comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
plere. Et gloria in confusione ipsorum ad est
in uerecundo et pudendo membro genita-¬
li qr gloriantur se circumeisos eẽ. Qui terre¬
na sapiunt.id est qui legem nõ sp̃aliter sed
terrene intelligunt: uel qui carnalem cir¬
cumessionẽ in se et in aliis obseruare uolunt.
Ara autem conuersatio: in celis est. Iungit
se cȩt̾is sc̃ĩs qui terram corpore.: mente in¬
habitant celum. Unde etiam id est de celis
saluatorem expectamus. scilicet uenturum
ad iudicium dñm nr̃m iħm xp̃m : qui re
tis nr̃e. Corpus nr̃m corpus humilitatis est:
quod ꝑ mortem inpuluerem ⁊ uermes hu-¬
milrari potest. Istud corpus primũ formauit
in utero materno: sed iterum reformabit
illud ꝑ gl̃am resurrectionis. Configuratum¬
bunt corpora scõrum post diem iudicii quã
habuit corpus xxp̃i clarificatum in monte. qr
poterit corpora nr̃a reformare que auer¬
mibus erunt corrupta. et inpuluerẽ redac¬
potestatem qua semet ipsum tercia die

Expanded text:
plere. Et gloria in confusione ipsorum, id est, plere. Et gloria in confusione ipsorum, id est, in verecundo et pudendo membro genitali, quia gloriantur se circumcisos esse. Qui terrena sapiunt, id est, qui legem non spiritaliter, sed terrene intelligunt: vel qui carnalem circumcisionem in se et in aliis observare volunt. Nostra autem conversatio in coelis est. Jungit se caeteris sanctis, qui terram corpore, coelum vero mente inhabitant. Unde, id est de coelis, etiam Salvatorem exspectamus, subaudis venturum ad judicium, tis nostrae. Corpus nostrum corpus humilitatis est, quod per mortem in pulverem et vermes humiliari potest. Istud corpus primum formavit in utero materno, sed iterum reformabit illud per gloriam resurrectionis. Configuratumbunt corpora sanctorum post diem judicii, quam habuit corpus Christi clarificatum in monte, quia poterit corpora nostra reformare, quae a vermibus erunt corrupta, et in pulverem redacpotestatem qua semetipsum tertia die
Abbreviated transcription (Latin):
est obseruare: uartas obtinet sig̾cationes.
Aliquando sig̃cat declinare et cauere: ut
ibi. Obsernate eos qui dissensiones ⁊ offen¬
dicula faciunt: id est declinate ab eis. Ali¬
quando insidias moliri: ut ibi. Et ipsi ob¬
seruabant eum: id est in sidias tendebant.
Aliquando imitari: ut hic. Obseruate id
est imitamini tales qui formam doctrine
nr̃ȩ habent. qui ita credunt. inuunt et do¬
cent. Multi enim ambulant id est nõ recte
bis cauendos eẽ: cum aput uos essem p̃sens.
Imitanda ẽ caritas apłi. qui etiam inimicos
crucis xp̃i deflebat : sicut samuhel minicũ
suũ saul. Et sicut idem apłs corinthios alibi:
qui post forncationẽ nõ egerant penitentiã.
saluari ꝑ fidem dince passionis: sine circũ¬
declinetis ab illis. quorum finis id est mors
p̃sentis inte interitus est illis. id est ꝑdicio et̃¬
na : quia ut ab hac uita transierint. traden¬
Quorum uenter est deus illorum. hoc est¬
qui ideo p̃dicant . ut uentrem possint im¬

Expanded text:
est observare, varias habet significationes. Aliquando significat declinare et cavere, ut ibi, observate eos qui dissensiones et offendicula faciunt, id est declinate ab eis. Aliquando insidias moliri, ut ibi: Et ipsi observabant, id est insidias tendebant. Aliquando imitari, ut hic, observate, id est imitamini tales qui formam doctrinae nostrae habent, qui ita credunt, vivunt et docent, qui ita ambulant, id est qui ita bis cavendos esse, cum apud vos essem praesens. mitanda est charitas Apostoli, qui etiam inimicos crucis Christi deflebat: sicut Samuel inimicum suum Saul; et sicut idem Apostolus Corinthios alibi, qui post fornicationem non egerunt poenitentiam. salvari per fidem Dominicae passionis sine circumdeclinetis ab illis, quorum finis, id est mors praesentis vitae, interitus, est illis, id est perditio aeterna: quia ut ab hac vita transierint, tradenQuorum Deus venter est? Illorum qui ideo praedicant, ut ventrem suum possint im
Abbreviated transcription (Latin):
Rs. Non cesfamus ꝓ uobis orantes: et
postulantes. Id est ex quo audiuimus
dilectionẽ uram et caritatem : et fidem
quam habetis in dm̃. nõ cessamus orare
ut impleamini uirtutibus sp̃alibus : de quibꝰ
et sequitur. Ut impleamim agnitione uo¬
luntatis eius in omni sapientia et intellectu sp̃a¬
li. apientia et intellectu impletur: qui nõ
solum ystoriam sed sp̃alem intelligentiam
cognoseit. Ut ambuletis digne deo ꝑ om̃ta
placentes. Illi ambulant digne deo. qui ꝑ
omina ei placent : exercentes se sicut sub¬
ditur. in om̃i oꝑe bono. fructificantes et
crescentes in scientia dei. hic aꝑte exposuit
quod suꝑnis obscure dicebat. quomodo d̃s
det et bene uelle & bene posse: ut possint
fructificare uirtutibus ⁊ iueteratam uince¬
re consuetudinem. sine inpassione carnis.
infirmitatẽ suꝑare mentis. In omni uirtute
confirmati scdm potentiam claritatis eus.

Expanded text:
 Non cessamus pro vobis orantes et postulantes. Id est, ex quo audivimus dilectionem vestram et charitatem, et fidem quam habetis in Deum, non cessamus orare, ut impleamini virtutibus spiritalibus, de quibus et sequitur: Ut impleamini agnitione voluntatis ejus in omni sapientia et intellectu spirituali. Sapientia et intellectu impletur, qui non solum historicam, sed et spiritualem intelligentiam cognoscit. Ut ambuletis digni, Deo per omnia placentes. Illi ambulant digni Deo, qui, per omnia ei placentes, exercent se sicut subditur. In omni opere bono fructificantes, et crescentes in scientia Dei. Hic aperte exposuit, quod superius obscure dicebat, quomodo Deus det et bene velle, et bene posse, ut possint fructificare virtutibus, et inveteratam vincere consuetudinem, sive in passionibus carnis infirmitatem superare mentis. In omni virtute confirmati secundum pote
Abbreviated transcription (Latin):
RS. Imitatores mei estote : id ẽ me u¬
dam imaginatio. Et imitari est sequi. Et
est sensus. Si xxp̃m nõ potestis iitari
et sequi: saltem me mutamini discipłm eiꝰ
infide. moꝑe. in doctrina. Ut sicut ego credo.
oꝑor. doceo : ita et uos credatis. oꝑemini.
doceatis. Et obseruate eos id est uitamini¬

Expanded text:
s, imitatores mei estote. Idam cognitio: imitari est sequi, et est sensus: Si Christum non potestis imitari et sequi, saltem me imitamini discipulum ejus in fide, in opere, in doctrina: ut sicut ego credo, operor, doceo, ita et vos credatis, operemini, doceatis. Et observate eos. Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
in futuro: quia deo uos ad quisiui. Sic state in¬
dño lm̃i. id est sic ꝑseuerate infide. in oꝑe.
in doctrina sicut ame audistis ⁊ idistis. Cu¬
chodiam rogo et sinticem dep̃cor id ipsum
saꝑe in domino. id est quod nos sapimus ego
aliiq fideles: qui ita credunt ꝑfecte et sapuĩt
tes et religiose mulieres erant apud phili-¬
penses: que p̃dicabant et docebant domibꝰ
te germane compar id est comes infide et

