comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
piũ. Sigͦ ita e̾e̾t scriptũ. micio fecit ds̾
celũ et terram: nchil cont᷑ hoc iste mo¬
ueretur. qui dixit cur non olim ex iicio
factũ est. quando quidem leget inicio fe¬
cit ds̃. non existimans impiũ si credatur
d̾s habere iiciũ. sed non habere pͥncipi¬
um. Quod si ita est emendet᷑ hoc aucto¬
re eu̾głium. ubi scͥptũ est. In pͥncipio erat
uerbũ. Cur emm non eciam hic iste di-¬
cat. in pͥncipio gͥ quo. ensne quo idem
uerbũ esse cepit : Et quia ds erat u̾bũ:
potest etiam sic dicere. quẽ admodũ in
hoc libro dixit. eine quo idem ds̃ eẽ ce¬
pit. Dicat hic si placet etiã illam diffim¬
tiuã suã ubi audit in p̾ncipio erat uer¬
bũ. dicat etiam hic si audet. nullũ est
pͥncipiũ sine fine. ut ab ipsis etiam mani-¬
qui fecit mundũ: cur non displicet per
quẽ factus est mundus: De xp̃o enĩ scͥp¬
tum est. In hoc mundo erat: et mundꝰ
cere bona posse: bonis autẽ factis egere
non posse. Unde nec faciendis egut. qͥ

Expanded text:
pium. Si ergo ita esset scriptum, In initio fecit Deus coelum et terram; nihil contra hoc iste moveretur, qui dixit, Cur non olim ex initio factum est? quandoquidem legeret, In initio fecit Deus; non existimans impium, si credatur Deus habere initium, sed non habere principium. Quod si ita est, emendetur hoc auctore Evangelium, ubi scriptum est: In principio erat Verbum. Cur enim non etiam hic iste dicat, In principio igitur quo? ejusne quo idem Verbum esse coepit? Et quia Deus erat Verbum, potest etiam sic dicere, quemadmodum in hoc libro dixit: Ejusne quo idem Deus esse coepit? Dicat hic, si placet, etiam illam definitivam suam, ubi audit, In principio erat Verbum: dicat etiam hic, si audet, Nullum est principium sine fine; ut ab ipsis etiam Maniqui fecit mundum, cur non displicet per quem factus est mundus? De Christo enim scriptum est: In hoc mundo erat, et munduscere bona posse, bonis autem a se factis egere non posse: unde nec faciendis eguit, qui
Abbreviated transcription (Latin):
scisse qͦd contigit. deinde implere non
uoluisse. quod magnoꝑe cogitaut:
tercio ad maledictũ se conu̾tisse suꝑ¬
atũ. Unde seit dm̃ non p̃seisse quod con¬
tigit: An quia contigit. Q uinĩmo si ñ
contigisset nullo modo id p̃scisset fut᷑ũ.
quia non erat futurũ. Aut si putat ꝓpt̾¬
cere. qui calencũ dedit homini nichil
ut ille sua pigritia non ad quireret:
hoc non p̃scunit ille qui dedit: Dicere
etiam potest non implesse de hoc lucro
xpͦm quod magnoꝑe cogitauit. Pocest
et illud terciũ ad maledictũ se conu̾tisse
suꝑatũ. quod dixit. ligate illi manꝰ et pe¬
des et ꝓicite eum in tenebras exterioreᷤ.

Expanded text:
aescisse quod contigit; deinde implere non aescisse quod contigit; deinde implere non valuisse quod magnopere cogitavit; tertio ad maledictum se convertisse superatum. Unde scit Deum non praescisse quod contigit? an quia contigit? quinimo si non contigisset, nullomodo id praescisset futurum, quia non erat futurum. Aut si putat proptecere, qui talentum dedit homini nihil ut ille sua pigritia nihil acquireret, hoc non praescivit ille qui dedit? Dicere etiam potest non implesse de hoc lucro Christum quod magnopere cogitavit. Potest et illud tertium, ad maledictum se convertisse superatum, quoniam dixit: Ligate illi manus et pedes, et projicite eum in tenebras exteriore
Abbreviated transcription (Latin):
illis pͥmis hominib masculo et feminȩ. qͥ
pͥus in paradiso fuerant constituti dem¬
de istis de paradiso ꝓmerito suȩ iniquitatis
eiectis. mansit ad memoriam significande
sp̾ualis arboris uite quod est ut diximꝰ
ipsa sapientia beatarũ cibus ĩmutabilis
animarũ. Utrũ autẽ illo cibo nuinc uescat᷑
aliquis nͥ forte enoc et helias. non temere
asseuerandũ puto. Ligno camen illo ui¬
te quod est inspͦuali paracdiso nͥ alerent᷑
animȩ beatoꝵ. non ꝓmunere pietatis et
fidelissime confessionis. latronis anime
credentis in xp̃m legeremꝰ paradisum
eodem die fuisse concessum. Amen inqͥt
dico tͥ: hodie mecũ eris in paradiso. Esse
autẽ ibi cũ xp̾o: hoc est eẽ cũ inte ligno.
Ipse est quippe sapientia: de qua ut su¬
ꝑius cõmemoraui scͥptum est. Lignũ ui¬
te est amplectentib eam. Nũquid et
hoc refellendũ est: Quod uelut acude
ut sibi uidet᷑ irridet: pͥmo dmͦ non p̃¬

Expanded text:
illis primis hominibus masculo et feminae, qui illis primis hominibus masculo et feminae, qui prius in paradiso fuerant constituti. Deinde istis de paradiso pro merito suae iniquitatis ejectis mansit ad memoriam significandae spiritalis arboris vitae, quod est, ut diximus, ipsa sapientia, beatarum cibus immutabilis animarum. Utrum autem illo cibo nunc vescatur aliquis, nisi forte Henoch et Helias, non temere asseverandum puto: ligno tamen illo vitae, quod est in spirituali paradiso, nisi alerentur animae beatorum, non, pro munere pietatis et fidelissimae confessionis, latronis animae credentis in Christum legeremus paradisum eodem Dei munere fuisse concessum: Amen, inquit, dico tibi, hodie mecum eris in paradiso . Esse autem ibi cum Christo, hoc est esse cum vitae ligno. Ipse est quippe sapientia, de qua, ut superius commemoravi, scriptum est, lignum vitae est amplectentibus eam . Nunquidnam et hoc refellendum est quod velut acute, ut sibi videtur, irridet: primo Deum non pr
Abbreviated transcription (Latin):
ex ista arbore Acibũ sumpserat. qͦ¬
si aliquis ei dixerit. aut in illo libro ali¬
cubi legerit. quod nondũ adam sũp¬
serat ex cibo arboris intȩ. Qum potius
intelligendus est. qm inde illi uita in
corpore ꝑpetua suppetebat. ne uetusta¬
te consumeret᷑ etatis ad hoc inde ꝓhibi¬
tus. ut ex peccati pȩna iam illi esset neces¬
sitas mortis. Q uomͦ inquit ex deimale¬
dicto moricȩꝑit. cum uita ipsa nũquã
ex ipso iniciũ sumpserit. quasi optaue¬
rit ei cs mortẽ sicut homo homini : Ac
non dei uerba ad sententiã ꝑtinent pu¬
nientis. non ad iram maledicentis: Pu-¬
nire autẽ morte corporali fuit. a inte ar¬
bore separare. cũ iam fuisset spualit̾ mor¬
tuus ammo.utiq separatus ab alim̃to
sapientiȩ. Os itaq quid ei contigisset in
animo significare uoluit separando eũ
a ligno inte. quo significabat᷑ sapientia.
Sed ista inquit arbor que in paracdiso untȩ
fructus ferebat. cui ꝓderat: Cui. nͥ prius

