comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ñ remissius & tepidius amet eũ quẽ se cogi¬
tat necessario deserturũ. & contra eus ueri¬
tatẽ sapientiãq sensurũ. & hoc cũ ad eius:
plenã ꝓ sua capacitate notitiã beatudinis
ꝑfectione ꝑuenerit : quando nec hominem
amicũ possit quisq amare fidelit̃ cui se fu¬
turũ nouit mimicũ : sed absit ut uera sint
quȩ nobis minantur. uerã miseriã nunquã
finiendã : s int̃ positionib false beatitudi¬
nis sepe ac sine fine rũpendã. Quid enĩ
illa beatitudine falsius at fallacius. ubi nos
futuros miseros aut intanta ueritatis luce
nesciamꝰ. aut in summa felicitatis arcȩ time¬
amus: Si enĩ uerã calamitatẽ ignoraturi
sumꝰ : peritior ẽ. hic nr̃a miseria ubiuenturã
beatitudinẽ nouimus. Si aut̃ nos illic cla¬
des imminens ñ latebit : beatius tempora
transigit anima misera. quib transactis ad
beatitudinẽ subleuetur quã beata quib

Expanded text:
non remissius et tepidius amet eum, quem se coginon remissius et tepidius amet eum, quem se cogitat necessario deserturum et contra eius ueritatem sapientiamque sensurum, et hoc cum ad eius plenam pro sua capacitate notitiam beatitudinis perfectione peruenerit? quando nec hominem amicum possit quisque amare fideliter, cui se futurum nouit inimicum. Sed absit ut uera sint, quae nobis minantur ueram miseriam numquam finiendam, sed interpositionibus falsae beatitudinis saepe ac sine fine rumpendam. Quid enim illa beatitudine falsius adque fallacius, ubi nos futuros miseros aut in tanta ueritatis luce nesciamus aut in summa felicitatis arce timeamus? Si enim uenturam calamitatem ignoraturi sumus, peritior est hic nostra miseria, ubi uenturam beatitudinem nouimus; si autem nos illic clades inminens non latebit. beatius tempora transigit anima misera, quibus transactis ad beatitudinem subleuetur, quam beata, quibus
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ꝓpt̃ ea ut possint dõ circuitib definitis
euntib semꝑ atq redeuntib ꝑ nr̃as falsas bea¬
titudines & ueras miserias alternatim qͥdẽ
sed reuolutione in cessabili sẽpit̃nas nota. eẽ.
oꝑa sua: qm̃ neq a faciendo quiescere neq sci¬
endo post ea quȩ infinita indagare. qͥs haec
audiat. qͥs credat quis ferat : quȩ si uera eẽnt :
non solũ tacerent᷑ prudentius. uerũ etiã ut qͣ
modo ualeo dicã qđ uolos. doctius nescirent᷑.
Nã si haec illic inmemoria ñ habebimꝰ. & idõ
sumꝰ. hic saltim nesciamꝰ : ut hic felicior sit
expectatio quã illic ad eptio sũmiboni. qͣndo
hic aeterna uita consequenda ex pectat᷑. ibi
aut̃ beata sed ñ aeterna quandoq amitten¬
da cognoscit᷑. Si aut̃ dicunt neminẽ posse ad
illã beatitudinẽ ꝑuenire nisi hos circuitus
ubi beatitudo & miseria uicissim alt̾nant
docent quib amor ipse torpescat : nã quis