Expanded text:
in futuro, quia vos Deo acquisivi, sic state, id est sic perseverate in fide, in opere, in doctrina, sicut a me audistis et vidistis. Evodiam rogo et Syntychen deprecor, idipsum sapere in Domino, subaudis quod nos sapimus, ego aliique fideles, qui ita sapiunt et credunt perfecte tes et religiosae mulieres erant apud Philippenses quae praedicabant domi te, Germane compar. Germanus comes erat
Abbreviated transcription (Latin):
utres. ⁊ uinum effunditur ⁊ utres ꝑeunt. S
uinum nouum in utres nouos mittunt: ⁊
ambo conseruantur. In hoc gͥ docemur. quia
sedm audientium capacitatem : sermonem
nr̃m atq doctrinam temꝑare debemus. Pha¬
risei namq quibus tunc dñs loquebatur ad¬
huc scdđm legis ueteris doetriram & obseruan¬
ciam saluari poterant : quibus si noua sacra¬
menta moar dñs pandere uoluiss seandaliza¬
ti potius quam edificati discederent. Prnis
igitur paulatim erant innouandi: ⁊ sic tan¬
dem ad agni nuptias uoeandi. arrui

Expanded text:
m effunditur, et utres pereunt; sed vinum in utres novos mittunt; et ambo conservantur. In hoc igitur docemur, quia secundum audientium capacitatem sermonem nostrum atque doctrinam temperare debemus. Pharisaei namque quibus tunc Dominus loquebatur, adhuc secundum legis veteris doctrinam et observantiam salvari poterant, quibus si nova sacramenta mox Dominus pandere voluisset, scandalizati potius quam aedificati discederent. Prius igitur paulatim erant innovandi, et sic tandem ad Agni nuptias vocandi. XXXI
Abbreviated transcription (Latin):
Quia nolunt. quia non ad discendum s ad re¬
prehendendũ uenerunt. quia ueteribꝰ pannis
induti sunt. quia uestes nuptiales non habent.
quia utres ueteres ferunt. quia nouum inũ
retinere non ualent. quia uino ueteri in ebria.¬
ti uinum nouum ab hominantur. dicentes
uetus melius ẽ. R hoc qd̃ ait. Nemo autẽ umit¬
tit commissuram panm rudis inuestimentũ
uetus. Tollit enim plenitudinem eius auestim̾¬
to ⁊ peior scissura fit. Nleq mittunt uinum

Expanded text:
Quia nolunt; quia non ad discendum sed ad reQuia nolunt; quia non ad discendum sed ad reprehendendum venerunt; quia veteribus pannis induti sunt; quia vestes nuptiales non habent; quia utres veteres ferunt, qui novum vinum retinere non valent; quia vino veteri inebriati vinum novum abominantur. dicentes: Vetus melius est. Et hoc est quod ait: Nemo autem immittit commissuram panni rudis in vestimentum vetus; tollit enim plenitudinem ejus a vestimento, et pejor scissura fit. Neq
Abbreviated transcription (Latin):
gere. quamduu cum illis ẽ. sponsus: ueniẽt
autẽ dies eum auferetur ab eis sponsus: ⁊ tu̾e̾
ieuinabunt. Bene inquid facitis quia ieuma¬
tis: neq ego reuinium rep̾hendo. quo caro do¬
matur. luxuria uincitur. ⁊ demonia pellun¬
tur. Quia gͥ discipłi mei non ieuinant modo:
misterium ẽ. magnumq sacramentum. Isti
sunt dies nuptiarum : sponsus ad est. conui¬
uia p̾parantur. ubiq leticia. ubiq organa reso¬
nant:⁊ psalterium iocundum eum erthara.
Illa enim conuniantium exultacio et̾m illuis
conuini exrultacionem significabat. quia ite¬
rum de ipsuis sumini bon p̾sentia omnes sci
reficientur. uenient aũ dies cum sponsus au¬
feretur ab eis : illi scilicet in quibus suscipiet᷑
in celis : ⁊ tunc ieuinabunt. E quasi aliquis
diceret. si nuptiarum dies sunt. si noua ⁊
sp̾ualia coninua p̾parata sunt. si hec que a¬
gis saeramenta sunt. quare ⁊ istos non in¬
uitas: Quare tantorum sacramentorum hos
quoq non facis e̾ẽ. participes : Ad quod ipse.

Expanded text:
gere quandiu cum illis est sponsus? Venient autem dies, cum auferetur ab eis sponsus, et tunc jejunabunt Bene, inquit, facitis quia jejunatis, neque ego jejunium reprehendo, quo caro domatur, luxuria vincitur, et daemonia pelluntur. Quia igitur discipuli mei modo non jejunant, mysterium est magnumque sacramentum: Isti sunt dies nuptiarum: sponsus adest, convivia praeparantur, ubique laetitia, ubique organa resonant, et psalterium jucundum cum cithara. Illa enim convivantium exsultatio, aeterni illius convivii exsultationem significabat, qua tandem de ipsius summi boni praesentia omnes sancti reficientur. Venient autem dies cum sponsus auferetur ab eis, illi scilicet in quibus suscipietur in coelis, et tunc jejunabunt. Et quasi aliquis diceret: Si nuptiarum dies sunt, si nova et spiritualia convivia praeparata sunt, si haec quae agis sacramenta sunt; quare et istos non invitus, quare tantorum sacramentorum hos quoque non facis esse participes? Ad quod ipse:
Abbreviated transcription (Latin):
futuro: s qui nõ diligit inquit manet in
morte. In illa utiq morte. de qua ȩtiã in
hac uita si fr̃s ꝑfecte amaret exsurgere poᷤ¬
set. Hinc etenĩ dr̃ in apocalipsi. Beatꝰ et sc̃s
qui habet spem in resurrectioe prima. ĩ his
scda mors nõ habet potestatẽ. Om̃is qͥ odit
frẽm suũ: homicida ẽ. Si cõtẽpnebat qͥsq
odiũ fr̃nũ. nũquid et homicidiũ in corde
suo cõtẽpturꝰ est: Nõ mouet manus ad oc¬
cidendũ hominẽ homicida iam tenetur a
dõ. lliuit ille: et ita iã interfector uidi¬
uenerit. cũ cam qͥ ex maligno erat damp-¬
nabit᷑ : etiã qui hoc homicidii genere tene¬
tur ut discordet et dissideat: et pacẽ cum
fr̃ibꝰ nõ habeat. notandũ eñĩ qd̾ nõ ait ab¬
solute. homicida nõ habet uitã in se ma

