comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
to dubia ẽ Peinde sit anceps causȩ ge¬
nus. sihabeat inse causam ahonestatis.
&e tur pitudinis: Si le nonis filius fortiter
faciat: & p̃miũ petat: homestũ est quod
fortiter fecit. turpe. qđ filius lenonis
Inho aa genere causȩ : beniuolentiã cõpara¬
re debemus. Obscurũ: inquo. aut tardi
auditores sunt: aut dificilioribus ad cog¬
noscendũ negotis: causa implicata ẽ. Qua¬

Expanded text:
tio dubia est. Deinde fit anceps causae getio dubia est. Deinde fit anceps causae genus, si habeat in se causam et honestatis et turpitudinis: 'si lenonis filius fortiter faciat et praemium petat'. Honestum est quod fortiter fecit, turpe quod filius lenonis. In hoc quoque genere causae beniuolentiam comparare debemus. OBSCVRVM, auditores sunt, aut difficilioribus ad cognoscendum negotiis causa implicata est.
Abbreviated transcription (Latin):
est: sidere abiecta: sit controuersia
In hoc genere: attenti auditores facien¬
disunt. Mec quoq definitio: de animis
iudicũ: sũpta ẽ Anceps: inquo aut
iudicatio dubia ẽ: aut causa. & honestatis.
&turpitudinis. particeps. Hȩc definitio
&abipsis rebus sũpta. ẽ. Uerũ anceps
inquit causa: duobus modis est: siaut ni¬
dicatio dubiasit : aut in honestissima mate¬
ria. Ut in orestis themate. quia non una
ratio est : iudicatio q̃q fit dubia. Occidis¬
ti : iure occidi Nam illa patrẽ meum
occidit Etiam sipatrẽ occidit : non iure
a filio mater occisa est. Iudicatio: ancũ
iNa patrem occiderit : iuste afilio occisa
uideatur. Peinde potest & hȩc esse racio
Iure occidi. Nam ut id facerem: apollo
respondit Infirmatio rationis. Etiã
sud apollo respondit : non iustȩ a filio
mater occisa ẽ. Iudicatio: ancum apol¬
loresponderit : iuste mater afilio uidea¬
tur occisa. Ergo in hoc themate. iudica¬

Expanded text:
est si de re abiecta sit controuersia; est si de re abiecta sit controuersia; in hoc genere attenti auditores faciendi sunt. Haec quoque definitio de animis iudicum sumpta est. ANCEPS, IN QVO AVT IVDICATIO DVBIA EST AVT CAVSA ET HONESTATIS ET TVRPITVDINIS PARTICEPS. Haec definitio et ab ipsis rebus sumpta est. Verum anceps, inquit, causa duobus modis est, si aut iudicatio dubia sit aut inhonestissima materia, ut in Orestis themate quia non una ratio est iudicatio quoque fit dubia. 'Occidisti'. 'Iure occidi: nam illa patrem meum occidit'. 'Etiam si patrem occidit, non iure a filio mater occisa est'. Iudicatio, an cum illa patrem occiderit, iuste a filio occisa uideatur. Deinde potest et haec esse ratio: 'Iure occidi: nam ut id facerem Apollo respondit'. Infirmatio rationis: 'Etiam si id Apollo respondit, non iuste a filio mater occisa est'. Iudicatio, an cum Apollo responderit, iuste mater a falio uideatur occisa. Ergo in hoc themate iudica
Abbreviated transcription (Latin):
sed opinionẽ quȩ etiã iudici: nota. est
Ergo cicero honestũ causȩ genus. nonex
rebus definiuit : sed exe uentu rerum:
quinotus ẽ. iudici. Honestũ inquit cau¬
segenus. ẽ: ciustatim sine oratione.
nr̃a: fauet auditoris animus. Ergo
si& statim & sine oratione nr̃a fauet iu¬
dex: opinionẽ sequitur. iđ euentum
Frerum ¶Ndmirabile: a quo est¬
s alienatus animus eorũ quiaudituris
sNumile: quod negligitur ab audito¬
s re : & non magno opere attendendũ
uidetur Anceps: in quo aut iudi¬
scatio dubia . ẽ. aut causa. & honesta¬
tis. & turpitudinis. particeps: ut &¬
̃ beniuolentiã pariat : & offensionem
Athec definitio: deanimis iudicum ẽ
Admirabile .ẽ. inquit causȩ genus: cũ is
defenditur: quem obmagnitudinem
criminis: defendi. nullus posse crede¬
bat Itaq hic: iudices beniuoli facien¬
disunt. Humile: quod negligitur
ab auditore : & non magnopere atten¬
dendũ uidetur Numile cause genus

Expanded text:
sed opinionem, quae etiam iudici nota est. sed opinionem, quae etiam iudici nota est. Ergo Cicero honestum causae genus non ex rebus definit, sed ex euentu rerum, qui notus est iudici. 'Honestum', inquit, ‘causae genus est cui statim sine oratione nostra fauet auditoris animus'. Ergo si et statim et sine oratione nostra fauet iudex, opinionem sequitur, id est euentum us. Ammirabile, a quo est alienatus animus eorum qui audituri sunt. Humile est quod neglegitur ab auditore, et non magnopere attendendum uidetur. Anceps est in quo aut iudicatio dubia est, aut causa et honestatis et turpitudinis particeps, ut beniuolentiam pariat et offensionemaec definitio de animis iudicum est. Admirabile est, inquit, causae genus, cum is defenditur quem ob magnitudinem criminis defendi nullus posse credebat. Itaque hic iudices beniuoli faciendi sunt. HVMILE, QVOD NEGLEGITVR AB AVDITORE ET NON MAGNOPERE ATTENDENDVM VIDETVR. Humile causae genus
Abbreviated transcription (Latin):
tiuo genere causȩ : uł demonstratiuo:
potest hoc ipsũ euenire. Quare : nul¬
lus hic error est generis causarum:
circa definitionẽ numeri: siquidem
substantiȩ nunc plures. accidant qua¬
litates: ut supra docuimus. nunc mul¬
tȩ sint qualitates substantiales. id qͥb
possunt aliȩ incidere qualitates. quod
similit̃ supra docuimus. Ergo quinq
genera dix̃ eẽ causarũ: honestũ. ad¬
mirabile. humile. anceps. obscurum.
& definit genera ipsa. Honestũ inquit
cause genus. ẽ: cui statĩ sine oratione
nr̃a: fauet auditoris animus. Defini¬
tio : nunc exreb ipsis: nunc exeuentu
rerũ colligitur. Has itaq definitio¬
nes: cicero non exreb ipsis. sed exeuentu
rerũ colligit. Sȩpe enĩ honestis uel
non honestis rumorũ opinionibus:
abutimur. Et quia rumori facile cre¬
ditur: ꝑuenit autẽ rumor usq adiu¬
dicẽ: orator porro apud iudicẽ agit:
necessario non rei honestũ sequideb&:

