comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Ed miniruin tãte
huius absurdita¬
tis et indignitatis el⁊magna
necel sitas. quod scilicet deos etbe¬
reos humana curantes: quid ter¬
res tres homines agerent Utiq
lateret: isi demones aerei nũ¬
tiarent: quoniam ether longe a
terra est: alteq supensus. Aer uero
etheri terreq contiguuis. Omira¬
bilem sapientiã. Quid aliud de
diis il ti senicunt quos oniues op¬
timos uolunt: insi eos et hamana
curare: ne cultu uideantur indig¬
ii. et propter elemẽtorũ distan¬
tiani humananescire: Ut credan
tur deniones neces sarii: et ob hoc
etiani ipĩ puientur colendi per quos
dii possint et quid in rebus huma¬
tris agatur adiscere. et ubi oportet
homiuibus subuenire. Nloc si
ita est. diis is tis bouis magis no¬
tus esdemon per corpus uicinũ:
quam homoper anmum bonum.
Omulitm dolenda necessit as:
an potuis irridenda uel detestãda
Uanitas ue sit xana ditunitas.
Si enĩ animo ab obstaculo corpis
libero auiuũ nr̃m dqi uidere pos¬
sunt: non ad hoc demonibus indi¬

Expanded text:
ed nimirum tantae huius absurditatis et indignitatis est magna necessitas, quod scilicet deos aetherios humana curantes quid terrestres homines agerent utique lateret, nisi daemones aerii nuntiarent; quoniam aether longe a terra est alteque suspensus, aer uero aetheri terraeque contiguus.s o mirabilem sapientiam! Quid aliud de dis isti sentiunt, quos omnes optimos uolunt, nisi eos et humana curare, ne cultu uideantur indigni, et propter elementorum distantiam tur daemones necessarii, et ob hoc etiam ipsi putentur colendi, per quos dii possint et quid in rebus humanis agatur addiscere et ubi oportet hominibus subvenire? Hoc si ita est, diis istis bonis magis notus est daemon per corpus vicinum, quam homo per animum bonum. multum dolenda necessitas, an potius irridenda vel detestanda vanitas, ne sit vana divinitas! Si enim animo ab obstaculo corporis libero animum nostrum videre dii possunt, non ad hoc daemonibus indi
Abbreviated transcription (Latin):
Omulus et Remus
A sylum cõstituisse
⁊perhibentur: quo
quisquis confugeret ab omni rio¬
Xa liber esset: augere querentes
cremde multitudiem ciuitatis.
Miranolumin honorem Christi
processit exemplum: hoc constitue¬
runt cuersores urbis: quod insti¬
tuerant antea conlitores. Quid
autem magnum si hoc fecerunt illi:
ut ciuiũ suorum numerus supplẽtur
quod fecerunt isti: ut suorũ hosti¬
um numerositas seruaretur. Hec
et alia si qua uberius et cõmodius
potuerit responoleat mimicis sus
redempta familia domini christi:
et peregrina ciuitas regis christi
¶de latentibus mnter ĩpios
ecdẽ fibiis et de falsis intra
ecclam christianis. Cap.

Expanded text:
omulus et Remus asylum constituisse perhibentur, quo quisquis confugeret ab omni noxa liber esset, augere quaerentes creandae multitudinem ciuitatis. Mirandum in honorem Christi processit exemplum. Hoc constituerunt euersores Urbis, quod constituerant antea conditores. Quid autem magnum, si hoc fecerunt illi, ut ciuium suorum numerus subpleretur, quod fecerunt isti, ut suorum hostium numerositas seruaretur? Cet talia, si qua uberius et commodius potuerit, respondeat inimicis suis redempta familia Domini Christi, et peregrina civitas regis Christi. De latentibus inter inpios ecclesiae filiis et de falsis intra ecclesiam Christianis. Ha
Abbreviated transcription (Latin):
Ut et deus ipẽ dicatur pius: quẽ
tamen greci uullo suo sermo¬
ricorolia illorum etiam uulgus
Ysurpet. Unde in quibusdam
scripturarum locis ut istic¬
tio certior appareat: non eu¬
oe peiar quod ex bono cul¬
tu: sed oeooe priccx quod ex dei
cultu compositum resoriat di¬
cere maluerunt. Utrumbet
auiem horum nos uno uerbo
eniunciare non possumus.
cupatur: et latine iterpreta¬
iur seruitus: sed ea qua colimus
deum: uel que opnoꝵeice gre¬
ce: latine atitem religio dici¬
tur: sed ca que nobis esTerga
deum: uel quam illi orooaps¬
iocy. nos uero non uno uerbo
exprimere sed dei cultum
pos Iuitius appellare: hanc ei
tantum deo deberi dicirus
qua uerus el ⁊deus facitq
suos cudtores deos. Quicũq
igitut sunt in celestibus ha¬
bitationibus imrtiortales
et beati: si nos non atnatit:
nec beatos esle nos uolunt.
colendi utiq non sunt¬
Si autem amant et beitos
uolunt profec to inde uo¬
lunt unde et ip̃i surit: an

Expanded text:
ut et Deus ipse dicatur pius: quem ut et Deus ipse dicatur pius: quem sane Graeci nullo suo sermoricordia illorum etiam vulgus usurpet. Unde in quibusdam Scripturarum locis, ut distinctio certior appareret, non εὐσέβειαν, quod ex bono cultu, sed θεοσέβειαν, quod ex Dei cultu compositum resonat, dicere maluerunt. Utrumlibet autem horum nos uno verbo enuntiare non possumus. cupatur, et Latine interpretatur servitus, sed ea qua colimus Deum: vel quae θρησκεία Graece, Latine autem religio dicitur, sed ea quae nobis est erga Deum; vel quam illi θεοσέβειαν, nos vero non uno verbo exprimere, sed Dei cultum possumus appellare: hanc ei tantum Deo deberi dicimus qui verus est Deus, facitque suos cultores deos. Quicunque igitur sunt in coelestibus habitationibus immortales et beati, si nos non amant, nec beatos esse nos volunt, colendi utiqSi autem amant et beatos uolunt, profecto inde uolunt, unde et ipsi sunt; an
Abbreviated transcription (Latin):
dilTinctius non quelibet
sed dei culium significare uio¬
atur: Unde ilIo nomine
interpretati sunt nostri eã
que grece oprIOXEIΑ dicitir.
tamen quia latina loquendi
consuctudine: non solum ĩpe¬
ritorum: uerumetiã doctis¬
simorum et cogitationibus
humanis atq as finitatib
et quibusq neces si tudinilus
dicitur exhibenda religio:
non co uocabulo uitatur abi¬
gium cum de cultũ deitatis
Uernitur questio. Ut siden¬
ter dicere Ualtartits religio¬
nem non esse insi dei cul¬
tum: quoniam uidetur hoc
Uerbum a significanda ob¬
seruantia propinquitatis
bumane insolenter auferri
Pictas quoq proprie dei¬
cultus intelligi solet quani gre¬
et erga parenies officiose habe¬
ridicitar. More auiein uulgi
hot nouien euam in operibus
milericordie siequentalur:
quod ideo arbitror euenis se:
quia hec sieri precipue deus¬
mandat: eaq sibi uel prosa¬
crificiis: uel pre sucrisicii pla¬
cere tes la uir. Ex qua loquẽ¬
di consuciudine factam est

