comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
confessus . ẽ. Quod aꝑtius alibi posuit sic̃
in .iiiͦI. libro cõmemoraui. ex naturȩ for¬
mula se scripturũ fuisse si nouã ipse con¬
deret ciuitatẽ : qr uero iam ueterẽ inue¬
nerat. ñ se potuis se nisi eius consuetudi¬
nẽ sequi. Deinde illud quale .ẽ. quod¬
tria genera theologiȩ dicit. eẽ. id .ẽ. ra¬
tionis quȩ de diis explicatur : eorũq
unũ mythicon appellari. alterũ phr̃si¬
con. terciũ ciuile. Latine siusus ad mit¬
teret: genus qđ primũ posuit fabulare
appellaremꝰ. sed fabulosũ dicamꝰ. A fa¬
bulis enĩ mythicon dictũ. ẽ: qm̃ mythos
grece fabula latine dr̃. Scđm autẽ ut
naturale dicatur iam & consuetudo lo¬
cutionis ad mittit. Terciũ etiã ipse la¬
tine enuntiauit : qđ ciuile appellatur.
Deinde ait mythicon appellant. qͦ ma¬
xime utuntur poetȩ : physicon qͦ phy¬
losophi. ciile quo popłi. Primũ inquit
quod dixi. in eo sunt multa contra dig¬

Expanded text:
confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. tria genera theologiae dicit esse, id est rationis quae de diis explicatur, eorumque unum mythicon appellari, alterum physicon, tertium civile? Latine si usus admitteret, genus quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus: a fabulis enim mythicon dictum est; quoniam μῦθος graece fabula dicitur. Secundum autem ut naturale dicatur, jam et consuetudo locutionis admittit. Tertium etiam ipse latine enuntiavit, quod civile appellatur. Deinde ait: Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philosophi; civile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dig
Abbreviated transcription (Latin):
clamat p̃ponenda. eẽt. certe reb hu¬
manis etiã si non om̃is. sed saltẽ aliqua
ẽẽt. Recte aut̃ post ponitur. Ergonul¬
la . ẽ. Non itaq reb diuinis ante ferre
uolu it res humanas : sed reb ueris no¬
luit ante ferre res falsas. In his enĩ quȩ
scripsit de reb humanis secutus. ẽ his¬
toriã rerũ gestarũ. Quȩ autẽ de his qͣs
diuinas uocat. quid nisi opimones rerũ
uanarũ : Hoc ÷ nimirũ qđ uoluit sub¬
tili significatione monstrare. ñ solum
scribens de his posterius quã de illis.
sed etiã rationẽ reddens cur id fecerit:
quã si tacuisset alit̃ hoc factũ eiꝰ ab aluis
fortasse defendetur. in ea uero ipse
ratione quã reddidit nec aliis quicquã re¬
liquit ꝓ arbitrio suspicari. & satis ꝓbauit
homines se p̃posuis se institutis hominũ.
ñ naturã hominũ naturȩ deoꝵ : ita se li
falsitate quȩ ꝑtinet ad errorẽ scripsisse

Expanded text:
clamat, praeponenda esset certe rebus Roclamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libfalsitate quae pertinet ad errorem scripsisse
Abbreviated transcription (Latin):
An indigna. ẽ p̃ferri etiã uniuerse nat᷑ȩ
hominũ pars aliqua dõrũ : qđ si multũ ÷
ut aliqua pars diuina p̃ponat᷑ uniuersis
reb humanis: saltẽ digna. ẽ. uel romanis.
Rerũ quippe humanarũ libros ñ quantũ
ad orbẽ terrarũ. sed quantũ ad solã romã
ꝑtinet scripsit : quos tam̃ rerũ diuinarũ
libris se dixit scribendi ordine merito
p̃tulis se. sic̃ pictorẽ tabulȩ pictȩ. sic̃ fabrũ
ȩdi ficio. aꝑtissime confitens qđ etiã istȩ
res diuinȩ sic̃ pictura sic̃ structura abho¬
minib institute sint. restat ut de nulla
deoꝵ natura scripsisse intelligatur.: neq¬
neq hoc aꝑte dicere uoluisse : sed intelli¬
gentib reliquisse. Ubi enĩ dr̃ ñ om̃is. usi¬
tate quidẽ in telligitur aliqua. sed po
si om̃is. eẽt. natura deoꝵ de qua scribet:
scribendi ordine reb humanis p̃ponen¬
da &x. Ut autẽ & ipso tacente ueritas

Expanded text:
An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur, neque hoc aperte dicere uoluisse, sed intellegentibus reliquisse. Ubi enim dicitur \'non omnis, usitate quidem intellegitur aliqua; sed potsi omnis esset natura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas
Abbreviated transcription (Latin):
iste abhominib institutȩ sunt haec ra¬
tio. ẽ. Sicut prior inquit pictor quã ta¬
bula picta. prior faber quã ȩdificiũ:
ita priores sunt ciuitates quã ea quȩ aci¬
uitatib instituta sunt. Dicit autẽ prus
se scripturũ fuisse de diis. post ea de ho¬
minib. si de om̃i natura deoꝵ scrib̾et :
quasi hic de aliqua scrib̾et᷑ ñ de om̃ibus.
aut uero etiã aliqua licet ñ om̃is deoꝵ
natura ñ prior debeat. eẽ. quã hominũ.
Quid qđ in illis trib nouissimis libris
dõs certos & incertos & selectos diligent̃
ex plicans. nullã dõꝵ naturã p̃t̃ mittere
uidet᷑: Quid .ẽ. gͦ qđ ait. si de om̃i nat᷑a
deoꝵ & hominũ scriberemꝰ priꝰ diuina
absoluis semꝰ quã humana attigis semꝰe
aut enĩ de om̃ĩ natura doꝵ scribit. aũ de
aliqua: aut om̃ino de nulla  de om̃ĩ p̃po¬
nenda . ẽ. utiq reb humanis. Si de aliqͦ.
cur non etiã ipsa res p̃cedat humanas :