Expanded text:
tiuo genere causae uel demonstratiuo tiuo genere causae uel demonstratiuo potest usu uenire. Quare nullus hic error est generis causarum circa definitionem numeri, si quidem substantiae nunc plures accidant qualitates, ut supra docuimus, nunc multae sint qualitates substantiales, id est quibus possint aliae incidere qualitates, quod similiter supra docuimus. Ergo quinque genera dixit esse causarum, honestum, admirabile, humile, anceps, obscurum; et definit genera ipsa. HONESTVM, inquit, CAVSAE GENVS EST CVI STATIM SINE ORATIONE NOSTRA FAVET AVDITORIS ANIMVS. Definitio nunc ex rebus ipsis, nunc ex euentu rerum colligitur. Has itaque definitiones Cicero non ex rebus ipsis, sed ex euentu rerum colligit: saepe enim honestis uel non honestis rumorum opinionibus abutimur. Et quia rumori belle creditur, peruenit autem rumor usque ad iudicem, orator porro apud iudicem agit, necessario non rei honestum sequi debet,
Abbreviated transcription (Latin):
finitionis uarietur : non .ẽ. uitiũ.
ut hic ait. primũ. causarũ genera
triasunt. Causahic: substantia est
Accidit ei: una qualitas. ut sit demons¬
tratiuum genus. deliberatiuũ. iudi¬
ciale. Deindeait: causarũ genera
quinq sunt. Licet eadem sit substã¬
tia : alia tamen ei qualitas accidit.
niuditialienĩ siue alio genere causae
inuenitur : & honestũ causȩ genus
& admirabile. & humile. & anceps
& obscurũ Ergo duplici hoc modo
possumus intelligere: aut quod
sub stantię: multȩ sepe accidunt
qualitates: aut qđ muttȩ qualitates
substantialessunt: iđ quodeis qualita¬
tibus possunt aliȩ acciderȩ qualita¬
tes. Ut hic: substantia ẽ : causa. Acci¬
dit causȩ: ut sit iudicialis. Itaq iudi¬
ciał qualitas. ẽ. Rursus hȩc ipsa qua¬
litas: substantialis ẽ. Nã accidit ei :¬
ut habeat inse. aut honestũ causȩ genꝰ.
aut admirabile. aut humile. aut an¬
ceps. aut obscurũ : Idem in delibera¬

Expanded text:
finitionis uarietur non est uitium, finitionis uarietur non est uitium, ut hic ait primum: CAVSARVM GENERA TRIA SVNT. Causa hic substantia est; accidit ei una qualitas, ut sit demonstratiuum genus, deliberatiuum, iudiciale. Deinde ait: CAVSARVM GENERA QVINQVE SVNT. Licet eadem sit substantia, alia tamen ei qualitas accidit. In iudiciali enim siue alio genere causae inuenitur et honestum causae genus et admirabile et humile et anceps et obscurum. Ergo duplici hoc modo possumus intellegere aut quod substantiae multae saepe accidunt qualitates, aut quod multae qualitates substantiales sunt, id est, quod eis qualitatibus possunt aliae accidere qualitates, ut hic substantia est causa; accidit causae, ut sit iudicialis; itaque iudicialis qualitas est. Rursus haec ipsa qualitas substantialis est. Nam accidit ei ut habeat in se aut honestum causae genus aut admirabile aut humile aut anceps aut obscurum. Item in delibera
Abbreviated transcription (Latin):
citur: eũ supra dixerit genera causa¬
rũ triaeẽ. de monstratiuũ. delibera¬
tiuũ. iudiciale : curhio rursus gene¬
racausarũ quinq eẽ dixit: Uerũ
hȩc quęstio occultanimis: ratione.
ac difficili disputatione. dissoluitur
Anum aduertere enim debemus: quia
cictro secutussit. Resmulte sunt.
& urũ una substantia. reliquȩ acciden¬
tia  ltaq eũ substantiȩ acciderit una
qualitas: potest &alia accidere
sedquȩ non sit in eodem genere. inquo
prima qualitas fuit. Ut puta sidi¬
cas foliorum genera: duosunt. de
membrana. &decharta. Nic foliũ:
substantia. ẽ Accessitͤ ima qualitas.
membrana. &charta. Potest tam̃
eidem substantiȩ ił folio: alia quali¬
tas accidere: quȩ non sit: in eodem
genere in quo prima qualitas: sidi¬
cas. foliorũ genera: tria sunt. Est
ob longũ. Est latũ. Est quadratũ
Quare si circa primam qualitatt̃. nu¬
merus definitionis uarietur. uitiũ
est. Sin autẽ in eadem substantia
circa alias qualitates numerus de¬

Expanded text:
citur: cum supra dixerit genera causarum tria esse, demonstratiuum, deliberatiuum, iudiciale, cur hic rursus genera causarum quinque esse dixit? uerum haec quaestio occulta nimis ratione ac difficili disputatione dissoluitur. Animaduertere enim debemus quid Cicero secutus sit. Res multae sunt, quarum una substantia, reliquae accidunt. Itaque cum substantiae acciderit una qualitas, potest et alia accidere, sed quae non sit in eodem genere in quo prima qualitas fuit. Vt puta, si dicas: foliorum genera duo sunt, de membrana et de charta. Hic folium substantia est, accessit ei una qualitas, membrana et charta. Potest tamen eidem substantiae, id est folio, alia qualitas accedere, quae non sit in eodem genere in quo prima qualitas, si dicas: foliorum genera tria sunt, est oblongum, est latum, est quadratum. Quare si circa primam qualitatem numerus definitionis uarietur uitium est; sin autem in eadem substantia circa alias qualitates numerus de
Abbreviated transcription (Latin):
Concludit ergo hȩc tria: genera ẽẽ cau¬
sarũ. Relinquitur ergo inquit. ut
omnia tria: generasint causarum.
Scđa conclusio propositionis ẽ : siue
argumentationis eius. Quidenim
argumentantur in propositione:
si deliberatio & demonstratio gene¬
rasunt causarũ: non possunt recte
ri. Concludit hoc ipsũ Deliberatio
igitur & demonstratio: non possunt
rectȩ partes alicuius generis cause
putari. Tercia autẽ conclusio: quȩs¬
tionis est. Quȩ enĩ quȩstio est: Quod
hermagoras deliberationẽ & demons¬
trationẽ. non recte subqualitate
constituit Concludit itaq quęstio
Male igitur eas generał constitutionis
parteseẽ. dnit. Uerũ cũ in primo
syllogismo deduabus rebus tracta¬
uerit. deprimo & scđo. id est dege¬
nere & partib generis: curhic in
tercia conclusione partis partiũ
mentionẽ fecit. quod scilicor t̃ciũ
est: Hoc primũ sic excusatur: qđ
hȩc conlusio: p̃ter syllogismum sit
Est enĩ quȩstionis: quȩ extra sillo¬

Expanded text:
c tria genera esse causarum: 'relinquitur ergo', inquit, 'ut omnia tria genera sint causarum'. Secunda conclusio propositionis est siue argumentationis eius. Quid enim argumentatur in propositione? 'Si deliberatio et demonstratio genera sunt causarum, non possunt recte ri'. Concludit hoc ipsum: deliberatio igitur et demonstratio non possunt recte partes alicuius generis causae putari. Tertia autem conclusio quaestionis est. Quae enim quaestio est? Quod Hermagoras deliberationem et demonstrationem non recte sub qualitate constituit. Concludit itaque quaestionem: 'male igitur eas generalis constitutionis partes esse dicit'. Verum cum in primo syllogismo de duabus rebus tractauerit, de primo et secundo, id est de genere et partibus generis, cur hic in tertia conclusione partis partium mentionem fecit, quod scilicet tertium est? Hoc primum sic excusatur, quod haec conclusio praeter syllogismum est; est enim quaestionis, quae extra syllo
Abbreviated transcription (Latin):
constituide bebunt. Nonergo recte
deliberationẽ & demonstrationẽ qua¬
litatis partes eẽ dixit. In his autẽ quȩ huc¬
usq disputauimus: uideamus quinq¬
ꝑtitum syllogismum. Ac primoquęs¬
tionẽ dequa agitur : constitua mus
Nec autẽ est quęstio: quod non recte
hermagoras deliberationẽ & demons¬
trationẽ sub qualitate : posuerit
Si deliberatio & demonstratio. generas
causarum: non possunt recte partes
alicuius generis causȩ putari Hor¬
primũ. ẽ. Eadem enimres: aligenꝰ

Expanded text:
constitui debebunt. Non ergo recte constitui debebunt. Non ergo recte deliberationem et demonstrationem qualitatis partes esse dixit. In his autem quae hucusque disputauimus uideamus quinquepertitum syllogismum; ac primo quaestionem de qua agitur constituamus. Haec autem est quaestio, quod non recte Hermagoras deliberationem et demonstrationem sub qualitate posuerit. 'Si deliberatio et democausarum, non pos- sunt recte partes alicuius generis causae putari; eadem enim res alii genus
Abbreviated transcription (Latin):
id.ẽ. nec unũ. eẽ. Nec nullũ. ut id quod
reliquum. ẽ: approbetur: Nullum
inquit causȩ genuseẽ non potest dice¬
re Nam quiartes seribit: multasq
dicit eẽ causas: nullam non potest
dicere. Tulit rem unã. Deinde unũ
iudiciale solum eẽ non potest dicere:
ꝓpterea quod &deliberatio. & demons¬
tratio: genera sunt causarũ. Nama
inter se diuersa sunt: & ab iudiciali
multũ separata Ioporro quod diuer¬
sũ ẽ: tunc omnino diuersũ ẽ: si inter
se &rebus. & exitu dister. Atq ut ratio¬
nes eximilibus colligamus: resest lec¬
tio: exitus intellectus. Ergo hȩctria
genera causarũ: re interse distant.
Aliud enĩ agitur in demonstratione:
aliuo in deliberatione : aliud in iudi¬
ciali. Rerũ quoq exitus: dispar. ẽ.
Nam demonstrationis finis. ẽ. honestas
Deliberationis: utilitas. Iudiciales: equi¬
tas. Quod sihȩc tria interse are aexi¬
tu distant: profecto genera causarũ

Expanded text:
id est nec unum esse nec nullum, ut id quod id est nec unum esse nec nullum, ut id quod reliquum est adprobetur. Nullum, inquit, causae genus esse non potes dicere: nam qui artes scribis multasque dicis esse causas, nullum non potes dicere. Tulit rem unam. Deinde unum iudiciale solum esse non potes dicere, propterea quod et deliberatio et demonstratio genera sunt et causarum; nam et inter se diuersa sunt et ab iudiciali multum separata. Id porro quod diuersum est, tunc omnino diuersum est, si inter se et rebus et exitu distet; atque ut rationes ex similibus colligamus, res est lectio, exitus intellectus. Ergo haec tria genera causarum re inter se distant; aliud enim agitur in demonstratione, aliud in deliberatione, aliud in iudiciali. Rerum quoque exitus dispar est; nam demonstrationis finis est honestas, deliberationis utilitas, iudicialis aequitas. Quod si haec tria inter se et re et exitu distant, profecto genera causarum
Abbreviated transcription (Latin):
solũ: aut & iudiciale. & demons trati¬
Suum. &deliberatiuũ Nullũ dicere cau¬
sȩ eẽ genus. cũ causas eẽ multas dicat
& ineas p̾cepta det: amentia ẽ Unũ
Siudiciale autẽ solũ cẽ. qui potest: cũ
Sdeliberatio. & demonstratio. neq ipsȩ
Ssimiles interse sint: & ab iudicialige¬
nere plurimũ dissideant: &suum
Squęq finẽ habeat quore ferre debe¬
Sat. Relinquitur ergo: ut omnia
Stria: generasint causarũ Delibe¬
Sratio. & demonstratio: non possunt
Crecte partes alicuius generis causȩ̨
Sputari Male igitur eas generalis
Sconstitutionis partes. eẽ. dixit. Quod¬
I sigeneris cause partes non possunt
Crecte putari: multominus recte
Spartis cause partes putabuntur
unũ: auttria. Duoenĩ propterea
pondixit: quõ deliberatio & demonstra¬
tio. quan quã interse diuersa sint
simul tamen aut ingeneribus causȩ
ponuntur & fiunt triagenera causȩ.
aut simul tolluntur: & remanet unũ
id.ẽ. iudiciale solũ Ergo tollit duo:

Expanded text:
 aut et iudiciale et demon- strativum et deliberativum. nullum dicere causae esse genus, cum causas esse multas dicat et in eas praecepta det, amentia est; unum iudiciale autem solum esse qui potest, cum deliberatio et demonstratio neque ipsae similes inter se sint et ab iudiciali genere plurimum dissideant et suum quaeque finem habeat, quo referri debeat? relinquitur ergo, ut omnia tria genera sint cau- sarum. deliberatio et demonstratio non possunt recte partes alicuius generis causae putari. male igitur eas generalis constitutionis partes esse dixit. Quodsi generis causae partes non possunt recte pu- tari, multo minus recte partis causae partes putabun- turunum aut tria. Duo enim propterea non dixit quoniam deliberatio et demonstratio, quamquam inter se diuersa sint, simul tamen aut in generibus causae ponuntur et faunt tria genera causae, aut simul tolluntur et remanet unum, id est iudiciale solum. Ergo tollit duo,
Abbreviated transcription (Latin):
Sesus intentionis depulsio ẽ: delibe¬
s ranio. & demonstratio. neq constitu¬
tio: neq pars constitutionis est
s urgebitur : suse constitutionem:¬
s primam cause accusatoris confir¬
s mationẽ dixe̾rit: siue defensoris¬
s primam dep̃cationẽ. Nã eũ: eadẽ¬
s⁊ omnia in cõmoda sequentur Q̃
Disputasti quidem supra ocicero
deliberationẽ & demonstrationẽ.
quia generasint: partes generis
definuit : quid eẽt exordiũ: Exordiũ
est inquit: oratio animũ auditoris
idonee cõparans: ad reliquam dictio¬
nẽ. Deinde debemus de finire: quid
indefiat : ut hic fecit. Qđ eueni& in¬
quit sieũ beni uolũ. attentũ. docilẽ
fecerit. Sed quia non bene aliquia
facimus. nisi prius sciamus. ubi faci¬
endũ sit : prius ostendit ubi facien¬
dum sit: postremo: quem ad modum
faciendum sit. Ait ergo tuncnos
optime exordiri : sicausarũ genera
cognoscamus: hocẽ. ubi faciendũ sit
obscurum. Honestũ causȩ genus ests