Expanded text:
distinctius non quemlibet, distinctius non quemlibet, sed Dei cultum significare videatur unde isto nomine interpretati sunt nostri eam quae Graece θρησκεία dicitur, tamen quia Latina loquendi consuetudine non solum imperitorum, verum etiam doctissimorum et cognationibus humanis, atque affinitatibus, et quibusque necessitudinibus dicitur exhibenda religio, non eo vocabulo vitatur ambiguum, cum de cultu deitatis vertitur quaestio, ut fidenter dicere valeamus religionem non esse nisi cultum Dei: « quoniam videtur hoc verbum a significanda observantia propinquitatis humanae insolenter auferri. Pietas quoque proprie Deicultus intelligi solet, quam Gret erga parentes officiose haberi dicitur. More autem vulgi hoc nomen etiam in operibus misericordiae frequentatur. Quod ideo arbitror evenisse, quia haec fieri praecipue mandat Deus, eaque sibi vel pro sacrificiis vel prae sacrificiis placere testatur. Ex qua loquendi consuetudine factum est,
Abbreviated transcription (Latin):
ne uel presentia frequenta¬
mus Niec solum ea quib
Nos religiosa humilitate su¬
biicimus: sed quedam etiam
que subiecta sunt nobis coli¬
perhibentur. Mam ex hoc
uerbo agricole et coloni et
incole xocantur. Et ipõs deos
non ob aliud appellant celico¬
las: nisi quod celum colatit.
non utique uenerando: sed
inhabir ando tanquã quosd¬
celi colonos: non sicut appel¬
lantur coloni qui conditio¬
nem debentgeritali solo
propter agriculturam sub
dominio polsesIorum. sed
sicut ait quidam latũi eloqi
magntis auctori. Urbs anti¬
qua fuit: tyrii teriuere colom.
Ab incolendo erum colonos
uocauit non agricultura. Hic
et ciuitates a maioribus ciui¬
tatibus uelut populorũ exa¬
minibus condite colonie uu¬
cupantur. Ac per hoc cultum
quidẽ non deberi nisi deo:
propria quadam notione uer¬
bi huius ueris srmum est
Sed quia et aliarum rerum
dicitur cultus: ideo latine
Uno uerbo signisicari cultus
deo debitus non pote
Nam et ipsa religio quãtus

Expanded text:
ne vel praesentia frequentane vel praesentia frequentamus. Nec solum ea quibus nos religiosa humilitate subjicimus, sed quaedam etiam quae subjecta sunt nobis perhibentur coli. Nam ex hoc verbo et agricolae et coloni et incolae vocantur. Et ipnon ob aliud appellant caelicolas, nisi quod caelum colant, non utique uenerando, sed inhabitando, tamquam caeli quosdam colonos; non sicut appellantur coloni. qui condicionem debent genitali solo, propter agriculturam sub dominio possessorum, sed, sicut ait quidam Latini eloquii magnus auctor: Urbs antiqua fuit, Tyrii tenuere coloni. Ab incolendo enim colonos uocauit, non ab agricultura. Hinc et ciuitates a maioribus ciuitatibus uelut populorum examinibus conditae coloniae nuncupantur. Ac quidem non deberi nisi Deo, propria quadam notione verbi hujus omnino verissimum est. Sed quia et aliarum rerum dicitur cultus, ideo Latine uno verbo significari cultus Deo debitus non potest. Nam et ipsa religio, quamvis
Abbreviated transcription (Latin):
deo suo qui etiam nol ler el
placeat eis ui. sacra faciamus
et sacrisicemus: uel aliqua
nol Ira seu nos ipõs religioĩs
ritibus consecremus. Ulic
eTerrim diuinitati. uel si
Epresscs dicendum el:
deitati debitus cultus: prop¬
ier quein uerbo signisicaned.
quoniam satis mihi idoneũ
non occurrit latintun. greco
ubi necesse el łinsinuo ꝗo
uelim dicere. Iatriaui ꝗ ppe
nol tri ubicunq sanctar
scripturarum positum el
interpretati sut seruitutẽ
Sed ea seruiius que debetur
hominibus secundum quã
precipit apos tolus. seruos
doininis suis subditos esse de¬
bere: alio nomine grece nũ¬
cupari solet. Iatria uero secũ¬
dum consuetudinem qua
locuti sunt qui nobis quuia
eloquia condiderunt: aut sẽꝑ
aut tam frequenter ut pene
semper ea dicitur seruitus que
pertinet ad colendum deum
Proinde si tantu in modo cul¬
tus ipẽ dicatur: non soli deo
deberi uideiur. Dicimur
ernm colere homines quos
honorificatione uel recordatõ¬

Expanded text:
Deo suo, qui etiam noster est, Deo suo, qui etiam noster est, placeat eis ut sacra faciamus et sacrificemus, vel aliqua nostra, seu nos ipsos religionis ritibus consecremus. Hic est enim divinitati, vel, si expressius dicendum est, deitati debitus cultus; propter quem uno verbo significandum, quoniam mihi satis idoneum non occurrit Latinum, Graeco ubi necesse est insinuo quid velim dicere. Latriam quippe nostri, ubicunque sacrarum Scripturarum positum est, interpretati sunt servitutem. Sed ea servitus, quae debetur hominibus, secundum quam praecipit Apostolus servos dominis suis subditos esse debere, alio nomine Graece nuncupari solet. Latria vero secundum consuetudinem qua locuti sunt qui nobis divina eloquia condiderunt, aut semper aut tam frequenter ut pene semper, ea dicitur servitus, quae pertinet ad colendum Deum. Proinde si tantummodo cultus ipse dicatur, non soli Deo deberi videtur. Dicimur enim etiam colere homines, quos honorifica vel recordatio
Abbreviated transcription (Latin):
atrimam: trisi participato
ltminie illius dei a quo et
ipsa et mundus factus est
beatam else non posse. Ita¬
et illud quod omnes homiẽs
appetunt idel Luitam bea¬
tam: quenquã isti assecu¬
turum negant: qui non
illi uni optimo quod elt
incominutabilis deus puri¬
tate calti amoris adheserut
Sed quia et ipsi ꝗooque siue
cedentes uartitati erroriq
populorum: sue ut ait
apol uolus. Cuatescente.
in cogitatioribus suis mul¬
tos deos colendos ita putaue¬
rutit: uel putari uoluerũt.
ut etam quidam eorum
demombus duunos hono¬
res lacrortrin et sacrificion
defereridos e se censorerit
dum ac dil Terendumel
quantũ deus donat iminor¬
tales ac beati in celesihus
sedibus: dominauomibus
principatibus: potel tatib.
conl Iitti: quos il ti deos
et ex quibus quosdam uel
bonos deinones. uel nobi scũ
ãgelos noinitant: quoinodo
credendi sunt uelle a nobis reli¬
gionem pietatemq seruari:
Hoc esIut aperius dicani.
Utrum etiam sibi an tattum

