comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& ad modũ angeli xuiant ignoromꝰ aui nͨ
arlorem ex aitoris surailo ⁊ robore alieuo
stãm nosce possemꝰ si ⁊ ista dõ cͤanti ꝙ̃ admodũ
torem fidełrq credimꝰ ft̃am feminã exuiro
nullo ĩtuemẽte cõcubitu ĩ si forte costa ho¬
minis ministta ut ꝑ angl i oꝑe creatoris¬
sic̃ fidełr credimꝰ ĩ iursi fcm̃ exfemĩa nullo ĩ¬
t̾ueniente cõcubitu cũ sem̃ abrahe dispositũ
ẽ pangelos ĩmanu mediatoris utr̃u ꝙ ĩsi¬
inificac̃onẽ ꝙ de eua scͥptũ ẽ credibile uiteat᷑:
an u̾o sine ciuiꝰꝙͣ cõcubitu uir ex femina fieri
potuit femina ex uiro nõ potuit. Et uͥginał
utͥus unde uir fieret nõ hẽbat uͥ iłr aũ latus
unde femĩa fieret nõ hẽbat cũ hie deꝰ de fa¬
mula nascet᷑ iͥ de ẜuo famula formaret᷑ po
bro uirginis creare. s qui poss ostend̾e ĩ tor¬
pore suo ħ se it̾um fuisse ꝙ fcm̃ est utilius
in maris corꝑe ostendit nicħ putẽdũ eẽ ꝙ cas¬

Expanded text:
quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum torem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere crirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infinificationem quod de Eua scriptum est credibile uideatur? an uero sine cuiusquam concubitu uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo famula formaretur? pbro uirginis creare; sed qui posset ostendere in corpore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod cas
Abbreviated transcription (Latin):
n̾e iñ ex hiis que ad hib oꝑari ⁊ creare
iures uł carnt̃ põt. Nat᷑a it agͥ ĩtriore mo¬
tu nob q occistissimo cuitam̃ sideꝰ sb̾tra¬
hat oꝑõnẽ ĩ timã qua eã sb̃̾stituit ⁊ faci
ꝯtiuo tãꝙͣ extĩcta nulla remanebit qua
locutisimꝰ ⁊ ĩ naturalib ⁊ ĩ uolũtarus
motib iiisiret creade miturã tã null

Expanded text:
etiam ex his, quae adhibet, operari et creare uires uel carnem potest? natura id agit interiore motu nobisque occultissimo. cui tamen si deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tamquam extincta nulla remanebit. Qualocuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam null
Abbreviated transcription (Latin):
fĩ aliquid cõsũmatis oꝑib qͥb creauit oĩa
simł uiolẽtũ est uelle monstͣre ⁊ utrũ ꝑspicu¬
mͥ decanonicis libris occurrit auttoritas. Mł¬
to minꝰ ita exnũdi corꝑeis elem̃tis uisi for¬
te illido mou ꝙ ap̃ erechielẽ ꝓpħam cũ demõs

Expanded text:
fieri aliquid consummatis operibus, quibus creauit omnia simul, uiolentum est uelle monstrare et, utrum perspicumihi de canonicis libris occurrit auctoritas. multo minus itaque ex mundi corporeis elementis; nisi forte illud mouet, quod apud Ezechiele
Abbreviated transcription (Latin):
ut hinc ĩ telligͥemꝰ pp̃ extasim que p̾cessat
ĩ adã ħ eũ diuintꝰ tanqmͣ ꝓpħ̾am dicͥe potu¬
isse. s iam iste huiꝰ libri tͥminꝰ placet ut
ea q̃ secũt᷑ ab alio ox ordio renouẽt ĩtrrõe les¬
am quiderm cridm ordo ip̃e uitet᷑ exposc̾e
ut de pcc̃o pͥm̃i hornĩs disseram᷑. o quia de
carne młieris ꝙ̃ ad modũ sc̃a sit scipt᷑a nar¬
rauit. Tacuit aũ de aĩa multo magis nos
fecit ĩ tentos ut de ħ diligencͦ inquiranius
quo nã moto refelli possũt sine nõ possĩ
qui credũt aĩam de aĩa hõims sicut cecał¬
ne carnẽ sieri aparentib ĩ filios utͥus rei
transfusis seĩb. Hinc em̃ pͥnutꝰ ad ħ mouẽs

Expanded text:
hinc intellegeremus per extasin, quae praecesserat in Adam, hoc eum diuinitus tamquam prophetam dicere potuisse. sed iam iste huius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntur, ab alio exordio renouent intentionem leam quidem ordo ipse uidetur exposcere, ut de peccato primi hominis disseramus; sed quia de carne mulieris, quemadmodum facta sit, scriptura narrauit, tacuit autem de anima, multo magis nos fecit intentos, ut de hoc diligentius inquiramus, quonam modo refelli possint siue non possint, qui credunt animam de anima hominis sicut de carne carnem fieri a parentibus in filios utriusque rei transfusis seminibus. hinc enim primitus ad hoc mouentur,
Abbreviated transcription (Latin):
anͣte ꝓlata quiastuitũ ec̃ nõ pot̃ mysticum
⁊̃ ut dornuenti fieret eatẽ rõ uł necessitas
flagitabat ut demq osse detracto ĩciꝰ lo¬
cũ caro suppleret᷑ slũ .n. nõ potuit ip̃a ca¬
or mulier formarct᷑ an uͥo tã multis addiss
costam deus edificare potuit ĩ mulierẽ ⁊ carnẽ
pulpãm ue uõ potuit qͥũe depulu̾e ip̃m hõi¬
nẽ fecit. aut suã costafu̾at detͥhenta air non

Expanded text:
aelata, quia stultum esse non potest, mysticum etiam, ut dormienti fieret, eadem ratio uel necessitas flagitabat, ut denique osse detracto, in cuius locum caro subpleretur? num enim non potuit ipsa ca inferior, mulier formaretur? an uero tam multis additis costam deus aedificare potuit in mulierem et carnem pulpamue non potuit, qui de puluere ipsum hominem fecit? au
Abbreviated transcription (Latin):
cãłr creatas rõnes aliquid ĩtẽꝑs creet᷑ more
agͥco landi uł medendi põt. Qle ita minis¬
tͥum deo exibuerit angłi ĩ illa mulieris for¬
macõne quis audeat affumarẽ cͥcissime
tam̃ dix̾im supplem̃tũ illud carnis ĩ coste
locũ ip̃ius q femine corpꝰ ⁊ aĩam ꝯfirma

Expanded text:
r creatas rationes aliquid in tempore creetur, more agricolandi vel medendi potest. Quale itaque ministerium Deo exhibuerint Angeli in illa mulieris formatione, quis audeat affirmare? Certissime tamen dixerim, supplementum illud carnis in costae locum, ipsiusque feminae corpus et animam conforma
Abbreviated transcription (Latin):
trẽ suũ ⁊ matre ⁊ ad herebit uxorisue i eĩt
duo incarne una. Que u̾ba tũ pͥmi hõĩis
fuisse script᷑a ip̃atestetur dũs tñ ĩ euangłio
deũ dixisse de clarauit ait em̃. Nõ legistis qr
qui ferit ab ncõ masculũ ⁊ feminã fecit

