comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ĩparauerũt se et totus ex̾citꝰ ex̃ ciuitatẽ iacuit illa nate
rastina die mane auditis ⁊ celebratis missis. uocauit
karola ductores suos querẽs ab eis qua uia poss meliꝰ
ire u̾sꝯ narbonã. Iỹi dixunt ꝙ siuellet ire ꝑ uiam plana
posset. uł si uellet ire ꝑ moncuosa loca aliqͣntulũ inue
nirent pulcra loca ad uenand̾ ⁊ habilia ⁊ ꝑ istã uiã ita bene
uenatoribii ⁊ uos cũ dño ppͣ ⁊ toco ex̃citu ueĩetis suauit̾ ẜm¬
ꝙ maximũ ex̾citum decet ire. ¶ Uiis dõis ampietũt iter
Et turpinus añ eos cũ uenatoribꝰ ⁊ ductorilꝰ. Et dũ uussc̃t
cca quatuor leucas ⁊ archiep̃s turpinꝰ eẽt seg̾atꝰ ab onĩb
uenatoribꝰ ⁊ esset ĩ monte quorum. Inueit ibi qͣndã sarrace̾¬
ni uenautẽ. ⁊ cepit cum. Postra quesiuit ab eo quis hoc̾et.
et undeerat. Qui rendens ait. uenator sum et ex uenatir¬
m̃a uiuo ⁊ sum sarracenus. ⁊ domiciliũ in eũ est apud petram

Expanded text:
o preparaverunt se, et totus exercitus extra civitatem iacuit illa nocte. Crastina die mane auditis et celebratis missis vocavit Karolus ductores suos querens ab eis, qua via posset melius ire versus Narbonam. Ipsi dixerunt, quod, si vellet ire per viam planam, posset niret pulcra loca ad venandum et habilia et per istam viam ita bene venatoribus, et vos cum domino papa et toto exercitu venietis suavit maximum exercitum decet ire». Hiis dictis arripuerunt iter et Turpinus ante eos cum venatoribus et ductoribus. Et dum ivissent circa quatuor leucas et archiepiscopus Turpinus esset segregatus ab omnibus venatoribus et esset in monte quodam, invenit ibi quendam Sarracenum venantem et cepit eum; postea quesivit ab eo, quis homo esset et unde erat. Qui respondens ait: «Venator sum et ex venamea vivo et sum Sarracenus et domicilium meum est apud Petram
Abbreviated transcription (Latin):
matrando regi nar̾bone. et om̃s isti reges nocte supͣdc̃a ue
marie. Falqueta Rrex ualencie. Auuleta rex dame. xrando
rex tortose. succretꝰ rex culiene. baliugando rex cesaraugꝰ¬
te. T̃ elrtꝰ irx cutele. uerdelamis rex fuige. ẽornafeniꝰ debar¬
basta. Hospinellꝰ ⁊ fernegando rer uazare.Bruando iex aus¬
toige. Capadociꝰ rex leoni. barciꝯrex portagalensis. palius
rex pampilonie. chi laurandꝯ rex lucerne. fraleta ree grana¬
de.Sauelinꝰ rex sogonie. Beragiosꝰ rextholete. dctanꝯ
rer ylerde. Et alcascius de balageno secũ. Et fuersit ut᷑ õs
tam milites qua alii septingenta milia. Et mane dum lra¬
iulus uoluit audire missam. respexit u̾sus narbonã uidens
finnos ⁊ tentoria ad miratõe maxima fuit stupefẽs. ⁊ uccaũ
archiep̃m turpinũ. ⁊ rotoland̾ ostendens ħeis. ¶ Et dum
int̾ se laq̃rentur iqͥdam nũciꝰ ueĩt. ⁊ quot ⁊ qͣnti erant ⁊ qͣlĩ

Expanded text:
Matrando regi Narbone. Et omnes isti reges nocte supradicta vMatrando regi Narbone. Et omnes isti reges nocte supradicta vmarie; Falquetus, rex Valencie; Avuletus, rex Denie; Orrandus, rex Tortose; Succretus, rex Culierie; Balingandus, rex Cesarauguste; Tebetus, rex Tutele; Verdelanus, rex Frage; Tornaferius de Barbasta; Hospinellus et Fernegandus, rex Nazare; Bruandus, rex Austorge; Capadocius, rex Leoni; Barcius, rex Portagalensis; 850 Palius, rex Pampilonie; Chilaurandus, rex Lucerne; Fraletus, rex Granade; Bavelinus, rex Segovie; Beragiosus, rex Tholete; Becanus, rex Ylerde et Alcascius de Balagerio secum et fuerunt inter omnes tam milites quam alii septingenta milia. Et mane, dum Karolus voluit audire missam, respexit versus Narbonam; videns fumos et tentoria admiracione maxima fuit stupefactus et vocavit archiepiscopum Turpinum et Rotolandum ostendens hoc eis. Et dum inter se loquerentur, quidam nuncius venit et, quot et quanti erant et qualiter
Abbreviated transcription (Latin):
quos karolus om̃s honestissime scpeliuit. ¶ Et dum ma¬
trandꝰ uidit ꝙ non potat sustiñe. uuln̾atus cũ intrauit
narbonam ⁊ oñs sarraceni secum. ⁊ ycimore clauserũt por¬
tas ciuitatis. et tc̃ remansit corncamentũ. Et karolus re¬
diuit cũ sius usq ad montes lauros. et stetit ibi nocte illa
gautens cum nepote suo notolando ⁊ aliis de eoꝵ uictoria
uen̾at. ⁊ quil eoꝵ stetit ꝓ ut meliꝯ potuit illa nate.
⁊ cura marciliꝰ quitt̃ tp̃ris erat dñs tociꝯ yspanis et
alii Reges erant sub eo qͦt quot erant ĩyspania. Audi¬
uit ꝙͣ karolus uolebat intrare yspaniã ⁊ ꝙ erat uix̾ nar¬
bonam. Mandauit quiliidam Regibꝰ ⁊ pͥncipilꝰ qͦs fec̾at
prare dui erat. ut si karolus intraret yspanã.cum ex¬
pugnarẽt ⁊ deuincent. ⁊ ut uẽirent ꝯͣ cum apud narbonã
et sipue rogatu almassoris cordube. qui ded̾at filiad sua

Expanded text:
 christiani, quos Karolus omnes honestissime sepelivit. Et dum Ma christiani, quos Karolus omnes honestissime sepelivit. Et dum Matrandus vidit, quod non poterat sustinere, vulneratus tamen intravit Narbonam et omnes Sarraceni secum; et pro timore clauserunt portas civitatis et tunc remansit torneamentum. Et Karolus redivit cum suis usque ad Montes Lauros et stetit ibi nocte illa gaudens cum nepote suo Rotolando et aliis de eorum victoria venerat, et quilibet eorum stetit, prout melius potuit, illa nocte. Et cum Marcilius, qui tunc temporis erat dominus tocius Yspanie – et alii reges erant sub eo, quotquot erant in Yspania –, audivit, quod Karolus volebat intrare Yspaniam et quod erat iuxta Narbonam, mandavit quibusdam regibus et principibus, quos fecerat iurare diu erat, ut, si Karolus intraret Yspaniam, eum expugnarent et devincerent et ut venirent contra eum apud Narbonam, et precipue rogatu Almassoris Cordube, qui dederat filiam suam
Abbreviated transcription (Latin):
Et tanto e̾ior ⁊ timor cocioit supra sarracenos.ꝙ de uicaa
sua quil dubicauit. ¶ Dostea rotolando cusiuq fecit
insultũ in cos signũ karoli exclamands. et ĩ pͥmis alcas¬
qium detortosa Qun ꝓstrauit int̾ra mortimꝰ ⁊ alios.l.ii.
añqũa lanceam ad se traheret. Et in illo plio fiut tant᷑ da¬
mor ab ut̾q ꝑtt.⁊ tantꝰ stitpitus ⁊ canta detrurcitocepa
sis. ⁊ pea sarraceni hoc uidente non potuerũt   ultiꝰ susti¬
nerr. ymo dederũt tga fuge u̾sus uarbonã. Et rocolando et
alii secuti sunt eos int̾ficiendo qͦt quot atingere pot̾ant.
ui ħre. S karolas fecit itdur u̾sus crassam: thomã cum
maria ꝑte peditũ. Ip̃etũ retinuit secũ.C.milia. ⁊ cum illis
secutꝰ est eos aput narbonã. Et iux̾ narbonã fuit pꝰliui
maxinnl. S tñ rotolandꝰ mala ponte coꝵ tͣnsiuit indũ¬
capie picte. ⁊ int̾fecit ibi qͥngentos milites. Mea rediuit
ad karulũ. Et toricam̃tũ fuit maximũ apud portã regiã.