Expanded text:
futuro, sed qui non diligit, inquit, manet in morte, in illa utique morte, de qua etiam in hac vita si fratres perfecte amaret, exsurgere posset. Hinc etenim Deus in Apocalypsi: Beatus et sanctus qui habet spem in resurrectione prima, in his secunda mors non habet potestatem . Omnis qui odit fratrem suum, homicida est. Si contemnebat quisquam odium fraternum, nunquid et homicidium in corde suo contempturus est? Non movet manus ad occidendum hominem, homicida jam tenetur a Deo. Vivit ille, et iste jam interfector judivenerit, cum Cain, qui ex maligno erat, damnabitur etiam qui hoc homicidii genere tenetur, ut discordet et dissideat, et pacem cum fratribus non habeat. Notandum enim quod non ait absolute: Homicida non habet vitam in se ma
Abbreviated transcription (Latin):
primicias ⁊ sacrificia offerunt. Hos tamen
non dum ꝓbatos habent: quia nondum eos
intelligunt. Si enim eos intellerissent. nulla
eẽt ercusatio. quin ad hanc cenam iam uenis¬
sent. S quia eos nõ intelligunt. dum eos ue¬
nerari se simulant suam iusticiam queren¬
tes statuere iustieie d̃ĩ non sunt subiecti. Ut
enim apłs ait. zelum di habent : s non scd̃m
scientiam. Hii autem ⁊ si earcusacionẽ que¬
rant. ercusatio tamen nulla erit. Sic enim
ait dñs. Si non uenisse ⁊ locutus eis funssem.
non habent de peceato suo. Illi uero urorem
ducunt. qui se lucurie carnisq uoluptatibus
ꝑ om̾ia subiciunt. Inter quos illi computari
non debent: quibus apłs ait. Qui habent uaro¬
res: tam quã non habentes sint. E isti quidem
excusari non querunt. quia solam hanc uitam
diligentes. aliam ꝓmelulo ducunt. E reuersus
seruus: minciauit hec dño suo. Uñ ysaias. Dñe

Expanded text:
primitias, et sacrificia offerunt. Hos tamen primitias, et sacrificia offerunt. Hos tamen nondum proliatos habent, quia nondum eos intelligunt. Si enim eos intellexissent, nulla esset excusatio, quin ad hanc coenam venissent. Sed quia eos non intelligunt, dum eos venerari se simulant, suam justitiam quaerentes statuere, justitiae Dei non sunt subjecti. Ut enim Apostolus ait: « Zelum Dei habent, sed non secundum scientiam . » His autem, etsi excusationem quaerant, excusatio tamen nulla erit. Sic enim ait Dominus: Si non venissem, et locutus eis non fuissem, non haberent. Illi vero uxorem ducunt, qui se luxuriae, carnisque voluptatibus per omnia subjiciunt. Inter quos illi computari non debent, quibus Apostolus ait: « Qui habent uxores, tanquam non habentes sint . » Et isti quidem excusari non quaerunt, quia solam hanc vitam diligentes, aliam pro nihilo ducunt. Et reversus servus nuntiavit haec domino suo. Unde Isai
Abbreviated transcription (Latin):
tum. E alter diã. Iuga boum eii quinq ⁊ eo
ꝓbare illa. rogo te habe me ereusatũ. E alnis
diã. uarorẽ ducri: ⁊ id̾o non possũ uenire. In illo
enim. qui uillam enit auaritiam. in illo qui
emnt quinq uga boum falsam religionẽ : in illo
uero qui urorẽ durit lucruriam ⁊ carnis uo¬
luptatem cognoseit. Multos eni̾ tria hec sepa¬
rant aregno dei. uillam emit qui hunis mundi
possessiones. diuitias. honores. ⁊ dignitates
querit. Ad hanc autem uillam exrire. ille. sẽꝑ¬
q eam uidere desid̾at. qui in his multum de¬
lectatur. omnemq suã spem in eis ponit. Tali¬
bus autem si quando ep̃i ⁊ sacerdotes meliora
ꝑsuadeant. ꝓmittunt se facere quodeis p̾cipi¬
tur. s impedimenta obiciunt. ercusationem
obiciunt. ⁊ ut ipsi ꝓ eis dm̃ de p̾centur ex orat᷑.
hoc aũ quid ẽ. aliud dicere nisi rogo te habe
me : earcusatum: Qumq autẽ iuiga boum
quinq sunt libri moysi. hos autem uidi eme¬
runt ꝓ his circumeisi sunt. ꝓhis decimas ⁊

Expanded text:
quinque, et eo probare illa; rogo te, habe me excusatum. Et alius dixit: Uxorem duxi, et ideo non possum venire. In illo enim qui villam emit, avaritiam; in illo, qui emit quinque juga bovum, falsam religionem; in illo vero, qui uxorem duxit, luxuriam, et carnis voluptates cognoscimus. Multos enim haec tria separant a regno Dei. Villam enim emit, qui hujus mundi possessiones, divitias, honores et dignitates quaerit. Ad hanc autem villam ille exire, semperque eam videre desiderat, qui in his multum delectatur, omnemque suam spem in eis ponit. Talibus autem si quando episcopi et sacerdotes meliora persuadeant, promittunt se facere quod eis praecipitur, sed impedimenta objiciunt, excusationes objiciunt, et ut ipsi pro eis Deum deprecentur, exorant. Hoc autem quid est aliud dicere, nisi rogo te, habe me excusatum? Quinque autem juga boum, quinque sunt libri Moysis. Hos autem Judaei emerunt, pro his circumcisi sunt, pro his decimas, et
Abbreviated transcription (Latin):
illud. ⁊ indignos uos fecistis etͥne inite: ecce
conuertimur ad gentes. Cauperes enun de¬
biles. ceci ⁊ claudi erant gentiles. quia nec
legis duitias. nec uirtutum fortitudinem nec
seientie lumen habebant. nec inina mandatoꝵ
d̃i rectis pedibus incedebant. Inuitati tamen
s recto tramite ingrediuntur. Q ait seruus.
Dñe factum ẽ. ut imꝑasti .⁊ ad huc locus ẽ.
Iste enim locus tune complebitur: quando hec
uita fimetur. Ad huc enim cotidie mittunt᷑
serui. ad huc ad cenam ueniunt fideles. aliss
ꝑ baptismum. aliis ꝑpenitencia festinantibꝰ.
Iam neq uie neq sepes neq locus ullus siue
ab ditus sit siue manifestꝰ relictus ẽ. ad quẽ
xp̃i serui scrutandum no̾ per uenerunt.
Qui gͥ huic cene de fuerunt. non seruorum
negligencie. set sue hoc mobediencie deputẽt.
Sequitur. Dico autem uob̾ quod nemo iurorũ
illoru̾ qui uocati sunt gustabit cenam eat
Nemo enim illorũ qui uocati sunt ⁊ uenire
noluerunt. xp̃i cenam gustabit : nemo simł

Expanded text:
s vos fecistis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes . » Pauperes enim, debiles, caeci, et claudi erant gentiles, quia nec legis divitias, nec virtutum fortitudinem, nec scientiae lumen habebant, nec in via mandatorum Dei rectis pedibus incedebant. Invitati tamen sed recto tramite gradiuntur. Et ait servus: Domine, factum est ut imperasti, et adhuc locus est. Iste enim locus tunc complebitur, quando haec vita finietur. Adhuc enim quotidie mittuntur servi, adhuc ad coenam veniunt fideles, aliis per baptismum, aliis per poenitentiam festinantibus. Jam neque viae, neque sepes, neque locus ullus, sive abditus sit, sive manifestus, relictus est, ad quem Christi servi scrutandum non pervenerint. Qui igitur huic coenae defuerint, non servorum negligentiae; sed suae hoc inobedientiae deputent. Sequitur: Dico autem vobis, quod nemo virorum illorum, 188 qui vocati sunt, gustabit coenam meam. Nemo enim illorum, qui vocati sunt, et venire noluerunt, Christi coenam gustabit. Nemo simul
Abbreviated transcription (Latin):
nrͣ. Magna au̾ eiꝰ cena hec. euuangłia sunt : que
ipse nob̾ p̃parauit. Que ⁊ nos cotidie legimus :
legendo comedimus.⁊ mentem refienmis. Magna
quidem ẽ. hec cena: cunctisq deliciis plena. que
omĩa omibꝰ sufficienter ministrat. Ad hanc au̾
cenam uocauit dñs multos. uideos scilieet ⁊ gen¬
tiles : s nideos primum deinde gentiles. Quia .xi.
nidi uenire noluerunt: gentiles uocati sunt.
Unde ⁊ subditur. E misit seruos suos hora ce¬
ne dicere inuitatis ut uenirent. quia iam para¬
ta sunt oi̾a. E ceperunt om̃s simul ercusare.
Tunc emi primũ seruos suos dñs misit: quãdo
suis discipłis ait. In uiam gentiu̾ ne abieritis.
⁊ menitates samaritanorũ ne in traueritis. s
pocius ite ad oues que ꝑierunt domus ifrł. Fun