Expanded text:
eius intentionis depulsio est, deliberatio et de- monstratio neque constitutio neque pars constitutionis est.  urguebitur, sive con- stitutionem primam causae accusatoris confirmationem dixerit sive defensoris primam deprecationem; nam eum eadem omnia incommoda sequentur. Disputasti quidem supra, o Cicero, deliberationem et demonstrationem, quia genera sint, partes generis definiuit quid esset exordium: 'exordium est', inquit, 'oratio animum auditoris idonee comparans ad reliquam dictionem'. Deinde debemus definire quid inde fiat, ut hic fecit: QVOD EVENIET, inquit, SI EVM BENIVOLVM, ADTENTVM, DOCILEM FECERIT. Sed quia non bene aliquid facimus nisi prius sciamus ubi faciendum sit, prius ostendit ubi faciendum sit, postremo quemadmodum faciendum sit. Ait ergo tunc nos optime exordiri, si causarum genera cognoscamus, hoc est ubi faciendum sit. obscurum. Honestum: istud genus caus
Abbreviated transcription (Latin):
minimũ.ẽ : dearteloq quod hic fecit
Multo maximũ exarte dicere: quod eũ
minime potuisse. facere: omne suide.¬
mus. Orator: duohabere deb& ut
artẽ tradat dicendi: ut ipse exartedi¬
cat. Sed officiũ eius. ex hoc uerum est:
ut ex arte dicat. Illud autẽ accidens:
ut artẽ dicenditradat. quod: rheto¬
ris officiũ solum. ẽ. Ergo non quidem
mihi hermagaras udetur mendosis¬
sime artes scripsisse. sed oratori max¬
mũ illud. ẽ. non ut artẽ tradat. quod
rhetoris propriũ est: sedut exarte
dicat. quod oratori: maxme. ẽ. neces¬
sariũ. Tollit ergo hermagore. exer¬
citationẽ exarte dicendi: quod eũ inquit
minime potuisse. omnes uidemus
Minime inquit potuisse. Nec hoc illi
dat : ut quomodo cũq potuerit Ergo
sinec sapiens fuit. Necdicendi peritus:
recte pec quid licat attendere. nec
quid polliceatur: intelligere uidetur
Orator enĩ: uir bonus eẽ deb&. &dicendi
peritus. Deinde: conclusio. Quare.

Expanded text:
minimum est de arte loqui, quod hic fecit, minimum est de arte loqui, quod hic fecit, multo maximum ex arte dicere, quod eum minime po- tuisse omnes vide. Orator duo habere debet, ut artem tradat dicendi, ut ipse ex arte dicat; sed officium eius hoc uerum est, ut ex arte dicat. Illud autem accidens, ut artem dicendi tradat, quod rhetoris officium solum est. Ergo non quidem mihi Hermagoras uidetur mendosissime artes scripsisse; sed oratori maximum illud est, non ut artem tradat, quod rhetoris proprium est, sed ut ex arte dicat, quod oratori maxime est necessarium. Tollit ergo Hermagorae exercitationem ex arte dicendi; QVOD EVM, inquit, MINIME POTVISSE OMNES VIDEMVS. 'Minime', inquit, 'potuisse': nec hoc illi dat, ut quomodocumque potuerit. Ergo si nec sapiens fuit nec dicendi peritus, rede 'nec quid dicat attendere nec quid polliceatur intellegere uidetur'. Orator enim uir bonus esse debet et dicendi peritus. Deinde conclusio: quare
Abbreviated transcription (Latin):
mi consensus adaliquia. Disciplina.ẽ:
pͣcepta. quibus acceptis: id quod deside¬
ramus implemus Itaq studiũ: in nob̃
est. p̃ceptũ: extranos. sed adnos : Neq
eo quoars eius quã edidit michi men¬
dosissime. scripta uideatur Eauis est
inquit inhermagora: uteicitius quiuis
adimat rhetoricã: quã phi losophiam
concedat. Sed non inquit ideo hoc
dixi : quo mihiars cius quã edidit: men¬
dosissime scripta uideatur: Iã cũ ait
nonmendosissime: Nonnegat niendo se
t quõ dixit eẽ aliquidineius artibus.
quod sit ꝓbandũ: quippe quȩ non modo¬
si sime scriptȩsunt: ait eiim multa ex
antiquis artibus collegisse. ut si qd̾ forte
ꝓbabile ẽ: alienũ sit: Deinde quã astu¬
te ibi hermagore : dat ingeniũ. &dili¬
gentiã. ubisib dealienis multa conque¬
rit. aAlioquin: ubi ꝓpriacius inuenta
ꝑscribit: nichil illi horũdat: quin
immo multa tollit: cũait. & non nihil
ipseqq̃ noui protulisse. Uerũ oratori

Expanded text:
mi consensus ad aliquid, disciplina est mi consensus ad aliquid, disciplina est praecepta, quibus acceptis id quod desideramus implemus; itaque studium in nobis est, praeceptum extra nos, sed ad nos. NEQVE EO, QVOD ARS EIVS, QVAM EDIDIT, MINI MENDOSISSIME SCRIPTA VIDEATVR. Ea uis est, inquit, in Hermagora, ut ei citius quiuis adimat rhetoricam quam philosophiam concedat. Sed non, inquit, ideo hoc dixi quo mihi ars eius, quam edidit, mendosissime scripta uideatur. Iam cum ait 'non mendosissime', non negat mendose. Et quoniam dixit esse aliquid in eius artibus quod sit probandum, quippe quae non mendosissime scriptae sunt, ait eum multa ex antiquis artibus collegisse, ut si quid forte probabile est alienum sit. Deinde quam astute ibi Hermagorae dat ingenium et diligentiam, ubi sibi de alienis multa conquirit; alioquin, ubi propria eius inuenta perscribit, nihil illi horum dat, quin immo multa tollit, cum aiipse quoque novi protulisse; ve- rum oratori
Abbreviated transcription (Latin):
Istendit iamhermagorã quod pͥmũ
fuit : uĩ. rei illius nonuidisse. quã ado¬
ratoris materiã: quasi parũ aliquid
ad pli̾carat. Nunc illud aliud tractat.
ne̾c quid polliceatur : intellegere u̾idet᷑:
& ostendit primo non recte eum fecisse.
siexeo quod ipse posset: inceteros p̃cep¬
ta constituerit. Quodsimquit mag¬
nã in his hermagoras habuiss& faculta¬
tem: uideretur fretus sua scientia:
falsũ quiddã statuisse. deoratoris offi¬
cio Deinde: nihil illũ potuisse. confir¬
mat. Simulq illiaerhetoricã &philo¬
sophiã tollit. Practice enim: rhetori¬
cȩ est : theoreticȩ : philosophiȩ Nunc
uero inquit ea uis. ẽ. In homine : ut ei
multo rhetoricã citius quis ademerit.
quã philo sophiam concesserit. Quod
simagnã in his rebus hermagoras habu¬
iss& facultatẽ : studio adisciplina con¬
paratam. Oftendit : quibus rebus facul¬
tatẽ totius scientiȩ conse quamur: Stu¬
dio inquit: & disciplina Studiũ est: ani¬

Expanded text:
stendit iam Hermagoran, quod primum fuit, uim rei illius non uidisse quam ad oratoris materiam quasi paruum aliquid adplicarat. Nunc illud aliud tractat: NEC QVID POLLICEATVR INTELLEGERE VIDETVR. Et ostendit as primo non recte eum fecisse, si ex eo quod ipse posset in ceteros praecepta constituerit. 'Quod si', inquit, 'magnam in his Hermagoras habuisset facultatem, uideretur fretus sua scientia falsum quiddam statuisse de oratoris officio'. Deinde nihil illum potuisse confirmat, simulque illi et rhetoricam et philosophiam tollit; practice enim rhetoricae est, theoretice philosophiae. NVNC VERO, inquit, EA VIS EST IN HOMINE, VT EI MVLTO RHETORICAM CITIVS QVIS ADEMERIT QVAM PHILOSOPHIAM CONCESSERIT. QVOD SI MAGNAM IN HIS HERMAGORAS HABVISSET FACVLTATEM STVDIO ET DISCIPLINA COMPARATAM. Ostendit quibus rebus facultatem totius scientiae consequamur: 'studio', inquit, 'et disciplina'. Studium est ani
Abbreviated transcription (Latin):
S constitutio omnis. Non enĩ causa
Sad constitutionẽ: sed constituo ad
causam accõmodatur Seddemors¬
÷ tratio. & deliberatio generis causȩ par¬
tes ponpossunt recte putari: qud¬
s ipsa sunt genera. Multo igitur mi¬
nus partis eius quod hicdicit partes¬
s putabuntur. Deinde si constitu¬
÷ quelib& intentionis depulsio est:¬
s quȩ intentionis depulsio non est.

Expanded text:
is; non enim causa ad constitutionem, sed constitutio ad causam adcommodatur. at demonstratio et deliberatio generis causae partes non possunt recte putari, quod ipsa sunt genera; multo igitur minus recte partis eius, quae hic dicitur, partes putabuntur. deinde si constitu quaelibet intentionis depulsio est, quae intentionis
Abbreviated transcription (Latin):
nullũ causȩ genus. ẽ: aut iudiciale
solũ: aut iudiciale & deliberatiuũ.
& demonstratiuum. Postremo. tres
adhibet conclusiones. Uibi cũq enĩ
ergo. ł igitur. ẽ: conclusio sit : neces¬
seest. Prima igitur conclusio ad¬
bationis: de ad sũptione est. Quid
enĩ ait in adsũptionis ad ꝓbatione:
Nã aut nullum causȩ genus ẽ: aut iu¬
ditiale solum: aut &iudiciale. & de¬

Expanded text:
nullum causae genus est, aut iudiciale nullum causae genus est, aut iudiciale solum, aut et iudiciale et deliberatiuum et demonstratiuum'. Postremo tres adhibet conclusiones: ubicumque enim 'ergo' uel 'igitur' est conclusio sit necesse est. Prima igitur conclusio adprobationis de adsumptione est. Quid enim ait in adsumptionis adprobatione? 'Nam aut nullum causae genus est, aut iudiciale solum, aut
Abbreviated transcription (Latin):
N ã aut pullũ causȩ genus est : aut iudi¬
tiale solum: aut &iudiciale. & delibe¬
ratiuũ. & demonstratiuum. Hoc
quartum est Relinquitur ergo:
ut omnia tria: generasint causarũ
Hex con clusio est. Uideamur ergo
illũ quem proximus: syllogismum
quinq ꝑtitũ Sideliberatio & demonꝰ¬
tratio genera sunt causarũ: non pos¬
sunt recte partes alicuius generis cau-¬
se putari Hec propositio est. Et qͥa
Necesse est exprimi confessione: scõm
quoq in confessionẽ uenire : ꝓpositio
nobis approbanda atq iungenda est.
Ata ideo cicero approbat ꝓpositionem
Eadem enĩ resinqut: alugenus eẽ: alu¬
genusẽẽ : alii pars potest: eidem genus
ẽẽ. & pars: non potest. A probauit ergo
ꝓpositionẽ. Rursus post approbatã
propositionẽ : illuo quod quasiin pro¬
positione dubie ꝓposuerat: assumit
hocmodo. De liberatio autẽ &demons¬
tratio: genera sunt causarũ Peinde
approbat ad sũptionẽ ut supͣ diximꝰ:
tripliei argumentatione. Nã aut

Expanded text:
Nam aut nullum causae genus est, aut iudiciale solum, aut et iudiciale et deliberatiuum et demonstratiuum': hoc quartum est. 'Relinquitur ergo ut omnia tria genera sint causarum': haec conclusio est. Videamus ergo illum, quem promisimus, syllogismum quinquepertitum: 'Si deliberatio et demonstratio genera sunt causarum, non possunt recte partes alicuius generis causae putari'. Haec propositio est. Et quia necesse est ex primi confessione secundum quoque in confessionem uenire, propositio nobis adprobanda atque iungenda est; atque ideo Cicero adprobat propositionem. 'Eadem enim res', inquit, ‘alii genus esse, alii pars potest; eidem genus esse et pars non potest'. Adprobauit ergo propositionem. Rursus post adprobatam propositionem illud quod quasi in propositione dubie proposuerat adsumit hoc modo: 'deliberatio autem et demonstratio genera sunt causarum'. Deinde adprobat adsumptionem, ut supra diximus, tri
Abbreviated transcription (Latin):
nẽ : in duob libris tractat: & in hac
p̃cepta tradit: Pauca etiã deelo cu¬
tione. cõmemorait. Reliquauero
Nec contingit quidem: idest dispositio¬
nẽ. memoriã pronuntiationẽ Ergo
qm̃ desola inuentione dicturus est:
& qm in omni causarũ genere inuen¬
tio plurimũ ualet: incipedeinuen¬
I tione tractare ¶ Omnisresquȩ
Shaba inse positam indictione acdiscep¬
Statione aliquam controuersiam. aut
Ifacti. aut nominis. aut generis. autac

Expanded text:
nem in duobus libris tractat et in hanc praecepta tradit. Pauca etiam de elocutione commemorat, reliqua uero ne contingit quidem, id est dispositionem, memoriam, pronuntiationem. Ergo quoniam de sola inuentione dicturus est et quia in omni causarum genere inuentio plurimum ualet, incipit de inuentione tractare. OMNIS RES, QVAE HABET IN SE POSITAM IN DICTIONE AC DISCEPTATIONE ALIQVAM CONTROVERSIAM, AVT FACTI AVT NO
Abbreviated transcription (Latin):
Necessariũ: inueris rebus. ẽ. Probabi¬
le: inueri similibus. Dispositionem
dicit eẽ u̾t inuenta: locis necessariis per
ordinẽ disponamus. Elocutionẽ por¬
ro in duobus ponit: inidoneis uerbis.
&insententiis. scilica ne in uerbis singulis
barbarismus sit : Nemnplurib soloecis¬
mus. Deinde: siueuerba siue senten

Expanded text:
um in ueris rebus est, probabile in ueri similibus. Dispositionem dicit esse ut inuenta locis necessariis per ordinem disponamus. Elocutionem porro in duobus ponit, in idoneis uerbis et in sententiis, scilicet ne in uerbis singulis barbarismus sit, ne in pluribus soloecismus, dei
Abbreviated transcription (Latin):
tionis partib sede fendet dequib ante
dictũ .ẽ. Atq in hoc loco cũ diutius com¬
moratus sui facti rationẽ &ȩquitatem
cause exornauerit: tũ exhis locis fere.
contra aduersarios dic&e oportere causas
accipi: Demonstrabit nullã eẽ legẽ quȩ
aliquã rem inutilem aut iniquã fieri
uelit. Omnia supplicia quȩ ab legibus
proficiscantur culpȩ acmaliciȩ uindi¬
candę. causa constituta eẽ: scriptorẽ
ipsũ siexista factũ hoc probaturũ: &idẽ
ipsum sieitalisres accidiss& facturum
fuisse. Care legis scriptorẽ certo exordi¬
ne iudices certa aetate p̃ditos constituisse.
ut essent niqui scriptũ suũ recitarent.
quod quiuis puer facere poss&: sed qui
cogitatione asse quipossent & uolun

Expanded text:
tio- nis partibus se defendet, de quibus ante tio- nis partibus se defendet, de quibus ante dictum est. atque in hoc loco cum diutius commoratus sui facti rationem et aequitatem causae exornaverit, tum ex his locis fere contra adversarios dicet oportere causas accipi. demonstrabit nullam esse legem, quae aliquam rem inutilem aut iniquam fieri velit; omnia supplicia, quae ab legibus proficiscantur, culpae ac malitiae vin- dicandae causa constituta esse; scriptorem ipsum, si exsistat, factum hoc probaturum et idem ipsum, si ei talis res accidisset, facturum fuisse; ea re legis scriptorem certo ex ordine iudices certa aetate prae- ditos constituisse, ut essent, non qui scriptum suum recitarent, quod quivis puer facere posset, sed qui cogitation
Abbreviated transcription (Latin):
partibus iustius & ꝓbabilius accusare uide¬
atur. Nã superior oratio hoc omnis fa¬
ebat ut iudices &iam sinollent necesse
contra uidicare: Io autẽ fia siquib
ex locis culpa de monstrabitur ce in co qui
cõ paratione aut remotione aut relatio¬
ne criminis aut concessionis partibus
sedefendit. dequibus ante ut potuimꝰ.
diligenter ꝑscripsimus: sidehis locis
quȩ res postulabit ad causã aduersa¬
riorũ improbandã trans feremus.
aut cause &rationes afferentur. Qua¬
re & quo consilio itasit in lege. aut in
testamento scriptũ. ut sententia quo¬
q & uoluntate scriptoris. non ipsa solũ
scripturȩ causa confirmatũ eẽ uidea¬
tur. aut aliis quoq constitutionibus fac¬
tũ coarguetur. Contra scriptũ autẽ
quidic̃: primũ induc&e eũ locũ ꝑquẽ
ęquitas cause demonstretur: aut oftenda
quo animo. quo consilio. quade causa
fecerit. & quãcũq causã assum& assũp¬

Expanded text:
partibus iustius et probabi- lius accusare videpartibus iustius et probabi- lius accusare videatur. nam superior oratio hoc omnis faciebat, ut, iudices etiamsi nollent, necessecontra iudicare. id autem fiet, si, quibus ex locis culpa de- monstrabitur esse in eo, qui comparatione aut remotione aut relatione criminis aut concessionis partibus se defendet—de quibus ante, ut potuimus, diligenter perscripsimus—, si de iis locis, quae res postulabit, ad causam adversariorum inprobandam transferemus; aut causae et rationes afferentur, quare et quo consilio ita sit in lege aut in testamento scriptum, ut sententia quoque et voluntate scriptoris, non ipsa solum scrip- tura causa confirmata esse videatur; aut aliis quoque constitutionibus factum coarguetur. Contra scriptum autem qui dicet, primum inducet eum locum, per quem aequitas causae demonstretur; aut ostendet, quo animo, quo consilio, qua de causa fecerit; et, quamcumque causam assumet, assump
Abbreviated transcription (Latin):
inqua .ẽ. ostendendũ suncȩteris legibus
oporteat inhac nonoportere Noc de
monstrabitur silex aut adres maximas.
utilissimas honestissimas religiosissimas
uidebitur ꝑtinere. Aut inutile aut tur¬
pe aut nefaseẽ taliinre. nondiligentissi¬
me legi obtẽperare. Aut ita lex diligent᷑
ꝑscripta demonstrabitur. lta cautũ una
quaq dere. Ita quod oportuerit exceptũ
ut minime conueniat quicquã intã diligen¬
tiscriptura p̃teritũ arbitrari. Tercius est
locus ei qui proscripto dicet maxime neces¬
sarius : perquẽ oporta ostendat siconue¬
niat causam contra scriptũ accipi. eam
tãminime oportere que ab aduersariis
afferatur. Quilocus idcirco.ẽ. huic necessa¬
rius: qd semꝑ is qui contra scriptũ dicit.
ȩ quitatis aliquid afferat oportae. Nam
sũma impudentia sit eũ qui contra quã¬
quod scriptũ sit aliquid ꝓbare uelit: non
ȩquitatis p̃sidio id facere conari. Si quidigi¬

Expanded text:
in qua est ostendendum, si in cete- ris legibus in qua est ostendendum, si in cete- ris legibus oporteat, in hac non oportere. hoc de- monstrabitur, si lex aut ad res maximas, utilissimas, honestissimas, religiosissimas videbitur pertinere; aut inutile aut turpe aut nefas esse tali in re non diligen- tissime legi optemperare; aut ita lex diligenter per- scripta demonstrabitur, ita cautum una quaque de re, ita, quod oportuerit, exceptum, ut minime conveniat quicquam in tam diligenti scriptura praeteritum ar- bitrari. Tertius est locus ei, qui pro scripto dicet, maxime necessarius, per quem oportet ostendat, si conveniat causam contra scriptum accipi, eam tamen minime oportere, quae ab adversariis afferatur. qui locus id- circo est huic necessarius, quod semper is, qui contra scriptum dicet, aequitatis aliquid afferat oportet. nam summa inpudentia sit eum, qui contra quam scriptum sit aliquid probare velit, non aequitatis praesidio id facere conari. si quid igi
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid derogari. aut legem ab rogari. aut
aliqua exparte cõmutari. cũ populo cog¬
noscendi a probandi aut improbandi po¬
testas pulla fiat. Nocipsis iudicibus inui¬
diosissimũ futurũ. Non hunc locũ cẽ.
peq hoctẽpus legum corrigendarũ:
apud populũ hȩc &ꝑ populũ agi conueni¬
re. Quodsinunc idagant: uelle sescyre
qu̾alator sit. quisint accepturi: seactiones
uidere & dissua dere uelle. Qđ si hȩc facta¬
cũ sũme inutilia tũ multo tur pissima sint
legẽ cuiuscemodi sit in p̃sentia conserua¬
ri abiudicibus. Fost si displiceat apopulo
corrigi conuenire. Deinde siscriptum
nonextara: magnopere quȩremus. neq
isti nisiextra periculũ quidemeẽt erede¬
remus. Nunc cũ seriptũ sit: a mentiam
eẽ eiusrei quipeccarit potius. quã legis ip¬
sius uerba cognoscere. His x eius modira¬
nonbus ostenditur causa extra seriptũ
accipinon o portere. Secunda pars. ẽ eiꝰ

Expanded text:
aliquid derogari aut legem abrogari aut aliquid derogari aut legem abrogari aut aliqua ex parte com- mutari, cum populo cognoscendi et probandi aut in- probandi potestas nulla fiat; hoc ipsis iudicibus in- vidiosissimum futurum; non hunc locum esse neque hoc tempus legum corrigendarum; apud populum haec et per populum agi convenire; quodsi nunc id agant, velle se scire, qui lator sit, qui sint accepturi; se factiones videre et dissuadere velle; quodsi haec cum summe inutilia tum multo turpissima sint, legem, cuicuimodi sit, in praesentia conservari ab iudicibus, post, si displiceat, a populo corrigi convenire; deinde, si scriptum non exstaret, magnopere quaereremus ne- que isti, ne si extra periculum quidem esset, credere- mus; nunc cum scriptum sit, amentiam esse eius rei, qui peccarit, potius quam legis ipsius verba cogno- scere. his et huiusmodi rationibus ostenditur causam extra scriptum accipi non oportere. Secunda pars est,
Abbreviated transcription (Latin):
bus ipsis quart in alienis detineatur nego¬
tiis. Currei publicȩ munere impedi¬
antur. cũ sepius set uissuis reb a cõmo
disseruire possint: Cur incerta uerba
iurent: Curcerto tẽpore conueniant:
Certo discedant. pihil quisquã afferat
causȩ. quominus frequenter operã rei
publiçed&. pisi quȩ causa in lege excepta
sit: Anse legibus obstrictos in tantis mo¬
lestiis eẽ ȩquũ censeant: ad uersarios
uros legis peglegere concedant: Pem¬
de itẽ quȩrere ab iudicib sieius reicausȩ
propt̃ quã sereus contralegẽ fecisse dicat.
exceptiotiẽ ipse inlege aoscribat: passuri¬
ne sint. Postea hoc quod faciat indignius
& impudentius eẽ: quã si ad scribat Age
porro: quids ipsi uellent iudices ad scribe¬
re: passurus nesit populus: atꝙ: hoc esse
in dignius quãrem uerbo & litteris muta¬
re non possint. Camre ipsa & iuidicio man¬
mȩ cõmutare. Deinde indignũ ex̃. delege

Expanded text:
bus ipsis, quare in alienis detineantur negobus ipsis, quare in alienis detineantur negotiis; cur rei publicae munere impediantur, quo setius suis rebus et commo- dis servire possint; cur in certa verba iurent; cur certo tempore conveniant, cur certo discedant, nihil quis- quam afferat causae, quo minus frequenter operam rei publicae det, nisi quae causa in lege excepta sit; an se legibus obstrictos in tantis molestiis esse aequum censeant, adversarios nostros leges neglegere con- cedant; deinde item quaerere ab iudicibus, si eius rei causa, propter quam se reus contra legem fecisse dicat, exceptionem ipse in lege adscribat, passurine sint; postea hoc, quod faciat, indignius et inpuden- tius esse, quam si adscribat; age porro, quid? si ipsi vellent iudices adscribere, passurusne sit populus? atque hoc esse indignius, quam rem verbo et litteris mutare non possint, eam re ipsa et iudicio maximo commutare; deinde indignum esse de lege
Abbreviated transcription (Latin):
quomagis probetur eũ fuisse exceptu¬
rũ. siquio excipiendũ putar&. Et osten¬
dere. causa accipere. pihil aliud cẽ nis
legem tollere. Iaco quod cũsemel causa
consideretur pibil attineat eã ex lege
considerare. quppe quȩ in lege scripta
nonst: qdnst institutũ omnib dari
causã apotestatt̃ peccandi. cũ intellexe¬
cant uos eringenio eius qui contra legem
fecerit non exlege inquã iuratisitis rem
iudicare. Deinde & ipsis iudicibus iu¬
dicandi. &cȩteris ciuibus uiuendiratio¬
nes ꝑtur batũ iri. sisemel ab legibus recs¬
sust. Nam aiudices neq quid sequan¬
tur habituros. si abeo quod scriptũ sit
recedant: neq quo pacto aliis improba¬
re possint quod contra legt̃ iudicarunt.
&cȩteros ciues quidagant ignoraturos
si ex suo quisq consilio aexearatione quȩ
inmentẽ aut inlibidinẽ uenerit ponei
cõmuni p̃scripto ciuitatis unã quãq rem
administrabit. Postea quęrere ab iudici¬

Expanded text:
quo magis probetur eum fuisse exceptuquo magis probetur eum fuisse excepturum, si quid exci- piendum putaret; et ostendere causam accipere nihil aliud esse nisi legem tollere, ideo quod, cum semel causa consideretur, nihil attineat eam ex lege con- siderare, quippe quae in lege scripta non sit. quod si sit institutum, omnibus dari causam et potestatem peccandi, cum intellexerint vos ex ingenio eius, qui contra legem fecerit, non ex lege, in quam iurati sitis, rem iudicare; deinde et ipsis iudicibus iudicandi et ceteris civibus vivendi rationes perturbatum iri, si semel ab legibus recessum sit; nam et iudices neque, quid sequantur, habituros, si ab eo, quod scriptum sit, recedant, neque, quo pacto aliis probare possint, quod contra legem iudicarint; et ceteros cives, quid agant, ignoraturos, si ex suo quisque consilio et ex ea ratione, quae in mentem aut in libidinem venerit, non ex communi praescripto civitatis unam quamque rem administrabit; postea quaerere ab iudici
Abbreviated transcription (Latin):
nunc ipsũ reũ causã afferre quare deli¬
querit. Deinde hanc inducere parti¬
cionẽ: cuius in singulas partes. multȩ
conuenient argumentationes Primũ
nulla in lege nullã causã contrascrip¬
tũ accipi conueniri. Deinde suncȩte¬
ris legibus conueniat hanc ẽẽ eius modi
lehem: ut in ea non oporteat. postre¬
mo sinhac quoq lege oporteat: hanc
quidem causã accipi. minime oportere
Prima pars hisferelocis confirmabit᷑:
scriptori. Neq ingeniũ neq operam
Neq ullã facultatẽ defuisse. quomi¬
nus aperte poss& ꝑscribere id quod
cogitara. Non fuisse eigraue nec diffi¬
cile eã causã excipere quã ad uersarii
proferant si quicquã excipiendũ putas¬
set: consueẽ eos quileges scribant excep¬
tionibus uti. Deindeo porta recita re
leges cũ exceptionibus scriptas. a& maxi¬
me uidere hȩc siqua in ea ipsa lege qua
deagatur sit exceptio. Aliquo in capi¬
te aut apud eundem legis scriptorem

Expanded text:
nunc ipsum reum causam afferre, quare delinunc ipsum reum causam afferre, quare deliquerit. deinde hanc inducere partitionem, cuius in singulas partes multae convenient argumentationes: primum, nulla in lege ullam causam contra scriptum accipi con- venire; deinde, si in ceteris legibus conveniat, hanc esse eiusmodi legem, ut in ea non oporteat; postremo, si in hac quoque lege oporteat, hanc quidem causam accipi minime oportere. Prima pars his fere locis confirmabitur: scriptori neque ingenium neque operam neque ullam faculta- tem defuisse, quo minus aperte posset perscribere id, quod cogitaret; non fuisse ei grave nec difficile eam causam excipere, quam adversarii proferant, si quic- quam excipiendum putasset: consuesse eos, qui leges scribant, exceptionibus uti. deinde oportet recitare leges cum exceptionibus scriptas et maxime videre, ecquae in ea ipsa lege, qua de agatur, sit exceptio ali- quo in capite aut apud eundem legis scriptorem,
Abbreviated transcription (Latin):
scripto recedatur. Nã et eos quialiquid
scribant non existimaturos id quod scrip¬
serint ratũ futurũ : & eos qui iudicent
certũ quid sequantur Nihil habituros.
sisemel abscripto recedere consueuerint
Quod siuoluntas scriptoris conseruanda
sit. se non aduersarios ꝓauoluntate eius
stare. Nam multo proprius accedere
ad scriptoris uoluntatẽ. eũquiex ipsius
eã litteris inter p̃tetur. quã illũ quisen¬
tentiã scriptoris niexipsius scripto spec¬
te. quod ille suȩ uoluntatis quasiimagi¬
nẽ reliquerit. Sed domesticis suspicioni¬
bus ꝑscrutetur. Sincausã afferetiss qui¬
pro assententia stabit: primũ erit con¬
tra dicendũ. quã absurdũ nonnegare
contra legem fecisse. sed quare fecerit
ciusã aliquã inuenire. Demde conuer¬
sa cẽ ommnia. ante solitos eẽ accusatores
iudicibus ꝑsuadere affine tẽ alicuius ci¬
pȩ eũ qui accus aretur. causim profir¬
re quȩ cum ad peccandũ impulisset.

Expanded text:
scripto rece- datur. nam et eos, qui aliquid scripto rece- datur. nam et eos, qui aliquid scribant, non existi- maturos id, quod scripserint, ratum futurum, et eos, qui iudicent, certum, quod sequantur, nihil habituros, si semel ab scripto recedere consueverint. quodsi voluntas scriptoris conservanda sit, se, non adver- sarios, a voluntate eius stare. nam multo propius accedere ad scriptoris voluntatem eum, qui ex ipsius eam litteris interpretetur, quam illum, qui sententiam scriptoris non ex ipsius scripto spectet, quod ille suae voluntatis quasi imaginem reliquerit, sed domesticis suspicionibus perscrutetur. Sin causam afferet is, qui a sententia stabit, pri- mum erit contra dicendum: quam absurdum non negare contra legem fecisse, sed, quare fecerit, cau- sam aliquam invenire; deinde conversa esse omnia: ante solitos esse accusatores iudicibus persuadere, ad- finem esse alicuius culpae eum, qui accusaretur, cau- sam proferre, quae eum ad peccandum impulisset;—
Abbreviated transcription (Latin):
dũ acriter adiudicẽ ipsũ reuertendo
Quo in loco iudici demonstrandũ. ẽ. quiui¬
ratus sit quid sequi debeat. Duabus de
causis iudicẽ dubitare oportere. Siaut
scriptũ sit obscure aut neget aliquid ad¬
uersarius. cũ &scriptũ aꝑtesit &aduier¬
sarius omnia confiteatur. tum iudices
legi parere noninter p̃tare legẽ oporte¬
re. Hocloco confirmato. tum diluere
ea que contra dici poterunt oportebit
Contra autẽ dr̃: si autẽ prorsus aliud sensis¬
se scriptor. & scripsisse aliud demonstrabi¬
tur. Vt in illa detestamento quã posui¬
mus. controuersia. aut causa adsũptiua
inferetur. quã obrem scripto nonpotu¬
erit. aut non oportuerit obtẽperari
Sialiud sensisse scriptor. aliud scripsisse
dicetur is quiscripto utetur: hecdicet
Non oportere dexius uoluntate nos argu¬
mentari. quine id facere possemus. in di¬
ciũ nobis reliquerit suȩ uoluntatis . Mul¬
ta in cõmoda consequisiinstituatur ut ah

Expanded text:
dum acri- ter ad iudicem ipsum revertendo. dum acri- ter ad iudicem ipsum revertendo. quo in loco iudici demonstrandum est, quid iuratus sit, quid sequi debeat: duabus de causis iudicem dubitare oportere, si aut scriptum sit obscure aut neget aliquid adversarius; cum et scriptum aperte sit et adversarius omnia con- fiteatur, tum iudicem legi parere, non interpretari legem oportere. Hoc loco confirmato tum diluere ea, quae contra dici poterunt, oportebit. contra autem dicetur, si aut pror- sus aliud sensisse scriptor et scripsisse aliud demon- strabitur, ut in illa de testamento, quam posuimus, controversia, aut causa assumptiva inferetur, quamob- rem scripto non potuerit aut non oportuerit optem- perari. Si aliud sensisse scriptor, aliud scripsisse dicetur, is, qui scripto utetur, haec dicet: non oportere de eius voluntate nos argumentari, qui, ne id facere possemus, indicium nobis reliquerit suae voluntatis; multa in- commoda consequi, si instituatur, ut ab
Abbreviated transcription (Latin):
lexipsa aut aliquid ex lege. Poftea quod
uehementissimũ ẽ: facti aut intentio¬
nis aduersariorũ cũ ipso scripto conten¬
tionẽ: quid scriptũ sit. quid factũ. quid
iuratus iudexsit. Quemlo cũ: multis mo¬
dis uariare oportebit: Tum ipsum secũ
ammirantẽ quidnã cont̾ra dicipossit.
tũ ad iudicis officium reuertentem. &
abeo quȩrentẽ. quid p̃terea audire aut
expectare debeat: tum ipsũ aduersa¬
riũ quasi intentantis loco producendũ.
hoc. ẽ interrogandũ utrũ scriptũ neget
ẽẽ eomodo. anabse contra factũ eẽ. aut
contra contendi neget. utrũ negare
ausus sit. sedicerẽsiturũ. Sine utrũ neg&.
& contra tamen dicat nullũ eẽ quo homi¬
nẽ impudentiorẽ quisquã se uisurum
arbitretur. In hoc ita cõmorari conue¬
ni& quasinihil p̃ter cadicendũ sit: & qua¬
sicontra dici nihil possit. Sȩpe id quod
scriptum. ẽ. recitando. sȩpe conscripto fac¬
tum aduersarii confligendo: atq inter¬

Expanded text:
lex ipsa aut aliquid ex lege; postea, quod lex ipsa aut aliquid ex lege; postea, quod vehementissimum est, facti aut intentionis adver- sariorum cum ipso scripto contentione, quid scriptum sit, quid factum, quid iuratus iudex; quem locum mul- tis modis variare oportebit, tum ipsum secum admi- rantem, quidnam contra dici possit, tum ad iudicis officium revertentem et ab eo quaerentem, quid prae- terea audire aut exspectare debeat; tum ipsum ad- versarium quasi in testis loco producendo, hoc est interrogando, utrum scriptumne neget esse eo modo, an ab se contra factum esse aut contra contendi neget; utrum negare ausus sit, se dicere desiturum. si neu- trum neget et contra tamen dicat: nihil esse quo hominem inpudentiorem quisquam se visurum arbi- tretur. in hoc ita commorari conveniet, quasi nihil praeterea dicendum sit et quasi contra dici nihil possit, saepe id, quod scriptum est, recitando, saepe cum scrip- to factum adversarii confligendo atque inter