comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑreꝓmis sionem quacs in illegora hac enĩ s duo testim̃as
Vnũ quidem in montẽ sina in seruitutẽ genertens qđ ẽ agir s
Si nacnĩ mons c̃. in arabia quae coniunta est huic quae
nuno ẽ hicrusalem & seruit cũ filiis suis. Quacautẽ sursũ ẽ
nitiocinatus etdiat. Fr̃s scđm hominem dico : tam̃ homi¬
nis confirmatũ testam̃tũ nemo irritũ facit. Aut su ꝑ ordinat
Ab nrhȩ dictes promissiones & seminicius. Nondicit & semi¬
nib: tãquã in multis : sed tã quã in uno & seminituo quođ ÷ xp̃s
Hoc autem autẽ dico testam̃tũ confirmatũ ađo qđ post qua¬
dringentos trigintiannos factẽ lex Non infirmat ad
cuacuanđes ꝓmissiones Si enĩ exlegehereditas ũ ñ exꝓmis¬
sione. Ab nthacautẽ ꝑ promissinẽ donauitđs. Et quia
occurrerepoterat audientis cogitationi. ut quidergo lex
data est si exilla ñ ẽ. hereditas : Ipse sibi obiecitatq: ait
uelut in t̃rogans. Qui dergolex : deinde respondit Enris¬

Expanded text:
 duo testamenta, unum quidem a monte Sina in seruitutem generans, quod est Agar; Sina enim mons est in Arabia, quae coniuncta est huic quae nunc est Hierusalem; seruit enim cum filiis suis. Quae autem sursum est icit: Fratres, secundum hominem dico, tamen hominis confirmatum testamentum, nemo irritum facit aut superordinat. Abrahae dictae sunt promissiones, et semini eius. Non dicit, In seminibus, tanquam iHoc autem dico, testamentum confirmatum a Deo, post quadringentos et triginta annos facta lex, non infirmat ad evacuandas promissiones. Si enim ex lege haereditas, jam non ex promissione. Abrahae autem per repromissionem donavit Deus. Et quia occurrere poterat audientis cogitationi, Ut quid ergo lex data est, si ex illa non est haereditas? Ipse sibi hoc objecit, atque ait velut interrogans: Quid ergo lex? Deinde respondit: Trans
Abbreviated transcription (Latin):
sed quibusdam uestigiis indagatis ad occultũ sen¬
sum sine ullo errore ipse ꝑueniat. aut ceste in ab¬
surditatem prauesententiȩ non incidat: Qua¬
propter quãquã & in ipso opere satis apparere
possit huicofficio labori nr̃o non recte aliquem
contradicere tamen huius modi praemio quib: lib&
obsistentibus conuenienter uidetur esse responsũ.
huius uiȩ quã in hoc libro ingredi uolumus tale
nobis occurrit exordium. Duȩ sunt res quibus

Expanded text:
sed quibusdam vestigiis indagatis ad occultum sensed quibusdam vestigiis indagatis ad occultum sensum sine ullo errore ipse perveniat, aut certe in absurditatem pravae sententiae non incidat. Quapropter, quanquam et in ipso opere satis apparere possit huic officioso labori nostro non recte aliquem contradicere; tamen, si hujusmodi prooemio quibuslibet obsistentibus convenienter videtur esse responsum, hujus viae quam in hoc libro ingredi volumus, tale nobis occurrit exordium LIBER PRIMUS
Abbreviated transcription (Latin):
ab illo est quiait ego sũ ueritas . qui d enim habemus
quod non accepimus : Quodsi accepimus quid gloria¬
mur quasi non acceperimus. quilegit audientibus
lit teras utiq quas agnoscit enuntiat. Oui autẽ ipsa su
lit teras tradi. hocait ut alii quoque legere nouerint.
uterq tamen id insinuat qđ accepit: sic &iam qui eaquȩ
inscripturis intellegit exponit audientibus tam¬
quã lit teras quas agnoscit pronuntiat lectoris
officio. Qui autẽ precipit quomodo intellegendũ
sito similis est tradenti litteras hocest p̃cipienti
quo modo sitilegendũ ut quomodo ille quile¬
gere nouit alio lectore non indig& cũ codicẽ inue¬
nerit aquo audiat quidibi scriptũ sit. sic iste qui
precepta quac conamus tradere acceperit cũ inli¬
bris aliquid obscuritatis inuenerit quasdã regũ las
uelut litteras tenens. intellectorẽ alium non requi¬
rat ꝑquem sibi quod opestum est retegatur

Expanded text:
ab illo est, qui ait: Ego sum veritas . Quid enim habemus ab illo est, qui ait: Ego sum veritas . Quid enim habemus quod non accepimus? Quod si accepimus, quid gloriamur quasi non acceperimus ? 9. Qui legit audientibus litteras, utique quas agnoscit enuntiat; qui autem ipsas litteras tradit, hoc agit ut alii quoque legere noverint: uterque tamen id insinuat quod accepit. Sic etiam qui ea quae in Scripturis intelligit, exponit audientibus, tanquam litteras quas agnoscit pronuntiat lectoris officio; qui autem praecipit quomodo intelligendum sit, similis est tradenti litteras, hoc est praecipienti quomodo sit legendum: ut quomodo ille qui legere novit, alio lectore non indiget, cum codicem invenerit, a quo audiat quid ibi scriptum sit; sic iste qui praecepta quae conamur tradere acceperit, cum in libris aliquid obscuritatis invenerit, quasdam regulas veluti litteras tenens intellectorem alium non requirat, per quem sibi quod opertum est retegatur;
Abbreviated transcription (Latin):
tribuendũ. Postremo quis quis sẽ nullis p̃ceptis
instructũ diuinomunere quaecumq: inscripturis
obscura sunt intellegere gloriatur bene quiđẽ
credit & uer&m est non esse illam suã facultateon
quasi ascipso existentẽ. sed diuinitus traditam
ita enim di glori am quaerit & non suã. Sed cum
legit & nullo sibi hominũ exponente intellegit.
curipse aliis affectat exponere acnonpotius eos
remit titđo ut ipsi quoq: non ꝑ hominẽ sed illo intus
docente intellegant : sed ui delic&timet neaudiat
adño seruenequã dares pecuniã meã nũ mulariis:
sicut ergohi eaque intellegunt produnt c&eris uel
loquendo suelscribendo : Ita & ego quoq: si non solũ
eaquȩ intellego sed &iã in intellegendo eaquȩ obser¬
uent prodidero culpari abeis profecto non debeo
Quãquam nemedebeat aliquid sic habere quasi suũ
proprium nisi fostemendaciũ. Nam omne uerũ