Expanded text:
 Sarracenos, quod de vita sua quilibet dubitavit. Postea Rotolandus cum suis fecit insultum in eos signum Karoli exclamando et in primis Alcascium de Tortosa prostravit in terra mortuum et alios VII, antequam lanceam ad se traheret. Et in illo prelio fuit tantus clamor ab utraque parte et tantus strepitus et tanta detruncacio sis et postea Sarraceni hoc videntes non potuerunt eos ulterius sustinere, ymo dederunt terga fuge versus Narbonam. Et Rotolandus et alii secuti sunt eos, interficiendo quotquot attingere poterant vel habere. Sed Karolus fecit redire versus Crassam Thomam cum maxima parte peditum. Ipse tamen retinuit secum C milia et cum illis secutus est apud Narbonam et iuxta Narbonam fuit prelium maximum. Sed tamen Rotolandus mala sponte eongentos milites, postea redivit ad Karolum. Et torneamentum fuit maximum apud Portam Regiam;
Abbreviated transcription (Latin):
nis. de sonitu quaꝵ toca uallis resonabat. ⁊ totus ex̾citus
gandiũ buit. ¶ Uoc fos Rocolandꝰ am archiꝙp̃o curpino
et aliis.iłii. ep̃is uut apud callariũ. ⁊ omis xͥantos mortu¬
fumꝯ aromatũ ascendebat ⁊ murabłr redolebant. Incrã¬
nũ celebratis missis ad ex̾atũ udierũt. et arep̃x t̾yntꝰ dix̃¬

Expanded text:
nis, 1000 de sonitu quarum tota vallis resonabat et totus exercitus nis, 1000 de sonitu quarum tota vallis resonabat et totus exercitus gaudium habuit. Hoc facto Rotolandus cum archiepiscopo Turpino et aliis IV episcopis ivit apud Caslarium et omnes christianos mortufumus aromatum ascendebat, et mirabiliter redolebant. In crastinum celebratis missis ad exercitum redierunt et archi
Abbreviated transcription (Latin):
s eamꝯ uid̾e̾ magrõs. et si meliorare potestis aliquid oꝑe
faiciatis. Et curpinꝯ fecit ibi fĩ.iiiͦiͬ. fencstras plusquã añ
dix̃at uta fuest .xuiii. Postea karolꝰ uccauit dñm ppͥm. et
alios ꝙlatos querrns ab eis quałr ꝯstitu̾ent altaria.
Et dũs ppͣ ait. Maius altare erit ħ ad honorẽ lẽ irgĩs. s
ad honorem bissimi pet̾ apłi. faciam in ista dextra ꝑte alta¬
re. ubidem sc̃m fuit. Et posuit ibi unã costam sce̾ Radagũ
tis. ne aliquis aliꝙͥ deha sit ausus extrabere ullo tp̃r siue
iem ipius sci andrẽe. et posuit ibi ples uliqͥas saĩ andree.
¶Ep̃c lemouisonsis fecit aluid ad honorẽ sc̃ marriał. ⁊ posuit
fecit aliud in honorẽ scĩ thome. ⁊ posuit ibi tͥum stõꝵ reliqͥ¬
is sc̃as ⁊ p̃ciosas. ¶ Ep̃c caicassone misit karulo quatio
magnas campanas ⁊ ip̃e fecit eas eleuar in q̃tuor colũp¬

Expanded text:
«sed eamus videre magistros et, si meliorare potestis aliquid in opere, «sed eamus videre magistros et, si meliorare potestis aliquid in opere, faciatis». Et Turpinus fecit ibi fieri IV fenestras plus, quam ante dixerat, et ita fuerunt XVIII. Postea Karolus vocavit dominum papam et alios prelatos querens ab eis, qualiter constituerentur altaria. Et dominus papa ait: «Maius altare erit hic ad honorem beate Virginis. Sed ad honorem beatissimi Petri apostoli faciam in ista dextra parte altare». Et ibidem factum fuit. Et posuit ibi unam costam Sancte Radegutis, ne aliquis aliquid de hoc sit ausus extrahere ullo tempore sirem ipsius Sancti Andree et posuit ibi plures reliquias Sancti Andree. Episcopus Lemovisensis fecit aliud ad honorem Sancti Marcialis et posuit fecit aliud ad honorem Sancti Thome et posuit ibi trium sanctorum reliquias sanctas et pretiosas. Episcopus Carcassone misit Karolo quatuor magnas campanas et ipse fecit eas elevari in quatuor colump
Abbreviated transcription (Latin):
ait. Dñe ualde b̃n. nam pilaria sunt erecta ⁊ columpne p̃ꝑate
tis. ⁊ totum opus qua ciciꝯ p̃̾paretis. Et p̃repit om̃ili ut
adcentoria redirent. ⁊ qr młta pussi fu̾ant recieando de cetõ
cum gaudio ꝑmanerent.
areym turpinũ ⁊ quesiuit ab eo ꝯsiliũ que alłem ĩ mõast̾i̾o
pon̾et. Qui wndens ait. Dñe nõ est adhuc hora. s ꝑmitatis
ut mõistlum ꝑficiatur. ⁊ fuciatis ibi fĩ refectorium ⁊ dormi¬
toriũ ⁊ auneras aqͥnas cellariũ ⁊ infirmariã molendiua
furnos ⁊ põatis a pondus in paue uepossit duminui. ut eqͣl
portõ om̃ibꝰ tribuatur helemosĩariũ hospitale. in quo pau¬
peres hospitentur. p̃te̾a ꝯstituatis ibi nealiquis recipiat᷑
ibi nisi eẽt nobił aliquo p̃cio. qm̃ ignobiles ignobilia cogi¬
tant. ⁊ ꝑ uiros nobiles omĩs ꝑbitas honor ⁊ om̃e bonum
exaltat᷑. Boc foo ponecis ibi abbeni. S si thome placũt eũ
ẽẽ abbr̃m nlłm alium faciatis. ¶Hoc ꝯcedo dixit karolus.

Expanded text:
ait: «Domine, valde bene; nam pilaria sunt erecta et columpne preparate tis et totum opus quam cicius preparetis». Et precepit omnibus, ut ad tentoria redirent, et, quia multa passi fuerant, recreando de cetero cum gaudio permanerent. copum Turpinum et quesivit ab eo consilium, quem abbatem in monasterio poneret. Qui respondens ait: «Domine, non est adhuc hora, sed permitatis, ut monasterium perficiatur. Et faciatis ibi fieri refectorium et dormitorium et cameras, coquinas, cellarium et infirmariam, molendina, furnos et ponatis ei pondus in pane, ne possit diminui, ut equalis porcio omnibus tribuatur, helemosinarium hospitale, in quo pauperes hospitentur. Preterea constituatis, ne aliquis recipiatur ibi, nisi esset nobilis aliquo precio, quoniam ignobiles ignobilia cogitant et per viros nobiles omnis probitas, honor et omne bonum exaltatur. Hoc facto ponetis ibi abbatem. Sed si Thome placuerit eum esse abbatem, nullum alium faciatis ». «Hoc concedo», dixit Karolus,
Abbreviated transcription (Latin):
apłicus uen̾unt secum ⁊ totus ex̾citus apud palaciũ. Et che¬
mas ⁊ alii hrmite audita morte dñi alb̃is nen̾unt apud pala¬
cium dolentes de morte ip̃ius. Et thomas amoir ip̃ius cele¬
brauit. Postea sepelierũt corpus. infrr et̾am. ⁊ dñs pp ꝯscia
ut ecr̃am et posuerũt ibi .xii. icãchos saios ip̃ius abb̃is.
qui amore ip̃iꝰ libentissime remanẜunt ibi ⁊ dñs larola
dotauit ind̾astium ut pͥor quẽ ibi ꝯsticuit cũ duaecim mo¬
karolus cum toto ex̃atu uenit apud cunsam. Qui dumiude
to rupogilene locum oepit flere ⁊ totus ex̃atus cũ eo gnu