Expanded text:
matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. quae uerba cum primi hominis fuisse scriptura ipsa testetur, dominus tamen in euangelio deum dixisse declarauit; ait enim: non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam fecit
Abbreviated transcription (Latin):
usitate linguaꝵ gentiliũ diusis nominib
appellant᷑. unã sane lingũa pͥmitus fuisse
didicimꝰ añꝙͣ suꝑbia turris illius post dili¬
miũ fabricate indiu̾sos signorũ sonos hu¬
manã diuid̾et societatẽ ã cũ añt illa uingua
fuit quid attinz q̃re̾. illa certe tunc loqueba¬
t᷑ atã ⁊ ĩ ea lingua si ad huc us ꝑman sũt
ille uoces articulate quib pͥmꝰ hõ ammaui¬
b terrestͥb molatilib noĩa imposuit. sg
gͥ ullo mͦ credibile ẽ ĩ cadem lingua noĩa pis
ciũ nõ ab hoĩne s diumitꝰ instituta q̃ dõdo¬
cente hõ postea disceret ꝙ si ita ĩ fcm̃ eẽt qͣre
ita stm̃ eẽt c ꝓcul dibio nuistica significacõ
iesonaret . S crecendũ ẽ paulatĩ cognitis ꝑis¬
s ciũ gen̾ib noĩa imposita. Tũt aũt cũ pecto¬
ra rbestie ⁊ uolatilia ad hõinẽ adducta sut̃
ut eis ad se cõg̾gatis gen̾atĩ que distinctis
nõĩa ĩpon̾et qͥb ĩ ipĩ paulatĩ imulto cra¬

Expanded text:
sitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et uolatilibus nomina inposuit. num igitur ullo modo credibile est cium non ab homine, sed divinitus instituta, quae Deo docente homo postea disceret? Quod si ita etiam factum eul dubio mystica significatio resonaret. Sed credendum est, paulatim cognitis piscium generibus nomina imposita: tunc autem cum pecora, et bestiae, et volatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis, generatimque distinctis, nomina imponeret, quibus etiam ipsis paulatim, et multo c
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯuigali nꝑ coidimꝰ uͥ ⁊ cõtunẽtiã iudua¬
dignitate distinamꝰ duicius hic nr̃ stilis ñ ẽ
ex fcã sit nĩr̃o sieis ad gignẽtos filios gͥm
misceri ĩ paradiso nõ licebat qͥ .n. ħ sentiũt
sorte pcm̃ eẽ oem̃ cõcubitũ putat̃ difiie
ẽ nã ut dũ ꝑ u̾se homines uicia deuitant ñ ĩ
auriciã fit ꝓ fusus aut exorẽs lux̾iã sit aua¬
rus aut ĩ q̾ctꝰ sit cuiꝰ pignciã iepͥhend̃is. aut
cuiꝰ ĩ qͥetudinẽ pigͥ aut qͥ repͥhẽsus odisseceꝑit
autaciã suã. ad tinuditatẽ fugit. ⁊lut qui
timioꝰ nõ ẽẽ tonat᷑ tanꝙͣ abrupto iunculo
fit temari. dñ nõ rõne s opinione cͥmina
metiũt᷑ itadũ nesciut̃ homines qͥdin ad¬

Expanded text:
tiam viduadignitate distinximus, diutius hic noster stilus non est er facta sit viro, si eis ad gignendos filios misceri sibimet in paradiso non licebat. Qui enim hoc sentiunt, forte peccatum esse omnem concubitum putant. difficile est namque, ut, dum peruerse homines uitia deuitant, non in auaritiam fit profusus aut exhorrens luxuriam fit auarus aut inquietus fit, cuius pigritiam reprehenderis, aut cuius inquietudinem piger aut qui reprehensus odisse coeperit audaciam suam, ad timiditatem fugit aut qui timidus non esse conatur, tamquam abrupto uinculo fit temerarius, dum non ratione, sed opinione crimina metiuntur: ita dum nesciunt homines, quid in ad
Abbreviated transcription (Latin):
pͥor unꝰ alt̾ postior maxime si post̾ior expͥore cͤa¬
ret᷑. sic̃ femina ẽ cͤata an aliq̾s dixit de costa
hoĩs deũ feminã tantũ nõ ĩ masculũ si ħ uel¬
lec fac̾e potuisse: Qua pp̃ nõ ĩ ueĩo ad ꝙ adiu¬
toriũ fc̃a sit mulier niro. siparẽdi a cã sb̾t̾it᷑.¬

Expanded text:
or unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore crearetur, sicut femina creata est. An aliquis dixerit de costa hominis Deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc vellet, facere potuisse? Quapropter non invenio ad quod adjutorium facta sit mulier viro, si pariendi causa subt
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmis uł dib p̾staret᷑. sine ullo suo pẽtum¬
ne pcc̃o uiiẽtib ut ĩ meliorẽ aliquẽ statũ
filiis genitis cecerẽt. uñ sclo finito cũ õi pos¬
tẽitate scoꝵ ĩ angłicã formã nõ ꝑcarnis
mortẽ s ꝑtei iltutẽ młto feliciꝰ mutarent᷑

Expanded text:
ibus praestaretur sine ullo suo parentumve peccato viventibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam, non per carnis mortem, sed per Dei virtutem multo felicius mutaren
Abbreviated transcription (Latin):
requirent suctessores nͨ attendũt sirecte po¬
tuert̃ successores q̃ri morituris młto recã
socios q̃i potuisse nicturis. Impleca .n. t̾ra
gen̾e humano recte ꝓlos ñ nͥ ã moriẽtib
succed̾et q̃reret᷑ ut aut̃ ꝑ duos hoĩnes t̾ca

Expanded text:
requirerent successores: nec attendunt, si recte potuerunt successores quaeri morituris, multo rectius socios quaeri potuisse victuris. Impleta enim terra genere humano, recte proles nonnisi quae morientibus succederet, quaereretur: ut autem per duos homines terra
Abbreviated transcription (Latin):
iuat corpꝰ .i. suus famulus aĩe sic̃ dño suo
et deꝰ corpꝰ excorꝑe aĩam ex aĩa. siune alio mo
faciat animas nõ utiz ad opꝰ impossibile nͥ
m̾cete parua ut cũ aĩa pietate deo subdita
legẽ istã p̾cati q̃ est ĩ m̃bris corporis morii
hinꝰ amͣ pͥmꝰ hõ accepit ĩ penã uicͥit ip̃a ꝑ¬

Expanded text:
suo eet deus, corpus ex corpore, animam ea anima, siue alio modo faciat animas, non utique ad opus inpossibile nec mercede parua. ut cum anima pietate deo subdita legem istam peccati, quae est in membris corporis mortis huius, quam primus homo accepit in poenam, uicerit ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
cul dubio pͥsciebat. Uñ ĩa mortale genꝰ ꝓpagã¬
dũ eẽt humanũ Tut si adb̾ ad iutoriũgignẽ¬
bor ut ad ium̃to ĩ digeret ⁊ siopꝰ eẽt melius
ad uitoriũ masculꝰ ficret. ħ i desolacõ dici pt̃
si solitudins fortasse tedebat. Qnͣto .n. cõgͥ¬
euciꝰ ad cõuuẽdũ ⁊ colloaũdũ duo amici parit
ꝙͣ uir ⁊ mulier hĩtarẽt. Ꝙ si oꝑtebat aliũ iulẽ.¬