Expanded text:
tribuendum esse. 8. Postremo quisquis se nullis praeceptis tribuendum esse. 8. Postremo quisquis se nullis praeceptis instructum divino munere quaecumque in Scripturis obscura sunt intelligere gloriatur, bene quidem credit, et verum est, non esse illam suam facultatem quasi a seipso existentem, sed divinitus traditam; ita enim Dei gloriam quaerit et non suam: sed cum legit, et nullo sibi hominum exponente intelligit, cur ipse aliis affectat exponere, ac non potius eos remittit Deo, ut ipsi quoque non per hominem, sed illo intus docente intelligant? Sed videlicet timet ne audiat a Domino, Serve nequam, dares pecuniam meam nummulariis . Sicut ergo hi ea quae intelligunt, produnt caeteris vel loquendo vel scribendo; ita ego quoque si non solum ea quae intelligant, sed etiam intelligendo ea quae observent, prodidero, culpari ab eis profecto non debeo: quanquam nemo debet aliquid sic habere quasi suum proprium, nisi forte mendacium. Nam omne verum
Abbreviated transcription (Latin):
ministrare nolle uider&ur. Quomodo enim
uerum ess& quod dictum est. templũ enim đi
sc̃m est quod estis uos. siđs dehumano templo res¬
ponsa non redder&. & totũ qđ discendũ hominib:
tradi uell& decȩlo atq ꝑangelos personaret.
Deinde ipsa caritas quae sibi homines inuicẽ
nodo unitatis astringit non haber& aditũ refunden¬
dorũ & qua si miscendorũ sibi m& animorũ si homi¬
neq ad a postolũ angelds misit neq ei ꝑ angelum
id qđ non intellegebat expositum aut diuinitus
inmente sine hominis ministerio reuelatum est
sed potius sug gestione diuina missus est adeum
seditq cũ eophrlippus qui nouerat esaiam ꝓph&a
eiquae humanis uerbis & lingua quod scriptura
illa tectũ erat aperuit. Nonne cũ morseds̃ lo¬
quebatur & tamen consiliũ regendi atq: ad minis¬
trandi tãmagni populi a socero suo aligenigena
illeuir exquacũq: anima uerũ consiliũ ꝓcessis soc
non ei sedilli quiest ueritas in cõmutabili đo esse

Expanded text:
olle videretur. Quomodo enim verum esset quod dictum est, Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos ; si Deus de humano templo responsa non redderet, et totum quod discendum hominibus tradi vellet, de coelo atque per Angelos personaret? Deinde ipsa charitas, quae sibi invicem homines nodo unitatis astringit, non haberet aditum refundendorum et quasi miscendorum sibimet animorum, si homineque ad angelum apostolus misit, nec ei per angelum id quod non intelligebat expositum, aut divinitus in mente sine hominis ministerio revelatum est; sed potius suggestione divina missus est ad eum, seditque cum eo Philippus, qui noverat Isaiam prophetam, eique humanis verbis et lingua quod in Scriptura illa tectum erat, aperuit . Nonne cum Moyse Deus loquebatur, et tamen consilium regendi atque administrandi tam magni populi a socero suo, alienigena ille vir, ex quacumque anima verum consilium processisset, non ei, sed illi qui est veritas, incommutabili Deo
Abbreviated transcription (Latin):
loquntur ita loquemur : ut &iam sicarũ aliquȩ ad hi¬
beri ad significandũ possint. non impediant pastitio¬
nẽ qua prius derebus postea designis disseremus. ⁊¬
memoriterq teneamus ionunc in rebus considerandũ
eẽ quod sunt : non quod aliud &iã p̃ter seipsas signifi

Expanded text:
loquimur, ita loquemur, ut, etiam si earum aliquae adhiloquimur, ita loquemur, ut, etiam si earum aliquae adhiberi ad significandum possint, non impediant partitionem, qua prius de rebus, postea de signis disserimus, memoriterque teneamus id nunc in rebus considerandum esse quod sunt, non quod aliud etiam praeter se ipsas signifi
Abbreviated transcription (Latin):
diendũ iam dñs praebuit cũ disputare coeperint
eo suggerente multipli cabuntur. ut in hoc nr̃o
ministerio non solum nullam patiamur inopiã
sed demirabili habundantia gaudeamus Omnis
discuntur : ꝓpriȩ autẽ nuncres appellaui : quae non
ad significandũ aliquid adhibentur : sicuti est lignũ :
ut amaritudine carerent: Neque ille lapis quẽ
ia cob sibi ad caput posuerat : Neque illud pecus
quod profilio immolauit abraham : Hȩ namq
ita ressunt : ut aliarũ &iã signa sint rerum.
sunt autẽ alia signa quorũ omnis usus insignifi¬
bis: nisi aliquio significandi gratiaꝰ ex quo intellegit᷑
quid appellem signãtes eas uidelic& quae ad signi¬
ficandum aliquid adhibentur : quã obrem omne
signũ : &iam res aliquaest: Quod enim nulla res est.
omnino nihilest : Non autẽ oñs res&iã signũ est.:
Et ideo in hac diuisione rerũ atq signorũ cũderebus
loquemur

Expanded text:
diendum jam Dominus praebuit, cum dispensari coeperint, diendum jam Dominus praebuit, cum dispensari coeperint, eo ipso suggerente multiplicabuntur, ut in ipso hoc nostro ministerio, non solum nullam patiamur inopiam, sed de mirabili etiam abundantia gaudeamus. CAPUTdiscuntur. Proprie autem nunc res appellavi, quae non ad significandum aliquid adhibentur, sicuti est lignum, lut amaritudine carerent ; neque ille lapis quem Jacob sibi ad caput posuerat ; neque illud pecus quod pro filio immolavit Abraham . Hae namque ita res sunt, ut aliarum etiam signa sint rerum. Sunt autem alia signa quorum omnis usus in signifibis, nisi aliquid significandi gratia. Ex quo intelligitur quid appellem signa; res eas videlicet quae ad significandum aliquid adhibentur. Quamobrem omne signum etiam res aliqua est; quod enim nulla res est, omnino nihil est: non autem omnis res etiam signum est. Et ideo in hac divisione rerum atque signorum, cum de rebus loquemur
Abbreviated transcription (Latin):
niendi quae intellegenda sunt & modus proferendi
quae intellacta sunt. demnueniendo prius deprofe¬
rendo postea disseremus. Magnum onus & arduũ
ad sustinendũ difficile: uereor neadsuscipiendũ
temerarium. Ita sane side nobis ipsis p̃sumerem is:
Nunc uero cumin illo sit spes ꝑagendi huius operis
a quo nobis incogitatione multa dehacre iamtra¬
dita tenemus non est metuendũ nec dare desinat.
c&era cũ ea quae dicta sunt coeperimus inpendere.
omnis enimres quaedando non de ficit dumhab&ur
& nondatur non dumhab&cur quomodo habenda
est. Ille autẽ ait qui hab& dabitur ei. dabit ergo
habentib id est cũ benignitate utentibus eoqđ
acceperunt adimpleuit atq cumulabit quod
dedit . Illiquinq & illi septem erant panes ante¬
quã inciperent darie surientibus quod ubi fieri
coepit cophinos & spostas saciatis tothominum
milibus impleuerunt: Sicut ergo illepanis dum
frangetur accreuit: sic ea quae ad hoc opus ad gre¬