Expanded text:
animam nisi participato animam nisi participato lumine illius Dei, a quo et ipsa et mundus factus est, beatam esse non posse; ita illud, quod omnes homines adpetunt, id est uitam beatam, quemquam isti adsecuturum negant, qui non illi uni optimo, quod est incommutabilis Deus, puritate casti amoris adhaeserit. Sed quia ipsi quoque siue cedentes uanitati errorique populorum siue, ut ait apostolus, euanescentes in cogitationibus suis multos deos colendos ita putauerunt uel putari uoluerunt, ut quidam eorum etiam daemonibus diuinos honores sacrorum et sacrificiorum deferendos esse cdum ac disserendum est, quantum Deus donat, immortales ac beati in coelestibus sedibus, dominationibus, principatibus, potestatibus constituti, quos isti deos, et ex quibus quosdam vel bonos daemones, vel nobiscum angelos nominant, quomodo credendi sint velle a nobis religionem pietatemque servari; hoc est, ut apertius dicam, utrum etiam sibi, an tantum
Abbreviated transcription (Latin):
Mnium
certa sen¬
tentia est
qui ratio¬
te quoquo¬
do uti pos¬
sunt beatos esse omnes hoini¬
nes uelle. Qui autem sint
uel uride fiant: dum morta¬
lium querit infirinitas: mal¬
te magiieq cortrouersie
concitate sunt. in quabos
phylosophi sua Ntudia et ocia
coritruuicrunt: quas in me¬
dium adducere: atq discu¬
terȩet. longum eht et nõ
neces s sartum. Si enim reco¬
lit qua hec legit: quid inli¬
bro egerinits oc Lauo ineli¬
geridis phylosophis cum ꝗ¬
bus hec de beata uira que post
mortem fuiura el ⁊ques¬
tio tractareiur: Uirum ad
earri Uni deo uero: qui etiani
el ⁊deorum effector an
pluritnis diis religione sac̾s¬
q seruiendo peruenire pos¬
stmus: non etiam hic eadẽ
repeti expectet: presertim
cum possit relegendo. si for¬
te oblitus el L adininicula¬
xi memoriam. Elegimus
etiimti platonicos orrinium
phylosophorum mexito no¬
bilissimos: propterea quia
sapere potuerunt licet ñnon¬
talem acrationalem uel
intellectualem hominis

Expanded text:
mnium certa sententia est, qui ratione quoqudo uti possunt, beatos esse omnes homines velle. Qui autem sint, vel unde fiant, dum mortalium quaerit infirmitas, multae magnaeque controversiae concitatae sunt, in quibus philosophi sua studia et otia contriverunt; quas in medium adducere atque discutere, et longum est, et non necessarium. Si enim recolit qui haec legit, quid in libro egerimus octavo in eligendis philosophis, cum quibus haec de beata vita, quae post mortem futura est, quaestio tractaretur, utrum ad eam uni Deo vero, qui etiam st deorum effector, an plurimis diis religione sacrisque serviendo, pervenire possimus; non etiam hic eadem repeti exspectat, praesertim cum possit relegendo, si forte oblitus est, adminiculari memoriam. Elegimus enim Platonicos omnium philosophorum merito nobilissimos, propterea quia sapere potuerunt licet inmortalem ac rationalem uel intellectualem hominis
Abbreviated transcription (Latin):
non habebant. Hoc si ita est nõ
cauisa de nostris tpribus conqueur¬
rantur. Olim tomani hec uana
contemnunt. Si autẽ consulue¬
runt: respondeatur quid ista
profuerunt: quando per humdat
dumtaat leges nemine
Ro. res pub. exagitata est
precedente prodigio qđ ĩ rabie
oim aĩaliũ q̃ hoĩb seruiũt fuit
Ediam illa mala
breuiter quantũ
possumus comine¬
moremus: que quanto interiora
tanto miseriora extiterunt:
discordie ciuiles uel potius inci¬
uiles: nec iam seditiones: sed etiã
ipsa bella urbana: ubi tantus
sanguis effusus est. ubi partiũ
stodia: non contẽtionũ dissen¬
tionibus uariiq uocibus in al¬
teratrum: sed plane iam ferro
armis q seuiebant bella socialia
bella seriulia. bella ciuilia. ꝗͣtũ
romanum cruorem fuderunt:
quant ain it alie uastationem
desertionem q fecerunt. Nãor
antequam se aduersus Romam
sociale latiũm  comͣ moueret: cũt

Expanded text:
non habebant? Hoc si ita est, non non habebant? Hoc si ita est, non ausa de nostris temporibus conquerantur; olim Romani haec uana contemnunt. Si autem consuluerunt, respondeatur, quid ista profuerunt, quando per humanas dumtaxat leges nemine Romana res publica exagitata est, praecedente prodigio, quod in rabie omnium animalium, quae hominibus seruiunt, fuit. Sed iam illa mala breuiter, quantum possumus, commemoremus, quae quanto interiora, tanto miseriora exstiterunt: discordiae ciuiles uel potius inciuiles, nec iam seditiones, sed etiam ipsa bella urbana, ubi tantus sanguis effusus est, ubi partium studia non contionum dissensionibus uariisque uocibus in alterutrum, sed plane iam ferro armisque saeuiebant; bella socialia, bella seruilia, bella ciuilia quantum Romanum cruorem fuderunt, quantam Italiae uastationem desertionemque fecerunt! Namque antequam se aduersus Romam sociale Latium commoueret, cu
Abbreviated transcription (Latin):
Uamuis illud neqͣqͣ
tacuerim. quod ali¬
tridãtes rex Asie
ubiq in Asia peregrmantes ciues
romanos: atq innumerabili copia
sicis negociis intentos uno die occidi
uissit: et factum est. Scam illi
miserabilis rerum facies erat: scbi¬
toquenq ubicimq fuisset inuen¬
tus: in agro: in uia: inoppido in do¬
mo: inuico: in foro intemplo: in
lecto: in conuiuio mopinate atq
impie furisse trucidatum. Quis ge¬
mitus morientiũ. Que lachryme
spectantium fortasse etiã ferien¬
tium fuerunt: Quam dura neces¬
sitis hospitum: non solum uidẽdi
nepharias illas cedes domi sue.
uerum etiam perpetrandi: ab illa
blanda comitate humanitatis
repente matatis uultibus ad hos¬
tile negocium in pace peragend.¬
mutius ut ita dicam omnino
uulneribus cum percussus in
corpore et perculsor in animo
feriretur. Num et isti omnes
auguria contempserant. Num
deos et domesticos et publicos
cum de sedibus fotis ad illam
irremeabilem peregrinationem
prosecti sunt: quos consulerent

Expanded text:
uamuis illud nequaquam tacuerim, quod Mithridates rex Asiae ubique in Asia peregrinantes ciues Romanos adque innumerabili copia suis negotiis intentos uno die occidi ussit; et factum est. Quam illa miserabilis rerum facies erat, subito quemque, ubicumque fuisset inuentus, in agro in uia in oppido, in domo in uico in foro, in templo in lecto in conuiuio inopinate adque inpie fuisse trucidatum! Quis gemitus morientium, quae lacrimae spectantium, fortasse etiam ferientium fuerunt! Quam dura necessitas hospitum non solum uidendi nefarias illas caedes domi suae, uerum etiam perpetrandi, ab illa blanda comitate humanitatis repente mutatis uultibus ad hostile negotium in pace peragendum, mutuis dicam omnino uulneribus, cum percussus in corpore et percussor in animo feriretur! Num et isti omnes auguria contemserant? Num deos et domesticos et publicos, cum de sedibus suis ad illam inremeabilem peregrinationem profecti sunt, quos consulerent,
Abbreviated transcription (Latin):
uel aliam a quo daretur felicitas
nomine ipsius felicitatis inqui¬
rerent: neq ipm̃ Iouem cum
tantis iniuriis colendum pu¬
tarent. Iste alienarum dicitur
adulterator uxorum: is te pue¬
ri pulchri impudicus amator
et raptor
dii celebrari a suis cultoribus

Expanded text:
uel aliam, a qua daretur felicitas, uel aliam, a qua daretur felicitas, nomine ipsius felicitatis inquirerent, neque ipsum Iouem cum tantis iniuriis colendum putarent. Iste alienarum dicitur adulter uxorum, iste pueri pulchri inpudicus amator et raptor.di celebrari a suis cultoribus
Abbreviated transcription (Latin):
tia infirmitas sẽ¬
sit non trisi ab
a liquo deo dari posse felicititẽ.
et hoc senserunt homines: qui
tam multos colebant deos: in
quibus et ipcum eorum regm
Ioucin: quia nomen eius a quo
daretur felicitas ignorabant. et¬
inde ipsiuus rei nomine quã
credebant ab illo dari: eum
appellare uolucrunt. Satis ergo
idicant nec ab ipso Ioue dari
posse felicitatem quam iam
colebant. sed utique ab illo
quem nomine ipsius colend
sus a quodam deo quem nescie¬
bant et eos credidisse dari feli¬
citatem. Ipẽ ergo queratur: ipẽ
colatur: et sufficit. Repudietur
Strepitus inumerabilium deõ¬
niorum: illi non sufficiat hic de¬
us: cui non sufficit munus eius.
Illi inquã non sufficiat ad cole¬
dum deus dator felicitatis: cui
non sufficit ad accipiendum
ipã felicitas. Cui autẽ sufficit.
non enim habet homo quid am¬
plius optare debeat: seruiet uni
deo datori felicitatis. Non est
ipẽ quem nominant iouem.
Nam si eum datorem felicita¬
tis agnoscerent: non utiq alcũ

Expanded text:
na infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem, et hoc senserunt homines, qui tam multos colebant deos, in quibus et ipsum eorum regem Iouem: quia nomen eius, a quo daretur felicitas, ignorabant, ideo ipsius rei nomine, quam credebant ab illo dari, eum appellare uoluerunt, satis ergo indicarunt nec ab ipso Ioue dari posse felicitatem, quem iam colebant, sed utique ab illo, quem nomine ipsius felicitsus a quodam deo, quem nesciebant, eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur, ipse colatur, et sufficit. Repudietur strepitus innumerabilium daemoniorum; illi non sufficiat hic deus, cui non sufficit munus eius. Illi, inquam, non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis, cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. Cui autem sufficit non enim habet homo quid amplius optare debeat, seruiat uni Deo datori felicitatis. Non est ipse, quem nominant Iouem. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent, non utique alium
Abbreviated transcription (Latin):
nius: precipue propter uocabulũ
quod non in re uera consueuit
intelligi. Quod uero negat ordinẽ
causarum omnium esse certissimũ
et dei prescientia notissimũ: plus
cum quã stoyci detestamur
Aut enim deum esse negat: quod
quidem inducta alterius persona
in libris de deorum natura facere
molitus est. Aut si esse confitet᷑.
deum quẽ negat presciũ futuror
etiã sic mhil dicit aliud quam
quod ille dixit insipiẽs in corde
suo non est deus. Qui enĩ non
est prescius omniũ futurorum.
non est utiq deus. Quapproter
et uoluntates nostre tantum ua¬
lent: quantum deus eas ualere
uoluit atq presciuit. Et ideo
quicquid ualent: certissime ua¬
Lent. et quod facture sunt: ipẽ
omnino facture sunt: quia
ualituras atq futuras ille presciuit
cuius prescientia falli nõ potest.
Quapropter si mihi fati nomen
alicui rei adhibendum placeret
magis dicerem fatũ esse infirmio¬
ris: potentioris uoluntatem: qui

Expanded text:
mus praecipue propter uocabulum, mus praecipue propter uocabulum, quod non in re uera consueuit intellegi. Quod uero negat ordinem omnium causarum esse certissimum et Dei praescientiae notissimum, plus eum quam Stoici detestamur. Aut enim esse Deum negat, quod quidem inducta alterius persona in libris de deorum natura facere molitus est; aut si esse confitetur Deum, quem negat praescium futurorum, etiam sic nihil dicit aliud, quam quod ille dixit insipiens in corde suo: Non est Deus. Qui enim non est praescius omnium futurorum, non est utique Deus. Quapropter et uoluntates nostrae tantum ualent, quantum Deus eas ualere uoluit adque praesciuit; et ideo quidquid ualent, certissime ualent, et quod facturae sunt, ipsae omnino facturae sunt, quia ualituras adque facturas ille praesciuit, cuius praescientia falli non potest. Quapralicui rei adhibendum placeret, magis dicerem fatum esse infirmioris, potentioris voluntatem, qui
Abbreviated transcription (Latin):
que abillo est. Corpora igitua
magis subiacẽt uoluntatibus: q̃dã
nostris: idest ominiũ animantiũ tatũ¬
mortalium. et magis hominum su per¬
quam bestiarum.Quedam uero
angelorũ sed omnia maxime dei¬
uoluntati subdita sunt. Cui etiã
uoluntates omnes subiiciuntur.
quia non habent potestatẽ nisi
quam ille concedit. Causa itaq
rerum que facit nec fit: deus est.
Alie uero cause et faciũt et fiunt
sicut sunt omnes creati spiritus¬
et maxime rationales. Corporales
autẽ cause que magis fuint quã
faciunt/ non sunt inter caulas
efficientes annumerãde: quoniã
hoc possunt quod ex seipsis faci¬¬
unt spirituum uoluntates. Quo¬
modo igitur ordo causarum qui
prescienti certus est deo id efficit
Ut nihil sit in nostra uoluntate
cum in ipõ causarum ordine mag¬
num habeant locum nr̃e uolũtates.
Contendat ergo Ecero cum eis
qui hunc causarum ordinẽ dicũt
esse fatalem: uel potius ipm̃ fati
nomine appellant: quod abhorre¬