Expanded text:
istae ab hominibus institutae sunt, haec raistae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt. Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet, quasi hic de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas?
Abbreviated transcription (Latin):
ta uel dȩmonũ: non quales uocant illi dȩ¬
mones bonos. sed ut loquar aꝑtius immun¬
doꝵ sp̃uũ. & sine controuersia malig
noꝵ : qui noxias opiniones quib anima
humana magis magisq uanescat & in¬
cõmutabili ę̧ternȩq ueritati coaptari
atq inherere non possit in uidentia
miserabili & occulte in serunt cogitati¬
onib impioꝵ & aꝑte aliquando in ger̃
sensib & qua possunt fallaci attestati¬
one confimant. Iste ipse uarro ꝓpt̃ ea
se prius de reb: humanis. de diuinis aut̃
post ea scripsisse testatur. quod prius ex¬
titerint ciuitates. deinde abeis haec in¬
stituta sint : uera aut̃ religio ñ a t̾rena
aliqua ciuitate instituta. ẽ. sed plane
cȩlestẽ ipsa instituit ciuitatẽ. Eam uero
inspirat & docet uerus ds̃ : dator uitae:
ȩternȩ ueris cultorib: suis. Uarronis gͥ
confitentis idõ se prius de reb humanis
scripsisse. post ea de diuinis. qͥa diuinae

Expanded text:
ta, vel daemonum: non quales vocant illi daeta, vel daemonum: non quales vocant illi daemones bonos; sed, ut loquar apertius, immundorum spirituum et sine controversia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere non possit, inuidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus inpiorum et aperte aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae
Abbreviated transcription (Latin):
de sacellis. altero de sacris ȩdib diceret
tercio de locis religiosis : tres porro qui
istos secuntur & ad tempora ꝑtineN.
id ÷ ad dies festos: ita ut unũ eoꝵ face¬
ret de feriis. alterũ deludis circensib.
de scenicis t̃ciũ. Quartoꝵ triũ ad sa¬
cra ꝑtinentiũ uni dedit consecrationes
alteri sacra priuata : ultimo publica. Hanc
uelut pompã obsequioꝵ in trib qͥ restaN
du ipsi sequntur extremi quib iste uni¬
uersus cultus impensus. e: in pͥmo dii cer¬
ti . in .uͦ. incerti. in .iiͦi. cunctoꝵ nouissimo
dii p̃cipui. atq selecti. In hac tota serie
pulcherrimȩ ac subtilissimȩ distributi¬
onis & distinctionis. uitã a et̃nã frustra
quęri & sꝑari impudentissimȩ uł optari
ex his quȩ iã diximꝰ. & quȩ deinceps di¬
cenda sunt. cui uis hominũ qui corde
obstinato sibi ñ fuerit inimicus facillime
apparet. Uel hominũ sunt enĩ ista institu¬

Expanded text:
de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis religiosis. Tres porro qui istos sequuntur, et ad tempora pertinent, id est ad dies festos; ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scenicis tertium. Quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra privata, ultimo publica. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, dii ipsi sequuntur extremi, quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari, ex his quae jam diximus, et quae deinceps dicenda sunt, cuivis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista institu
Abbreviated transcription (Latin):
exhibenda sunt : exhibent᷑ enĩ ab homi¬
nib in locis & temporib sacra. Hȩc .iiiͦͬͬ.
quȩ dixi libris cõplexus. ẽ. t̃nis. Nã tres
priores de hominib scripsit: sequentes
de locis: tercios de tẽporib:. quartos de
sacris : etiã hic qui exhibeant. ubi exhibe¬
ant quando exhibeant. quid exhibeant.
subtilissima distinctione cõmendanᷤ. S
qr oportebat dicere & maxime id ex pec¬
tabatur quib exhibeant: de ipsis quoq
diis tres conscripsit extremos ut qͥnqͥes
t̃ni .xuͦ. fierent. Sunt autẽ om̃s ut diximꝰ
sẽdecim: quia istoꝵ exordio unũ singu¬
larem qui prius de om̃ib loqueret᷑ appo¬
suit. Quo ab soluto consequent̃ ex illa
quinq ꝑtita distributione tres p̃cedentes
qui ad homines ꝑtinent ita sub diuisit.
ut primꝰ sit de pontificib. scđs de augu¬
rib : tertius de xu. uiris sacroꝵ : scđos
tres ad loca ꝑtinentes. ita ut in uno eoꝵ

Expanded text:
exhibenda sunt: exhibentur enim ab homiexhibenda sunt: exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quatuor, quae dixi, libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris; etiam hic qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere, et maxime id exspectabatur, quibus exhibeant, de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim: quia el istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, apposuit: quo absoluto, consequenter ex illa quinquepartita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdivisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimviris sacrorum. Secundos tres ad loca pertinentes; ita ut in uno eorum
Abbreviated transcription (Latin):
culis ꝓdit quȩ a sapientib & insipien¬
tib merito abicienda. & ueritatis re¬
ligioni inimicissima udicent᷑: quid
existimare debemus nisĩ hominẽ a cer¬
rimũ ac ꝑitissimũ. ñ tam̃ scõ spũ lib̃um
opp̃ssũ fuisse suȩ ciuitatis consuetudine
aclegib. & tam̃ ea quib mouebat᷑ subspe¬
cie cõmendandȩ religionis tacere nolu
isse :xͣiͣ. & unũ libros scripsit antiqͥtatũ.
Hos in res humanas diuinasq diuisit. Re
istam secutꝰ in ea partitione rationẽ ut
rerũ humanarũ libros senos .iIIͬI. partib
daret. Intendit enĩ qui agant. ubi agaNT.
quando agant. qͥd agant. In sex itaq pͥ¬
mis de hominib scripsit. In scđis sex de
locis. Sex tercios. de temporib. Sex.iiiͦiͦ.
rem qui cõmunit̃ prius de om̃ib loque¬
retur. in capite posuit. Indiuinis identi¬
demreb eadẽ ab illo diuisionis forma
seruata . ẽ. quantũ at tinet ad ea quȩ diis