Expanded text:
icus venerunt secum et totus exercitus apud Palacium. Et Thomas et alii heremite audita morte domini abbatis venerunt apud Palacium dolentes de morte ipsius; et Thomas amore ipsius celebravit. Postea sepelierunt corpus infra ecclesiaesiam et posuerunt ibi XII monachos socios ipsius abbatis, qui amore ipsius libentissime remanserunt ibi. Et dominus Karolus dotavit monasterium, ut prior, quem ibi constituit, cum duodecim moKarolus cum toto exercitu venit apud Crassam. Qui, dum vidit de Rupe Gilerie locum, cepi
Abbreviated transcription (Latin):
tur ꝓcuretis unusquisq. Et si boui estis bnuidebimꝰ. ⁊ lrue
erit uob. Et simali bn sciemꝰ ⁊ malũ nob̾eueniet sine mo
ad turres ⁊ ponce̾ faciendũ. et mando uob̾ ut cum honoietis
et diligatis̃ et nlłam ei uolenciam inferacis. ¶ Dñ e die
tarem iu onũba ꝓ poste nr̃o dei aduitorio faciemi. Et robͣ¬

Expanded text:
curetis unusquisque. Et si boni estis, bene videbimus et bene erit vobis, et, si mali, bene sciemus et malum vobis eveniet sine morad turres et pontem faciendum et mando vobis, ut eum honoretis et diligatis et nullam ei violenciam inferatis ». «Domine», tatem in omnibus pro posse nostro Dei adiutorio faciemus». Et Rob
Abbreviated transcription (Latin):
dium ⁊ equn totũ itaꝙ ensis neĩt usq ad f̾ram. ⁊ quil¬
de sepitẽ milib cridit unũ de sarracenis. ¶ hac uitentes
alii .xu. regeõ ꝯgauerũt ex̾citum admirantes dehis que
uit̾ant.⁊ fec̾unt tubas ⁊ cormia ⁊ tẏmpana pulsam. ⁊ ueue¬
rũt usq ad campũ sogum. ¶ Et comes flandrensis exiuut
de ualle inqua erat iclusus.⁊ cum ylan uultu itriuit suꝑ
cos. gyldakaroli ueĩt ex alia ꝑte ⁊ ibiapud campũ longũ
fuit p̃lium strages ⁊ detiũciltõ capitũ ⁊ alioꝵ m̃broꝵ tumł¬
tus ⁊ decollatõ mors ⁊ effusio sangiiis tanta. ac si tra eãt
pliuua sangũs matesta. nam torneam̃tũ durauit a tcia
usq ad uespas in illo loco. Et de geut⁊ kaioli fuerũt ibi int¬
streti septem milia. de scaunracenis xli. milia citiic iremasit

Expanded text:
dium et equum totum ita, quod ensis venit usque ad terram; et quilidium et equum totum ita, quod ensis venit usque ad terram; et quilibet de VII milibus occidit unum de Sarracenis. Hoc videntes alii XV reges congregaverunt exercitum admirantes de his, que viderant, et fecerunt tubas et cornua et tympana pulsari et venerunt usque ad Campum Longum. Et comes Flandrensis exivit de valle, in qua erat inclusus, et cum ylari vultu irruit super eos. Gylda Karoli venit ex alia parte et ibi apud Campum Longum fuit prelium, strages et detruncatio capitum et aliorum membrorum, tumultus et decollatio, mors et effusio sanguinis tanta, ac si terra esset pluvia sanguinis madefacta. Nam torneamentum duravit a tercia usque ad vesperas in illo loco. Et de gente Karoli fuerunt ibi interfecti septem milia, de Sarracenis XLV milia; et tunc remansit
Abbreviated transcription (Latin):
.xxxu. milia milites loricati.⁊ octuoginta milia peditum.
in eausq ad rodetũ sup̃ sãn nilianũ. et thonas unt cũ eig
pedes. defferens lignũ dñi inmanu sua. ⁊ sociiremausuit
apud crrassam. deẜcantes deuin ꝓ ip̃is. S kraolus ait thome
Ascendatis inequo ⁊ ste ͫ uit̾ gildam nammltũ tueo de uob̾
Nimꝙ̃ ĩ uita nia a scendam equin dixthonias. Et karolus
fecit eum ascendere nause. et thomas dum fuiapuo scmm
michaelẽ. Undixit karulũ ⁊ suos ⁊ orauit ꝓ ip̃is ut diui¬
et aymone de bayueria. comuite pictauiensi comiiteo.¬
uensi. duce normandie. girardo uiane. rayneriolosauie.
Aymerico milio apulie. Suce lahoringie. Duce bergimie.
nut pͥmus ⁊ inuenit fureũ regem lodouensẽ. Et fuirꝯ fut¬
git astam inscutũ karoli. karolus u̾o cum ense sua ioiosa
noĩe ꝑcussit furcũ ĩ medio galce uexilla. ⁊ scindit eũ ꝑ me¬

Expanded text:
XXXV milia milites loricati et LXXX milia peditum, XXXV milia milites loricati et LXXX milia peditum, postea usque ad †rodetum† supra Sanctum Iulianum; et Thomas ivit cum eis pedes, defferens lignum Domini in manu sua, et socii remanserunt apud Crassam deprecantes Deum pro ipsis. Sed Karolus ait Thome: «Ascendatis in equo et stetis inter gildam, nam multum timeo de vobis». «Numquam in vita mea ascendam equum», dixit Thomas. Et Karolus fecit eum ascendere Nausam et Thomas, dum fuit apud Sanctum Michaelem, benedixit Karolum et suos et oravit pro ipsis, ut diviet Aymone de Bayveria, comite Pictaviensi, comite Agenensi, duce Normandie, Girardo Viane, Raynerio Losanie, Aymerico, Milio Apulie, duce Lothoringie, duce Bergundie ivit primus et invenit Fureum, regem Lodovensem, et Fureus fregit astam in scutum Karoli. Karolus vero cum ense sua, Ioiosa nomine, percussit Fureum in medio galee vexillo et scindit eum per me
Abbreviated transcription (Latin):
te sua.⁊ inueĩt ibi rege̾ bit̾rensem cum aliis. u irgilꝰ. ⁊ fec̃
insultũ usus eos cum suis d̾i adiutorium imploranto. ⁊
in p̾o ictu occidit fr̃em regis bit̾ris. ⁊ fuit p̃lium maximũ
Nam duo milia peditum ⁊ scytuaguita milices sarraceno¬
rũ fuerũt ĩ pͥnus ictili occisi. ¶ Hoc uidens matranda rex
narbone. clamauit uoce magnil. Runquid b̃nsumꝰ uiles.
ex quo .xx. garrferi faciunt nb̃ torneamentũ oilii. Et cum
decem milib sarracenoꝵ qui sarracenoꝵ qui secũ erant ĩ¬
clusit comitẽ flandirusem ⁊ suos in ualle nause .s. in ꝯgus
to uiriłr expugnando. Et tũc gentes ille infideles fecerũt
tincumultũ cum cubis cornilii ⁊ tympanis ac si toniciua
qu̾a płima audurtis. Nec miriĩ. Nam ex̾citus alar supridõ
usq ad lucos uudiq ꝯtingebat. ¶Karolus audiens ha. tͣu¬
sint cum suis usq ad macharols. Et erant in scactate sua

