comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nã dicunt factã ex bona aqua sołe uero ex ig¬
n bo ¶no. esse aut̃ meis nauib cercas uir¬
tutes. quȩ se in masculos transfigurant. ut
illecebrã cõmota eaꝵ eorĩt concupiscentia. fu¬
giat de illis lum̃ qd̾ menbris siuis ꝑmixtũ te¬
nebant. & purgand̾u suscipiat᷑ ab angelis lu¬
cis: purgatũq in illis nauib imponatur ad
regna ꝓpria reportandu Q ua occasione uel
potius execrabilis supstitionis quadã necessi¬
cate cogunt᷑ electi eoꝵ uelut eucharistiam
conspsa semine humano sumere. ut inde etiã
sicut de aliis cibis quos accipiunt substantia
ufłã purget᷑. s hoc se facere negant. & alios
nescio quos sub nomine manicheoꝵ facere
affirmant Petecti st̃ tam̃ in eccłia sicut
scis apud cartaginẽ. iamte ibi diacono con¬
stituto. quando instante urso tribuno. qui
tẽ domin regie p̾fuit aliqui adducti st̃. ubi
puella illa nomine margareta. istã nefariã

Expanded text:
lunam dicant factam ex bona aqua, solem vero ex iglunam dicant factam ex bona aqua, solem vero ex igne bono. Esse autem in eis navibus sanctas virtutes, quae se in masculos transfigurant, ut illecebram commota eorum concupiscentia fugiat de illis lumen, quod membris suis permixtum tenebant, et purgandum suscipiatur ab angelis lucis, purgatumque illis navibus imponatur ad regna propria reportandum. Qua occasione, vel potius exsecrabilis superstitionis quadam necessitate, coguntur Electi eorum velut eucharistiam conspersam cum semine humano sumere, ut etiam inde, sicut de aliis cibis quos accipiunt, substantia illa divina purgetur. Sed hoc se facere negant, et alios nescio quos sub nomine Manichaeorum facere affirmant. Detecti sunt tamen in ecclesia, sicut scis, apud Carthaginem, jam te ibi diacono constituto, quando instante Urso tribuno, qui tunc domui regiae praefuit, aliqui adducti sunt; ubi puella nomine Margarita istam nefariam
Abbreviated transcription (Latin):
pura phibent esse fabricatas: lucẽq istã eor¬
poream.: anmantiũ mortaliũ oculis adiacen¬
tẽ. non solũ ihis nauib ubi eam purissimã
credunt. uerũ etiã in aliis quibq lucidis reb.
ubi scd̾m ipsos cenetur admixta crediturꝙ pur¬
ganda.di eicunt esse naturã Quinq enĩ elem̃¬
ta que genuerunt pͥncipes propͥofgenti gri¬
buunt tenebrarũ: eaq elementa his nominib
nuncupant. fumũ. tenebras. ignẽ aquã. uen¬
cũ. Infumo. natura animalia bipedia. unde
homines auicere originẽ censent. In tenebris
serpentia. in igne quadrupedia: in aquis
natatilia. inuento uolatilia his quinq ele¬
mentis malis debellancdis. alia qͥnc. eeñta
deregno ꝙ substantia dei e̾e̾ missa. o in illa
pugna fuisse ꝑmirca fumo aerẽ. tenebris lu¬
cẽ igni malo ignẽ bonũ. aque male aquã
bonã: uento malo. uentũ bonũ slaues aut̃
illas id est duo celi luminaria. ita distinguntlu

Expanded text:
pura perhibent fabricatas. Lucemque istam corpura perhibent fabricatas. Lucemque istam corpoream animantium mortalium oculis adjacentem, non solum in his navibus, ubi eam purissimam credunt, verum etiam in aliis quibusque lucidis rebus, ubi secundum ipsos tenetur admixta, crediturque purganda, Dei dicunt esse naturam. Quinque enim elementa quae genuerunt principes proprios, genti tribuunt tenebrarum: eaque elementa his nominibus nuncupant, fumum, tenebras, ignem, aquam, ventum. In fumo nata animalia bipedia, unde homines ducere originem censent; in tenebris, serpentia; in igne, quadrupedia; in aquis, natatilia; in vento, volatilia. His quinque elementis malis debellandis alia quinque elementa de regno et substantia Dei missa esse, et in illa pugna fuisse permixta; fumo aera, tenebris lucem, igni malo ignem bonum, aquae malae aquam bonam, vento malo ventum bonum. Naves autem illas, id est, duo coeli luminaria, ita distinguunt, ut
Abbreviated transcription (Latin):
boni a malo purgationẽ ac liberationẽ non so¬
lũ ꝑ totũ mund̾n & de om̃b eius elem̃tis. uirtu.¬
tes dei facere dicunt: uerũ etiã electͥos suos ꝑ
alim̃ta quȩ sumunt Et eis qͥppe alim̃tis sicut
uniuerso mundo. d̾i sustantiã ꝑhibent eẽ com¬
mixtã. quã purgari ꝑhibenputant in electis
suis. eo generȩ uitȩ quo uiuuot electi mani¬
cheoꝵ. uelut sanctius & ex cellentius auditorib
suis Nlã in his duab ꝓfessionibs. hoc ẽ. electoꝵ
&r auditoꝵ. eccłam suã constare uoluert̃: in
ceteris ant̃ homimb etiã ipsis auditorib suis.
hanc partẽ bone diuineq substantis. quȩ mir¬
ta & colligata in escis & potib continet᷑. mari¬
m eq meis qui generant filios. artius & inqui¬
natius colligari putant. Quic qͥd uero undiꝙ
purgat᷑ luminis: per quasdã naues quas eẽ lu¬
nã  sołe uolunt. regno dei tanquã ꝓpͥis se¬
aib readi. quas itid̾e naues de substantia dei

Expanded text:
boni a malo purgationem ac liberationem, non solum per totum mundum et de omnibus ejus elementis virtutes Dei facere dicunt, verum etiam Electos suos per alimenta quae sumunt. Et eis quippe alimentis, sicut universo mundo, Dei substantiam perhibent esse commixtam: quam purgari putant in Electis suis eo genere vitae, quo vivunt Electi Manichaeorum, velut sanctius et excellentius Auditoribus suis. Nam his duabus professionibus, hoc est Electorum et Auditorum, Ecclesiam suam constare voluerunt. In caeteris autem hominibus, etiam in ipsis Auditoribus suis, hanc partem bonae divinaeque substantiae quae mixta et colligata in escis et potibus detinetur, maximeque in eis qui generant filios, arctius et inquinatius colligari putant. Quidquid vero undique purgatur luminis, per quasdam naves, quas esse lunam et solem volunt, regno Dei, tanquam propriis sedibus reddi. Quas itidem naves de substantia Dei
Abbreviated transcription (Latin):
eius in sana doctrina cepisset ingretia p̃dica¬
ri. manicheũ discipułu eius appellare in alu¬
ert̃. deuitantes nom̃ in samȩ ¶ Inde quida
eorũ quasi dact̾iores & eo ipso mendatiores.
geminata .n. littera maͥnicheũ uocant. quasi
manna functentẽ Iste duo pͥncipia int̾ se di¬
uersa & ad uersa ead̾eq eterna & coet̾na
hoc est semꝑ fuisse cõposuit. duasq naturas
acq substantias bom scilicet & mali. sequenᷤ
tͥa intexere huic oꝑi nimis longũ est bxhis
aut̃ suis fabulis uanis atq impiis coguntur
dicere ammas bonas: quas censent ab anima¬
rũ malarũ nature scilicet contrarie com¬
mixtione liberandas. eius cuius deus ẽ. esse
naturȩ. Pinde mundũ ã naturabona boc ẽ.
natura aĩ factũ conficent᷑ quid̾ẽ. s de cõ