Expanded text:
culis prodit, quae a sapientibus et insipienculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum, non tamen sancto Spiritu liberum, obpressum fuisse suae ciuitatis consuac legibus; et tamen ea, quibus movebatur, sub specie commendandae religionis tacere noluinta et unum libros scripsit Antiquitatum: hos in res humanas divinasque divisit, rebistam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quatuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos rem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est, quantum attinet ad ea quae diis
Abbreviated transcription (Latin):
terentianus elegantissimo uersiculo
breuit̃ ait. Uir doctissimꝰ undecunq
uarro. qui tam multa legit ut aliqͥd ei
scribe uacuisse miremur. tam multa
scripsit. quã multa uix quẽpiã legere
potuisse credamꝰ : iste in quã uir tantꝰ
ingenio tantꝰq: doc trina. si rerũ ue¬
lut diuinarũ de quib scripsit oppug¬
nator. eẽt. atq destructor. easq nori
ad religionẽ sed ad suꝑstitionẽ diceret
ꝑtinere : nescio utrũ tam multa ineis
ridenda. contẽpnenda. de testanda
conscrib̾et. Cũ uero dõs eosdẽ ita co¬
luerit. colendosq censuerit. ut in eo
ipso oꝑe litterarũ suarũ dicat seti¬
mere ne pereant. non incursu hostili
sed ciuiũ negligentia. de qua illos ue¬
lut ruina liberari a sedicit. & in me¬
moria bonorũ peius modi libros recon¬
diatq seruari utiliore cura qũa me¬
tellus de incendio sacra uestalia. &¬
ȩneas detroiano excidio poenates
libasse p̃dicant᷑ & tam̃ ea legenda se¬

Expanded text:
Terentianus elegantissimo uel\'siculo Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contemnenda detestanda conscriberet. Cum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere ne pereant, non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda sae
Abbreviated transcription (Latin):
inquit om̃iũ facile acutis simo. & sine
ulla dubitatione docdissimo. Non ait
eloquentis simo uel facundissimo. qm̃
reuera in hac facultate multũ impar
est : sed om̃iũ inquit facile acutis simo
& in eis libris id .ẽ. achademicis ubi
cuncta dubitanda. eẽ. contendit: ad¬
didit. sine ulla dubitatione doccs sins
¶fecto de hac re sic erat certꝰ ut aufferib&
dubitationẽ. quã solet in om̃ib adhib̾e :
tanquã de hoc uno etiã ꝓ aca demicorũ
dubitatione disputaturus se a cademicũ
fuis set oblitus. It primo autẽ librocũ
eiusdẽ uarronis lit terariã oꝑam p̃di¬
caret : nos inquit in nr̃a urbe peregri¬
nantes errantesq tanquã hospites : tui
libri quasi domũ reduxer̃. ut possemꝰ
aliquando qui & ubi. eẽmꝰ agnoscere.
Tu ȩtatẽ patriȩ. tu descriptiones tem
porũ. tu sacroꝵ uira. tu sacerdotũ. tudo¬
mesticã. tu publicã disciplinã. tu sedium.
sas aꝑusti. Iste igitur uir tam in signis

Expanded text:
inquit, omnium facile acutissimo et sine inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: \'Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriporum, tu sacrorum jura, tu sacerdotum; tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedium, et causas aperuisti. Iste igitur vir tam insignis
Abbreviated transcription (Latin):
p̃tereuntia munera quib singuł sin¬
guli p̃. eẽ. ꝑhibentur in anem ludi¬
briosũq: cognoscit ꝓpt̃ uitã ȩternã
credat. eẽ. fructuosũ. hanc dare illos
posse nec hi dicere ausi sunt : qui eis
ut ab insipientib popłis colerentur
ne quis quã eorũ seđet otiosus minuta¬
tim diuisa tribuerunt.
Quis Marco uarrone curiosius is¬
ta quȩsiuit : quis inuenit doctius : qͥs
considauit attentius : quis distinxit
acutius : quis diligentius planiꝰq cors¬
cripsit : qui tam & siminꝰ ÷ suauis elo¬
quio : doctrina tam̃ atq sententiis ita
refertꝰ .ẽ. ut in om̃i eruditione quã nos
scłarẽ illi autẽ lib̵alẽ uocant studio su
rerũ tantũ iste doceat quantũ studi¬
osũ uerborũ cicero delectat. Deniq &
ipse tullius huic tale testimoniũ per¬
hibet: ut in libris a chademicis dicat.
eã quȩ ibi uersatur disputationẽ se
habuisse cũ marco uarrone. homine

Expanded text:
praetereuntia munera, quibus singulis sinpraetereuntia munera, quibus singulis singuli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus populis colerentur,ne quisquam eorum sederet otiosus, minutatim diuisa tribuerunQuis Marco Varrone curiosius ista quaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse Tullius huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine,
Abbreviated transcription (Latin):
tuna barbata uestiret. Aquib autẽ
sꝑneretur glabros & male barbatos
uid̾emꝰ : etiã sic rectis sime diceremꝰ huc
usq istas deas singulas posse suis offi
iuuenta oportere petiuitã ȩt̃nã quȩ
barbã ñ daret. nec a fortuna barbata boni
aliquid post hanc uitã. eẽ sꝑandũ cuiꝰ
in hac
uita potestas nulla. eẽt. ut eandẽ sal¬
tẽ aetatẽ quȩ barba induit᷑ ipsa p̃sta¬
ret. Nunc uero cũ earũ cultꝰ nec ꝓpt̃
ista ipsa quȩ putant eis subdita sit ne¬
cessarius : qr̾ & multi colentes uuen¬
tam deã minime in illa ętate uiguer̃.
& multi ñ eã colentes gaudent robore
uiuentutis. Itemq multi fortunȩ bar¬
bate supplices ad nullã uel deform̃
barbã ꝑ uenire potuer̃. & si qui eã ꝓ
barba impetranda uenerant᷑. ab ar¬
batis eiꝰ contẽptorib irridentur. Ita¬
ne desipit cor humanũ. ut quorũ dõꝵ
cultũ ꝓpt̃ ista ipsa temporalia & cito

Expanded text:
tuna barbata uestiret, a quibus autem tuna barbata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus: etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse, suis offiIuuentate oportere peti uitam aeternam, quae non daret barbam, nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, cuius in hac uita potestas nulla esset, ut eandem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes Iuuentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ ex illa turba uel quasi plebeiorũ. uel
quasi ꝓcerũ dõꝵ idoneus. ẽ. regna mor¬
talia mortalib: dare : quanto minꝰ potest
immortales mortalib facere. Huc ac¬
cedit. qr si iam cũ illis agimꝰ qͥ ñ ꝓpter
istam sed ꝓpt̃ uitã quę post mortẽ fu¬
tura. ẽ. existimant colendos dõs. ia nec
ꝓpt̃ illa saltẽ quȩ dõrũ taliũ potesta¬
ti tanquã disꝑtita & ꝓpria ñ ratione
ueritatis sed uanitatis opinione tribu¬
untur om̃ino colendi sunt : sic̃ credun
hi qui cultũ eoꝵ uitȩ huius mortalis
utilitatib neces sariũ. ẽẽ. contendunt.
Contra quos iam quinq p̃cedentib uo¬
luminib satis quantũ potui disputaui.
Quȩ cũ ita sint: si eoꝵ qui colerent deã
iuuentã ȩtas ipsa floren& in signiꝰ. con¬
temptores autẽ eius uel intͣ annos oc¬
cumbent iuuentutis. uel in ea tanquã
senili torpore frigescerent: si malas
cultoꝵ suoꝵ speciosius & festiuius for¬

Expanded text:
deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna mortalia mortalibus dare, quanto minus potest inmortales ex mortalibus facere! - Huc accedit, quia, si iam cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter uitam quae post mortem futura est existimant colendos deos, iam nec propter illa saltem, quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione ueritatis, sed uanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi sunt, sicut credunt hi, qui cultum eorum uitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt; contra quos iam quinque praecedentibus uoluminibus satis, quantum potui, disputaui. Quae cum ita sint, si eorum, qui colerent deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis, uel in ea tamquam senili torpore frigescerent; si malas cultorum suorum speciosius et festiuius For
Abbreviated transcription (Latin):
deas hominib credendũ. eẽt. posse confer¬
re. discussis om̃ib longe alienũ aueritate
monstratũ. ẽ. a quoquã istorũ multorũ
numinũ atq falsoꝵ saltẽ regna terrena
existimare constitui. Nonne in sanissimȩ
impietatis. ẽ. si ȩt̾na uita quȩ terrenis om¬
nib regnis sine dubitatione uel cõpa¬
ratione p̃ferenda . ẽ. abistorũ quoquã
dari cuiquã posse credatur : neq enĩ
ꝓpt̾ ea dii uel t̾renũ regnũ dare non
posse uisi sunt quia illi magni & ex¬
celsi sunt. hoc quiddã paruũ & abiet¬
tũ. quod ñ dignarentur intanta subli¬
mitate curare : sed quantũ libet cori¬
siđatione fragilitatis humanȩ cadu¬
cos apices t̾reni regni merito qͥsq con¬
tempnat. illi dii tales apparuer̃ ut
indignissimi uidentur. quib mala dan¬
da atq seruanda debent uel ista com¬
mitti. Ac ꝑhoc si ut suꝑiora ꝓximis
duob: libris ꝑtractata docuer̃. nullus

Expanded text:
deas hominibus credendum esset posse conferdeas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueritate monstratum est a quoquam istorum multorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare; sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt nullus
Abbreviated transcription (Latin):
gulas particulas tueri asserunt᷑ : ut si io
quod sub alterius tutela ac potestate . ẽ.
petatur ab altero. tam sit in conueniet
& absurdũ. ut mimicȩ scurri ¶litati uide¬
atur. eẽ. simillimũ. Qd cũ fit abscientib
mimis digne ridentur in theatro: cũ uͦ
a nescientib stultis. dignius irridentur
in mundo. Cũ gͦ dõuel deȩ ꝓpt̃ quid sup¬
plicaret᷑ quantũ ad illos dõs attinet qͦs
instituer̃ ciuitates a doctis sollerter in¬
uentũ memoriȩq: mandatũ . ẽ: Quid a
libo uerbi grã quid alymphis: qͥd a uul¬
cano. ac sic acę̧teris quos partim cõmemo¬
raui in .iiiͦi. libro. partim p̃tereundos pu¬
taui : Porro si a cerere uinũ. alibo panẽ.
a uulcano a quã. a lymphis ignẽ petere
erroris . ẽ. quanto maioris deliram̃ti. eẽ. in¬
telligi debet. si cuiquã istoꝵ ꝓuita suppli¬
cetur ȩterna : Quã obrem si cũ de regno
t̃reno quereremus: quos nã illud dõs uel

Expanded text:
gulas particulas tueri adseruntur, ut, si id, gulas particulas tueri adseruntur, ut, si id, quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero, tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati uideatur esse simillimum. Quod cum fit a scientibus mimis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus stultis, dignius inridentur in mundo. Cui ergo deo uel deae propter quid supplicaretur, quantum ad illos deos adtinet quos instituerunt ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis, quid a Vulcano ac sic a ceteris, quos partim commemoraui in quarto libro, partim praetereundos putaui. Porro si a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquam, a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos uel
Abbreviated transcription (Latin):
conscripta docuis se głant᷑ ut sciret᷑ quare
cuiq dõ supplicandũ. eẽt. quid a quoq
.eẽt. petendũ. ne absurditate turpissima
qualis iocularit᷑ in mimo fieri solet pete¬
ret᷑ a libo aqua. a limphis uinũ auctores
er̃ cui piã hominũ diis immortalib sup¬
plicanti. ut cũ alymphis petierit uinũ.
eiq responđint nos aquã habemꝰ. hoc a
libo pete. possit recte dicere. si uinũ ñ
habetis. saltẽ date mͥ uitã eternã : Qid
hac absurditate monstruosius : non ne
illi cachinnantes. solent enĩ. eẽ. ad risũ
faciles. si ñ affectant fallere ut dȩmones
supplici respondebunt. o homo putas ne
in potestate nos hab̾e uitã. quos audis
ñ hab̾e uel uitẽ : Igit᷑ impudentissimȩ
stultitiae . ẽ. uitã ȩt̃nã a talib diis pete¬
re uel sꝑare : qui uitȩ huius erumnosissi¬
mȩ atq breuissimȩ & siqua ad eã ꝑtineNT
adminiculandã atq fulciendã ita sin¬

Expanded text:
conscripta docuisse gloriantur, ut sciretur quare conscripta docuisse gloriantur, ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque esset petendum, ne absurditate turpissima, qualis ioculariter in mimo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis uinum, auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus supplicanti, ut, cum a Lymphis petierit uinum eique responderint: Nos aquam habemus, hoc a Libero. pete, possit recte dicere: Si uinum non habetis, saltem date mihi uitam aeternam? Quid hac absurditate monstruosius? Nonne illae cachinnantes solent enim esse ad risum faciles, si non adfectent fallere ut daemones, supplici respondebunt:s o homo, putasne in potestate nos habere uitam, quas audis non habere uel uitem? Inpudentissimae igitur stultitiae est uitam aeternam a talibus dis petere uel sperare, qui uitae huius aerumnosissimae adque breuissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam adque fulciendam ita sin
Abbreviated transcription (Latin):
lius phylosophi audiendi sunt. quibus
displicuer̃ istȩ opiniones erroresq po¬
puloꝵ. qui popłi constituer̃ simulach
numinib multaq de his quos dõs im¬
mortales uocant falsa atq indigna
siue finxer̃. siue ficta credider̃. & cre¬
dita eoꝵ cultui sacrorũq ritib miscu
cando. saltẽ ut cũq indisputationib:
musitando talia se imꝓbare testati
sunt. ñ usq ad eo in conuenient̃ quȩstio
ista tractatur : utrũnã unũ dm̃ qui fec̃
omnẽ sp̃ualẽ corporalẽq: creaturã ꝓ¬
pt̃ uitã quȩ pꝰmortẽ futura . ẽ. coli opor¬
teat.: sed multos dõs quos ab illo uno
factos & sublimit̃ collocatos quidam
eorũdẽ phylosophorũ cȩteris excellen¬
tiores nobiloresq senser̃. Ceterũ quis
ferat dici atq contendi dõs illos qͦꝵ
in .iiiͦI. libro quosdã cõmemoraui qͥb
tribuuntur officiã uitã eternã cuiq
p̃stare : Anuero periassimi illi & a¬
cutissimi uiri. qͥ se ꝓmagno beneficio

Expanded text:
bus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his, quos deos inmortales uocant, falsa adque indigna siue finxerunt siue ficta crediderunt. et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuecando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se inprobare testati sunt, non usque adeo inconuenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam, propter uitam, quae post mortem futura est, coli oporteat, sed multos deos, quos ab illo uno factos et sublimiter conlocatos quidam eorundem philosophorum ceteris excellentiores nobilioresque senserunt. Ceterum quis ferat dici adque contendi deos illos, quorum in quarto libro quosdam commemoraui, quibistribuuntur officia, uitam aeternam cuique praestare? An uero peritissimi illi et acutissimi uiri, qui se pro magno beneficio
Abbreviated transcription (Latin):
it qui hoc aude sĩ potuit. Qui gͦ u̾ita nec᷑
mͦ hab̾e uult piam: talib sacris quȩrat
aȩtͣnã. Qui autẽ cũ malignis de monib ñ
unlt habe societatẽ. ñ suꝑstitionẽ qͣ coluqs