Expanded text:
ex ista arbore cibum sumpserat, quex ista arbore cibum sumpserat, quasi aliquis ei dixerit, aut in illo libro alicubi legerit, quod nondum Adam sumpserat ex cibo arboris vitae; quin potius intelligendus est, quoniam inde illi vita in corpore perpetua suppetebat, ne vetustate consumeretur aetatis. Ad hoc inde prohibitus, ut ex peccati poena jam illi esset necessitas mortis: quomodo, inquit, ex Dei maledicto mori coeperit, cum vita ipsa nunquam ex ipso initium sumpserit, quasi optaverit ei Deus mortem, sicut homo homini, ac non Dei verba ad sententiam pertineant punientis, non ad iram maledicentis. Punire autem morte corporali, fuit a vitae arbore separare, cum jam fuisset spiritaliter mortuus, animo utique separatus ab alimento sapientiae: Deus itaque quid ei contigisset in animo significare voluit, separando eum a ligno vitae, quo significabatur sapientia. Sed ista, inquit, arbor, quae in paradiso vitae fructus ferebat, cui proderat? Cui? nisi prius
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓbrantis. ecce adam factus est tamquam
unus ex nobis. sicut et apłs ubi dicit. do¬
nate mͥ hanc iniuriã. utiq a contrario
uult intelligi: si adsit ꝓnuntiator doctꝰ.
non calumniator indoctus. Porro autẽ
cui displicet peccator ꝓhibitus a ligno
intȩ: quid nͥ impime uult male inuere:
Nec magnum erat deo. et alio quolibet mͦ
uitam subtrahere homini quẽ uiuere uo¬
luisset. sed qmͦ rationales anime de sapi¬
entia uiuunt. quarũ mors est insipientia:
huiꝰ rei significandȩ gr̃a lignũ uitȩ in pa-¬
radiso fructuoso mori hominẽ ne corpo¬
re sineret. Quod gͦ inde separatus tra¬
ditus est morti. consumendus ȩtate. qͦd
nequaquã illi accidisset. si semꝑ eodem¬
est. et ista quada sua interiore morte iã
mortua. Nam de sapientia scriptum est.
lignũ uite est amplectentib eam. Qͦd
iste non intelligens ait. Quatemis gͦ
ante maledictũT ĩmortaliᷤᷤ
homo ꝑpetuo. uuere
poterat: qui nondum

Expanded text:
probrantis: Ecce Adam factus est tanquam probrantis: Ecce Adam factus est tanquam unus ex nobis . Sicut et Apostolus ubi dicit, Donate mihi hanc injuriam , utique a contrario vult intelligi, si adsit pronuntiator doctus, non calumniator indoctus. 24. Porro autem, cui displicet peccator prohibitus a ligno vitae, quid nisi impune vult male vivere? Nec magnum erat Deo, et alio quolibet modo vitam subtrahere homini quem vivere noluisset: sed quoniam rationales animae de sapientia vivunt, quarum mors est insipientia, hujus rei significandae gratia lignum vitae in paradiso fructu suo mori hominem nec corpore sineret. Quod ergo inde separatus traditus est morti, consumendus aetate, quod nequaquam illi accidisset, si semest, et ita quadam sua interiore morte jam mortua; nam de sapientia scriptum est: Lignum vitae est amplectentibus eam . Quod iste non intelligens ait: Quatenus ergo ante maledictum immortalis homo perpetuo vivere poterat, qui nondum
Abbreviated transcription (Latin):
Nullo enĩ modo deciꝑet᷑ homo: si non
in se exaltato corde recessisset a deo. Uera
quippe qm diuina est illa sententia: ante
ruinam exaltat᷑ cor. Et ubi cont᷑ dm̃ exal¬
tatur: ibi ab illo deserit᷑. et in se tenebrat᷑.
Quid autẽ mirũ. si dũ cenebrat᷑ nescit qͥd
sequat᷑: qm̃ non a se ipso lumen est. sed ab
ctus non fusset. si ab inuicto non reces¬
deceptus: Vnde & ille qin decepit et il¬
le quẽ decepit ambo decȩpti sunt. rece¬
dendo ab eo qui non pocest umei: a qͦ¬
utiq qui plus recedit. plus inneit᷑. quia
tanto est inferior. quanto deterior. Ec
ideo necesse est ut qui malũ alterius pͥus
inferendo uincere uidet᷑: amplius ipse
bonũ amitcendo uincat᷑. Nec fieri po¬
test ut ei sit locus melior: cũ causa sit pei¬
or. Et quod ad tempus p̃ualuisse insus
est diabolus homine suꝑato: etram sic in
ȩternũ uictus est homine reparato. Nec
dei confitentis uerba sunt. sed potius ex¬

Expanded text:
Nullo enim modo homo deciperetur, si non Nullo enim modo homo deciperetur, si non in se exaltato corde recessisset a Deo. Vera quippe, quoniam divina est, illa sententia: Ante ruinam exaltatur cor . Et ubi contra Deum exaltatur, ibi ab illo deseritur, et in se tenebratur. Quid autem mirum, si dum tenebratur, nescit quid sequatur: quoniam non a se ipso lumen est, sed ab ctus non fuisset, si ab invicto non recesdeceptus? Unde et ille qui decepit, et ille quem decepit, ambo decepti sunt, recedendo ab eo qui non potest decipi; utique qui plus recedit, plus vincitur; quia tanto est inferior, quanto deterior. Et ideo necesse est, ut qui malum alteri prius inferendo vincere videtur, amplius ipse bonum amittendo vincatur: nec fieri potest ut ei sit locus melior, cum causa sit pejor. Et quod ad tempus praevaluisse visus est diabolus homine superato, etiam sic in aeternum victus est homine reparato. Nec Dei confitentis verba sunt, sed potius ex
Abbreviated transcription (Latin):
ma pars dei esset. nec a se ipsa. nec ab aliqͦ
decipi. nec ad aliquid malefaciendũ siue
patiendũ ulla necessitate compelli. nec
in melius uł deterns mutari omino
potuisset. flatus autẽ ille dei qui homi¬
nẽ anmauit factus ab ipio non de ip¬
so. quia nec hominis flatus hominis
pars est nec homo eum facit de se ipso sed
ex aereo halitu sumpto & effuso. ds̃ uͦ po¬
tinit et de nichilo & uiuum rationalẽq
quod non potest homo. Quã¬
uis nonnulli existiment non cunc am¬
matũ pͥmũ hominẽ quando ds in eius
faciem sufflaint. et factus est in anmã
uiuam. sed tunc accȩpisse sp̾m scm̃. Qͦd-¬
libet autẽ hoꝵs credibilius ostendatur.
Unde nunc longum est disputare. Ani¬
mantamen non esse partem dei. nec de sub¬
stantia et natura eius creatã siue platam:
sed ex nichilo factã dubitare fas non est.
nit᷑ serpens loco meliore quã ds: quia p̃¬
ualuit deciꝑe hominẽ quẽ fecerat ds̃.