Expanded text:
cul dubio praesciebat, unde iam mortale genus propagandum esset humanum. Aut si ad hoc adiutorium gignenbor, ut adiumento indigeret, et, si opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, si solitudinis fortasse taedebat. quanto enim congruentius ad conuiuendum et conloquendum duo amici pariter quam uir et mulier habitarent? quodsi oportebat alium iube
Abbreviated transcription (Latin):
dtur ea oĩa bona p̾cepta ĩ ip̃a ĩ cõ mut aui sa¬
pĩa que ĩ aiãs scãs seqͣͣ transfert exali quo
temꝑe cũ ip̃is nullus sit motus intẽpore
Ei aut ad eũ modũ adam iuus erat it ei
ad hoc opus eẽt altius creature sanctiores
⁊ sapiencioris. auctoritas ꝑqm cognosceret dri
uolũtatẽ at uissionẽ sicut nob̾ ꝓpħ̾e sic̃ ipĩs

Expanded text:
ntur omnia bona praecepta in ipsa incommutabili sapientia, quae in animas sanctas se transfert ex aliquo tempore, cum ipsius nullus sit motus in tempore. Si autem ad eum modum Adam justus erat, ut ei ad hoc opus esset alterius creaturae sanctioris et sapientioris auctoritas, per quam cognosceret Dei voluntatem atqu
Abbreviated transcription (Latin):
dicẽs ab oĩ ligno ꝙ est inparadiso esca ctes
Deligno aũt cognoscẽoi bonũ ⁊ malũ nõ
manducabitis deillo. qua die autẽ ed̾ctis ab
eo moriemini morte. Si modũ q̃rimꝰ quõ
ista locutus sit tens. Modꝰ quitẽ ip̃e anobis¬

Expanded text:
dicens: Ab omni ligno quod est in paradiso esca edes, de ligno autem cognoscendi bonum et malum, non manducabitis de illo: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. Si modum quaerimus quomodo ista locutus sit Deus, mod
Abbreviated transcription (Latin):
morienum sialiquid mali eẽt lignũ il¬
masinatura uenenatꝰ interetur admor¬
tem. qr u̾o ligua oĩa ĩ paradiso bona pła¬
tau̾at qͥ fecit oĩa uona ualte. nͨ ulla iͥ na¬
t᷑a mali erat qr nusꝙͣ ẽ mali ulla nat᷑a
ꝙdiligentiꝰ si dñs uolu̾it disseremꝰ cũ de illo
ẜpente dre cepimꝰ. ab eo ligno ꝙ malũ ñ

Expanded text:
M. Si aliquid mali esset lignum ilmali natura uenenata uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura: quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus. ab eo ligno, quod
Abbreviated transcription (Latin):
nos xͣl nulla uetustatis decͥm̾ta paterẽt᷑. Sũgͥ
nõ cõrerũt nͥ cũ exisset deparadiso: cito respõ¬
teri potist qͥa mox cͤata uuiliere pͥuꝙͣ coirẽt
fc̃a ẽ illa trasgressio cuiꝰ m̾ito ĩmortẽ destina¬
ti ĩ de loco illius celicitatis exierũt. Nõ .n. scͥpt᷑a
ut corret᷑. e.ii. ñ ad hãc rem diuina ͤ sp̃taret᷑
ẽtis carnis urgebat. Idõ aũ ħ nõ iusserat deꝰ¬

Expanded text:
nta nulla uetustatis detrimenta paterentur? Cur ergo non coierunt, nisi cum exissent de paradiso? cito responderi potest: quia mox creata muliere, prius quam coirent, facta est illa transgressio, cuius merito in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. non enim scriptura ut coirent. cur enim non ad hanc rem diuina expectaretur entis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat de
Abbreviated transcription (Latin):
satissi ad u̾sus bestias. Qũo istud aut qͣre sũ¬
x .ni. bestie ĩa in hominẽ seuiebãt. Quad
ꝓb nͥ p̾tato nõ fieret: ip̃e qͥppe bestiis oĩb
ad se ad ductis sic̃ post ꝯmemorat᷑ nõina
imposuit ͤ ⁊̃ sexto die lege u̾bi dei cũ oĩb o¬
munes cibos accepit. Aut sierat iãꝙtim̾a
radisũ. N .ni. exignus locꝰ erat quẽ tanti
sõs urrigabat. Eustodire qͥdẽ ille deb̾ si po
paradisũ tali⁊ tanta mat̾ia ꝯmunire int

Expanded text:
ortassis adversus bestias. Quomodo istud? aut quare? Numquid enim bestiae jam in hominem saeviebant, quod nisi peccato non fieret? Ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina imposuit: ipse etiam sexto die lege verbi Dei cum omnibus communes cibos accepit. Aut si erat jam quod radisum? Neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons irrigabat. Custodire quidem ille deberet, si posset paradisu
Abbreviated transcription (Latin):
q̃ impietas ꝓculacatholicis m̃tib repeslẽda
ẽ. s de hoc plemiꝰ auas si dño placu̾it disserem᷑
mulier ex urri sui lat̾e cͤata ĩ cõseañtibsps¬
rantũ est. liber nonus
u dix̃ dñs deus nõ est bonũ eẽ hoĩnẽ so¬
lũ faciamꝰ ei ad iutoriũ scõm ip̃m. et
fuixit deꝰ ad huc de t̾ra oẽs bestias agͥ mola

Expanded text:
e inpietas procul a catholicis mentibus repellenda est. sed de hoc plenius alias, si domino placuerit, disseremus; mulier ex uiri sui latere creata, in consequenti sperandum est. LIBER NONUS. Et dixit dominus deus: non bonum est esse hominem solum; faciamus ei adiutorium secundum ipsum. et finxit
Abbreviated transcription (Latin):
ĩtius fiat qmͣ sũt ea que aiõ per sensus cor¬
poris nũciant᷑ tamen quia siłe est eis itaut
cũ fit discerm ab eis aũ omnino nõ possit.
aut certe nix x ⁊rarissime possit ⁊ qr ext̾¬
uis est ꝙͣ illud ꝙ in ip̃a ĩ cõmutabiliu̾itate
rõnał m̃s ñtellectuał intuet᷑ ea que luce
dehus omĩb indicat iuter illa que extłi¬
setuꝰ fiunt arbitror eẽ deputandũ creat᷑a¬

Expanded text:
interius fiat quam sunt ea quae animo per sensus corporis nuntiantur; tamen quia simile est eis, ita ut cum fit, discerni ab eis aut omnino non possit, aut certe vix et rarissime possit, et quia exterius est quam illud quod in ipsa incommutabili veritateonalis et intellectualis intuetur, eaque luce de his omnibus judicat; inter illa quae extrinsecus fiunt arbitror esse deputandum. Creat
Abbreviated transcription (Latin):
nitꝰ cui m̃bra teseniunt ut placuerit fi¬
gat᷑. uñ id ꝙ moũedũ ẽ imitatur cũ aĩa nõ
sit nat᷑a corꝑa nͨ locali spacio corpꝰ impleat
sic̃ aqua utrem sine spongiã. q miris mõis
ip̃o ĩ corꝑeo mitu ꝯmixta sit uuificando cor¬
pori quo ⁊imꝑeat corpori quatã ĩtencione
nõ mole qnͣto magis ĩqmͣ nutꝰ ip̃e uotũta¬
tis euis. nõ ꝑ locũ mouecur ut corpus ꝑ locũ