Expanded text:
te sua et invenit ibi regem Biterrensem cum aliis V regibus et fecit te sua et invenit ibi regem Biterrensem cum aliis V regibus et fecit insultum versus eos cum suis, Dei adiutorium implorando, et in primo ictu occidit fratrem regis Biterrensis et fuit prelium maximum. Nam duo milia peditum et septuaginta milites Sarracenorum fuerunt in primis ictibus occisi. Hoc videns Matrandus, rex Narbone, clamavit voce magna: «Numquid bene sumus viles, ex quo XX garciferi faciunt hic nobis torneamentum omnibus?» Et cum decem milibus Sarracenorum, qui secum erant, inclusit comitem Flandrensem et suos in valle Nause, scilicet in Congusto, viriliter expugnando. Et tunc gentes ille infideles fecerunt tantum tumultum cum tubis, cornibus et tympanis, ac si 700 tonitrua quam plurima audiretis; nec mirum, nam exercitus a loco supradicto usque ad Lucos undique contingebat. Karolus audiens hoc transivit cum suis usque ad Matharols et in societate sua
Abbreviated transcription (Latin):
um ħare ⁊ licet sint mlti eoꝵ potenoia ent punas a
deu̾s qui est uerai potarca est nobum ⁊ cos odit. i nde fu¬
cm gaudio stetis. qm̃ eos uirilit̾ deuinoemꝰ. ⁊ pauꝑior
urĩ diues effietur hodie. Et si aliqui moriunt. s utinã
quil arma sua ⁊ sacellites armati ascendant mõtes ⁊ su
eos uid̾int nũcient nob̃. ¶Eunc totus ex̃atus clamauit
dicens. Dñe sit ita nã quil nĩm est leone animosior. et
cos neqͣ qu̾a dubitamꝰ.Tunc ait Rogeriꝰ est carcassone
lus ad custodiend̾ nausam comitẽ flandreusem. cũ duoli
uid̾unt totum ex̾citum sarracenoꝵ ueĩente̾. Et cepunt. d
nausa cum cornibꝰ ⁊ tubis bucinare. Illi de foraa rupegi¬
lerie illud idem. de montẽ bressoꝵ idem. de caslario idem.
Et de oĩbi fortus idem. ¶Hoc audito ait karolus. u̾go dei
genit̾x. sis hodie nob̃ auxiliatͥx. ⁊ p̾repit ⁊ fecit p̃coniz ari
sent. Comes flandrensis descendit mont̾e̾ nause cũ sccieta¬

Expanded text:
 licet sint multi, eorum potencia erit parva; nam Deus, qui est vera potencia, est nobiscum et eos odit, et nos suet cum gaudio stetis, quoniam eos viriliter devincemus. Et pauperior vestri dives efficietur hodie et si aliqui moriuntur – sed utinam quilibet arma sua et satellites armati ascendant montes et, si eos viderint, nuncient nobis». Tunc totus exercitus clamavit dicens: «Domine, sit ita; nam quilibet nostrum est leone animosior et eos nequaquam dubitamus». Tunc ait Rogerius, episcopus Carcassone: lus ad custodiendum Nausam comitem Flandrensem cum duobus viderunt totum exercitum Sarracenorum venientem et ceperunt de Nausa cum cornibus et tubis bucinare, illi de forcia Rupe Gilerie illud idem, de Monte Bressorum idem, de Caslario idem et de omnibus fortiis idem. Hoc audito ait Karolus: «Virgo Dei genitrix, sis hodie nobis auxiliatrix». Et precepit et fecit preconizari, sent, comes Flandrensis descendit montem Nause cum societa
Abbreviated transcription (Latin):
iłi iuigĩs do uob donũ ut quicũq sit alluo istiꝰ moũst̾ii cat
Noma᷑ iu capite .uͦ. uł.uii. anuoꝵ. Et ut totus mũdꝯ scat
ei suũ pila firdũ albũ cellatũ imunitũ curcognitõis. et
albas ducat eũ ꝑamul. ⁊ hec erit recgnito alctõnis ⁊ ami¬
albas mandauit et celebret ibimissa Et audiat ꝯfessices
infirmoꝵ. Et p ea abbas det ei palafirdũ suũ insignũ diłe¬
cõnis si fu̾it ꝓbus. pͥte̾a p̾cipio uob̾ ut iusticiam tencatis
tampuulis qula necad aliꝙͣ ꝑtem p̾ce uł p̾cio deuietis ¶ his

Expanded text:
inis do vobis donum, ut quicumque sit abbas istius monasterii, eat Romam in capite V vel VII annorum; et ut totus mundus sciat, ei suum palafredum album cellatum et munitum causa recognitionis, et abbas ducat eum per annum; et hec erit recognitio dilectionis et amiabbas mandaverit, et celebret ibi missam et audiat confessiones infirmorum; et postea abbas det ei palafredum suum in signum dilectionis, si fuerit probus. Preterea precipio vobis, ut iusticiam teneatis tam parvulis
Abbreviated transcription (Latin):
ctupare. et np̃e hox audieno cũ saietate sua tam a. die quate
nate iᵈ suoiurnd kanilo ꝓ ut melio potuit ppauit. ita qͣ
in nocte sup̃ dea iacuit apud nieła. Et arstn.ae mane .i¬
mauit se ⁊ fecit armari alios. qui. audierat rimores nacte
illa de tnsacto plio ⁊ defuturo ⁊ boluit armata maniu sairace¬
noꝵ er̾̃atui obiuare. ¶ Er alia ꝑte kaila rdiust sũmo ma¬
ne ad pͥluumm.⁊ ciecit ui sauricenos de campo longo. ⁊ fugau
ooꝰ usq fubrn̾aus̃ ⁊ ex inde usq ad lucos. Et inlad ilo uͥ
mela cadit in orbione. Rotolanda cis obuians bucinauit
cornu suũ cuiꝰ sonũ pot̾at audui ꝓ inam laucam. etka

Expanded text:
etate sua tam de die quam de nocte ad succurrendum Karolo prout melius potuit properavit ita, quod in nocte supradicta iacuit apud Nielam, et crastina die mane armavit se et fecit armari alios, quoniam audierat rumores nocte illa de transacto prelio et de futuro et voluit armata manu Sarracenorum exercitui obviare. Ex alia parte Karolus redivit summo mane ad prelium et eiecit vi Sarracenos de Campo Longo et fugavit eos usque Faberzanum et exinde usque ad Lucos et in loco illo, ubi Niela cadit in Orbionem, Rotolandus, eis obvians bucinavit cornu suum, cuius sonus poterat audiri per unam leucam. Et Ka
Abbreviated transcription (Latin):
ulii qũaplin sũt ꝯgtati. q̃te faciatis e̾atum stͥngere ⁊ for¬
das Raricare i cacuminito montiũ ne inscientes possint
nos uecimdari i pea faciatis eas stabilue sacellitib di
hundancia uictualiũ copiosa. ⁊ deinceps ur̃m pot̾is hedifica¬
ut fortias fac̾ent. Et unã fecit si inmonte bressoꝵ cũ tribi
misanti. et aliam ĩ ripe gilena.cuĩ.ũ. mirandis. Sup saiu¬

Expanded text:
urimi sunt congregati; quare faciatis exercitum stringere et forcias hedificare in cacuminibus moncium, ne inscientes possint nos verecundari, et postea faciatis eas stabilire satellitibus cum habundancia victualium copiosa et deinceps vestrum poteritis hedificaut forcias facerent. Et unam fecit fieri in Monte Bressorum cum tribus mirandis et aliam in Rupe Gileria cum V mirandis; a
Abbreviated transcription (Latin):
tualia. ex tecio cleri ꝯsilium est ut rotolando cũbiis quila
ciplacũ̾it flseat montes ⁊ cquitet ꝑ cotam t̾ram usq bar¬
hinouã ⁊ gtrundam. ⁊ nõ faciat ibimoram nuxiniũ nere¬
tes illiꝯ pate possint ꝯggari bellũ ei puplicĩ faciendo sed
ab eo ⁊ ab om̃ib pto donũ hoc ut de onũlo queduĩq lucut
tũtis decimã ꝑtem dẽc ħe marie moastio ad ca qͣcuq suc¬
ruit ibi facienda. ⁊ noc̾ia detur. Et tam rotolando ꝙͣ ou̾is
alii unauore elamaucrũt dicentes fiat fiat. ¶ Et tc bra¬
rolus ait rocolando. karissĩe nepos ulos ibitis sic dño die.¬
S cuucatis uob̃ ab omĩ deceptoe sirracenoꝵ. Et uolo ut ułtũ
ducatis. rẜ. nulia militũ. et .xxx. milia peditum. et qu̾a cicĩ
gregaut excitum ⁊ ait illis. uiri boni rochlanda recessit
quematus cum om̃ibꝰ sccis suis̾. sanũ ⁊ incoluinẽ nb ied¬