Expanded text:
quae ab illo est. Corpora igitur quae ab illo est. Corpora igitur magis subiacent uoluntatibus, quaedam nostris, id est omnium animantium mortalium et magis hominum quam bestiarum; quaedam uero angeloruvoluntati subdita sunt: cui etiam voluntates omnes subjiciuntur, quia non habent potestatem, nisi quam ille concedit. Causa itaque rerum, quae facit nec fit, Deus est, aliae vero causae et faciunt et fiunt, sicut sunt omnes creati spiritus, maxime rationales; corporales autem causae, quae magis fiunt quam faciunt, non sunt inter causas efficientes annumerandae; quoniam hoc possunt quod ex ipsis faciunt spirituum voluntates. Quomodo igitur ordo causarum, qui praescienti certus est Deo, id efficit, ut nihil sit in nostra uoluntate, cum in ipso causarum ordine magnum habeant locum nostrae uoluntates? Contendat ergo Cicero cum eis, qui hunc causarum ordinem dicunt esse fatalem uel potius ipsum fati nomine appellant, quod nos abhorre
Abbreviated transcription (Latin):
ture. Iam uero cause uoluntarie¬
aut dei sunt: aut anglorum: ut
hominum: aut quorũq a ĩalium:
Si tamen uoluntites appellande sũt
illi: quibus aliqua faciuĩt secundũ
tates seu bonorum quos angelos dei
dicimus: seu malorum quos angelos
diaboli. Uel etiã demones appellamus.
efficientes omniũ que funt: nisi
uoluntarias: illius nature scilicet
que spiritus uite est. Nam et
aer iste seuuentus dicitur spiritus.
Sed quoniam corpus est: non est
spiritus uite. Spiritus ergo uite ꝗ
uiuificat omnia creatorq est oĩs
corporis et omnis creati spiritus.
ipẽ est deus. Spiritus utiq non
creatus. In eius uoluntate sum ma
potestas est. que creatorũ spirituũ
bonas uoluntates adiuuat. malas
iudicat: oinnes ordinat: et quibus¬
damtribuit potestates: quibusdam
non tribuit. Sicut enim omnium
naturarum creator est. Ita omnium
potestatum dator: non uoluntatũ.
Male quippe uoluntates ab illo non.
sunt: quoniã contra naturã sunt

Expanded text:
turae. Jam vero causae voluntarturae. Jam vero causae voluntaraut Dei sunt, aut angelorum, aut hominum, aut quorumque animalium, si tamen voluntates appellandae suntilli quibus aliqua faciunt secundum tates dico seu bonorum, quos angelos Dei dicimus, seu mdiaboli vel etiam daemones appellamus: efficientes omnium quae fiunt, nisi voluntarias, illius naturae scilicet quae spiritus vitae est. Nam et aer iste seu ventus, dicitur spiritus: sed quspiritus uitae. Spiritus ergo uitae, qui uiuificat omnia creatorque est omnis corporis et omnis creati spiritus, ipse est Deus, spiritus utique non creatus. In eius uoluntate summa potestas est, quae creatorum spirituum bonas uoluntates adiuuat, malas iudicat, omnes ordinat et quibusdam tribuit potestates, quibus dam non tribuit. Sicut enim omnium naturarum creator est, ita omnium potestatum dator, non uoluntatum. Malae quippe uoluntates ab illo non sunt, quoniam contra naturam sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
tus est deo: eiusq prescientia con¬
tinetur. Quoniam et humane uo¬
luntates humanorum operum cau¬
se sunt. Atq: ita qui omnes rerum
causas presciuit profecto in eis cau¬
sis etiã nostras uoluntates ignorare nõ
potuit. quas nostrorum operum
causas esse presciuit. Nam et illud
quod idem Cicero concedit. nichil
fieri si causa efficiẽs non precedat
satis est ad eum in hac questione
redarguendum: quid enim eum ad¬
iuuat quod dicit: nihil quidem fieri
sine causa. Sed non omnẽ caulam
esse fatalem: quia est causa fortuita.
est naturalis. est uoluntaria: suf
ficit quia omẽ quod fit non nisi
causa precedente fieri confitetur
Nos enimeas causas que dicũt
fortuite. Unde etiã fortuna nomẽ
accepit: Non esse dicimus nullas:
sed latentes: easq tribuimus uel dei
ueri uel quorumlibet spirituũ uolũ¬
tati. Ipãs q naturales nequaquã ab
illius uoluntate seiungimus: Qui
est auctor omnis/ conditorq na¬

Expanded text:
tus est Deo eiusque praescientia contus est Deo eiusque praescientia continetur, quoniam et humanae uoluntates humanorum operum causae sunt. Adque ita, qui omnes rerum causas praesciuit, profecto in eis causis etiam nostras uoluntates ignorare non potuit, quas nostrorum operum causas esse praesciuit. Nam et illud, quod idem Cicero concedit, nihil fieri si causa efficiens non praecedat, satis est ad eum in hac quaestione redarguendum. Quid enim eum adiuuat, quod dicit nihil quidem fieri sine causa, sed non omnem causam esse fatalem, quia est causa fortuita, est naturalis, est uoluntaria? Sufficit quia omne quod fit, non nisi causa praecedente fieri confitetur. Nos enim eas causas quae dicuntur fortuitae, unde etiam fortuna nomen accepit, non esse dicimus nullas sed latentes: easque tribuimus vel Dei veri, vel quorumlibet spirituum voluntati, ipsasque naturales nequaquam ab illius voluntate sejungimus qui est auctor omnis conditorque na
Abbreviated transcription (Latin):
res ipza maniter asseritur: nihil ualę¬
re monstramus. Ordinẽ autem cau¬
sarum vbi uoluntas dei plurimum
potest neque negamus neq fati uoca¬
bulo nuncupamus. nisi forte ut fa¬
tum a fando olictum intelligamus:
idest a loquendo. Non enim abi¬
mere possumus esse scriptũ in lris
sanctis semel locutus est deus.
Duo hec audiui: quoniã potestas est
dei: et tibi domine misericordia: qui
reddes unicuiq secundum opera eis.
Quod enim dictum est semel locu¬
tus est: intelligitur immobiliter
hoc est incominutabiliter est locutus:
sicut nouit incõmut abiliter omnia
que futura sunt: et que ipẽ facturus
est. Hac itaq ratione possumus a
fando fatum appellare. Misi hoc noĩe
iam m alia re soleret intelligi: quo
corda hominum nolumus melinari
Non est autẽ consequẽs: ut si deo
certus est omnium ordo causarum:
Ideo nihil sit in nostre uoluntatis arbi¬
trio. et ip̃e quippe nostre uoluntates
in causarum ordine sunt. qui cer¬