Expanded text:
nutus, cui membra deseruiunt, ut quod placuerit finutus, cui membra deseruiunt, ut quod placuerit figatur, unde id, quod mouendum est, innitatur, cum anima non sit natura corporea nec locali spatio corpus inpleat, sicut aqua utrem sine spongiam, sed miris modis ipso incorporeo nutu commixta sit uiuificando corpori, quo et inperat corpori quadam intentione, non mole: quanto magis, inquam, nutus ipse uoluntatis eius
Abbreviated transcription (Latin):
abcis q̃ loco fixasũt non moueri. Nõmoueret᷑¬
n. solus digitos uis fixa sit palma. cuiꝰ arci¬
culo uelut ĩ moto cardine moueat᷑ sit tota
palma abarticuo cubiti sic cubitus abartu¬
lo hum̾i huinus ab scapula ꝯmouet᷑. Stan¬
tib utiz cardinib qͥb motionitat᷑ it ꝑ loci
spaciũ ꝙ mouet᷑. Sic plante intalo est arci¬
cuł quo stante moueatur sic cruris ĩ genur
tociꝰ pedis ĩcoxa. Ee nullus mẽbri motꝰ oĩ¬
no est ꝙ uolũtas mouet nͥ abaliquo articu¬
li cardine quem mitꝰ eiꝰtem uolũtatis pͥmitꝰ
sigit ut abeo ꝙ loci spacõ nõmouet᷑ agi uale¬
at ꝙ mouetur deniq nec ĩ ambulanto pes
ieuatur nisi alius fixus cotũ corpꝰ ferat do¬
nec ille qui motꝰ ẽ aloco unde fert᷑ ad locũ qͦ
fert᷑ in moto articulo sui cardinis ĩnitat᷑. por¬
ro siincorꝑe nullũ m̃brũ ꝑ locũ uolũtas monz
ueatur corpeas hñt qnͣtitates suas qͥb occu¬
pent spacia locoꝵ suoꝵ qnͣto magis ip̃e aĩe

Expanded text:
ab eis, quae loco fixa sunt, non moueri. non enim mouetur solus digitus, nisi manus fixa sit, a cuius articulo, uelut inmoto cardine, moueatur. sic tota palma ab articulo cubiti, sic cubitus ab articulo humeri, humerus ab scapula cum mouetur stantibus utique cardinibus, quibus motio nitatur, it per loci spatium, quod mouetur; sic plantae in talo est articulus, quo stante moueatur; sic cruris in genu et totius pedis in coxa. et nullus membri motus omnino est, quem uoluntas mouet, nisi ab aliquo articuli cardine, quem nutus eiusdem uoluntatis primitus figit, ut ab eo, quod loci spatio non mouetur, agi ualeat, quod mouetur. denique nec in ambulando pes leuatur, nisi alius fixus totum corpus ferat, donec ille, qui motus est, a loco, unde fertur, ad locum, quo fertur, inmoto articulo sui cardinis innitatur. Porro, si in corpore nullum membrum per locum uoluntas monet ueatur, corporeas habeant quantitates suas, quibus occupent spatia locorum suorum, quanto magis ipse animae
Abbreviated transcription (Latin):
n̾ita ut ab eiꝰ ꝯtẽplacõne resiliant aut de¬
fluant ⁊ simł ⁊ illũ sine loco ac tẽꝑe cõtẽ¬
plant᷑ ⁊ eiꝰ in feriorib uissa ꝑ ficiũt monẽtes
gruit accõni. Et itõ teꝰ biꝑtito ꝓiutẽtie sue
ope p̾est uniu̾se crtature. Naturis ut fiant
uolũtatib añ ut sine suo iussu uł ꝓmissu
nich faciat. Natura g̾ ĩ unu̾sitatis corporar
nõ adiuuat᷑ extrinsetꝰ corꝑałr n em̃ ẽ cxtra¬

Expanded text:
nec ita ut ab ejus contemplatione resiliant aut defluant, sed simul et illum sine loco ac tempore contemplantur, et ejus in inferioribus jussa perficiunt, moventes gruit actioni. et ideo deus bipertito prouidentiae suae opere praeest uniuersae creaturae suae, naturis, ut fiant, uoluntatibus autem, ut sine suo iussu uel permissu nihil faciant. Natura igitur uniuersitatis corporalis non adiuuatur extrinsecus corporaliter.
Abbreviated transcription (Latin):
quẽ fec̃ ĩa ce̾te sensu ac m̃te p̾ditũ ut au¬
dire ⁊ ĩ tellig̾e loqutẽ ualeret. n2 .n. alit̾ poss¬
ut sapient̾ ĩtelligͥet uolũtatẽ ac pceptũ
dei sine ullis corꝑalibr sonis uł corliũ siłĩ¬
tudinib rer̃ s nõ sit existimo pͥmohõĩ lo¬
qutũ deũ talia: pͥpe scͥptura narrar ut poꝰ¬

Expanded text:
te praeditum, ut audire et intellegere loquentem ualeret. neque enim aliter prest ut sapienter intellegeret uoluntatem ac praeceptum dei sine ullis corporalibus sonis uel corporalium similitudinibus rerum? sed non sic existimo primo homini locutum deum. talia
Abbreviated transcription (Latin):
uocamꝰ mortẽ. unte reditũ ad id ꝙ sentimꝰ
relurectõnẽ appellamꝰ ⁊ si quo aua noĩe
ĩ qͣcũ lĩgua id ipm̃ appellatur. Menti utiz
signũ ĩsinuat᷑ ĩ uoce loqñto quo souante
agnoscat ꝙ ĩ sine signo cogitaret. Mirũ
est em̃ ꝙͣ ad modũ rer̃ quas hab amissi¬
onẽ ĩ in exꝑtã natura deuitet. Quis .n. pe¬
cora docuit deuitacõnẽmortis uisi sensꝰ
uite. Quis ꝑuuluꝰ puũ ad herescere ba¬
iulo suo si eũ fu̾it ex alto iac̾e muntatꝰ
ꝙ ex quotã tẽpore ĩcipit s tam̃ añqm
hoĩb iã uita erat dulcis ꝙͣ ꝓ fc̃o autte¬
re deuitabant id ipm̃ quib cũ modis
uł sonis significantẽ deũ ĩ tellig̾e pot¬
nͥ pͥus ꝑ suaderetur eos ex illo scõ nõ eẽ
dant ⁊ se hẽre gaude nõ anuisuros mide suo
loco ¶ loqñdũ ẽ / adu̾tant itar siquos ĩ¬
mon quõ potuerunt ĩ tellig̾e ĩ expta¬
ĩ exꝑta nõinatẽ uł minãtẽ deũ ⁊ iude