Expanded text:
ma pars Dei esset, nec a se ipsa, nec ab aliquo ma pars Dei esset, nec a se ipsa, nec ab aliquo decipi, nec ad aliquid male faciendum, sive patiendum, ulla necessitate compelli, nec in melius vel deterius mutari omnino potuisset. 22. Flatus autem ille Dei qui hominem animavit , factus est ab ipso, non de ipso. Quia nec hominis flatus, hominis pars est; nec homo eum facit de se ipso, sed ex aerio halitu sumpto et effuso: Deus vero potuit et de nihilo, et vivum rationalemque, quod non potest homo. Quamvis nonnulli existiment non tunc animatum primum hominem, quando Deus in ejus faciem sufflavit, et factus est in animam vivam; sed tunc accepisse Spiritum sanctum. Quodlibet autem horum credibilius ostendatur, unde nunc longum est disputare; animam tamen non esse partem Dei, nec de substantia et natura ejus creatam sive prolatam, sed ex nihilo factam, dubitare fas non est. nitur serpens in loco meliore quam Deus, quia praevaluit decipere hominem quem fecerat Deus .
Abbreviated transcription (Latin):
contra phibitionem usur pato dinosceret
a quo bono eecidisset. et in quod malum in¬
cidisset. appellauit lignũ dinoscentiȩ boni
et mali. Cur enĩ occultaret de quo manda¬
tũ dabat: et ꝑ quod obȩdientiã cõmenda¬
bat: Nec ignarus fint hominẽ peccaturũ.
sed simul etiam quod iusti et bom fuerat.¬
& de peccante facturus. sũma utiq diuini¬
tate p̃sciuit. Nec institiit quod obesset. si
homo sibi obesse noluisset: sed potius in¬
stituit quid ꝓdee̾t. quia homo non sine
bona mercede obȩdientiam custodisset.
et non sine utili exemplo ut eam sci eius
posteri custodirent. pęnas mobedientiȩ
ꝑsolunset. Nec uolit. quod non potint
Noc enĩ uoluit. ita ut obediens homo eẽt.
aut inobediens impue non esset. Nec
infructuose uoluit quod homo non fue¬
rat seruaturus iubere: quia pȩna contẽp¬
toris docuit alios obȩdire. Nec in homine
pars dei restitit deo: quia si hominis ani¬

Expanded text:
contra prohibitionem usurpato dignosceret contra prohibitionem usurpato dignosceret a quo bono decidisset, et in quod malum incidisset, appellavit lignum dignoscentiae boni et mali. Cur enim occultaret de quo mandatum dabat, et per quod obedientiam commendabat? Nec ignarus fuit hominem peccaturum: sed simul etiam, quid justi et boni fuerat et de peccante facturus, summa utique divinitate praescivit. Nec instituit quod obesset, si homo sibi obesse noluisset: sed potius instituit quod prodesset; quia homo non sine bona mercede obedientiam custodisset, et non sine utili exemplo, ut eam sancti ejus posteri custodirent, poenas inobedientiae persolvisset. Nec voluit quod non potuit: hoc enim voluit, ut aut obediens homo esset, aut inobediens impune non esset. Nec infructuose voluit, quod homo non fuerat servaturus, jubere: quia poena contemptoris docuit alios obedire. Nec in homine pars Dei restitit Deo: quia si hominis ani
Abbreviated transcription (Latin):
isse. & hoc dm̃ uidisse non putet. an putet
indisse. et credat facere noluisse. aut uo¬
luisse quidẽ. sed minime potuisse. A uer¬
tat hoc ds̃ a cordib pioꝵ. Sigͦ ratio re¬
cta demonstrat rationalem creaturam
illã esse meliorem quȩ nulla mobȩdien¬
tia deserit dm̃. quã istam quȩ ita deseru¬
it: sciat quisqͥs hoc sapit. nec illam deesse
cȩlestib reb que ñquã deserit dm̃. nec
istam ita esse factã. ut aliqua necessitate
deserere cogeret᷑ dm̃. et quia uolunta¬
de deserint. nichil ex hoc diminutũ sapi¬
entissimis dispositionib dei. qui et malis
bene. & ꝑu̾sis recte utit᷑. et de humano
genere iuste meritoq damnato. fami¬
liã scãm atq numerosam. non eius meri¬
do sed gra sua factã in ȩternũ regnũ se
translaturũ e̾ẽ testat᷑. Quȩ cũ ita sit: nec
ds̾ occultare debint lignũ quod ꝓpter
consecuturam hominis miseriã si ex illo

Expanded text:
isse, et hoc Deum vidisse non putet; aut putet isse, et hoc Deum vidisse non putet; aut putet vidisse, et credat facere noluisse; aut voluisse quidem, sed minime potuisse? Avertat hoc Deus a cordibus piorum. Si ergo ratio recta demonstrat, rationalem creaturam illam esse meliorem, quae nulla inobedientia deserit Deum, quam istam quae ita deseruit: sciat quisquis hoc sapit, nec illam deesse coelestibus rebus quae nunquam deserit Deum, nec istam ita esse factam ut aliqua necessitate deserere cogeretur Deum; et quia voluntate deseruit, nihil ex hoc diminutum sapientissimis dispositionibus Dei, qui et malis bene et perversis recte utitur, et de humano genere juste meritoque damnato familiam sanctam atque numerosam, non ejus merito, sed gratia sua factam, in aeternum regnum se translaturum esse testatur. 21. Quae cum ita sint, nec Deus occultare debuit lignum, quod propter consecuturam hominis miseriam, si ex illo
Abbreviated transcription (Latin):
li esse uoluisset. Hȩc enim dinoscentia ñ
est beati hominis sapientia: sed miseri
expiencia. Unde lignũ nomen accepit:
a cuius cibo est homo ꝓhibitus. ut mobedi¬
entia comendaret᷑. quȩ maxima est untis
et ut sic dixerim om̃ium origo materq
uirtutũ in ea natura cui sic datũ est arbi¬
criũ liberȩ uoluntatis. ut eam tam̃ necese
sit uiuere sub potestate melioris. Quãquã
non defuerint quib inisum est illam di¬
noscentiã boni et mali magnũ aliqͦd bo¬
nũ fuisse. cuius capaces nondũ fuerunt qui
hanc usur pantes contͣ uetitũ ꝑ inobȩdi¬
entam peccauerunt. Quib autẽ indec᷑
sic hominẽ fieri debuisse. ut peccare nol¬
let. non ei displiceret sic esse factũ ut non
posset peccare si nollet. Numquid eum
si melior eẽt qui non posset peccare. ideo
non bene factus est qui posset et non pec¬
care: Aut uͦ usq adeo desipiendũ est ut
homo ualeat melius aliquid fieri debu¬