Expanded text:
eius insana doctrina cepisset in Grecia pri, Manichaeum discipuli ejus appellare maluerunt, devitantes nomen insaniae. Unde quidam eorum quasi doctiores, et eo ipso mendaciores, geminata N littera, Mannichaeum vocant, quasi manna fundentem. Iste duo principia inter se diversa et adversa, eademque aeterna et coaeterna, hoc est semper fuisse, composuit: duasque naturas atque substantias, boni scilicet et mali, sequens ta intexere huic operi nimis longum est. Ex his autem suis fabulis vanis atque impiis coguntur dicere, animas bonas, quas censent ab animarum malarum naturae scilicet contrariae commixtione liberandas, ejus cujus Deus est esse naturae. Proinde mundum a natura boni, hoc est, a natura Dei factum, conf
Abbreviated transcription (Latin):
gustmꝰ. Mbstinere ã cibo. ñ est substantia. &
tam̃ substantia corꝑis. si omĩno abstineatur
a cibo ita languescit & frangitur: ut si aliqͥ mͦ¬
ꝑcturet inuitã. uix possit ad ilłu cibum reuocari.
unde abstinendo uitiata. ⁊. sic non ẽ. sub̾a pec¬

Expanded text:
sed abstinere a cibo non est substantia; et tamen substantia corporis, si omnino abstinetur a cibo, ita languescit, perduret in uita, uix possit ad eum cibum reuocari, unde abstinendo uitiata est. sic non est substantia pec
Abbreviated transcription (Latin):
Qntum p̃ceptũ sede tabule ẽ. Non falsũ testi¬
moniũ dices. Ut ergo meliꝰ liqueat qͥd sit
falsum testimoniũ. altius incipiendũ ẽ am̃
m̃datium infalso testimonio: aliud in ꝑiurio.
aliud imioto: dũ aliqͥs uouet. qd non soluit.
De qͥb omĩb dicenctũ est. Primũ aut̃ de
simplici mendatio. Quare ergo ponenda est.
descriptio mendatii: auctoritas dicit. Menda¬

Expanded text:
Quintum praeceptum secundae tabulae. Non falsum testimonium dices . Ut ergo melius liqueat, quid sit falsum testimonium, altius incipiendum est, idcium in falso testimonio, aliud in perjurio, aliud in voto, dum aliquis vovet quod non solvit. De quibus omnibus dicendum est. Primum autem de simplici mendacio, qua propter ponenda est descriptio mendacii, quidam menda
Abbreviated transcription (Latin):
ñ peccasset. Sed dicit ysidorus. Qui arte uefboꝵ
iurat. ã qui inspecdor est cogitationũ sic acci¬
pit. ut ille cui urat᷑ intelligit qd̾ sic er poni¬
tẽ uere sic ds̾ accipit. ut ille qui inuste decipit̃
intelligi. Si aut̃ aliqͥs ꝓ euitando ꝑiculo. non
ut ꝓximũ ledat. s ut se uł aliũ a necessuate
lseret. ueritatẽ dixerit. & tam̃ ꝑ hane ueri¬
tatem. aliud occultauerit. qͦd relatũ ꝑicło fo

Expanded text:
 Item dicit Isidorus: Qui arte verborum jurat, Deus qui inspectator est cogitationum sic aspicit ut cui juratur intelligit. Quod sic exponvere sic aspicit. ut ille qui injuste decipitur intelligit. Si autem aliquid pro vitando periculo non ut proximum laedat, sed ut se vel alium a necessitate liberet, veritatem dixerit, et tamen per hanc veritatem
Abbreviated transcription (Latin):
tionis. opus bonũ non ẽ: quia ex sua intenti¬
iugia inscripturis leguntur. Primũ legiti
mũ est: cũ uirgo casta in uirginitate uiro da¬
hensa a uiro. ⁊ illi ꝑ uimi copulata. si uoluer̃it
het eam a uiro p̃dicto: ⁊ tradet eam alii. &
dotabit eam: ⁊ legĩtima erit ei. S primũ.
grãmaticũ. Si int̾ bonos ministros. cũ sit aliꝰ Io
alio melior. non ÷ melior baptimꝰ qui ꝑ melio¬
nistros dispares d̾i munꝰ equale. ẽ. quia non

Expanded text:
bonum tamen jam non est, quoniam ex sua intentiimum conjugium est virgo casta in virginitate viro dahensa a viro, et illi per vim copulata, si voluerit het eam a viro praedicto et tradet eam alii et dotabit eam, et legitima erit ei. Sed primum lib. III, c. 69. Si inter bonos ministros cum sit alius alio melior, non est melior baptismus qui per melioo per ministros dispares Dei munus aequale est, quia non
Abbreviated transcription (Latin):
mũq ⁊ maximũ uitiũ timoris esse ad rumã
obedientia. Non aẽ gͦ unde se homo dño habe¬
re cogitaret atq sentiret. nͥ ei aliqͥd iuberet᷑.
Arbor illa non erat mala. s appellata ẽ scien¬
cie disnoscendi bonũ ⁊ małũ: quia si post pro-¬
hibitionẽ de illa homo comederet. futura erat
inde p̃cepti transgressio. inqua homo ꝑ experi:¬
mentum disceret. quid int̾esset int̾ obedientie
macie. Itẽ ab eo ligno qd̾ malũ non erat pro
illi esset: ⁊ transgressio mału. nec potuit meliꝰ
ꝓbibitionẽ. quã si non ꝓhibitꝰ tetigiss. nonutiq
straretur: Deniq a peccante nichil aliuo
a ppetitũ est nͥ nonesse. sub anãtione dĩ. qͣndo ilud
amissum est. in quo ne amitteret᷑ sola deberet
iussio añantis attendi. que si ad tenderetur:¬
cur iusserit uiderit. faciendũ ẽ. a seruiente qd̵
iussit: ⁊ tc̃ forte uictendu ã ꝓmerente curus¬
d̾õ seruit: qͥ iubendo utile facit. qͥcqͥd iubere

Expanded text:
itium tumoris ad ruinam oboedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter oboedientiae rimus. Ab eo ligno quod malum non erat prohilli esset, et transgressio malum. Nec potuit meliusprohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique dientiae monstraretur? denique a peccante nihil aliud appetitum est, nisi non esse sub dominatione, quando illud amissum est in quo ne amitteretur sola deberet jussio dominantis attendi, quae si sola attendereturcur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit et tunc forte. uidendum est a promerente, cur iusdeo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere
Abbreviated transcription (Latin):
uiderit muberem ad concupiscendu eã: iã mecha¬
tus est incorde suo. omnẽ illicitã concupiscen¬
cia tã anime quã corꝑis contradicens. Quartũ
p̃ceptũ est: non furtum facies. furtũ accipit᷑
in hoc loco ꝓ qualibet illicita usurpationerei
alienȩ siue occulta siue manifesta. Qui enĩ fur¬
tũ ꝓhibuit. rapinã non ꝑmisit: cũ sit maius
peccatũ ut testant᷑ scĩ aꝑte ⁊ uolent̾ raꝑe.
quã occulte subtrahere: quia maiꝰ odiũ ⁊ irã
ercitat: Sub furto etiã conp̃hendit᷑ usura.

Expanded text:
 eam, jam moechatus est eam in corde suo ; omnem illicitam concupiscentiam tam animae quam corporis contradicens. Quartum praeceptum est: Non furtum facies . Furtum accipitur in hoc loco pro qualibet illicita usurpatione rei alienae, sive occulta sive manifesta. Qui enim furtum prohibuit, rapinam non concessit, cum sit majus peccatum ut testantur sancti aperte et violenter rapere: quam occulte subtrahere, quia majus odium et iram excitat. Sub furto etiam comprehenditur usura.
Abbreviated transcription (Latin):
pit. hodiernus dies. U os ante omĩa taui
uiros quã feminas qui filiolos inbatismo su¬
scepistis. moneo ut cognoscatis uos fide uisso¬
res apud d̾m̃ extitisse ꝓ illis quos de sacro fou

Expanded text:
pit: « Hodiernus dies » . Vos ante omnia, tam mulieres quam viros, qui filios in baptismo suscepistis, moneo, ut vos cognoscatis fidejussores apud Deum exstitisse pro illis, quos visi
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptum scd̾e̾ tabule ẽ. Non mechaberis .i. ñ
fornicaberis. Fornicatio ẽ. omĩs illicitꝰ concu¬
bitꝰ. & est duplex fornicatio anime: unde
de qua hic agitur. Hoc enĩ p̃ceptũ. ⁊ quedã
alia sub ueteri lege tm̃ in choatar st̃ .i. non
plene s ex parte data ꝓpt̾ infirmitatẽ audito¬
rum. que postea adueniente gr̃ã. consũmata
st̃. Lex enĩ dicit Non mechaberis. corꝑalem

Expanded text:
praeceptum secundae tabulae est: Non moechaberis , id est non praeceptum secundae tabulae est: Non moechaberis , id est non fornicaberis. Fornicatio est omnis illicitus concubitus; et est duplex fornicatio. Animae, unde de qua hic agitur. Hoc enim praeceptum et quaedam alia, sub veteri lege tantum inchoata sunt, id est non plene, sed ex parte data, propter infirmitatem auditorum, quae postea, adveniente gratia, consummata sunt. Lex enim dicit: Non moec
Abbreviated transcription (Latin):
exceptis his in qͥb dĩ patͥs dilectio offenditur.
& eos quantũ nr̃a facultas suppetit ad iuuan¬
do. S & de patͥb spũalib id ẽ p̾latis nr̃is. id¬
ipsum intelligere nichil impedit. qͥbus obedi¬
entiã debemꝰ. quantũ nr̃a babet possibilitas.
& auxiliũ immo seruitium. quantũ suppetit
facultas. Sed̾m p̃ceptũ scdẽ tabule est. Non
occides. homicidiũ fit multis modis. Manui.
lingua. consensu. Manufit: cũ qͥs alium ac¬
tualit̾ uita pͥuat. uł in locum mortis ubi
uita priuet᷑ p̃cipitat: ut in carcerẽ. ł in aliũ
quẽ libet locũ. Lingua fit duob modis .i. p̃ci
piendo uel suggerendo. Iudei quippe. xp̃m
occidert̃: dũ ut occideret᷑ iudici suggerebant.
Consensu similit̾ cduob modis fit homicidium.
dũ ł mortẽ alternis desideramꝰ ⁊ cupimꝰ. uel
dĩ a morte liberare possumꝰ uitã eiꝰ negligimnꝰ.
id ẽ. ⁊ adiutorium non impendimꝰ. Gercium

Expanded text:
exceptis his in quibus dilectio Dei Patris offenditur exceptis his in quibus dilectio Dei Patris offenditur et eos quantum facultas nostra suppetit, adjuvando. Sed et de patribus spiritalibus, id est praelatis nostris idipsum intelligere nihil impedit, quibus obedientiam debemus quantum nostra habet possibilitas, et auxilium imo servitium, quantum suppetit facultas. Secundum praeceptum secundae tabulae. Non occides . Homocidium sit multis modis, manu, lingua, consensu. Manu fit cum quis alium actualiter vita privat, vel in locum mortis ubi vita privetur praecipitat, ut in carcerem, vel alium quemlibet talem locum. Lingua fit duobus modis, id est, praecipiendo vel suggerendo. Judaei quippe Christum occiderunt, dum ut occideretur, judici suggesserunt. Consensu similiter duobus modis fit homicidium, vel dum mortem alteruis desideramus et cupimus, vel a morte liberare possumus, vitam ejus negligimus, id est, adjutorium non impendimus. Tertium
Abbreviated transcription (Latin):
solam carnẽ respicit: spũale p̃mium non
ad quirit. Ex dõ gͥ prius in nobis . ẽ. ꝓpter
nr̃e. siad solum beneficium nr̃a dilectio ten¬
ditur. quo carnalit̾ abhis nrͣm meritum
p̃uenitur. quia ultra cariis affectum. &
supra carnis intuitũ non ꝓficit: ad ꝑfec¬
tionẽ p̃mii sp̃ualis ñ ꝑtingit. Ergo ꝓpter
uitam et̾nitatis diligendus ẽ aucto uite tẽ¬
poralis: ut scilicet ñ obhoc diligat᷑. quia hanc
ab illo immo ꝑ ilłu uitã suscepimꝰ. s quia
ꝑ hanc ad illam uitã intraturi sumꝰ. Bene
gͦ cũ dictũ esset. honora patrẽ tuum ⁊ ma-¬
cr̃e tuã. subiuncta ẽ causa. ut bene sit tͥ.
cre honoranti pͥncipiũ suum longeuitas ꝓmit¬
titur. quia d̾õ ꝑ dilectionẽ adherere et̾nita¬
tẽ ꝓmeret᷑. Sane quantũ spectat ad seusũ
littere duob modis parentes nrõs honorare
debemꝰ. & obecdiendo eis uidelicet in omĩb.

Expanded text:
solam carnem respicit, spirituale praemium non solam carnem respicit, spirituale praemium non acquirit. Ex Deo igitur prius in nobis est propter nostrae, si ad id solum beneficium nostra dilectio tenditur, quo carnaliter ab illis nostrum meritum praevenitur, quia ultra carnis affectum et supra carnis intuitum non proficit, ad perfectionem praemii spiritualis non pertingit. Ergo propter vitam aeternitatis, diligendus est auctor vitae temporalis, ut scilicet non hoc diligatur, quia hanc ab illo, imo per illum, vitam accipimus, sed quia per hanc ad illam vitam intraturi sumus. Bene ergo cum dictum esset: Honora patrem et matrem, subjuncta est causa, ut bene tibi sitchre honoranti principium suum, longaevitas promittitur, quia Deo per dilectionem adhaerentes aeternitatem promerentur. Sane quantum spectat ad sensum litterae, duobus modis parentes nostros honorare debemus, et obediendo eis videlicet in omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
ã patre homine: sicut pͥncipiũ eristendi
ꝑ conditionẽ accepimꝰ a do patre. & pat̾nitas homi¬
nis sacram̃tũ bẽ: & ia mago diuine pat̾nitatis:
ut discat cor humanũ in eo pͥncipio qd uidet.
quid debeat illi principio a quo ẽ. ⁊ qͦs iudet.
Sic ergo dictum est. Honora patrem tuũ &
matrẽ tuam. ut bene sit tͥi sis longeuus suꝑ
t̾ram. Sicut suꝑius dictũ est in pͥmo p̃cepto
pͥme tabule: ita ⁊ hic non totum ad p̾ceptio¬
nem ꝑtinet quod positũ est: s ibi quod p̃der
p̃ceptum erat p̃missum est: hic sub uinctũ ẽ.
Audi isrł. do̾ tuus d̾is unꝰ est. hoc totũ ante
p̃ceptum p̃mittit᷑. ipsũ p̃ceptũ postea subin
tuum & matrẽ tuã: deinde subiungit᷑. ut
bene sit tibi. nt sis longeuus suꝑ t̾ram. Quid
est gͦ quod ibi ante p̾ceptũ causa p̾cepti p̾mit.¬
titur. hic pꝰ p̃ceptum. causa p̃cepti sub infer¬
tur. nisi quia d̾s diligendus ẽ ꝓpt̾ se ipsum.
⁊ homo ꝓp̾t̾ łm. Nã ⁊ amor parentũ si ad