Expanded text:
unde reditum ad id, quod sentimus, resurrectionem appellamus ? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim, quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexpertam natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae? quis paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minatus? quod ex quodam tempore incipit, sed tamen antequam hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere potnisi prius persuaderetur eos ex illo facto non esse bant et se habere gaudebant non amissuros: unde suo loco loquendum est. aduertant itaque, si quos mouet, quomodo potuerunt intellegere inexperta nominantem u
Abbreviated transcription (Latin):
pit dñs deꝰ a dediceus nõ dix̃ p̾cepit eis. Ue¬
inde secͥtur ab om̃i ligno ꝙ est ĩparadiso
esce etes nõdix̃ editis. ueĩde ad ĩcgit. De
ligno aũ cognoscendi bonũ ⁊ malũ nõ
manducabinꝰ de illo. Iã hic tanꝙͣ ad am
mulierẽ. ita pͥcepit ordinatis sime ut ꝑui
rũ pͥceptũ doͥ ad feminã ꝑueniret. ꝙͣ disci¬

Expanded text:
cepit eis: deinde sequitur, Ab omni ligno quod est in paradiso esca edes; non dixit, edetis. Deinde adjungit, De ligno autem cognoscendi bonum et malum, non manducabitis de illo: jam hic tanquam ad ambmulierem, ita praecepit ordinatissime, ut per virum praeceptum Domini ad feminam pe
Abbreviated transcription (Latin):
admodũ loqui potu̾it uł loqũtẽ intel¬
ligͥe ani nõ didicͥant uł crescendo ĩ terlo
̃ quens ces uł aliquo magist̾io. Quasi tuͥ¬
ĩt magnũ dõ lõqui cos tocere quos ita
fec̾at. ut s possent ĩ ab oĩb discere si¬

Expanded text:
dmodum loqui potuerint, vel loquentem intelligere, qui non didicerant vel crescendo inter loquentes, vel aliquo magisterio; quasi magnum fuerit Deo loqui eos docere, quos ita fecerat, ut hoc possent etiam ab hominibus discere, si
Abbreviated transcription (Latin):
cũ usurpaᷤsẽr id iecte nocaret᷑ ꝙ ibi eis accid̾it
si usurpassent ꝙ̃ ad modũ siuocaret᷑ arbor
iaturitatis ꝙ iñ possẽt hoĩes sat᷑ari nũquid
sinemo accessiss idõ nom̃ illud eẽt ĩ cõgͣun
qñ qͥdẽ cũ accederent ⁊ saturarẽt᷑ tñt pbarẽt

Expanded text:
um usurpassent, id recte vocaretur quod ibi eis accideret si usurpassent; quemadmodum si vocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, nunquid si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum, quandoquidem, cum accederent et saturarentur, tunc probarent
Abbreviated transcription (Latin):
niuꝰ obedĩam iusti cõstituũt᷑ multi. Quia
bũtꝰ frustra añ nõ nulli acute obtũsi st̾ cũ
reqͥrũt quõ potiit applellari lignũ dignos¬
̾cencie boni ⁊ mali añꝙͣ ĩ eo transgressuꝰ eẽc
hõ p̃ceptũ at ip̃a exꝑiencia dignosc̾et ꝗĩteẽ¬
itbonũ ꝙ amisit ⁊ malũ ꝙ ad msit. lignũ
n. tale nom̃ accepͭ ut eo scõm ꝓhibicõne̾ nõ

Expanded text:
tituuntur multi. Quia buntur. Frustra autem nonnulli acute obtusi sunt, cum requirunt quomodo potuerit appellari lignum dignoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum, atque ipsa experientia dignoscbonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non
Abbreviated transcription (Latin):
bũ aput deũ caro aput nos. Uẽillo qͥppe ꝓpha
dixit pͥusꝙͣ sciat puer bonũ aut malũ con¬
tempnit puer maliciã ut eligat bonũ. Aũo
ꝙ nescit aut cõtẽp̃nit aut eligit nͥ qr ħ duo
sciunt᷑ alit̾ pprudeciã boni alit̾ ꝑ exꝑiẽtiam
mali ꝑ prudẽciã bom malũ scitur ⁊ si nõ sen¬
tit᷑. Tenet᷑ enĩ bonũ neamisione eiꝰ senciat᷑
uialũ. Itẽ ꝑexꝑiẽtiã mali scit᷑. bonũ am̃ qͥd
amuserit sentit cui de bono amisso maie fue¬
rit pͥusꝙͣ scirer gͦ puer ꝑ expiẽtiã aud bonũ
qͦ careret aut malũ ꝙ boni amissione sẽtiret
cõtẽp sit malũ ut elig̾et bonũ .i. noluit amit¬
tere ꝙ hẽbat ne sentiret amittẽto qͥd amitt̾e
nõ decebat singulare exemplũ obediencie. qͥp
qͥ nõ uenit facere uolũtatẽ suã. s eiꝰ uolũta
tẽ a quo missus ẽ ñ sic̃ ille qͥelegit facere uo¬

Expanded text:
 et nos. De illo quippe propheta dicit, Priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum . Quomodo quod nescit, aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam mali? Per prudentiam boni malum scitur tenetur enim bonum, ne amissione eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est, noluit amittere quod habebat, ne sentiret amittendo quod amittere non debebat: singulare exemplum oboedientiae; quippe qui non uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius a quo missus est; non sic
Abbreviated transcription (Latin):
qmͣ si nõ ꝓhĩtus tetigiss nõ uti pͤtass. Nã
aͥdicit u̾bi grã noli tang̾e hãt ħrden si
forte uenenosa ẽ mortẽq pͥm̃iciat siceti¬
g̾it: seqͥt᷑ quid̾ mors ꝯtẽtorẽ p̾cepti s eciã
si nemo ꝓhibuiss at ille cetigisset ncħo
miꝰ utiz moreret᷑. Illa qͥppe res cõtraria sa
gi q̃ nõ quidẽ tangenti s illi qui phibu¬
it obeẽt uelut siquisꝙͣ ĩ alienã p̾etumã
misiss manũ. ꝓhĩtus ab eo cuiꝰ erat illa
pecuma icõ eet᷑ ph̃ito p̾catũ. quia ꝓhibẽ¬
ti pot̾at ẽẽ dampnosũ. cũ u̾o illud tangĩ¬
tur ꝙ nͨ cangenti obeẽt si nõ þiberetur¬
net cuiquam alt̾i añlib tangeretur qͣre
ꝓhibitũ ẽ nͥ ut ipiꝰ ꝑ se bonũ obedĩet ip̃iꝰ¬

Expanded text:
m si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: "noli tangere hanc herbam" si forte uenenosa est, mortemque praenuntiat, si tetigerit, sequetur quoque mors contemtorem praecepti; sed etiam si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilo minus moreretur: illa quippe res congrua salgi, quae non quidem tangenti, sed illi qui prohibuit obesset — uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo cuius erat illa pecunia — ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur quod nec tangenti obesset, si non prohibereturnec cuiquam alteri quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboedienti
Abbreviated transcription (Latin):
diante cõ dũ obedienti sb̾ iccto q dũat᷑.
Ne eni ut dicebamꝰ sic̃ oꝑat hõ t̾rã ut
culta at fccũda sit quicũ fu̾it oꝑatꝰ ab¬
stedit relinquẽs eã uł satam uł aratam
uł ngatã. uł siqiuid aliud manente oꝑe
x fc̃m est cũ oꝑator ab scessit itateꝰ opat᷑
hõĩnẽ iustũ .i. itificando eũ ut si ab sesserit
mancat ĩ ab sente ꝙ fecit s pocius sicut
aer p̃sente lumĩe nõ st̃s est lucidus s fit
nõ locoꝵ int̾uallis s uolũtatis au̾sione
illo fieri semꝑ q ꝑfici tebemꝰ ĩ ħentes
ei ⁊ in ea cõu̾sione q̃ ad illũ ẽ ꝑmanẽtes

Expanded text:
te deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer praesente lumine non factus est lucidus, sed fit, non locorum interuallis, sed uoluntatis auersione illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea conuersione, quae ad illum est, permanentes,
Abbreviated transcription (Latin):
ipãm quo sit sapiens q bã q sit nõ nͥ in
tex tͥnsetꝰ ad iuuatur etͥnitate u̾itate ca¬
ritare creatoris extͥnsetꝰ u̾o si ad innari dñda
ẽ eofortasse solo ad iuuat᷑ ꝙ ĩuicẽ uident¬
⁊ i  de sua societatate gautent indeo ⁊ ꝙ ꝑ
agit lautat q creatorẽ ꝙ aũ attinz acrea

Expanded text:
ipsam, quo sit sapiensque ac beata sit, nonnisi intrinsecus adiuuatur aeternitate, ueritate, caritate creatoris; extrinsecus uero si adiuuari dicenda est, eo fortasse solo adiuuatur, quod inuicem uident et de sua societate gaudent in deo et quod agit laudatque creatore
Abbreviated transcription (Latin):
ad corpꝰ uictus exiciabłis ħ ad aĩam ꝑsua¬
sio ĩiqͥtatis. Ueꝰ itar suꝑ oĩa qui cõdidit oĩa
⁊ regit oĩa. Omnes nat᷑as bonꝰ creat om̃s
uolũtates iustus ordinat. Quid gͦ ab horet
au̾o sicͤcamꝰ hõine ita ĩ paradyso ꝯstitutũ
ut oꝑaret᷑ agͥ culturã. nõ labore ẜuili s ho

Expanded text:
orpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labor
Abbreviated transcription (Latin):
certe iicinꝰ metuebat᷑ ĩ nasor nullus limi¬
tis ꝑturbator. nullus fur. nullus aggres¬
sos. Quõ gͦ ĩ tellecturi sumꝰ corꝑale para¬
disũ potuisse ab hõme corꝑałe̾ custodiri
Q n scriptaͣ dix̾ ut oꝑaret᷑ ĩ custodiret pão¬

Expanded text:
certe vicinus metuebatur invasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus aggressor. Quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? Sed neque Scriptura dixit, Ut operaretur et custodiret pa
Abbreviated transcription (Latin):
ci cresc̾e ⁊ senesc̾e. occit̾e ⁊ qund quid aliud¬
ẽ ĩ reb ĩt̾iore naturali q motu gͥitur in
tietates ad mĩstrari artes ex̾ceri. ⁊ que alia
suie ĩ suꝑna societate agũtur siue in hac t̾re¬
na at mortali ut bonis cõsulat᷑ ꝑ nesciẽtes
malos ĩ que ip̃o hõine eãdẽ gemiã ꝓui¬
tẽtie iugere potẽtiã. Primo erga corpus
uolũtariũ uͥo qͦ illi adũctũ tegum̃tũ cura¬
cõnse q cõsulit᷑. Si miłr̾ erga aĩam natura
lr̾ agit᷑ ut uiuat ut senciat. uolũtarie ilo
ut discat. ut ꝯsenciat/ Sic̃ ãt ĩ arbore ^ ͤagit
agͥ cultura forĩscetꝰ ut illut ꝓ ficiat ꝙ gitͣ
intͥnsetꝰ. Sic ĩ hoĩe scd̃m corpꝰ ei ꝙ ĩ tlisctus
agit nat᷑a serũ extͥnsetꝰ medicinã. Itẽq ẜ

Expanded text:
e, senescere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in cietates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate agantur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat; uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei quod intrinsecus agit natura ser
Abbreviated transcription (Latin):
cũ pͥmitꝰ ppͥe res ip̃as intellig̾e racio nulla
ꝓhibebat. cur nõ pocius auctoritatẽ scͥp¬
tue sĩplicitͥ seqͥm᷑ in narracõne rer̃ gesta¬
rũ. res ue gestas pͥus ĩtelligentes tũ de¬
mum quicquid aliuio signitiaĩt ꝑscrutã¬
ĩcognitos ⁊iteo nõ posse accipi ad lrãm¬
& exuno ꝑadisi flumine duuduntur
si acognicõne homiũ ẽ remotislimꝰ
Iude quatuor aquaꝵ ꝑtes duudi sicut
ficellima scͥptura testat᷑. o ea flumina
quoꝵ fontis noti ẽẽ dñr alicubi isse
subtͥras ⁊ po̾t tractus ꝓlixaꝵ regionĩ
locis aliis erupisse ubi tanquã ĩ sint
fontib nota ẽẽ phibẽtur. siam hoc
solere nõ nullas aquas fat̾e quis igno¬
Exibat gͦ auñ deeden i deloco deliciarim
⁊ irrigarat ꝑadisũ .i. ligna oĩa pulchea
at tructuosa q̃ omẽm t̾rã regionis illius¬

Expanded text:
cum primitus proprie res ipsas intelligere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem Screrum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutanincognitos et ideo non posse accipi ad l ex uno paradisi flumine dividuntursi a cognitione hominum est remotissimus, inde quatuor aquarum partes dividi, sicut fidelissima Scriptura testatur; sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi iisse sub terras, et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tanquam in suis fontibus nota esse perhibentur. Nam hoc solere nonnullas aquas facere, quis ignoExibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et irrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram region
Abbreviated transcription (Latin):
il figurate at menigiuatib ꝓposita ml
aictamꝰ. habentes auctoritatẽ apostolicã a
qͥb tã młta delibris uet̾is testam̃ti soluũt᷑
eniginata. modũ ꝙ ĩtendimꝰ tencamꝰ ad¬
uiu̾ate illo qui nos pet̾e q̃rere ⁊ pulsare ad¬
hortat᷑ ⁊ oc̃s istas figuras rer̃ scd̾m catholi¬
c̃ fitem fict̃ siũ que adistoriã sĩ q̃ ad ꝓpħiã

Expanded text:
i figurate atque in aenigmatis proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus adiuuante illo, qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad historiam siue quae ad
Abbreviated transcription (Latin):
tõris significacõnis grã hõim deũ preti¬
tisse ne corp᷑ eiꝰ uł ĩ firmitate uł etate in
tet̾ius mutaret᷑ aut ĩ octasũ ĩ laberet᷑ qͥ
ip̃i cibo humano p̾stitit tam mirabilẽ
statũ ut ĩ sictłlbꝰ uascuł sarma ⁊ oleũ de¬
ficiẽtes resic̾ent nec deficent. Ia hic dege

Expanded text:
tioris significationis gratia, homini Deum praestitisse ne corpus ejus vel infirmitate vel aetate in deterius mutaretur, aut in occasum etiam laberetur; qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus vasculis farina et oleum deficientes reficeret, nec deficeret ? Jam hic de ge
Abbreviated transcription (Latin):
Sane si nullo moto possẽt salua fide u̾itatis
scãm impie culparemꝰ porro aut̃ si nõ solũ ñ
impediũt uer̾ ⁊̃ solidius asserũt diuini e
erit ut opinor tam ĩfidelit ꝑtinax qͥ cũ es
scd̃m reguła fidei expoĩta ꝓpͥe uiderit᷑ ĩ pͥsti

Expanded text:
Sane si nullo modo possent salva fide veritatispturam sanctam impie culparemus? Porro autem si non solum non impediunt, verum etiam solidius asserunt divini elerit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui cum ea secundum regulam fidei exposita proprie viderit, malit in
Abbreviated transcription (Latin):
ꝟm isti nr̃i qͥ fidẽ hũt huͨ diuinis libris ⁊ no¬
lũt paradysũ ad ꝓpͥetatẽ lr̃e ĩ telligi locũ .s.
ameniglinuĩ fructuosis ne morib opaca¬
tũ eundẽ qr magnũ ⁊ magno fonte fadud̾ c̃
uideant nulla humana oꝑa torac tanta ini¬
recta siluescͥe oculto oꝑe dei miror ꝙ̃ admo¬

Expanded text:
m isti nostri qui fidem habent his divinis Libris, et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intelligi, locum scilicet amoenissimum fructuosis nemoribus opacatum, eumdemque magnum et magno fonte fecundum, uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmo
Abbreviated transcription (Latin):
nuit cayim ⁊ abel ⁊ sech. an ⁊ ip̃i figurate
tãtũ fuerũt nõ ĩ hoĩs ex hoĩb nati. Ue
ꝓxĩo ergao accendãt istã p̾sũpcõnẽ quo
tendat et conẽt᷑ nob̾cũ cũta pͥmitꝰ que ges¬
ta uarrant᷑ ĩ expͥssione ꝓpͥetatis acaꝑe auis
.ni. eis postea nõ faueat ĩ telligẽtib qͥd ista ĩ

Expanded text:
nuit Cain, et Abel, et Seth? An et ipsi figurate tantum fuerunt, non etiam homines ex hominibus nati? De proximo ergo attendant istam praesumptionem quo tendat, et conentur nobiscum cuncta primitus quae gesta narrantur in expressionem proprietatis accipere. Quis enim eis postea no
Abbreviated transcription (Latin):
it cũ q custodire ꝙ hõ sua potestate ĩ sequã
tutusocẽ nõ possit. ꝓm̃ nullo mͦ uacare
arbite   or sed nosaliquid ⁊ magnũ aliqͥd
admonẽre ꝙ ab ip̃o diuini libri huiꝰ exordio
eauo itaceptꝰ ẽ ĩ pͥncipio fec̃teꝰ celũ it̾ram
us ad hũc locũ nusꝙͣ positũ ẽ dñs deꝰ stm̃¬

Expanded text:
te in se quam tutus esse non possit. Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam positum e
Abbreviated transcription (Latin):
est deũ fecisse mũdũ q iã nõ fec̃ mũtos ñ
aũt fecisse solẽ qr iã nõ fẽt̃ soles ⁊ ħ quitẽ
nõ de paradiso s de ip̃o hoĩe ꝑmotis debu¬
it responteri. Nũc u̾o cũ ipm̃ sie credant a
deo fc̃m sit̃ alus nullus fc̃s ẽ cur paradisũ

Expanded text:
est Deum fecisse mundum, quia jam non facit mundos; aut non fecisse solem, quia jam non facit soles? Et hoc quidem non de paradiso, sed de ipso homine permotis debuit responderi: nunc vero cum ipsum sic credant a Deo factum, sicut alius nullus factus est; cur paradisum
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑari .i. ut hõ paradisũ oꝑaret᷑. ambigu
sonat ⁊ uitet᷑ magis exigere locucõ ut
nõ dicat᷑ oparet᷑ paradisũ s ĩ paradiso
uerũptam̃ ne forte sic dictũ sit ut oꝑa¬
ret᷑ paradisũ sic sr̃ius dcm̃ ẽ. nͨ erat hõ qͥ
que oꝑari paradisũ ambiguã sm̃am ad u¬
crũ tractamꝰ. si .n. ñ est necesse ut acapiamꝰ
paradysũ custodire s ĩ paradiso. Quid gͦ in
paradiso custodire. Nã quid oꝑari ĩ paradi¬
so. Iã ut isũ ẽ disserumꝰ. au ut ꝙ opaittꝰ
ĩ tͥra ꝑ agͥcultam ĩ ce ip̃o custodiret ꝑ discipt¬
nã .i. ut sic̃ ag̾ obcẽperaret colẽti se ita npe
p̾cipienti dño suo. ut sumpto p̾cepto obedĩe
fruttũ nõ spinas mobedĩe redderit. Ueni¬

Expanded text:
operari, id est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per discip sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti Domino suo, ut sumpto praecepto obedientiae fructum, non spinas inobedientiae redderet? Deni
Abbreviated transcription (Latin):
cendi uututẽ latet acceꝑat qua uirtute
fit ut ĩ nc̃ talia t̾ra ꝓgignat ĩ manifestoat
ĩtẽꝑe suo. u̾bo gͦ dei sexto sexto die dñtis.
Etce dedi nob̾ oẽ pabilũ seminale seminãt
sem̃ ꝙ est sr̃ oẽm t̾rã ⁊ cetͥa nõ sonabili uł¬
tẽꝑali noce plata uͥba sũt s sit̃ ĩ n̾bo eius
potuit. sutũ enĩ erat ut hõ iã delimo forma
Ei flatu eiꝰ aĩatꝰ ⁊ quicquid exillo humani
cxoritum erat̃ ex illa uͥtute gen̾andi ꝙͣ t̾ra

Expanded text:
cendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semtemporali voce prolata verba sunt, sed sicut in ejus potuit. Futurum enim erat ut homo jam de limo formatus, et flatu ejus animatus, et quidquid ex illo humani exortura erant ex illa virtute generandi, qua
Abbreviated transcription (Latin):
to. s quõ ĩ telligenta sic illa flama ĩ flu.
ille syrius abrahe illa lingna diuitis ille
digitꝰ pauꝑis. illa sitis corm̃ti. illa stilla
retrigeni iux fortasse amansuete q̃rentib
acõtenciose añ cͥtantib nũꝙͣ ĩ uenit᷑. sito
sane respontendũ ẽ ne nos ꝓfunta ista qõ
potuit ille latro in eũ ĩtroduci ꝑadisũ
uͥ fu̾at corpꝰ pͥmi hoĩo ut aptiore scͥꝑfa
loco siulla necessitas fragitauit eciã tehac
nũ nͨ dubito nͨ dubitart ^ quoꝙͣ puto. po¬
aturam tanꝙͣ sacra uĩto qͦtã significari
sapiẽtiã ĩ paradiso corꝑali ille credendũ
nõ existimat qui uł cã młta ĩ sccip¬
t̾is rer̃. spũaliũ corꝑalia sacram̃ta ñ

Expanded text:
to. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista qrporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac num, nec dubito nec dubitari a quoquam puto; poaturam, tanquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali, ille credendum non existimat, qui vel tam multa in Scripturis rerum spiritualium corporalia sacramenta non
Abbreviated transcription (Latin):
passionẽ fluẽto spũali nos irnget erat tñ
⁊ petͣque aquã siciẽti ppło ligno ꝑcussa
ałr fu̾ũt. Et qñ anarrãte ꝯmemorata Eẽ
ñ erat illa figurata loqutõ s eaꝵ rer̃ exp̃s¬
sa uarracõ qͣꝵ erat figurata ꝓcessio. erat

Expanded text:
passionem fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa r fuerunt. Et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum rerum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. Erat
Abbreviated transcription (Latin):
qr ea dicũt᷑ ꝙ̃ ufitato nat᷑e cursu ĩtuentib
nõ occurrãt nolũ ea qͥdã ꝓpͥe s figurate
dc̃a ĩtelligi at ex illo loco uolũr ĩcipe
historiã. id rer̃ ẽ ꝓpͥe. gestaꝵ narratõnẽ ex
quo dimissi deparadi so adã ⁊ eua quene¬
rũt at genuert̃. Quasi u̾o usitatũ no¬
b̾ sit uł ꝙ totannos uixe rũtuł ꝙ enoch
rabiluĩ ĩ stitutar̃ creatar̃. Illic em̃ ip̃a ea
ĩsolita ostendũt alios ẽẽ tanꝙͣ nat᷑ales
motos ret̃ alios mraculoꝵ que magnalia
nõinãt᷑. hic aũt ip̃a ĩ sinuat᷑ ĩ stituco nat᷑aꝵ
qͥb respondet᷑. Se idõ ĩ solita n ip̃a qr p̾mia¬

Expanded text:
usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intellegi atque ex illo loco uolunt incipere historiam, id est rerum proprie gestarum narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua conuenerunt atque genuerunt. quasi uero usitatum nobis sit, uel quod tot annos uixerunt uel quod Enoch rabilium, alia institutarum creaturarum. Illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tanquam naturales modos rerum, alios miraculorum, quae magnalia nominantur; hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. Quibus respondetur, Sed ideo insolita et ipsa,
Abbreviated transcription (Latin):
dõ cred̾et abrahm. qr uͨ filiũ suũ usbente
eo dubitauit octide. qͥ n. coutͣ uuldi speu
uascieũ potuit fac̾e de stͥsli ⁊ auicula nõ
fuit ambiguũ. qd̾ ctͣ mũdi rõm posset eũ
resuscitare amortius. Hoc fc̃s cumulatꝰ
saugͥnẽ pili poposc̾at. N it faiułs suus
se auꝙͥ pati ust. ut iuste illos ꝓmou̾i
uideanur. Nã iepte hõ fucmnorosus. ni¬
curricset. qd̾ deus oft̾ri ꝓhibuit. Aut si
filiꝰ alienis si uꝑor. ut indo lore alieno
exultans reddet uotũ. Idcͥto ĩ ꝑiude m̃ti
ditã dĩno retortũ ẽ. ⁊ usꝙ ad eo ĩ seusa¬
cus fuit iepte ut u ͨ pꝰea stulte se deuo¬
uisse cognosc̾et. ut error eius qui ab ip̃o

Expanded text:
o crederet Abraham, qui nec filium suum iubente eo dubitauit occidere. qui enim contra mundi spem nasci eum potuit facere de sterili et anicula, non fuit ambiguum quod contra mundi rationem posset eum resuscitare a mortuis. hoc facto cumulatus nem pueri poposcerat, sed ut famulus suus se aliquid pati uult, ut iuste illos promouere uideatur Nam Iepthae homo facinerosus et inpcurrisset, quod deus offerri prohibuit. aut si filius alienus, aut si uxor, ut in dolore alieno: exultans redderet uotum? idcirco inprouidae mepii udicio diuino retortum est. et usque adeo insensatus fuit Iepthae, ut nec postea stulte se deuouisse cognosceret, ut error eius, qui ab ipso
Abbreviated transcription (Latin):
fidelẽ se ẜstitit fatuus parricida. E ꝯ
s obeẽ. Incausa ita filie sue lpẽ macͥa¬
tuc ẽ. uñ ⁊ deus a tali sacͥfo siłaret disscła¬
uit. Si .i. ħ ꝓhibuisset ad offerre sͥ illĩ
illa offerre. Silia aut euis lucrũ fecit
qr ĩuocens i̾malis prĩt mortua pena
suruit ifl. ꝙͣ diu forte uiuendo adipisci
nequisset. Ut aut̃ trchĩphic iuctorie iop¬
daret ei defensorẽ. Aut nũꝙ ip̃m ieꝑ¬
te deus uusit aut ad locutus ẽ. S qr al¬
lophili deos suos laudabãt. qrͣ qͥ sostos

Expanded text:
fidelem se praestitit factus parricida, cum sed obesse. In causa itaque filiae suae ipse mactatus est, unde et Deus a tali sacrificio dissimulavit. Si enim hoc prohibuisset, aliud offerre sibi illum illum offerre. filia autem eius lucrum fecit, quia innocens in malis patris mortua poena caruit inferi, quod diu forte uiuendo adipisci nequisset. Ut autem triumphus uictoriae Iepdaret eis defensorem. aut numquid ipsum Iepthae deus misit aut adlocutus est? sed quia allofili deos suos laudabant, quasi qui s
Abbreviated transcription (Latin):
nescire. Dedmemꝰ iudiciũ sb̾traha¬
mꝰ iũ dcãm sentẽtiã fugiamꝰ. Dica¬
mꝰ deo totũ ne dũ facile et ĩnotẽci¬
iam sentenciã ꝓferaniꝰ dicente dies
In quo iudicio iudicauitis iudicabi¬
tur de uob̾. Certe si nos tacuerimꝰ
clamabit deus. Rndebit angelus
qui Ioseph ne ĩnocenciã discũteres
sic preueĩt. Ioseph in quit fili dau̾
noli tmĩe accipe mariã cõuigẽ tua
qd̾ enĩ m ea natum est de spũ sc̃o ẽ
pariet aut̃ filiũ et uocabis nomẽ

Expanded text:
nescire, declinemus judicium, subtrahanescire, declinemus judicium, subtrahamus vindictam, sententiam fugiamus, dicamus Deo totum, ne dum facile innoiam sententiam proferamus, dicente Domino: In quo judicio judicaveritis, judicabitur de vobis . Certe si nos tacuerimus, clamabit Deus, respondebit angelus, qui Joseph, ne innocentiam desereret, sic praevenit: Joseph, inquit, fili David, noli timere accipere Mariam conjugem tuam; quod enim in ea natum est, de Spiritu sancto est. Pariet autem filiu