Expanded text:
li esse voluisset. Haec enim dignoscentia non li esse voluisset. Haec enim dignoscentia non est beati hominis sapientia, sed miseri experientia: unde lignum nomen accepit, a cujus cibo est homo prohibitus, ut obedientia commendaretur quae maxima est virtus, et, ut sic dixerim, omnium origo materque virtutum, in ea natura cui sic datum est arbitrium liberae voluntatis, ut eam tamen necesse sit vivere sub potestate melioris. Quanquam non defuerint quibus visum est illam dignoscentiam boni et mali magnum aliquod bonum fuisse: cujus capaces nondum fuerunt qui hanc usurpantes contra vetitum, per inobedientiam peccaverunt. 20. Quibus autem videtur sic hominem fieri debuisse, ut peccare nollet; non eis displiceat sic esse factum, ut non posset peccare si nollet. Numquid enim, si melior esset qui non posset peccare, ideo non bene factus est qui posset et non peccare? Aut vero usque adeo desipiendum est, ut homo videat melius aliquid fieri debu
Abbreviated transcription (Latin):
arguebat. om̃ia autẽ quȩ arguunt᷑ a lu
bant᷑ ignorabant᷑. nonne rectissime re¬
spondebit᷑. et nouerat. & non nouerat:
Rectissime omino. Nouerat enĩ ꝑ sapi-¬
entiã: et non nouerat ꝑ exꝑientiã. Nuic
itaq diuinȩ sapientiȩ credere debuit.
adã: ut ab illa mali scientia que fit ꝑ ex¬
ꝑientiam. p̃cepto dei obȩdiens temꝑa¬
ret. Sic enĩ malũ nescisset: nͥ fecisset. fe¬
cit autem sibi. non deo. Nichil enim
facere potint uoluntate in obedientiȩ:
nisi quod ipse pateret᷑ lege iusticiȩ. Hec
est namq pena homini inobȩdienti
reddita in semet ipso: ut ei incissim non
obediat᷑ nec a semet ipso. De quare ube¬
rius in aliis. et maxime in quartodeci-¬
mo libro de crintate dei disputauimus.
Nunc autẽ breuiter responderim ad id
qͦd ait iste hominis institutorẽ a magno
bono ꝓhibuise quẽ fecerat: dũ eumpe¬
corisimilem sine dinoscentia bom et ma¬

Expanded text:
arguebat: Omnia autem quae arguuntuarguebat: Omnia autem quae arguuntubantur, ignorabantur? Nonne rectissime respondebitur, et noverat, et non noverat? Rectissime omnino: noverat enim per sapientiam, non noverat per experientiam. Huic itaque divinae sapientiae credere debuit Adam, ut ab illa mali scientia quae fit per experientiam, praecepto Dei obediens temperaret. Sic enim malum nescisset, nisi fecisset. Fecit autem sibi, non Deo. Nihil enim facere potuit voluntate inobedientiae, nisi quod ipse pateretur lege justitiae. Haec est namque poena inobedienti homini reddita in semetipso, ut ei vicissim non obediatur nec a semetipso. De qua re uberius in aliis, et maxime in quarto decimo libro de Civitate Dei disputavimus. 19. Nunc autem breviter responderim ad id quod ait iste, hominis institutorem a magno bono prohibuisse quem fecerat, dum eum pecori similem sine dignoscentia boni et ma
Abbreviated transcription (Latin):
necessariũ est uite bene agende quod di¬
scimus queta infelicit̾ ctisci. et felicius ñ¬
nulla nesciri. morbos enim et dolores qͣnto
felicius nesciremus. Si gͦ medicus nos ab
aliquo cibo ꝓhiberet. quo accepto egro¬
taturos esse p̃sciret. &. obhoc appellaret
eundẽ cibũ dinoscende sanitatis et im¬
becillitatis. eoquod ꝑ ipsum homo eũ
egrotare cepisset exꝑiendo dinosceret
quid intereẽt inter contractã malam
ualitudinem et ꝑditam santateᷤ. quod utiq
melius ignorasset. & in illa quã ꝑdidit
sanitate mansisset. credens medico ꝑ obe¬
dientiã. non morbo ꝑ exꝑientiã: nũqͥd
talem medicũ inuidisse nobis eiusmodi
scienciam diceremus: Quis dubitet ma¬
lũ esse peccatuͦ: Et tamen cũ laude di
malũ: atq ideo illam unde adam ꝓhibi¬
tus est boni& mali dinoscentiã non ha¬
bebat. Hic si quȩrat᷑ quomͦ quod non
nouerat arguebat. neq enĩ peccata ñ

Expanded text:
necessarium est vitae bene agendae, quod dinecessarium est vitae bene agendae, quod discimus quaedam infeliciter disci, et felicius nonnulla nesciri? Morbos enim et dolores quanto felicius nesciremus? Si ergo medicus nos ab aliquo cibo prohiberet, quo accepto aegrotaturos esse praesciret, et ob hoc appellaret eumdem cibum dignoscentiae sanitatis et imbecillitatis, eo quod per ipsum homo cum aegrotare coepisset, experiendo dignosceret quid interesset inter contractam malam valetudinem et perditam sanitatem; quod utique melius ignorasset, et in illa quam perdidit sanitate mansisset, credens medico per obedientiam, non morbo per experientiam: numquid talem medicum invidisse nobis ejusmodi scientiam diceremus? Quis dubitet malum esse peccatum? Et tamen cum laude dicmalum, atque ideo illam unde Adam prohibitus est, boni et mali dignoscentiam non habebat. Hic si quaeratur, Quomodo quod non noverat, arguebat? neque enim peccata non
Abbreviated transcription (Latin):
tio rerũ factarũ esset etiam p̃figuratio fu¬
turoꝵ: non est contentiosis et infidelib sen¬
sib ingerendum. Cum gͦ tot exitus pie
querentib pateant. ne temere tanta re¬
p̃hendat᷑ auctoritas. unde iste ñ diabolico
instinctu i eis reb eligat calummari. qͦs
inuehit᷑. & audec dicere ei qui se finxit
quare me sic fecisti: cũ om̃ino quomͦ sit
factus ignoret: Multũ p̃cipitis mentis
audatia est: sed uasa ire ꝑmittunt᷑ ista gar¬
rire. ut tamꝗͣ de negligentie somno ex¬
citent᷑ uasa miscłiȩ. et studio respondendi
pestilentib maledictis adhibeant curam
salubrib dictis. Ecce enĩ in eo quod rep̃¬
hendit iste hominis conditorem. quia ꝓ¬
hibuerit eum sumere cibũ dioscentiȩ
boni et mali. tamquã eũ pecorib parẽ
esse uoluisset. nescientib ista discernere.
et hoc ei negasset. cui potestadem dedisset
in bestias quo solo homo suꝑat bestias. ꝗͣ

Expanded text:
tio rerum factarum esset etiam praefiguratio futio rerum factarum esset etiam praefiguratio futurarum, non est contentiosis et infidelibus sensibus ingerendum. Cum ergo tot exitus pie quaerentibus pateant, ne temere tanta reprehendatur auctoritas; unde iste, nisi diabolico instinctu, in eis rebus eligit calumniari, quas invehitur, et audet dicere ei qui se finxit, Quare sic me fecisti? cum omnino quomodo sit factus ignoret, multum praecipitis mentis audacia est. Sed vasa irae permittuntur ista garrire, ut tanquam de negligentiae somno excitentur vasa misericordiae , et studio respondendi pestilentibus maledictis, adhibeant curam salubribus dictis. Ecce enim in eo quod reprehendit iste hominis Conditorem, quia prohibuerit eum sumere cibum dignoscentiae boni et mali , tanquam eum pecoribus parem esse voluisset nescientibus ista discernere, et hoc ei negasset cui potestatem dedisset in bestias, quo solo homo superat bestias; quam
Abbreviated transcription (Latin):
ata rarescat. et nebulosa caligine mulcũ
occupet spacii. exiguum uͦ si denset᷑ cong̃¬
gata: nec iam leuis uolitet. sed grauis flu¬
itet: Quid gͦ mirũ. si rara terram texerat.¬
si spissata nudauit: Quid. si etiã diuino
nutu in magnossinus terra subseditatq
ita quicqͥd nature humide ꝑtocũ eius
iacebat in partes concauas confluens re¬
cessit a terris. et quod oꝑiebat aperint
congregata in humiliora succumbentia.
qua mare interflueret. et circũflueret.
atq altiora deserens. qua orbis emineret:.
Omitto quod potest hic intelligi signifi¬
catum esse. quod informis illa materies
aque uł abyssi uocabulo insinuata sit.
et species accȩꝑit duoꝵ istoꝵ grauium elem̃¬
toꝵ humoris et humi. & ideo dictũ esse con¬
greget᷑ aqua. qm̃ mobilis et labilis ei speci¬
es data est: appareat autẽ arida. quia ĩmo¬
bilis fixa est. Nam illud quod magis ꝓph̾a
libri huius auedor intendit. ut enis narra¬

Expanded text:
ata rarescat, et nebulosa caligine multum ata rarescat, et nebulosa caligine multum occupet spatii, exiguum vero si congregata densetur, nec jam levis volitet, sed gravis fluitet. Quid ergo mirum, si rara terram texerat, spissata nudavit? Quid, si etiam divino nutu in magnos sinus terrae subsedit, atque ita quidquid naturae humidae per totum ejus jacebat, in partes concavas confluens, recessit a caeteris, et quod operiebat aperuit, congregata in humiliora succumbentia qua mare interflueret et circumflueret, atque altiora deserens qua orbis emineret? Omitto quod potest hic intelligi significatum esse, quod informis illa materies aquae vel abyssi vocabulo insinuata sit, et species acceperit duorum istorum gravium elementorum, humoris et humi: et ideo dictum esse, Congregetur aqua, quoniam labilis et mobilis ei species data est; Appareat autem arida, quia immobilis fixa est. Nam illud quod magis Propheta libri hujus auctor intendit, ut ejus narra
Abbreviated transcription (Latin):
noctem. et lucem quȩ nobis facit nocissimũ
diem: luminaria nobis uisibilia ut diuide¬
rent imꝑauit. Quis autẽ ferat quãuis ñ
sit indignandũ potius quã ridendũ indi¬
care istũ nobis quod diem hore designent.
horas autẽ sol discernat atq disterminet.
et uelle ut credamꝰ quod moyses ista nesci¬
erit: et ideo diem antequã sol feret nomi¬
nauerit:Sed conuemiant homines ad li¬
brũ istius audiendũ: et ꝓponat᷑ eis quid
sit credibilius. utruͦ istum nescisse quam¬
da lucem et quẽdam diem quẽ sciebat mo¬
yses. an moyses nescisse istã lucem ac diem
quẽ non solũ iste. uerũetiam qui uerba
etiam de aquarũ congregatione ingerit
nescio quis imꝑitissimus questionẽ. ĩ mo
uͦ non questionem sed rep̃hensionẽ. tãgͣ
non recte dictũ sit congregent᷑ aquȩ in
congregationẽ unã. et appareat arida.
eoquod aquis om̃a tenebant᷑: ignorans
quẽadmodũ aqua in aereos uapores tenu¬

Expanded text:
noctem, et lucem quae nobis facit notissimum noctem, et lucem quae nobis facit notissimum diem, luminaria nobis visibilia, ut dividerent, imperavit. Quis autem ferat, quamvis non sit indignandum potius quam ridendum, indicare istum nobis quod diem horae designent, horas autem sol discernat atque disterminet, et velle ut credamus quod Moyses ista nescierit, et ideo diem antequam sol fieret nominaverit? Sed conveniant homines ad librum istius audiendum, et proponatur eis quid sit credibilius, utrum istum nescire quamdam lucem et quemdam diem, quem sciebat Moyses; an Moysen nescisse istam lucem ac diem, quem non solum iste, verum etiam qui verba etiam de aquarum congregatione ingerit nescio quis imperitissimus quaestionem? imo vero non quaestionem, sed reprehensionem, tanquam non recte dictum sit, Congregentur aquae in congregationem unam, et appareat arida ; eo quod aquis omnia tenebantur: ignorans quemadmodum aqua in aerios vapores tenu
Abbreviated transcription (Latin):
cebit᷑ a luce slĩma quod est cds. fieri po¬
tuisse qualemcũq infimã lucẽ. bonã
tamen. Deinde unde seit eam qualiset
quanta sit. utrũ postremo sp̾ualis an
corporalis. ñ forte fideles homines. qui
quanduu sunt in corpore pegrinant̾a
dño. possunt iã merito ipsius fidei lux
uocari. et angłi non possunt. qui semꝑ
uident faciem patris. Unde gͦ scit utrũ
talis sit lux pͥmitus facta: Ende scic qͦ¬
modo in illa luce uesꝑa et mane pos
tima requieuerit ds̃. unde ad istos dies
nobis notissimos. qui solis circuitu re¬
uoluunt᷑ septenarii ipsius numeri que¬
dam forma trans lata est: Sed et si lux
facta est corporalis. unde nouit quomͦ
esse potuerit ante solem. et ante firma¬
mentũ. qͦd celũ postea mincupatũ est.
remota ab aspectib terrenoꝵ insuꝑi¬
orib partib mundi. ut solus d̾s inter
illam tenebrasq diuideret: Nam int̃
istas cenebras quȩ nobis faciunt nocissioram

Expanded text:
tebitur a luce summa, quod est ipse Deus, fieri potebitur a luce summa, quod est ipse Deus, fieri potuisse qualemcumque infimam lucem, bonam tamen. Deinde, unde scit etiam qualis et quanta sit? postremo, utrum spiritualis, an corporalis? Nisi forte fideles homines, qui quamdiu sunt in corpore, peregrinantur a Domino , possunt jam merito ipsius fidei lux vocari, et Angeli non possunt, qui semper vident faciem Patris ? Unde ergo scit utrum talis lux primitus facta sit? Unde scit quomodo in illa luce vespere et mane posstima requieverit Deus, unde ad istos dies nobis notissimos, qui solis circuitu revolvuntur, septenarii ipsius numeri quaedam forma translata est? Sed et si lux facta est corporalis, unde novit quomodo esse potuerit ante solem et ante firmamentum, quod coelum postea nuncupatum est, remota ab aspectibus terrenorum in superioribus partibus mundi, ut solus Deus inter illam tenebrasque divideret? Nam inter istas tenebras quae nobis faciunt notissimam
Abbreviated transcription (Latin):
rescere: clarint in cordib nr̃is. Si autẽ
hoc putat scͥpturis deesse ꝓpħicis. quod
filius sit lumen de lumine. uł splendor
lucis: legat quod im eisdem licteris legi¬
tur de sapientia. candor est enĩ lucis
ȩternȩ. aut illud in ꝓpłneo psalmo. can¬
tate dño canticũ nouũ. cantate dño om̃is
terra. cantate dño benedicite nom̃ eius.
bene adnuntiate diem ex die salutare eius.
Quis est enim dies ex die: ñ filius lume
ex lumine: Salutare autẽ dei esse xp̃m.
legat in eu̾głio dicente symeorie sene. qͥn
illum cognoinit in manib matris. carne
mimiũ. sp̃u maximũ. acceptoq in ma¬
nib suis ait. Nunc dimittis dñe seruũ
sponderit aliam esse lucẽ. de qua dictũ
est. fuistis aliquando tenebre. nunc aut̃
lux in dño: quia sp̃ualis lux mentis est
ista non carnis. aliam uͦ illam de qua scͥp¬
cum est. dixit ds̃ fiat lux & facta est luxque
adoculos ꝑtinet corporales. porro confi¬