Expanded text:
it, qui hoc audere non potuit. Qui ergo uitam nec it, qui hoc audere non potuit. Qui ergo uitam nec modo habere uult piam, talibus sacris quaerat aeternam; qui autem cum malignis daemonibus non uult habere societatem, non superstitio
Abbreviated transcription (Latin):
temporis uetustate fere om̃s popłi gen¬
tiũ dõs immortales. eẽ. crediderant̃. cũ
& talib sacris idem illi dȩmones obiecta¬
rentur. qui se colendos ꝓipsis mortuis qͦs
dõs putari fecerant quib dã fallaciũ mi¬
raculoꝵ at testationib supponebant. Sed
occulta dĩ ueri ꝓuidentia factũ. ẽ. ut &¬
pompilio amico suo illis conciliati artib
quib ỹ dromantia fieri potuit cuncta illa
confiteri ꝑmitterent᷑ : & tam̃ ut moritur
incendet ea potus quã obrueret ad mo¬
nere ñ ꝑmitt̾ent᷑ : qui ne in notescerent nec
aratro quo sunt eruta obsistere potuert̃.
Sinunt᷑ aut̃ alto dĩ summi iustoq udicio
ꝓmeritis coꝵ quos ab eis uel affligitantũ.
uel etiã subici ac decipi iustũ ÷. Quã uero
ꝑnitiosȩ uel a cultu uerȩ diuinitatis alienȩ
illȩ litterȩ iudicatȩ sint hinc intelligi po¬
test: quod eas maluit senatꝰ incenđe quas
pompilius occultauit. quã timere ꝗđ timu¬

Expanded text:
temporis uetustate fere omnes populi gentemporis uetustate fere omnes populi gentium deos inmortales esse crediderant, cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur, qui se colendos pro ipsis mortuis, quos deos putari fecerant, quibusdam fallacium miraculorum adtestationibus subponebant. Sed occulta Dei ueri prouidentia factum est, ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuit, cuncta illa confiteri permitterentur, et tamen, ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret, admonere non permitterentur; qui ne innotescerent nec aratro, quo sunt eruta, obsistere potuerunt, sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum, quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam subici ac decipi iustum est. Quam uero perniciosae uel a cultu uerae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi potest, quod eas maluit senatus incendere, quas Pompilius occultauit, quam timere quod timu
Abbreviated transcription (Latin):
conscripti similit̾ incendissent: Q od
gͦ aquã egesserit id ÷ exportauerit numa
pompilius unde ỹ dromantiã faceret: idõ
nr̃mphã egerrã conuigẽ dr̃ habuisse. qͦẽ
ad modũ in supͣ dicto ubro uarronis expo¬
nit̾. Ita enĩ solent res gestȩ asꝑsione men¬
datiorũ in fabulas uerti. Illa gͥ ỹdroman¬
tia curiosissimꝰ rex ille romanꝰ & sacra
didicit quae in libris suis pontifices habe¬
rent: & eorũ causas. quas p̃t̃ se neminẽ
scire uoluit. Itaq eas seorsũ scriptas secũ
quodã mͦ fecit mori: quando ita subtra¬
hendas hominũ notitiȩ sepeliendasq cu¬
rauit. Aut gͦ dȩmonũ illic tam sordidae
& noxiȩ cupiditates erant conscripte. ut
ex his tota illa theologia ciuilis etiã apđ
tales homines execrabilis appareret. qͥ
tam multa in ipsis sacris erubescenda
susceꝑant : aut illi om̃s nichil aliud quã
homines mortui ꝓdebant᷑. quos tã ꝓlixa

Expanded text:
conscripti similiter incendissent. Quod conscripti similiter incendissent. Quod ergo aquam egesserit, id est exportauerit, Numa Pompilius, unde hydromantian faceret, ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse, quem ad modum in supradicto libro Varronis exponitur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas uerti. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit, quae in libris suis pontifices haberent, et eorum causas, quas praeter se neminem scire uoluit. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit, quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curauit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae, ut ex his tota illa theologia ciuilis etiam aput tales homines execrabilis appareret, qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant; aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui prodebantur, quos tam prolixa
Abbreviated transcription (Latin):
dicit allatũ. quo & ipsũ numã & pꝰea pita¬
gorã phylosophũ usũ fuisse cõmemorat : ubi
ad hibito sanguine etiã in feros ꝑhibet scisci¬
siue nichromantia uel r̃ dromantia dicat᷑
id ipsũ. ẽ. ubi uident᷑ mortui diuinare.
Quib haec artib fiant ipsi uiderint. Nolo
enĩ dicere has artes etiã ante nr̃i salua¬
toris ad uentũ in ipsis ciuitatib gentiũ legi¬
b solere ꝓhib̃i. & pena seueris sima uindi¬
cari: nolo in quã hoc dicere : fortassis enim
talia tunc licebant. His tam̃ artib didicit
sacra illa pompiluts. quoꝵ sacroꝵ facta pro¬
didit. causas obruit. Ita timuit & ipse qͦd
didicit: quarũ causarũ ꝓditos libros senatꝰ
incendit. Quid mͥgͦ uarro illorũ sacrorũ
alias nescio quas causas uelut phrsicas in¬
t̃p̃tat᷑: quales si illi librihabius sent. non
utiq arsissent : Aut & istos uarronis ad cȩ¬
sarẽ pontificẽ scriptos atq editos patres

Expanded text:
dicit allatum, quo et ipsum Numam, et postea Pythadicit allatum, quo et ipsum Numam, et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat: ubi adhibito sanguine etiam inferos siue hydromantia siue necromantia dicatur, id ipsum est, ubi uidentur mortui diuinare. Quibus haec artibus fiant, ipsi uiderint. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Saluatoris aduentum in ipsis ciuitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena seuerissima uindicari. Nolo, inquam, hoc dicere; fortassis enim talia tunc licebant. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius, quorum sacrorum facta prodidit, causas obruit ita timuit et ipse quod didicit, quarum causarum proditos libros senatus incendit. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas uelut physicas interpretatur? quales si libri illi habuissent, non utique arsissent, aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos adque editos patres
Abbreviated transcription (Latin):
delendo uel qͦ tͦ mͦ con sumendo ꝑde audet
ista: quȩ scire neminẽ uoluit: nefaria ne
homines doceret. Uiolare autẽ timuit : ne
demones iratos hab̾et. Obruit ubi tutũ pu¬
tauit: sepulchro suo ꝓpinquare aratrum
posse ñ credens. Senatus autẽ cũ religiones¬
assentiri cogeret᷑: illos tam̃ libros tam ꝑni¬
tiosos. eẽ. iudicauit. ut ne obrui rursus ui¬
beret. ne humana curiositas multo uehem̃¬
tius rẽ iã ꝓditam quereret. sed aboleri flã¬
mis nefanda monum̃ta: ut quia iã necesse
eẽ. ex istimabat saera illa facere. tolerabi¬
lus erraret᷑ causis eorũ ignoratis. quã cog¬
nitis ciuitas turbaret᷑. Nam & ipse numa
ad quẽ nullus dĩ ꝓpħa. nullus scs̃ angelus
mit cebat᷑ y dromantiã facere cõpulsus est.
ut in aqua uidet imagines dõrũ uel potuis
ludificationes dȩmonũ. a quib audiret qͥd
insacris constituere atq obseruare debet.
Quod genus diuinationis idem uarro aꝑsis

Expanded text:
delendo uel quoquo modo consumendo perdere auderet. delendo uel quoquo modo consumendo perdere auderet. Ita quod scire neminem uoluit, ne homines nefaria doceret, uiolare autem timuit, ne daemones iratos haberet, obruit, ubi tutum putauit, sepulcro suo propinquare aratrum posse non credens. Senatus autem cum religioneso Numae adsentiri cogeretur, illos tamen libros tam perniciosos esse iudicauit, ut nec obrui rursus iuberet, ne humana curiositas multo uehementius rem iam proditam quaereret, sed flammis aboleri nefanda monumenta, ut, quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere, tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis, quam cognitis ciuitas turbaretur. CAPUT ad quem nullus Dei propheta, nullus sanctus angelus mittebatur, hydromantiam facere compulsus est, ut in aqua videret imagines deorum, vel potius ludificationes daemonum, a quibus audiret quid in sacris constituere atque observare deberet. Quod genus divinationis idem Varro a Persis
Abbreviated transcription (Latin):
in urbẽ ꝑtulit ad p̃torẽ. At ille cũ inspexisset
principia: rem tantã detulit ad senatũ. Ubi
cũ primores quasdã causasq legissent cur
quidq insacris fuerit institutũ : numȩ mor¬
tuo senatꝰ assensus. ẽ: eosq libros tanquã reli¬
giosi patres conscripti p̃tor ut cõbureret cen¬
suer̃. Credat quisq quod putat: immo uero
dicat qđ dicendũ suggesserit uesana conten¬
tio qui libet tantȩ impietatis defensor egre¬
gius: me ad monere sufficiat sacrorũ causas
a rege pompilio romanorũ sacrorũ institu¬
torẽ conscriptas nec popło nec senatui nec
saltẽ ipsis sacerdotib in notescere debiusse :¬
ipsũq numã pompiliũ curiositate illicita
ad ea dȩmonũ ꝑuenisse secreta quae ipse
quidẽ scribet. ut hab̾et unde legendo cõmo¬
neret᷑: sed ea tam̃ cũ rex. eẽt . qui minine
quẽ quã metueret. nec doceret aliquẽ. nec

Expanded text:
in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset principia, rem tantam detulit ad senatum. Ubi cum primores quasdam causas legissent, quur quidque in sacris fuerit institutum, Numae mortuo senatus adsensus est, eosque libros tamquam religiosi patres conscripti, praetor ut combureret, censuerunt\'. Credat quisque quod putat; immo uero dicat, quod dicendum suggesserit uesana contentio, quilibet tantae inpietatis defensor egregius. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio Romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate inlicita ad ea daemonum peruenisse secreta, quae ipse quidem scriberet, ut haberet unde legendo commoneretur; sed ea tamen, cum rex esset, qui minime quemquam metueret, nec docere aliquem nec
Abbreviated transcription (Latin):
conatꝰ. ẽ. ubi ñ theatra delubrorũ similitudine
absoluit. sed theatrorũ potus similitudine de¬
lubra damnauit : tam̃ ut cũq conatꝰ ÷ ut sensũ
horribilib reb offensũ uelut naturaliũ cau¬
sarũ ratio reddita deliniret: Sed contra in¬
uenimꝰ sic̃ ipse uir doc dissimꝰ ꝓdidit de nu¬
mȩ pompilii libris redditas sacrorũ causas
nullomͦ potuis se tolerari: nec dignas habi¬
tas. quȩ ñ solũ lectȩ in notescerent religiosis.
sed saltẽ scriptȩ reconderent᷑ in tenebris. Iã
enĩ dicã qđ in t̾cio huiꝰ oꝑis libro me suoloco
dicturũ. eẽ. ꝓmiserã. Nã sic̃ apud eundem
uarronẽ legit᷑ in libro de cultu deoꝵ terren¬
tuis quidã cũ hab̾et ad ianiculũ fundũ &
bubulcus eiꝰ iuxta sepulchrũ numȩ pompi¬
lii traiciens aratrũ eruisset et̾ra libros eius.
ubi sacrorũ institutorũ scriptȩ erant causae :