Expanded text:
r. Magna autem ejus coena haec Evangelia sunt, quae ipse nobis praeparavit. Quae et nos quotidie legimus, legendo comedimus, et mentem reficimus. Magna quidem est haec coena, cunctisque deliciis plena, quae omnia omnibus sufficienter ministrat. Ad hanc autem coenam vocavit Dominus multos, Judaeos scilicet et gentiles; sed Judaeos primum, deinde gentiles. Quia enim Judaei venire noluerunt, gentiles vocati sunt. Unde et subditur: Et misit servos suos hora coenae dicere invitatis ut venirent, quia jan parata sunt omnia. Et coeperunt omnes simul excusare. Tunc enim primum servos suos Dominus misit, quando suis discipulis ait: « In viam Gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne intraveritis, sed potius ite
Abbreviated transcription (Latin):
eo: Ecce unde incipit caritas. Si nõdũ es ido¬
neus mori ꝓ fre : iam idoneus esto dare tͤuis
facultatibꝰ fr̃i. Si enĩ fr̃i molestiã pacienti
nõ cõpatieris. nõ utiq patris ex quo ambo
regenerati estis caritas manet in te. Filioli
nõ diligamꝰ uerbo neq lingua: s oꝑe ⁊ ue¬
ritate. Oꝑe indelicet ut cũ fr̃ aut soror nu¬
di sũt et indigent uictu cotidiano: demꝰ eis
que necessaria sũt corpori. Similit̾ cũ sp̃ali¬
bꝰ donis eos egere cõspicimꝰ: prestemꝰ eoꝵ ne¬
cessitati q̃ possumꝰ. Ueritate aut̃. ut eadem¬
es heneficia sumliei intertiae lntimu¬
eis beneficia simplici intentioe largiamur:
et nõ ꝓpt̾ laudẽ humanã. nõ ꝑ iactantiam
nõ ꝑ iiuriã alioꝵ: qui maioribꝰ p̃diti sub¬
stantiis nil tale fecerĩt. Iuecũq enĩ mens
huiꝰmodi nͥeuis inficit᷑. in hac puritas uerita¬
tis habitare nõ ualet: tãetsi oꝑa dilectionis
ꝓximis impendẽ uidetꝰ.¬

Expanded text:
eo? Ecce unde incipit charitas. Si nondum es idoneus mori pro fratre, jam idoneus esto darfacultatibus fratri. Si enim fratri molestiam patienti non compateris, non utique Patris, ex quo ambo regenerati estis, charitas manet in te. Filioli mei, non diligamus verbo, neque lingua, etc. Opere videlicet, ut cum frater aut soror nudi sunt, et indigent victu quotidiano, demus eis quae necessaria sunt corpori. Similiter cum spiritualibus donis eos egere conspicimus, praestemus eorum necessitati quae possumus. Veritate autem, ut eadem beneficia eis simplici inteeis beneficia simplici intensione largiamur, et non propter laudem humanam, non propter jactantiam, non ad injuriam aliorum, qui majoribus praediti substantiis, nil tale fecerint. Quaecunque enim mens hujusmodi naevis inficitur, in hac puritas veritatis habitare non valet, tametsi opera dilectionis proximis impendere videt
Abbreviated transcription (Latin):
quis alterius felicitate torquetur: ut in
hoc loco. Unde enulus dicitur uitator.
cipit sic indu arma lucis: ut indie oͥnes¬
te ambulemus. Nolite inquit ambulare
et uiuere incomesfationibꝰ. ⁊i reliquis
sapientia. ipse est iusticia. ipse est paxe. &
relique uirtutes in ipso sunt. dop̃m itaq
in duit: qui om̃s uirtutes quas scit millo
esse. in quantum ualet cum ad iutorio
illuis assunit: iuxta quod apłs alias
dicit. Q uot quot in aep̃o baptizati estis

Expanded text:
quis alterius felicitate torquetur, ut in quis alterius felicitate torquetur, ut in hoc loco. Unde et aemulus dicitur imitator, aecipit sic indui arma lucis, ut in die honeste ambulemus: Nolite, inquit, ambulare, id est vivere in comessationibus et reliquis sapientia, ipse est instantia, ipse est pax, et reliquae virtutes in ipso sunt: Christum itaque induit, qui omnes virtutes quas scit in illo esse, inquantum valet cum Dei adjutorio illas assumit, juxta quod alias Apostolus dicit: Quotquot in Christo baptiza
Abbreviated transcription (Latin):
que est nmia potatio uini. Non in cubilibꝰ.
Cubilia ꝓprie sunt lecti. siue lustra ferarũ.
dicta afedis eubitationibꝰ quibꝰ assmmilant᷑
lecti illorum qui cũ meretricibus in lupana¬
ribus co eunt. Non inpudicitiis impudicitra
est. in uerecundia. et irreligiositas. siue tur¬
pis atq irrationał coitus. Generaliter om̃is
libido et incontinentia uel immunditia:
impudicitia appellatur. Oꝑatores uero eiꝰ¬
tlicuntur impudici. et inuerecundi: atq
irreligiosi. Non incontentione. Contentio
est altercatio siue controuersia. que plerĩq
exquestionibꝰ scripturarum solet oriri ut
uideatur quis aliquid sapientie habere. dũ
alium uicerit sua pulsatione ⁊ maxime
ex re nullius utilitatis nascitur. Ideo uero
uitanda est quia rixam generat : de qua
ꝓcedit odium. Et de odio: enormitas mali.
Non in emulatione. E mulatio: uarias ht̃
sig̃cationes. Si g̾cat enim imitationem.
significat studium. sig̾cat ⁊ iuidiam. qua