Expanded text:
rescere, claruit in cordibus nostris . Si autem rescere, claruit in cordibus nostris . Si autem hoc putat Scripturis deesse propheticis, quod Filius sit lumen de lumine, vel splendor lucis, legat quod in eisdem Litteris legitur de Sapientia, Candor est enim lucis aeternae : aut illud in prophetico Psalmo, Cantate Domino canticum novum; cantate Domino, omnis terra: cantate Domino et benedicite nomen ejus, bene nuntiate diem ex die salutare ejus . Quis est enim dies ex die, nisi Filius lumen de lumine? Salutare autem Dei esse Christum legat in Evangelio, dicente Simeone sene, quando illum cognovit in manibus matris, carne minimum, spiritu maximum, acceptoque in manus suas ait: Nunc dimittis servum sponderit, aliam esse lucem de qua dictum est, Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino; quia spiritualis lux mentis est ista, non carnis: aliam vero illam de qua scriptum est, Dixit Deus, Fiat lux; et facta est lux; quae ad oculos pertinet corporales: primo confi
Abbreviated transcription (Latin):
bo etiam si nescit. magisq imꝓbo atq de¬
testor si scit. et insidiat᷑ ut decipiat nesci¬
entes. in ueterib pͥus dinnis litteris scͥp¬
tũ. accedite ad eum et illuminamini. &
&. illumina oculos meos. ne umquã ob-¬
dormiã in mortẽ. Neq enĩ hoc orabat utiq
homo moitalis. ne umquã corpore morere¬
tur. aut corporalib oculis somnus ne ue¬
niret optabat: sedeos utiq oculos illumi¬
nari sibi pecebat. de quib apłs dicit. illu¬
minatos oculos cordis ur̃i. Porro si huie
dispicet lucem incuiᷤ sumpsisse de tene-
bris. hoc enĩ u̾bis garrulȩ uanitatis exagi¬
tat. eidẽ apło hoc dicat. qui scribensad fide¬
les ait. funstis aliquando tenebrȩ. nunc
autẽ lux in dño. Quis enĩ hoc fecit nͥ il¬
le. qui cũ tenebre essent suꝑ abyssum di-¬
xit. fiat lux. et facta est lux: Quod aꝑtiꝰ
alio loco idem aplłs paulus expressic di¬
cens. Ds qui dixit de tenebris lucẽ cla¬

Expanded text:
bo etiam, si nescit; magisque improbo atque debo etiam, si nescit; magisque improbo atque detestor, si scit, et insidiatur ut decipiat nescientes in veteribus prius divinis Litteris scriptum, Accedite ad eum, et illuminamini ; et, meos, ne unquam obdormiam in mortem . Neque enim hoc orabat homo utique mortalis, ne unquam corpore moreretur, aut corporalibus oculis somnus ne veniret optabat: sed eos utique oculos sibi illuminari petebat, de quibus Apostolus dicit, Illuminatos oculos cordis vestri . 15. Porro, si huic displicet lucem initium sumpsisse de tenebris, etiam hoc enim verbis garrulae vanitatis exagitat; eidem apostolo hoc dicat, qui scribens ad fideles ait: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . Quis enim hoc fecit, nisi ille, qui, cum tenebrae essent super abyssum, dixit: Fiat lux; et facta est lux ? Quod apertius alio loco idem apostolus expressit, dicens: Deus qui dixit de tenebris lumen cla
Abbreviated transcription (Latin):
quo ea fecerit comp̃hendi humana m̃te
non possit dubitare fas non est. Sedcũ
istis indoctis blasphematorib litterarũ
sacrarũ non ea rationũ subtilitate agen¬
dum est: qua ista querenda sunt. & inter
pacificos dei filios disputanda. Sed si pu
se nosse quod dicit se scire sũmũ dm̃ mn¬
comparabilẽ splendorẽ. incõprehensibi¬
lis esse lucis: pͥmo audire ab eo uellẽ cuiꝰ
lucis estimet ẽẽ splendorem sũmũ dm̃.
utruͦ et ipsa lux ds sit. et utrũ patrem
intelligat lucẽ. eiusq splendorẽ unige¬
nitum filiuᷤ. quem tamen confessus est sum¬
mũ dm̃. Q uod si ita sentit. approbo et lau¬
do: sed quod eum quẽ credit ẽẽ lumen le
lumine. uel in cõparabilem splendorẽ in¬
comphensibilis lucis non credit esse opi¬
ficẽ mundi. inꝓbo et culpo: cũ ibi legat.
mundus ꝑ eum factus est ubi legit. erat
lumen uerũ quod illuminat om̃em ho¬
minẽ uenientem in hunc mundũ. Imꝑ¬

Expanded text:
quo ea fecerit comprehendi humana mente quo ea fecerit comprehendi humana mente non possit, dubitare fas non est. Sed cum istis indoctis blasphematoribus Litterarum sacrarum non ea rationum subtilitate agendum est, qua ista quaerenda sunt et inter pacificos Dei filios disputanda. CAPUT XI. se nosse, quod dicit se scire, summum Deum incomparabilem splendorem incomprehensibilis esse lucis: primo audire ab eo vellem, cujus lucis existimet esse splendorem summum Deum; utrum et ipsa lux Deus sit, et utrum Patrem intelligat lucem, ejusque splendorem unigenitum Filium, quem tamen confessus est summum Deum. Quod si ita sentit, approbo et laudo. Sed quod eum quem credit esse lumen de lumine, vel incomparabilem splendorem incomprehensibilis lucis, non credit esse opificem mundi, improbo et culpo: cum ibi legat, Mundus per eum factus est; ubi legit, Erat lumen verum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Impro
Abbreviated transcription (Latin):
de materia quidẽ informi fecisse mundũ.
sedsimul eam concreasse cũ mundo. Non
tam̃ inutilit̾ prius narrat᷑ unde aliquid
sit.&. postea quod inde fit: quia et si pocest
utrũq simul fieri. non simul potest utrũq
rȩ. uł cerrȩ inuisibilis incomposite atq
abyssi cenebrose. ipsa materies informis
significata est rerũ nocarũ appellationi¬
b. quia ipsa ꝓrsus ignota est humanis
sensib. et uix utcũq intelligit᷑. cũ resin
decerius cõmutant᷑ tamquã ei ꝓpinquet.
quidq deformius. nec ꝑueniat tamenad
illam informitatẽ quãtulamcũq. uł ui¬
sibilis remanens. uel intelligibilis species.
siue ꝑcȩlũ & terrã generaliter prius in¬
sinuata sit spͤualis corporalisq natura.
fiue aliquid aliud qͦd hic salua fidei regła
intelligi podest. dm̃ tam̃ uerũ. sũmũ et
bonũ fecisse cuncta quȩ cernimꝰ. & quȩ
meliora non cerminus. quãuis modus