Expanded text:
tualia, mei et tocius cleri consilium est, ut Rotolandus cum hiis, quibus ei placuerit, transeat montes et equitet per totam terram usque Barchinonam et Gerundam et non faciat ibi moram maximam, ne reges illius patrie possint congregari bellum ei publicum faciendo. Sed ab eo et ab omnibus peto donum hoc, ut de omnibus, quecumque lucrati fueritis, decimam partem dicte beate Marie monasterio ad ea, quecumque fuerint ibi facienda et necessaria, detur». Et tam Rotolandus quam omnes alii una voce clamaverunt dicentes: «Fiat, fiat». Et tunc Karolus ait Rotolando: «Karissime nepos, vos ibitis, sicut datis vobis ab omni deceptione Sarracenorum. Et volo, ut vobiscum ducatis XX milia militum et XXX milia peditum et, quam cicius gregavit exercitum et ait illis: «Viri boni, Rotolandus recessit, quem Deus cum omnibus sociis suis sanum et incolumem nobis red
Abbreviated transcription (Latin):
ram eis. iiii. deuarios de duisis monctis. ⁊ ait illis quid uide
tio: i cͥudiunit et diruns. dñe uiteni ꝯ biiũ altare ⁊ unũ calioe
deanuitum de suꝑ. et choma iparatũ ad missam celebrandĩ et
urs om̃s. Et ait turpinꝯ laudetur d̾s.S quid ad̾huc uidetis.
Respiciatis undiq. T̃uuc respex̾unt u̾sus t̾ram et eleuaucĩt
denarios unũqueq nõiantem. Et cunc ait leo pp̃. Un agnot¬
amꝰ ꝙ uident. et ido irddamꝰ gr̾as creatori qr uisitauit no
et suil orientẽ fecit descendere suꝑ istos. Et piecit se flexis gc¬
niba in t̾iam ⁊ pꝯ eum totus ex̾citus. tam clicor qua alios
flendo ⁊ lacmando gr̃as agentes be uͥgnul mͦ. ⁊ campanelle

Expanded text:
ram eiram einum altare et unum calicem deauratum desuper et Thomam preparatum ad missam celebrandam et vos omnes». Et ait Turpinus: «Laudetur Deus! Sed quid adhuc videtis? Respiciatis undique!» Tunc respexerunt versus terram et elevaverunt denarios unumquemque nominantes. Et tunc ait Leo papa: «Benent; et ideo reddamus gratias Creatori, quia visitavit nos et suum orientem fecit descendere super istos». Et proiecit se flexis genibus in terram et post eum totus exercitus tam clericorum quam aliorum flendo et lacrimando gratias agentes beate Virgini Marie; e
Abbreviated transcription (Latin):
re anglia londrensis. quartus petragoriensis ⁊ quilz ocreum
accen sil ĩ manu sua portauit. Et ucĩentes ad cappllam clama¬
uerũt uar magna dicentes. Uͥgo digeniex m̃ restitue nobis
lucrmi Ram ad istum scĩssinũ locum uẽima confidentes de
tu mi .i. iiiam la scĩtas ⁊ ħrmitanoꝵ bonitas est ĩ diu̾sis
mũdi ꝑtiba publicata: mediante qua nos ħ ueĩnꝰ iplo¬
rantes tui mĩam ut mediantib p̾cib istoꝵ tiroꝵ famłoꝵ
hrinitaꝵ de tua plenitudĩs grẽ in cccłis nr̃is infiurdas. ut
uisꝰ claritas nob̾ miẜis restauret᷑. Et qr missa celebrabatur
fuis eis silencuĩ impositũ. s ħrmita tromas ⁊ alii fir̃s Iyia
tanta clantas de celo descendit ꝙ omĩba fuit uisũ ip̃ni met
ciratore̾ oĩum desccudisse. Et uox magna intonuit diceus
eraudita est thoma tui dep̾ratõ ⁊ cuoꝵ. et cũc aꝑtis acłis. &c¬
as fuit uisus claritas resticuta. et uoce magna clamãtes
iradiduns grates bẽ uugini mͦ. Et archiep̃t turpiuꝰ posuit co¬

Expanded text:
 Anglia, Londrensis, quartus Petragoricensis et quilibet cereum accensum in manu sua portavit. Et venientes ad capellam clamaverunt voce magna dicentes: «Virgo Dei genitrix Maria, restitue nobis luct quia iam loci sanctitas et heremitanorum bonitas est in diversis mundi partibus publicata; mediante qua nos hic venimus implorantes tui misericordiam, ut mediantibus precibus istorum tuorum famulorum heremitarum de tua plenitudine gratie in occulis nostris infundas, ut visus claritas nobis miseris restauretur». Et quia missa celebrabatur, fuit eis silentium impositum. Sed heremita Thomas et alii fratres ipsius tanta claritas de celo descendit, quod omnibus fuit visum ipsummet Creatorem omnium descendisse, et vox magna intonuit dicens: «Exaudita est, Thoma, tui deprecatio et tuorum». Et tunc apertis occulis cecis fuit visus claritas restituta, et voce magna clamantes reddiderunt grates beate Virgini Marie. Et archiepiscopus Turpinus posuit co
Abbreviated transcription (Latin):
ĩmoast̾io sã andixe honorifioe saxliri. ¶ Et notolando ꝑse¬
cutꝰ fuit eoũ cum.xl.milia de suis ꝑ qͣtuor dies. et abstulit
Marcilio plusqu̾a .c.milia milges. Et po carediit int̾ram.
rosselionis. Et ex uide cum karulo ⁊ suis Rediit apud cras¬
sam. Et thomas cum sius ⁊ aliis qui remanẜant recrp̃ eg
cum marimo gaudio ⁊ ꝓcessione gr̃as agens deo de coꝵ
celcbrarent mis as et dum celebr abintur. tres dandi siue
ꝯtracti uen̾unt coram altare be uirgĩs ni uͥ corra dã ꝙ̃i ctat¬

Expanded text:
monasterio Sancti Andree honorifice sepeliri; et Rotolandus persecutus fuit eos cum XL milibus de suis per quatuor dies et abstulit Marcilio plus quam C milia milites et postea rediit in terram Rosselionis et exinde cum Karolo et suis rediit apud Crassam. Et Thomas cum suis et aliis, qui remanserant, recepit eos cum maximo gaudio et processione gratias agens Deo de eoruscopo de Chartris celebrarent missas; et dum celebrabantur, tres claudi sive contracti venerunt coram altare beate Virginis Marie, ubi c
Abbreviated transcription (Latin):
Sculce nũqũa u̾ba derrisoria reliiques. Et thomas ait kauulo
dñe ista. ñalia nõ ꝯsucuer̾t comodeie nͥ hertum ⁊ fol artoru
nec aliis comesti onibꝰ indigent. Et kaiola fecit eiꝰ aportari ⁊mi
hoĩem hon̾atum de cauliln dicens chome. ut amort sui ĩ prã¬
diũ daret eis. Et thomas de doĩs caulibo bestias saturaint po¬
ca dixit ꝑcucientib manila suis. Reu̾timim doccto ĩuemori

Expanded text:
«Stulte, numquam verba derisoria relinques?» Et Thomas ait Karolo: «Stulte, numquam verba derisoria relinques?» Et Thomas ait Karolo: «Domine, ista animalia non consueverunt comedere nisi herbam et folia arborum nec aliis comestionibus indigent». Et Karolus fecit eis aportari unum hominem honeratum de caulibus, dicens Thome, ut amore sui in prandium daret eis. Et Thomas de dictis caulibus bestias 350 saturavit; postea dixit percucientibus manibus suis: «Revertimini de ce
Abbreviated transcription (Latin):
rndeus ait. Dũc nr̃i uoluntas adimpleb̾ ⁊ sup̃d̾a omĩa imple¬
buntur. Et dum ista cetaient. uenators karoli uociferando et
cdamore marimo uencrũt ꝑ ex̃citum cam sus cambo ducen¬
maxĩdgnuisi.⁊ eoꝵ mana lambentes. ultio fuga &ssauit. canes
et̾ qui po eos litrando uen̾ant. ⁊ erant plusqu̾a. eẽe. dum heit
et cota ex̃citus hoc uidentes admirantes fuerũt et gaudio stu¬
pefacti ¶ Tunc.ar ep̃x̃ turpina ait. Tn pot̾ modo quil uĩm scĩta¬
et canes qui eis obediunt. ad eor etim refugiũ ꝯcurrentes. ẽ u̾e
karolꝯ erectis manibi ⁊ lac̾mans gr̾as egic deo cum fletu mar᷑
et plusquã.ri. milia secũ. ¶ Eunc pcepit karolus ut capllas te¬
dificarnt. ⁊ ꝙ hedificatõ ioast̾u tractaietur. Et urauit t̾omã
dicens ei. quid ꝯsucuer̾t iste bestie comedeir. qm̃dabiꝯ eis qͥc¬
quid uolũitis in ciuictant. Et tũc uasco engeleri ait. detis.
eis de piix calido qm̃ calis comestio docet illas. Et turpiꝰ ait.

Expanded text:
estri voluntas adimplebitur et supradicta omnia implebuntur». Et dum ista tractarent, venatores Karoli vociferando et clamore maximo venerunt per exercitum cum suis canibus duceneorum manus lambentes ulterius fuga cessavit. Canes eciam, qui post eos latrando venerant et erant plus quam CCC, dum heremet totus exercitus hoc videntes admiracione fuerunt et gaudio stupefacti. Tunc archiepiscopus Turpinus ait: «Bene potest modo quilibetet canes, qui eis obediunt, ad eorum eciam refugium concurrentes». Tunc Karolus erectis manibus et lacrimans gratias egit Deo cum fletu maximo et plus quam XX milia secum. Tunc precepit Karolus, ut capellas hedificarent et quod hedificacio monasterii tractaretur. Et vocavit Thomam dicens ei: «Quid consueverunt iste bestie comedere, quoniam dabimus eis, quicquid volueritis, incunctanter». Et tunc Vasco Engelerius ait: «Detis eis de pipere calido, quoniam talis comestio decet illas». Et Turpinus ait:
Abbreviated transcription (Latin):
brachias in longum frontis capelle.⁊ xii. ꝑ ciuicem mõasta
Abbas scldionisu mensurauit claustrũ ⁊ dictauit. ¶ Hac fc̃o
karolus uoruuit magr̃m suũ oꝑũ. Rob̾tum nose quiduos¬
istud ꝓperes in ꝙͣtum pot̾is. ⁊ oꝑam des ut b̾n ⁊ ꝯgnie oĩa fiant
cilis alis magt̃is tam lignoꝵ quã lapidum dixit ĩ em ¶pa
cymes Randirrsis dirit kanalo. dñic er quo Es nos bue dux̃ ⁊ di¬
rexit. et tam scisimos uuos nos inucũx ꝑmisit faciatis ino¬
nisfium lonorabile ⁊ pulcrũ. ad honorẽ iugĩs m. ⁊ dicetis eu¬

Expanded text:
brachias in longum frontis capelle et XII per crucem monasterii. Abbas Sancti Dionisii mensuravit claustrum et dictavit. Hoc facto Karolus voistud properes in quantum poteris et operam des, ut bene et congrue omnia fiant». Omnibus aliis magistris tam lignorum quam lapidum dixit idem. Postea comes Flandrensis dixit Karolo: «Domine, ex quo Deus nos huc duxit et direxit et tam sanctissimos viros nos invenire permisit, faciatis monasterium honorabile et pulcrum ad honorem Virginis Marie et ditetis eu
Abbreviated transcription (Latin):
fuerũt stupore ꝑtrici credentes thomã eoꝵ frẽm mortuũ asar¬
racenis qui hac de cã de yspania uenissent ibi ut eos int̾si¬
cerent et ieddid̾unt gr̃as dõ dep̾cantes ip̃m ut morte simili
morerent᷑ ⁊ ut eos coronacononaret ĩ marcessibi qui ꝓ eis
moriendo corona fuit cͥciundata ⁊ spinis acucissĩs coronata.
et dum s agitarent ud̾unt ex̾citum ⁊ cito uenerũt usq ad

Expanded text:
fuerunt stupore perterriti credentes Thomam, eorum fratrem, mortuum a Sarfuerunt stupore perterriti credentes Thomam, eorum fratrem, mortuum a Sarracenis, qui hac de causa de Yspania venissent ibi, ut eos interficerent. Et reddiderunt gratias Deo deprecantes ipsum, ut morte simili morerentur et ut eos corona coronaret inmarcessibili, qui pro eis moriendo corona fuit circumdatus et spinis acutissimis coronatus. Et dum hec cogitarent, viderunt exercitum et cito venerunt usque a
Abbreviated transcription (Latin):
istũ ꝑ suos angłos docuit. ⁊ hic fuimꝰ fere ꝑ.xxͣ. annos adẜui¬
aũ ip̃ius ꝯg̾tati. ordeũ ⁊ miliũ comedimꝰ caules ⁊ alias her¬
uas agrestes que seminamꝰ ⁊ colligimꝰ mistis montibꝰ ẜm
ꝙ nob̃ ip̃e p̃parat quitali modo uolatilia pascit ⁊ om̃s alias
araturas leones ⁊ ursos ⁊ oĩa alia saluatica que ĩnemorili
inuenimꝰ nõ fugam ñ ip̃a nos fugant ĩmo amicabłr ub̃¬
cum uiĩt ĩnemore ⁊ nb obediunt nlłam ub̃ nͨ nos eis ĩui¬
nam facientes. et talit̾ uixinꝰ usq modo. ¶ Thomas dix̃
bunt nam saluatici sũt sic alic fere ĩ rremorila. bũc pulsau̾
suas campanellas. Et fiẽs audicntes sonũ eĩbꝵ qui erant ĩ
rupe geraria ceꝑunt descendere. Et dum ueĩssent ad locuĩ qui
uoatur cortalla. andierũt strepitũ oxcitus qui aꝑiebat uias
cũ ensilꝰ ⁊ aliis fenãtis frangendo arbores ⁊ romices. ut
ad locũ hemitanoꝵ possent sine iupedimẽto ꝑuei̾re. Et tũc

Expanded text:
fuimus fere per XX annos ad servicium ipsius congregati; ordeum et milium comedimus, caules et alias herbas agrestes, que seminamus et colligimus in istis montibus, secundum quod nobis ipse preparat, qui tali modo volatilia pascit et omnes alias creaturas. Leones et ursos et omnia alia salvatica, que in nemoribus invenimus, non fugamus nec ipsa nos fugant, immo amicabiliter nobiscum vivunt in nemore et nobis obediunt, nullam nobis nec nos eis iniuriam facientes; et talitbunt; nam silvatici sunt sicut alie fere in nemoribus». Tunc pulsavit suas campanellas et fratres audientes sonum earum, qui erant in Rupe Geraria, ceperunt descendere. Et dum venissent ad locum, qui vocatur Cortallus, audierunt strepitum exercitus, qui aperiebat vias cum ensibus et aliis ferramentis frangendo arbores et romices, ut ad locum heremitanorum possent sine impedimento pervenire. Et tunc
Abbreviated transcription (Latin):
t̾ra mortuũ. et ibidem Rotolando ylerde iegem. Aug̾ius re¬
gem. Culicrie. Oliueniꝰ docapitauit regem Almarie. hospinel¬
unaminut̃ inuerũt in eos. Et fuit ibi tanitus ꝯflictus ⁊̃ tan¬
ta strages ⁊ tantus clamor ꝙ uemo uiuens poss modis aliqͥ¬
bus ennanare. sam p̾lium durauit ꝑ .uͤ. dies. adultimũ fu¬
etũt deuicti om̃s saiiceni. ⁊ fuci̾t ibi int̾fecti .xxͥi. reges.⁊
qͥngenti milia sairaceni. Et karolus om̃s xͥ anos mortuos
fecit ogͥan ct fucrũt .xxxuii. milia.⁊ istoꝵ fucit᷑ .i. ꝙͣi. ex¬
.xiiii. alłrs. et scptẽ comites. ⁊ octingenti barones. et albas
sã dionisii fuit ibi uuln̾atꝰ usq ad mortẽ. Et karolus fec̾ cũ
deportari apud sc̃m Martinũ de lauerua. ¶ Dostea fecit seit
flandiensem siłr fecit deferri ap̃ crassã ⁊ eum sepeluri i cda¬