Expanded text:
hoc propterea, ut possint Deo circuitibus definitis hoc propterea, ut possint Deo circuitibus definitis euntibus semper adque redeuntibus per nostras falsas beatitudines et ueras miserias alternatim quidem, sed reuolutione incessabili sempiternas nota esse opera sua, quoniam neque a faciendo quiescere neque sciendo potest ea, quae infinita sunt, indagare? Quis haec audiat? quis credat? quis ferat? Quae si uera essent, non solum tacerentur prudentius, uerum etiam ut quo modo ualeo dicam quod uolo doctius nescirentur. Nam si haec illic in memoria non habebimus et ideo bsumus, hic saltem nesciamus, ut hic felicior sit expectatio quam illic adeptio summi boni; quando hic aeterna uita consequenda expectatur; ibi autem beata, sed non aeterna, quandoque amittenda cognoscitur. Si autem dicunt neminem posse ad illam beatitudinem peruenire, nisi hos circuitus, ubi beatitudo et miseria uicissim alternantdocent, quibus amor ipse torpescat? Nam quis
Abbreviated transcription (Latin):
rũ enĩ aures piorũ ferant post emensã
tot tantisq calamitatib uitã. sitam̃ uita
ista dicenda . ẽ. quȩ mors potius ita grauis
ut mors quȩ ab hoc lib̾at mortis huiꝰ amore
timeat᷑. post tam magna mala tamq multa
gionẽ atq sapientiã ex piata atq finita
ita ꝑuenire ante conspectũ dĩ. atq ita fi¬
eri beatã contẽplatione in corporeȩ lucis
ꝑ participationẽ immutabilis immortali¬
tatis eius. cuius adipiscendȩ amore flagra¬
mꝰ. ut eam quandoq necesse sit deseri. & eos
qui deser̃ abilla a et̃nitate. ueritate. felici¬
tate deiectos tartareȩ mortalitati. turpi
stultitiae. miseriis ex ecrabilib implicari :
ubi dĩ amittat᷑. ubi odioueritas habeatur.
ubi ꝑ immundas nequitias beatitudo quȩ¬
ratur : & hoc itidem atq itidem sine ullo
fine prioꝵ atq posteriorũ certis int̃uallis
& dimensionib scłoꝵ factũ & futurũ. Et

Expanded text:
rum enim aures piorum ferant post emensam rum enim aures piorum ferant post emensam tot tantisque calamitatibus uitam si tamen uita ista dicenda est, quae potius mors est, ita grauis, ut mors, quae ab hac liberat, mortis huius amore timeatur, post tam magna mala tamque multa gionem atque sapientiam expiata atque finita, ita pervenire ad conspectum Dei, atque ita fieri beatum contemplatione incorporeae lucis per participationem immutabilis immortalitatis ejus, cujus adipiscendae amore flagramus, ut eam quandoque necesse sit deseri, et eos qui deserunt, ab illa aeternitate, veritate, felicitate dejectos, tartareae mortalitati, turpi stultitiae, miseriis exsecrabilibus implicari, ubi Deus amittatur, ubi odio veritas habeatur, ubi per immundas nequitias beatitudo quaeratur; et hoc itidem atque itidem sine ullo fine priorum et posteriorum certis intervallis et dimensionibus saeculorum factum et futurum; et
Abbreviated transcription (Latin):
mentũ suꝑ qđ sunt aquȩ : & tam̃ psalmꝰ. & a¬
Quid gͦ istoꝵ duoꝵ sit. anp̃t̃ hȩc duo aliquid
aliud de scłis scłoꝵ possit intelligi: ꝓfundis¬
sima quȩstio ẽ. Neq hoc qđ nunc agimꝰ impe¬
dit si indiscussa in terim differat᷑. siue aliqͥd
in ea diffimre ualeamꝰ. siue nos faciat cauti¬
ores diligentior ipsa tractatio. ne in tanta
obscuritate rerũ affirmare temere aliqͦid
audeamꝰ. Nunc enĩ contra opinionẽ dispu¬
tamꝰ qua illi circuitꝰ asserunt᷑ : quib semper
eadẽ ꝑ int̾ualla temporũ necesse. eẽ repeti
existimant᷑. Qu& libet aut̃ illarũ sententi¬
arũ de scłis scłoꝵ uera sit ad hos circuitꝰ n
dẽ repetita sed alterũ ex altero conexione
ordinatis sima ꝓcurrentia lib̾atoꝵ beatitudi¬
ne sine ullo recursu miseriarũ ceraissima
poraliũ tanquã dominantia subditorũ :
circuitꝰ illi eadẽ reuoluentes locũ habent.
quos maximȩ refellit a et̃na uita scłoꝵ. Quo