Expanded text:
de materie quidem informi fecisse mundum, de materie quidem informi fecisse mundum, sed simul eam concreasse cum mundo. Non tamen inutiliter prius narratur unde aliquid fit, et postea quod inde fit; quia etsi potest utrumque simul fieri, non simul potest utrumque rae, vel terrae invisibilis et incompositae atque abyssi tenebrosae, materies ipsa informis significata est rerum notarum appellationibus; quia ipsa prorsus ignota est humanis sensibus, et vix utcumque intelligitur, cum res in deterius commutantur; tanquam ei propinquet quidque deformius, nec perveniat tamen ad illam informitatem quantulacumque vel visibilis remanens vel intelligibilis species: sive per coelum et terram generaliter prius insinuata sit spiritualis corporalisque natura; sive aliquid aliud, quod hic salva fidei regula intelligi potest: Deum tamen verum et summum et bonum fecisse cuncta quae cernimus, et quae meliora non cernimus, quamvis modus
Abbreviated transcription (Latin):
aliꝰ eam fecit ut haberet ds de qua faceret
mundũ. Absit enĩ ut dicat᷑ omͦps non
potuisse facere nͥ unde faceret inueni¬
rec. Ergo ec ipsam ds̾ fecit: nec mala est
putanda quia informis. sed bona est in¬
celligencla. quia formabilis. id est for¬
mationis capax. qm̃ si boni aliquid est
forma. non mehil est boni. esse capacem
bom. sicut uox confusa est clamor sine
uerbis: uox uͦ articulata fit. cũ format᷑
in uerbo. Est gͦ illa formabilis: ista for¬
mata. Illa que formã capit: ista quȩ ha¬
bet. Nam qͥd hoꝵ unde fiat. in ꝓmptu
est. Neq enĩ quisꝗͣ. dixerit de uerbis
fieri sonũ uocis: sed potius de uoce fieri
uerba sonantia. qͥs non intelligat:. Nec
teriã. et interuallo aliquo int̾posito tẽ¬
poris formasse quod informe prius fecerat.
sed sicut loquente fiunt uerba sonantia.
ubi non pͥus uox informis post accipit formã.
sed formata ꝓfert̾: ita intelligendus est ds̃

Expanded text:
alius eam fecit, ut haberet Deus de qua faceret alius eam fecit, ut haberet Deus de qua faceret mundum. Absit enim ut dicatur omnipotens non potuisse facere, nisi unde faceret, inveniret. Ergo et ipsam Deus fecit. Nec mala est putanda, quia informis: sed bona est intelligenda, quia formabilis, id est, formationis capax. Quoniam si boni aliquid est forma, nonnihil est boni esse capacem boni. Sicut vox confusa est clamor sine verbis, vox vero articulata fit cum formatur in verba: est ergo illa formabilis, ista formata; illa quae formam capit, ista quae habet: nam quid horum unde fiat, in promptu est. Neque enim quisquam dixerit de verbis fieri sonum vocis: sed potius de voce fieri verba sonantia quis non intelligat? CAPUTteriam, et intervallo aliquo interposito temporis formasse quod informe prius fecerat: sed sicut a loquente fiunt verba sonantia, ubi non prius vox informis post accipit formam, sed formata profertur; ita intelligendus est Deus
Abbreviated transcription (Latin):
cernas. cũ scͥptũ sic. in p̾ncipio fecit ds̾
celũ et cerram. terra autẽ erat minsibi¬
us et incomposita. et tenebre erant suꝑ
abyssũ. Ex illo gͦ cenebre esse cepunt. ex
quo confusa moles celi ẽẽ cepit ac cerre.
antequã lux facta esset qua illuminare¬
tur quod smne luce fuerat tenebrosum.
Quid autẽ iconueniens si muncdane
materiȩ fuerant cenebrosa pͥmordia: ut
accedente luce meliꝰ qͦd factũ est redde¬
ret᷑. s tamquã ꝓficientis hominis quod
postea futurũ erat hoc modo significa¬
ret᷑ affectio: Q uãquã qui munere dei
in creatura quȩ ita facta narrat᷑. sine in¬
teruallis temporaliũ morarũ distincꝰ¬
cũ mirabilit̾ ordinem rerũ. Neq enĩ
materies om̃mo nichil est: de qua in li¬
bro sapientie legit᷑. fecisti mundũ de
materia informi. Non gͦ quia informiᷤ
dicta est om̃mo nichil est. nec deo fint uel
ipsa coeterna. tamquã a nullo facta: nec

Expanded text:
ternas; cum scriptum sit, In principio fecit Deus ternas; cum scriptum sit, In principio fecit Deus coelum et terram: terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum. Ex illo ergo tenebrae esse coeperunt, ex quo confusa moles coeli esse coepit ac terrae, antequam facta esset lux, qua illuminaretur quod sine luce fuerat tenebrosum. Quid autem inconveniens, si mundanae materiae fuerant tenebrosa primordia, ut accedente luce melius quod factum est redderetur; et tanquam proficientis hominis, quod postea futurum erat, hoc modo significaretur affectio? Quanquam qui munere Dei in creatura, quae ita facta narratur sine intervallis temporalium morarum, distinctum mirabiliter ordinem rerum. Neque enim materies omnino nihil est, de qua in libro Sapientiae legitur, Qui fecisti mundum de materia informi . Non ergo quia informis dicta est, omnino nihil est: nec Deo fuit vel ipsa coaeterna, tanquam a nullo facta: nec
Abbreviated transcription (Latin):
ret. quantũ cuiq rei existendi siue ma¬
nendi tanto fabricatore fuerat constitu¬
enda mensura. Sed aliud est lux quod
est s̾: aliud lux quã fecit ds. In compara¬
biliter autẽ melior lux ipse qui fecit: nul¬
lo modo indiget ea luce quã fecit. Et in¬
de iste calummat᷑. cur non ista bona tã
olim quã olim est ipse fecerit cds̃. hinc
potiꝰ intelligendũ est quod non ea fecerit
eoꝵ indigus. sine quib esse in sua ꝑfecta
beatitudme potuit sine inicio sempit̾¬
nus. Ideo quippe istoꝵ faciendoꝵ causa
sola dei bontas fint: quia necessitas eiꝰ
ulla non fint. Quicquid itaq iste conin¬
ciat᷑ deo qͦd uelut tunc pͥmũ lucẽ uide¬
rit qui fuisset lucis ignarus: quã sit in¬
sulsũ et uanũ uideret. si lucis ipse intꝰ
scribentis assignat. quod tenebras dixe¬
rit sine inicio semꝑ fuisse: lucẽ uͦ imci¬
ũ sũpsisse de cenebris. quasi legerit in
eo libro cui calummat᷑ cenebras sempi¬

Expanded text:
ret, quantum cuique rei existendi sive maret, quantum cuique rei existendi sive manendi a tanto fabricatore fuerat constituenda mensura. Sed aliud est lux quod est Deus, aliud lux quam fecit Deus. Incomparabiliter autem melior lux ipse qui fecit, nullo modo indigens ea luce quam fecit. Et unde iste calumniatur, cur non ista bona tam olim, quam olim est ipse, fecerit Deus; hinc potius intelligendum est, quod non ea fecerit eorum indigus, sine quibus esse in sua perfecta beatitudine potuit sine initio sempiternus. Ideo quippe istorum faciendorum causa sola Dei bonitas fuit, quia necessitas ejus ulla non fuit. Quidquid itaque iste conviciatur Deo, quod velut tunc primum lucem viderit qui fuisset lucis ignarus, quam sit insulsum et vanum videret, si lucis ipse intusscribentis assignat, quod tenebras dixerit sine initio semper fuisse, lucem vero initium sumpsisse de tenebris: quasi legerit in eo libro, cui calumniatur, tenebras sempi
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓbare. Quisquis autẽ mirat᷑ ꝓfecdo secłm
consuetudinẽ qua homines locunt᷑ in¬
opinatũ atq imꝓuisũ sibi esse significat
quo mirat᷑. Sed is qui om̃ia p̃sciebat qͦd
mirandũ aliis cõmendabat: mirando lau¬
dabat. Q uid autem ds̃ uidic a se factũ.
quod non in luçȩ quod ipse est priꝰ uicdit
esse faciendum: Et quid cam necessario
sc̃a seriptura totiens repeteret. quã quas
uidit cds bona esse que fecit. ut hinc indi¬
maret᷑ pietas fideliũ non ꝓ humano sen¬
su qui sepe etiam bonis reb offendit᷑ qua¬
rũ causas atq ordinem nescit de creatinra
insibili atq ininsibili iudicare. sed lau¬
danti deo credere et cedere: Tanto enim
quisq faciliꝰ aliqͥd ꝓficiendo cognoseit:
quanto religiostꝰ antequã cognosceret
deo credidit. Uidit gͦ ds lucem quã fecit
quia bona est: qm quod faciendũ place¬
bat ut fieret. factum placuit ut mane¬

Expanded text:
probare: quisquis autem miratur, profecto secundum probare: quisquis autem miratur, profecto secundum consuetudinem qua homines loquuntur, inopinatum atque improvisum sibi esse significat quod miratur. Sed Jesus qui omnia praesciebat, quod mirandum aliis commendabat, mirando laudabat. Quid autem Deus vidit a se factum, quod non in luce, quod ipse est, prius vidit esse faciendum? Et quid tam necessario sancta Scriptura toties repeteret, quam quod vidit Deus bona esse quae fecit; ut hinc informaretur pietas fidelium, non pro humano sensu, qui saepe etiam bonis rebus offenditur, quarum causas atque ordinem nescit, de creatura visibili atque invisibili judicare, sed laudanti Deo credere et discere? Tanto enim quisque facilius aliquid proficiendo cognoscit, quanto religiosius, antequam cognosceret, Deo credidit. Vidit ergo Deus lucem quam fecit, quia bona est, quoniam quod faciendum placebat ut fieret, factum placuit ut mane
Abbreviated transcription (Latin):
exquisita in om̃s uoluntades eius. Quid
autẽ mirũ est. quia displicet humane
stulticie. quod oꝑa sua placent diuinȩ sa
is sacrilegis plenũ. in quo utinã opus eius
displiceret ei: & non putaret quia bonũ ẽ
sed inderet quia malũ est. Uidete quid di¬
xerit. Adeo antea nesciuit inquit lux qͥd
esset: ut mͦ eam pͥmũ uidens optimã udi¬
caret: Ergo et dr̃s is qͣndo audicis uerbis
cetturionis miratus est: et dixit discipłis
suis. A men ameri dico uobis. non inueni
tantã fidem in isrł nescint antea. fides
illa quid ẽẽt: et cunc pͥmũ eam indens
optimã iudicaret: Aut uͦ aliꝰ eam in corde
cenitur ioriis oꝑabat᷑ quã ipse qui miraba¬
tur: Et ꝓfecto ampliꝰ est unde possint
blasphemare insipientes. et infideles qͦd
miratus est in̾c quãtamcũq hominis a¬
dem. quã quod uicht cds lucẽ quia bona
est: Potest enĩqinisq etiam solita indere.
quia bona funt: hoc est sibi ea placita cõ¬

Expanded text:
exquisita in omnes voluntates ejus . Quid exquisita in omnes voluntates ejus . Quid autem mirum est quia displicet humanae stultitiae, quod opera sua placent divinae sapis conviciis plenum in quo utinam opus ejus displiceret ei, et non putaret quia bonum est, sed videret quia malum est, videte quid dixerit: Adeo antea nescivit, inquit, lux quid esset, ut modo eam primum videns optimam judicaret. Ergo et Dominus Jesus quando auditis verbis Centurionis miratus est, et dixit discipulis suis, Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel , nescivit antea fides illa quid esset, ut tunc eam primum videns optimam judicaret. An vero alius eam in corde Centurionis operabatur, quam ipse qui mirabatur? Et profecto amplius est unde possint blasphemare insipientes et infideles, quod miratus est Jesus quantamcumque hominis fidem, quam quod vidit Deus lucem quia bona est. Potest enim quisque etiam solita videre quia bona sunt, hoc est, sibi ea placita com
Abbreviated transcription (Latin):
delectat blasphema loquacitas: quia et
ipsos inquantũ homines sunt inquantũ
corpore atq amma rationali constant.
inqͣntũ menbra corporis eoꝵ suis distin¬
gunt᷑ officiis. et concordissima differentia
in unitatẽ suȩ pacis mirabili ordinatione
consentiunt. inquantũ anima eis natura¬
li excellentia p̃stat atq imꝑat. inquantũ
sensus carnis quinq ꝑtitos implet ac ue¬
getat dissimili pocentia. sociali conuem¬
entia. inquantũ etiã mente atq ratione
qͥd bestialis anima non potest sapere atq
intelligere. uidit ds̃ quia bonisunt. et
ideo creaint. Non enĩ cantũ creatos post¬
ea uidit. sed & creandos ante p̃indit.
et quod ꝑuersa uoluntate &. cȩco erro¬
re maligni sunt. non ideo uidit quod non
essent creandi. Prȩuidit enĩ ubi sint or¬
dinandi: & sic eos ex eadẽ massa pͥmȩ p̃ua¬
ricationis merito damnata fecit uasa ire.
siusq in finem in hac malignitate ꝑdu

Expanded text:
delectat blasphema loquacitas: quia et delectat blasphema loquacitas: quia et ipsos in quantum homines sunt, in quantum corpore atque anima rationali constant, in quantum membra corporis eorum suis distinguuntur officiis, et concordissima differentia in unitatem suae pacis mirabili ordinatione consentiunt, in quantum anima eis naturali excellentia praestat atque imperat, in quantum sensus carnis quinque partitos implet ac vegetat, dissimili potentia, sociali convenientia, in quantum etiam mente atque ratione, quod bestialis anima non valet, potest sapere atque intelligere, vidit Deus quia boni sunt; et ideo creavit. Non enim tantum creatos postea vidit; sed et creandos ante praevidit: et quod perversa voluntate et caeco errore maligni sunt, non ideo vidit quod non essent creandi; praevidit enim ubi sint ordinandi: et sic eos ex eadem massa primae praevaricationis merito damnata fecit vasa irae, si usque in finem in hac malignitate perd