Expanded text:
quae est nimia potatio vini. Non in cubilibus. quae est nimia potatio vini. Non in cubilibus. Cubilia proprie sunt lecti sive lustra ferarum dicta a foedis cubitationibus, quibus assimilantur lecti illorum qui cum meretricibus in lupanaribus coeunt: et impudicitiis. Impudicitia est inverecundia et irreligiositas, sive turpis atque irrationabilis coitus. Generaliter omnis libido, et incontinentia, vel immunditia, impudicitia appellatur. Operatores vero dicuntur impudici, inverecundi, atque irreligiosi. Non in contentione. Contentio est altercatio sive controversia, quae plerumque ex quaestionibus Scripturarum solet oriri, ut videatur quis aliquid sapientiae habere, dum alium vicerit sua pulsatione, et maxime ex re nullius utilitatis nascitur. Ideo vero vitanda est, quia rixam generat, de qua procedit odium, et de odio enormitas mali: et aemulatione. Aemulatio varias habet significationes: Significat enim imitationem, significat studium, significat et invidiam, qua
Abbreviated transcription (Latin):
neste ambulemus. Qui in cie ambulat.
honeste ambulat : quia nõ offendit pedem
suu ad lapidem. nõ cadit. nõ impingit. sic̃
ille qui in nocte ambulat. Nos autem scđ̃m
fidei et gratie siue scientie. ambulare de¬
bemus. Non in comessationibus. Comessatio
dicitur mense collatio: siue mensȩ alt̾natio.¬
Sunt enim coninina que celebrantur al¬
ternatim. et p̃parantur asociis ꝑ dies et iu¬
ces. Sunt ętiam alia coniuina que ex cõmu¬
mone p̃parantur: quando uinis affert pa¬
nes. alius carnes. alius uinum. atq aliꝰ aliud.
et id circo cõmessationes. hoc ẽ mense colla¬
tiones appellantur. Uocantur quoq eedẽ
comessationes. turpia et in honesta conu¬
uia : quia sicut om̃s ꝓpriis cibis utuntur
et cõmumbus : ita etiam ꝓ libitu suo inns¬
quisq quicquid scurrilitatis ⁊ ociositatis
sibi placet loquitur. Non mebrietatibus.
Briam masculino genere dicimus calicẽ
aptum potationi : aquo dicitur ebrietas.

Expanded text:
neste ambulemus. Qui in die ambulat, neste ambulemus. Qui in die ambulat, honeste ambulat, quia non offendit pedem suum ad lapidem, non cadit, non impingit sicut ille qui in nocte ambulat. Nos autem, secunfidei et gratiae sive scientiae ambulare debemus. Non in comessationibus. Comessatio dicitur mensae collatio, sive mensae alt» Sunt enim convivia quae celebrantur alternatim, et praeparantur a sociis per dies et vices. Sunt etiam alia convivia, quae ex communione praeparantur, quando unus affert panem, alius carnes, alius vinum, atque alius aliud, et idcirco comessationes, hoc est, mensae collationes appellantur. Vocantur quoque eaedem comessationes turpia et inhonesta convivia, quia sicut omnes propriis cibis utuntur et communibus, ita etiam pro libitu suo unusquisque quidquid scurrilitatis et otiositatis sibi placet loquitur. Non in ebrietatibus. Briam genere masculino dicimus calicem aptum potationi, a quo dicitur ebrietas,
Abbreviated transcription (Latin):
cum dñs de uiditio in regnum transierit.
Ergo quia iam appropinquat dies. abicra¬
tuas oꝑatorem suum trahunt. Que ȩtiam
merito oꝑa tenebrarum uocantur. eo quod
intenebris ꝑmaxime exerceantur. Iuxta
quo d manfestat dicens. Om̃is qui facit pec¬
catum: odit lucem. Et induamur uel arma induamus.¬
lucis sunt. fides spes. caritas. pax. patientia.
infticiar cetereq iurtutes. que nos ad lucẽ
etne beatitudinis ꝑducunt. Que nõ un me¬
rito arsia appellantur. quia nos defendũt
ab iꝓbitate malignorum sp̃uum. Abicmꝰ
ergo oꝑa tenebrarum. quando expoliamur
intiis et in dumur uirtutes. Induamur gͥ
arma lucis. hoc est undiq minnamus noꝰ
omnibꝰ uirtutibus: ut simis ꝓtecti ituti
contra ad uersa diaboli. Et quomodo debea¬
mus illa arma inc̃iui. et his uirtutibꝰ ex¬
omari: apłs declarat subnectens. Sic inqͥd
id est tali modo induimini arma lucis. ut
ni die hoc est inclaritate uirtutum. ho¬

Expanded text:
cum Dominus de judicio in regnum transierit. cum Dominus de judicio in regnum transierit. Ergo quia jam appropinquat, Abjiciatuas operatorem suum trahunt. Quae etiam merito opera tenebrarum vocantur, eo quod in tenebris permaxime exerceantur, juxta quod Dominus manifestat, dicens: Omnis qui facit malum, odit lucem . Et induamur arma lucis sunt fides, spes, charitas, pax, patientia, et caeterae virtutes, quae nos ad lucem aeternae beatitudinis perducunt; quae non immerito arma appellantur, quia nos defendunt ab improbitate malignorum spirituum. Abjicimus ergo opera tenebrarum, quando exspoliamur vitiis, et induimur virtutibus. Induamur igitur arma lucis, hoc est, undique muniamus nos omnibus virtutibus, ut simus protecti et tuti contra adversa diaboli. Et quomodo debeamus illa arma indui et his virtutibus exornari, Apostolus declarat, subnectens: Sic, id est, tali modo induimini arma lucis, ut in die, hoc est in claritate virtutum, ho
Abbreviated transcription (Latin):
est modo nob̃. quam ẽẽt eo tempore quando
credidimus.: qm̃ dum finis mundi magis ac
magis appropinquat: inta futura et salus et̃¬
na magis ac magis festinat. Nox p̃cessit:
dies autẽ appropinquauit. Nox est cecitas in¬
fidelitatis. Nox est ignorantia. Nox ȩtiram¬
est conuersatio tenebrosa in peccatis. Ista nox
dum p̃cedit cotidie in electis et ad uitam et̃¬
nam predestinatis. appropinquat dies. illumi¬
natio uidelicet fidei. cognitio sc̃e trinitatis.:
in lucem suꝑne claritatis colliguntur. Uel
etiam ꝑ noctem. possumus intelligere om̃e
spatium p̃sentis uite: usque ad furem scłi.
ꝑer diem uero uitam futuram: cuiꝰ clarita¬
tis comparatione. uita p̾sens nõ in congrue
nox appellatur : quia uita p̾sens semꝑ in
dolore uersatur ⁊ tristicia : nõ habens ꝑpe¬
tuam leticiam. Illa uero gaudiis sine fine
mansuris florebit : nichil tristicie almnit¬
tens. que tunc plenissime manifestabitur

Expanded text:
est modo nobis quam eo tempore quando est modo nobis quam eo tempore quando credidimus, quoniam dum finis mundi magis ac magis appropinquat, vita futura et salus aeterna magis ac magis festinat. Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Nox est caecitas infidelitatis, nox est ignorantia, nox est etiam conversatio tenebrosa in peccatis. Ista nox quotidie praecedit in electis, et ad vitam aeternam praedestinatis appropinquat dies, illuminatio videlicet fidei, cognitio sanctae Trinitatis, in lucem supernae claritatis colliguntur; vel etiam, per noctem possumus intelligere omne spatium praesentis vitae usque ad finem saeculi. Per diem vero, vitam aeternam, cujus claritatis comparatione vita praesens non incongrue nox appellatur, quia vita praesens semper in dolore versatur et tristitia, non habens perpetuitatem: illa vero gaudiis sine fine mansuris florebit, nihil tristitiae admittens; quae tunc plenissime manifestabitur,
Abbreviated transcription (Latin):
Rs. Scientes quia hora ẽ iam nos de
sompno surgere. Mos est sacre scrip
et diem. Que est gͦ ista hora dequa apłs
loquitur. Tempus ẽ nõ legis : sed eitangłice
p̃dicationis. Sexta indelicet ętas. finisq sclł̃i
in quo tam modo sumus positi.: de quo idem
apłs alias dicit. Ecce nunc tempus acceptabi¬
le. Dicit ergo apłs romanis et om̃ibus cre¬
dentibus. ⁊ etiam necdum credentibꝰ scienteᷤᷤ¬
hoc in quiens. id est hoc scimus scientes. quia hora
est siue tempus iam nos de somno pigritiȩ
et desidie sur gere : desompno o nfidelitatis &e
intiorum. atq ignorantie. De sõpno hoc : p̃ci¬
pit xtiam nos ꝓpħa exꝑgisci dicens. Exꝑgis¬
cimini ebrii. Et quare dicit iam tempus est
sur gere: Ille surgit : qui iacebat. Et nos si
actenus iaciumus in uitiis ⁊ torpore intiorũ.¬
furgannas ad bona oꝑa agenda. et laboremus
ne gaudium simne fine mansurum. beatitudo
ꝑ petua. quam soli ȩlecti cum angłis posses¬
suri sunt. Ista beatitudo et salus etna ꝓpior