Expanded text:
di per conditionem accepimus a Deo Patre. Et paternitas hominis sacramentum est et imago divinae paternitatis. Ut discat cor humanum in eo principio quod videt, quid debeat illi principio a quo est et quod non videt. Sic ergo dictum est: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut bene sit tibi, et sis longaevus super terram . Sicut superius dictum est in primo praecepto primae tabulae, ita et hic non totum ad praeceptionem pertinet quod positum est. Sed ibi quod praeter praeceptum erat, praemissum est, hic subjunctum est: Audi, Israel: Deus tuus unus est . Hoc totum ante praeceptum praemittitur, ipsum praeceptum postea subinftuum et matrem tuam , deinde subjungit: ut bene tibi sit, et sis longaevus super terram. Quid est ergo, quod ibi ante praeceptum causa praecepti praemittitur; hic ptur, nisi quia Deus diligendus est propter seipsum, et homo propter Deum? Nam et amor parentum si ad
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpterea septenario distinguit᷑.
quia in p̃senti uita tantũ que
septem dieb uoluit᷑. nr̃a caritas pietatis ope¬
rib exercetur erga ꝓrimũ.  postea consũ¬
matis oꝑib & finitis laborib ꝑ contẽplati¬
onẽ parit̾ cũ ꝓximo beatificanda in dm̃.
A mor gͦ ꝓximi. & temporalis est. quantũ ꝑtinet ad exhibit
ceptũ scd̾e tabulȩ. ad patrẽ ꝑtinet hominẽ:
sicut pͥmũ. prime ad patrẽ dm̃. Ut robiq

Expanded text:
distinguuntur, quia in praesenti vita tantum quae septem diebus volvitur: nostra charitas pietatis operibus exercetur erga proximum; postea, consummatis operibus et finitis laboribus, per contemplationem pariter cum proximo beatificanda in Deum. Amor igitur proximi et temporalis est quantum pertinet ad exhibiticeptum secundae tabulae ad patrem pertinet hominem, sicut primum primae
Abbreviated transcription (Latin):
de spẽi scõ litigent slã de patre & fi¬
credere. creaturã eũ eẽ dicentes Hos potiꝰ
quida semiarrianos uocant: qd̃ inbac ques¬
tione. exparte cũ illis sint. exparte nobis¬
cũ. quãnis a nunnullis ꝑhibeat᷑. quod ñ d̾m
s deitatẽ patris. & filiĩ dicant spm̃scm̃. &¬
nulła ꝓpriã habere substantiã.. liui
eriani adherio quodã st̃ dicdͥ. qͥ
cũ eẽt presbit̾ doluisse fert᷑ quod
ep̃c non potuit ordinari. & in arri¬
anoꝵ heresim lapsus: ꝓpria quoq docmata ad¬
didisse ñ nulla. dicens offerri ꝓ dormientib ñ
oportere. nec statuta solłepuit̃ celeband a ẽẽ
ieiunia. s cũ quisq uoluerit ieuinandã:
ne uideatur eẽ sub lege Dicebat tͣm pres¬
biterũ ab ep̃o nulla differentia debere
discerni Q. uidã ꝑhibent istossicut encra¬
titas uel apotact̾itas ñ admittere ad cõ¬
munionẽ suã. nisi continentes. ꝙ eos qui
scło ita renuntiauerint. ut ꝓpͥa nulla
possideant Ab esca tam̃ carmũ non eos ab¬

Expanded text:
de Spiritu sancto litigent. Nam de Patre et Ficredere, creaturam eum esse dicentes. Hos potius quidam Semiarianos vocant, quod in hac quaestione ex parte cum illis sint, ex parte nobiscum. Quamvis a nonnullis perhibeantur, non Deum, sed deitatem Patris et Filii dicere Spiritum nullam propriam habere substantiam. LIII. AERIANI ab Aerio quodam sunt, qui cum esset presbyter, doluisse fertur quod scopus non potuit ordinari; et in Arianorum haeresim lapsus, propria quoque dogmata addidisse nonnulla, dicens offerri pro dormientibus non oportere; nec statuta solemniter celebranda esse jejunia, sed cum quisque voluerit jejunandum, ne videatur esse sub lege. Dicebat etiam presbyterum ab episcopo nulla differentia debere discerni. Quidam perhibent istos, sicut Encratitas vel Apotactitas, non admittere ad communionem suam nisi continentes, et eos qui saeculo ita renuntiaverint, ut propria nulla possideant. Ab esca tamen carnium non eos ab
Abbreviated transcription (Latin):
aĩ ꝑ ihm̃ a ꝑmañor nr̃o Ergo homo nͥ ꝑ gr̃am
di lib̾ari potest:s m Non potest. Dicimꝰ enĩ quod
hõ in appetitu iusti derelicto sponte. peccaue¬
rit. in appetitu cõmodi retento duplicit̾ pu¬
nitꝰ sit: siue quia ab ordinatis cõmodis restͥn-¬
git᷑: siue quia ad mordinata cõmoda relara¬
tur. In alt̾opena. in alt̾o pena ⁊ culpa Quia gͦ homo¬

Expanded text:
rgo homo nisi per gratiam Dei liberari non potest? M. Non potest. Dicimus enim quod homo in appetitu justi derelicto sponte peccaverit; in appetitu commodi retento dupliciter punitus sit; sive quia ab ordinatis commodis restringitur, sive quia ad inordinata commoda relaxatur. In altero poena, in altero poena
Abbreviated transcription (Latin):
tos uolunt tres illos pͥmos dies in exordio
creaturarũ: pͥusqͦ. sol & cet̾a luminaria con-¬
derent᷑. D Ubi dictũ ⁊ eeͥ modo lucẽ ilła.
M Dicunt modo insuꝑiorib etheris partib circũ¬
quaq cisꝑsam e̾eͥ: & achuc uideri posse. si non
maior illam solis claritas absconeroe Nocte
uero ex illa adhuc luce diligent̾ consideran¬
tib demonstrari. quasi quasda tenuissimȩ
nebulȩ lucidas contra firmam̃tũ reliquias dis¬
ꝑsas: quas omĩno maior diei claritas ab ocuł
intuentiũ celat. O Que formatiofacta ẽ
sccła die:M firmam̃tũ factũ est scd̃a die.
qđ quidẽ & ipsũ pͥus mat̾ialit̾ creatũ fuerat:
s huc usq indiscretũ. &. illa uniuersali con-

Expanded text:
tos volunt tres illos primos dies in exordio tos volunt tres illos primos dies in exordio creaturarum priusquam sol et caetera luminaria conderentur. D. Ubi dicendum est modo esse lucem illam? M. Dicunt modo in superioribus aetheris partibus circumquaque dispersam esse, et adhuc videri posse si non major illam solis claritas absconderet; nocte vero ex illa adhuc luce diligenter considerantibus demonstrari quasi quasdam tenuissimae nebulae lucidas contra firmamentum reliquias dispersas, quas omnino major diei claritas ab oculis intuentium celat. D. Quae formatio facta est secunda die? M. Firmamentum factum est secunda die , quod quidem et prius ipsum materialiter creatum fuerat; sed huc usque indiscret
Abbreviated transcription (Latin):
sũ occupabat. quantũ nc̃ uniu̾sitas creatura¬
rũ conplectitur. formã iã tẽ terra qualecũq
cet̾is potiorẽ habuit. s in uoluta atq obducta.
nec dũ apparͤre potuit qͦd fuit Reliquatria
ut dict̾ũ est omĩ modo confusa erant ⁊ indiges¬
ta: in modũ cuiꝰda nebule. in hoc qd̃ nc̃ aer &.
celũ tenet. spatio suspensa Quã caliginẽ tene¬
brosam tenebras scriptura nominauit: quȩ
facta ẽ. prima die: Gylux facta est pͥmadie:
que quidẽ iã pͥus inter cet̾a mat̾ialit̾ creata
fuerat. s ñc pͥmũ ut lucere poss ⁊ illumina¬
re. ab aliis segregata est atq distincta. O
Qualis existimanda ÷ fuisse lux illa: m dt̃
qui asserant nubẽ lucida fuisse. que sicut
sol modo circũ ferrbat᷑: ambiens t̾ram: que dũ
suꝑiores mundi partes oriens lustrabat. diẽ.¬
occasu aut̃ suo. ad ifera descendens: absen¬
tata luce. fecit noctẽ Iñ distinctos ⁊ appella¬

Expanded text:
sum occupabat, quantum nunc universitas creaturasum occupabat, quantum nunc universitas creaturarum complectitur. Formam jam tunc terra qualemcunque caeteris potiorem habuit, sed involuta atque obducta necdum apparere potuit quod fuit. Reliqua tria, ut dictum est, omnimodo confusa erant et indigesta, in modum cujusdam nebulae in hoc quod nunc aer et coelum tenet spatio suspensa. Quam caliginem tenebrosam tenebras Scriptura nominavit: quae facta est prima die? M. Lux facta est prima die : quae quidem jam prius inter caetera materialiter creata fuerat; sed nunc primum ut lucere posset et illuminare, ab aliis segregata est atque distincta. D. Qualis existimanda est fuisse lux illa? M. Sunt qui asserunt nubem lucidam fuisse, quae sicut sol modo circumferebatur ambiens terram; quae dum superiores mundi partes oriens lustrabat dieoccasu autem suo ad infera descendens absentata luce fecit noctem. Inde distinctos et appella
Abbreviated transcription (Latin):
ereatoris de inde accepisset: iđoꝙ prius crea¬
uit essentiã. postmodũ formã indidit. O
Qui ostendebat hoc quando nemo ad hue
erat. quihoc uidere poterat: ᷤ M erant iã
tẽ angłi qͥb hoc ostend̾etur. ut foris in reb
conditis uiderent qͥd in se ipsis intus agnos¬
cerent: ne & ipsi głam quã acceꝑant sibi sed
conditori suo tͥbuend̾a putarent siobis qͦque
hoc ostenditur: qui ⁊ si illud quãdo factũ ẽ.
ñ uidimꝰ. quia tam̃ factũ sit sacro eloquio re¬
ferente audimꝰ. O Ubi uel qualis fuit pri¬
ma illa mat̾ia pͥusquã formaret᷑.Mbidem
consusa iacuit. ubi nc̃ ordinata subsistit.
Nã t̾ra in eodẽ inquo modo ÷. hoc ẽ mediolo¬
co constituta. tͥb reliquis elem̃tis. idẽ. aqua.
⁊ aere ⁊ igne. in una ad huc caligine. confusis
undiq in uoluebat᷑: quȩ uidelicet confusio.
circũquaq t̾ram ambiens. tantũd̾e spatii sur¬

Expanded text:
Creatoris deinde accepisset; ideoque prius creaCreatoris deinde accepisset; ideoque prius creavit essentiam, postmodum formam indidit. D. Cui ostendebat hoc, quando adhuc nemo erat qui hoc videre poterat? M. Erant jam tunc angeli quibus hoc ostenderetur, ut foris in rebus conditis viderent, quod in seipsis intus agnoscerent; ne et ipsi gloriam quam acceperant sibi, sed conditori suo tribuendam putarent. Nobis quoque hoc ostenditur; qui etsi illud quando factum est non vidimus, quod tamen factum sit sacro eloquio referente audivimus. D. Ubi vel qualis fuit prima illa materia priusquam formaretur? M. Ibidem confusa jacuit, ubi nunc ordinata subsistit. Nam terra in eodem in quo modo est, hoc est: medio loco constituta, tribus reliquis elementis, id est aqua, et aere, et igne, in una adhuc caligine confusis undique involvebatur, quae videlicet confusio circumquaque terram ambiens tantumdem spatii sur
Abbreviated transcription (Latin):
uid fuit priusquam
orundꝰ fieret: m.
Solus ds̃. D Quandiu
prius fuit M Ab
et̾no. D Ubi fuit.
cũ nichil e̾e̾t p̾ter ipsũ:
M Ubi ẽ mͦ ibi fuit & tẽ. D. Ubi est modo:
M lnse ipso ẽ. & omĩa in ipso st̃: &e ipse ẽ i
omĩb U Quando fecit ds mundũ: M In pͥn¬
cipio. P Ubi factꝰ ẽ mundꝰ M Indo. O
Uñ factus ẽ mundꝰ M de nichilo. O Quo¬
modo fact̾us est mundus: M Prius in materia
simul facta st̃ om̃ia: postea uͦ in hac qua nc̃
mundtus cernit᷑ forma per sex dies cõposita
st̃. & or dinata itmuersa. O Quomͦ poterat ma¬
teria prius eeͥ quã forma. Mat̾ia illa ñ
omĩno sine forma fuit. s tñ informis pͥus
fuise dr̃: quia in pͥma sua conditione tã de¬
centẽ ⁊ tã aptã sicut nc̃ habet. ad huc for¬
mã non habuit. D Quare uoluit ds pͥus cre¬
are rudem mat̾iam: quasi ñ potuerit simul
cũ forma creasse eam: o Uolunt pͥus osten¬
dere qͥd e̾i̾t creatura ex se. & qͥd exbeneficio

Expanded text:
Quid fuit priusquam mundus fieret? M. Solus Deus. D. Quandiu prius fuit? M. Ab aeterno. D. Ubi fuit cum nihil esset praeter ipsum? M. Ubi modo est, ibi fuit et tunc. D. Ubi est modo? M. In semetipso est, et omnia in ipso sunt, et ipse est in omnibus. D. Quando fecit Deus mundum? M. In principio . D. Ubi factus est mundus? M. In Deo. D. Unde factus est mundus? M. De nihilo. D. Quomodo factus est mundus. M. Prius in materia simul facta sunt omnia: postea vero in hac qua nunc mundus cernitur forma, per sex dies composita sunt et ordinata universa. D. Quomodo poterat materia prius esse quam forma? M. Materia illa non omnino sine forma fuit; sed tamen informis prius fuisse dicitur, quia in prima sui conditione tam decentem et tam aptam sicut nunc habet adhuc formam non habuit. D. Quare voluit Deus prius creare rudem materiam: quasi non potuerit simul cum forma creasse eam? M. Voluit prius ostendere quid esset creatura ex se, et quid ex beneficio
Abbreviated transcription (Latin):
hominis patri soluit. & moriendo reatum ho¬
minis expiauit: ut cũ ipse ꝓ homine mortem
quã non debebat sustineret: iuste homo pro
ipso mortẽ quam debebat euaderet. ⁊ iam
locum calũpniandi diabolus ñ inueniret
quia ⁊ ipse dñari homini ñ debuit. & homo
liberari dignꝰ fuit. Idem ĩtaq ⁊ iudicium
nr̃m & causam nr̃am fecit. Unde psalmis¬
ta. Qm̃ fecisti iudicium meũ  causã mea̾.
Causam nrãm fecit. quia debitũ patͥ ꝓnob
soluit: ⁊ moriendo reatũ expiauit. Iudiciũ
uero. quia descendens ad inferos. ⁊ portam
mortis frangens. captiuitatẽ que ibidem te¬
nebatur liberauit. Iudiciumgͦg diaboli ad uersus d̾or
factum ẽ statim in pͥncipio scłi. Iudicium hominis

Expanded text:
hominis Patri solvit, et moriendo reatum hohominis Patri solvit, et moriendo reatum hominis expiavit; ut cum ipse mortem pro homine quam non debebat sustineret, juste homo pro ipso mortem quam debebat evaderet, et jam locum calumniandi diabolus non inveniret; quia et ipse homini dominari non debuit, et homo liberari dignus fuit. Idem itaque et judicium nostrum et causam nostram fecit. Unde Psalmista: Quoniam fecisti judicium meum et causam meam . Causam nostram fecit; quia debitum Patri pro nobis solvit, et moriendo reatum expiavit. Judicium vero; quia descendens ad inferos et portas mortis frangens captivitatem quae ibidem tenebatur liberavit. Judicium ergo diaboli adversus Deum factum est statim in principio saeculi; judicium hom
Abbreviated transcription (Latin):
tate enĩ xp̃i. iuste placatꝰ est ds̃ homini.: qͥa
talis homo inuentus ẽ ꝓhomine. qͥ non solũ
ut dicdum ẽ. par. sed & maior ee̾t homine
Ideoͣ natiuitate xp̃i angłi mundo pacẽ annun¬
diant. dicentes. Gła in excelsis do. & in t̾ra par
hominib bonȩ uoluntatis. S ad huc superat
homini. ut sicut restaurando dãpnũ. placa¬
uerat iram: ita quoq ꝓ contẽptu satisfacien¬
do cignus fieret euadere penam. S hoc con¬
uenientius fieri ñ pot̾at: nisi ut penam ꝗͦ.
non debebat. sponte ⁊ obedient̃ susciperet.
ut de pena quã ꝑ inobedientiã meruerat.:
eripi dignꝰ fieret: hanc aut̃ penam homo pes¬
cator soluere non poterat ꝑ quãcũq penam
susciperet: non nͥ digne ⁊ iuste ꝓpt̾ pͥmi con¬
tͣenptus reatum sustineret. Ut ergo homo
iuste debitã penam euaderet: necesse fuit ut
talis homo pro homine penam susciꝑet: qui
nichil penȩ debuisset. S talis nullus inue

Expanded text:
tate enim Christi juste placatus est Deus homini, quia tate enim Christi juste placatus est Deus homini, quia talis homo inventus pro homine, qui non solum, ut dictum est par, sed et major esset homine. Ideo in nativitate Christi angeli mundo pacem nuntiant, dicentes: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis . Sed adhuc supererat homini ut sicut restaurando damnum placaverat iram; ita quoque pro contemptu satisfaciendo dignus fieret evadere poenam. Sed hoc convenientius fieri non poterat, nisi ut poenam quam non debebat sponte et obedienter susciperet, ut de poena quam per inobedientiam meruerat eripi dignus fieret. Hanc autem poenam homo peccator solvere non poterat; qui quamcunque poenam susciperet, non nisi digne et juste propter primi contemptus reatum sustineret. Ut ergo homo juste poenam debitam evaderet, necesse fuit ut talis homo pro homine poenam susciperet, qui nihil poenae debuisset. Sed talis nullus inven
Abbreviated transcription (Latin):
hominis ꝑfecde rationabilis esset. nisi ex u traq
parte iusta fieret. hoc ẽ sicut ds iustitiam ha¬
buit hominẽ requirendi. ita & homo iustitiã
haberet euadendi. S hanc iustitiã homo nũ-¬
quã habere potuisset: nisi ds ei ꝑ mised̾am suã
illam tribueret. Ut ergo ds ab homine placi¬
riposs: dedit ds gratis homini. quod homo
ex debito do̾ redderet. Dedit igitur homini
hominem. quem bomo ꝓ homine deo redderet:
qui ut digna recompensatio fieret. pͥori non
solum equalis. s & maior eͥet. Ut gͦ ꝓ homi¬
ne redderetur homo maior homine. facdus
est deus homo ꝓ homine: & dedit se homo
homini. ut se acciperet ab homine. In car¬
natus ẽ ds̃ dĩ filius. ⁊ datꝰ est hominib d̾s
bomo xp̾e: sient isaias att. Puer natꝰ est nob̾.
& filiꝰ datꝰ nob̾: ⁊ cet̾a. Quod gͦ homini datꝰ
est apc̃dei fuit miscdĩa. quod ab homine red¬
ditus ẽ xp̃c: hominis fuit iustitia. Innatiui¬

Expanded text:
hominis perfecte rationabilis esset, nisi ex utraque hominis perfecte rationabilis esset, nisi ex utraque parte justa fieret, hoc est, sicut Deus justitiam habuit hominem requirendi, ita et homo justitiam haberet evadendi. Sed homo hanc justitiam nunquam habere potuisset, nisi Deus eiillam tribueret. Ut ergo Deus ab homine placari posset, dedit Deus gratis homini quod homo ex debito Deo redderet. Dedit igitur homini hominem quem homo pro homine redderet, qui ut digna recompensatio fieret priori non solum aequalis sed major esset. Ut ergo pro homine redderetur homo major homine, factus est Deus homo pro homine; et dedit se homo homini, ut se assumeret ab homine. Incarnatus est Deus Dei Filius, et datus est hominibus Deus homo Christus. Sicut Isaias sit: Puer datus est nilis, Deus fortis, etc. Quod ergo homini datus est Christus, Dei fuit misericordia; quod ab homine redditus est Christus, hominis fuit justitia. In nativi
Abbreviated transcription (Latin):
homo dm̃ placaret. & sic deinde fiditia liter do
patrocinante cum diabolo causam iniret sS
am̃ racionabilit̾ placare non poterat: nisi &¬
dãpnum qͦd intulerat restitueret. ⁊ de contẽy¬
tu satis faceret. homo uero nichil habuit.qͦd
digne cło ꝓ ablato clapno recompensaret.: qͥa
si quid de irrationabili creatura redderet
ꝓ rationali sublata: minus esset. S nechominẽ
pro homine reddere potuit. quia iustum ou in¬
nocentẽ abstulerat: & neminẽ nͥ peccatorem in¬
uenit. Nichil gͦ homo inuenit. unde sibi dm̃
placare poss: quia siuie sua. siue se ipsum daret.
digna reconpensatio non esfẽd idens ergo as
hominem sua uirtate iugũ dãpnationis iuiste
enadẽ ñ posse. misertus ẽ eius: &x pͥmo gratuito
p̃ue̾nit eum ꝑ solam miscd̾i̾am. ut aeude libe¬
raret ꝑiustitiam: hoc ẽ. quia homo ex se iustta¬
am eua dendi non habuit. ds homini ꝑmise¬
ricordiam iustitiam dedit. neq enim erectio

Expanded text:
homo Deum placaret, et sic deinde fiducialiter Deo homo Deum placaret, et sic deinde fiducialiter Deo patrocinante cum diabolo causam iniret. Sed Deum rationabiliter placare non poterat, nisi damnum quod intulerat restitueret, et de contemptu satisfaceret. Homo vero nihil habuit quod digne Deo pro ablato damno recompensaret, quia si quid de irrationabili creatura redderet, pro rationabili sublata minus esset. Sed nec hominem pro homine reddere potuit; quia justum et innocentem abstulerat, et neminem nisi peccatorem invenit. Nihil ergo homo invenit unde Deum sibi placare posset; quia sive sua sive seipsum daret, digna recompensatio non esset. Videns ergo Deus hominem sua virtute jugum damnationis justae evadere non posse, misertus est ejus; et primo gratuito praevenit eum per solam misericordiam, ut deinde liberaret per justitiam: hoc est, quia homo ex se justitiam evadendi non habuit, Deus homini per misericordiam justitiam dedit. Neque enim ereptio
Abbreviated transcription (Latin):
mala inferendo nocuit. In uiste gͦ diabolus
tenet hominẽ. s homo iuste tenetur.: quia
diabolus nũquã ꝓmeruit ut hominẽ sibi
subiectũ p̃meretꝰ: sed homo meruit ꝑ culpã
suam. ut ab eo premi ꝑ mitteret᷑. Licet
enim ignoraret falsum ee̾ qd diabolus
ꝓmisit. ñ tamen ignorauit qđ illud etiam
si uerũ ee̾t. contra creatoris uoluntatem
concupiscere debuit. Iuste gͥ homo subieaꝰ
est diabolo. quantũ ꝑtinet ad culpã suao:
in iuste aute quatũ ꝑtinet ad diaboli frau¬
clulentiam Si igit᷑ homo talem patronũ
haberet. cuiꝰ potentia diabolus in causam
adduci poss. uste dño eiꝰ homo contradi¬
ceret: quia nullam diabolus iustam cau¬
sam habuit quare sibi ius in homine uen¬
dicare debuerit. Patronꝰ autẽ nullus ta¬
lis inueniri poterat. nͥ ds. S ds causam
bominis suscipe noluit: quia homini ad¬
huc ꝓculpasua uatꝰ fuit. Oportuit ergo ut puis

Expanded text:
mala inferendo laesit. Injuste ergo diabolus mala inferendo laesit. Injuste ergo diabolus tenet hominem, sed homo juste tenetur; quia diabolus nunquam meruit ut hominem sibi subjectum premeret; sed homo meruit per culpam suam ut ab eo premi permitteretur. Licet enim ignoraret falsum esse quod diabolus promisit, non tamen ignoravit quod illud etiam si verum esset contra Creatoris voluntatem concupiscere non debuit. Juste ergo homo subjectus est diabolo quantum pertinet ad culpam suam; injuste autem quantum pertinet ab diaboli fraudulentiam. Si ergo homo talem patronum haberet cujus diabolus in causam adduci posset, juste dominio ejus homo contradiceret; quia nullam diabolus causam justam habuit quare sibi jus in homine vendicare debuerit. Patronus autem nullus talis inveniri poterat nisi Deus. Sed Deus causam hominis suscipere noluit; quia homini adhuc pro culpa sua iratus fuit. Oportuit ergo ut prius
Abbreviated transcription (Latin):
temꝑib nouissimis manifestũ: p̃terea si nos
ad redeptionis sortẽ ꝑtinere uolumꝰ. iustũ ẽ.
ac decens. ut eiꝰ redẽptionis nr̃e modũ ñ ig¬
noremꝰ. Consiliũ hoc in eo fuit. qualit̾ hõ
iuste uł apotestate diaboli eripi. uł do̾ poss
reconciliari. D desidero ad modũ scire qua¬
liter hoc fieri potuiset. M Causam hominis pͥus
consida: & tẽ facile poteris udere qua iustitia
sit liberatꝰ o Et ipsam mͥ demonstrari eupio
M Causa hominis ad uersus duos consistit .i.
ad uersus d̾m &e ad uersus diabelũ: qua ꝓpten
nonte pigeat. si hanc ipsam causam quasi sub
trium ꝑsonarũ conformationẽ explanẽ : D
t̾ otum me in expectͥatione posuisti. MTres
incausam ueniunt. homo. as. diabolus.
quia seruum eius .i. hominẽ i fraudulenter
tempsit: & se sub manu aliena ponens. sue
seruitutis dãpnũ illi intulit. Itẽ diabolus
homini in iuriã fecisse conuincit᷑. quia illũ
& prius ꝓmittendo bona decepit: & post

Expanded text:
s novissimis manifestum. Praeterea si nos ad redemptionis sortem pertinere volumus, justum est ac decens ut ejus redemptionis nostrae modum non ignoremus. M. Consilium hoc in eo fuit qualiter homo juste vel a potestate diaboli eripi, vel Deo posset reconciliari. D. Desidero admodum scire qualiter hoc fieri potuerit. M. Causam hominis prius considera; et tunc facile poteris videre qua justitia sit liberatus. D. Et ipsam mihi demonstrari cupio. M. Causa hominis adversus duos consistit, id est adversus Deum et adversus diabolum; quapropter non te pigeat si hanc ipsam causam quasi sub trium personarum conformatione explanem. D. Totum me in exspectatione posuisti. M. Tres in causam veniunt, homo, Deus, et diabolus. quia servum ejus, id est hominem, et fraudulus contempsit, et se sub manum alienam ponens suae servitutis damnum illi intulit. Item diabolus homini injuriam fecisse convincitur; quia illum et prius bona promittendo decepit, et post
Abbreviated transcription (Latin):
landa ẽ quã culpa si autẽ in eo uoluntas
p̃cefsisse dicit᷑. iã ipsa desertio iustitie pͥmum
peccatũ fuisse negatur: nec poterit inuem¬
ri unde talis uoluntas ei ad uenerit: ut uell&
bonũ deserere. quia nec asemet ipso uelle
aliqͥd potuit: nec a dõ qͥcguã p̃ter cõmodum

Expanded text:
landa est quam culpa; si autem voluntas landa est quam culpa; si autem voluntas praecessisse in eo dicitur, jam ipsa desertio justitiae primum peccatum fuisse negatur; nec poterit inveniri unde talis voluntas ei advenerit ut vellet bonum deserere; quia nec a semetipso velle aliquid potuit, nec a Deo quidquam praeter commodum
Abbreviated transcription (Latin):
cõmodi: unũ .i. appetitũ iusti scam̾ uoluntatẽ.
alterum .i appetitũ cõmodi. scdm̃ necessitatẽ
Illũ autem idõ uoluntariũ et̃ constituit:
ut ineo homo ꝓm̃eret᷑: siue bene retinendo.
cũ posset deserere. siue maledeserendo. cũ poss
retinere hc̃ aut̃ necessarium ꝓpt̾ea ee̾ uoluit:
quatinꝰ in eo remuneraret᷑ homo. siue ad penã.
si illum deser̾et. siue ad głam. si illũ retineri.
Et iccirco illi effectũ suum .i. iustitiã insepa¬
rabilit̾ adiunxit. Isti uero effectũ sium .i.
cõmodũ separabilem ꝓposuit: quatinꝰ hõ uel
homo hoc solum qd̾ potuit fecit. ⁊ quia appe¬
titũ usti sponte dereliqͥt: iccirco iuste & ius¬
titiam suam & cõmodũ ꝑ didrt soluin alpoe¬
habiti bom tepescere: ita modo cumuł mise¬
rie est. ab appetitu boni ñ posse se quanuis
illud ad ipisci nequeat coͥibere. O Utrum
uolens aut nolens deseruit homo appetitũ

Expanded text:
voluntatem; voluntatem; alterum, id est appetitum commodi, secundum necessitatem. Illum autem ideo voluntarium esse constituit, ut in eo homo promereretur, sive bene eum retinendo cum posset deserere, sive male deserendo cum posset retinere. Hunc autem necessarium propterea esse voluit; quatenus in eo remuneraretur homo, sive ad poenam si illum desereret, sive ad gloriam si illum retineret. Et idcirco illi effectum suum, id est justitiam inseparabiliter adjunxit, isti vero effectum suum, id est commodum separabilem proposuit, quatenus homo vel homo hoc solum quod potuit fecit; et quia appetitum justi sponte dereliquit, idcirco juste et justitiam et commodum perdidit; solum appehabito boni tepescere, ita modo cumulus miseriae est ab appetitu boni non posse se quamvis illud adipisci nequeat cohibere. D. Utrum volens an nolens deseruit homo appetitum
Abbreviated transcription (Latin):
ri piaculo ad grãm admissam renouam᷑.
O Quo ordine teptatꝰ ẽ homo: ᷤ M Piabolꝰ
qͥa uidit mulierẽ ut pote infirmã rem.⁊
minꝰ ratione ugentẽ. facilius fraude circũ-¬
ueniri posse. pͥmũ eam aggressus est int̾ro¬
rogatione : uolens animũ eiꝰ elicere. ut ex
responsione colligeret. qualit̾ eam de cet̾o
allo qui aebuiss. P. Quare ñ horruit mulier
cium loquendĩ a d̾o accepisse credebat. D
gulam. ꝑ uanã głam. ꝑ auaritiam Ẽ st aut̃
gula in mod̾atꝰ appetitꝰ edendi. Uana gła.
amor ꝓprie laudis. auaritia. in mod̾atus appetitꝰ
habendi. ꝑgulã uero tẽptauit. cũ dixit come
dite. ꝑuanã głam cũ dixit. eritis sicut dis. ꝑ
a uaritiã. cũ dixit dixit. scientes bonũ ⁊ ma¬
lum. O Uellem ut ipsam radicẽ peccati expli¬
cares. & sic̃ demonstrasti quo ordine patratũ
sit: ita etiam qͥd sit ostenderes  In pͥmo ho¬
mine duo posuerat. uidelicet uisti. ⁊ appetitũ¬

Expanded text:
ri piaculo ad gratiam amissam renovamur. ri piaculo ad gratiam amissam renovamur. D. Quo ordine tentatus est homo? M. Diabolus, quia vidit mulierem utpote infirmiorem et minus ratione vigentem, facilius fraude circumveniri posse, primum eam aggressus est interrogatione, volens animum ejus elicere ut ex responsione ejus colligeret qualiter eam de caetero alloqui debuisset. D. Quare non horruit mulier cium loquendi a Deo accepisse credebat. D. gulam, per vanam gloriam, per avaritiam. Est autem gula immoderatus appetitus edendi; vana gloria, amor propriae laudis; avaritia immoderatus appetitus hanam gloriam, cum dixit: Eritis sicut dii. Per avaritiam, cum dixit: scientes bonum et malum. D. Vellem ut ipsam radicem istius peccati explicares: et sicut demonstrasti mihi quo ordine patratum sit, ita etiam quid sit ostenderes. M. In primo homine Deus duo posuerat, videlicet appetitu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ madum̃tũ qđ foris erat. homo cognosceret.
qͥnt um eiꝰ qui intꝰ tegebat᷑ uersutiam caue¬
re debuisset. P Quomꝰ tẽptatꝰ est homo
M Ex tͥiori temptatione tantũ. D eue ẽ
exterior tẽptatio: M ꝑsuasio alicuꝰ facta
uł signo uł uerbo. ut ille cui fit. ad cono¬
sensu peccati inclinetur. O Que ẽ int̾ior
tẽptatio. M Motus praue de lectationis.
ꝑ quã animus ad peceadũ inpellit᷑ hȩc aut̃
anficiliꝰ umeit᷑. qr interiꝰ oppugnans. de nr̃o
contra nos roborat᷑. Propterea diabolus
uenam ñ meruit. qͥa nulla tẽptatione
peccauit hõ uero qr sola ext̾ior temptati¬
one pulsatꝰ cecidit: tanto grauius plec̾ten¬
dus erat. quanto leuiori impulsu fuerat
ꝓstratus. Et tamen quia aliguã in ca¬
ãendo ut ita dicam. uiolentiã sensit. id¬
cireo hunc tand̾e dĩ gr̃ã ad ueniã erexit
Nos uͦ quantũ grauiorẽ inpeccando tẽp¬
tationis uiolentiam patim̃: tanto leui¬

Expanded text:
per indumentum quod foris erat homo cognosceret per indumentum quod foris erat homo cognosceret quantum ejus qui intus regebatur versutiam cavere debuisset. D. Quomodo tentatus est homo? M. Exteriori tentatione tantum. D. Quae est exterior tentatio? M. Suasio alicujus facta vel signo vel verbo ut ille cui fit ad consensum peccati inclinetur. D. Quae est interior tentatio? M. Motus primae delectationis per quem animus ad peccandum impellitur. Haec autem difficilius vincitur, quia interius oppugnans de nostro contra nos roboratur. Propterea diabolus veniam non meruit, quia nulla tentatione peccavit; homo vero qui exteriori tentatione pulsatus cecidit, tanto gravius plectendus crat, quanto leviori impulsu fuerat prostratus. Et tamen quia aliquam in cadendo, ut ita dicam, violentiam sensit, idcirco hunc tandem Dei gratia ad veniam erexit. Nos vero quanto graviorem in peccando tentationis violentiam patimur, tanto levio
Abbreviated transcription (Latin):
nũ scientie boni ⁊ mali. SM In quo p̾uarica¬
tus est adam. O Quare sic uocatũ est:
M Adam antequã peccaret. bonũ ⁊ malũ
lignũ uetitum tetigit. malũ iã etiã per
experientiam cognoscere cepit: non tam̃
natura ligni s in obedientia hominis scien¬
tiam contulit. dum ꝑ exꝑientiã malietiam¬
bonum quã stricte fuerat agnouit. Itaq
nom̃ hoc non ex natura quã habuit. s ex
occasione quã p̃stitit. ligno inditũ ee̾ cre¬
dendu est. D Quomͦ p̾uaricatꝰ est homo: M
Uidens diabolus qd̾ homo ꝑobedientiã ascen¬
deret. unde ipse ꝑ superbiã ceciderat. in ui¬
dit ei: & quia ꝑ uiolentiãm ei nocere non
pot̾at: ad fraudem se conuertit. Ne autem
fraus illiꝰ si occultaret᷑. minꝰ caueri omĩno
ñ posset: non ꝑ missus ẽ ꝑ aliud animal tẽp¬
tare. nisi ꝑ serpentem: ut naturalis astutia
serpentis an alitiam ꝓderet temptatoris: ut

Expanded text:
num scientiae boni et mali? M. In quo praevaricanum scientiae boni et mali? M. In quo praevaricatus est Adam. D. Quare sic vocatum est? M. Adam antequam peccaret bonum et malum lignum vetitum tetigit, malum tum etiam per experientiam cognoscere coepit; non tamen natura ligni, sed inobedientia hominis scientiam contulit, dum per experientiam malbonum quam stricte fuerat tenendum agnovit. Itaque nomen hoc non ex natura quam habuit, sed ex occasione quam praestitit, ligno inditum esse credendum est. D. Quomodo praevaricatus est homo? M. Videns diabolus quod homo per obedientiam illuc ascenderet unde ipse per superbiam ceciderat, invidit ei, et quia per violentiam ei nocere non poterat, ad fraudem se convertit. Ne autem fraus illius si nimis occultaretur caveri omnino non posset, non permissus est per aliud animal tentare nisi per serpentem, ut naturalis astutia serpentis malitiam proderet tentatoris; ut