Expanded text:
ntelligenda sunt, et modus proferendi quae intellecta sunt. De inveniendo prius, de proferendo postea disseremus. Magnum opus et arduum, et si ad sustinendum difficile, vereor ne ad suscipiendum temerarium. Ita sane si de nobis ipsis praesumeremus: nunc vero cum in illo sit spes peragendi hujus operis, a quo nobis in cogitatione multa de hac re jam tradita tenemus, non est metuendam ne dare desinat caetera, cum ea quae data sunt coeperimus impendere. Omnis enim res quae dando non deficit, dum habetur et non datur, nondum habetur quomodo habenda est. Ille autem ait: Qui habet, dabitur ei . Dabit ergo habentibus, id est, cum benignitate utentibus eo quod acceperunt, adimplebit atque cumulabit quod dedit. Illi quinque et illi septem erant panes, antequam inciperent dari esurientibus; quod ubi fieri coepit, cophinos et sportas satiatis tot hominum millibus impleverunt . Sicut ergo ille panis dum frangeretur accrevit, sic ea quae ad hoc opus aggre
Abbreviated transcription (Latin):
sine suꝑbia discat & ꝑquẽ doc&ur. alius sine suꝑ¬
bia & sine inuidia tradat qđ accepit. Neque tẽp¬
temus eum cui credidimus netalibus inimici uer¬
sutiis & ꝑuersitate decepti adipsum quoq audi¬
endu euangelium atq: discenđũ noli musire
in ecclesias. Aut codicẽ legere aut legentẽ p̃dican¬
temq: hominẽ audire. Et expectemus rapi usq
intestium celum siue incorpore siue extracorpus
sicut dicit apostolus & ibi audire ineffabilia uerba
gelium. Caueamus tales temptationes suꝑbissimas
& periculosissimas magisq cogitemus & ipsum
Apostolum paulum lic& diuina & caelestia uoce
prostratum & instructũ ad hominẽ tamen missũ
đu atq copular&ur ecclesiȩ.: Et centurionem
cornelium quamuis exauditas orationes eius ele¬
mosinasque respectas ei angelus nuntiauerit
petrotamen traditum inbuendũ ꝑquem non solũ
sacramenta ꝑciper&. sed &iã quideredendũ quid

Expanded text:
sine superbia discat; et per quem docetur alius, sine supsine superbia discat; et per quem docetur alius, sine superbia et sine invidia tradat quod accepit: neque tentemus eum cui credidimus, ne talibus inimici versutiis et perversitate decepti, ad ipsum quoque audiendum Evangelium atque discendum nolimus ire in ecclesias, aut codicem legere, aut legentem praedicantemque hominem audire; et exspectemus rapi usque in tertium coelum, sive in corpore, sive extra corpus, sicut dicit Apostolus, et ibi audire ineffabilia verba, gelium. 6. Caveamus tales tentationes superbissimas et periculosissimas, magisque cogitemus et ipsum apostolum Paulum, licet divina et coelesti voce prostratum et instructum, ad hominem tamen missum  copularetur Ecclesiae : et centurionem Cornelium quamvis exauditas orationes ejus, eleemosynasque respectas ei angelus nuntiaverit, Petro tamen traditum imbuendum; per quem non solum sacramenta perciperet, sed etiam quid credendum, quid
Abbreviated transcription (Latin):
uiris nuꝑ accepimus quilitteras quoq: ipsas nullo
docente homine inplenam notitiã orando ut sibi
reuelarentur accepit triduanis p̃cib: impetrans
ut &iam codicem oblatũ stupentib: qui ad nerant le¬
gendo ꝑcurrer&. Autsi haa quisq falsa esse arbi¬
tratur non ago pugnaciter. Cestx enim qm̃ cũxp̃ia
nis pobis res est quiscripturas scãs sine duce homi
gaudent bono concedant neces seest unũ quẽq ni ̃ m
& ib in eunte pueritia consu&udine audendo lin¬
guã suã didicisse aliam aliquam uel grecam uel hebreã
uel quã lib& ceterarũ aut similiter audiendo aut
per hominã p̃ceptorẽ accepisse. Iamenim si plac&
moneamus om̃s fratres ne paruulos suos ista doce¬
ant: quia momento unotemporis adueniente
sp̃uscõ repl&i a postoli omniũ gentiũ linguis lo¬
cuti sunt : Aut cui talia non prouenerint. non se
sed ubit& : immo uero & qđ ꝑ hominẽ discendũ est

Expanded text:
viris nuper accepimus, qui litteras quoque ipsas nullo viris nuper accepimus, qui litteras quoque ipsas nullo docente homine, in plenam notitiam orando ut sibi revelarentur, accepit triduanis precibus impetrans ut etiam codicem oblatum, stupentibus qui aderant, legendo percurreret. 5. Aut si haec quisque falsa esse arbitratur, non ago pugnaciter. Certe enim quoniam cum Christianis nobis res est, qui se Scripturas sanctas sine duce homingaudent bono; concedant necesse est unumquemque nostrum et ab ineunte pueritia consuetudine audiendi linguam suam didicisse, et aliam aliquam vel graecam vel hebraeam vel quamlibet caeterarum, aut similiter audiendo, aut per hominem praeceptorem accepisse. Jam ergo si placet, moneamus omnes fratres, ne parvulos suos ista doceant, quia momento uno temporis adveniente Spiritu sancto, repleti Apostoli omnium gentium linguis locuti sunt; aut cui talia non provenerint, non se se dubitet. Imo vero et quod per hominem discendum est,
Abbreviated transcription (Latin):
& istimerep̃hendere desinant. & lumen oculorũ
diuinitus sibi prȩberi dep̃centur. Non enim si pos¬
sũ mẽbrũ meũ ad aliquid demonstrandũ mouere :
possum &iam oculos accendere quibus uel ipsa
demonstratiomea uel &iam illud quod uolo de¬
monstrare cernatur. Iamuero eorũ qui diuino
munere exultant & sine talibus p̃ceptis qualia
nunctradere institui scõs libros intellegere
atq tractare gloriantur. Et proptereame suꝑ¬
flua uoluisse scribere existimant. sic est lenianda
cõmotio ut quãuis magnođi dono iure la&entur
recordentur setamen ꝑ homines didicisse uellirte¬
ras. Nec propterea sibi ab antonioscõ & ꝑ fecto
uiro egrptio monacho insultari debere quisine
ulla scientia litterarũ scripturas diuinas & me¬
moriter audiendo tenuisse & prudenter cogitan¬
do intellexisse p̃dicatur. aut abillo seruo barbaro
cristiano de quoꝰ grauissimis fide qu edignissimis

Expanded text:
et isti me reprehendere desinant, et lumen oculorum et isti me reprehendere desinant, et lumen oculorum divinitus sibi praeberi deprecentur. Non enim si possum membrum meum ad aliquid demonstrandum movere, possum etiam oculos accendere, quibus vel ipsa demonstratio mea, vel etiam illud quod volo demonstrare, cernatur. 4. Jamvero eorum qui divino munere exsultant, et sine talibus praeceptis, qualia nunc tradere institui, se sanctos Libros intelligere atque tractare gloriantur, et propterea superflua voluisse me scribere existimant, sic est lenienda commotio, ut quamvis magno Dei dono jure laetentur, recordentur se tamen per homines didicisse vel litteras; nec propterea sibi ab Antonio sancto et perfecto viro Aegyptio monacho insultari debere, qui sine ulla scientia litterarum Scripturas divinas et memoriter audiendo tenuisse, et prudenter cogitando intellexisse praedicatur; aut ab illo servo Barbaro christiano, de quo a gravissimis fideque dignissimis
Abbreviated transcription (Latin):
sibi eas nequeunt quiqm̃ nullis huius modi
obseruationibus lectis quales nunctradere ins¬
titui facultatẽ exponendorũ scorum librorum
seas secutos esse uel uident uel putant nemini cẽ
ista p̃cepta neessaria sed potius totũ qđ deillarũ
lit terarum obscuritatibus laudabiliter aperit
diuinomunere fieri posse clamitabunt quib:
omnibus breuiter respondens illis qui haec quȩ
scribimus non intellegunt. hoc dico itame non
esse rep̃hendendũ quia haec non intellegunt.
tam quã si lunã uel ueterẽ ud nouam sidus ue
aliquadminime clarum uellent uidere qđ ego
intento digito demonstrarẽ. Illis autẽ nec ad
ipsũ digitũ meũ uidendum sufficiens acies ess&
oculorum : non propterea mihi succensere deben:
illii uero qui &i amistis p̃ceptis cognitis atque
ꝑceptis eaquae in diuinis scripturis obscura sunt
intuerinequiuerint: arbitrentur sedigitum
quidẽ meũ uidere posse : sidera uero quibus de¬
monstrandis intenditur uidere nom posse. Illiergo

Expanded text:
sibi videntur: qui quoniam nullis hujusmodi observationibus lectis, quales nunc tradere institui, facultatem exponendorum sanctorum Librorum se assecutos vel vident, vel putant, nemini esse ista praecepta necessaria, sed potius totum quod de illarum Litterarum obscuritatibus laudabiliter aperitur, divino munere fieri posse clamitabunt. 3. Quibus omnibus breviter respondens, illis qui haec quae scribimus non intelligunt, hoc dico: me ita non esse reprehendendum, quia haec non intelligunt; tanquam si lunam veterem vel novam, sidusve aliquod minime clarum vellent videre, quod ego intento digito demonstrarem; illis autem nec ad ipsum digitum meum videndum sufficiens esset acies oculorum, non propterea mihi succensere deberent. Illi vero qui etiam istis praeceptis cognitis atque perceptis, ea quae in divinis Scripturis obscura sunt intueri nequiverint, arbitrentur se digitum quidem meum videre posse, sidera vero quibus demonstrandis intenditur, videre non posse. Et illi ergo,
Abbreviated transcription (Latin):
pium uiarũ uoluit carnẽ assumere : unde ess& &iã
illud : dñs creauitme in principio uiarũ suarũ ut
inde inciperent quiuellent uenire :: A postolus igit᷑
quãuis adhuc ambular& inuia & ad palmã suꝑne
uocationis sequer&ur uocantẽ dm : Tamen ea quȩre

Expanded text:
pium viarum, voluit carnem assumere: unde est etiam illud, Dominus creavit me in principio viarum suarum ; ut inde inciperent, qui vellent venire. Apostolus igitur quamvis adhuc ambularet in via, et ad palmam supernae vocationis sequeretur vocantem Deum, tamen ea quae re
Abbreviated transcription (Latin):
sium soluisse questionem . tamquam co&anei fuerint
plato & hieremias. me fefellit memoria. Nam
quid ille dehacre ep̃s dixerit. in libro eius legitur.
quem de sacramentis siue dephilosophia scripsit. Expł

Expanded text:
sium soluisse quaestionem, tamquam coaetanei fuerint sium soluisse quaestionem, tamquam coaetanei fuerint Plato et Hieremias, me fefellit memoria. nam quid ille de hac re episcopus dixerit, in libro eius legitur, quem de sacramentis siue de philosophia scripsit. Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
IBROS DEDOCTRINA XP̃IANA CUM INPERETO¬
tos comperissem ꝑ ficere malui: quam eis sic re¬
lictis ad alia tractanda transire. Compleui ergo
testium qui scriptus fuerat usque adeum locum ubi
commemoratum est exeuangelio testimonium demu¬
farinae . donec totum fermentareur. Ad dididia
nouissimum lrum : & quattuor libris opus illud
impleui.: Querum primitres adiuuant ut scriptura
intellegantur : quastus autem quomodo quaeintelle¬
gimus proferenda sint
usccundo sane libro deauctore libri quem plures uocan
sapientiam salomonis. quod &iam ipsum sicut ecde¬
siasticum iħs sirachscripserit . non ita constare ut ame
dictum est postea didici. & omnino probabiliui cõperi
non esse hunc eius auctorem.
natus auctoritas: ex consu& udine quaiam loquitur
ecdesia u&us testamentum appellaui. Apostolus aie
non uid&ur appelluce testamentum u&us : nisi
doum est in monte sina
łin eo quod dixi d&emporum historia scm̃ ambro¬

Expanded text:
ibros de doctrina Christiana cum inperfectos conperissem, perficere malui quam eis sic relictis ad alia retractanda transire. conpleui ergo tertium, qui scriptus fuerat usque ad eum. locum, ubi commemoratum est ex euangelio testimonium de mufarinae, donec totum fermentaretur. addidi etiam nouissimum librum et quattuor libris opus illud inpleui, quorum primi tres adiuuant, ut scripturae intellegantur, quartus autem, quomodo quae intellegimus proferenda sint. In secundo sane libro de auctore libri, quem plures uocant Sapientiam Salomonis, quod etiam ipsum sicut Ecclesiasticum Iesus Sirach scripserit, non ita constare, ut a me dictum est, postea didici et omnino probabilius conperi non esse hunc eius auctorem. natur auctoritas, ex consuetudine, qua iam loquitur ecclesia, uetus testamentum appellaui; apostolus autem non uidetur appellare testamentum uetus, nisi quod datum est in monte Sina. et in eo, quod dixi: de temporum historia sanctum Ambro
Abbreviated transcription (Latin):
neaut diligat quod non est diligendũ: Aut amplius
quodminus uel amplius diligendum est : Autminus
uel amplius qđ eque diligendum est: Omnis peccitor
inquantũ peccator est non est diligendus : & omnis
homo inquantũ homo est diligendus est propterđm.
đs uero propter scipsum : & siđ : omni homine ampli¬
usdiligendus est : amplius quisq đm deb&diligere
quã scipsum: Item amplius alius homo diligendus est
quã corpus nr̃m: quia propterdm omnia istadili¬
genda sunt : & potest nobiscũ alius homođo ꝑfrui
quod non potest corpus quia corpus panimã uiuit
qua fruimurđo : Om̃s autẽ ȩque diligendisunt: sed
cũ omnibus prodesse non possis his potissimũ consu¬
lendum est qui prolocorũ & temporũ uel quarum¬
lib& rerũ opostunitatibus constrictius tibi quasi
quadđa soste iunguntur: sicut enim si tibi habundar& aliqud qđ dat opostere
ei qui non haber& nec duobus dare potuis s&c sitibi
occurrerent duo quorũ neut̃ alium uel indigentia

Expanded text:
ne aut diligat quod non est diligendum, aut non diliquod vel minus vel amplius diligendum est, aut minus vel amplius quod aeque diligendum est. Omnis peccator in quantum peccator est non est diligendus; et omnis homo in quantum homo est, diligendus est, propter Deum, Deus vero propter seipsum. Et si Deus omni homine amplius diligendus est, amplius quisque Deum debet diligere quam seipsum. Item amplius alius homo diligendus est quam corpus nostrum, quia propter Deum omnia ista diligenda sunt, et potest nobiscum alius homo Deo perfrui quod non potest corpus, quia corpus per animam vivit qua fruimur Deo. Omnes autem aeque diligendi sunt. Sed cum omnibus prodesse non possis, his potissimum consulendum est qui pro locorum et temporum, vel quarumlibet rerum opportunitatibus constrictius tibi quasi quadam sorte junguntur. Sicut enim si tibi abundaret aliquid quod dari oporteret ei qui non habet, nec duobus dari potuisset, si tibi occurrerent duo, quorum neuter alium vel indigentia,
Abbreviated transcription (Latin):
aliqua uicinitate attigentibus : Sed qm̃ multis modis ressimiles
reb: apparent : non putemus ẽẽ prȩscriptũ ut qđ in aliquo lo co
res aliqua ꝑsimilitudinẽ significauerit hoc eon semꝑ significare
simileest regnũ caelorũ mulieri quae abscondit fermentũ in
Sic enim aliud atq aliud res quaque significant: ut aut contra¬
ria aut tantũ modo diuersa significent: Contraria scilic& : cũ
alias in bono alias in malo res eađẽ ꝑ similitudinẽ ponitur: sicut
hocest quod defermento supradiximus: Talcest &iã quod lco
significat xp̃m. ubidicitur uicit leo detribuiuda: signi ficat &
diabolum ubi scriptum est aduersarius uester diabolus tamquã
leo rugiens circuit quaerens quẽ deuor& :Serpens in bono esta

Expanded text:
aliqua vicinitate attingentibus. 35. Sed quoniam multis modis res similes aliqua vicinitate attingentibus. 35. Sed quoniam multis modis res similes rebus apparent, non putemus esse praescriptum ut quod in aliquo loco res aliqua per similitudinem significaverit, hoc eam semper significare Simile est regnum coelorum mulieri quae abscondit fermentum in Sic enim aliud atque aliud res quaeque significant, ut aut contraria, aut tantummodo diversa significent. Contraria scilicet, cum alias in bono, alias in malo res eadem per similitudinem ponitur, sicut hoc est quod de fermento supra diximus. Tale est etiam quod leo significat Christum, ubi dicitur, Vicit leo de tribu Juda ; significat et diabolum, ubi scriptum est, Adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret . Ita serpens in bono est
Abbreviated transcription (Latin):
& p̃sua iustitia c&eros tam quã peccatores contemnat : cũ uideat
tantorũ uirorũ & cauendas tempestates & flenda naufragia
Adhoc enim &iã peccata illorũ hominũ scripta sunt : ut a postolica
illa sententia ubiq tremenda sit cũait : Qua propter qui uid&ur
stare : uideat necadit : Nulla enim ferepagina est scõrũ librorũ:
inqua non son& qđ đs suꝑbis resistit . humilib: autẽ dat gratiam
Maxi meitaq: inuestigandũ est utrũ propriasit anfigurata
loquutio : quã intellegere conamur : Nam compesto quod figu¬
ratasit adhibitis regulis rerũ quas in primo libro digessimus.
facile est eamuersare omnib modis donec ꝑueniamus ad sententiã
ueritatis. praesestim cũ usus accesserit pi&tts exesbitatione
roboratus : Inuenimus autẽ utrũ propriasit anfigurata locutio
quibus contin&ur aut asimilib: rebus recte inueniuntur : aut ab

Expanded text:
et prae sua justitia caeteros tanquam peccatores contemnat, cum videat et prae sua justitia caeteros tanquam peccatores contemnat, cum videat tantorum virorum et cavendas tempestates, et flenda naufragia. Ad hoc enim etiam peccata illorum hominum scripta sunt, ut Apostolica illa sententia ubique tremenda sit, qua ait: Quapropter qui videtur stare, videat, ne cadat . Nulla enim fere pagina est sanctorum Librorum, in qua non sonet quod Deus superbis resistit, humilibus autem Maxime itaque investigandum est utrum propria sit, an figurata locutio, quam intelligere conamur. Nam comperto quod figurata sit, adhibitis regulis rerum quas in primo libro digessimus, facile est eam versare omnibus modis, donec perveniamus ad sententiam veritatis, praesertim cum usus accesserit pietatis exercitatione roboratus. Invenimus autem utrum propria sit, an figurata locutio, quibus continetur, aut a similibus rebus ducta invenientur, aut ab
Abbreviated transcription (Latin):
dixit eum regisuo: sed hospitio suo uicini pauperis ouẽ adepu¬
landũ exhibuisse ⁊ Atuero in eius filio salomone. non quasi hos¬
pes transitum habuit. sed regnũ ista libido possedit : dequo serip¬
tura non tacuit cul pans cum fuisse amatorẽ mulierũ : cuius tam̃
initia desiderio sapientiȩ flagrauer̃ : Quã cũ amore sp̃itali adep¬
nia quȩ in ueris testamenti libris gesta continentur : non solum
Sed ea tamen abhorrent a consu&udine bonorũ qui post aduen¬
tum dñi diuina p̃cepta custo diunt figurã adintellegentiã refere
factum uero ipsum ad mores non trans ferat: multa enimsun
quaeillo tempore officio se facta sunt : quȩ modo libidinose fir
tam &si in his aliquã figurã rerũ futurarũ anim aduestere
atq indagare potuerit : restamengestȩ ꝓpri&itẽ adhunc
usum assumat : ut se nequaquã pecde factissuis iactare audeat

Expanded text:
dixit eum regi suo, sed hospiti suo vicini pauperis ovem ad epudixit eum regi suo, sed hospiti suo vicini pauperis ovem ad epulandum exhibuisse. At vero in ejus filio Salomone, non quasi hospes transitum habuit, sed regnum ista libido possedit: de quo Scriptura non tacuit, culpans eum fuisse amatorem mulierum . Cujus tamen initia desiderio sapientiae flagraverant ; quam cum amore spirituali adepnia quae in Veteris Testamenti libris gesta continentur, non solum psed ea tamen abhorrent a consuetudine bonorum, qui post adventum Domini divina praecepta custodiunt; figuram ad intelligentiam referat, factum vero ipsum ad mores non transferat. Multa enim sunt quae illo tempore officiose facta sunt, quae modo nisi libidinose fieri tametsi aliquam in eis figuram rerum futurarum animadvertere atque indagare potuerit; rei tamen gestae proprietatem ad hunc usum assumat, ut se nequaquam recte factis suis jactare audeat,
Abbreviated transcription (Latin):
tissui unicã potius uicinisui pauperis ouiculam exhibuit
epulanda : In quẽ commotus dauid occidi eum iussit &
qua druplicari ouem pauperi : ut senesciens condemnar&
qui peccauerat sciens : Quodcũ ei manifestũ ess& & diuinitus
denuiniata uindicta diluit penitendo peccatũ : Sed tamen
in hac similitudine stuprum tantũ modo designatum est
deoue uicini pauperis: demarito autẽ mulieris interempto hoc
est deipso paupere qui una ouem habebat occiso non est ꝑ similitu¬
dinẽ inter rogatus dauid ut non solũ adulteriũ dicere sententũ
damnationis suȩ : Ex quo intellegitur quanta tem perantia mul¬
tas mulieres habuerit : quando deuna inqua excessit modũ a se¬
ipso puniri coactus est.: Sed inisto uiro immoderate huius libi¬
dinis non ꝑmansio sed transitus fuit : propterea &iã ab arguen¬
te ꝓph&a ille inlicitus app&itus hospes uocatus est: Nonenim

Expanded text:
tis sui unicam potius vicini sui pauperis oviculam exhibuit tis sui unicam potius vicini sui pauperis oviculam exhibuit epulandam. In quem commotus David occidi eum jussit, et quadruplicari ovem pauperi; ut se nesciens condemnaret, qui peccaverat sciens. Quod cum ei manifestatum esset, et divinitus denuntiata vindicta, diluit poenitendo peccatum . Sed tamen in hac similitudine stuprum tantummodo designatum est de ove vicini pauperis; de marito autem mulieris interempto, hoc est, de ipso paupere, qui unam habebat ovem, occiso, non est per similitudinem interrogatus David, ut in solum adulterium diceret sententiam damnationis suae. Ex quo intelligitur quanta temperantia multas mulieres habuerit, quando de una in qua excessit modum, a seipso puniri coactus est. Sed in isto viro immoderatae hujus libidinis non permansio, sed transitus fuit: propterea etiam ab arguente Propheta ille illicitus appetitus hospes vocatus est. Non enim
Abbreviated transcription (Latin):
planxit extinctũ Nonenim carnalitelo iretitus tenebat᷑:
quẽ nullo modo iniuriȩ suȩ sed peccata filii cõmouebant.
Namideo siuincer&ur eum occidi ꝓhibuerat : ut ed omito serua¬
r&ur penitendi locus: Sed quia non potuit : non orbitatẽ doluit
in eius interitu : sed nonerat inquas poenas tam impie adultera
& parricidalis anima raper&ur : Namq alio prius filio
qui in nocens erat proquo egrotante affligebatur moriente
la&atus est : & hoc maxime appar& quamoderatione actem¬
perantia illiuiri feminis utebantur : Quod cum in una in licite
inruiss& rexidem aestu quođa a&atis & temporaliũ rerum
pros peritates ad reptus cuius &iã maritũ occidendũ p̃ceperat:
accusatus est ꝑ proph&am : Quicũ ad eum ueniss& conuincen¬
dũ depecato: proposuit ei simi litudinẽ depaupere qui habebat
ouem unã cuius uicinus multas cũ haber& ad aduentũ hospi¬

Expanded text:
planxit exstinctum . Non enim carnali zelo irretitus tenebatur, planxit exstinctum . Non enim carnali zelo irretitus tenebatur, quem nullo modo injuriae suae, sed peccata filii commovebant. Nam ideo, si vinceretur, eum occidi prohibuerat, ut edomito servaretur poenitendi locus: et quia non potuit, non orbitatem doluit in ejus interitu, sed noverat in quas poenas tam impie adultera et parricidalis anima raperetur. Namque alio prius filio qui innocens erat, pro quo aegrotante affligebatur, moriente laetatus est. 31. Ex hoc maxime apparet qua moderatione ac temperantia illi viri feminis utebantur, quod cum in unam illicite irruisset rex idem, aestu quodam aetatis et temporalium rerum prosperitatibus abreptus, cujus etiam maritum occidendum praeceperat; accusatus est per prophetam: qui cum ad eum venisset convincendum de peccato, proposuit ei similitudinem de paupere qui habebat ovem unam, cujus vicinus cum haberet multas, ad adventum hospi
Abbreviated transcription (Latin):
hat uoragines flagitiorũ Aut in facinorũ &iam saxa conlidat:
Videant ergo quã sibi arduum sit atq difficile nec laudes esca
inlici nec contumeliarũ aculeis pen&rari : & non exse alios me
ab hominib: inflatos fuisse : neccũ despicerentur elisos ⁊
Ncutra quippe temptatio : defuit illis uiris:: Nam credentũ
caelebrabantur pracconio : & ꝑ sequentiũ maledictis infama¬
bantur : Sicut ergo isti protempore utebantur his omnib:
& non corrũ pebantur: sic illiu&eres usũ feminarũ ad sci
temporis conuenientiã referentes non patiebantur eam
dominationẽ libidinis cui seruiunt quiista non credunt :
Et ideo isti nullo modo ist sese cohiberent ab in expugnabil
odio filiorũ : a quibus uel uxores uel concubinas seas adtomp¬
titis aut ad rectatas esse cognoscerent: sieis foste tale aliquid
filio passus ess& : non solum ferocientẽ tolerauit : sed &iam.

Expanded text:
hat voragines flagitiorum, aut in facinorum etiam saxa collidat. hat voragines flagitiorum, aut in facinorum etiam saxa collidat. Videant ergo quam sibi arduum sit atque difficile nec laudis esca illici, nec contumeliarum aculeis penetrari; et non ex se alios metab hominibus, inflatos fuisse; nec cum despicerentur, elisos. Neutra quippe tentatio defuit illis viris: nam et credentium celebrabantur praeconio, et persequentium maledictis infamabantur. Sicut ergo isti pro tempore utebantur his omnibus, et non corrumpebantur; sic illi veteres, usum feminarum ad sui temporis convenientiam referentes, non patiebantur eam dominationem libidinis, cui serviunt qui ista non credunt. 30. Et ideo isti sese nullo modo cohiberent ab inexpiabili odio filiorum, a quibus vel uxores vel concubinas suas attentatas, aut attrectatas esse cognoscerent, si eis forte tale aliquid filio passus esset, non solum ferocientem toleravit, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
uel ꝑ multa stupra diffluentes euagantur : uel in ipsa una
coniuge non solum excedunt adliberorũ ꝓpercreationẽ ꝑtinen¬
tẽ mođu sed &iã humaniores intẽperantiae sordes inuerecun¬
da omnino licentia seruilis cuiusdã libestatis accumulant :
non credunt fieri potuisse ut tẽperanter multis feminis anti¬
qui uterentur uirinihil seruantes in usu illonisi congruum
tempori propagandȩ ꝓlis offitiũ .: & quod ipsi laqueis libi¬
dinis obstricti uel in una non faciunt : nullo modo inmultis
fieri posse arbitrantur: Sedistipos sunt dicere nechonorari qui¬
dem atq: laudari opostere uiros bonos & scõs : quia ipsi cũ hono¬
rantur atq: laudantur intumescunt suꝑbia. tanto auidiores
i anissi mȩ gloriȩ quanto eos frequentius atq latius linguablan¬
dior uenti lauerit: quaita leues fiunt ut eos rumoris aura siue
quae prospera siue quae aduersa existimatur inquas lib& inue¬

Expanded text:
vel per multa stupra diffluentes evagantur, vel in ipsa una vel per multa stupra diffluentes evagantur, vel in ipsa una conjuge, non solum excedunt ad liberorum procreationem pertinentem modum, sed etiam inhumanioris intemperantiae sordes inverecunda omnino licentia servilis cujusdam libertatis accumulant; non credunt fieri potuisse ut temperanter multis feminis antiqui uterentur viri, nihil servantes in usu illo nisi congruum tempori propagandae prolis officium; et quod ipsi laqueis libidinis obstricti, vel in una non faciunt, nullo modo in multis fieri posse arbitrantur. 29. Sed isti possunt dicere nec honorari quidem atque laudari oportere viros bonos et sanctos, quia ipsi cum honorantur atque laudantur, intumescunt superbia; tanto avidiores inanissimae gloriae, quanto eos frequentius atque latius lingua blandior ventilaverit; qua ita leves fiunt, ut eos rumoris aura, sive quae prospera, sive quae adversa existimatur, in quaslibet inve
Abbreviated transcription (Latin):
concedit a postolus carnalem cũ singulis coniugib consueudinem
propter in tẽperantiã eorũ : quã illi quiplures singuli cũhaberent
sicut sapiens incibo & potu non nisi salutẽ corporis : sic in concubitu
non nisi ꝓcreationẽ filiorũ intuebantur : Itaq sicos in hac uita
inueniss& dñi aduentus cũ iam non mittendi sed colligendi lapides
tempus ess& : statim scipsos castrarent propter regnũ caelorũ:
Nonenim est in carendo difficultas : nisicũ est in habendo cupiditas :
Nouerant quippe illi homines &iã in ipsis coniugib: Iuxoriã eẽ
abutendi intemperantiã : qđ tobnȩ testatur oratio quando est
copulatus uxori : Ait enim benedictus es dñe patrũ nr̃o rum
& benedictum nomentuũ in omnia scła saeculorũ. benedicantte
caeli & omnis creatura : tufecistiadam & dedisti illi adiutoriũ
euam: Et nunc dñe tuscis qm̃ non luixoriȩ causa accipio sororẽ mea:

Expanded text:
concedit Apostolus carnalem cum singulis conjugibus consuetudinem concedit Apostolus carnalem cum singulis conjugibus consuetudinem propter intemperantiam eorum , quam illi qui plures singuli cum haberent, sicut sapiens in cibo et potu nonnisi salutem corporis, sic in concubitu nonnisi procreationem filiorum intuebantur. Itaque si eos in hac vita invenisset Domini adventus, cum jam non mittendi, sed colligendi lapides tempus esset , statim seipsos castrarent propter regnum coelorum: non enim est in carendo difficultas, nisi cum est in habendo cupiditas. Noverant quippe illi homines etiam in ipsis conjugibus luxuriam esse abutendi intemperantiam: quod Tobiae testatur oratio, quando est copulatus uxori. Ait enim: Benedictus es, Domine Deus patrum nostrorum; et benedictum nomen tuum in omnia saecula saeculorum. Benedicant te coeli et omnis creatura tua. Tu fecisti Adam, et dedisti illi ade, tu scis quoniam non luxuriae causa accipio sororem meam,
Abbreviated transcription (Latin):
rate sed proprie intellegatur non est flagitiũ neq facinus: adista
&iã tempora quis put& inusum uitȩ possetrans ferri: Quod nisi
dominante cupiditate & ipsarũ quoq scripturarũ quib euesten¬
da est satellitiũ quaerente non faciat : nec intellogit iniser adhano
utilitatẽ illa cẽ sic posita ut speibonȩ homines salubriter uideant
& consu&udinẽ quã as ꝑnantur posse habere usumbonũ : &eam
quã amplexantur eẽ possedam nabilẽ sixibi caritas utentiã &hic
cupiditas adtendatur : Nam simultis uxorib: caste uti quis quam
protem pore potuit : potest alius un alibi dinose: Magis enĩ probo
multarũ facunditate utentẽ propter aliud : quã unius carne fru¬
entẽ ꝓpter ipsam : Ibienim quȩritur utilitas temporũ opostumi¬
tatib congrua : hic satiatur cupiditas temporalib: uoluptatibus
implicata : Inferiorisq: gradus addm̃ sunt quibus secũ ueniam

Expanded text:
rate, sed proprie intelligatur, non est flagitium neque facinus, ad ista rate, sed proprie intelligatur, non est flagitium neque facinus, ad ista etiam tempora quis putet in usum vitae posse transferri. Quod nisi dominante cupiditate, et ipsarum quoque Scripturarum, quibus evertenda est, satellitium quaerente, non faciet; nec intelligit miser ad hanc utilitatem illa sic esse posita, ut spei bonae homines salubriter videant et consuetudinem quam aspernantur posse habere usum bonum, et eam quam amplexantur esse posse damnabilem, si et ibi charitas utentium, et hic cupiditas attendatur. 27. Nam si multis uxoribus caste uti quisquam pro tempore potuit, potest alius una libidinose. Magis enim probo multarum fecunditate utentem propter aliud, quam unius carne fruentem propter ipsam. Ibi enim quaeritur utilitas temporum opportunitatibus congrua, hic satiatur cupiditas temporalibus voluptatibus implicata: inferiorisque gradus ad Deum sunt, quibus secundum veniam
Abbreviated transcription (Latin):
Sepe autẽ accidit ut quisquis inmelior: gradu sp̃italis uitȩ uel est
uel eẽ seputat figurate dicta esse arbir&ur quae inferiorib: gradibus
p̃cipiuntur : Vt uerbi gratia sicelibem amplexus est uitã & secastra¬
uit propt regnũ caelorũ : quic quio deuxore diligenda & regenda
sc̃i libri p̃cipiunt : non proprie sedtrans late accipi opostere conten¬
dat: & quisquis statuit seruare innuptã uirginẽtatẽ suã : tamqua
& magnũ opus ꝑfeceris: Eritigitur &iã hoc inobseruationibus
intellegendarũ scripturarũ : ut sciamus alia omnibus cõmuniter
p̃cipi alia singulis quibusq generib: ꝑsonarũ : Vt non solũ aduni¬
uersum statũ ualitudinis : sed &iã ad suam cuiusq mẽbri ꝓpriam̃
infirmitatẽ medicina ꝑueniat In suo quippe genere curandũ est:
qđ ad melius genus non potest erigi.: Itẽ cauendũ est nefoste qđ ins
cripturis ueribus proillorũ temporũ conditione &iã sinonfigu¬

Expanded text:
epe autem accidit ut quisquis in meliore gradu spiritalis vitae vel est, vel esse se putat, figurate dicta esse arbitretur quae inferioribus gradibus praecipiuntur, ut, verbi gratia, si caelibem amplexus est vitam, et se castravit propter regnum coelorum, quidquid de uxore diligenda et regenda sancti libri praecipiunt, non proprie, sed translate accipi oportere contendat: et quisquis statuit servare innuptam virginem suam, tanquam figuret grande opus perfeceris. Erit igitur etiam hoc in observationibus intelligendarum Scripturarum, ut sciamus alia omnibus communiter praecipi, alia singulis quibusque generibus personarum: ut non solum ad universum statum valetudinis, sed etiam ad suam cujusque membri propriam infirmitatem medicina perveniat. In suo quippe genere curandum est quod ad melius genus non potest erigi. CAPUT CCLXXVIII. cripturis veteribus pro illorum temporum conditione, etiamsi non figu
Abbreviated transcription (Latin):
acorde lapideo uoluit uita sentiente discerni & puitã sen¬
tientẽ significauit intellegentem : Sicfitinł spitalis
non unius gentis : sed omniũ quaepmissesunt patrib
is rochele carnali qui est unius gentis nouitate gnatiac
non nobilitate patriȩ &m̃te nongente distinguitur
S ediltitudo ꝓph&icadum deillo uclao illum loquitu
laten t̃tnensit adhuoc: Et cumlam deisto ulad istum
loquat᷑ iohucdeillo ueladillam uidetur loqui. Nomintel¬
lectum scripturrrum nobis quasi hostilit̃ in uidens : sed exer

Expanded text:
cordis carnalibus — a corde lapideo uoluit uita sentiente discerni et per uitam sentientem significauit intellegentem. sic fit Israhel spiritalis non unius gentis, sed omnium, quae promissae sunt patribus Israhel ca.rnali, qui est unius gentis, nouitate gratiae, non nobilitate patriae, et mente, non gente distinguitur. sed altitudo prophetioa, dum de illo uel ad illum loquitur, latenter transit ad hunc et, cum iam de isto uel ad istum loquatur, adhuc de illo uel ad illum uidetur loqui, non intellectum scripturarum nobis quasi hostiliter inuidens, sed exer
Abbreviated transcription (Latin):
lingua fuerint diuisi ꝑmultas : Et continuo deilla turris ae¬
dificatione narnitur. ubi haeceis iud ic iodiuino ingesta est
poena suꝑbiae : postquod factum dis ꝑsi sunt ꝑt̾riarm scđm lin¬
guassuas : Fitista recapitulatio etiã obscurius: sicut in cuan

Expanded text:
lingua fuerint diuisi per multas, et continuo de illa turris aelingua fuerint diuisi per multas, et continuo de illa turris aedificatione narratur, ubi haec eis iudicio diuino ingesta est poena superbiae, post quod factum dispersi sunt per terram secundum linguas suas. fit ista recapitulatio etiam obscurius. sicut in euan
Abbreviated transcription (Latin):
suas ingio era tionib: suis. Enumerrtis quoq filus
sem dicitur. hifilii sem in tribub: suis scđm linguassa¬
as in regionib: suis &ingentib: suis. Et ad nectitur
deomnibus. Haetrib filiorum noe scđm generationes
corum. secundum gentes eorum: ab hisdis ꝑsȩsunt
in sulegentium suꝑternt̃ post diluuiu: & eratomnis tersit : labiũ
unum & uexuna omnib: : Hocrtiq quod adiunctũ est & enei
omnis t̃nr labiũ unum & uoxuna omnibus. Ioest una lingua
omniũ : it edictum uidetur tam quã eo iã tẽpore quodisꝑsi fuenta
munis qđ ꝓculdubio repugnat superiorib: uerbis ubidictum est :
intribub: suis scđm linguassuas: Neq enimdicerenur habuisse
iam lingucssuis singuletrib quaegentes singulis fecerant : quando
crtomnib: unac cõmunis: Acꝑ hocrecipitulindo adiunctũ est
& eritomnis t̃nt labiumunũ &uox un a omnib: latent̃ narntio¬
ne redeunte ut diceretur quomodo factũ sit utexuna omniũ

Expanded text:
suis et in gentibus suis. Enumeratis quoque filiis Sem dicitur: Hi filii Sem in tribubus suis, secundum linguas suas in regionibus suis et in gentibus suis. Et annectitur de omnibus: Hae tribus filiorum Noe, secundum generationes eorum et secundum gentes eorum. Ab his dispersae sunt insulae gentium super terram post diluuium. et erat omnis terra labium unum, et uox una omnibus. hoc itaque quod adiunctum est: et erat omnis terra labium unum, et uox una omnibus, id est una lingua omnium, ita dictum uidetur, tamquam eo iam tempore, quo dispersi fuemunis. quod procul dubio repugnat superioribus uerbis, ubi dictum est: in tribubus suis, secundum linguas suas. neque enim dicerentur habuisse iam linguas suas singulae tribus, quae gentes singulas fecerant, quando erat omnibus una communis. ac per hoc recapitulando adiunctum est: et erat omnis terra labium unum, et uox una omnibus, latenter narratione redeunte, ut diceretur quomodo factum sit, ut ex una omnium
Abbreviated transcription (Latin):
Ideo autẽ ut supradiximus infestur uera conexione
quod falsum est : ut eum cuius errorẽ colligere uolu¬
mus peniteat sensis se p̃cedentia : quorũ consequentia
uid& eẽ respuenda : Iam hinc intellegere facileest
sicut infalsis sententiis ueras : sic inueris sententiis
falsas condusiones eẽ posse : Fac enim aliquẽ ꝓposuisses
siiustus est ille: bonus est: & esse consensum : deinde assump¬
sisse non ͨ autẽ iustus. quo itẽ concesso intulisse conclusionẽ
non est igitur bonus.: Quae tamen & siuera sint om̃a
non est tamen uera regula condusionis : Non enĩ sicut¬
ablato consequenti aufestur necessario quod p̃cedit : Ita&iã
ablato p̃cedenti aufestur necessario qđ consequitur : quia
uerum est quod dicimus: Siorator est. homo est: ex qua

Expanded text:
ideo autem, ut supra diximus, infertur uera conexione ideo autem, ut supra diximus, infertur uera conexione quod falsum est, ut eum cuius errorem corrigere uolumus paeniteat sensisse praecedentia, quorum consequentia uidet esse respuenda. iam hinc intellegere facile est sicut in falsis sententiis ueras, sic in ueris sententiis falsas conclusiones esse posse. fac enim aliquem proposuisse: "si iustus est ille, bonus est et esse concessum; deinde assumsisse: "non est autem iustus"; quo item concesso intulisse conclusionem: "non est igitur bonus". quae tametsi uera sint omnia, non est tamen uera regula conclusionis. non enim, sicutablato consequenti aufertur necessario quod praecedit, ita etiam ablato praecedenti aufertur necessario quod sequitur. quia uerum est, cum dicimus: nai orator est, homo est", ex qua