Expanded text:
res ipsa inaniter adseritur, nihil ualeres ipsa inaniter adseritur, nihil ualere monstramus. Ordinem autem causarum, ubi uoluntas Dei plurimum potest, neque negamus, neque fati uocabulo nuncupamus, nisi forte ut fatum a fando dictum intellegamus, id est a loquendo; non enim abnuere possumus esse scriptum in litteris sanctis: Semel locutus est Deus, duo haec audiui, quoniam potestas Dei est, et tibi, Domine, misericordia, qui reddis unicuique secundum opera eius. Quod enim dictum est: Semel locutus est, intellegitur \'inmobiliter\', hoc est incommutabiliter, \'est locutus, sicut nouit incommutabiliter omnia quae futura sunt et quae ipse facturus est. Hac itaque ratione possemus a fando fatum appellare, nisi hoc nomen iam in alia re soleret intellegi, quo corda hominum nolumus inclinari. Non est autem consequens, ut, si Deo certus est omnium ordo causarum, ideo nihil sit in nostrae uoluntatis arbitrio. Et ipsae quippe nostrae uoluntates in causarum ordine sunt, qui cer
Abbreviated transcription (Latin):
gradibus eo peruenitur: ut nõ sit
prescientia suturorum. Nam per
illa omnia sic recurritur. Si est
uoluntatis arbitriũ: Non omnia
tato fiunt. Si non omnia fato fuĩt
non est omniũ eertus ordo causaꝵ
Si certus causarum ordo non est:
nec rerum certus est ordo presciẽ¬
n deo: que fieri non possunt insi
precedentibus rit efficientibus cau¬
sis. Si rerum ordo prescienti deo certus
non est: non omnia sic ueniunt: ut
ea euentura presciuit. Porro si non
omnia sic ueniuĩt ub abillo uentura
prescita sunt: non est sinquit in deo
prescientia omniũ suiurorum. Nos
aduersus istos sacrilegos ausus atq ĩpios
et deum dicimus omnia scire antȩꝙͣ
fiant: et uoluntate nos facere: quic¬
quid a nobis non nisi uolentibus
fieri sentimus et nouimus. Omnia
uero fato fieri non dicimus: yno nul¬
la fieri fato dicimus. Quoniã fati nomẽ
ubi solet a loquentibus poni idest n
constitutione syderum: cum quisq
conceptus aut natus est. Quoniã

Expanded text:
gradibus eo peruenitur, ut non sit gradibus eo peruenitur, ut non sit praescientia futurorum. Nam per illa omnia sic recurritur: si est uoluntatis arbitrium, non omnia fato fiunt; si non omnia fato fiunt, non est omnium certus ordo causarum; si certus ordo causarum non est, nec rerum certus est ordo praescienti Deo, quae fieri non possunt, nisi praecedentibus et efficientibus causis; si rerum ordo praescienti Deo certus non est, non omnia sic ueniunt, ut ea uentura praesciuit; porro si non omnia sic ueniunt, ut ab illo uentura praescita sunt, non est, inquit, in Deo praescientia omnium futurorum. Nos aduersus istos sacrilegos ausus adque inpios et Deum dicimus omnia scire antequam fiant. et uoluntate nos facere, quidquid a nobis non nisi uolentibus fieri sentimus et nouimus. Omnia uero fieri fato non dicimus, immo nulla fieri fato dicimus; quoniam fati nomen ubi solet a loquentibus poni, id est in constitutione siderum cum quisque conceptus aut natus est, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
esse futurorum. atq inhas angus¬
tias coartat aminum religiosum:
Ut unum eligat e duobus: aut esse
aliquid in nostra uoluntate: aut
esse prescientiã futurorum: quoniã
utrunque arbitratur esse non posse
sed si alterum confirmabitur: alterũ
tolli. Si elegerimus prescientiã futuro¬
rum. tolli uolunt. itis arbitriũ. Si
elegerimus uoluntatis arbitrium:
tolli prescientiã futurorum. Ipse itaq
ut uir magnus et doctus: et uite hu¬
mane plurimũ ac peritissime cõsules
ex his duobus elegit liberum uolun¬
tatis arbitriũ. Quod ut confirmare¬
tur negauit presciẽtiã futurorum
atqueita dum uult facere liberos:
facit sacrilegos. Religiosus autem:
animus Utrunq eligit: utrunq
confitetur: et fide pietatis utrũq
confirmat. Quomodo inquit nam
si est prescientia futurorum: sequẽ¬
tur omnia illa que connexa lunt.
donec eo perueniatur. Ut nihil sit
in nr̃a uoluntate. Porro si est aliꝗd
in nr̃a uoluntate: eislem recursis

Expanded text:
tiam futurorum, atque in has angustiam futurorum, atque in has angusCicero coarctat animum religiosum, ut unum eligat e duobus, aut esse aliquid in nostra voluntate, aut esse praescientiam futurorum. Quoniam utrumque arbitratur esse non posse, sed si alterum confitolli; si elegerimus praescientiam futurorum, tolli uoluntatis arbitrium; si elegerimus uoluntatis arbitrium, tolli praescientiam futurorum. Ipse itaque, ut uir magnus et doctus et uitae humanae plurimum ac peritissime consulens, ex his duobus elegit liberum uoluntatis arbitrium; quod ut COD firmaretur, negauit praescientiam futurorum adque ita, dum uult facere liberos, fecit sacrilegos. Religiosus autem animus utrumque eligit, utrumque confitetur et fide pietatis utrumque confirmat. Quo modo? inquit; nam si est praescientia futurorum, sequentur illa omnia, quae conexa sunt, donec eo perueniatur, ut nihil sit in nostra uoluntate. Porro si est aliquid in nostra uoluntate, eisdem recursis
Abbreviated transcription (Latin):
ret prescientiã: et stoyci: ut non
omnia neccessitate fieri dicerent:
quanuis omnia fato fieri cõtenderẽt.
quid est erco quod Cicero timuit
in presciẽtia futurorum:Ut eam
labefactare disputatione detesta¬
bili niteretur: Udelicet quia si pre¬
scita sunt omnia futura. Hoc ordiẽ
uenient quo uentura esse prescita
sunt. et si hoc ordine uenient.
ordo causarum. Non enim fieri
aliquid potest: quod non aliqua
efficiens caula precesserit. Si autẽ
certus est ordo causarum quo fit omẽ
quod sit fato inquit funt omnia
que fiunt. Quod si ita est: nihil est
in nrã potestate: nullumq est
arbitrium uoluntatis. Quod si cõce¬
dimus inquin omiis humana uita
subuertitur. frus tra leges dantur.
frus tra obiuirgationes. laudes.¬
uituperationes exhortationes adhi¬
bentur. Neq ulla iustitia bonis
premia: et malis supplicia consti¬
tuta sunt. Hec ergo ne sequantur
indligna et absurda et perintiosa
rebus humanis: non uult p̃sciẽciã¬

Expanded text:
ret praescientiam, et Stoici, ut non ret praescientiam, et Stoici, ut non omnia necessitate fieri dicerent, quamuis omnia fato fieri contenderent. Quid est ergo, quod Cicero timuit in praescientia futurorum, ut eam labefactare disputatione detestabili niteretur? Videlicet quia, si praescita sunt omnia futura, hoc ordine uenient, quo uentura esse praescita sunt; et si hoc ordine uenient, ordo causarum; non enim fieri aliquid potest, quod non aliqua efficiens causa praecesserit; si autem certus est ordo causarum, quo fit omne quod fit, fato, inquit, fiunt omnia quae fiunt. Quod si ita est, nihil est in nostra potestate nullumque est arbitrium uoluntatis; quod si concedimus, inquit, omnis humana uita subuertitur, frustra leges dantur, frustra obiuvituperationes, exhortationes adhibentur, neque ulla justitia bonis praemia, et malis supplicia constituta sunt. Haec ergo ne consequantur, indigna, et absurda, et perniciosa rebus humanis, non vult esse praescien
Abbreviated transcription (Latin):
sona. Uidit enĩ quã non esser mo¬
coctam fecit disputantẽ de hac re
aduersum stoycos in libris de deo¬
rum natura: et pro Iucilio balbo
cui stoycorum partes defendẽdas
dedit inaluit ferre lententiam
quã pro cocti: qui nullam diui¬
nam naturam esse contenolit.
In libris uero de diuinatione
ex se ip̃o apertissime opugnat pre¬
scientiam futurorum. Hoc autem
totum facere uidetur: ne fatum eẽ
consentiat: et perdat liberami uolũ¬
tatem. Putit enim concessa scien¬
tia futurorum ita esse conseques
fatum ut negari omnino nõ possit.
Sed quoquomodo se habeant tor¬
tuolissime concertationes et dispu¬
tationes philosophorum: Nos ut cõ¬
fitremur suminũ et uerum deum
it a uoluntatẽ suminãq potestatem
ac prescientiã eits prositemur. nec
timemus ne ideo non uoluntate
faciamus quod uoluntate facimus:
quia id nos facturos ille presciuit.
cuius prescientia falli non potest.
Quod Cicero timuit ut oppugna¬

Expanded text:
sona. Vidit enim quam esset insona. Vidit enim quam esset inCottam fecit disputantem de hac re aduersus Stoicos in libris de deorum natura et pro Lucilio Balbo, cui Stoicorum partes defendendas dedit, maluit ferre sententiam quam pro Cotta, qui nullam diuinam naturam esse contendit. In libris uero de diuinatione ex se ipso apertissime obpugnat praescientiam futurorum. Hoc autem totum facere uidetur, ne fatum esse consentiat et perdat liberam uoluntatem. Putat enim concessa scientia futurorum ita esse consequens fatum, ut negari omnino non possit. Sed quoquo modo se habeant tortuosissimae concertationes et disputationes philosophorum, nos ut confitemur summum et uerum Deum, ita uoluntatem summamque potestatem ac praescientiam eius confitemur; nec timemus ne ideo non uoluntate faciamus, quod uoluntate facimus, quia id nos facturos ille praesciuit, cuius praescientia falli non potest; quod Cicero timuit, ut obpugna
Abbreviated transcription (Latin):
Os Ccero it iredargu̾ẽ
conatur ut non existimet ali¬
quid se aduersus eos ualere nisi
auferat diuinationẽ quam sic
conatur auferre: ut neget esse
scientiam futurorum: eamque
omnibus uiribus nullam esse
omnino contendat uel in hoĩc
uel in deo nullamq rerum pre¬
dictionẽ. Ita et dei prescientiã
negat: et omnẽ prophetiã luce
clariorẽ conatur euertere uanis
argumentatiombus: et opponẽ¬
do sibi quedam oracula que
facile possunt refelli que t amen
nec ipã conuincit. Inhis autẽ mathe¬
maticorum coniecturis refut andis
eius regnat oratio: quia uere tales
sunt: ut se iꝑse destruant et refel¬
lant. Multo funt autem tollera¬
biliores: qui uel syderea fati cons¬
tituunt: quam iste qui tollit presci¬
entiam futurorum Namet cõ¬
fiteri esse deum: et negare presci¬
um futurorum: apertissima in sa¬
nia est: quod et ipse cum uictret
etiã illud temptauit quod scripiũ
est. Dixit insipiens in corde suo
non est deus. Sed non ex sua per¬

Expanded text:
os Cicero ita redarguere nititur, ut non existimet aliquid se aduersus eos ualere, nisi auferat diuinationem. Quam sic conatur auferre, ut neget esse scientiam futurorum, eamque omnibus uiribus nullam esse omnino contendat, uel in homine uel in deo, nullamque rerum praedictionem. Ita et Dei praescientiam negat et omnem prophetiam luce clariorem conatur euertere uanis argumentationibus et obponendo sibi quaedam oracula, quae facile possunt refelli; quae tamen nec ipsa conuincit. In his autem mathematicorum coniecturis refutandis eius regnat oratio, quia uere tales sunt, ut se ipsae destruant et refellant. Multo sunt autem tolerabiliores, qui uel siderea fata constituunt, quam iste qui tollit praescientiam futurorum. Nam et confiteri esse Deum et negare praescium futurorum apertissima insania est. Quod et ipse cum uideret, etiam illud tentauit quod scriptum est: Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus; sed non ex sua per
Abbreviated transcription (Latin):
aliud quod mentis ratio diligẽ¬
ter enucleata conuincit. Mors
mala putanola non est: quam
bona uita precesserit. Neque
enĩ facit malam mortẽ nisi quod
sequitur mortẽ. Nonitaque
multum curandum est eis
qui necessario morituri sũt
quid accidat ut moriantur:
sed moriendo quo ire cogãtur.
Cum ig̃r christiani nouerint
longe rem meliorẽ fuisse religõ¬
si pauperis mortem inter lmce¬
tium canum linguas: quã impii
diuitis in purpura et bysso hor¬
renda illa genera mortuũ: quid
mortuis obfuerunt qui bene
UIxerunt:
norũ corporum que chris¬
tianis etiã si fuerit negata
inil adimit. Cap Nn

Expanded text:
aliud quod mentis ratio diligenaliud quod mentis ratio diligenter enucleata conuincit. Mala mors putanda non est, quam bona uita praecesserit. Neque enim facit malam mortem, nisi quod sequitur mortem. Non itaque multum curandum est eis, qui necessario morituri sunt, quid accidat ut moriantur, sed moriendo quo ire cogantur. Cum igitur Christiani nouerint longe meliorem fuisse religiosi pauperis mortem inter lingentium canum linguas quam inpii diuitis in purpura et bysso, horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt, qui bene uixerunt? norum corporum, quae Christianis etiamsi fuerit negata nil adimit. At en
Abbreviated transcription (Latin):
Ed enim multi
etiam christiani
interfecti sunt
multi multarũ
mortium feda uarietate con¬
sumpti. Hoc si egreferendum
est omnibus qui in hanc ui¬
tam procreati sunt utiq cõẽ
est. Hoc scio neminẽ fuisse
mortuũ qui non fuerat aliqñ
moriturus. Emis autẽ uite
tam longam quam breuẽ uitã
hoc idem facit. Neq enim
aliud melius et aliuol olete¬
rius: aut a liud maius et ali¬
uol breuius est: quod iam
pariter non est. Quid autẽ
interest quo mortis genere
uita ista finiatur. quando
ille cui finitur iterum mori
non cogitur: Cum autẽ uni¬
cuiq mortalium sub quoti¬
dianis uite huius casibus
innume rabiles mortes quodã
modo continentur: quãdiu
incertum est que nam earũ
uentura sit. Quero utrum
satius sit unã perpeti morien¬
do. an omnes timere uiuẽdo:
Mec ignoro quã ĩertius eliga¬
tur iu uiuere sub timore t ot
mortium: quam semel moriẽ¬
do nullam de inceps formiola¬
re. Sed aluid est ꝙ carnis sen¬
sus infirmiter pauidus refugit.