Expanded text:
tamen psalmus: Et aQuid ergo istorum duorum sit, an praeter haec duo aliquid aliud de saeculis saeculorum possit intellegi, profundissima quaestio est, neque hoc quod nunc agimus inpedit, si indiscussa interim differatur; siue aliquid in ea definire ualeamus, siue nos faciat cautiores diligentior ipsa tractatio, ne in tanta obscuritate rerum adfirmare temere aliquid audeamus. Nunc enim contra opinionem disputamus, qua illi circuitus adseruntur, quibus semper eadem per interualla temporum necesse esse repeti existimantur. Quaelibet autem illarum sententiarum de saeculis saeculorum uera sit, ad hos circuitus ndem repetita, sed alterum ex altero conexione ordinatissima procurrentia, liberatorum beatitudine sine ullo recursu miseriarum certissima poralium tamquam dominantia subditorum, circuitus illi eadem reuoluentes locum non habent, quos maxime refellit aeterna uita sancto
Abbreviated transcription (Latin):
ras essentiarũ gradib ordinauit. Sic̃ em̃ ab eo qͦt
.ẽ. sape uocatur sapientia : sic & ab eo qđ ẽ. eẽ. uo¬
cat᷑ es sentia nouo quidẽ nomine qͦo usi ueteres
latini sermonis auctores ñ sunt. sed iã nr̃is tẽpo¬
rib usitato. ne de. ec̃. etiã linguȩ nr̃ȩ qđ greci
appellant ũsiati. Hoc enĩ uerbũ euerbo exp̃ssũ
.ẽ. ut diceret᷑ essentia: ac ꝑ hoc ei naturȩ quae sũ¬
ma .ẽ. qua faciente sunt quȩcũq sunt contraria
natura non . ẽ. nisi quȩ ñ. ẽ. Ei quippe qđ .ẽ. non i¬
ẽẽ. contrariũ .ẽ. & ꝓpt̃ ea dõ id .ẽ. summȩ essen

Expanded text:
ras essentiarum gradibus ordinauit sicut enim ab eo, quod ras essentiarum gradibus ordinauit sicut enim ab eo, quod est sapere, uocatur sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nouo quidem nomine, quo usi ueteres non sunt Latini sermonis auctores, sed iam nostris temporibus usitato, ne deesset etiam linguae nostrae, quod Graeci appellant coatav; hoc enim uerbum e uerbo expressum est, ut diceretur essentia; ac per hoc ei naturae, quae summe est, qua faciente sunt quaecumque sunt, contraria natura non est, nisi quae non est. Ei quippe, quod est, non esse contrarium est. Et propterea Deo, id est sum
Abbreviated transcription (Latin):
illo gaudeat: tantoq bono sine morte. sine er¬
rore. sine molestia ꝑfruat᷑. quis digne cogitare
possit aut eloqui: Qua ꝓpt̃ etiã uitio maloꝵ angłoꝵ
qͥoñ adherent dõ. qm̃ om̃e uitiũ naturȩ nocet
satis manifestat᷑ dm̃ tambonã eoꝵ creasse natu¬
rã : cui noxiũ sit non. eẽ. cũ dõ. Haec dicta sint : ne¬
qͥs quã cũ angłis apostaticis loquit᷑ existimet eos
aliã uel ex alio principio hab̾e potuisse naturã.
nec eoꝵ naturȩ auctorẽ dm̃. Cuiꝰ erroris impie¬
tate tanto quisq carebit ex peditius & facilius:
qͣnto ꝑspicatius in telligere potuerit qđ ꝑ angłm¬
ds̃ dix̃ quando morsen mit tebat ad filios isrł.
ego sũ qui sum. Cũ enĩ ds̃ summa essentia sit. hoc
.ẽ. summe sit & immutabilis sit reb quas ex nichi¬
lo creauit. eẽ . dedit. s ñ sũmȩ. eẽ. sic̃ ipse. ẽ : &¬
aliis dedit. eẽ. amplius aliis minus: atq: natu¬

Expanded text:
illo gaudeat tantoque bono sine morte sine erillo gaudeat tantoque bono sine morte sine errore sine molestia perfruatur, quis digne cogitare possit aut eloqui? Quapropter etiam uitio malorum angelorum, quo non adhaerent Deo, quoniam omne uitium naturae nocet, satis manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam, cui noxium sit non esse cum Deo. quisquam, cum de angelis apostaticis loquimur, existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam, nec eorum naturae auctorem Deum. Cujus erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius, quanto perspicacius intelligere potuerit, quod s dixit, quando Moysen mittebat ad filios Israel: Ego sum, qui sum. Cum enim Deus summa essentia sit, hoc est summe sit, et ideo inmutabilis sit: rebus, quas ex nihilo creauit, esse dedit, Sed non summe esse, sicut est ipse; et aliis dedit esse amplius, aliis minus, adque ita natu
Abbreviated transcription (Latin):
illa quȩ rationis uel sensus. ẽ. ex pers. & idõ in
eã non cadet miseria. Quod cũ ita sit: huiꝰ natu¬
rȩ quȩ intanta ex cellentia creata. ẽ. ut licet sit
ipsa mutabilis in herendo tam̃ in cõmutabilibo¬
no id ÷ sũmo dõ beatitudinẽ consequat᷑. nec ex¬
pleat indigentiã suã nisi utiq beata sit. eiq ex¬
plendȩ noñ sufficiat nisi ds̃. ꝓfecto ñ illi ad he¬
rere. uitiũ. ẽ. Om̃e aut̃ uitiũ naturȩ nocet: ac
ꝑ hoc contra naturã . ẽ Ab illa igitur quȩ ad he¬
ret dõ non natura differt ista. sed uitio: Quo
tam̃ etiã uitio ualde magna multũq laudabilis
ꝓcul dubio natura laudat᷑. Nã recta uitii uituꝑa¬
tio ẽ : qđ illo de honestat᷑ natura laud alis. Sic̃
gͦ cũ uitiũ oculoꝵ dr̃ cȩcitas. id ostendit᷑ qđ ad
naturã oculoꝵ ꝑtinet uisus: & cũ uitiũ aurium
sit laus ad herere dõ ut eiuiuat. inde sapiat:

Expanded text:
illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est, ut, licet sit ipsa mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus, profecto non illi adhaerere uitium est. Omne autem uitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. Ab illa igitur, quae adhaeret Deo, non natura differt ista, sed uitio; quo tamen etiam uitio ualde magna multumque laudabilis um, procul dubio natura laudatur. Nam recta uitii uituperatio est, quod illo dehonestatur natura laudabilis. Sicut ergo, cum uitium oculorum dicitur caecitas, id ostenditur, quod ad naturam oculorum pertinet uisus; et cum uitium aurium dicitur sit laus adhaerere Deo, ut ei uiuat, inde sapiat,
Abbreviated transcription (Latin):
potest. quia ex nichilo creata.ẽ. sed ex illo a qͦo
creata : Hoc enĩ ad epto beata: quo amisso mise¬
ra . ẽ. Ille uero qͥ ñ alio s se ipso bono beatus est¬
idõ ipse miser ñ potest. eẽ : qr ñ se potest amit¬
tere. Dicimꝰ itaq in cõmutabile bonũ non. eẽ nͥ
unũ uerũ beatũ dm̃: ea quȩ fecit bona qͥdẽ. ẽẽ.
qđ abillo. uerũ tam̃ mutabilia. quod ñ de illo
s de nichilo facta sunt. Quãquã gͦ summa ñ sint
quib est dĩ mauis bonũ: magna st̃ tam̃ ea mu¬
tabilia bonaquȩ ad herere possunt ut beata su
illo misera. eẽ. necesse sit. Nec idõ cetera in hac
creaturȩ uniuersitate meliora sunt qͥa misera
.ẽẽ ñ possunt. Neq enĩ cetera menbra corporis
nr̃i idõ dicendũ. ẽ. oculis. ẽẽ meliora: quia cȩca
.eẽ. ñ possunt. Sic̃ aut̃ melior. ẽ. natura sentiers
rationalis creatura p̃stantior etiã misera quam

Expanded text:
potest, quia ex nihilo creata est, sed ex illo, a quo potest, quia ex nihilo creata est, sed ex illo, a quo creata est. Hoc enim adepto beata est, quo amisso, misera est. Ille vero qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo miser non potest esse, quia non se potest amittere. Dicimus itaque immutabile bonum non esse, nisi unum verum beatum Deum: ea vero quae fecit, bona quidem esse quod ab illo, verumtamen mutabilia, quod non de illo, sed de nihilo facta sunt. Quanquam ergo summa non sint quibus est Deus majus bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona, quae adhaerere possunt ut beata sint, illo misera esse necesse sit. Nec ideo caetera in hac creaturae universitate meliora sunt, quia misera esse non possunt; neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora, quia caeca esse non possunt. Sicut autem melior est natura sentiens rationalis natura praestantior etiam misera, quam
Abbreviated transcription (Latin):
sistunt: alii sua potestate potius delectati. uelut
bonũ suũ sibi ipsi. eent. a suꝑiore cõmii om̃ium
beatifico bono ad ꝓpria defluxer̃: & habentes
elationis fastũ ꝓ excelsissima ȩt̃nitate uanitatis
astutiã ꝓcerassima ueritate: studia partiũ ꝓ
indiuidua caritate. suꝑbi. fallaces. inuidi ef¬
fecti sunt. Beatitudinis illoꝵ causa. ẽ: adherere
dõ. Quo circa istorum miseriȩ causa econtrario. ẽ.
in telligenda: qđ ