comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ienim uirtutes quę sunt
in animo humano. quam¬
uis alio atꝙ alio mͦ singła
intellegantur nullo modo
tam separantur ab in uicẽ:
Ut qui cũꝙq fuerint ęquales
Sicium dixeris aequales esse
istos fortitudine. s illum p̃¬
stare prudentia sequitur
ut huius fortitudomi nus
prudens sit. Hac ꝑ hoc nec
fortuudine aequales sunt.
quando de est illius fortudi¬
n pradentia. Atꝙ ita de
ceteris un titibus inuenies.
si om̃s eadem consideratione ꝑ¬
curras. Non enum de corporis
agitur. s de animi foruitudine:
Quanto gͦ magis in illa incõmu¬
tabuli ęt̾neq substantia incon¬
parabilit̾ simpliciore quam ẽ
ammus humanus hec ita se
hab& humano quippe ani¬
mo. nou hoc est ipse quod ẽ
fortem esse aut prudentẽ. aut
iustum. aut temperantẽ. sotest
enim esse animus. & nullam
istarum habere uiriutẽ. Dõ
aut̃ hoc est esse quod est po¬
tentem esse aut iustũ esse aut
sapientẽ esse. & siquid decilla
simplici multiplienate uel

Expanded text:
it: Virtutes quae sunt in animo humano quamvis alio atque alio modo singulae intelligantur, nullo modo tamen separantur ab invicem, ut quicunque fuerint aequales, m dixeris aequales esse istos fortitudine, sed illum praestare prudentia; sequitur ut hujus fortitudo minus prudens sit, ac per hoc nec fortitudine aequales sunt, quando est illius fortitudo prudentior. Atque ita de caeteris virtutibus invenies, si omnes eadem consideratione percurras. Non enim de viribus corporis agitur, sed de animi fortitudine. Quanto ergo magis in illa incommutabili aeternaque substantia incomparabiliter simpliciore quam est animus humanus, haec ita se habent? Humano quippe animo non hoc est esse quod est fortem esse, aut prudentem, aut justum, aut temperantem: potest enim esse animus, et nullam istarum habere virtutem. Deo autem hoc est esse quod est fortem esse, aut justum esse, aut sapientem esse, et si quid de illa simplici multiplicitate, vel
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur caritas & hȩc quoq
substantia quia & ds̃ substan¬
cia & ds̃ caritas sicut sicut scrip¬
tum est. Sicut aut̃ si mul
substantia cõpatre & filio: ita
simul magna: & simul bona
& simul scã. & quic quid aliud
ad se dicitur qm̃ non aliud est
dõ esse & aliud magnũ esse uel
bonum esse. & cet̃a: sicut supͣ
ostendimus. Si enim minus mag¬
na est ibi caritas quã sapientia
minus quã est diligit᷑ sapien¬
tia Equalis est gͥ ut quanta
est sapientia tantũ diligatur:
Est aũt sapientia ȩqualis patri
sicut supra disputauimus
Et idõ non amplius quã tria st̃
Unus diligens eum quide illo ẽ:
Et uus diligens eum de quo ẽ
& ipsa dilectio. Quȩ si nihil est
qͦm ds̃ dilectio ẽ: Si non est
substantia qͦmͦ ds̃ substancia ẽ:¬

Expanded text:
dicitur caritasdicitur caritasDeus substantia, et Deus charitas, sicut scriptum est . Sicut autem substantia simul cum Patre et Filio, ita simul magna, et simul bona, et simul sancta, et quidquid aliud ad se dicitur: quoniam non aliud est Deo esse, et aliud magnum esse vel bonum esse, et caetera, sicut supra ostendimus. Si enim minus magna est ibi charitas quam sapientia, minus quam est diligitur sapientia: aequalis est igitur, ut quanta est sapientia tantum diligatur: est autem sapientia aequalis Patri, sicut supra disputavimus: Et ideo non amplius quam tria sunt: unus diligens eum qui de illo est, et unus diligens eum de quo est, et ipsa dilectio: quae si nihil est, quomodo Deus dilectio est? si non est substantia, quomodo Deus substantia est
Abbreviated transcription (Latin):
ua propter &iam spͥc sc̃s
in eadem imitatis
sub stantiȩ aequalitate consii
Siue enim sit unitas amboꝵ siue
sĩtas. siue caritas. siue dõ uni¬
tas. quia caritas. Et idõ caritas
quia scĩtas Manifestum est qd
aliquis duoꝵ ẽ quod ut̃ꝙ con¬
iungit᷑ quogenitus agignente
diligatur generatoremq suũ
diligat: sintꝙ non participatio¬
nem sed essentia sua Neq dono
suꝑioris alicuius s suo ꝓprio
seruantes unitatẽ sp̃s in uincu¬
lo pacis. quod imitari ꝑ grãm
& addm̃ & ad nos ipsos iubem᷑.
In quibus duobus p̃ceptis tora
lex pend& & prophetȩ. Ita
sunt illa tria ds̃ unus solus.
magnus sapiens. sc̃s beatus:
Nos aut ex ipso & ꝑ ipsum
& in ipso beati: quia ipsius
mimere in ter nos sunt. Cũ
illo aũt unus sp̃s qua ad glu¬
unat᷑ anima nr̃a post eum &
quid est patri & filii quicqͥd
illud est : ita ut ipsa cõmunio
consubstantialis & co & terna
quȩ si amicicia conuenienter
dici potest dicatur sed abtius

Expanded text:
uapropter etiam spiritus sanctus in eadem unitate substantiae et aequalitate consistit. siue enim sit unitas amborum siue sanctitas siue caritas, siue ideo unitas, quia caritas, et ideo caritas, quia sanctitas, manifestum est, quod non aliquis duorum est quo uterque coniungitur, quo genitus a gignente diligatur generatoremque suum diligat, sintque non participatione, sed essentia sua, neque dono superioris alicuius, sed suo proprio seruantes unitatem spiritus in uinculo pacis. quod imitari per gratiam et ad deum et ad nos ipsos iubemur, in quibus duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae. ita sunt illa tria deus unus, solus, magnus, sapiens, sanctus, beatus, nos autem ex ipso et per ipsum et in ipso beati, quia ipsius munere inter nos unum, cum illo autem unus spiritus, quia agglutinatur anima nostra post eum, et quid est patris et filii, quidquid illud est, at ipsa communio consubstantialis et coaeterna, quae si amicitia conuenienter dici potest, dicatur; sed aptius
Abbreviated transcription (Latin):
nullo mͦ. Creata qͦq spiritalis sic̃
est anima : ẽ qͥdem incorporis
cõparatione simplicior Sine
cõparatione aũt. corporis mul¬
tiplex &iam ipsa non simplex
Nam idõ simplicior est corpori
quia non mole diffunditur
corpore. & indto tota est &
Et idõ cõsit aliquid inquauis
exigua particula corporis
quod sentiat anima quã uis
tam̃ tota sentit. quia totam
non lat&. S tam̃ &iam in
anima cũ aliud artificio sit.
esse aliud in ercẽ aliud acutũ
aliud memorẽ aliud cupidita
aliud timor aliud lȩticia alius
tristicia possuntq & alia sine
aliis & alia maius malia minꝰ
in numerabilia & innumera
bilit̃ animȩ natura inuenit
manifestum est non sim plicẽ
sed multiplicem esse naturam
Nihil enim simplex mutabile
esł. om̃is aut̃ creatura mitta¬

Expanded text:
nullo modo. Creatura quoque spiritualis, sicut nullo modo. Creatura quoque spiritualis, sicut est anima, est quidem in corporis comparatione simplicior: sine comparatione autem corporis multiplex est, etiam ipsa non simplex. Nam ideo simplicior est corpore, quia non mole diffunditur corpore, et in toto tota est, et et ideo cum fit aliquid in quavis exigua particula corporis quod sentiat anima, quamvis tamen tota sentit, quia totam non latet: sed tamen etiam in anima cum aliud sit artificiosum esse, aliud inertem, aliud acutum, aliud memorem, aliud cupiditas, aliud timor, aliud laetitia, aliud tristitia, possintque et alia sine aliis, et alia magis, alia minus, innumerabilia et innumbiliter in animae natura inveniri: manifestum est non simplicem, sed multiplicem esse naturam, nihil enim simplex mutabile est. Omnis autem creatura muta
Abbreviated transcription (Latin):
Inim ad u̾tenda est pͥmocrea.¬
tura quare sit multiplex:
Nullo aũt modo uere simplea.
Et prius corpus uniu̾sum utiꝙ
partibus constat. ita ut sit ibi
alia pars maior alia parsmi¬
nor. Et maiuis sit uniu̾sum
quam pars quȩ lib& aut quan¬
ta lib&. Nam & cęlum & t̾ra
partes sunt uniu̾se mundane
molis Et sola t̃ra uel solũ cęlũ
in numerabilibus partibus con¬
stat. Et int̾cia sui parte minor
est quã incȩta. & indimidia
mi nor est quã in tota & totũ
mundi corpus. quod duabus
plerumq partibus appellari
sol& idest cęlum & t̾ram utiq
maius sit. quã solũ cęlũ aut
sola t̾ra: Et inuno quoꝙ cor¬
pore aliud magnitudo aliud
color aliud figura so test enĩ
& diminuta magnitudine
manere idem color & eadem
tam magnũ esse & eodem mͦ
coloratum. & quȩ cũꝙ alia
simul dicunt᷑ de corpore possunt
& simul & plura sine cȩt̃is cõmuta
Ac ꝑ hoc multiplex ẽẽ con uinet᷑
natura corporis. simplex aũt

Expanded text:
nimadvertenda est primo creatura quare sit multiplex, nullo autem modo vere simplex. Et prius corpus universum utique partibus constat; ita ut sit ibi alia pars major, alia minor, et majus sit universum quam pars quaelibet aut quantalibet. Nam et coelum et terra partes sunt universae mundanae molis: et sola terra, et solum coelum innumerabilibus partibus constat, et in tertia sui parte minor est quam in caetera, et in dimidia minor quam in tota; et totum mundi corpus quod duabus plerumque partibus appellari solet, id est, coelum et terra, utique majus est quam solum coelum aut sola terra. Et in unoquoque corpore aliud est magnitudo, aliud color, aliud figura. Potest enim et diminuta magnitmanere idem color et eademtam magnum esse et eodem modo coloratum, et quaecumque alia simul dicuntur de corpore possunt et simul et plura sine caeteris commutari, ac per hoc multiplex esse convincitur natura corporis, simplex autem
Abbreviated transcription (Latin):
de eis dici ñ potest illud de
illo quod simul ambo nons.
sicut ũbum deu̾bo dici non
potest quia nonsimul ambo
uerbũ. s solus filius. Nec imnago
de imagine : quia nonsi mul
ambo imago. nec filius de filio.
quia nonsimul ambo filius.
scđm quod dicitur ego & pat̃
unum sum᷑. Unũ sumus enim
dictum est quod ille hocͦ ego
scđm essentiam non scđm rela¬

Expanded text:
de eis dici non potest, illud de de eis dici non potest, illud de illo, quod simul ambo non sunt. Sicut Verbum de verbo dici non potest, quia non simul ambo verbum, sed solus Filius: nec imago de imagine, quia non simul ambo imago: nec Filius de Filio, quia non simul ambo filius, secundum quod dicitur, Ego et Pater unum sumus . Unum sumus enim dictum est, Quod ille, hoc et ego secundum essentiam, non secundum rela
Abbreviated transcription (Latin):
patre Ita nec gͦ dicimus ut pat᷑
sit generator magnitudinis ge
nerator u̾irtutis uel generator
sapientiȩ suȩ. Filius aut̃ mag¬
nitudo uirtus & sapientia. Ds̃
uͦ magnus om̃i potens sapiens
ambo simul Quo mͦ gͦ ds̃ de deo
lumen delumine. non enim simul
ambo ds̃ dedõ. s solus filius de
deo. scilicet lumine patre. Nec
ambo simul lumen delumine
s solus filius delumine patre
nisi forte ad insinuandam &
breiuissune inculcandum quod
coȩt̃nus ẽ patri filius ita dictũ
est ds̃ de deo. & lum̃ delumine
& siquid hoc mͦ dicit᷑ hac sidice¬
retur hoc quod ñ ẽ filius sine
patre: de hoc quod non est pat̃
sine filio Id est nͥ hoc lumen qͦd
lum̃ ñ est sine patre dehoc lu¬
mine patre: quod lum̃ ñ esł
sine filio. Ut cũ dicitur ds̃ qͦd
non est filius sine patre: & de
dõ quod non est sine pat̾ filio
ꝑfecte intellegatur: quod non
p̃cessit genitor illud quod
genuit. Quod siita est hoc solũ

Expanded text:
Patre. Itane ergo dicimus, ut Pater Patre. Itane ergo dicimus, ut Pater sit generator magnitudinis, hoc est generator virtutis, vel generator sapientiae suae: Filius autem magnitudo, virtus, et sapientia: Deus vero magnus, omnipotens, sapiens, ambo simul? Quomodo ergo Deus de Deo, lumen de lumine? Non enim simul ambo Deus de Deo, sed solus Filius de Deo, scilicet Patre: nec ambo simul lumen de lumine, sed solus Filius de lumine Patre. Nisi forte ad insinuandum et brevissime inculcandum quod coaeternus est Patri Filius, ita dictum est, Deus de Deo, et lumen de lumine, et si quid hoc modo dicitur, ac si diceretur, Hoc quod non est Filius sine Patre, de hoc quod non est Pater sine Filio, id est, hoc lumen quod lumen non est sine Patre, de hoc lumine Patre quod lumen non est sine Filio: ut cum dicitur, Deus quod non est Filius sine Patre, et de Deo quod non est Pater sine Filio, perfecte intelligatur quod non praecessit genitor illud quod genuit. Quod si ita est, hoc solum
Abbreviated transcription (Latin):
in patre erat uerbum in tel¬
ligitur: aut si in principio
dictum est sic: ac si diceret᷑
ante om̃a : quod sequitur:
& uerbum erat apud dm̃
Uerbum quidẽ solus filius
accipit᷑ non simul pat̃ & filiꝰ
tamquam ambo unum uͥbũ:
go non aut pater & filius si¬
mul ambo imago s filius solus imago
patris quem ad modum & filius
Non enim ambo simul filius. Ed
uero ad iungit᷑. & u̾bum erat
apud dm̃. multũ est ut sic intel¬
ligatur uerbum. quod solusfi¬
lius erat apud dm̃ Qͦd non solus
est pat̾ s pat̃ & filius umus dhs
S quid mirum si induabus qui¬
bus dam rebus longe interse
diu̾sis potest hoc diciꝰ Quid enĩ
tam diu̾sum quam animꝰ & corpͥ
Potest tam̃ dici animus erat a pui
hominem: id est in homine cũ animꝰ
non sit corpus homo aut̃ auimus
simul & corpus sit. Ut &iam qͦd
consequent̃ scriptũ est : ds erat
u̾bum. si intellegatur u̾bum qͦd
non est pat̃. ds̃ erat simul cum

Expanded text:
in Patre erat Verbum, intelin Patre erat Verbum, intelligitur: aut si in principio sic dictum est, ac si diceretur, Ante omnia; quod sequitur, Et Verbum erat apud Deum, Verbum quidem solus Filius accipitur, non simul Pater et Filius, tanquam ambo unum Verbum go, non autem Pater et Filius simul ambo imago, sed Filius solus imago Patris, quemadmodum et Filius: non enim ambo simul filius: quod vero adjungitur, Et Verbum erat apud Deum; multum est ut sic intelligatur, Verbum, quod solus est Filius, erat apud Deum, quod non solus est Pater, sed Pater et Filius simul Deus. Sed quid mirum, si in duabus quibusdam rebus longe inter se diversis potest hoc dici? Quid enim tam diversum, quam animus et corpus? Potest tamen dici, Animus erat apud hominem, id est, in homine: cum animus non sit corpus, homo autem animus simul et corpus sit. Ut etiam quod consequenter scriptum est, Et Deus erat Verbum , sic intelligatur: Verbum quod non est Pater, Deus erat simul cum
Abbreviated transcription (Latin):
Sed si non dicit᷑ in se ipso
nisi quod ad filium dicitur.
idest pat̾ uelgenitus uel pͥn¬
cipium eius si &iam gignens
ei & quod de se gignit. conse
ea magnitudine quam ge¬
nuit siue uistus ea iusticia
quam genuit siue bonus ea
bonitate quam genuit. siue
potens ea potentia uel uir¬
tute quam genuit. siue sa¬
piens ea sapientia quã ge¬
nuit: Magnitudo aut̃ ipsa
quĩdicit᷑ pat̾: sed magnitu¬
dinis generator. filius uͦ sic̃
inse ipso dicit᷑ filius. quod
non cũ patre dicit᷑ s ad pa.¬
trem. Nonsic & inse ipso
magnus. s cũ patre cuuis
ipse magnitudo est: sic & sa pi¬
ens cum patre dicitur ciuus
ipse sapientia est: sicut ille
sapiens cum filio quia ea sapi¬
entia sapiens quã genuit:
Quic quid gͦ ad se dicuntur
nondicit᷑ alt̃ sine alt̃o. id
quic quid dicuntur quod
tendat ambo simul dicunt᷑
Si hȩc ita sunt : iamgͦ nec ds
est pater sine filio. nec filtꝰ
ds̃ sine patre: sed ambo si¬
mul ds̃. Et quod dictum ẽ:
Inprincipio erat uerbum

Expanded text:
Sed si non dicitur in se ipso nisi quod ad Filium dicitur, id est, pater, vel genitor, vel principium ejus; si etiam gignens ei quod de se gignit, conseqea magnitudine quam genuit, sive justus ea justitia quam genuit, sive bonus ea bonitate quam genuit, sive potens ea potentia vel virtute quam genuit, sive sapiens ea sapientia quam genuit: magnitudo autem ipsa non dicitur Pater, sed magnitudinis generator: Filius vero sicut in se ipso dicitur Filius, quod non cum Patre dicitur, sed ad Patrem, non sic et in se ipso magnus, sed cum Patre cujus ipse magnitudo est: sic et sapiens cum Patre dicitur, cujus ipse sapientia est; sicut ille sapiens cum Filio, quia ea sapientia sapiens est quam genuit: quidquid ergo ad se dicuntur, non dicitur alter sine altero, id est, quidquid dicuntur quod tendat, ambo simul dicuntur. Si haec ita sunt, jam ergo nec Deus est Pater sine Filio, nec Filius Deus sine Patre, sed ambo simul Deus. Et quod dictum est, In principio erat Verbum;
Abbreviated transcription (Latin):
ad quod dici aliquid ds̃ incipit
relanue: Et quod amicus di
iustus esse incipit ipse mutatur
tione quȩ in ipso ante non erat
apud quem nec p̃terita transi¬
erunt. & futura iam facta sunt
Itaq om̃s scõs suos ante mundi
constitucionen dilexit : sicut p̃¬
destinauit. sicut conuertuntur
& inueniunt illum: Tũc inciꝑe
habeo diligi diltunt᷑: quo mͦ dicatꝰ
quo potest humano affectu capi
quod dicit᷑: Sic &iam cũ iratus
malis dicitur & placidus bonis:
Illi mutant᷑: non ipse. sicut lux
infirmis oculis aspera: firmis
lenis est Iꝑsoꝵ scilicet mutatione

Expanded text:
ad quod dici aliquid deus incipit ad quod dici aliquid deus incipit relatiue. et quod amicus dei iustus esse incipit, ipse mutatur, tione, quae in ipso ante non erat, apud quem nec praeterita transierunt et futura iam facta sunt. itaque omnes sanctos suos ante mundi constitutionem dilexit, sicut praedestinauit, sed, cum conuertuntur et inueniunt illum, tunc incipere ab eo diligi dicuntur, ut eo modo dicatur, quo potest humano affectu capi quod dicitur. sic etiam, cum iratus malis dicitur et placidus bonis, illi mutantur, non ipse, sicut lux infirmis oculis aspera, firmis lenis est, ipsorum scilicet mutatione,
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi substantię dĩ accidisse in
telligatur. s illi creature ad
quam dicitur. Dñe in quid
refugium factus es nobis Re.¬
fugium gͦ nr̃m ds̃ relatiue
dicitur ad nos enim̾ refertur
& tunc resugium nr̃m fit. cũ
ad eum refugimus. Num quid
tunc fit aliquid in eius nat᷑a
quando antequam ad eum re¬
fugerimus non erat In nobis
gͦ fit: aliqua mutatio de teri¬
ores enim fuimus. antequam
ad eum refugeremus. & efficim᷑.
ad eum refugiendo meliores:
In illo aut̃ nulla. sic & pat̾
nr̃ esse incipit. cũ ꝑ eius grãm
regeneramur. qm̃ dedit nobis
potestatẽ filios dĩ fieri Sub¬
stantia itaq nr̃a mutatur in
melius. cũ filii eiꝰ efficim᷑. simul
& ille pat̾ nr̃ esse incipit. s
nulla suȩ cõ mutatione subs¬
tanciȩ quod ergo tẽporalit̃ dici
incipit ds̃ quod ante non dice¬
batur. manifestum est relatiue
dic̃i. non tam̃ scđm accidens
dĩ quod ei aliquid acciderit:
S plane scđm accidens eius

Expanded text:
ipsi substantiae Dei accidisse aliquid ipsi substantiae Dei accidisse aliquid intelligatur, sed illi creaturae ad quam dicitur. Domine, inquit, refugium factus es nobis ; refugium ergo nostrum Deus relative dicitur, ad nos enim refertur: Et tunc refugium nostrum fit, cum ad eum refugimus: Nunquid tunc fit aliquid in ejus natura, quod, antequam ad eum refugeremus non erat? In nobis ergo fit aliqua mutatio; deteriores enim fuimus antequam ad eum refugeremus, et efficimur ad eum refugiendo meliores? in illo autem nulla: Sic et pater noster esse incipit, cum per ejus gratiam regeneramur, quoniam dedit nobis potestatem filios Dei fieri . Substantia itaque nostra mutatur in melius, cum filii eius efficimur, simul et ille pater noster esse incipit, sed nulla suae commutatione substantiae. quod ergo temporaliter dici incipit deus quod antea non dicebatur, manifestum est relatiue dici, non tamen secundum accidens dei, quod ei aliquid acciderit, sed plane secundum accidens eius,
Abbreviated transcription (Latin):
dñs arcȩ quam ius exx ipso ligno
fabricataest quod utiq non erat
cum ligni dñs iam ess&. Quo mͦ
gͥ obtinebimus nihil scđm acci¬
dens dici dñm nisi quia ipsius
naturȩ nihil accidit quo mutet᷑
ut ea sint accidentia relatua
quȩ cum aliqua mutatione re¬
rum dequibus dicunt᷑ accidt̃
sicut amicus. relatiue dicitur
neq enim esse incipit nisi cũ
amare aperit. fit gͦ aliqua
mutatio uoluntatis. ut anucꝰ
dicit᷑ Nũ mus aũt̃ cum dicit᷑
p̃cium relatiuȩ dicitur. Nec
tam̃ mutatus est cũ esse coepit
dicit᷑ p̃cium. Neq cũ dicitur
pignus & siqua similia Sigͦ
num mus potest nulla sui
mutatione: tocitens dici rela¬
tiue & neq cum incipit dici
neq cũ desinet aliquid in eiꝰ
natura. uel forma qua nũmꝰ
esset. mutationis fiat. quanto
facilius de illa incõmutabili
dĩ scientia debemꝰ accipere
ut ita dicat᷑ relatiue aliquid
ad creaturam: Ut quã uis tem¬
poralit̃ incipiat dici. non tam̃

Expanded text:
inus est arcae, quamvis ex ipso ligno inus est arcae, quamvis ex ipso ligno fabricatae, quod utique non erat, cum ligni dominus jam esset. Quomodo igitur obtinebimus nihil secundum accidens dici Deum, nisi quia ipsius naturae nihil accidit quo mutetur, ut ea sint accquae cum aliqua mutatione rerum, de quibus dicuntur, accidunt? sicut amicus relatiue dicitur; neque enim esse incipit, nisi cum amare coeperit; fit ergo aliqua mutatio uoluutatis, ut amicus dicatur. nummus autem cum dicitur pretium, relatiue dicitur, nec tamen mutatus estpretium, neque cum dicitur pignus, et si qua sunt similia. Si ergo nummus potest, nulla sui mutatione, multoties dici, relative, ut neque cum incipit dici, neque cum desinit, aliquid in ejus natura vel forma qua nummus est mutationis fiat: quanto facilius de illa incommutabili Dei substantia debemus accipere ut ita dicatur relative aliquid ad creaturam, ut quamvis temporaliter incipiat dici, non tamen
Abbreviated transcription (Latin):
& idõ non intempore accidit dõ
ut dñs eẽt. quia hipsoꝵ tempor
dñs erat. Quȩ utiq non intẽpo¬
re eẽ ceperunt: Quł respondebit
dehomine qui intempore fac¬
tus est: cuius utiq dñs non erat
ante quã eẽt cui eẽt. Certe ue¬
lud dñs hominis eẽt ex tempore
accidit dõ & omĩs aut ferri
uideat᷑ controuersia. Certe
ut tuus dñs esset aut meus
qui mͦ eẽ cępimus ex tempore
obscuram questionẽ animȩ uidet᷑
incertum quod ut esset dñs popu¬
lus ifrł quia & suam erat animȩ
natura quam ille populus habe
bat quo mͦ non qua erimus tam̃
ille populus nondum erat. &¬
quando esse cepit. appar&: Pos¬
tremo ut dñs esset. huius arbo¬
ris & huiꝰ segetis ex tempore ac¬
cidit. quȩ modo esse cȩperunt:
Quia & si materies ipsa iam erat.
aliud est tam̃ dñm esse materiȩ
aliud esse dñm iam factȩ nat᷑e:
Alio enim tempore est &iam ho-
mo dñs igni. & alio tempore est¬

Expanded text:
t ideo non in tempore accidere Deo t ideo non in tempore accidere Deo ut dominus esset, quia ipsorum temporum dominus erat, quae utique non in tempore esse coeperunt — quid respondebit de homine, qui in tempore factus est, cuius utique deus non erat, antequam esset cuius esset? certe uel ut dominus hominis esset, ex tempore accidit deo; ut omnis auferri uideatur controuersia, certe ut tuus dominus esset aut meus, qui modo esse coepimus, ex tempore obscuram quaestionem animae uideatur incertum, quid, ut esset dominus populi Israhel? quia etsi iam erat animae nabat, quod modo non quaerimus; tamen ille populus nondum erat, et quando esse coepit apparet. Postremo ut Dominus esset hujus arboris et hujus segetis, ex tempore accidit, quae modo esse coeperunt. Quia etsi materies ipsa jam erat, aliud est tamen dominum esse materiae, aliud esse dominum jam factae naturae. Alio enim tempore est etiam homo dominus ligni, et alio tempore dom
Abbreviated transcription (Latin):
cũ sit codernus patri &
filio. dicitur tam̃ aliquid
ex tempore ueluti hoc ipsũ
quo donatum diximus. Fłã
sempit̃ne spꝰc donum. tem¬
poralit̃ aut̃ donatum: Nam
& si dñs non dicitur. nisi cum
habere incipit seruũ. &iam
ista appellatio ista relatiua
ex tempore est dõ. Non enim
sempit̾na creatura est: cuius
mus nec ipsa relatiua ẽẽ ac¬
cidentia: qm̃ nihil accidit
dõ tem poralit̃ quia non est
mutabilis sicut in exordio
huiꝰ disputationis tractauim᷑:
Ecce dñm eẽ ñ sempit̾num
chab& necogamur &iam cre¬
caturam sempiternã dicere
quia ille sempiterne non domina¬
retur nisi &iam iste sempit̃ne
famularent᷑. Si cut aut̃ non potest
esse seruus qui non habet dñm:
sic nec dñs qui ñ hab& seruũ
Et quic quid exstiterit quia et̃¬
num quidem dm̃ solum dicat
tempora aũt non esse ȩt̾na ꝓpt̃
uarietatem & mutabilitatẽ S
tam̃ tempora non intempore
esse cȩpisse. non enim erat temp̃
antequam inciperent tẽpora¬

Expanded text:
cum sit coaeternus patri et filio, dicitur tamen aliquid ex tempore, ueluti hoc ipsum to quod donatum diximus. nam sempiterne spiritus donum, temporaliter autem donatum. nam et dominus si non dicitur nisi cum habere incipit seruum, etiam ista appellatio relatiua ex tempore est deo; non enim sempiterna creatura est, cuius mus nec ipsa relatiua esse accidentia, quoniam nihil accidit deo temporaliter, quia non est mutabilis, sicut in exordio huius disputationis tractauimus? ecce dominum esse non sempiternum habet, ne cogamur etiam creaturam sempiternam dicere, quia ille sempiterne non dominaretur, nisi etiam iste sempiterne famularetur. sicut autem non potest esse seruus qui non habet dominum, sic nec dominus qui non habet seruum. et quisquis extiterit qui aeternum quidem deum solum dicat, tempora autem non esse aeterna propter uarietatem et mutabilitatem, sed tamen tesse coepisse, quia non erat tempus antequam tempora inciperent; e
Abbreviated transcription (Latin):
sapientia sapiens est que de
illo nata est Nam illud ñ ẽ
formidandum necogamur multos
filios dĩ dicere pt̃ ad obtionem
creaturȩ quoȩ t̃nos patri si
magnitudinis suȩ genitor ẽ
& bonitatis & ȩt̃nitatis. & om̃i¬
potentiȩ. Huic enim calũniȩ
facile respondet᷑. sic non effici
quia multa nominata sunt
ut ille multoꝵ filioꝵ coȩt̃noꝵ
non efficit᷑ ut duoꝵ sit cũ di¬
quȩ sapientia & sapientia ꝙ

Expanded text:
sapientia sapiens est quae de sapientia sapiens est quae de illo nata est? Nam illud non est formidandum, ne cogamur multos filios Dei dicere, praeter adoptionem creaturae, coaeternos Patri, si magnitudinis suae genitor est, et bonitatis, et aeternitatis, et omnipotentiae. Huic enim calumniae facile respondetur, sic non effici, quia multa nominata sunt, ut ille multorum filiorum coaeternorum non efficitur ut duorum sit, cum di sapienti
Abbreviated transcription (Latin):
nem in serebant. sidĩ filius.
uirtus & sapientia dĩ est nec
usquam ds̃ sine uir tute: & si¬
ne sapientia fuit. Quo aet̾nꝰ
dõ patri filius. Dicit aũt apos¬
sapientiam & dm̃ aliquando
non habuisse uirtutẽ: aut sa¬
pientiam dementis est dicere:
Nongͥ erat tempus quando
non erat filius: Quȩ ratinatio ad
id cogit. ut dicamus dm̃ patrem
non esse sapientẽ. nisi habentẽ
sapientiam quam genuit non
ex istendo ꝑse pat̾ ipse sapan¬
tia De inde si ita est filius qͦq
ipse sicut dicit᷑ ds̃ dedõ lum̃
delumine: uidendum est. utrũ
possit sapientia de sapientia
dici. si non est ds̃ pat̾ ipsa sapi¬
entia: s tantũ genitor sapientiȩ:
genitor sit ut non ipse sit sua
magnitudo & sua bonitas. &
sua ȩt̃nitas & sua om̃i potentia.
s ea magnitudine. magnus sit
quam genuit. & ea bonitate
bonus. & ea ȩt̾̃nitate ȩt̃nus.
& ea om̃i potentia om̃i potens
quȩ de illo natus est. sicut ñ
ipse sua sapientia est. D ea

Expanded text:
nem inserebant: Si Dei Filius nem inserebant: Si Dei Filius virtus et sapientia Dei est, nec unquam Deus sine virtute et sapientia fuDeo Patri Filius: dicit autem Apossapientiam; et Deum aliquando non habuisse virtutem aut sapientiam, dementis est dicere: non igitur erat tempus quando non erat Filius. 2. Quae ratiocinatio ad id cogit, ut dicamus Deum Patrem non esse sapientem, nisi habendo sapientiam quam genuit, non existendo per se Pater ipsa sapientia. Deinde si ita est, Filius quoque ipse sicut dicitur Deus de Deo, lumen de lumine, videndum est utrum possit sapientia de sapientia dici, si non est Deus Pater ipsa sapientia, sed tantum genitor sapientiae. genitor sit, ut non ipse sit sua magnitudo, et sua bonitas, et sua aeternitas, et sua omnipotentia, sed ea magnitudine magnus sit quam genuit, et ea bonitate bonus, et ea aeternitate aeternus, et ea omnipotentia omnipotens quae de illo nata est, sicut non ipse sua sapientia est, sed ea
Abbreviated transcription (Latin):
xpm̃ dĩ uirtutẽ & dĩ sapien¬
tiam. Et idõ non uideatur
& qualitas. quia non est pater
ipse uirtus & sapientia s ge¬
nitor uirtutis & sapientiȩ. &
uera: non mediocri intenti¬
one quȩ ri sol& quo mͦ dicat᷑
dĩ uirtus. & sapientia patris.
ait enim apostolus. xpm̃ dĩ uir¬
tutem & dĩ sapientiam: & hinc
non nulli nostri ad uersus ar¬
rianos. hoc mͦ rationati sunt.
eos dum taxat: qui prius se
aduersus catholicam fidem.
ex tulerunt. Nam ipse arriꝰ
tempus quando non erat filius
Non intellegens &iam natus
esse dõ sempit̾num esse ut sit
quo ȩt̃nus patri filius. Sicut
splendor quigignitur abigne
atq diffunditur coe ternus
est illi & esset coet̃nus. sieẽt.
ignis ȩt̃nus. Unde quidem
posteriores arriani abiecerunt
istam sententiam. fassi quȩ st̃
non extem pore cepisse filiũ
dĩ. sed iter disputationes
quas habebant nr̃i ad ũ sus
cos qui dicebant erat tempꝰ
quando non erat filius hanc
&iam non nulli ratiocinatio¬

Expanded text:
m Dei virtutem et Dei sapientiam: ut ideo non videatur aequalitas, quia non est Pater ipse virtus et sapientia, sed genitor virtutis et sapientiae. Et revera non mediocri intentione quaeri solet, quomodo dicatur Deus virtutis et sapientiae Pater. Ait enim Apostolus, Christum Dei virtutem et Dei sapientiam . Et hinc nonnulli nostri adversum Arianos hoc modo ratiocinati sunt, eos duntaxat qui prius se adversum catholicam fidem extulerunt. Nam ipse Arius tempus quando non erat filius: non intelligens etiam natum esse Deo sempiternum esse, ut sit coaeternus Patri Filius, sicut splendor qui gignitur ab igne atque diffunditur, coaevus est illi, et esset coaeternus, si esset ignis aeternus. Unde quidam posteriores Ariani abjecerunt istam sententiam, fassique sunt, non ex tempore coepisse Filium Dei. Sed inter disputationes quas habebant nostri adversum eos qui dicebant, Erat tempus quando non erat Filius, hanc etiam nonnulli ratiocinatio
Abbreviated transcription (Latin):
ceretur. Ita si nũmꝰ non eẽt aliqͣ
substantia nec arra poss& rela¬
tiue dici Qua ꝓpt̃ si & pat̃
ñ eẽt̃ aliquid ad se ipsum non
est om̃ino qui relatiue dicatur
adaliquid Non enini sicut ad
aliquid coloratum refertur co¬
lor eius nec om̃i no ad sedicit᷑
color. s semꝑ alicuius colorati
est. Illud aũt cuiꝰ color eft
&iã si eo quod coloratum dicit᷑
ad colorẽ refertur tam̃ id qͦd
corpus dicitur ad se dicit᷑ Ullo
mͦ ita putandum est patrem
non dici aliquid adse ipsum
si quie quid dicit᷑ ad fili ũ dici
Eundẽ uͦ filium. & ad se ipsũ
dici & ad patrẽ cũ dicit᷑ mag

Expanded text:
ceretur: ita si nummus non esset aliqua substantia, nec arrha posset relative dici. Quapropter si et Pater non est aliquid ad se ipsum, non est omnino qui relative dicatur ad aliquid. Non enim, sicut ad aliquid coloratum refertur color ejus, nec omnino ad se dicitur color, sed semper alicujus colorati est; illud autem cujus color est, etiam si eo quod coloratum dicitur, ad colorem refertur, tamen id quod corpus dicitur, ad se dicitur: ullo modo ita putandum est Patrem non dici aliquid ad se ipsum, sed quidquid dicitur ad Filium dici; eumdem vero Filium et ad se ipsum dici, et ad Patre
Abbreviated transcription (Latin):
uel certe cum dicitur essentia
non essentia s relatiuũ indice¬
tur. Quo mͦ cũ dicit᷑ dñs ñ
homo essentia ẽ: dñs uͦ relati¬
ue dicit᷑ Homo enim ad se
dicitur dñs ad seruũ. Nc̃ aũt
unde aginus scientia ipsa re¬
latiue dicitur: essentia ipsa
non ẽ essentia: Huc accedit
quia om̃is essentia quȩ relati¬
ue dicitur: ẽ & iam aliquid
eacepta relatio. sicut homo
dñs & homo seruus Et ęquus¬

Expanded text:
vel certe cum dicitur essentia, vel certe cum dicitur essentia, non essentia, sed relativum indicetur. Quomodo cum dicitur dominus, non homo essentia est, dominus vero relative dicitur: homo enim ad se dicitur, dominus ad servum; hoc autem unde agimus, si essentia ipsa relative dicitur, essentia ipsa non est essentia. Huc accedit, quia omnis essentia quae relative dicitur, est etiam aliquid excepto relativo: sicut homo dominus, et homo ser
Abbreviated transcription (Latin):
quic quid dicitur ad filium n
latiue dicitur. Ille aut̃ dicir
& ad se: Et si ia ẽ quod diciue
ad se. an ipsa essentia: s pari
essentia est. filius sicut paris
uirtus & sapientia. Sicut ubi
patris. & imago patris aut si
essentia dicit᷑ ad se filius pat̾
aut̃ non est essentia. s genir
essentiȩ non aut̃ est ad se ipsit
s hac ipsa essentia quã genutt
si cut hac ipsam magniudnõ
magnus quam genuit: gͦ &m
nitudo dicitur ad se fibrusgͥ
d imago Quid aũt absindo
quam imaginẽ ad se dici au
si non id ipsum ẽ imago eui
quod est uirtus & sapientia sed
illa relatiue dicunt᷑ Hec aut̃
ad se non ad aliud. incipit non
ea sapientia quã genuit sapi¬
ens eẽ pat̾ quia non potest ipse
ad eandem relatiue dici: & illa
ad eum relatiue non dici. Om̃a
enim quȩ relatiue dicantur
ad inuicẽ dicunt᷑. Restat ita¬
ꝙ ut &iã ossentia filius rela-¬
nue dicat᷑ ad patrẽ. Ex quo
conficit᷑ in opinatissimus sensꝰ
ut ipsa essentia non sit essentia

Expanded text:
quidquid dicitur relative ad Filium dicitur; ille autem dicitur et ad se? et si ita est, quid dicitur ad se? an ipsa essentia? sed Patris essentia est Filius, sicut Patris virtus et sapientia, sicut Verbum Patris et imago Patris: aut si essentia dicitur ad se Filius, Pater autem non est essentia, sed genitor essentiae, non est autem ad se ipsum, sed hac ipsa essentia quam genuit, sicut hac ipsa magnitudine magnus quam genuit; ergo et magnitudo dicitur ad se Filius, ergo et imago. Quid autem absurdius, quam imaginem ad se dici? Aut si non idipsum est imago et Verbum, quod est virtus et sapientia, sed illa relative dicuntur, haec autem ad se, non ad aliud; incipit non ea sapientia quam genuit, sapiens esse Pater, quia non potest ipse ad eam relative dici, et illa ad eum relative non dici. Omnia enim quae relative dicuntur, ad invicem dicuntur. Restat itaque ut etiam essentia Filius relative dicatur ad Patrem. Ex quo conficitur inopinatissimus sensus, ut ipsa essentia non sit essentia;
Abbreviated transcription (Latin):
abappellatione creatoris: Et
scriptum est de illo quod ope¬
retur. & utiq inse manens
operat᷑: Non enim in aliquid
eoꝵ quȩ operat᷑ ipse muta¬
tur & uertitur: Et quȩ oꝑat᷑
uide. Unicuiq aut̃ inquitͥ
datur manifestacio spꝰc adu
alii donatio curationum in
imo spũ. alii operationes uir᷑¬
tutum : alii ꝓphenia: alui
di iudicatio spũ um. alteri
genera linguarũ Om̃a aut̃
diuidens propria uniciq
ꝓut uult. utiq sicut ds̃ qͥs
enim tanta illa oꝑari potest
nisi dĩ. Idem aũt ds̃ qui oꝑat᷑
om̃a in om̃ibus. Nam & singil¬
latim si int̃ rogenus de spũ
scõ uerissime respondemus
quod ds̃ sit. & cũ patre & filio
simul unus ds̃ est Unũ gͦ
pͥncipium ad creaturam di¬
citur ds̃ non duo uel tria
intrinitate gignens adid quod
gignit principrum est. pat̃
ad filium princonium quia ge¬

Expanded text:
ab appellatione creatoris, et ab appellatione creatoris, et scriptum est de illo quod operetur, et utique in se manens operatur: non enim in aliquid eorum quae operatur, ipse mutatur et vertitur. Et quae operatur vide: Unicuique autem, inquit, datur manifestatio Spiritus alii donatio curationum in uno Spiritu; alii operationes virtutum; alii prophetia, alii dijudicatio spirituum, alteri genera liguarum. Omnia autem dividens propria unicuique prout vult, utique sicut Deus. Quis enim tanta illa potest operari nisi Deus? Idem autem Deus qui operatur omnia in omnibus . Nam et sigillatim si interrogemur de Spiritu sancto, verissime respondemus quod Deus sit; et cum Patre et Filio simul unus Deus est. Unum ergo principium ad creaturam dicitur Deus, non duo vel tria in Trinitate, si gignens ad id quod gignit principium est, Pater ad Filium principium est, quia gi
Abbreviated transcription (Latin):
idemq relatiue dicitꝰ
principium & siquid forte
aliud: ẜ pat̾ adfilium dicit᷑
principium uͦ ad om̃a quȩ
ab ipsosunt Item di cit᷑ rela¬
tiue filius. relatiue dicitur
& uerbum & imago Et in om¬
nibus his uocabulis. ad patrẽ
refert᷑ Nihil aũt hoꝵ pat̃
dicit᷑ Et principium dicit᷑
filius Cũ enim diceret᷑ ei: tu
quis es: respondit. Principiũ
qui & loquor uobis. s unũ¬
quid patris principium: Creato¬
rem se quippe ostendere uoluit
cum se dixit esse principium:
Sicut & pat̾ principium est cre¬
anirȩ cum abipso sunt omĩa: Nã
& creator. relatiue dicitur ad cre¬
atram. sicut dñs ad seruum:
Et idõ cumdicimꝰ & patrẽ pͥn¬
cipium. & filium pͥncipium:
non duo pͥncipia creature di¬
cimus quia pat̃ & filius simul
adcreaturam unũ pͥncipium
est. sicut unus creator sic &
imus dĩ. Si aũt̃ quic quid in
se man& & gignit aliquid uel
&iam sp̃m scm̃ recte dici pͥn¬
cipium quia ñ eum separamꝰ᷑

Expanded text:
mque relative dicitur principium, et si quid forte aliud: sed Pater ad Filium dicitur, principium vero ad omnia quae ab ipso sunt. Item dicitur relative Filius, relative dicitur et Verbum et imago; et in omnibus his vocabulis ad Patrem refertur, nihil autem horum Pater dicitur. Et principium dicitur Filius: cum enim diceretur ei: Tu quis es? respondit: Principium, qui et loquor vobis . Sed nunquid Patris principium? Creatorem se quippe ostendere voluit cum dixit esse principium, sicut et Pater principium est creaturae, eo quod ab ipso sunt omnia. Nam et creator relative dicitur ad creaturam, sicut dominus ad servum. Et ideo cum dicimus et Patrem principium, et Filium principium, non duo principia creaturae dicimus, quia et Pater et Filius simul ad creaturam unum principium est, sicut unus creator, sicut unus Deus. Si autem quidquid in se manet, et gignit aliquid vel etiam Spiritum sanctum recte dici principium, quia non eum separamus
Abbreviated transcription (Latin):
scriptum est de iohanne : quod
de moyse in telligendum esti
cum ait ei dñs. Tollam de sp̃u tuo
& dabo eis hoc est dabo illi de spũ
sc̃o. quȩ iam tibi dedi. Sigͦ dicit᷑
& quod pͥn cipium hab& eum aqͦ
datur quia non aliunde accepit
illud quod abipso procedit faten¬
dum est patrẽ & filium prin¬
cipium esse spc scĩ non deio pͥn¬
cipia s sicut pat̃ & filius imus
df̃ & ad creaturam relatiue unus
creator & unus dñs. sic relatiue
ad spm̃ sc̃m unum principium
Ad creauiram uero pater & filiꝰ¬

Expanded text:
scriptum est et de Iohanne, quod iscriptum est et de Iohanne, quod ide Mose intellegendum est, cum ait ei dominus: tollam de spiritu tuo et dabo eis, hoc est: "dabo illis de spiritu sancto, quem iam tibi dedi". si ergo et quod datur principium habet eum a quo datur, quia non aliunde accepit illud quod ab ipso procedit, fatendum est patrem et filium principium esse spiritus sancti, non duo principia, sed sicut pater et filius unus deus et ad creaturam relatiue unus creator et unus dominus, sic relatiue ad spiritum sanctum unum principium. ad creaturam uero pater et fili
Abbreviated transcription (Latin):
cipium sit pat̃: qm̃ dictum
est de patre procedit non par¬
ua questio est quia si ita est
non iam principium ei tantũ
rei erit quam gignit aut focit
sed &iam. ei quandat Ubi &
illud elucescit ut pote quod
solet multos mouere cur ñ
se apatre exeat: sicut in euan¬
gło legit᷑. Fait enim non qͦmͦ
natus s quomͦ datus. Et idõ
non dicit᷑ filius. quia neq natꝰ
est sicut imigenitus neq factꝰ
ut ꝑ dĩ grãm in ad obtione
nasceretur sicuti nos. Quod
enim de patre natꝰ est ad pa¬
htrem solum refertur: cũ dicit᷑
Et nec non & noster. Quod aũt
datum est & ad eum qui ddedit
refertur: & ad eos quibus dedit
noster dicitur qui accepimus.
Sicut dicitur dñi salus quidat
salutem. Eadem &iam nostra sał
Non ille spꝰc nr̃ quo sumus qua
ipse spꝰc est hominis. qui in ipso
est: s alio modo iste nr̃ quodi¬
cimus & panem nr̃m danobis:
non accepisti: s. aliud est quod
accepimus ut essemus aliud qͦd
accepimus ut scĩ essemus. Unde

Expanded text:
cipium sit Pater, quoniam dictum est, De Patre procedit, non parva quaestio est: quia si ita non iam principium ei tantum rei erit, quam gignit aut facit, sed etiam ei quam dat ubi et illud elucescit, ut potest, quod solet multos mouere, cur nose a patre exeat, sicut in euangelio legitur. exit enim non quomodo natus, sed quomodo datus, et ideo non dicitur filius, quia neque natus est sicut unigenitus, neque factus, ut per gratiam in adoptionem nasceretur, sicuti nos. quod enim de patre natum est, ad patrem solum refertur, cum dicitur est, non et noster. quod autem datum est, et ad eum qui dedit refertur et ad eos quibus dedit.noster dicitur, qui accepimus, sicut dicitur domini salus, qui dat salutem; eadem etiam nostra salunon ille spiritus noster, quo sumus, quia ipse spiritus est hominis, qui in ipso est, sed alio modo iste noster, quo dicimus et: panem nostrum da nobis, non accepisti? sed aliud est quod accepimus, ut essemus, aliud quod accepimus, ut sancti essemus. unde
Abbreviated transcription (Latin):
ũ itaq sit tantus solus pat̾
triplex dicendus est. Corpora¬
lia quippe ad iunctione sua
crescunt. Quã uis enim qui
adher& uxori suȩ unum
corpis sit. maius tam̃ corpꝰ
fit quã si solius uiri eẽt aut
filius uxoris. In rebus tamen
spiritalibus cũ minor maiori
adheret. sicut creatura creatori
illa fit maior quam erat. non ille:
In bis emm quȩ non mole mag
nasunt: hoc est maius eẽ quod
hereat Et idõ &iam maior
patri filius ȩ̨qualis aut sꝑc¬

Expanded text:
um itaque tantus est solus Pater, ullo modo triplex dicendus est. Corpora quippe adjunctione sua crescunt. Quamvis enim qui adhaeret uxori suae, unum corpus sit; majus tamen corpus fit, quam si solius viri esset, aut solius uxoris. In rebus autem spiritualibus, cum minor majori adhaerescit, sicut creatura Creatori, illa fit major quam erat, non ille. In iis enim quae non mole magna sunt, hoc est majus esse quodhaereat; et ideo etiam major Patri Filius aequalis, aut S
Abbreviated transcription (Latin):
diximus relatiue dici
spm̃ sc̃m. non ipsam trinita¬
tem sed eum qui est intrini¬
tate quia non ei uid&ur
ui cissim respondere uocabu¬
lum eum adquẽ refertur
Non enimi sicut dicimus ser
relatiue dicunt᷑ ita & iam
hic possumus dicere Dicimꝰ
enim spm̃ sc̃m patris s ñ
ucissim dicimus patrem
spꝰ̾c scĩ ne filius eius intel¬
ligatur sp̾c sc̃s Item dicimꝰ
contigit ut non inueni¬
atur uocabulum quod sibi
uicissim respondeant quȩ
ad se referunt᷑ Quid enim
tam manifeste relatiue di¬
rei pignus est. Aũ gͦ cũ
dicimus pignus patris & fi¬
lii : possumus uicissim dice¬
re. patrem pignoris aut
filium pignoris. At uero
cum dicimus donũ patris
& filii. non quidem possu
mus dicere patrem doni
aut filium doni: S ut hȩc uicis¬
sim respondeant: dicimus do¬
num donatoris. & donatorem
doni: Quia hic ñ potuit in¬
ueniri usitatum uocabulum

Expanded text:
diximus relative dici Spiritum sanctum, non ipsam Trinitatem, sed eum qui est in Trinitate, quia non ei videtur vicissim respondere vocabulum ejus ad quem refertur. Non enim, sicut dicimus servrelative dicuntur, ita etiam hic possumus dicere. Dicimus enim Spiritum sanctum Patris, sed non vicissim dicimus Patrem Spiritus sancti, ne filius ejus intelligatur Spiritus sanctus. Item dicimuscontingit, ut non inveniatur vocabulum, quo sibi vicissim respondeant quae ad se referuntur. Quid enim tam manifeste relative direi pignus est. Num ergo cum dicimus pignus Patris et Filii , possumus vicissim dicere Patrem pignoris aut Filium pignoris? At vero cum dicimus donum Patris et Filii, non quidem dicere possumus Patrem doni, aut Filium doni; sed ut haec sibi vicissim respondeant, dicimus donum donatoris, et donatorem doni: quia hic potuit inveniri usitatum vocabulum,
Abbreviated transcription (Latin):
nobis: & uidimus głam eius
głam quasi unigeniti apa¬
re plenũ grã et ueritate:
hoc totũ qđ ex euangelio
posui. inprecedentibus suis
partibus habet qđ inmutabi¬
le ac sempiternũ cuius con¬
templatio nos beatos facit in
consequentibus uero ꝑmixta
cum temporalibus comme¬
morantur ȩterna: Ac ꝑhoc
aliqua ibi adscientiã ꝑtinent
aliqua adsapientiã sic̃ in libro
duodecimo p̾cessit nr̃a distinc¬
tio: Nam in principio erat
uerbũ & uerbũ erat apud
dm̃ & ds̃ erat uerbũ: hoc erat

Expanded text:
nobis. Et vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre, plenum gratiae et veritatis . Hoc totum quod ex Evangelio posui, in praecedentibus suis partibus habet quod immutabile ac sempiternum est, cujus contemplatio nos beatos facit: in consequentibus vero permixta cum temporalibus commemorantur aeterna. Ac per hoc aliqua ibi ad scientiam pertinent, aliqua ad sapientiam, sicut in libro duodecimo nostra praecessit distinctio. Nam, In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: hoc erat
Abbreviated transcription (Latin):
deilla parte rationis ad quam
ꝑtinet scientia id est cognitio re¬
rum teporaliũ atq mutabiliũ
nauandis uite huius actionib
necessariũ suscepta consideratio¬
ne quantum dñs adiuuat ꝑ

Expanded text:
de illa parte rationis ad quam pertinet scientia, id est, cognitio rerum temporalium atque mutabilium navandis vitae hujus actionibus necessaria, susceptam considerationem, quant
Abbreviated transcription (Latin):
rimus cum eũ uel septi parie¬
tibus. uel &iã intenebris cogi¬
tamꝰ: Sed dehis imaginibus
rerũ corporaliũ incorporales
quidẽ habentibus tamen simi¬
litudines corporũ & aduitam
exterioris hominis ꝑtinentibus
Iam satis inundecimo libro lo¬
cuti sumus Nunc autẽ agimꝰ
dehomine interiore. & eius ea¬
scientia quȩ rerũ est tempora¬
lium & mutabiliũ: Incuius
intentionẽ cum ad sumitur
aliquid &iã derebus adexte¬
riorẽ hominẽ ꝑtinentibus. ad
hoc adsumendum est ut aliqͥd
inde doceatur. quod rationalẽ
adiuuet scientiã. hac ꝑhoc re¬
rum quascõmunes cum ani¬
mantibus in rationabilibus abe¬
mus. rationalis usus ad interio¬
rem hominẽ ꝑtinet. nec recte
dici potest cũ in rationabilibꝰ.
animantibus eum nobis esse
comunem:

Expanded text:
rimus, cum eum vel septi parierimus, cum eum vel septi parietibus, vel etiam in tenebris cogitamus. Sed de his imaginibus rerum corporalium, incorporalibus quidem, habentibus tamen similitudines corporum, et ad vitam exterioris hominis pertinentibus, jam satis in undecimo libro locuti sumus. Nunc autem agimus de homine interiore, et ejus scientia, ea quae rerum est temporalium et mutabilium: in cujus intentionem cum assumitur aliquid, etiam de rebus ad exteriorem hominem pertinentibus, ad hoc assumendum est ut aliquid inde doceatur quod rationalem adjuvet scientiam: ac per hoc rerum quas communes cum animantibus irrationalibus habemus, rationalis usus ad interiorem hominem pertinet; nec recte dici potest cum irrationalibus animantibus eum nobis esse communem.
Abbreviated transcription (Latin):
dus quippe in quantũ notus
est. udentibus notus est ad
hoc uerbum quattuor sylla¬
barũ qđ est crediderunt sonu
suo qm̃ corpus est. ꝑ aurẽ car¬
nis in labitur: Quod aut̃ sig¬
nificat nullo corporis sensu
sed animi ratione cognoscit᷑
Nisi enĩ quid sit credider̃ꝑ
animũ nosceremꝰ: nõ intellege¬
remus quid nõ fecerint illi
dequibus dictum ẽ. & sui eum
nõ receper̃ Sonus ergo uerbi
for insecus instrepit auribus
corporis & ad tingit sensu qui
uocatur auditus Species quo¬
que hominis & innobis ipsi no
ta est & for insecus in alus ad¬
est corporis sensibus oculis quę
uidetur. auribus quȩ auditur
Tactui cum tenetur & tangi¬
tur. habet &iam in memora
nr̃a imaginẽ suã. in corporalẽ
quidẽ. sed corporis similem:
Mundi deniq ipsius mirabilis
pulcritudo forinsecus presto
est. & aspectibus nr̃is & ei sensu
qui dicitur tactus siquid eus
at tingimus habet &iam ipse
intus in memoria nr̃a imagine¬

Expanded text:
dus quippe in quantum notus dus quippe in quantum notus est, videntibus notus est. At hoc verbum quatuor syllabarum quod est, Crediderunt, sono suo, quoniam corpus est, per aurem carnis illabitur: quod autem significat, nullo corporis sensu, sed animi ratione cognoscitur. Nisi enim quid sit, Crediderunt, per animum nossemus, non intelligeremus quid non fecerint illi de quibus dictum est, Et sui eum non receperunt. Sonus ergo verbi forinsecus instrepit auribus corporis, et attingit sensum qui vocatur auditus. Species quoque hominis et in nobis ipsis nobis nota est, et forinsecus in aliis adest corporis sensibus; oculis, cum videtur; auribus, cum auditur; tactui, cum tenetur et tangitur: habet etiam in memoria nostra imaginem suam, incorporalem quidem, sed corpori similem. Mundi denique ipsius mirabilis pulchritudo forinsecus praesto est, et aspectibus nostris, et ei sensui qui dicitur tactus, si quid ejus attingimus: habet etiam ipse intus in memoria nostra imag