comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
turales ad mundũ: cuules ad urbem:
c̃mundꝰ opꝰ sit diumũ: urbes uͦ et thea¬
tra oꝑa sint hominũ: nec alii dii ride¬
ant᷑ in theatris. ꝗͣ qͥ ad orant᷑ in templis:
nec alios ludos exhibeatis: ꝗͣquib uicti¬
mas ĩmolatis. Qͣnto lib̾uis subtiliꝰq ista
diuidẽs dicens alios. eẽ. deos nat᷑ales ali¬
os ab hominib institutos: S de institu.¬
tis aliud habuere litte̾ poetarũ. aliud
ꝯsorcio falfitatis: ut grate sint utreq
demonib quib doctrina inunica .ẽ. ue¬
ritatis. Sequestrata gͥ paululũ theolo¬
gia qm nat᷑alem uocant. de qua postea
disserendũ. ẽ: placet ne tandẽ uitam
ȩtñã peti aut sꝑari adiis poeticis. the¬
atricis. ludicris. scenicis: Absit. ĩmno aũ¬
tat ds uerus: tã ĩmanem sacleganq
dem̃tiam Qd: Ab eis diis qͥb hec pla¬
cent et qͦs bec placant. c̃ eoꝵ illic cri¬
mina frequentent᷑ uita ȩtña poscen¬

Expanded text:
turales ad mundum, ciuiles ad urbem, turales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris, quam qui adorantur in templis, nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetarum, aliud consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque daemonibus, quibus doctrina inimica est ueritatis! Sequestrata igitur paululum theologia, quam naturalem uocant, de qua postea disserendum est, placetne tandem uitam aeternam peti aut sperari ab dis poeticis theatricis, ludicris scaenicis? Absit; immo auertat Deus uerus tam inmanem sacrilegamque dementiam. Quid? ab eis dis, quibus haec placent et quos haec placant, cum eorum illic crimina frequententur, uita aeterna poscen
Abbreviated transcription (Latin):
marce uarro õ sis homo om̃iũ acutis¬
simꝰ et sine ulla dubitatioe doctissimꝰ
s tñ homo ñ ds̃. nec sp̃n di ad uiden¬
ua et adñcianda diuina in u̾itatem
lib̾tatẽq subuectꝰ cernis enĩ quȩ sint
res diuinȩ ab humanis nigis atq m̃¬
daciis dirim̃dȩ: s inciosissimas p̾płoꝵ
opiniones et consuetudines. insuꝑ ins¬
titutiõib publicis uereris osfendẽ: qͣs
ab eoꝵ nata abhorrere uł taliũ qͣles ĩ
huiꝰ mundi elem̃tis humani animi s¬
picat᷑ infirmitas: et sentis ipse c̃ eas
usq qͣ considas. et om̃is ur̃a litt̾atã
circũsonat. Qͥd hic agit humanũ qͣm¬
uis excellentissimũ ingeniũ. Qͥ d t̃ hu¬
mana licet multiplex ingensq doct¬
na. in his angustiis suffragat᷑ Ha¬
tales deos cołe cupiens: cuules cogis.
Inuenusti alios fabidlosos in qͦ liberiꝰ
qͦd sentis euomas: unde et istos qui¬
lessiuelis nolis ne ꝑfundas. Dicis qͦ fa¬
bulosos acõmodatos. eẽ. ad theatrũ: na¬

Expanded text:
acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, na
Abbreviated transcription (Latin):
in nr̃a urbe ꝑegͥnantes errantesq
tanqͣm hospites tui libri quasi domĩ
reduxer̃t: ut possemꝰ aliqͣndo qͥ et uͥ
essemꝰ agnosce̾. Tu ȩcatẽ pat̾e. tu des¬
cͥptiones tẽꝑum tu sacroꝵ iura. tu
sac̾dotũ. tu domesticã. tu publicam
discipluiã. tu sediũ. regionũ. locoꝵ
tu. om̃iũ duunaꝵ humanaꝵ q ri¬
tiȩ. et qͦd de illo ã terentianꝰ elegan¬
tissimo u̾sicło breuit᷑ ait: uir doctis¬
simꝰ undec̃q uarro qͥtã multa leg̃.
ut aliqͥd ei scb̾e uacasse mirem᷑: tam
multa scͥpsit. ꝗͣ multa uix quẽqͣ lege
potuisse c̾damꝰ iste inqͣni iuir tantꝰ i¬
genio tantꝰq doctrina: si rerũ ue¬
lut diuinaꝵ de qͥb scͥbit oppugna¬
tor eẽt. atq destructor: easq ñ ad
religionẽ s ad suꝑsticionẽ dicẽt ꝑti¬
n̾e: nescio utrũ tã multa in eis riden¬
da. ꝯtẽpnenda. detestanda ꝯscbet.
Cũ uͭ deos eosdẽ ita coluerit colen¬

Expanded text:
in nostra urbe peregrinantes, errantesque in nostra urbe peregrinantes, errantesque tanquam hospites, tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui, et ubi essemus, agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque retiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colen
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm posse c̃dat᷑: Neq enĩ ꝓptẽa dii ta
les uł trenũ regnũ dare ñ posse uisi s̃
qͥa illi magni et excelsi st̃: hoc qͥddam
paruũ et abiectũ. qͦd ñ dignarent᷑ in tã¬
l sublimitate curare. S qͣntũlibet cõ¬
suatione fragilitatis humanȩ cadiicos
apices treni regni m̃ito quisq ꝯtẽpuat:
illi dii tales apparuert̃. ut indignissimi
uident᷑ qͥb danda atq seruanda debe¬
rent uł ista ꝯmiti: ac ꝑ hoc sic̃ suꝑbio¬
ia ꝓrimis duob libris ꝑtctata docuer
si ꝓcerũ deoꝵ idoneꝰ ẽ. regna mortalia
mortalib dare: qͣnto minꝰ potest ĩmor¬
tales ex mortalib facẽ: Huic accedit qͥa
si iã cũ illis agimꝰ qͥ ñ ꝓpt̃ istam s ꝓpt̃

Expanded text:
quam posse credatur? Neque enim pquam posse credatur? Neque enim ples vel terrenum regnum dare non posse visi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam parvum et abjectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare. Sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat; illi dii tales apparuerunt, ut indignissimi viderentur, quibus danda atque servanda deberent vel ista committi. Ac per hoc, si ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt asi procerum deorum, idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto minus potest immortales ex mortalibus facere? 4. Huc accedit quia, si jam cum il
Abbreviated transcription (Latin):
caret᷑ qͣntũ ad illos deos attinet qͦs ins¬
nuert ciuitates. adoctis sollerter inuẽ¬
tĩ mnemorieq mandatũ. ẽ: Qͥd alibero
ubi grã qͥd alimphis. qͥd auulcano. ac
sic cetis qͦs partim ꝯmemoraui in qͣrto
libro:. parcĩ p̃tereundos putaui: Por¬
ro si acerere unũ. alibero panẽ. a uuil¬
cano aquã. a limphis ignem. pecẽ erro¬
ris. ẽ: qͣntũ maioris deliram̃ti eẽ. intelli¬
gi debet. si cuiqͣm istoꝵ ꝓuita supplicet᷑
etna Quã obrem si cũ de regno treno
quereremꝰ qͦs nã illud deos uł deas ho¬
minib c̾dendum eẽt. posse conferre.
discussis om̃ib longe alienũ au̾itate ẽ.¬
monstratũ: a quoqͣm istoꝵ multoꝵ nu¬
minũ atq falsoꝵ. saltim regna trena
existimare ꝯstitui: nonne. insanissime
impietatis. ẽ. si ȩtn̾a uita quȩ trenis oĩb
regnis sine ulla dubitatione. uł ꝯꝑatio¬
ne p̃ferenda. ẽ ab istoꝵ quoꝗͣ darẽ cui¬

Expanded text:
caretur, quantum ad illos deos adtinet quos inscaretur, quantum ad illos deos adtinet quos instituerunt ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis, quid a Vulcano ac sic a ceteris, quos partim commemoraui in quarto libro, partim praetereundos putaui. Porro si a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquam, a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cui
Abbreviated transcription (Latin):
petendũ: ne absurditate tͣpissima qͣ¬
lis iocularit᷑ in mimio fieri solet pe¬
teret᷑ a libero aqua. alimphis unũ:
auctores erunt cupiã hoĩum diis ĩ¬
mortalib supplicanti: ut c̃ a limphis
ȩtũã. ¶d hac absurditate mõstruosiꝰ
Nõne ille cachĩnãtes solent enĩ esse
ad risũ faciles: si ñ asfectent fallere
ut demones supplicit̾ respondebũt:
o homo putas ne nos in potestate ha
bere uitã: qͦs audis ñ hab̃e uł uitem:
Impudentissime gͥ stulticiȩ. ẽ. utam
ȩtnã a talib diis pec̾e uł sꝑare. qͣ ui¬
te huiꝰ erũpnosissime atq breussime.
et si qua ad eã ꝑtinent adminicłan
potestate. ẽ. petat᷑ ab alt̾o̾: tã sit ꝯͣue¬
niens et absurdũ ut inimica scũrili¬
tate uideat᷑ ex̾ simillimũ. Qͦd c̃ st ab
scientib mimis digne rident᷑ intheatro:
c̃ uͦ anescientib stultis digniꝰ irrident᷑ ĩ
mũdo. Qu. gͦ deo uł dee ꝓpt̾ quid suppli¬

Expanded text:
petendum, ne absurditate turpissima, quapetendum, ne absurditate turpissima, qualis ioculariter in mimo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis uinum, auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus supplicanti, ut, cum a Lymphis aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes solent enim ad risum faciles si non affectent fallere ut daemones, supplici respondebunt, O homo, putasne in potestate nos habere vitam, quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est, vitam aeternam a talibus dis petere uel sperare, qui uitae huius aerumnosissimae adque breuissimae et si qua ad eam pertinent adminiculanpotestate est, petatur ab altero, tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati uideatur esse simillimum. Quod cum fit a scientibus mimis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus stultis, dignius inridentur in mundo. Cui ergo deo uel deae propter quid suppli
Abbreviated transcription (Latin):
iste opiniones erroresq ppłoꝵ. qͥ pͦpłi ꝯ¬
stituer̃t simulachra numinib multa¬
q de his qͦs dõs ĩmortales uocant falsa
atq indigna siue finxert̃ siue ficta
c̾didunt: et c̾dita eoꝵ cultui. sacrorsq
ritib miscuert̃: c̃his hoĩb qͥ et si ñ libe
p̃dicando: saltĩ ut cq ĩ disputatioibꝰ mu¬
sitando. talia se imꝓbare testati st̃: ñ
usq adeo ĩ cõuenient᷑ questio ista tcta¬
t᷑: utrũ ñ unũ d̾m qͥ fec̃ omẽm spri¬
talem corꝑalẽq c̾aturã ꝓpt̾ uitã q̃ post
mortẽ futã. ẽ coli oporteat: s multos
deos qͦs ab illo uno factos s sublumter
collocatos quedã eoꝵ dẽ philosophoꝵ
cet̾is excellentiores nobilioresq sensert
Ceterũ qͥs ferat dici atq contendi d̃os
p̃stare: Fn uͦ ꝑitissimi illi et acutissi¬
mi uiri. qͥpͦ magno beneficio ꝯscͥpta
docuisse głant᷑ : ut sciret᷑ quare cui.¬
q deo supplicandũ. eẽt. qͥd a quoq eẽc.

Expanded text:
stae opiniones erroresque populorum. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his, quos deos inmortales uocant, falsa adque indigna siue finxerunt siue ficta crediderunt. et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se inprobare testati sunt, non usque adeo inconuenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit omnem spiritalem mortem futura est, coli oporteat; sed multos deos, quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorumdem philosophorum caeteris excellentiores nobilioresque senserunt. 2. Caeterum quis ferat dici atque contendi, deopraestare? An uero peritissimi illi et acutissimi uiri, qui se pro magno beneficio conscripta docuisse gloriantur, ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque esset
Abbreviated transcription (Latin):
curantis industriam: ñ malo medici
s egroti insanabił morb inuictus. ẽ.
Hiuͦ qͥ ea q̃ legunt. uł sine ulla uł ñ c̃
magna ac numia uet̾is erroris obti
isto num̃o t̾minatoꝵ qͥnq uoluminũ
plus ꝗͣ quadionis ipsiꝰ necessitas postu¬
libat. quã ninꝰ disseruisse udicabt̃: to

Expanded text:
curantis industriam non malo medici, curantis industriam non malo medici, sed aegroti insanabilis morbus inuictus est. Hi uero, qui ea quae legunt uel sine ulla uel non cum magna ac nimia ueteris erroris obstiisto numero terminatorum quinque uoluminum plus, quam quaestionis ipsius necessitas postulabat, quam minus disseruisse
Abbreviated transcription (Latin):
absit ut eis eueniat qͦd ait tulliꝰ de qͦ¬
dam qui peccandi licentia felix appel¬
labat᷑. O miserũ cui peccare licebat.¬
Uude qͥs qͥs. ẽ. qͥ maledicendi licentia
selicẽ se putat: multo erit felicior si
hoc illi om̃ino ñ liceat: cũ possit de¬
posita mnanitate iactantiȩ cẽ isto tẽ¬
ꝑe tãqm studio ꝯsulendi. qͥcqͥd uolu¬
erit contͣlicẽ: et qͣntũ possunt ab eis
qͦͣs ꝯsulit amica. disputatione honeste
gͣuit libere qͦd oportet audire.¬
Bus
libris
satis mͥ
adu̾sus
eos ui¬
deor dis¬
puitasse.¬
S qui multos deos et falsos quos esse
dr̃ et uni uero deo debet᷑ ueuerandoᷤᷤ
et colendos putãt. Est nimiȩ qͥdem
stulticiȩ uł ꝑtinatiȩ. nec istos qͥnq
nec ullos alios qͣntic̃q mun̾i libros
satis. eẽ. posse qͥs nesciat. qñ ea puta¬
t᷑ gła uanitatis nullis cedere uiribꝰ
ueritatis: in ꝑniciẽ utiq eiꝰ cui uiciũ
tã ĩmane dñat᷑: Nam et cont᷑ omẽm

Expanded text:
absit ut eis eveniat quod ait Tullius de quoabsit ut eis eveniat quod ait Tullius de quodam, qui peccandi licentia felix appellabatur: O miseruUnde quisquis est, qui maledicendi licentia felicem se putat, multo erit felicior, si hoc illi omnino non liceat, cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid uoluerit contradicere et, quantum possunt, ab eis quos consulit amica disputatione honeste grauiter libere quod oportet audire.bus libris satis mihi aduersus eos uideor disputasse, qui multos deos et falsos, quos esse peca dicitur et uni uero Deo debetur, uenerandos et colendos putant. Et nimiae quidem stultitiae uel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? quando ea putatur gloria uanitatis, nullis cedere uiribus ueritatis, in perniciem utique eius, cui uitium tam inmane dominatur. Nam et contra omnem
Abbreviated transcription (Latin):
cõfutati atq cõuicti conant᷑ assereri.
ñ ꝓpt̾ uitȩ p̃sentis utilitatẽ: s ꝓpter
eam que pꝰ mortem fitta. ẽ. colendos
deos. Nam istis qͥ ꝓpt̾ amicicias mũdi
huiꝰ uolunt uana. colere. & ñ se ꝑmit¬
ti puerilib sensib ꝯqͥrunt᷑: his qͥnq
libris satis arbitror esse responsum:
qͦꝵ tres pͥores c̃ edidissem. et in multoꝵ
Ocinde ad me ꝑlatũ. ẽ. qͦd iã scͥpseruit:
ẜ tẽpꝰ querant qͦ sine ꝑiclo possint ede
Qs ãmoneo. ñ optent qͦd eis ñ expedit.
uoluerit pł potest clamare qͣm u̾itas
S ꝯsiderent omĩa diligent̃: et si for¬
te sine studio partiũ iudicantes ta¬
lia et̃. ꝑspexerint⁊ que potiꝰ exagita¬
ri ꝗͣm conuelli possint: garrulitate
ĩpudentissima et quasi satyrica. uł
mimica leuitate cohibeant suas nu¬
sas: et potiꝰ aprudentib em̃dari: ꝗͣ
laubari ab imprudentib eligant.
Nã si ñ ad lib̾tatẽ uera dicendi. s ad
licentiã maledicendi tempꝰ expectãt:

Expanded text:
icti conantur asserere, non propter vitae praesentis utilitatem, sed propter eam quae post mortem futura est, colendos deos. Nam istis qui propter amicitias mundi hujus volunt vana colere, et non se peti puerilibus sensibus conqueruntur, his quinque libris satis arbitror esse responsum. Quorum tres priores cum edidissem, et in multorum Deinde ad me perlatum est, quod iam scripserint, sed tempus quaerant, quo sine periculo possint edere. Quos admoneo, non optent quod eis non expedit. uoluerit, etiam plus potest clamare quam ueritas. Sed considerent omnia diligenter, et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint, quae potius exagitari quam conuelli possint garrulitate inpudentimimica levitate, cohibeant suas nugas; et potius a prudentibus emendari, quam laudari ab imprudentibus eligant. Nam si non ad libertatem vera dicendi, sed ad licentiam maledicendi tempus exspectant,
Abbreviated transcription (Latin):
etate uguert̃. et mł̃ti ñ eam colentes
gaudent robore iiuentutis: itẽq mul¬
ti fortimȩ barbatȩ supplices ad nullã
ut deformem barbam ꝑuenire potu¬
erunt. et si qͥ eam ꝓ barba impetran¬
dauenerant᷑. a barbatis eiꝰ ꝯtẽptorib
irrident᷑: ita ne desipit cor humanũ.
ut quoꝵ deoꝵ cultũ ꝓpt̾ ista ipsa tẽꝑa¬
lia. et cito p̃tereuntia munera quib
singłis singuli p̃esse ꝑhibent᷑. inanẽ
ludibriosumq cognoscit ꝓpt̾̃ uitam
ȩtnã c̾dat esse fructuosũ: Hauc da¬
re illos posse nec hi dicẽ ausi st̃: qͥ eis
ut ab insipientib ppłis colerent᷑ ista
runt. ne qͥs ꝗͣm eoꝵ sederet ocios. mi¬

Expanded text:
aetate uiguerunt, et multi non eam colentes aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus populis colerentur, istrunt, ne quisquam eorum sederet otiosus, mi
Abbreviated transcription (Latin):
tendunt: cont᷑ qͦs iã qͥnq p̃cedentib
uoluminib satis qͣntũ potui. disputa¬
ui. Que c̃ ita sint si eoꝵ qui colerent
deã iuuentatẽ etas ipsa floreret insig¬
niꝰ. ꝯtẽptores aut̃ eiꝰ uł int᷑ annos occũ¬
b̾ent iuuentaͣtis. uł in ea tãqͣm senili
torpore frigescerent: si malos cultoꝵ
suoꝵ speciosiꝰ et festiuiꝰ fortuna barba¬
ta uestiret. a qͥb autẽ sꝑneret᷑ glabro¬
sa ut male barbatos uidemꝰ: dẽ sic rec¬
tissime dicemꝰ. hucusq istas deas sin¬
gulas posse. suis officiis quodã mͦ linui¬
tatas: ac ꝑ hoc nec a uiuenta oportere
peti uitã ȩtũam: q̃ ñ daret barbam:
nec a fortuna barbata boni aliqͥd pꝰ hão
uitã posse sꝑandũ: cuiꝰ in hac uita po¬
testas nulla. eẽt. ut eãdem saltĩ ȩcatẽ
q̃ barba induit᷑ ipsa p̃staret. Nc̃ uͦ qm̃
eaꝵ cultꝰ nec ꝓpt̃ ipsa ista quȩ putãt
eis subdita sit necessariꝰ qͥa et multi
colentes iuuentatẽ deã minime in illa

Expanded text:
tibus uoluminibus satis, quantum potui, disputaui. Quae cum ita sint, si eorum, qui colerent deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis, uel in ea tamquam senili torpore frigescerent; si malas cultorum suorum speciosius et festiuius Fortuna barbata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse, suis officiis quodam modo limitatas, ac per hoc nec a Iuuentate oportere peti uitam aeternam, quae non daret barbam, nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, cuius in hac uita potestas nulla esset, ut eandem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes Iuuentatem deam minime in illa
Abbreviated transcription (Latin):
cẽ hi refellendi et docendi st̃. qui ñ ꝓpt̾
istam uitã. s ꝓpt̾ iliam. que pꝰ mortem
fut᷑a. ẽ. deos gentiũ qͦs xͥana religio de¬
struit colendos eẽ. contendunt: placuit
a ueridico oracło scĩ psalmi sum̃e exor¬
diũ disputatiõis mee. Beatꝰ cuiꝰ est dñs
ds spes ipsiꝰ et ñ respeyit in uanitates
et insanias falsas. Tlerũtam̃ in om̃ib

Expanded text:
cendi sunt, qui non propter istam uitam, sed propter illam, quae post mortem futura est, deos gentium, quos Christiana religio destruit, colendos esse contendunt: placet a ueridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus, cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in uanitates et ins
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd qͦd in illis trib nouissimis libris
deos certos ed incertos. et selectos dili¬
gent̾ explicans. nullam dors natam
p̃termitt̾e̾ uidet᷑: Qͥd. ẽ. gͦ qͦd ait. si de
om̃i nat᷑a deoꝵ et hominũ scb̃emꝰ pͥus
diuina absoluissemꝰ qͣm humana atti¬
bit aut de aliqͣ: aut om̃ino de nulla.
Si de om̃i: p̃ponenda ẽ. utiq reb hu¬
manis. Si de aliqͣ: cur ñ cẽ ipsas res p̃¬
cedat humanas. An indigna p̃ferri
ponat᷑ uniu̾sis reb humanis: saltim
digna.ẽ. uł romanis. Rerũ qͥppe hu¬
manarũ libros ñ qͣntũ ad orbem t̾raꝵ.
s qͣntũ ad solam romã ꝑtinet scͥpsit:
qͦs tam̃ rerũ diuinaꝵ libris se dixit
scͥbendi ordine m̾ito p̃tulisse: sic̃ pic¬
torem tabulȩ pictȩ. sic̃ fabrũ edificio:
aꝑtissime ꝯfitens qͦd cẽ iste res diuinȩ
sic̃ pictura. sic̃ structura ab hominib
institute sũt. Restat ut de nulla deoꝵ

Expanded text:
Quid, quod in illis tribus nouissimis libris Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtibit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeaeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum
Abbreviated transcription (Latin):
ipse uarro ꝓpte̾a se pͥ de reb humanis.
de diuinis aũ pꝰea scͥpsisse testat᷑: qͦd pͥ
extiteriit ciuitates: deinde ab eis hec
istituta sit̃. Uera aut̾ religio ñ a t̾re¬
na aliqͣ ciuitate instituta. ẽ: s planes
cȩlestem ipsa instituit ciuitatẽ. Eam
uͦ instituit et docet uerus d̾s: clator ui¬
te ȩt̾nȩ ueris cultorib siuis. Uarronis
gͥ ꝯfitentis ideo se pͥus de reb huma¬
nis scͥpsisse. pꝰea de diuinis : qͥa diui¬
ne iste ab hominib institute st̃: hec
ratio. ẽ. Sic̃ suꝑior ẽ. inqͥt pictor qmͣ
tabula picta: pͥor faber qͣm edificiũ:
pͥores ita st̃ cuutates qͣm ea q̃ a ciuuta¬
tib instituta st. Dic̃ aut̃ pͥus se scͥptͣm
fuisse de diis. postea de hoĩb: si de om̃i
nat᷑a deoꝵ scb̃et. Quasi hic de aliqͣ scͥbit:
et ñ de om̃i. Nut uͦ aẽ aliqualicet ñ om̃is
deoꝵ nata ñ pͥor debeat. eẽ. qͣm hõiũ:

Expanded text:
ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tapriores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt. Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet, quasi hic de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum.
Abbreviated transcription (Latin):
ca disciplina cohercit sic egit peni¬
tentiã: ut imꝑatoriã celsitudinẽ ꝓ il¬
lo pͤpłc orans mag̃ fleret uidendo ꝓs¬
tratã : qm peccando tun̾et iratam.
Hec ille secũ et si qua similia q̃ cõme¬
morare longũ. ẽ bona oꝑa tulit ex is¬
to tẽꝑali uapore. cuilibet culminis et
sublimitatis humanȩ quoꝵ oꝑm m̾¬
ces ẽ. ȩt̾na felicitas: cuiꝰ dator. ẽ. ds so¬
lis ueracit᷑ piis. Cetã uͦ uitȩ huiꝰ uł
fastigia uł subsidia. sic̃ ipsũ mundũ
lucẽ. auras. tr̾as. aqͣs. fructꝰ. ipsi q hõi¬

Expanded text:
 disciplina sic egit paenitentiam, ut \'imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret uidendo prostratam, quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia, quae commemorare longum est, bona opera tulit ex isto temporali uapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae; quorum operum merces est aeterna felicitas, cuius dator est Deus solis ueraciter piis. Cetera uero uitae huius uel fastigia uel subsidia, sicut ipsum mundum lucem auras, terras aq
Abbreviated transcription (Latin):
dia que honesta ac lib̃alia uocantur:
ꝑueri leg̾e et disce̾ cogunt᷑ a senib.¬
Qd aut̾ hinc senserunt romani ue¬
teres. cicero testat᷑ in libris qͦs de re
publica scͥpsit: uͥ scipio disputansait.
Dũꝗͣm comedie nͥ consuetudo uitȩ pa¬
tet᷑: ꝓbare sua theatris flagicia po¬
tuissent. Et g̾ci quidem antiqͥores
uiciose sue opunonis qͣmdã conueni¬
entiã seruauer̃t: apud qͦs fuit etiam
lege concessum. ut qͦd uellet comedia¬
ñ attigit: uł potiꝰ quem ñ uexauit:
Cui peꝑcit: Esto. pͦpłares homines.
imꝓbos. in re publica sediciosos. cle
onem. cleofontem. yꝑbolum lesit. Pa¬
tiam᷑ inqͥt et si eiusmodi cuies: a cen¬
sore meliꝰ ẽ. ꝗͣm a poeta notari. Sed
xima auctoritate plurimos annos
domi et belli p̾fuiss molari u̾sib
et eos agi in scena ñ płꝰ decuit: ꝗͣ
si plautꝰ inqͥt nr̃ uoluiss aut neniꝰ
publio. et gneo scipioni. aut ceciliꝰ
catoni maledice̾. Dein paulo post

Expanded text:
dia, quae honesta ac liberalia uocantur, dia, quae honesta ac liberalia uocantur, pueri legere et discere coguntur a senib autem senserint Romani ueteres, Cicero testatur in libris, quos de re publica scripsit, ubi Scipio disputans ait: \'Numquam comoediae, nisi consuetudo uitae pateretur, probare sua theatris flagitia potuissent\'. Et Graeci quidem antiquiores uitiosae suae opinionis quandam conuenientiam seruarunt, aput quos fuit etiam lege concessum, ut quod uellet comoednon adtigit, uel potius quem non uexauit? cui pepercit? Esto, populares homines inprobos, in re ponem, Cleophontem, Hyperbolum laesit. Patiamur, inquit, etsi ejusmodi cives a censore melius est quam a poeta notari: sed xima auctoritate plurimos annos domi et belli praefuisset, violari versibus; et eos agi in scena, non plus decuit, quam si Plautus, inquit, noster uoluisset aut Naeuius Publio et Gn. Scipioni aut Caecilius Marco Catoni maledicere.\' Dein paulo post:
Abbreviated transcription (Latin):
tũ obsequiũ sacͥs deors suoꝵ intulisse
romanos: s ipsos dõs ut sͥ sollempnit̾
ederent᷑. et honori suo consecͣrent᷑ a
cerbe imꝑando et qͦdammͦ extorqͦn¬
do fecisse. qͦd in pͥmo libro breui com¬
memoratioe̾ ꝑstrinxi. Nam ingͣuescẽ¬
te pestilentia: ludi scenici auctorita¬
te pontificũ rome pͥmitꝰ instituti st̃.¬
Qͥs gͥ in agenda uita ñ ea sͥ potiꝰ sectan
da arbitret᷑. que auctitant᷑ ludis aue¬
toritate diuina institutis: ꝗͣ ea que.
scͥptitant᷑ legib humano consilio pro¬
mulgatis: Adult̾ũ iouem si poete fa¬
llacit᷑ ꝓdidunt: dii utiq qͥa casti qͥb
tantum nefas ꝑ humanos ludos con¬
fictum. ẽ: ñ q neglectum irasci ac
undicare debuert. Et hec tolerabi¬
ora ludoꝵ. Comedie scilicet et tͣgedie:
Hoc. ẽ. fabule poetaꝵ agende in spec¬
tacłis multa rerũ turpitudine: sed
nulla saltim sic̃ alia multa u̾bors obs¬
cenitate. composite: qͣs etiã int̃ stu¬

Expanded text:
tum obsequium sacris deorum suorum intulisse tum obsequium sacris deorum suorum intulisse Romanos, sed ipsos deos, ut sibi sollemniter ederentur et honori suo consecrarentur, acerbe imperando et quodam modo extorquendo fecisse; quod in primo libro breui commemoratione perstrinxi. Nam ingrauescente pestilentia ludi scaenici auctoritate pontificum Romae primitus instituti s in agenda uittretur, quae actitantur ludis auctoritate diuina institutis, quam ea, quae scriptitantur legibus humano consilio promulgatis? Adulterum Iouem si poetae fallaciter prodiderunt, di utique casti, quia tantum nefas per humanos ludos confictum est, non quia neglectum, irasci ac uindicare debuerunt. Et haec liora ludorum, comoediae scilicet et tragoediae, hoc est fabulae poetarum agendae in spectaculis multa rerum turpitudine, sed nulla saltem, sicut alia multa, uerborum obscenitate conpositae; quas etiam inter stu
Abbreviated transcription (Latin):
t̃ ꝗͣ in templis demonũ galli abscide¬
rent᷑. et qͥcqͥd aluid uł crudele uł t᷑pe:¬
in sacͥs talium deoꝵs celebrari solet:
Qnͣto saciꝰ erat ad erudiendam iusticia
iuuentutẽ publice recitari leges atq
talium deoꝵ. mox ut eos libido ꝑꝓu¬
lerit. feruenti ut ait ꝑsius tincta ue¬
neno mag̃ intuent᷑ qͥd iupit̾ fecerit.
ꝗͣ qͥd docuerit plato: aut censuerit ca¬
to. Hinc apud terentiũ flagiciosus
adolescens spectat tabulam quãdam
pictam in pariete. uͥ inerat pictura
atq ab hac tanta auctoritate adhibae
patͦciniũ libilnis sue: cũ inea se iac¬
tat imitari dm̃. At quẽ dm inqͥt: qͥ
tẽpla celi sũmo sonitu concutit. Ego
homuncio hoc ñ facem: Ego uͦ illud
deoꝵ: s fabulis poetaꝵ. Nolo dice̾ il¬
la mistica qͣm ista theatrica. eẽ. tͦpio¬
ra. Hoc dico quod negantes comunc̃
historia. eosdem illos ludos in quib
regnant figm̃ta poetaꝵ. ñ ꝑ imperi¬

Expanded text:
tur, quam in templis daemonum Galli abscidetur, quam in templis daemonum Galli absciderentur, et quidquid alin sacris talium deorum celebrari solet! Quanto satius erat ad erudiendam iustitia iuuentutem publice recitari leges deorutalium deorum, mox ut eos libido perpulerit feruenti, ut ait Persius, tincta ueneno, magis intuentur quid Iuppiter fecerit, quam quid docuerit Plato uel censuerit Cato. Hinc aput Terentium flagitiosus adulescens spectat tabulam quandam pictam in pariete, ubi inerat pictura ureum, adque ab hac tanta auctoritate adhibet patrocinium turpitudini suae, cum in ea se iactat imitari deum. At quem deum! inquit; qui templa caeli summo sonitu concutit. Ego homuncio id non facerem? Ego uero illud deorum, sed fabulis poetarum. Nolo dicere illa mystica quam ista theatrica esse turpiora; hoc dico, quod negantes conuincit historia, eosdem illos ludos, in quibus regnant figmenta poetarum, non per inperi
Abbreviated transcription (Latin):
Et tam̃ quis disceptandi finis erit
et loquendi modus: si respondendũ
te m̃tis. ut etiam si intelle xerint ñ
obediant: respondent ut scͥptũ est. &
loquent᷑ iniquitatẽ: atq infatigabili¬
ter uani sunt. Q uoꝵ dicta contra¬
ria si totiens uelimꝰ refellere. quotieis
obnixa fronte statuerint ñ cogitare
qͥd dicant: dũ quocq̃ mͦ nr̃is dispu¬
tationib contradicant quã sit infi¬
nitũ et erupnosũ et infructuosum
uides. Quãobrem nec te ipsum mi
fili marcelline. nec alios quib hic
labor nr̃ in xp̃i caritate utilit᷑ ac li¬
b̾alit̾ seruit: tales meoꝵ scͥptoꝵ ue¬
lim iudices qͥ responsionẽ semꝑ desi¬
derent. cũ his q̃ legunt᷑ audieruit a¬
liquid contradici: ne fiant similes
earũ muliercl̃aꝵ quas cõmemorat

Expanded text:
Et tamen quis disceptandi finis erit Et tamen quis disceptandi finis erit et loquendi modus, si respondendum te mentis, ut, etiamsi intellexerint, non oboediant, respondent, ut scriptum est, et loquuntur iniquitatem adque infatigabiliter uani sunt. Quorum dicta contraria si totiens uelimus refellere, quotiens obnixa fronte statuerint non cogitare quid dicant, dum quocumque modo nostris disputationibus contradicant, quam sit infinitum et aerumnosum et infructuosum uides. Quam ob rem, nec te ipsum, mi fili Marcelline, nec alios, quibus hic labor noster in Christi caritate utiliter ac liberaliter seruit, tales meorum scriptorum uelim iudices, qui responsionem semper desiderent. cum his quae leguntur audierint aliquid contradici, ne fiant similes earum muliercularum, quas commemorat
Abbreviated transcription (Latin):
sit huiꝰ uoluminis: ut deuiceps dispo¬
sita ab alio sumamus exordio.
irationi
pspicuȩ
ueritatis
insirmus
humanȩ
consuetudinis
sensũs non auderet obsistere. s doctͥ¬
ne salubri. languorẽ suũ tanqͣm me¬
diciuȩ subderet donec diuino adiuto¬
rio fide pietatis impetrante sanare¬
t᷑: ñ multo sermone opꝰ. eẽt. ad con¬
iuincendum quẽlib& uane opinatioĩs
errorem his qui recte sentiunt. et
sensa uerbis sufficientib explicant:
nc̃ uero qm̃ ille. ẽ. maior et tetrior
insipientiũ morb animoꝵs. qͦ irra¬
tionabiles motus suos etiã post ra¬
tionẽ plene redditam. qͣnta homi¬
ni ab homine debet᷑ siue munia ce¬
citate qua nec aꝑta cernunt᷑: siue
obtinatissima ꝑuicatia. qua et ea q̃
cernunt᷑ ũ ferunt᷑. tamꝗͣm ipsam
rationẽ ueritatẽq defendunt: fit
necessitas copiosius dicendi plerũq
res claras: uelut eas ñ spectantib
intuendas: s qͦdam mͦ tangendas
palpantib et conuentib osferamꝰ.

Expanded text:
sit huius uoluminis, ut deinceps disposita ab alio sumamus exordio. rationi perspicuae ueritatis infirmus humanae consuetudinis sensus non auderet obsistere, sed doctrinae salubri languorem suum tamquam medicinae subderet, donec diuino adiutorio fide pietatis inpetrante sanaretur, non multo sermone opus esset ad conuincendum quemlibet uanae opinationis errorem his, qui recte sentiunt et sensa uerbis sufficientibus explicant. Nunc uero quoniam ille est maior et taetrior insipientium morbus animorum, quo inrationabiles motus suos, etiam post rationem plene redditam, quanta homini ab homine debetur, siue nimia caecitate, qua nec aperta cernuntur, siue obstinatissima peruicacia, qua et ea quae cernuntur non feruntur, tamquam ipsam rationem ueritatemque defendunt, fit necessitas copiosius dicendi plerumque res claras, uelut eas non spectantibus intuendas, sed quodam modo tangendas palpantibus et coniuentibus offeramus.
Abbreviated transcription (Latin):
nũ siuie orbiculos. luce corꝑea suꝑ cerras
seu die seu nocte sulgentes: suis quib dã
ꝓpriis animis uiuere. eisq intellectualib
et beatis. Qd̃ etiam de ipso uniũso mun¬
do tanquã uno animali maximo quo
cuncta cct̾a continerent᷑ animalia. instan¬
ter adfirmat. S hec ut dixi alia q̃stio ẽ.
quam nc̃ discutiendam ñ suscepimus:
hoc tantũ contra istos commemorandũ
putani. qui se platonicos uocari uel eẽ
głantur. cuiꝰ suꝑbia nominis erubesct̃
cẽ xp̃iani: ne commune illis cũ uulgo
uocabulum inle faciat pellaciatorum.
tantomagis inflatam quantomagis
exiguam paucitatem. Et querentes qͥd
indoctrina. xp̃iana rep̃hendant ȩxagi¬
int̾ se contraria. ut & beatitudinẽ que¬
ramꝰ aĩe et eã semꝑ cẽ uelimꝰ incorpe ue
lut erumpnoso uincło colligatã: cũ eoꝵ
auctor ⁊ magist᷑ plato donũ ad eosũmo
diis ab illo factis dicat eẽ concessum ne

Expanded text:
num siue orbiculos luce corporea super terras num siue orbiculos luce corporea super terras seu die seu nocte fulgentes suis quibusdam propriis animis uiuere eisque intellectualibus et beatis, quod etiam de ipso uniuerso mundo, tamquam uno animali maximo, quo cuncta cetera continerentur animalia, instanter adfirmat. Sed haec, ut dixi, alia quaestio est, quam nunc discutiendam non suscepimus. Hoc tantum contra istos commemorandum putaui, qui se Platonicos uocari uel esse gloriantur, cuius superbia nominis erubescunt esse Christiani, ne commune illis cum uulgo uocabulum uilem faciat palliatorum tanto magis inflatam, quanto magis exiguam paucitatem; et quaerentes, quid in doctrina Christiana reprehendant, exagiinter se contraria, ut et beatitudinem quaeramus animae et lut aerumnoso vinculo colligatam: cum eorum auctor et magister Plato, donum a Deo summo diis ab illo factis dicat esse concessum, ne
Abbreviated transcription (Latin):
hõi colligatũ solui pot̃. S haud qͣ¬
qͣm bonũ. ẽ ratione iuinctũ: uelle dis¬
solu̾e. S qm̃ estis orti: ĩmortales qͥdẽ¬
uos. eẽ. et indissolubiles ñ potestis. Ne
umqͣm tñ dissoluemini. neq uos ulla
mortis sata ꝑumnent: nec erunt ualẽ¬
tiora qͣm consiliũ meũ: qͦd maiꝰ ẽ ui¬
łm ad ꝑpetuitatẽ urãm. qͣm illa qͥb
estis colligati. Ecce deos plato dicit.¬
leporis aiẽ q colligatione mortales:
et tñ ĩmortales di a quo facti st̃ uo¬
lintate. atq consilio. Si gͦ aĩȩ pena
ẽ. in qualic̃q corꝑe colligari: quid ẽ.
qͦd eos alloquens ds̃ tanqͣm sollicitoᷤᷤ
ne forte moriant᷑. id.ẽ. dissoluant᷑ a
corꝑe de sua fac̃ ĩmortalitate secu¬
ta ñ simplex: s ꝓpt̾ suã inuictissimã
uoluntatẽ. qua potens. ẽ. face̾. ut nec
orta occidant. nec conexa soluant᷑ :
s incorruptibilit̾̃ ꝑseuerent: Et
tinuo concedendum ẽ. globos istos lumi¬

Expanded text:
omne conligatum solui potest; sed haudquaquam bonum est ratione uinctum uelle dissoluere. Sed quoniam estis orti, inmortales uos quidem esse et indissolubiles non potestis; ne utiquam tamen dissoluemini, neque uos ulla mortis fata periment, nec erunt ualentiora quam consilium meum, quod maius est uinculum ad perpetuitatem uestram, quam illa quibus estis corporis animaeque colligatione mortales, et tamen immortales Dei a quo facti sunt voluntate atque consilio. Si ergo animae poena est in qualicumque corpore colligari, quid est quod eos alloquens Deus tanquam sollicitos, ne forte moriantur, id est dissolvantur a corpore, de sua facit immortalitate secuta, non simplex, sed propter suam inuictissimam uoluntatem, qua potens est facere, ut nec orta occidant nec conexa soluantur, sed incorruptibiliter perseuerent? Et ontinuo concedendum est globos istos lumi
Abbreviated transcription (Latin):
tra disputationis huiꝰ int̾cidet: An
ibi ꝓpt̾e̾a ñ fit qͥa ds̃ ñ nult. cuiꝰ uolũ¬
tatẽ ut ait plato nulla uis iuncet:
Qͥd gͦ ꝓhibet ut hoc &̃ de t̾restrib cor¬
porib di ñ possit esfice̾: q̃nqͥdẽ ut nec
ea que orta st̃ occidant. nec ea que st̃
iuncta soluant᷑: nec ea que st̃ ex elem̃¬
tis sũpta reddant᷑ : atq ut aĩe in cor¬
porib constitute. nec iunqͣm ea dese.¬
rant: et c̃ eis ĩmortalitate ac sempit̾¬
na beatitudine ꝑfruant᷑: posse dm̃
face̾ ꝯfitet᷑ plato: Cur gͦ ñ possit ut¬
tonici uolunt: Nimirũ qͥppe ꝯfiliũ
di et potestatẽ potuert̃ philosophi
nec potuert̃ nosse ꝓpħe: cũ potiꝰ e cõ¬
trario di ꝓpħas ad enũciandã. eiꝰ qnͣ¬
tũ dignatus. ẽ uoluntatẽ. spc̃ eiꝰ docu¬
erit: philosophos autẽ in ea cognoscẽ¬
da comectura humana deceꝑit. Uerũ
ñ usq adeo decipi debuerunt. ñ solũ

Expanded text:
tia disputationis huius intercidet? An tia disputationis huius intercidet? An ibi propterea non fit, quia Deus non uult, cuius uoluntatem, ut ait Plato, nulla uis uincit? Quid ergo prohibet, ut hoc etiam de terrestribus corporibus Deus possit efficere, quandoquidem, ut nec ea quae orta sunt occidant nec ea quae sunt uincta soluantur nec ea quae sunt ex elementis sumta reddantur adque ut animae in corporibus constitutae nec umquam ea deserant et cum eis inmortalitate ac sempiterna beatitudine perfruantur, posse Deum facere confitetur Plato? Quur ergo non possit, uttonici uolunt? Nimirum quippe consilium Dei et potestatem potuerunt philosophi, nec potuerunt nosse prophetae; cum potius e contrario Dei prophetas ad enuntiandam eius, quantum dignatus est, uoluntateerit; philosophos autem in ea cognoscenda conjectura humana deceperit. 2. Verum non usque adeo decipi debuerunt, non solum
Abbreviated transcription (Latin):
id.ẽ. istũ mũdũ. cet̾is diis qͥ infra is¬
tũ st̃ p̾ferendũ: eũdemq eẽ. existi¬
ment ai̾antẽ: antia scilicet sic̃ asse¬
runt rationali uł intellectuali in tã
magna mole. corꝑis eiꝰ inclusa. ipsiqͦ
corꝑis tamꝗͣ m̃bra locis sus posita
Iuncturam ne umqͣm ds eoꝵ tãqͣm
magnꝰ moriat᷑ : insolubilem ac sempi¬
t̾nã uelint: qͥd cause. ẽ ut in corpore
maioris aiantis tãqͣm mediũ m̃brũ
etu̾a sit tr̾a. et alioꝵ aĩantiũ t̾restriũ
corꝑa: si d̾s sic̃ illud uelit et̾na esse ñ
possint: S t̾re inqͥunt t̾ra redden¬
da. ẽ unde aĩalium t̾restria sũpta st̃
corꝑa.Ex quo fit inqͥunt. ut ea neces¬
se sit dissolui et emori: et eo mͦ tre
stabili acsempitne unde fuerant sũp¬
ta restitui. Siqͥs hoc ẽẽ de igne simi¬
lit᷑ affirmet. et dicat reddenda. ẽẽ.u¬
niu̾so igni corꝑa que inde sũpta st̃
ut celestia fierent aĩalia: ñne ĩmorta¬
loquente ꝓmisit plato: tã qͣm uiolen¬

Expanded text:
eris diis qui infra eum sunt praeferendum, eumdemque esse existiment animantem, anima scilicet, sicut asserunt, rationali vel intellectuali in tam magna mole corporis ejus inclusa; ipsiusque corporis tanquam membra locis suis posita juncturam, ne unquam deus eorum tam magnus moriatur, insolubilem ac sempiternam velint: quid causae est, ut in corpore majoris animantis tanquam medium membrum aeterna sit terra, et terna esse non possint? Sed terrae, inquiunt, terra reddenda est, unde animalium terrestria sumta sunt corpora; ex quo fit, inquiunt, ut ea sit necesse dissolui et emori et eo modo terrae stabili ac sempiternae, unde fuerant sumta, restitui. Si quis hoc etiam de igne similiter adfirmet et dicat reddenda esse uniuerso igni corpora, quae inde sumta sunt, ut caelestia fierent animalia: nonne inmortaloquente, promisit Plato, tamquam uiolen
Abbreviated transcription (Latin):
c̃scunt. et mͦ qͦdã suo uuunt. Scdm gͣ¬
ocłos. aures. os. nares. tactũ. Terciũ
intelligentia p̃minet. Hoc p̃t̾ hoiem
om̃s carere mortales. Hãc partẽ aiẽ
mundi dic̃ dm̃. in nob̃ aut̃ ingeniũ
uocari: esse aut̃ in mundo lapides ac
trã quã uidemꝰ qͦ ñ ꝑmanat sensꝰ ut
ossa. ut ungues  uide solem uͦ lunam
stellasq sentimꝰ. quib q ipse sentit sen¬
nũ dm̃ eẽ neptunũ. Redeat gͦ ab hac
quã theologiã nat᷑alẽ putat. qͦuelut.
reqͥescendi causa ab his ambagib atq
anfractib fatigatꝰ egressꝰ ẽ: redeat ĩ ꝙͣ
redeat ad cuulẽ. hic eũ ad huc teneo.
tantisꝑ de hoc ago. ñdũ dico sitra et
lapides nr̃is st̃ ossib et unguib simi¬
les: similit̾ eos intelligentiã ñ hab̾e
sic̃ sensu carent. Aut si idcirco dic̃tur
ossa. ed ungues nr̃i hab̾e intellig̾̃ntiã
qͥa in hoie st̃ qui habent intelligentiã:
tam stultũ. ẽẽ. qͥa hos in mundo deos

Expanded text:
crescunt, et modo quodam suo vivunt. Secundum grcrescunt, et modo quodam suo vivunt. Secundum groculos, aurintelligentia praeeminet: hoc praeter hominem omnes carere mortales: hanc partem animae mundi dicit deum, in nobis autem Genium vocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam videmus, quo non permanat sensus, ut ossa, ut ungues dei: solem vero, lunam, stellas, quae sentimus, quibusque ipse sentit, sennum, deum esse Neptunum. 2. Redeat ergo ab hac, quam theologiam naturalem putat, quo velut requiescendi causa ab his ambagibus atque anfractibus fatigatus egressus est. Redeat, inquam, redeat ad civilem: hic eum adhuc teneo, tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos intelligentiam non habere, sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intelligentiam, quia in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos
Abbreviated transcription (Latin):
cie posuistis. In quia uenialiã pelicẽ
accep̃. irata suũ maritũ de suꝑnis ma¬
ris exclusit.  Nempe una. ẽ tr̾a. quã
plenã quidẽ uidemꝰ animalib siuis ue¬
rũtam̃ ipsam magnũ corpꝰ in elem̃tis
mũdiq infimã partẽ. cͦ eam uolt̾ deã:
In qͥa fec̃da. ẽ: Cur gͦ ñ mag̃ hoi̾es dii
dentior sit in hominib aĩa. que uł utrũ
sit nulla fit questio. et tñ hoĩes dii ñ
habent᷑. et qͦd ẽ grauit̾ dolendũ his qͥ
di ñ st̾. et qͥb ipsi meliores st̃ colendiꝰ
et ad orandis mirabili atq miserabili
errore subdunt᷑. Et certe idẽ uarro
in eodẽ de diis selectis libros tres esse
asfirmat aĩẽ gradꝰ in om̃i uniu̾saq na¬
t᷑a: unũ qͦd om̃s partes corꝑis q̃ uuũt¬
tͣnsit. et ñ ht̾ sensum: s tautũ ad uiuẽ¬
dũ ualitudinẽ. Hãc nĩ in nr̃o corꝑe ꝑ
mau̾e dic̃. in ossa. ungues. capillos: sic̃
in mundo arbores sine sensu alunt᷑ et

Expanded text:
cie posuistis. An quia Veniliam pellicem cie posuistis. An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum de supernis maris exclusiplenam quidem uidemus animalibus suis; uerum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem, quur eam uolunt deam? An quia fecunda est? Quur ergo non magis hodentior sit in hominibus anima, quae utrum sit, nulla fit quaestio; et tamen homines dii non habentur: et quod est graviter dolendum, his, qui dii non sunt, et quibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro, tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum, qui omnes partes corporis qutransit, et non habet sensum, sed tantum ad vivendum valetudinem: hanc vim in nostro corpore permanare dicit in ossa, ungues, capillos: sicut in mundo arbores sine sensu aluntur et
Abbreviated transcription (Latin):
quã rapiente orco ꝑdidit: et hanc ipsã
dicit significare fecunditatẽ semintim.
que õdesuiss quodã tẽꝑe eademq steri¬
litate terra mereret. exhortã eẽ opmi¬
onem qͦd filiam cereris id .ẽ. ipsã fecun¬
ditatẽ. que aꝓserpendo ꝓserpina dicta
ect orcus abstulerat: et apud inferos
obtimierat. Que res cũ fuiss luctu pu¬
blico celebrata qͥa rursꝰ eadem fecun¬
ditas rediit. ꝓserpina redoita exortã
eẽ leticiam: et ex hoc sollẽpnia ꝯstituta.
Dic̃ demnde multa in misteriis eiꝰ tradi:
que nͥ ad frugum inuentionẽ ñ ꝑtine
minib ac ꝑ hoc ñ solũ liquorib fructiũ
quoꝵ qͦdam mͦ pͥmatũ uinũ tenet. ue¬
rum ã seminib animaluĩ p̃fecert̃: ad
qͣntam t̾pitudinẽ ꝑuener̃t. piget qͥdẽ
dice̾ ꝓpt̾ sermonis longitudinẽ: s ꝓpt̾

Expanded text:
quam rapiente Orco perdidit. Et hanc ipsam quam rapiente Orco perdidit. Et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum: quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret, exortam esse opinionem, quod filiam Cereris, id est ipsam fecunditatem, quae a proserpendo Proserpina dicta esset, Orcus abstulerat et aput inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu publico celebrata, quia rursus eadem fecunditas rediit, Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi, quae nisi ad frugum inuentionem non pertiminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum, quorum quodam modo primatum uinum tenet, uerum etiam seminibus animalium praefecerunt, ad quantam turpitudinem peruenerint, piget quidem dicere propter sermonis
Abbreviated transcription (Latin):
trem saturnꝰ castrasse in fabulis dicit᷑.
hoc significat penes sat᷑nũ ñ penes sem̃¬
eẽ. diuinũ: hoc ꝓpte̾a qͣntũ intelligi
dat᷑. qͥa nichil in celo de seminib nasci¬
t᷑. S ecce satͦnꝰ si cęli. ẽ fili: iouis. ẽ filiꝰ.
Celum enĩ. eẽ. iouem: innum̃abilit̾ et
diligent᷑ affirmant. Ita ista que a ueri¬
tate ñ ueniunt: plerũq et nullo ĩpellẽ¬
te se ipsa subuertũt. Chronon appella¬
tũ dic̃. qͦd greco uocabulo significat tẽ¬
ꝑis spaciũ: sine qͦ sem̃ inqͥt ñ pot̃ esse
et ad semen omĩa referunt᷑. S saltem
sat᷑nꝰ seminib cũ tanta ista potestate
sufficẽt. Qdͥ ad hec dii alii reqͥruntur.
marime lib̃ et libera. id. ẽ. ceres de qͥb
aut̾ sacͥs p̃dicant᷑ illa eleusina q̃ dipud
athenienses nobilissima fuert̃. de quib
iste nichil int̾pretat᷑. nͥ qͦd attinet ad
frum̃tũ qͦd ceres muenit. et ad ꝓpserpinã

Expanded text:
trem Saturnus castrasse in fabulis dicitur, trem Saturnus castrasse in fabulis dicitur, hoc significat penes Saturnum, non penes se diuinum\'. Hoc propterea, quantum intellegi datur, quia nihil in caelo de seminibus nascitur. Sed ecce, Saturnus si Caeli est filius, Iouis est filius. Caelum enim esse Iouem innumerabiliter et diligenter adfirmant. Ita ista, quae a ueritate non ueniunt, plerumque et nullo inpellente se ipsa subuertunt. Chronon appellatum dicit, quod Graeco uocabulo significat temporis spatium, sine quo semen, inquit, non potest esse et ad semen omnia referuntur. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret: quid ad haec dii alii requiruntur, maxime Liber et Libera, id est Ceres? De quibus autem sacris praedicantur illa Eleusinia, quae apud Athenienses nobilissima fuerunt. De quibus iste nihil interpretatur, nisi quod attinet ad frumentum, quod Ceres invenit, et ad Proserpinam,