comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
s. increpationẽ alteram legimꝰ. dicen¬
te apło. insta oportune importime.
argue increpa. consolare. Et ibi qui¬
dem increpatio ante assumitur. &
postea consolatione seueritas temꝑat᷑.
hic uero ante uult discipłos con¬
solari: & si ñ ꝓfecerint consolando
tunc corripi. & corripi cum om̃i im¬
ꝑio. Sic enim intelligo hoc quod dictũ
ẽ increpa cum om̃i imꝑio. ut speciali¬
ter ad increpationẽ.&. non ad duo
suꝑiora in cõmune referat᷑. Neq enĩ
conuenit dicere consolare cum om̃i
imꝑio. ꝙ loquere cum omi imꝑio.
sed tantũmodo increpa cum om̃i im
emo te contemnat. perio.¬
Istimet aliquis hoc ipsũ nunc ad ti-¬
tum scribi. quod ad timotheum dictũ
est: nemo adolescentiã tuã contẽnat.
Nos uero iuxta greci sermonis diffe¬
rentiam aliud putamus significare
autẽ non fortuitu & ut libet paulys
apłs non solum nominibꝰ & uerbis
uerum etiam p̃positionibus diuer-¬
sis utat᷑ ꝓuarietate causa¬

Expanded text:
et increpationem alteram legimus, dicenet increpationem alteram legimus, dicente Apostolo: Insta opportune, importune, argue, increpa, consolare . Et ibi quidem increpatio ante assumitur, et postea consolatione severitas temperatur. Hic vero ante vult discipulos consolari, et si non profecerint consolando, tunc corripi, et corripi cum omni imperio. Sic enim intelligo hoc quod dictum est: Increpa cum omni imperio, ut specialiter ad increpationem, et non ad duo superiora in commune referatur. Neque enim convenit dicere, consolare cum omni imperio, et loquere cum omni imperio, sed tantummodo, increpa cum omni imperio. Nemo te contemnat. Existimet aliquis hoc ipsum nunc ad Titum scribi quod ad Timotheum dictum est: Nemo adolescentiam tuam contemnat . Nos vero juxta Graeci sermonis differentiam, aliud putamus significare autem non fortuito, et ut libet, Paulus apostolus, non solum nominibus et verbis, verum etiam praepositionibus diversis utatur pro varietate causa
Abbreviated transcription (Latin):
tum abeo sensu differt qũe exposui-¬
mus. quicquid enim egregum ẽ &
p̃cipuum. extra om̃ia est. ꝙ suꝑ omĩa.
xc loquere & exhortare: & increpa cũ
omni imperio.
Ria posuit. loquere & exhortare im
crepa. Et quidem in eo quod ait loque¬
re. ad doctrinam uidetur esse referen¬
dum: quod uero intulit exhortare. id
in greco significat quam in latino.¬
Narax AeciN. quippe magis consolatio¬
nem quam exhortationẽ sonat. Hoc uͦ
& suꝑius de adolescentibꝰ est locutus:
iuuenes similiter consolare pudicos
ẽẽ in om̃ibꝰ: de quo nos suo loco ita
Rogamus ꝓ xp̃o reconciliamini
do: ꝙ seipsum humiliat &. subicit.
ut lucrifaciat qu̾e consolat᷑. Quod
uero tertium ẽ increpa. consolatiom
michi uidet᷑ ẽẽ contrarium. ut qui¬
cũq consolationẽ contempserit in¬
crepatione sit dignꝰ. & mereatur au¬
dire. Obliti estis consolationis. quȩ
uobis ut filiis loquitur. Ad timo¬
theum quoq alterã consolationẽ

Expanded text:
tum ab eo sensu differt quem exposuitum ab eo sensu differt quem exposuimus. Quidquid enim egregium est et praecipuum, extra omnia est, et super omnia. Haec loquere et exhortare, et increpa cum omni imperio. Tria posuit, loquere, exhortare, et increpa. Et quidem in eo quod ait, loquere, ad doctrinam videtur esse referendum. Quod vero intulit, exhortare, id in Graeco significat quam in Latinoπαράκλησις quippe magis consolationem quam exhortationem sonat. Hoc verbum et superius de adolescentibus est locutus: Juvenes similiter consolare, pudicos esse in omnibus. De quo nos in suo loco ita Rogamus pro Christo, reconciliamini Deo , et seipsum humiliat et subjicit, ut lucrifaciat quem consolatur. Quod vero tertium est, increpa, consolationi mihi videtur esse contrarium, ut quicumque consolationem contempserit, increpatione sit dignus, et mereatur audire: Obliti estis consolationis, quae vobis ut filiis loquitur. Ad Timotheum quoque alteram consolationem,
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sserunt: septuaginta uero ꝙ theodo¬
tes. cõmutationẽ syllabȩ fecere non
sensus. Symmachus igit᷑ ꝓeo quod ẽ
in greco fepioycioN in hebreo sogolla
uł prȩcipuum. pro quo uerbo in alio
uolumine latino sermone utens. pe¬
rȩdemit nos sangume suo ut sibi xp̃ia¬
num popłm petuliarẽ faceret. qui
peculiaris ẽẽ tunc posset si bonorum
oꝑm ȩmulator existeret. Unde &. il¬
luo quod in euangłio scđm latinos in¬
terpretes scriptum est. panem nr̃m co¬
tidianum da nobis hodie. meliꝰ in gre¬
precipuum. egregium. peculiarẽ: eũ
uidelicet qui de cęlo descendens ait
ego sum panis qui de cę̧lo descendi.
Absit quippe ut nos qui in crastinũ
cogitare ꝓhibemur. de pane isto qui
post paululum consequendꝰ qͥ. abici¬
endus est in secessum. in prȩce dñica
rogare iubeamur. Nec multum diffeit
dio enim tantũmͦ est mutata non
uerbum. Quidam epiusion ȩstimañ
in oratione dñica panem dictũ quod
substantias. Quod si accipit᷑ ñ mul¬

Expanded text:
resserunt. Septuaginta vero et Theodotes, commutationem syllabae fecere, non sensus. Symmachus igitur pro eo quod est in Graeco περιούσιον, in Hebraeo, SGOLLA vel praecipuum: pro quo verbo in alio volumine Latino sermone utens, peredemit nos sanguine suo, ut sibi Christianum populum peculiarem faceret, qui peculiaris tunc esse posset, si bonorum operum aemulator existeret. Unde et illud quod in Evangelio secundum Latinos interpretes scriptum est: Panem nostrum quotidianum da nobis hodie , melius in Graepraecipuum, egregium, peculiarem, eum videlicet qui de coelo descendens, ait: Ego sum panis qui de coelo descendi . Absit quippe ut nos, qui in crastinum cogitare prohibemur, de pane isto qui post paululum concoquendus et abjiciendus est in secessum, in prece Dominica rogare jubeamur. Nec multum differt itio enim tantummodo est mutata, non verbum. Quidam ἐπιούσιον existimant in oratione Dominica panem dictum, quod substantias. 727 Quod si accipitur, non mul
Abbreviated transcription (Latin):
dere uł immunda. Si enĩ mundi sumus.
munda nobis est creatura: si autẽ immun¬
di & infideles. fiunt nob̾ uniuersa cõmu¬
nia: siue ꝑ inhabitantẽ in cordibꝰ nr̃is
heresim. siue ꝑ conscientiã delictoꝵ. Porro¬

Expanded text:
re vel munda, vel immunda. Si enim mundi sumus, re vel munda, vel immunda. Si enim mundi sumus, munda nobis est creatura. Si autem immundi et infideles, fiunt nobis universa communia: sive per inhabitantem in cordibus nostris haeresim, 712 sive per conscientiam delicto
Abbreviated transcription (Latin):
dũ qr polluta ẽ mens & conscientia: ꝓpt̃ea
etiam quȩ munda sunt ꝑ naturam eis im¬
munda fiunt. non qͦ uł mundũ sit aliqͥd
uł immundum. sed ꝓ qualitate uescen¬
tium & mundum mundis & immun-¬
dũ contaminatis fiat. alio quin infide¬
les quoq atq pollutos etiam panis be¬
nedictionis &̃ calix dñicus ñ iuuat. qr
qui indigne comederit de pane illo &
de calice biberit. uidicium sibi mandu¬
cat ꝙ̃ bibit. Ad uentu xp̃i purgata sunt
om̃ia & quȩ ille mundauit nos cõmuni¬
care non possumꝰ. Sed considerandũ ne ista
tractantes occasionem illi heresi demꝰ. quȩ
uixta a pocalipsin & ipsum quoq apłm
paulum scribentẽ ad corinthios putat
monibꝰ disputare: sed aduersum iuidȩos
qͥ scđm legis abolitȩ disciplinã quȩdam
munda. quȩdam arbitrant᷑ immunda.
Non enu inquit possumꝰ mensȩ xp̃i
participari ꝙ mensȩ dȩmonioꝵ: nec ua¬
lemus simul bibere calicẽ dñi & calicem

Expanded text:
 eorum et mens, et conscientia: propterea  eorum et mens, et conscientia: propterea etiam quae munda sunt per naturam, eis immunda fiunt. Non quod vel mundum sit aliquid, vel immundum: sed pro qualitate vescentium, et mundum mundis, et immundum contaminatis fiat. Alioquin infideles quosque atque pollutos, etiam panis benedictionis, et calix Dominicus non juvat; quia qui indigne comederit de pane illo, et de calice biberit, judicium sibi manducat et bibit . Adventu Christi purgata sunt omnia. Quae ille mundavit, nos communicare non possumus. Sed considerandum ne ista tractantes, occasionem illi haeresi demus, quae juxta Apocalypsim , et ipsum quoque apostolum Paulum scribentem ad Corinthios, putat monibus disputare: sed adversus Judaeos, qui secundum Legis abolitae disciplinam, quaedam munda, quaedam arbitrabantur immunda. Non enim, inquit, possumus mensae Domini participare, et mensae daemoniorum: nec valemus simul bibere calicem Domini, et cali
Abbreviated transcription (Latin):
Ubi autẽ est ueritas ꝙ̃ lex sp̃ualis. ibi
iustificationes bonȩ & p̃cepta sunt opti¬
ma: quȩ qui fecerit. uiuet in eis.
mĩa munda mundis: coinquinatis aũt
& in fidelibꝰ nichil mundum: sed pollu¬
ta ẽ eoꝵ ꝙ mens ⁊ conscientia.
Ula suꝑius dixerat. sunt enĩ multi & ñ
subditi. uaniloqui & deceptores. maxime
qͥ de circũtisione sunt. & de his qͥ ab eis¬
decepti fuerant consequenter addiderat.
increpa illos acriter. ut sani sint in fide.
non intendentes uidaicis fabulis & man-¬
datis hominum auersantiũ ueritatẽ &.
quomͦ ad Galathas & ad Romanos ple-¬
nissime disputat᷑. putabant inter cibos
esse distantiam. cũ aliqua munda aliqua
uiderentur immunda: ꝓpterea nc̃ infert
om̃ia munda mundis his uidelicet qͥ
in xp̃o credunt ꝙ sciunt omnẽ crea-¬
turã bonam esse & nichil abiciendum
quod cum gr̃arum actione ꝑcipitur. co¬
inquinatis autẽ & infidelibꝰ nichil mun¬

Expanded text:
Ubi autem est veritas, et lex 711 spiritualis, ubi Ubi autem est veritas, et lex 711 spiritualis, ubi justificationes bonae, et praecepta sunt optima: quae qui fecerit, vivet in eis. Omnia munda mundis, coinquinatis autem et infidelibus nihil mundum: sed polluta est eorum et mens, et conscientia. Quia superius dixerat: Sunt enim multi et non subditi, vaniloqui, et deceptores, maxime qui de circumcisione sunt, et de his qdecepti fuerant, consequenter addiderat, « increpa illos acriter, ut sani sint in fide, non intendentes Judaicis fabulis et mandatis hominum aversantium veritatem, de quibus ad Galatas et Romanos plenissime disputatur, qui putabant inter cibos esse distantiam, cum aliqui mundi, aliqui viderentur immundi. Propterea nunc infert: Omnia munda mundis; his videlicet qui in Christo credunt, et sciunt omnem creaturam bonam esse, et nihil abjiciendum quod cum gratiarum actione percipitur. Coinquinatis autem et immundis nihil
Abbreviated transcription (Latin):
docentes doctrinas ꝙ mandata homi¬
num. Quod testimonium saluator
in euangłio comꝑbans. arguit eos legi
dĩ mancdata hominũ pretulisse. Ds̃ quippe
ait. honora patrẽ ꝙ matrẽ. illi uero tra¬
diderunt quia quicũq dixerit patri &
matri. munus quodcũq ẽ ex me tibi ꝓ¬
derit. & ñ honorificauit patrẽ suũ ꝙ ma-¬
trẽ. Siquis post aduentum xp̃i conci¬
ditur & non corde circumciditur. Iu
in occulto: & circũcisio cordis in sp̃u ñ
lictera. Siqͥs pascha agit non in azimis
sinceritatis & ueritatis. ut exterminet
ex anima sua omne uetus fermentũ ma-¬
litiȩ ꝙ nequitiȩ. iste attendit fabulas ꝙ
uerba sequit̾ ueritate neglecta. Siqͥs non
resurgens cum xp̃o nec quȩrens ea quȩ
sursum sunt. sed quȩ deorsũ. dicit. ne te¬
tigeris. ne gustaueris. ne tractaueris. quȩ
sunt incorruptione ipso usu scđm p̃ce¬
pta & doctrinas hominũ: iste sequitur
iustitias non bonas & p̾cepta non bona.

Expanded text:
docentes doctrinas et mandata homidocentes doctrinas et mandata hominum . Quod testimonium Salvator in Evangelio comprobans, arguit eos Legi Dei mandata hominum praetulisse. Deus quippe ait: Honora patrem et matrem: Illi vero tradiderunt: Quia quicumque dixerit patri et matri: munus quodcumque est ex me, tibi proderit, et non honorificabit patrem suum et matrem . Si quis post adventum Christi conciditur, et non circumciditur: Judin occulto: et circumcisio cordis in spiritu, non littera. Si quis Pascha agit, non in azymis sinceritatis et veritatis: ut exterminet ex anima sua omne vetus fermentum malitiae et nequitiae: iste attendit fabulas, et umbras sequitur, veritate neglecta. Si quis non resurgens cum Christo, nec quaerens ea quae sursum sunt, sed quae deorsum, dicit: Ne tetigeris, ne gustaveris, ne tractaveris quae sunt in corruptione, ipso usu secundum praecepta et doctrinas hominum, iste sequitur justitias non bonas, et praecepta non bona.
Abbreviated transcription (Latin):
falsa ꝑsuadent. qui ferarum ritu sangui¬
nem sitiunt deceptoꝵ. ꝙ non cum si¬
lentio oꝑantes suum panem mandu
fide. de qua fidei sanitate. & in conse-¬
quentibus loquitur. senes sobrios esse.
honestos. pudicos. sanos in fide & ca¬
ritate & patientia: ad quam fidei fimi¬
litudinem doctrinȩ quoq sanitas ap
mones sanitatis: de quibus ad tuno¬
theum in prima epła loquitur. Siquis
aliter docet & ñ ad quiescit sanis sermo¬
tatẽ doctrinȩ: & in scdã. exemplum habeis
sanoꝵ uerboꝵ quȩ a me audisti. Qͥ hanc
habent fidĩ ꝙ doctrinȩ sanitatẽ atq
uerboꝵ. ñ attendent uidaicis fabulis ꝙ
mandatis hominum auersantium se a
ueritate. Ad quiescamus paulisꝑ uidȩis.
ꝙ eoꝵ qui apud eos sapientes uocant᷑
nis. anilia quȩdam & fabulosa fingen¬
tium de quibꝰ isaias ꝓpħa ait dicens. po¬
płs hic labiis me honorat cor autẽ eoꝵ
longe est ame. sine causa autẽ me colũt

Expanded text:
falsa persuadent, qui ferarum ritu sanguifalsa persuadent, qui ferarum ritu sanguinem sitiunt deceptorum: et non cum silentio operantes, suum panem manducfide. De qua fidei sanitate et in consequentibus loquitur: Senes sobrios esse, honestos, pudicos, sanos in fide, et charitate, et patientia: ad quam fidei similitudinem, doctrinae quoque sanitas appmones sanitatis, de quibus ad Timotheum in prima Epistola loquitur: Si quis aliter docet, et non acquiescit sanis sermot doctrinae . Et in secunda: Exemplum habens sanorum verborum quae a me audisti . Qui hanc habent fidei et doctrinae sanitatem atque verborum, non attendent Judaicis fabulis et mandatis hominum aversantium se a veritate. Acquiescamus paulisper Judaeis, et eorum, qui apud eos sapientes vocantur, nis, animalia quaedam et fabulosa fingentium, de quibus Isaias prophetavit, dicens: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me. Sine causa autem me colunt:
Abbreviated transcription (Latin):
nec enim iupiter d̃s iccirco non esset
si cretenses uera loquerent᷑. sed etiam il¬
lis tacentibꝰ. qui mortuus erat dĩ uoca¬
bulum non haberet. Deniq ut sciamꝰ
apłm non fortuitu & ut libet transitoriȩ
ut illi arbitrantur. sed considerate & cir¬
cumspecte & ex om̃i parte se ꝓtegentẽ ad¬
uersum cretenses locutum. testimoniũ
inquit hoc uerum ẽ: non totum carm̃
de quo testimonium scriptum est. non
uniuersum opus sed tantum hoc te¬
stimonium. hic uersiculus quo m̃daces
uocantur: ut utiq qui in una tantũ
poematis parte consensit. cetera con¬
futasse credendus ẽ. Quom autẽ uel
cretenses mendaces & stulti galathȩ
uł dura ceruice isrł. uł unaqueq pro¬
iuntia ꝓprio uitio denotentur. in epła
payri ad galathas disseruimus. Esto qr
nichil ampliꝰ est quod hic possimus affer-¬
re: illo contenti sumus. quam ob rem
increpauit illos acriter. Mendaces qͥppe
sunt & malȩ bestiȩ ꝙ uentris pigri qui

Expanded text:
Nec enim Jupiter deus idcirco non esset, Nec enim Jupiter deus idcirco non esset, si Cretenses vera loquerentur; sed tamen illis tacentibus, qui mortuus erat, dei vocabulum non haberet. Denique ut sciamus Apostolum non fortuito, et ut libet transitorie ut illi arbitrantur, sed considerate et circumspecte, et ex omni parte se protegentem adversus Cretenses locutum: Testimonium, inquit, hoc verum est; non totum carmen, de quo testimonium sumptum, non universum opus: sed tantum hoc testimonium, hic versiculus quo mendaces vocantur. Et utique qui in una tantum poematis parte consensit, caetera confutasse credendus est. Quomodo autem vel Cretenses mendaces, et stulti Galatae, vel dura cervice Israel, vel unaquaeque provincia proprio vitio denotetur, in Epistola Pauli ad Galatas disseruimus. Et quia nihil amplius est quod hic possimus afferre, illo contenti sumus. Quamobrem increpa, ait, illos acriter: mendaces quippe sunt, et malae bestiae, et ventres pigri: qui
Abbreviated transcription (Latin):
fuerunt sequi: & ea quȩ athenienses
faciebant facere. quia cum atheniensi¬
bꝰ in cultura ignoti dĩ ex parte consen¬
serat. Absit ut argumentum ꝙ scalasti¬
cam elegantiam incalumniam traham.
Nemo est. tam sicarius. tam parricida.
tã ueneficus: qui non aliquid boni ali¬
quando fecerit. Ergo si unum bonũ illiꝰ
uidens probauero: s in cȩderis michi
incumbit necessitas quȩ multa fuerint
approbandi: Si inimicus aduersum nos
iurgatur &̃ clamitat: nonne inter uerba¬
simultatis & rixȩ aliquid loquit᷑ ueri¬
tatis. quod ꝙ a nobis quoq ad u̾sum
quos loquit᷑ non usq quaq reprehendi¬
tur: Itaq & callimachus &̃ epimenides
non ideo uera dixerunt iouem dm̃ esse
ꝙ reliqua quȩ in eoꝵ carminibus conti¬
nentur. quia cretenses fallaces funt. sed
in eo tantum modo uerũ loquuti sunt qr
ingenitum cretensium uitiũ expressere
mendacii: qui quia fallaces sunt. ñ statim
& uerum non aliquando dixerunt.

Expanded text:
fuerant, sequi, et ea quae Athenienses fuerant, sequi, et ea quae Athenienses faciebant, facere: quia cum Atheniensibus in cultura ignoti Dei ex parte consenserat. Absit ut argumentum et scholasticam elegantiam in calumniam traham. Nemo est tam sicarius, et tam parricida, tam veneficus, qui non aliquid boni aliquando fecerit. Ergo si unum bonum illius videns probavero, et in caeteris mihi incumbet necessitas, quae mala fuerint approbandi? Si inimicus adversus nos jurgetur et clamitsimultatis et rixae aliquid loquitur veritatis, quod et a nobis quoque adversum quos loquitur, non usquequaque reprehenditur. Itaque et Callimachus et Epimenides, non ideo vera dixerunt, Jovem deum esse, et reliqua quae in eorum carminibus continentur, quia Cretenses fallaces sunt; sed in eo tantummodo verum locuti sunt, quia ingenitum Cretensium vitium expressere mendacii: qui quia fallaces sunt, non statim et verum non aliquando dixerunt.
Abbreviated transcription (Latin):
deos quos impugnabit asseruit. Quibꝰ
breuiter respondendũ est. Sicut in eo
quod ait. corrumpunt mores bonos
& genus sumus. non statim totam me-¬
nandri comediam. &. arati librum ꝓba¬
uit. sed oportunitate uersiculi abusus
ẽi ita ꝙ in prȩsenti loco non totum opꝰ
callimachi siue epimenidis quoꝵ alter
laudes iouis canit: Alter de oraculis
scriptitat. ꝑ unum uersiculum confir¬
mauit: sed cretenses tantum mendaces
uitio gentis increpuit. non ob illam
opinionem qua sunt arguti a poetis.
sed ob ingenitã mentiendi facilitatem.
de proprio eos gentis auctore confutans.
Qui autẽ putant totum librum debere
sequi eum qui libri parte usts sit. ui
monium posuit inter ȩccłiȩ scriptu¬
ras retipere: & multa alia quȩ apłs pau¬
lus de reconditis est loquutus. Possumꝰ
enim hoc argumento dicere. quia apud
athenienses ignotum dm̃ colere se dixit
quẽ illi in ara annotauerunt debere
paulum & cȩtera quȩ in ara scripta

Expanded text:
deos quos impugnabat, asseruit. Quibus deos quos impugnabat, asseruit. Quibus breviter respondendum est, sicut in eo quod ait: Corrumpunt mores bonos et genus sumus, non statim totam Menandri comoediam, et Arati librum probavit; sed opportunitate versiculi abusus est: ita et in praesenti loco non totum opus Callimachi, sive Epimenidis, quorum alter laudes Jovis canit, alter de Oraculis scriptitat, per unum versiculum confirmavit: sed Cretenses tantum mendaces vitio gentis increpavit: non ob illam opinionem, qua sunt arguti a poetis, sed ob ingenitam mentiendi facilitatem, de proprio eos gentis auctore confutans. Qui autem putant totum librum debere sequi eum qui libri parte usus sit, vidmonium posuit, inter Ecclesiae Scripturas recipere; et multa alia quae apostolus Paulus de reconditis est locutus. Possumus 709 enim hoc argumento dicere: quia apud Athenienses ignotum Deum colere se dixit, quem illi in ara annotaverant, debere Paulum et caetera, quae in ara scripta
Abbreviated transcription (Latin):
daces. qui & sepulchrum eiꝰ sacrilega
mente fabricati sunt uerum ut supra
diximus. iiteger uersus de epimenide poe¬
ta ab apło sumptus est: & eiꝰ callimachus
in suo poemate ẽ usus exordio. siue uul¬
gare prouerbium quo cretenses falla¬
ces appellabantur. sine furto alieni oꝑis.
in metrum retulit. Putant quidam apo-¬
stolum reprehendendum quod impru¬
denter lapsus sit: & dum falsos doctores
arguit. illum uersiculum comꝓbet. quod
ꝓpterea cretenses dicuntur esse fallaces. qd̃
ioius sepulchrum in ante construxerint.
Si enim inquiunt epimenides siue calli¬
machus ꝓpterea cretenses fallaces ꝙ ma-¬
las bestias arguunt ꝙ uentres pigros.
quod diuina non sentiant. & iouem qui
regnet in cȩlo in sua insula fingant se-¬
pultum. ꝙ hoc quod illi dixerunt uerũ
esse apł̃i sententia comꝓbatur: sequitur
iouem non mortuum esse sed uiuum.
Imꝑite igit᷑ paylus idolatriȩ destructor.
dum aduersum ꝑuersos doctores agit.

Expanded text:
daces: qui et sepulcrum ejus sacrilega daces: qui et sepulcrum ejus sacrilega mente fabricati sunt. Verum, ut supra diximus, integer versus de Epimenide poeta ab Apostolo sumptus est; et ejus Callimachus in suo poemate est usus exordio. Sive vulgare proverbium, quo Cretenses fallaces appellabantur, sine furto 708 alieni operis in metrum retulit. Putant quidam Apostolum reprehendendum, quod imprudenter lapsus sit; et  Al. ut dum falsos doctores arguit, illum versiculum comprobarit: quod propterea Cretenses dicuntur  Al. dicunt esse fallaces, quod Jovis sepulcrum inane construxerint. Si enim, inquiunt Epimenides sive Callimachus, propterea Cretenses fallaces, et malas bestias arguunt, et ventres pigros, quod divina non sentiant; et Jovem, qui regnet in coelo, in sua insula fingant sepultum: et hoc quod illi dixerunt, esse verum Apostoli sententia comprobatur: sequitur Jovem non mortuum esse, sed vivum. Imperite igitur Paulus idololatriae destructor, dum adversus perversos doctores agit,
Abbreviated transcription (Latin):
supra striptum ẽ. ignoto dõ. Quod itaq
ignorantes colitis: hoc ego annuntio
uobis. Inscriptio autẽ arȩ non ita erat
ut paulus asseruit. ignoto dõ. sed ita.
diis asyȩ. ꝙ europȩ. & affricȩ. diis igno¬
tis ꝙ peregrinis. Uerum quia paulus
non pluribus diis indigebat ignotis.
sed uno tantum ignoto dõ: singulari
uerbo usus est ut doceret illum suum
esse dm̃ quem athenienses in arȩ titulo
p̃notassent. ꝙ recte eum scientes colere
deberent. que ignorantes ueneraban-¬
tur ꝙ nescire non poterant. Hoc autẽ
payrUs faciebat raro: & ut loci potiꝰ
quam ostentationis oportunitas exi-¬
gebat in morem apum quȩ de diuer-¬
sis floribꝰ solent mella componere. ꝙ
fauoꝵ cellulas coaptare. Sunt qui
putent hunc uersum de callimacho
cirinensi poeta sumptum: & aliqua ex
parte non errant.Siquidem & ipse
in laudibus iouis ad uersum cretenses
scriptitans qui sepulchrum se ostende¬
re głabantur ait. cretenses semꝑ men¬

Expanded text:
superscriptum est: Ignoto Deo. Quod itaque superscriptum est: Ignoto Deo. Quod itaque ignorantes colitis, hoc ego annuntio vobis. Inscriptio autem arae non ita erat, ut Paulus asseruit, ignoto Deo, sed ita: Diis Asiae et Europae, et Africae; diis ignotis et peregrinis. Verum quia Paulus non pluribus diis indigebat ignotis, sed uno tantum ignoto Deo, singulari verbo usus est: ut doceret illum suum esse Deum, quem Athenienses in arae titulo praenotassent: et recte eum scientes colere deberent, quem ignorantes venerabantur, et nescire non poterant. Hoc autem Paulus faciebat raro, et ut loci potius quam ostentationis opportunitas exigebat, in morem apium, quae de diversis floribus solent mella componere, et favorum cellulas coaptare. Sunt qui putent hunc versum de Callimacho Cyrenensi poeta sumptum, et aliqua ex parte non errant. Siquidem et ipse in laudibus Jovis adversus Cretenses scriptitans, qui sepulcrum ejus se ostendere gloriabantur, ait: Cretenses semper men
Abbreviated transcription (Latin):
cretȩ. ut falsos cretensium doctores pro-¬
paulus non solum in hoc loco. sed etiã
in aliis fecisse dep̃henditur. In actibus
quippe apłoꝵ eum concionaretur ad
popłm. & in ariopago quȩ est curia
atheniensium disputaret: inter cȩtera
ait. sicut ꝙ quidam de urĩs poetis
dixerunt: ipsius enĩ ꝙ genus sumus.
Quod emistichium in fenomenis arati
legitur. quem eicero in latinum sermo¬
nem transtulit. ꝙ germanicus cȩsar
ꝙ nuꝑ auienus: ꝙ multi quos enu¬
merare ꝑlongum est. Ad corinchios
quoq qui & ipsi attica facundia expo
ensium sapore conditi sunt. de menan-¬
dri comedia uersum sumpsit iambicũ:
corrumpunt mores bonos colloquia
mala. Nec mirum si ꝓ oportunitate tẽ¬
poris gentilium poetarum uersibꝰ ab uta¬
tur. cum etiam de inscriptione arȩ ali¬
qua cõmutans ad athenienses locutus
sit. ꝑtransiens enim inquit ꝙ̃ contẽplass
sculpturas ur̃as. inueni aram in qua

Expanded text:
Cretae: ut falsos Cretensium doctores proCretae: ut falsos Cretensium doctores proPaulus non solum in hoc loco, sed etiam in aliis fecisse deprehenditur. In Actibus quippe apostolorum, cum concionaretur ad populum, et in Areopago, quae est curia Atheniensium, disputaret, inter caetera ait: Sicut et quidam de vestris poetis dixerunt: Ipsius enim et genus sumus , quod hemistichium in Phoenomenis Arati legitur: quem Cicero in Latinum sermonem transtulit; et Germanicus Caesar, et nuper Avienus, et multi, quos enumerare perlongum est. Ad Corinthios quoque , qui et ipsi Attica facundia expolensium sapore conditi sunt, de Menandri comoedia versum sumpsit iambicum: Corrumpunt mores bonos colloquia mala Nec mirum si pro opportunitate temporis, gentilium poetarum versibus abutatur: cum etiam de inscriptione arae aliqua commutans, ad Athenienses locutus sit: pertransiens enim, inquit, et contemplans culturas vestras, inveni et aram in qua
Abbreviated transcription (Latin):
ut id quod ait ꝓpriꝰ eorum ꝓpħa non
specialit̾ ad uidȩos ꝙ eos qui maxime
de circũcisione sunt. sed ad multos re¬
feratur qui non subditi sunt & uanilo¬
qui & mentium deceptores. qui utiq
quia in creta erant cretenses fuisse cre¬
dendi sunt. Dicitur autẽ iste uersiculꝰ¬
in epimenidis cretensis poetȩ oraculis
ludens ꝓpħam uocauit quod scilicet
tales xp̃iani tales mereantur habere
ꝓphas. quomodo & ꝓpħȩ erant baal &
ꝓpħȩ confusionis. et alii offensionum. &
quoscumq uitiosos ꝓpħas scriptura cõr¬
memorat: siue quia de oraculis scripse¬
rit atq responsis. quȩ & ipsa futura
prenuntient. ꝙ ea quȩ uentura sunt
multo ante p̃dicant. Deniq ipse liber
oraculoꝵ titulo p̃notatur. quẽ quia
uidebat᷑ duunum aliquid repromitte¬
re: ꝓpterea apłm arbitror inspexisse
ut uideret quid gentilium diuinatio
polliceretur. & in tempore abusum eẽ
uersiculo scribentẽ ad titum qui erat

Expanded text:
ut id quod ait, proprius eorum Propheta, non ut id quod ait, proprius eorum Propheta, non specialiter ad Judaeos, et eos maxime qui de circumcisione sunt, sed ad multos referatur, qui non subditi sunt, et vaniloqui, et mentium deceptores, qui utique quia in Creta erant, Cretenses fuisse credendi sunt. Dicitur autem iste versiculin Epimenidis Cretensis poetae oraculis ludens prophetam vocat, quod scilicet tales Christiani tales merentur habere tas: quomodo et prophetae erant Baal, et prophetae confusionis, et alii offensionum; et quoscumque vitiosos prophetas Scriptura commemorat: sive vere, quia de Oraculis scripserit atque responsis, quae et ipsa futura praenuntient, et ea quae ventura sunt multo ante praedicant. Denique ipse liber, Oraculorum titulo praenotatur: quem quia videbatur divinum aliquid repromittere, propterea Apostolum arbitror inspexisse, ut videret quid gentilium divinatio polliceretur: et in tempore abusum esse versiculo, scribentem ad Titum qui erat
Abbreviated transcription (Latin):
pius locutus. maxime qui de circũcisio¬
ne sunt. quos oportet refrenari. qui
uniuersas domos subuertunt. docen-¬
tes quȩ non oportet turpis lucri grã:
ut sequatur. dint quidam ex illis ꝓ¬
prius eoꝵ ꝓpha. Quia uero in nullo
ꝓpharum qui apud iudȩam uaticina¬
ti sunt hic exameter uersiculus reppi¬
tur uidec̾ michi dupliciter legendum.
ꝓpħa id est cretensium. Sed quia multa
in medio sunt. & hoc absurdum ui.¬
detur. & forte nemo recipiet: ꝓpt̾ea cũ
suꝑiorib quȩ magis uicina sunt. alit̃
aptandum est ut legamus. Sunt enĩ
multi & non subditi. uaniloqui ꝙ m̃¬
tium deceptores. maxime autẽ qui
de circumcisione sunt. quos multos ꝙ
non subditos uaniloquos & mentiũ
deceptores cum his qui de circũcisione
sunt oportet refrenari. qui uniuersas
domos subuertunt docentes quȩ non¬
non oportet turpis lucri gr̃ã. Dyxit
quidam ex illis proprius eoꝵ ꝓpħa:

Expanded text:
perius est locutus: maxime qui de circumcisioperius est locutus: maxime qui de circumcisione sunt: quos oportet refrenari, qui universas domos subvertunt, docentes quae non oportet turpis lucri gratia, et sequatur: dixit quidam ex illis proprius eorum propheta. Quia vero in nullo prophetarum qui apud Judaeam vaticinati sunt, hic hexameter versiculus reperitur, videtur mihi dupliciter legendum, roprius eorum Propheta, id est, Cretensium. Sed quia multa in medio sunt, et hoc absurdum videtur, et forte nemo recipiat: propterea cum superioribus, quae magis vicina sunt, aliter aptandum est, ut legamus: Sunt enim multi et 706 non subditi, vaniloqui, et mentium deceptores, maxime autem qui de circumcisione sunt; quos multos et non subditos, vaniloquos, et mentium deceptores, cum his qui de circumcisione sunt, oportet refrenari, qui universas domos subvertunt, docentes quae non oportet turpis lucri gratia: dixit quidam ex illis proprius eorum Propheta:
Abbreviated transcription (Latin):
non lucrum sit sed ꝑditio. animas inter¬
ficere deceptoꝵ. Contra qui errantẽ frẽm
suum iuxta ȩuangłm corripuerit. si fue¬
rit ille conuersus. lucratus est eum. Qd̃
enim magis lucrum potest ẽẽ. aut qͥd
prȩciosiꝰ quam si humanam animã qͥs
lucretur: Om̃is igitur doctor ȩccłiȩ qui
ad xp̃i fidem recta ratione ꝑfuadet.
honestos lucratus ẽ: ꝙ om̃is hereticus
qui quibusdam p̃stigiis homines fallit¬
& fallitur. loquiturq quȩ non oportet.
turpis lucri gratia est.
ixit quidam ex illis ꝓpriꝰ coꝵ ꝓpħa. Cre-¬
tenses semꝑ mendaces. malȩ bestiȩ: uen-¬
tris prgri. Testimonium hoc uerum est.
Ob quam causam increpa illos acriter
ut sani sint in fide. non attendentes
iudaicis fabulis. & mandatis hominũ.
auersantium se a ueritate.
uantum ad textũ sermonis ꝙ ad con-¬
dnentiam loci ꝑtinet. hoc quod ait
dixit quidam exillis propriꝰ eoꝵ ꝓpħa:
uidetur ad eos referri de quibꝰ est su¬

Expanded text:
non lucrum sit, sed perditio, animas internon lucrum sit, sed perditio, animas interficere deceptorum. Contra, qui errantem fratrem suum juxta Evangelium corripuerit, si fuerit ille conversus, lucratus est eum. Quod enim majus lucrum potest esse, aut quid pretiosius, quam si humanam animam quis lucretur? Omnis igitur doctor Ecclesiae, qui ad fidem Christi recta ratione persuadet, honestus lucrator est. Et omnis haereticus, qui quibusdam praestigiis homines fallit et fallitur, loquitur quae non oportet, turpis lucri gratia. Dixit quidam ex illis proprtenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri. Testimonium hoc verum est: ob quam causam increpa illos acriter, ut sani sint in fide, non attendentes Judaicis fabulis, et mandatis hominum aversantium se a veritate. Quantum ad textum sermonis, et ad continentiam loci pertinet, hoc quod ait: Dixit quidam ex illis proprius eorum propheta, videtur ad eos referri, de quibus su
Abbreviated transcription (Latin):
ad galathas pleniꝰ paulus exequitur.:
& nos ante paucos menses tria uolumi¬
na in epłȩ ad galathas explanatione
dictauimus. Tales homines doctor
ȩccl̃iȩ cui animȩ popłoꝵ creditȩ sunt.
scripturarum debet ratione suꝑare. ꝙ
silentium illis testimonioꝵ pondere
imponere: qui non unam aut paucas
domos sed uniuersas cum dñis familiisq
subuertunt. docentes de ciboꝵ difft¬
rentiis. de sabb̃i iam olim abolitione
de circumcisionis in uiria. Atq uti-¬
nam hocipsum celo fidei facerent.
Ex parte aliqua posset ignosci. dicen¬
te apło. Confiteor zelum di habent.
sed non scđm scientiam. uerum quia
ds est uenter ipsoꝵ: turpis lucri grã
uolunt ꝓprios facere discipulos: ut
quasi magistri a sectatoribꝰ suis alant᷑.
Possumus autẽ & aliter interpretari
hoc quod dictum est. turpis lucri gr̃ã.
ut putemus apłm cominuni uerbo usũ
quo om̃s heretici cum ꝑuersa docent se
hominum solent asserere lucratores. cũ

Expanded text:
ad Galatas plenius Paulus exsequitur. ad Galatas plenius Paulus exsequitur. Et nos ante paucos menses, tria volumina in Epistolae ad Galatas explanatione dictavimus. Tales homines Doctor Ecclesiae, cui animae populorum creditae sunt, Scripturarum debet ratione superare, et silentium illis testimonium pondere imponere: qui non unam, aut paucas domos, sed universas cum dominis familiisque subvertunt, docentes de ciborum differentiis, de sabbati jam olim abolitione, de circumcisionis injuria: atque utinam hoc ipsum zelo fidei facerent, ex parte aliqua posset ignosci, dicente Apostolo: Confiteor, zelum Dei habent, sed non secundum scientiam . Verum quia Deus est venter ipsorum, turpis lucri gratia volunt proprios facere discipulos, 705 ut quasi magistri a sectatoribus suis alantur. Possumus autem et aliter interpretari hoc quod dictum est, turpis lucri gratia: ut putemus Apostolum communi verbo usum, quo omnes haeretici cum perversa docent, se hominum solent asserere lucratores: cum
Abbreviated transcription (Latin):
silentium indici. qui uniuersas domoᷤᷤ¬
subuertunt docentes quȩ non oportet
turpis lucri gratia.
UI ȩccłiȩ futurus est princeps. habeat
eloquentiam cum uitȩ integritate
sociatam. ne oꝑa absq sermone sint ta¬
cita. ꝙ dicta factis deficientibꝰ erubescãt.
maxime cum sint non pauci sed plu-¬
res. nec subditi sed ꝓterui. qui non cu-¬
rent illud psalmistȩ dicere. nonne dõ¬
mentium sementẽ quȩ naturaliter ha-¬
bet notitiam dĩ in ani ꝑsuasione ꝑuer-¬
tant. Hoc quippe michi paulus uide¬
tur sensisse cum dicit. Tyainanatai.
non ut simpliciter latinus interpres
transtulit. deceptores. sed mentium de¬
ceptores. Equidem sine scripturarum
auctoritate garrulitas non haberet fi¬
dem: nisi uiderent᷑ ꝑuersam doctrinã
etiam diuinis testimoniis Roborare.
Hi sunt de circũcisione uidȩi: qui
tunc temporis nascentẽ xp̃i ȩccł̃iam sub-¬
uertere nitebantur. & introducere p̾ce¬
pta legalia. De quibus ad Romanos &

Expanded text:
ici: qui universas subvertunt domos, docentes quae non oportet, turpis lucri gratia. Qui Ecclesiae futurus est princeps habeat eloquentiam cum vitae integritate sociatam, ne opera absque sermone sint tacita, et dicta factis deficientibus erubescant: maxime cum sint non pauci, sed plures: nec subditi, sed protervi, qui non curent illud Psalmistae dicere: Nonne mentium sementem, quae naturaliter habet notitiam Dei, inani persuasione pervertant. Hoc quippe mihi Paulus videtur sensisse, cum dicit φρεναπάται: non ut simpliciter Latinus interpres transtulit, deceptores, sed mentium deceptores. Et quidem sine Scripturarum auctoritate garrulitas non haberet fidem, nisi viderentur perversam doctrinam etiam divinis testimoniis roborare. Hi sunt de circumcisione Judaei, qui tunc temporis nascentem Christi Ecclesiam subvertere nitebantur, et introducere praecepta legalia: de quibus et ad Romanos, et
Abbreviated transcription (Latin):
Hic locus aduersus eos facit qui in ertiȩ
se & ocioso somno dantes. putant pec¬
catum esse si scriptutras legerint: ꝙ eos
qui in lege dñi meditant᷑ die ac no¬
cte quasi garrulos in utilesq contẽ¬
nunt. non animaduertentes apłm
post cathalogum conuersationis ep̃i
etiam doctrinam simplicit̃ p̃cepisse.
unt enim multi & non subditi. uani¬
lo qui & mentium deceptores. maxime

Expanded text:
Hic locus adversus eos facit, qui inertiae Hic locus adversus eos facit, qui inertiae se, et otio, et somno dantes, putant peccatum esse, si scripturas legerint: et eos qui in Lege Domini meditantur die ac nocte, quasi garrulos inutilesque contemnunt: non animadvertentes Apostolum post catalogum conversationis episcopi, etiam doctrinam similiter praecepisse. Sunt enim multi et non subditi, vaniloqui, et mentium deceptores: maxime
Abbreviated transcription (Latin):
omne quod loquit᷑ fide dignum exi-¬
stimetur. & uerba ipsius sint regula
ueritatis. Potens quoq sit eos qui scłi
istiꝰ turbinibꝰ exagitant᷑ consolari. &
ꝑ suam doctrinã infirma p̃cepta destru¬
ere. Sana autẽ doctrina dicit᷑. ad di¬
stinctionẽ languidȩ infirmȩq doctri¬
nȩ. Talis quoq sit ut contradicentes
arguat: hereticos siue uidȩos. ꝙ scł̃i
istius sapientes. Et suꝑiora quidẽ quȩ
in eꝑi uirtutibꝰ posuit ad uitam perti¬
nent: hoc uero quod ait ut potens
sit consolari in doctrina sana. ꝙ con¬
tradicentes arguere. referendum ẽ ad
scientiam : quia si episcopi tantum sc̃a
sit uita. sibi podest prodesse sic uiuens.
Dorro si ꝙ doctrina & sermone fuerit
eruditus. potest cęteros quoq instrue-¬
re: ꝙ non solum instruere & docere su¬
os. sed ꝙ aduersarios reꝑcutere. qui nͥ
refutati fuerint atq conuicti. facile
queunt simplicium corda ꝑuertere.

Expanded text:
omne quod loquitur, fide dignum exiomne quod loquitur, fide dignum existimetur, et verba ipsius sint regula veritatis. Potens quoque sit eos qui saeculi istius turbinibus exagitantur, consolari, et per sanam doctrinam infirma praecepta destruere. Sana autem doctrina dicitur, ad distinctionem languidae infirmaeque doctrinae. Talis quoque sit, ut contradicentes arguat haereticos sive Judaeos, et saeculi istius sapientes. Et superiora quidem quae in episcopi virtutibus posuit, ad vitam pertinent. Hoc vero quod ait: Ut potens sit consolari in doctrina sana: et contradicentes arguere, referendum est ad scientiam. Quia si episcopi tantum sit sancta vita, sibi potest prodesse sic vivens. Porro si doctrina et sermone fuerit eruditus, potest se caeterosque instruere: et non solum instruere, et docere suos: sed et adversarios repercutere: qui nisi refutati fuerint atque convicti, facile queunt simplicium corda 704 pervertere.
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ quod grece õcioyẽ dicitur magis id
significat: cum ipsa sc̃itas ẽ mixta
pietati. & ad dm̃ refertur. Qũe enĩnos
scm. greci agyoÑ uocant. Quem autẽ
illi ocior̃. nos pium in dm̃ possumus
appellare. Sit quoq eꝑs & abstinens
non tantum ut quidam putant ã
libidine. ab uxoris amplexu. sed ab
om̃ibꝰ animi ꝑturbationibꝰ. ne ad ira¬
cundiam concitet᷑. ne illum tristitia
deiciat. ne terror exagitet. ne lȩtitia
immoderata sustollat. Abstinentia
autẽ in fructibus sp̃s ab apło nume¬
rata est. Et si exigitur ab om̃ibꝰ quan¬
tomagis ab eꝑo qui patiens ꝙ mansue¬
tus debet uitia ferre peccantum. con¬
solari pusillanimes. sustentare infirmoᷤ.
nulli malum ꝓ malo reddere: sed iun¬
cere in bonum malum: Ad extremũ
obtineat eum qui scł̃m doctrinam ẽ
fidelem sermonẽ ut quomodo sermo
di fidelis est. ꝙ. omni acceptione di¬
gnus. sic & ille talem se p̃beat ut

Expanded text:
tem quod Graece ὅσιος dicitur, magis id tem quod Graece ὅσιος dicitur, magis id significat, cum ipsa sanctitas est mixta pietati, et ad Deum refertur. Quem enim nos sanctum, Graeci ἅγιον vocant: quem autem illi ὅσιον, nos pium in Deum possumus appellare. Sit quoque episcopus et abstinens: non tantum ut quidam putant a libidine et ab uxoris amplexu, sed ab omnibus animi perturbationibus: ne ad iracundiam concitetur: ne illum tristitia dejiciat: ne terror exagitet, ne laetitia immoderata sustollat. Abstinentia autem in fructibus spiritus ab Apostolo numerata est. Et si exigitur ab omnibus, quanto magis ab episcopo, qui patiens et mansuetus debet vitia ferre peccantium: consolari pusillanimes: sustentare infirmos: nulli malum pro malo reddere; sed vincere in bono malum. Ad extremum obtineat eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut quomodo sermo Dei fidelis est, et omni acceptione dignus; sic et ille talem se praebeat, ut
Abbreviated transcription (Latin):
nisi eos audisset ab heri & nudius ter-¬
tius uacare ab oꝑe coniugali: nũꝙͣ
panes quos prius negauerat conces¬
sisset. Quantum inter est inter ꝓpo¬
sitionis panes & corpus xp̃i: Quȩ¬
differentia inter umbram ꝙ corpus.
inter imaginem & ueritatẽ. & int̾ exem-¬
plaria futuroꝵ. ꝙ ea ipsa quȩ ꝑ exem¬
plaria p̃sigurabantur: Quomodo itaq
mansuetudo. patientia. sobrietas. mo-¬
deratio. abstinentia lucri. hospitalitas
quoq & benignitas. p̃cipue esse de¬
bent in eꝑo. & inter cunctos laicos emi-¬
nentia: sic & castitas ꝓpria & ut ita di¬
xerim pudicitia sacerdotalis. ut non
solum ab opere se immundo abstineat.
sed etiam a iactu oculi ꝙ cogitationis
errore mens. xp̃i corpus confectura
exerceat. reddens unicuiq quod me¬
retur. nec accipiat ꝑsonam in uidi-¬
cio. Inter laici autẽ ꝙ eꝑi iustitiã hoc int̾¬
est. quod laicus potest apparere iustus
in paucis: ep̃s uero intot exercere iusti

Expanded text:
nisi eos audisset ab heri et nudiusternisi eos audisset ab heri et nudiustertius vacasse ab opere conjugali, nequaquam panes quos prius negaverat, concessisset. Tantum interest inter propositionis panes et corpus Christi, quantum inter umbram et corpora, inter imaginem et veritatem, inter exemplaria futurorum et ea ipsa quae per exemplaria praefigurabantur. Quomodo itaque mansuetudo, patientia, sobrietas, moderatio, abstinentia lucri, hospitalitas quoque et benignitas, praecipue esse debent in episcopo, et inter cunctos laicos eminentia: sic et castitas propria et ut ita dixerim pudicitia sacerdotalis, ut non solum ab opere se immundo abstineat, sed etiam a jactu oculi et cogitationis errore, mens Christi corpus confectura exerceat, reddens unicuique quod meretur: nec accipiat personam in judicio. Inter laici autem et episcopi justitiam hoc interest, quod laicus potest apparere justus in paucis, episcopus vero in tot exercere justit
Abbreviated transcription (Latin):
non sufficit ei quod ipse non recipit
fr̃s. sed ꝙ uolentes ꝓhibet. ꝙ de eccłia
eicit. Uere nunc est cernere quod p̃di-¬
prb̃os. si laicos uiderint hospitales. ama-¬
tores bonoꝵ. inuidere. fremere. excom¬
municare. de ȩccłia expellere. quasi non
liceat facere quod ep̃s non faciat. &
tales ẽẽ laicos damnatio sacerdotum
abducant opere uariis ꝑsecutionibus
inquietant. Sit autẽ eꝑs & pudicus. qũe
greci cũ ToNã uocant. ꝙͥ latinꝰ inter¬
prȩs uerbi ambiguitate deceptus pro
pudico prudentẽ transtulit. Si autẽ lai-¬
cis imꝑatur ut ꝓpter orationẽ abstine¬
ant se ab uxorum coitu. quid de ep̃o
sentiendum ẽ. qui cotidie ꝓ suis po-¬
płiq peccatis illibatas dõ oblaturus
est uictimas: Relegamus regnoꝵ lib̾s:
panibꝰ propositionis noluisse prius
dare dauid ꝙ pueris eius nisi interro¬
garet utrum mundi ẽent pueri a mu.¬
liere. non utiq aliena sed coniuge. Et

Expanded text:
non sufficit ei quod ipse non recipit non sufficit ei quod ipse non recipit fratres, sed et volentes prohibet, et de Ecclesia ejicit. Vere nunc est cernere quod praedis, sive presbyteros, si laicos viderint hospitales, amatores bonorum; invidere, fremere, excommunicare, de Ecclesia expellere, quasi non liceat facere quod episcopus non faciat: et tales esse laicos, damnatio sacerdotum abducant opere, variis persecutionibus inquietant. Sit autem episcopus et pudicus, quem Graeci σώφρονα vocant: et Latinus interpres verbi ambiguitate deceptus, pro pudico, prudentem transtulit. Si autem laicis imperatur, ut propter orationem abstineant se ab uxorum coitu: quid de episcopo sentiendum est, qui quotidie pro suis populique peccatis, illibatas Deo oblaturus est victimas? relegamus Regum  Al. Repanibus propositionis noluisse prius dare David et pueris ejus, nisi interrogaret, utrum mundi essent pueri a muliere: non utique aliena, sed conjuge . Et
Abbreviated transcription (Latin):
Laicus enĩ unum aut duos aut pau¬
inhumanꝰ est. Sed uereor ne quomodo
regina austri ueniens a finibꝰ terrȩ au¬
dire sapientiam salomonis uidicatu¬
ra est homines temporis sui. & uiri
numuitȩ acta pęnitentia ad prȩdica¬
tionem ionȩ condemnabunt eos qͥ
maiorem iona saluatorem audire con-¬
tẽpserint: sic plurimi in popłis eꝑos
iudicent subtrahentes se ab eccłiastico
centes. de quibus puto & iohannem
ad gaium scribere. Rm̃e fideliter fa-¬
cis quod cũq oꝑaris in fr̃ibus. & hoc
peregrinis. qui testimonium dederunt
dilectioni tuȩ coram eccłia: quos optime
facis si p̃miseris dõ digne. Pro nomine
enim eiꝰ exierunt: nichil accipientes a
gentilibꝰ. Et uere scõ spũ in se loquen¬
te: quod futurum erat in ȩccłiis iã
tunc reprehendit dicens. Scripsi etiam
ȩxcłiȩ: sed qui primatꝰ agere cupit eoꝵ
uenero ammonebo eiꝰ oꝑa quȩ facit.
malis uerbis detrahens de nobis. &

Expanded text:
Laicus enim unum aut duos, aut pauLaicus enim unum aut duos, aut pauinhumanus est. Sed vereor ne, quomodo regina Austri veniens a finibus terrae audire sapientiam Salomonis , judicatura est homines temporis sui: et viri Ninivitae, acta poenitentia ad praedicationem Jonae, condemnabunt eos qui majorem Jona Salvatorem audire contempserunt: sic plurimi in populis episcopos judicent, subtrahentes se ab ecclesiastico centes; de quibus puto et Joannem ad Caium scribere: Charissime, fideliter facis quodcumque operaris in fratribus, et hoc peregrinis, qui testimonium dederunt dilectioni tuae coram Ecclesia: quos optime facis, si praemiseris Deo digne: pro nomine enim Domini 702 exierunt, nihil accipientes a gentilibus . Et vere sancto Spiritu in se loquente, quod futurum erat in Ecclesiis, jam tunc reprehendit dicens: Scripsi etiam Ecclesiae: sed qui primatus agere cupit eoruvenero, admonebo ejus opera, quae facit malis verbis detrahens de nobis: et
Abbreviated transcription (Latin):
quȩstum ẽẽ pietatẽ. Melior autẽ est iu¬
xta salomonem modica acceptio cum
iustitia. quam multa genimina cum
iniquitate. & magis eligendum in pau-¬
ꝑtate nomen bonum. quam in diuitiis
nomen pessimum. Eꝑs qui imitator eẽ
apłi cupit: habens uictum & uestitũ
his tantum debet ẽẽ contentꝰ. Qui
altario seruiunt: de altario uiuunt.
Uiuunt inquit. & non diuites fũt.
Unde & es nobis excutitur ẽ zona. &
una tantum tunica induimur. nec
cogitare. Huc usq quid non debeat
bere debeat explicatur.
Eo hospitalem. bonoꝵ amatorẽ. castum.
uistum. scm̃. continentẽ. abstinentem.
obtinentẽ eum qui scđm doctrinam
est fidełe sermonẽ: ut potens sit con¬
solari in doctrina sana. & contradicen¬
tes arguers.
Nte om̃ia hospitalitas futuro eꝑo de¬
nuntiatur. Si enim om̃s illud de euan¬
glio audire desiderant. hospes fui ꝙ
suscepistis me: quantomagis eꝑs. cuius
domꝰ om̃ium cõmune ẽẽ debet hospitiũ:

Expanded text:
quaestum esse pietatem. Melior autem est, juquaestum esse pietatem. Melior autem est, juxta Salomonem, modica acceptio cum justitia, quam multa genimina Al. germinata cum iniquitate : et magis eligendum in paupertate nomen bonum, quam in divitiis nomen pessimum. Episcopus qui imitator Apostoli esse cupit, habens victum et vestitum, his tantum debet esse contentus . Qui altario servierint, de altario vivant . Vivant, inquit, non divites fiant. Unde una tantum tunica induimur, ne dturis cogitare. Huc usque quid non debeat bere debeat, explicatur. Sed hospitalem, bonorum amatorem, castum, justum, sanctum, continentem, abstinentem, obtinentem eum, qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit consolari in doctrina sana, et contradicentes arguere. Ante omnia hospitalitas futuro episcopo denuntiatur. Si enim omnes illud de Evangelio audire desiderant: Hospes fui, et suscepistis me : quanto magis episcopus, cujus domus omnium commune esse debet hospitium!
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ mentẽ ab integra sanitate puertit᷑
Dicat quisq quod uolet: ego loquor¬
iuxta conscientiam meã. Scio mͥ absti-¬
nentiam ꝙ nocuisse intermissã: & ꝓfuisse
repetitã. Post unolentiã etiã hoc precipit
ne ꝑcussor sit. Quod quid̃e & simplicit̃
intellectum edificat audientẽ. ne facile
manũ porrigat ad cedendum: ne in os
alteriꝰ uerberandum insanus erumpat.
Melius autẽ ẽ ut non ꝑcussorem illũ
scit in tempore quid loquendũ sit. quid
tacendum: nec sermone inutili consci-¬
entiã ꝑcutit infirmorũ. Non enĩ apls eccłie
& quocũq gentili si fuerit rep̃hendi¬
tur: sed hoc ut dixi ne contumeliosus
& garrulus ꝑdat eum quẽ potuit mo¬
destia & lenitate corrigere. Turpis qͦq
lucri appetitꝰ. ab eo qui eꝑs futurus ẽ ẽẽ
debet alienus. Sunt enim multi docen¬
des quȩ non oportet turpis lucri grã:
qui totas domos subuertunt: & putant

Expanded text:
quae mentem ab integra sanitate pervertit . quae mentem ab integra sanitate pervertit . Dicat quisque quod volet: ego loquor conscientiam meam: scio mihi abstinentiam, et nocuisse intermissam, et profuisse repetitam. Post vinolentiam autem hoc praecipit, ne percussor sit: quod quidem et simpliciter intellectum aedificat audientem, ne facile manum porrigat ad caedendum: ne in os alterius verberandum insanus erumpat. Melius autem est, ut non percussorem illum scit in tempore quid loquendum sit, quidve tacendum: nec sermone inutili, conscientiam percutit infirmorum. Non enim Apostolus ecclesiae et quocumque gentili si fuerit, reprehenditur, sed hoc ut dixi: ne contumeliosus et garrulus perdat eum, 701 quem potuit modestia et lenitate corrigere. Turpis quoque lucri appetitus ab eo qui episcopus futurus est, esse debet alienus. Sunt enim multi docentes quae non oportet, turpis lucri gratia: qui totas domos subvertunt, et putant