Expanded text:
ed enim multi etiam Christiani interfecti sunt, multi multarum mortium foeda uarietate consumti. Hoc si aegre ferendum est, omnibus, qui in hanc uitam procreati sunt, utique commune est. Hoc scio, neminem fuisse mortuum, qui non fuerat aliquando moriturus. Finis autem uitae tam longam quam breuem uitam hoc idem facit. Neque enim aliud melius et aliud deterius, aut aliud maius et aliud breuius est, quod iam pariter non est. Quid autem interest, quo mortis genere uita ista finiatur, quando ille, cui finitur, iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cottidianis uitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur, quamdiu incertum est quaenam earum uentura sit, quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere uiuendo. Nec ignoro quam citius eligatur diu uiuere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pauidus refugit,
Abbreviated transcription (Latin):
discerent miseriquod dicendum
Dexsius increpuit dicens. Discite
o miseri: et causas cognoscite rerũ.
Quid fumus: et quidnam uicturi
gignimur: orolo. Quis datus: aut
mete quã mollis flexus et unde
Quis modus argenti: quid fas opta¬
re. quid asper. Utile munus habet
patrie: carisq propinquis. Quãtũ
Largiri deceat: quemte deus esse:
lussit. et humana qua parte loca¬
tus es inre. Dicatur in quibus lo¬
cis hec docentiuĩ deorum solebant
precepta recitari: et a cultoribus
corum populis frequenter audiri:
sicut nos ostendimus ad hac eccle¬
sias institutas. quaqua uersum
religio christiana diffunditur:
Cinutilia esse inuienta
phylosophiea sine auctorita¬
te diuina ubi quenq ad
uitia prouũ magis mouet
quod dii fecerĩt quã q̃d hoiẽs
dispurauerint

Expanded text:
discerent miseri, quod discendum discerent miseri, quod discendum Persius increpat dicens: Discite, o miseri, et causas cognoscite rerum, Quid sumus et quidnam uicturi gignimur, ordo Quis datus aut metae qua mollis flexus et unde, Quis modus argenti, quid fas optare, quid asper Utile nummus habet, patriae carisque propinquis Quantum largiri deceat, quem te Deus esse Iussit et humana qua parte locatus es in re. Dicatur in quibus locis haec docentium praecepta recitari, et a cultoribus eorum populis frequenter audiri, sicut nos ostendimus ad hoc ecclesias institutas, quaquaversum religio christiana diffunditur. CAPUT VII.-- Inutilia esse inventa philosophica sine auctoritate divina, ubi quemquam ad vitia pronam magis movet quod dii fecerint, quam quod homines disputarint
Abbreviated transcription (Latin):
Inc est quod de
uita et moribus
ciuitatum atque
populorum a quibus colebantur
illa numina non curarunt ut tã
horrendis eos et detestabilibus
inalis: non in agro et uitibus: nõ
in domo atq peccunia: non deniq
in ipõ corpore quod menti subditur.
sed in ipã mente: in ipsorectore
carnis aninio: eos impleri: ac pessi¬
mos fieri sme ulla fui terribili pro¬
hibitione permitterent: aut si
prohibebant: hoc ostendatur potis.
hoc prohibetur. Nec nobis nescio
quos susurros paucissimorũ auri¬
bus anhelatus: et arcana uelut
religione traditos iactent.: ꝗbus
Uiite probitas castitasq discatur:
sed demonstrentur uel cõmemorẽ¬
tur loca talibus aliquando conuę¬
ticulis consecfata: non ubi ludi
agerẽtur obscenis uocibus et mori¬
bus hystrionum: nec ubi fugalia
celebrarentur effusa omnui licẽtia
turpitudinum. Et uere fugalia sed
pudoris et honestatis: sedubi poplĩ
audirent quid dii preceperũt de
cohibenola auaritia: ambitione frã¬
genda. Luxuria refrenanda: ubi

Expanded text:
nc est quod de uita et moribus ciuitatum adque populorum a quibus colebantur illa numina non curarunt, ut tam horrendis eos et detestabilibus malis non in agro et uitibus, non in domo adque pecunia, non denique in ipso corpore, quod menti subditur, sed in ipsa mente, in ipso rectore carnis animo, eos inpleri ac pessimos fieri sine ulla sua terribili prohibitione permitterent. Aut si prohibebant, hoc ostendatur potius, hoc probetur. Nec nobis nescio quos susurros paucissimorum auribus anhelatos et arcana uelut religione traditos iactent, quibus uitae probitas castitasque discatur; sed demonstrentur uel commemorentur loca talibus aliquando conuenticulis consecrata, non ubi ludi agerentur obscenis uocibus et motibus histrionum, nec ubi Fugalia celebrantur effusa omni licentia turpitudinum et uere Fugalia, sed pudoris et honestatis; sed ubi populi audirent quid di praeciperent de cohibenda auaritia, ambitione frangenda, luxuria refrenanda, ubi
Abbreviated transcription (Latin):
Male autem uiuitur si de deo non
recte creditur. Unde absit a nobis
eius negare prescientiam ut libere
uelimus. quo adiuuante sumus
liberi uel erimus. Proinde nõ fiustra
sunt leges obiurgationes exhort.i¬
tiones laudes et uituperationes. ꝗa
et ipsas futuras esse presciuit: et ua¬
lent plurimũ quantum eas ualituaͣs
esse presciuit. et preces ualent ad ea
impetranda: que se precantibus cõ¬
cessurum esse presciuit. et iuste
premia bonis factis et peccatis sup¬
plicia constituta funt. Neq enĩ
ideo peccat homo: quia deus illum
peccaturum esse presciuit.Umo nõ
dubitatur ip̃m peccare dum peccat.
quia ille: cuius prescientia falli nõ
potest: non fatum: non fortunã.
non aliquid aliud. sed ipm peccatũ
esse presciuir.qui si nolit: utique
non peccat. Sed si peccare noluerit.
etiam hoc ille presciuit
dei cuuis legibus oiã cõtinẽtur

Expanded text:
Male autem uiuitur, si de Deo non Male autem uiuitur, si de Deo non bene creditur. Unde absit a nobis eius negare praescientiam, ut libere uelimus, quo adiuuante sumus liberi uel erimus. Proinde non frustra sunt leges obiurgationes exhortationes laudes et uituperationes, quia et ipsas futuras esse praesciuit, et ualent plurimum, quantum eas ualituras esse praesciuit, et preces ualent ad ea inpetranda, quae se precantibus concessurum esse praesciuit, et iuste praemia bonis factis et peccatis supplicia constituta sunt. Neque enim ideo peccat homo, quia Deus illum peccaturum esse praesciuit; immo ideo non dubitatur ipsum peccare cum peccat, quia ille, cuius praescientia falli non potest, non fatum, non fortunam, non aliquid aliud, sed ipsum peccaturum esse praesciuit. Qui si nolit, utique non peccat; sed si peccare noluerit, etiam hoc ille praesciuitDei, cuius legibus omnia continentur