Expanded text:
 scientes, quia hora est jam nos de somno surgere. Mos est sacrae Scripet diem. Quae est ergo ista hora, de qua Apostolus loquitur? Tempus est non legis, sed Evangelicae praedicationis, sed videlicet aetas, finisque saeculi, in qua sumus jam positi, de quo idem Apostolus alias dicit: Ecce nunc tempus acceptabile . Dicit Apostolus Romanis et omnibus credentibus, etiam necdum credentibus. Hoc scientes, inquiens, id est, hoc scimus scientes, quia hora est sive tempus, jam nos de somno pigritiae et desidiae surgere, de somno quoque infidelitatis et vitiorum atque ignorantiae. De hoc somno praecipit etiam nos Propheta expergisci, dicens: Expergiscimini, ebrii . Et quare dicit, jam tempus est surgere? Ille surgit, qui jacebat, et nos si hactenus jacuimus in vitiis, et torpore vitioruurgamus ad bona opera agenda, et laboremus erna, gaudium sine fine mansurum, beatitudo perpetua quam soli electi cum angelis possessuri sunt, ista beatitudo et salus aeterna propior
Abbreviated transcription (Latin):
id c̃ diabło: a qͦ uinceris. dũ contͣ mimicũ
tuũ iracundia ascenderis: qr ad suã uo¬
luntatẽ te retrahit. Alit̃. Si tuas imurias
uleisei uolueris. a malo uinceris: quia ei qͥ
tibi malũ fecit similis efficeris. Quãdocũ¬
mur ab illo. Dũ malũ malo reddimꝰ: ab il¬
lo uincim᷑ qui nob̃ iniuriã fecit. ⁊ cui ui¬
cẽ reddimꝰ: quia nos similes sibi facit.
Si aut̃ cõmotũ animũ refrenamꝰ. ut uin¬
dictam ꝓximo nõ inferamꝰ: tunc uictores
ex istimꝰ. ⁊ de peccato salutẽ ad quirendo¬

Expanded text:
diabolo, a quo vinceris dum contra inimicum tuum iracundia accenderis, quia ad suam voluntatem te trahit. Aliter: Si tuas injurias ulcisci volueris, a malo vinceris, quia ei qui tibi malum fecit, similis efficeris: quandocunmur ab illo. Dum malum pro malo reddimus, ab illo vincimur qui nobis injuriam fecit, et cui vicem reddimus, quia nos similes sibi facit. Si autem commotum animum refrenamus ut vindictam proximo non inferamus, tunc victores exsistim
Abbreviated transcription (Latin):
N Idẽ in ño diabolũ. Uince in bono malũ¬
id ẽ in patientia sũma immicũ tuũ ⁊ ad¬
uersariũ: p̃bendo ei cibũ et potũ. uesti¬
mentũ ⁊ calciamentũ. Dum enĩ tuis bene-¬
ficiis ꝓuocas illũ adhoc ut te incipiat di¬
ligere.⁊ modo quo suꝑuis diximꝰ: quod¬
ammodo suꝑas illũ. Uel uince ĩbono malũ.
idẽ in urtutibꝰ uince et suꝑa inicia ⁊ pecca

Expanded text:
 id est in Deo diabolum. Vince in bono malum, in patientia supera inimicum et adversarium tuum, praebendo ei cibum et potum, vestimentum et calceamentum; dum enim tuis beneficiis provocas illum ad hoc ut te incipiat diligere eo modo quo superius diximus, quodammodo superas illum. Vel vince in bono malum, id est in virt
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ: quatinꝰ tuis beneficiis delectatꝰ. incipiat¬
te diligere quẽ antea exosũ habebat: in tan¬
tũ ut dicat. quid ẽ qd̾ actenus egi cõtͣ hũc
uirũ: Cur ei tanta mala intuli. qui mͥ tot
bona intulit: Sine causa gͦ: infestꝰ ei extiti.
Quappt̃ quia tam benigne et pacient̃ erga
me agit. incipiã illũ diligere ut hearissimũ
frẽm: quẽ actenꝰ ꝑsequebar ut hostẽ.Si aut̃
qui cibũ et potũ tribuit. ideireo hoc fecerit
iuxta qd̃ quidã uoluerũt intelligere. ut car¬
bones ignis id ẽ penas inferni ei p̃paret.
dũ eiꝰ beneficiis honoratꝰ eũ nõ dilexerit:
iam nõ ẽ hoc caritas. Ideoq meliꝰ ẽ ita in¬
telligi ut supra diximꝰ in primo: de ardo¬
re caritatis. Quod uͦ dicit suꝑ caput. recte
ꝑ caput mens id ẽ rationabilitas et princi¬
palitas anime accipitur : quia sic̃ omnia
membra reguntꝰ a capite. ita cogitationes
et uoluptates mente disponunt᷑. Nohuinci

Expanded text:
ejus; quatenus tuis beneficiis delectatus, incipiaejus; quatenus tuis beneficiis delectatus, incipiat diligere te, quem antea exosum habebat, intantum ut dicat: Quid est quod hactenus egi contra hunc virum? cur ei tanta mala intuli, qui mihi tot bona contulit? Sine causa ergo infestus ei exstiti: Quapropter, quia tam benigne et patienter erga me agit, incipiam illum diligere ut charissimum fratrem, quem hactenus persequebar ut hostem. Si autem ei cibum et potum tribuit, idcirco hoc fecerit, juxta quod quidam voluerunt intelligere, ut carbones ignis, id est poenas inferni, ei praeparet, dum ejus beneficiis honoratus eum non dilexerit; jam hoc non est charitas, ideoque melius est ita intelligi, ut supra diximus in primo de ardore charitatis. Quod vero dicit, super caput, recte per caput mens, id est rationabilitas ac principalitas animae accipitur: quia sicut omnia membra reguntur a capite, ita cogitationes et voluntates mente disponuntur. Noli vinci
Abbreviated transcription (Latin):
ego retribuã uob̃ qui pacient̃ tulistis. p̾mia
et coronã: et illis qui intulerũt. uindictã
penarũ gehenne. Quia enĩ hõ in uindictã
modũ eacedit. nec potest se uindicare cum
tranquillitate mentis: idcirco ds̃ om̃ipotẽs
p̃cipit sibi uindictã reseruari: ut ipse qͥ
immutabił ẽ iudicet ẽ iudicet illos.⁊ qui
nõ mouetꝰ ad iram: qd̾ ei eximiꝰ orator salo¬
mon dicit. Tu aut̃ dñe: cũ tranquillitate
omĩa iudicas. Huius et em̃ iudicis iustũ ẽ
iudiciũ. qm̃ nõ excedit modũ: nec ꝑturba¬
tur in suo iudicio. S si esurierit inimicꝰ
tuus. ciba illũ: si sitit potũ da illi. Si hoc
feceris. tũc ꝓ malo reddes bona: et accipies
magna premia. Hoc enĩ faciens: carbonẽ
ignis congeres suꝑ caput eiꝰ. Carbones igmꝰ
appellat in hoc loco feruorẽ caritatis dei ⁊
ministrando: carbones ignis id ẽ ardorẽ ca¬
ritatis pones suꝑ caput eiꝰ. id ẽ suꝑ mentẽ

Expanded text:
ego retribuam, vobis qui patienter tulistis praemia ego retribuam, vobis qui patienter tulistis praemia et coronam; et illis qui malum intulerunt, vindictam poenarum gehennae. Quia enim homo in vindicta modum excedit, nec potest se vindicare cum tranquillitate mentis, idcirco omnipotens Deus praecipit sibi vindictam reservari, ut ipse qui immutabilis est judicet illos, et qui non movetur ad iram, juxta quod ei eximius orator Salomon dicit: Tu autem, Domine, cum tranquillitate judicas omnia . Hujus etenim judicis justum est judicium, quoniam non excedit modum, nec perturbatur in suo judicio. Sed si esurierit inimicus tuus, ciba illum: si sitit, potum da illi. Si hoc feceris, tunc pro malo reddes bona, et accipies magna praemia. Hoc enim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus. Carbones ignis appellat in hoc loco fervorem charitatis Dei et ministrando, carbones ignis, id est ardorem charitatis, pones super caput ejus, id est super mentem
Abbreviated transcription (Latin):
tam ex petendo. Alio uͦ. ut si fuerit quis it¬
fideliũ contͣ nos excitatꝰ ꝓ nomine xpisti.
aut causa alicuiꝰ uirgii uerbis cõtradictoriis.
ꝓut ratio dictat parcamꝰ: qm̃ mansueti ⁊ hu¬
miles appareamꝰ imitantes dñm: qui pauca
corã pilato respondit. S date inquit locũ
ire. Duobꝰ modis damꝰ locũ ire: uel cũ refre¬
namꝰ animũ. ne uindictã expetamꝰ: uł cũ¬
de loco ad locũ fugimꝰ. Date inquit locũ irȩ:
id ẽ eos qui contͣ uos irati sũt uel seuiunt.
ꝑ mittite uob̾ nocere: quia pacientia ur̃a
remunerabit᷑.⁊ eoꝵ seuicia punet᷑. Ulel da¬
te locũ irȩ. id est nolite uos undicare: sed
fugite de loco ad locũ. iuxta qd̾ p̃cipit do
date locũ ire : hȩc ira uel illiꝰ intelligitur
qui seuit. uel futuri iudicis: qui in sequẽ¬
tibꝰ loquit᷑ ꝑ exemplũ ꝓpħicũ. Scriptũ ẽ
em̃. Michi uindictã scilicet reseruate. et

Expanded text:
tam expetendo; alio vero modo ut si fuerit quis intam expetendo; alio vero modo ut si fuerit quis infidelium contra nos excitatus pro nomine Christi, aut causa alicujus jurgii, verbis contradictoriis, prout ratio dictat parcamus, ut mansueti et humiles et appareamus, imitantes Dominum, qui pauca coram Pilato respondit. Sed date locum irae: Duobus modis locum damus irae; vel cum refrenamus animum ne vindictaocum fugimus. Date, inquit, locum irae, id est, eos qui contra vos irati saeviunt, permittite vobis nocere, quia patientia vestra remunerabitur, et eorum saevitia punietur. Vel, date locum irae, id est, nolite vos vindicare, sed fugite de loco ad locum, juxta quod Dominus prDate locum irae, haec ira vel illius intelligitur qui saevit, vel futuri judicis qui in sequentibus loquitur per exemplum propheticum. Scriptum est enim: Mihi vindictam, subaudis reservate, et
Abbreviated transcription (Latin):
dicens. si fieri potest: quia aut uix aut nul¬
latenꝰ fieri potest. ut pax cũ om̃ibꝰ hominib
seruet᷑. Nam si paganũ increpaueris. te con¬
tẽpserit: nõ uult tecũ habere pacẽ. Simili¬
ter de iudeo intelligendũ: atq heretico. Di¬
camꝰ et alit̾. Est quilibet p̃latꝰ. increpat sub¬
iectos delinquentes : dũ eis displicet increpa¬
tio p̃lati. pacẽ cũ eis hab̾e nõ potest. Et cũ
ita sit: unusquisq animũ suũ seruet pecca¬
tum qͥetũ.⁊ habens in se cũ illis pacẽ diligẽ¬
do eos qr dominꝰ om̃iũ. auctor ẽ eoꝵ: licet
uiciis se ab illo separent. In hoc loco et in se¬
quentibꝰ. ꝓhibet cõtentiones ⁊ lites: quibuᷤ
maxxime pare uiolatur. Nõ uosmet ipsos de¬
fendentes hem̃i. Hoc dupplicit̾ intelligẽdũ ẽ:
uno modo de aduersariis nr̃is. hereticis ui¬
delicet falsisq fr̃ibꝰ. qui in nos plerũq sein¬
unt: de quib nos nõ debemꝰ defende uindic¬

Expanded text:
dicens: Si fieri potest, quia vix aut nuldicens: Si fieri potest, quia vix aut nullatenus fieri potest, ut pax cum omnibus hominibus servetur. Nam si paganum increpaveris, teque contempserit, non vult tecum habere pacem. Similiter de Judaeo intelligendum atque haeretico. Dicamus et aliter: Et quilibet praelatus increpat subjectos delinquentes. Dum enim eis displicet increpatio praelati, pacem cum illis habere non potest; et cum ita sit, unusquisque animum suum servet pacatum et quietum, habens in se cum illis pacem, diligendo eos, quia Dominus omnium auctor est, licet vitiis se ab illo separent. Hoc loco, et in sequentibus, prohibet contentiones et lites, quibus maxime pax violatur. Non vosmetipsos defendentes, charissimi. Hoc dupliciter est intelligendum: uno modo de adversariis nostris, haereticis videlicet, falsis fratribus: qui in nos plerumque saeviunt, de quibus non debemus nos defendere, vindic
Abbreviated transcription (Latin):
rauerit. Ille uero qui uindictã expetit. ⁊ uicẽ
redait: quod malũ fuerit statim ostendit.
linde potest ita intelligi. qd̾ malũ inferri
alteri culpa ẽ: reda̾e uero malũ ꝓ malo pec¬
catũ ẽ. Et dũ dicit apłs. nulli malũ ꝓ malo
ẽẽ reddenddũ: fiddelẽ qui uidetur eẽ. ⁊ infide¬
lẽ tangit. Fidelẽ ideo quia frat̃ ẽ: et infidelẽ.
ut lucrari possit. P rouidentes bona. nõ solũ
corã deo: s etiã coram om̃ibꝰ hominibꝰ. Coram
deso bona sibi ꝓuidet: qui in intimo cordis ei
qui secreta intuetur. placere studet: et illuĩ
nõ cogitatione. nõ uerbo. nõ oꝑe. uult offen¬
Aere. nec offendit in quantũ ualet. Prouide
et coram om̃ibꝰ hõibꝰ bona: qui uerbo.⁊ mo¬
ribꝰ om̃iq cõuersatione. in om̃i uita sua sꝓ
uribꝰ suis in quantũ ualet irrephensibilẽ
ur̃e congruit religioni: cũ om̃ibꝰ hominibꝰ
pacẽ habentes. Rẽ difficilẽ dicturꝰ premisit

Expanded text:
raverit; ille vero qui vindictam expetit, et vicem raverit; ille vero qui vindictam expetit, et vicem reddit, quod malum fuerit, statim ostendit. Unde potest ita intelligi, quod malum inferre alteri culpa est: reddere vero malum pro malo, peccatum est. Et dum dicit Apostolus nulli malum esse reddendum, fidelem qui videtur esse et infidelem tangit; fideli ideo, quia frater est; et infideli, ut lucrari possit. Providentes bona non solum coram Deo, sed etiam coram omnibus hominibus. Coram Deo bona sibi providet, qui intimo cordis ei qui secreta intuetur placere studet, et illum non cogitatione, non verbo, non opere vult offendere, nec offendit quantum valet. Providet et coram omnibus hominibus bona, qui verbo et moribus, omnique conversatione in omni vita sua pro viribus suis, inquantum valet, irreprehensibilem quod vestrae congruit religioni, cum omnibus hominibus pacem habentes. Rem difficilem dicturus, praemisit,
Abbreviated transcription (Latin):
metipsos. Ap̃d se prudens ẽ et nõ ap̃d
dm̃: qui sapientiã quã habet. nõ auctori
om̃is sapientie deputat: s sibi sursq me¬
ritis et ingeniis. siue studiis suis. Quo uicio
deprehendunt᷑ laborasse philosophi gẽtium:
de quibꝰ dicit idem apłs. in exordio huius
uerũt: s euanuerũt in cogitatiõib suis. id
est uam facti sũt: nõ referentes gr̃as de colla¬
to sibi dono sine suis meritis. Alit̃. apud se sa¬
piens uel prudens ẽ: qui cũ sit stultꝰ sapien¬
tẽ se putat eẽ et głiat᷑ in se: qr sꝑat scire qd̾
nescit. Uel ȩtiã tercio modo prudens se esse
dicit᷑. qui imidictã expetẽdo. suas iniuriã ul¬
ceiscitur: quod sequens uersus indicat. Nulli
malũ ꝓ malo reddentes. Multi putant nõ eẽ
peceatũ. siquis accepta imuria se ulciscit᷑: et
uindictã iterũ sumit. S si ita esset: neqͣꝙͣ¬
apłs talia p̃ciꝑet. Ac ꝓpt̾ea dicunt aliqͥ. etiã
lũ intulit: qm̃ peccatũ aut malũ esset igno¬

Expanded text:
et non apud Deum, qui sapientiam quam habet non Auctori omnis sapientiae deputat, sed sibi suisque meritis et ingeniis, sive studiis suis. Quo vitio deprehenduntur laborasse philosophi gentium, de quibus dicit idem Apostolus in exordio hujus verunt, sed evanuerunt in cogitationibus suis , id est, vani facti sunt, non referentes Deo gratias de collato sibi dono sine suis meritis. Aliter: Apud se sapiens vel prudens est, qui cum sit stultus, sapientem se putat esse, et gloriatur in se, quia sperat scire quod nescit. Vel etiam tertio modo: Prudens apud se esse dicitur, qui vindictam expetendo suas injurias ulciscitur, quod sequens versus indicat: Nulli malum pro malo reddentes. Multi putant non esse peccatum si quis accepta injuria se ulciscitur, et vindictam iterum sumit. Quod si ita esset, neqs talia praeciperet; ac propterea dicunt aliqui, etiamlum intulit, quod peccatum aut malum esset igno
Abbreviated transcription (Latin):
rũ ostendens. qr nõ uiuentib testatoribꝰ s
morientibꝰ firmant᷑ testamenta: fortitudinẽ¬
q accipiũt. Quãdui enĩ uunt testator . iͣ
mutare sententiã suam : et alios atq alios
heredes adducere in hereditatẽ suam. Qua¬
ꝓpter uolens apłs firmũ eẽ testamentũ quod
xp̃s nob̃ dimisit. dicit. Ideo inqͥens xp̃c noui¬
testamenti mediator ẽ: ut morte interuen¬
ente in redẽptioe illarũ p̃uaricationũ. quȩ
nõ poterãt auferri ⁊ deleri in priori testa¬
mento. delete aut̃ sũt ꝑ eiꝰ passionẽ: ut re¬
ꝓmissionẽ ȩt̃nȩ hereditatis accipiant illi qui
uocati sũt ęt̾na uocatione. Nõ loquit᷑ hic
de generali uocatiõe de qua dñs ait. multi
uocati s pauci electi: s de illa de qua idẽ
egregiꝰ p̃dicator dicit. loquens de electis. e s
p̾sciuit. hos ⁊ p̃destinauit: et quos p̃destina

Expanded text:
rum, ostendens quia non viventibus testatoribus, sed rum, ostendens quia non viventibus testatoribus, sed morientibus firmantur testamenta, fortitudine accipiunt. Quandiu enim vivit testator, potest immutare sententiam suam, et alios atque alios haeredes adducere in haereditatem suam. Quapropter volens Apostolus firmum esse testamentum, quod Christus nobis dimisit, dicdiator est, ut morte sua interveniente in redemptionem illarum praevaricationum, quae non poterant auferri et deleri in priori testamento deletae sunt autem per ejus passionem, ut repromissionem aeternae haereditatis accipiant illi qui vocati sunt aeterna vocatione. Nam non loquitur hic de generali vocatione de qua Dominus ait: Multi sunt vocati, sed pauci electi , sed illa de qua idem egregius praedicator loquens, ait de electis Dei quos praescivit, hos et praedestinavit et quos praedestin
Abbreviated transcription (Latin):
to. reꝓmissionẽ accipiant qui uocati sũt ȩter¬
tamentũ ẽ: mors necesse ẽ intercedat siue
interueniat testatoris. Testamentũ em̃ ĩ mor¬
tuis cõfirmatũ ẽ. Alioquin id ẽ aliter nõdũ
ualet firmũ ẽẽ testamentũ. quod alt̾ alteri¬
testamenti morte int̾uemente discesserit. Mor¬
tuo uͦ illo testatore qui testamentũ facit õi¬
no iam firmũ manet. In hũc modũ testa¬
mentũ uitȩ ȩt̾̃nȩ quod a xp̃o accepimꝰ. nõ
alit̾ nob̾ firmũ man̾e poterat: nͥ ipse mor¬
te sua illud roborass. Tantũ enĩ erat pecca¬
tum nr̃m. ut alit̾ nõ potuissemꝰ redimi et
saluari: nisi unigenitꝰ filiꝰ dĩ ꝓ nob̾ more¬
retur. Et qr ad illud cõsequendũ qd̾ ipse ꝓ¬
miserat indigni eramꝰ. ipse nob̾ morte sua
tassis poterãt multi minꝰ ꝑfecti dubitare de
ꝓmissioibꝰ dm̃. maxxime ex eo quod mortu¬
us ẽ: quasi infirmꝰ beatꝰ apłs ponit exem¬
pla.⁊ cõmuni cõsuetudine legum humana¬

Expanded text:
qui vocati sunt aetertamentum, mors necesse est intercedat. Seu interveniat. Testatoris. Testamentum enim in mortuis confirmatum est alioquin. Id est aliter. Nondum valet. Firmum est testamentum Dum testamenti morte interveniente discesserit; mortuo vero illo testatore qui testamentum fecit, omnino jam firmum manet. In hunc modum testamentum vitae aeternae, quod a Christo accepimus, non aliter nobis firmum manere poterit, nisi ipse morte sua illud roborasset. Tantum enim erat peccatum nostrum, ut aliter non potuissemus redimi et salvari, nisi unigenitus Dei Filius pro nobis moreretur; et quia ad illud consequendum quod ipse promiserat, indigni eramus, ipse nobis morte sua tassis poterant multi minus perfecti dubitare de promissionibus Domini, maxime ex eo quod mortuus est, quasi infirmus, beatus Appla ex communi consuetudine legum humana