis cum quas Micipse redderet dimisit.
uirtus fuit. Quam rem tibi certe scio gau¬
dio esse. Nobis obmerita sua carus est. Ut idem
senatui populoq romano sit sũma ope nitemur¬
Tibi quidem pronostra amicicia gratulor. En ha¬
bes uirum dignum te atq auo sũo Massinissa.
igitur Rex ubi ea quȩ fama acceperat ex literis
imperatoris ita esse cognouit:tum uirtute: tuz
gratia uiri per motus.flexit animum suu: et
iugurtham beneficiis uincere aꝯgressus est: sta¬
timq adoptauit eum: et testamento pariter: cũ
filiis heredem instituit.Sed ipse paucos post

Expanded text:
abduxit ibique secreto monuit, ut potius publice abduxit ibique secreto monuit, ut potius publice quam privatim amicitiam populi Romani coleret neu quibus largiri insuesceret: periculose a paucis emi quod multorum esset. si permanere vellet in suis artibus, ultro illi et gloriam et regnum venturum; sin properantius pergeret, suamet ipsum pecunia praecipitem casurum. sic locutus cum litteris eum, quas Micipsae redderet, dimisit.virtus fuit, quam rem tibi certo scio gaudio esse. nobis ob merita sua carus est; ut idem senatui et populo Romano sit, summa ope nitemur. tibi quidem pro nostra amicitia gratulor. en habes virum dignum te atque avo suo Masinissa.' Igitur rex, ubi ea quae fama acceperat ex litteris imperatoris ita esse cognovit, quom virtute tum gratia viri permotus flexit animum suom et Iugurtham beneficiis vincere aggressus est statimque eum adoptavit et testamento pariter cum filiis heredem instituit. Sed ipse paucos post
Abbreviated transcription (Latin):
exprouidentia timorem: alterum exaudacia teme¬
ritatem afferre solet plerunq. Igitur imperator
omnes fere res asperas per iugurtham agere. in
amicis habere: magisq eum in dies amplecti. quip¬
pe cuius neq consilium. neq incocptum ullum fru¬
stra erat. Huc accedebat munificentia animi: et in¬
genii sollertia: quibus rebus multos sibi ex romanis
familiari amicicia coniunxerat. Ea tempestate fuere¬
in exercitu nr̃o complures noui atq: nobiles quib
diuitiȩ bono honestoq potiores fuerunt factiosi.
potentes apud socios clari magis q honesti: qui
uigurthȩ non mediocriter animum pollicitando
accendebant si Micipsa rex occidisset. fore uti solus
regno numidiȩ potirctur. In ipso maximam uir¬
tutem. Romȩ omnia uenalia esse. Sed postq nu¬
mantia deleta.P.scipio dimittere auxilia: et ipse
reuerti domum decrcuit: donatum atq laudatũ
magnifice proconcione iugurtham ĩpretoriumx

Expanded text:
ex providentia timorem, alterum ex audacia temeex providentia timorem, alterum ex audacia temeritatem afferre plerumque solet. Igitur imperator omnis fere res asperas per Jugurtham agere, in amicis habere, magis magisque eum in dies amplecti, quippe cujus neque consilium neque inceptum ullum frustra erat. Hoc accedebat munificentia animi atque ingeni solertia, quibus rebus sibi multos ex Romanis familiari amicitia conjunxerat. Ea tempestate in exercitu nostro fuere complures novi atque nobiles, quibus divitiae bono honestoque potiores erant, factiosi domi, potentes apud socios, clari magis quam honesti, qui Iugurthae non mediocrem animum pollicitando accendebant, si Micipsa rex occidisset, fore uti solus imperi Numidiae potiretur: in ipso maxumam virtutem, Romae omnia venalia esse. sed postquam Numantia deleta P. Scipio dimittere auxilia et ipse revorti domum decrevit, donatum atque laudatum magnifice pro contione Iugurtham in praetorium
Abbreviated transcription (Latin):
circũ uentus ubi uidei neq per uim: neq insidiis
opprimi posse hominem tam acceptum popula¬
ribus: ꝙ erat iugurtha promptus manu: et appe
tens militaris gloriȩ: statuit eum obicctare peri¬
lo numantino micipsa cum populo.ro. equitu
atq peditum auxilia mitteret. sperans ut ostentan¬
do uirtutem uel hostium seuitia facile occasuru:
prefecit eum numidis quos in hispaniã mittebat.
Sed ea res longe aliter ac ratus erat euenit. Nam
iugurtha ut erat ĩ pigro atq acri ingenio: ubi na
turam. P. scipionis: qui tum romanus imperator
erat: & morem hostium cognouit:multo labore⁊
multa ꝙ cura: preterea modestissime parendo. et
sepe obuiam eundo periculis: in tantam claritudi¬
nem. breui tempore peruenerat. ut ñris uehemen¬
ter carus. Numantinis maximo terrori esset. Ac
sane quod difficillimum est ĩprimis et pręlio
strenuus erat: et bonus consilio. Quorum alterũ

Expanded text:
circumventus ubi videt neque per vim neque insidiis circumventus ubi videt neque per vim neque insidiis opprimi posse hominem tam acceptum popularibus, quod erat Iugurtha manu tens gloriae militaris, statuit eum obiectare perilo Numantino Micipsa, cum populo Romano equitum atque peditum auxilia mitteret, sperans vel ostentando virtutem vel hostium saevitia facile eum occasurum, praefecit Numidis, quos in Hispaniam mittebat. sed ea res longe aliter, ac ratus erat, evenit. nam Ituram P. Scipionis, qui tunc Romanis imperator erat, et morem hostium cognovit, multo labore multaque cura, praeterea modestissime parendo et saepe obviam eundo periculis in tantam claritudinem brevi pervenerat, ut nostris vehementer carus, Numantinis maximo terrori esset. Ac sane, quod difficillimum in primis est, et proelio strenuus erat et bonus consilio, quorum alterum
Abbreviated transcription (Latin):
re. iaculari. cursu. cum equalib certare: et cum
omnes gloria anteiret: omnibus tñ carus esse.
Ad hoc pleraq tempora in uenando agere. leo¬
nem atq alias feras primus: aut ĩprimis ferire.
plurimum facere: & minimum de se loqui.
Quibus Micipsa tam et si initio lȩtus fuerat: existi¬
mans uirtutem iugurthȩ regno suo gloriȩ fore.
Tamen postqͣ hominem adolescentem exacta sua¬
ȩtate: et paruis liberis suis magis magisq crescẽ
ĩtelligit: uehementer co negocio permotus mlta
cum animo suo uoluebat. Terrebat eum natura
mortalium auida imperii et preceps ad explẽ¬
dam animi cupidinem. prȩterea oportunitas
sue liberorum ꝙ ętatis: que etiam mediocres ui¬
ros spe predȩ transuersos agit. Ad hȩc studia numi¬
darum in iugurtham accensa: exquibus si talem
uirum interfecisset dolis. ne qua seditio aut bellũ
oriretur anxius erat. His difficultatibus Micipsa¬

Expanded text:
re, iaculari; cursu cum aequalibus certare et, cum re, iaculari; cursu cum aequalibus certare et, cum omnis gloria anteiret, omnibus tamen carus esse; ad hoc pleraque tempora in venando agere, leonem atque alias feras primus aut in primis ferire: plurimum facere, et minimum ipse de se loqui. Quibus rebus Micipsa tametsi initio laetus fuerat, existimans virtutem Iugurthtamen, postquam hominem adulescentem exacta sua aetate et parvis liberis magis magisque crescere intellegit, vehementer eo negotio permotus multa cum animo suo volvebat. terrebat eum natura mortalium avida imperi et praeceps ad explendam animi cupidinem, praeterea opportunitas suae liberorumque aetatis, quae etiam mediocris viros spe praedae transvorsos agit, ad hoc studia Numidarum in Iugurtham accensa, ex quibus, si talem virum dolis interfecisset, ne qua seditio aut bellum oriretur, anxius erat. his difficultatibus
Abbreviated transcription (Latin):
Ello punico secundo quo dux Carthaginen¬
sium Hannibal posr magnitudinem nõis
romani italiȩ opes maximȩ anriuerat. Massi¬
nissa rex numidarum in amicitiam receptus a
.P. scipione cui postea africano cognomen ex ui¬
tute fuit: multa et prȩclara rei militaris faci¬
nora facerat: ob quȩ uictis carthaginensibus: et
capto Siphace. cuius in africa magnum atq latũ
imperium ualuit. Populus.ro. quascunq urbes
et agros manu ceperat Regi dono dedit. Igitura
amicicia Massinissȩ bona atq honesta nobis per¬
mansit: sed imperii uitȩq eius finis idem fuit.
Deinde Micipsa filius eius regnum solus obti¬
nuit Manastabale et Culusa fratribus morbo
absumptis. Is Adherbalem et hiempsalem ex se¬
uatum reliquerat eodem cultu quo pueros su¬
os domi hũit.Qui ubi primus adoleuit pollẽs
uirib decora facie: sed multo maximȩ ingenio
ualidus: non se luxui neq inertiȩ corrumpen¬
dum dedit. sed un mos illius gentis est equita¬

Expanded text:
ello Punico secundo, quo dux Carthaginiensium Hannibal post magnitudinem nominis Romani Italiae opes maxime attriuerat, Masinissa rex Numidarum in amicitiam receptus a P. Scipione, cui postea Africano cognomen ex virtute fuit, multa et praeclara rei militaris facinora fecerat. Ob quae victis Carthaginiensibus et capto Syphace, cuius in Africa magnum atque late imperium valuit, populus Romanus, quascumque urbis et agros manu ceperat, regi dono dedit. Igitur amicitia Masinissae bona atque honesta nobis permansit. Sed imperi vitaeque eius finis idem fuit. Dein Micipsa filius regnum solus obtinuit Mastanabale et Gulussa fratribus morbo absumptis. Is Adherbalem et Hiempsalem ex seprivatum dereliquerat, eodem cultu quo liberos suos domi habuit. Qui ubi primum adolevit, pollens viribus, decora facie, sed multo maxime ingenio validus, non se luxu neque inertiae corrumpendum dedit, sed, uti mos gentis illius est, equita
Abbreviated transcription (Latin):
xic cladi sunt. Nunc quoniam illis quantum mei
mores non illorum flagicia poscebant respondi
pauca de re publica loquar. Primum omniu
de numidia bonum habete animum quirites.
Namq ad hoc tempus iugurtham tutata sunt
omnia remouistis auariciam impericiam atq
superbiam. deinde exercitus ibi est locorum sci¬
ens. Sed me herde magis strenuus ꝙ̃ felix. Nas
magna pars eius auaricia: aut temeritate ducuz
atrita est. Quam obrem uos quibus militaris
etas est annitimini mecum et capesite rem .p.
rum superbia metus ceperit. Egomet in agmĩe
aut in prelio consultor: idem et socius periculi
nobiscum adero. Ne uos in omnibus rebus iuxta
geram. Et profecto diis iuuantibus omnia matu¬
ra sunt: preda uictoria. laus. Quȩ si dubia haud
procul dubio essent. tamen omnes bona rei pu¬
blicȩ subuenire deceret. Et enim nemo ignauia
ĩmortalis factus: neq quisꝙͣ parens liberis uti
eterni forent optauit. magis uti boni honestiq

Expanded text:
xiae cladi sunt. Nunc quoniam illis, quantum mei xiae cladi sunt. Nunc quoniam illis, quantum mei mores, non illorum flagitia poscebant, respondi, pauca de re publica loquar. Primum omnium de Numidia bonum habete animum, Quirites. Nam quae ad hoc tempus Iugurtham tutata sunt, omnia remouistis: auaritiam, imperitiam atque superbiam. Deinde exercitus ibi est locorum sciens, sed mehercule magis strenuos quam felix. Nam magna pars eius auaritia aut temeritate ducum attrita est. Quam ob rem vos, quibus militaris aetas est, annitimini mecum et capessite rem pubrum superbia metus ceperit. Egomet in agmine aut in proelio consultor idem et socius periculi vobiscum adero, meque vosque in omnibus rebus iuxta geram. Et profecto dis iuuantibus omnia matura sunt: victoria, praeda, laus. Quae si dubia aut procul essent, tamen omnis bonos rei publicae subvenire decebat. Etenim nemo ignavia immortalis factus est, neque quisquam parens liberis, uti aeterni forent, optauit, magis uti boni honestique
Abbreviated transcription (Latin):
sola neq datur dono neq accipitur. Sordidum
me et incultis moribus aiunt. quia parum scite
conuiuium exorno. Neq hystrionem ullum ꝓ¬
neq pluris precii coquum ꝙ̃ uilicum habeo quȩ
mihi libet confueri quirites. Nam ex parente meo
et ex alus sanctis uiris ita accepi mundicias mulierib
uiris laborem conuenire omnibus q bonis oportere
plus gloriȩ ꝙ diuitiarum esse. Arma non supellecti¬
lem decori esse. Quin ergo quod iuuat quod car
estimant id semper faciant ament petent. ubi ado¬
lescentiam habuere: ibi senectutem agant incon¬
uiuiic dediti uentri et tupissimȩ parti corporis su¬
dorem puluerem et alia talia relinquant nobis Ø
quibus illa cpulis iocundiora sunt. Uerum non ⁊¬
ita est. nam ubi se flagiciis dedecorauere turpissi¬
mi uiri bonorum premia ereptum eũt. Ita in¬
iustiscime luxuria et ignauia pessimȩ artes illis
qui coluere eas nihil officiunt. Rei publice ĩno¬

Expanded text:
sola neque datur dono neque accipitur. Sordidum sola neque datur dono neque accipitur. Sordidum me et incultis moribus aiunt, quia parum scite convivium exorno neque histrionem ullum neque pluris preti coquum quam vilicum habeo. Quae mihi libet confiteri, Quirites. Nam ex parente meo et ex aliis sanctis viris ita accepi, munditias mulieribus, viris laborem convenire, omnibusque bonis oportere plus gloriae quam divitiarum esse; arma, non supellectilem decori esse. Quin ergo, quod iuuat, quod carum aestimant, id semper faciant: ament, potent; ubi adulescentiam habuere, ibi senectutem agant, in conviviis, dediti ventri et turpissimae parti corporis; sudorem, puluerem et alia talia relinquant nobis, quibus illa epulis iucundiora sunt. verum non ita est. Nam ubi se flagitiis dedecorauere turpissimi viri, bonorum praemia ereptum eunt. Ita iniustissime luxuria et ignavia, pessimae artes, illis, qui coluere eas, nihil officiunt, rei publicae inno
Abbreviated transcription (Latin):
ctoribus nihil profuerant. At illa multo optima
.x.p. doctus sum hostem ferire presidia agitare.
nihil metuere nisi turpem famam hyemem et
estatem iuxta pati. humi requiescere eodem tem¬
pore inopiam et laborem tolerare. His prȩceptis
milites hortabor: neq illos arcte colam me opule¬
ter. neq gloriam meam: laborem illorum facia.
Hloc est utile: hoc est ciuile imperium. Nãq cum
tute per moliciem agas exercitum supplicio cogẽ
idest dominum non imperatorem esse. Hȩc atq
alia maiores nostri faciendo seq remq publica
celebrauere. Quis nobilitas frera ipsa dissimilis mo¬
ribus:. nos illorum emulos contemnit: et omnes x¬
honores non ex merito: s quasi debitos auobis x¬
repetit. Ceterum homines superbissimi procul
erant. Maiores eorum omnia que licebat illis x¬
reliquere diuitias imagines memoria sui precla¬
ram uirtutem non reliquere neq poterant. Ea

Expanded text:
ctoribus nihil profuerant. At illa multo optima ctoribus nihil profuerant. At illa multo optima rei publicae doctus sum: hostem ferire, praesidia agitare, nihil metuere nisi turpem famam, hiemem et aestatem iuxta pati, humi requiescere, eodem tempore inopiam et laborem tolerare. His ego praeceptis milites hortabor, neque illos arte colam, me opulenter, neque gloriam meam, laborem illorum faciam. Hoc est utile, hoc civile imperium. Namque cum tute per mollitiem agas, exercitum supplicio cogere, id est dominum, non imperatorem esse. Haec atque alia talia maiores vestri faciendo seque remque publicam celebrauere. Quis nobilitas freta, ipsa dissimilis moribus, nos illorum aemulos contemnit et omnis honores non ex merito, sed quasi debitos a vobis repetit. Ceterum homines superbissimi procul errant. maiores eorum omnia quae licebat illis reliquere: divitias, imagines, memoriam sui praeclaram; virtutem non reliquere, neque poterant: ea
Abbreviated transcription (Latin):
cere: nequis modestiam in conscientiã duceret
Nam me quidem ex animi sententia nulla ora¬
tio lederc potest. quippe uera necesse est bene
prȩdicet. falsam uita moresq: mei superant. S
quoniam uestra consilia accusantur qui mihi
sũmum honorem et maximum negocium impo¬
siustis. etiam atq etiam reputate cum animis¬
uestris num eorum penitendum sit. Non pos¬
sum fidei causa imagines neq triumphos:aut
consulatus maiorum meorum ostentare. At si Ø¬
res postulet hastas: uexillum phaleras: alia mi¬
litaria dona: prȩterea cicatrices in aduerso cor¬
pore. Ne funt mee imagines: hec nobilitas nõ
hereditate relicta. et illã illis. s quȩ ego meis
plurimis laboribus et periculis quesiui. Non funt cõ¬
posita uerba mea: parum id facio. ipsa uictus se setis
ostendit. Illis artificio opus est: ut turpia facta ora¬
tione tegant. Neq luteras grecas didici: parum
placebat eas discere. Quipp̃e quȩ aduirtutem ddo¬

Expanded text:
cere, ne quis modestiam in conscientiam duceret. cere, ne quis modestiam in conscientiam duceret. Nam me quidem ex animi mei sententia nulla oratio laedere potest: quippe vera necesse est bene praedicent, falsa vita moresque mei superant. Sed quoniam vestra consilia accusantur, qui mihi summum honorem et maximum negotium imposuistis, etiam atque etiam reputate, num eorum paenitendum sit. Non possum fidei causa imagines neque triumphos aut consulatus maiorum meorum ostentare, at, si res postulet, hastas, uexillum, phaleras, alia militaria dona, praeterea cicatrices aduerso corpore. Hae sunt meae imagines, haec nobilitas, non hereditate relicta, ut illa illis, sed quae ego meis plurimis laboribus et periculis quaesiui. Non sunt composita verba mea: parui id facio. Ipsa se virtus satis ostendit; illis artificio opus est, ut turpia facta oratione tegant. Neque litteras Graecas didici: parum placebat eas discere, quippe quae ad virtutem do
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutis: Arq etiam cum apud uos aut in sena¬
tu uerba faciunt: pleraq oratione maiores suos
extollunt: eorum facta fortia memorando ma¬
iores se se putant. Qd contra est: nam quanto
illorum uita preclarior est. tanto horum so¬
cordia flagiciosior. et profecto ita se res habet. Ma¬
iorum gloria posteris quasi lumen est. neq bona
neq mala eorum in occulto patitur. Huiusce rei
ego in opiam patior oquirites. Uerum id quod
multo preclarius est mea facta mihi dicere licet.
Nunc uidete ꝙ iniqui sint: qđ̃ exaliena uirtute
sibi arrogant: id mihi ex mea non concedunt. Sci¬
licet quia imagines non habeo: et quia mihi no¬
ua nobilitas est: quam certe peperisse melius ẽ.
ꝙ acceptam corrupisse. E quidem non ignoro
si iam mihi respondere uelint: abunde illis fa¬
cundiam: et compositam orationem fore. Sed ĩ
maximo uestro beneficio cum omnibus locis x¬
me uosq maledictis lacerent: non placuit reti¬

Expanded text:
virtutis. Atque etiam, cum apud vos aut in senavirtutis. Atque etiam, cum apud vos aut in senatu verba faciunt, pleraque oratione maiores suos extollunt: eorum fortia facta memorando clariores sese putant. Quod contra est. Nam quanto vita illorum praeclarior, tanto horum socordia flagitiosior. Et profecto ita se res habet: maiorum gloria posteris quasi lumen est, neque bona neque mala eorum in occulto patitur. Huiusce rei ego inopiam fateor, Quirites, verum, id quod multo praeclarius est, meamet facta mihi dicere licet. Nunc videte, quam iniqui sint. Quod ex aliena virtute sibi arrogant, id mihi ex mea non concedunt, scilicet quia imagines non habeo et quia mihi nova nobilitas est, quam certe peperisse melius est quam acceptam corrupisse. Equidem ego non ignoro, si iam mihi respondere uelint, abunde illis facundam et compositam orationem fore. Sed in maximo vestro beneficio cum omnibus locis meque vosque maledictis lacerent, non placuit reti
Abbreviated transcription (Latin):
gessi. Que illi litteris ego ea militando didici
Nunc uos existimate facta an dicta pluris sũt
Contemnunt nouitatem meam ego illorum
ignauiam. Mihi fortuna illis probra obiectã¬
tur: quãqͣ ego naturam unam et comunem
omnium existimo. Sed fortissimum quẽq
generossimum puto. At si iam ex patribus al¬
bini aut bestiȩ queri posset: me ne an illos ex¬
se se gigni maluerint:quid responsuros credi¬
tis nisi se se liberos q optimos uoluisse:Ꝙ si iu¬
re me despiciunt faciant idem maioribus suisx
quibus uti mihi ex uirtute nobilitas coepit. In¬
uident honori meo ergo inuideant et labori:
innocentiȩ periculis etiam meis:quoniam per
hec illum cepi. Uerum homines corrupti suꝑ¬
bia ita ȩtatem agunt quasi uestros honores cõ¬
temnant. ita hos petunt quasi honesrȩ uixerĩt.¬
Certe ne illi falsi sunt qui diuersissimas res pa¬
riter expectant: ignauiȩ uoluptatem et premia

Expanded text:
gessi; quae illi litteris, ea ego militando didici. gessi; quae illi litteris, ea ego militando didici. Nunc vos existimate, facta an dicta pluris sint. Contemnunt novitatem meam, ego illorum ignaviam; mihi fortuna, illis probra obiectantur. Quamquam ego naturam unam et communem omnium existimo, sed fortissimum quemque generosissimum. Ac si iam ex patribus Albini aut Bestiae quaeri posset, mene an illos ex se gigni maluerint, quid responsuros creditis nisi sese liberos quam optimos voluisse? quod si iure me despiciunt, faciant item maioribus suis, quibus, uti mihi, ex virtute nobilitas coepit. Inuident honori meo: ergo invideant labori, innocentiae, periculis etiam meis, quoniam per haec illum cepi. Verum homines corrupti superbia ita aetatem agunt, quasi vestros honores contemnant; ita hos petunt, quasi honeste vixerint. Ne illi falsi sunt, qui diuersissimas res pariter expectant, ignaviae voluptatem et praemia
Abbreviated transcription (Latin):
difficile est in potestatibus temperare qui perx
ambitionem se se probos simulauere. Mihi qui
omnem etatem in optimis artibus egi benefacere
iam exconsuetudine in naturam uertitur. Bellu
me gerere cum iugurtha iussistis:quam rem no¬
bilitas egerrime tulit. Queso reputate cum ani¬
mis uestris: num id mutare melius sit: siquem
ex illo globo nobilitatis ad hoc aut aliud tale ne¬
gocium mutatis hominem ueteris prosapiȩ: ac
multarum imaginum et nullius stipendii scilie
ut in tanta re ignarus omnium trepidet: festinet
sumat aliquem ex populo monitorem officii sui
ltaq plerunq euenit: ut quem uos imperare x¬
iussistis: is imperatorem alium querat. Atq ego
grecorum militaria prȩcepta legere coeperunt
preposteri homines. Nam gererẽ consulatum a¬
q fieri tempore posterius re atq usu prius est
Comparate nunc quirites cum illorum super¬
bia me hominem nouum quȩ illi audire aut
legere solent. Eorum partem uidi alia egomet

Expanded text:
difficile est in potestatibus temperare, qui per difficile est in potestatibus temperare, qui per ambitionem sese probos simulauere; mihi, qui omnem aetatem in optimis artibus egi, bene facere iam ex consuetudine in naturam vertit. bellum me gerere cum Iugurtha iussistis, quam rem nobilitas aegerrime tulit. Quaeso, reputate cum animis vestris, num id mutare melius sit, si quem ex illo globo nobilitatis ad hoc aut aliud tale negotium mittatis, hominem ueteris prosapiae ac multarum imaginum et nullius stipendi: scilicet ut in tanta re ignarus omnium trepidet, festinet, sumat aliquem ex populo monitorem offici sui. Ita plerumque evenit, ut, quem vos imperare iussistis, is sibi imperatorem alium quaerat. Atque egGraecorum militaria praecepta legere coeperint: praeposteri homines, nam gerere quam fieri tempore posterius, re atque usu prius est. Comparate nunc, Quirites, cum illorum superbia me hominem nouum. Quae illi audire aut legere solent, eorum partem vidi, alia egomet
Abbreviated transcription (Latin):
tum cum maximo beneficio ur̃o negocii susti¬
neam. Bellum parare simul et erariõ parcere.
cogere ad militiam eos quos nolis offendere. do¬
mi foris q omnia curare: et eaagere inter inui¬
dos occursantes factiosos opinione quirites aspe¬
rius est. Ad hoc alii si deliquere uetus nobilitas
maiorum fortia facta cognatorum et affiniu
opes multe clientels omnia hȩc pręsidio assũt
Mihi autem spes omnes in memet site sunt quas
necesse est uirtute et innocentia tutari. Nam alia
infirma sunt: et illud intelligo quirites omnium
ora in me conuersa esse: Gequos bonos q fauere.¬
Quippe mea benefacta rei.p. procedunt. Nobili¬
tatem Iocum inuadendi querere: quo mihi acrius
ad nitendum est: ut neq uos capiamini et illi fru¬
strati sint. Ita ad hoc ȩtatis apueritia fui. ut oes
labores et pericula consueta habeam. Quȩ ante
uestra beneficia gratuito faciebam: ea uti accepta
mercede deseram non est consilium quirites. Iꝑ

Expanded text:
tum cum maximo vestro beneficio negoti sustitum cum maximo vestro beneficio negoti sustineam. Bellum parare simul et aerario parcere, cogere ad militiam eos quos nolis offendere, domi forisque omnia curare et ea agere inter invidos occursantis factiosos opinione, Quirites, asperius est. Ad hoc, alii si deliquere, uetus nobilitas, maiorum fortia facta, cognatorum et affinium opes, multae clientelae, omnia haec praesidio assunt; mihi spes omnes in memet sitae, quas necesse est virtute et innocentia tutari; nam alia infirma sunt. Et illud intellego, Quirites, omnium ora in me conuersa esse, aequos bonosque fauere—quippe mea bene facta rei publicae procedunt—, nobilitatem locum invadendi quaerere. Quo mihi acrius annitendum est, uti neque vos capiamini et illi frustra sint. Ita ad hoc aetatis a pueritia fui, uti omnis labores et pericula consueta habeam. Quae ante vestra beneficia gratuito faciebam, ea uti accepta mercede deseram, non est consilium, Quirites. Illis