Expanded text:
conatus est, ubi non theatra delubrorum similitudine conatus est, ubi non theatra delubrorum similitudine absoluit, sed theatrorum potius similitudine delubra damnauit; tamen utcumque conatus est, ut sensum horribilibus rebus offensum uelut naturalium causarum ratio reddita deleniret. uenimus, sicut ipse uir doctissimus prodidit, de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Iam enim dicam, quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Nam, sicut aput eundem Varronem legitur in libro de cultu deorum, <Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae,
Abbreviated transcription (Latin):
multa iam diximꝰ & alii atq alii similes cȩte¬
rarũ gentiũ atq t̾rarũ: s etiã hi de qͥb nunc
agimꝰ tanquã in senatũ dõrũ selecti. Sed plane
electi nobilitate criminũ ñ dignitate uirtutũ.
quoꝵ sacra uarro dũ quasi ad naturales ra¬
tiones referre conatur quaerens honestate
res turpes quomͦ is quadret & consonet ñ potest
inuenire : qm̃ ñ sunt ipsȩ illorũ sacroꝵ causae
quas putat. uel potius uult putari. Nam si non
solũ ipsȩ uerũ etiã quȩlibet aliȩ huius generis
eent. quã uis nichil ad dm̃ uerũ uitãq de¬
ternã quae in religione querenda . ẽ. ꝑtinereN:
tam̃ qualicũq dererũ natura reddita ratione
aliquantulũ mitigarent offensionẽ quã non
in tellecta in sacris aliqua uelut turpitudo
aut absurditas fecerat. sic̃ in quib: dã theatroꝵ
fabulis uel delubrorũ mysteriis facere idẽ barro¬

Expanded text:
multa iam diximus, et alii adque alii similes cetemulta iam diximus, et alii adque alii similes ceterarum gentium adque terrarum, sed etiam hi, de quibus nunc agimus, tamquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate uirtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare res turpes, quo modo his quadret et consonet non potest inuenire, quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae, quas putat uel potius uult putari. Nam si non solum ipsae, uerum etiam quaelibet aliae huius generis essent, quamuis nihil ad Deum uerum uitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent, tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intellecta in sacris aliqua uelut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdam theatrorum fabulis uel delubrorum mysteriis facere
Abbreviated transcription (Latin):
atq illis lit teris continent᷑. uerũ etiã sacra.
sacerdotia. tabnacula siue templũ. altaria.
sacrificia. cerimoniȩ dies festi. & quicqͥd aliud
ad eã seruitutẽ ꝑtinet qua dõ debet᷑. & grece
ꝓprie latria dr̃ ea significata & p̃nuntiata
sunt quae ꝓpt̃ cet̾̃nã uitã fideliũ in xp̃o & im¬
pleta credimꝰ & impleri cernimꝰ: & implenda
tuit apiri dõs gentiũ. eẽ immundis simos dȩmo¬
nes sub defunctarũ occasionib animarũ uel
creaturarũ spetie mundanarũ dõs se putari
cupientes & qͣsi diuinis honorib eis dẽq scelestis
ac turpib reb suꝑba impuritate lȩtantes: atq
ad uerũ dm̃ conuers ionẽ humanis animis in¬
uidentes. Ex quoꝵ immanis simo & impiissimo
dominatu homolib̾at. cũ credit in eũ qͥ p̃buit
ad exurgendũ tantȩ humilitatis exemplũ. qͦn¬
ta illi suꝑbia cecider̃. Hinc st̃ ñ solũ illi deqͥb

Expanded text:
atque illis litteris continentur, verum etiam sacra, atque illis litteris continentur, verum etiam sacra, sacerdotia, templum, sive tabernaculum, altaria, sacrificia, caeremoniae, dies festi, et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet, quae Deo debetur, et graece proprie latria dicitur, ea significata, et pronuntiata sunt, quae propter aeternam vitam fidelium in Christo, et impleta credimus, et impleri cernimus, et implenda tuit aperiri deos gentium esse inmundissimos daemones, sub defunctarum occasionibus animarum uel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi diuinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba inpuritate laetantes adque ad uerum Deum conuersionem humanis animis inuidentes. Ex quorum inmanissimo et inpiissimo dominatu homo liberatur, cum credit in eum, qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus
Abbreviated transcription (Latin):
nato atq quanti dĩ hominẽ pendet nosceremꝰ.
atq illo sacrificio singulari a peccatis om̃ibus
mundarem᷑. eiusq spũ in cordib nr̃is dilecti¬
one diffusa om̃ib difficultatib suꝑatis in ae¬
t̃nã requiem & contemplationis eiꝰ in effabilẽ
dulcedinẽ ueniremꝰ. quae corda quot linguae
humani ꝑquȩdã signa & sacram̃ta tẽporib con¬
grua quib oportuit ꝑ angłos p̃dicatũ . ẽ. De¬
inde popłs hębreus inunã quandã rempublicã
quae hoc sacram̃tũ ageret congregatꝰ ÷ ubi
ꝑ qͦ sdã scientes ꝑ qͦs dã nescientes id qđ ex ad¬
uentu xp̃i usq nunc & deinceps agit p̃nuntia¬
ret᷑. ẽẽ. uenturũ: sparsa etiã post ea eadẽ gen
te ꝑgentes ꝓpt̃ testimoniũ scripturarũ. qͥb:
aeterna salus in xp̃o futura p̃dicta ẽ. Om̃s
enĩ ñ solũ ꝓpħiae quae in uerb̾ st̃. nec tantum
p̃cepta uitȩ quae mores pietatẽq con formaNT.

Expanded text:
nato, ac passo, quanti Deus hominem penderet, nosceremus, nato, ac passo, quanti Deus hominem penderet, nosceremus, atque illo sacrificio singulari, a peccatis omnibus mundaremur, ejusque spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa, omnibus difficultatibus superatis, in aeternam requiem, et contemplationis ejus ineffabilem dulcedinem venihumani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua, quibus oportuit, per angelos praedicatum est. Deinde populus Hebraeus in unam quandam rem publicam, quae hoc sacramentum ageret, congregatus est, ubi per quosdam scientes, per quos dam nescientes id, quod ex aduentu Christi usque nunc et deinceps agitur, praenuntiaretur esse uenturum; sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. Omnes enim non solum prophetiae, quae in uerbis sunt, nec tantum praecepta uitae, quae mores pietatemque c