Expanded text:
terra mortuum; et ibidem Rotolandus Ylerde regem, Augerius reterra mortuum; et ibidem Rotolandus Ylerde regem, Augerius regem Culierie, Oliverius decapitavit regem Almarie; Hospinelunanimiter irruerunt in eos; et fuit ibi tantus conflictus et tanta strages et tantus clamor, quod nemo vivens posset modis aliquibus enarrare. Nam prelium duravit per V dies; ad ultimum fuerunt ibi devicti omnes Sarraceni et fuerunt ibi interfecti XVI reges et quingenta milia Sarraceni. Et Karolus omnes christianos mortuos fecit congregari et fuerunt XXXVII milia et istorum fuerunt V eXIV abbates et septem comites et octingenti barones. Et abbas Sancti Dionisii fuit ibi vulneratus usque ad mortem et Karolus fecit eum deportari apud Sanctum Martinum de Laverna. Postea fecit sepelFlandrensem similiter fecit conferri apud Crassam et eum sepeliri i
Abbreviated transcription (Latin):
õĩum pxcõꝵ. Et ex quo gͥ securi sumꝯ ꝙ eos deuĩcemꝰ ⁊ĩuita
⁊ ĩ mote tiñ p̃miũ expͤtamꝰ. Cum magna audacia ⁊ ylarita¬
te debema cosumlit̾ expugnare. ¶Et nos qͥ uices pet̾ geri¬
mus in hac ꝑte de pot̾ate ei ⁊ nob̾ collaca irinissiõm ur̃oꝵ.¬
armatoꝵ ueĩens de francia. Decuia aduentu toto ex̃atus hiũc
gaudiũ. ⁊ itipue qr lao uenit tam nocio atq hora. ¶Uis dcis
kaiolus p̃ͥprauit suũ ex̾citum ⁊ ariuauer̃t se om̃s ⁊ fuerũt
tam milites qua pedices ducenti.⁊.xlmnilia. uidel.lxͣ. mlĩ
nulites et .c. lxxͣx. milia pedites. ¶ Exalta ꝑte sarraceni ar¬
mauerũt se ⁊ fuerũt septiugenti milia. ridel.etꝰ.ixx̃x. mi¬
lia milites. ⁊ qͣdringenti ⁊ octuaguita nulia pedites. et dum
exutͣꝙ ꝑte fuerũt armati. añ alios exiuit deex̃citu almasso¬
niᷤᷤ cordubensis̃. ⁊ blaspheniauit karulum ⁊ suos. Et ip̃e hoc
audiens exunt de ex̾citu ⁊ uidentib om̃bꝰ ꝓstrauit eũ in

Expanded text:
orum. Et ex quo igitur securi sumus, quod eos devincemus et in vita et in morte tantum premium expectamus, cum magna audacia et ylaritate debemus eos viriliter expugnare. Et nos, qui vices Petri gerimus in hac parte, de potestate ei et nobis collata remissionem armatorum veniens de Francia, de cuius adventu totus exercitus habuit gaudium et precipue, quia loco venit tam necessario atque hora. His dictis Karolustam 900 milites quam pedites CC et XL milia, videlicet LX milia milites et CLXXX milia pedites. Ex altera parte Sarraceni armaverunt se et fuerunt septingenta milia, videlicet CC et XXX milia milites et quadringenta et LXX milia pedites. Et dum ex utraque parte fuerunt armati, ante alios exivit de exercitu Almassorus Cordubensis et blasphemavit Karolum et suos. Et ipse hoc audiens exivit de exercitu et videntibus omnibus prostravit eum in
Abbreviated transcription (Latin):
T̃errio fuit de u̾garia filiꝰ Regis rogni ciꝯdem ⁊ ucat᷑ rob̃ta
bouitatẽ ⁊ mores ip̃iꝯ eẽt longissimũ ennarraare. Quarto desdo¬
ia ⁊ uoratur germanꝰ nobił pentela. s dilctõe dei nobłior ut
bene nouumꝰ ⁊ amorr. Quintꝰ est flandrensis de quodã sub¬
urbio scĩ octhomerii noĩe. et uocat᷑. alayranus quẽ hiu̾litas
ge. Sextus theoconim nata in colonia ciuitate. fili cuiꝰdam
nobilis̃ iuri. s in sius fcĩs ostendit se geneit. alcõit᷑ ⁊ uecat᷑ ptilipꝰ.
septinia de egipciaca piũcia cuiadim nobilis regis filius. et
ꝑisienses ⁊ fuimꝰ sccii fere ꝓ quadriẽniũ. Pea diuina gr̾a
inspirante fuit ꝓpositum nr̃m ut relinq̃remꝰ oĩa ⁊ scq̃rem᷑¬

Expanded text:
Tercius fuit de Ungaria, filius regis regni eiusdem, et vocatur Robertus; Tercius fuit de Ungaria, filius regis regni eiusdem, et vocatur Robertus; bonitatem et mores ipsius esset longissimum enarrare. Quartus de Scocia et vocatur Germanus, nobilis parentela sed dilectione Dei nobilior, ut bene novimus, et amore. Quintus est Flandrensis de quodam suburbio, Sancti Octhomerii nomine, et vocatur Alayranus, quem humilitasge. Sextus Theotonicus natus in Colonia civitate, filius cuiusdam nobilis viri, sed in suis factis ostendit se genere altiorem et vocatur Philippus. Septimus de Egipciaca provincia, cuiusdam nobilis regis filius, et Parisienses et fuimus socii fere per quadriennium; postea divina gratia inspirante fuit propositum nostrum, ut relinqueremus omnia et conse
Abbreviated transcription (Latin):
caardĩales archiep̃i ep̃i ⁊ abbes plꝯquã septingenti. ⁊ iotolanda
et.xii. pares duces comices ⁊ barones quã płuui ⁊ alii milites
et pedices qui ad fidem rͥanilm eraltandam exponũt se labori.
nõ mortẽ neq ꝑ icłin metuentes.
uo audito dẽs hercinita cecidit. ad pedes eius ⁊ flens ⁊ lacri¬
mans peciit ab eo ueĩmi suũ ẜmone̾ ꝓferens ĩ hunc mod̾¬
ĩr̃oris ⁊ suoꝵ oĩum socioꝵ. nam scias ꝙ.uii. socii sumꝯ. ⁊ ex qͦ
fumna ħ. uoluntas oĩum fuit una. Qui s̾ndens au. p̾cipio t̾
iu̾tute obediencie ut oĩa mͥ naires. uidelicet de qua pienie.
estis nati.⁊ de qua t̾ra ⁊ quałr hueuenistis. at illedixit. libent̾
altĩꝰ. ego uccorthomas.⁊ fui de uormandia de uilla que uorat᷑
ioham. ⁊ sum uilior oĩum socioꝵ. Alt̾ fuit de lõbardia de cuuta¬
ce. que uocatur papia. que est sita suꝑ fluio toziti. ⁊ est no¬
bilis gñe. s morili ⁊ sci̾a nobilior ultra modũ. ⁊ uocat᷑ racaid.

Expanded text:
copi, episcopi et abbates plus quam septingenti et Rotolandus et XII pares, duces, comites et barones quam plurimi et alii milites et pedites, qui ad fidem christianam exaltandam exponunt se labori non mortem neque periculum metuentes». Quo audito dictus heremita cecidit ad pedes eius et flens et lacrimans peciit ab eo veniam, suum sermonem proferens in hunc modpeccatoris et suorum omnium sociorum. Nam scias, quod VII socii sumus et, ex quo fuimus hic, voluntas omnium fuit una». Qui respondens ait: «Precipio tibi in virtute obediencie, ut omnia mihi narres, videlicet de qua progenie estis nati et de qua terra et qualiter huc venistis». At ille dixit: «Libenter alterius. Ego vocor Thomas et fui de NoRoham, et sum vilior omnium sociorum. Alter fuit de Lombardia, de civitate, que vocatur Papia, que est sita super fluvio Toziti, et est nobilis genere sed moribus et sciencia nobilior ultra modum et vocatur Ricardus.
Abbreviated transcription (Latin):
adhereratim salutans eũ littalit. e iu rendens ei idinato
aapite ipotens filis iingunõ uos bnticit. At arthicỹs
b̾nerrit eum. et quelunt ib eo utruerat solus anplures scciog
ħ̾ret. Nmi r̾ndeus. ut. Ex quo signũ aucis fronti ur̃o ĩ yͥmitis
ne b̾ndicendo et̾ eodem signo. possũ ne uob̾cum loqui de cetõ
sic̃ ep̃iano ⁊ dei famislo: Qui Rendens ait. fr̃ potes ⁊ ne tune¬

Expanded text:
 litteraliter; qui respondit ei inclinato capite: «Omnipotens filius Virginis vos benedicat». At archiepiscopus benedixit eum et quesivit ab eo, utrum erat solus an plures socios haberet. Qui respondens ait: «Ex quo signum crucis fronti vestro imprimitis me benedicendo eciam eodem signo, possumne vobiscum loqui de cetero sicut christiano et Dei famulo?» Qui respondens ait: «Frater, potes et ne time
Abbreviated transcription (Latin):
ponderet. Qui nos ut apotãte dyaca eruereti suũ sanguine
Apͥum effudit suspensus in cruce. potata accto felle mixio
Spinis coron ati rectore uuln̾ato. pedibꝰ ⁊ manibi clauella¬
tas. oputis infacie. ꝓcussus ingenis. passus tanta⁊ tou
suipliaa. q est auditu cribile. et tribilius cim airare. Cun
g̾ tot et tanta passus sit. ut nos libaret apenis inferui ⁊ po
głia collocare. Merito ad huc debenꝰ ꝑati ꝓ xp̃o exaltanto fi¬
dem x̾anam et gentẽ pagãnicã ꝯfutendo̾ ut de litiaꝵ sue
mam que nos infestant ꝙͣ płimũ. Et si possema dẽa nar¬
bonã caꝑe: introitꝰ yspanie aꝑiret᷑ ⁊ alie ciuitates ip̃a deinc¬
ta de facili uinc̾ent. Et si ꝯsulitis ut u̾sus narbonã eamug
ex ꝑte dñi. sin aũt intremꝰ yspaniam. et ꝙ magis uobis¬

Expanded text:
responderet; qui nos ut a potestate dyabolica erueret, suum sanguinem responderet; qui nos ut a potestate dyabolica erueret, suum sanguinem proprium effudit, suspensus in cruce, potatus aceto felle mixto, spinis coronatus, pectore vulneratus, pedibus et manibus clavellatus, sputus in facie, percussus in genis, passus tanta et tot supplicia, quod est auditu terribile et terribilius enarrarer. Cum igitur tot et tanta passus sit, ut nos liberaret a penis inferni et pgloria collocare, merito adhuc debemus pati pro Christo exaltando fidem christianam et gentem paganicam confundendo, ut deliciarum sue niam, que nos infestant quam plurimum. Et si possemus dictam Narbonam capere, introitus Yspanie aperiretur et alie civitates ipsa devicta de facili vincerentur. Et si consulitis, ut versus Narbonam eamus, ex parte Domini; sin autem, intremus Yspaniam et,
Abbreviated transcription (Latin):
ueriꝯ de albo spino. Roeriꝰ de cordulia. ancelmꝰ ꝓhis.giłus
estolm filiꝯ odonis. Augeriꝯ danesꝰ. gayferiꝰ. houes siñ barba.
qui fuit de normandia. engeleriꝯ de uasconia. Sałon de britãnia.
et torestagnꝰ fr̃ cius ⁊ om̃s.xiiʳ. pares. duces comites uiceco¬
mites baiones porirs. ⁊ alii milites quos om̃s eẽt elongissim̃
ennariarr. ¶ Cong̾atis gͥ omilii karolꝯ magnꝰ traxit ad
ptem archiep̃m tupinũ petens ab eo ꝯsiliũ qualit᷑ fac̾e̾nt uł
nsus quas ꝑtes urent pͥo. qui rondens̃ ait. Non est congruũ
ut intanto fos ⁊ int̾tor nobiles egosolus dem uob̾ ꝯsiliũ. S
nidetis dim ip̃m. patarham cirdiuales archiep̃os ep̃os. et¬
alb̃s .xii. pares.⁊ ahios uios nobiles. Et ab om̃ilꝰ istis ur̃m
ꝯsilium inploretis ⁊ in om̃ibi ꝯsiliuĩ eoꝵ teneatis. namid qd̾
fc̃m fuit ꝯuocans om̃s ⁊ ab omĩb petens ꝯsiliũ hauc or̾onẽ
cõram omĩbus incohauit.

Expanded text:
nerius de Albospino, Rogerius de Corduba, AncelmusSymfredus, Augerius Danesus, Gayferius, Boves sine barba, qui fuit de Normandia, Engelerius de Vasconia, Salomon de Britania et Torestagnus, frater eius, et omnes XII pares, duces, comites, vicecomites, barones, proceres et alii milites, quos omnes esset longissimum enarrare. Congregatis igitur omnibus Karolus Magnus traxit ad partem archiepiscopum Turpinum petens ab eo consilium, qualiter facerent vel versus quas partes primo irent, qui respondens ait: «Non est congruum, ut in tanto facto et inter tot nobiles ego solus dem vobis consilium; sed vocetis dominum papam, patriarcham, cardinales, archiepiscopos, eates, XII pares et alios viros nobiles et ab omnibus istis vestrum consilium imploretis et in omnibus consilium eorum teneatis; nam id, qufactum fuit. Convocans omnes et ab omnibus petens consilium hanc orationem coram omnibus incohavit:
Abbreviated transcription (Latin):
cuint de morte iỹio. Postea karolꝰ uocauit philonicuã ma¬
gistrũ ystorie. ⁊ dixit ꝙ totum hoc pon̾et iystoria ⁊ nicħ falsi
appon̾et si ui sui uellet amiaaa ꝑman̾e.
is pactis comes flandiensis uidit ꝙ tota uallis erat reple¬
ta tam uictualium quam aĩalium ⁊ ꝙ scaictas magna et
g̃audiũ magnũ uen̾at in ex̃citu. dixit kaiulo. dñc ex quo in
canta sccietate suma oꝑtet ut noñ uallis mutetur. Nam nõ
est de teters agriuim ut uallis macra uartur. et karplo ait
turpino. Iustum est ꝙ domes dixit. Et uos imponatis aliud
nom̃. Ait libent᷑. ualliꝯ ciassa deceto nũcipetur. Et hoc nom̃ẽ
placuit regi ⁊ toto ex̃̾citui ⁊ ita fuit postea nuĩcupata ¶ Et
dum de mutatõ noĩs letarentur ecoe quidam nũcia kauoli
intrrauit. qui saelat ortis linguas quei barola p diu̾sas
tĩas mittebat. et dum karolus cumuidit uarauit eu diccus

Expanded text:
erant, de morte ipsius. Postea Karolus vocavit Philomenam, maerant, de morte ipsius. Postea Karolus vocavit Philomenam, magistrum ystorie, et dixit, quod totum hoc poneret in ystoria et nichil falsi apponeret, si in sui vellet amicicia permanere. His peractis comes Flandrensis vidit, quod tota vallis erat repleta tam victualium quam animalium; et quod sacietas magna et gaudium magnum venerat in exercitum, dixit Karolo: «Domine, ex quo in tanta sacietate sumus, oportet, ut nomen vallis mutetur; nam non est de cetero congruum, ut vallis Macra vocetur». Et Karolus ait Turpino: «Iustum est, quod comes dixit, et vos imponatis aliud nomen». Ait: «Libenter; vallis Crassa de cetero nuncupetur». Et hoc nomen placuit regi et toto exercitui, et ita fuit postea nuncupata. Et dum de mutatione nominis letarentur, ecce quidam nuncius Karoli intravit, qui sciebat omnes linguas, quem Karolus per diversas terras mittebat. Et dum Karolus eum vidit, vocavit eum dicens: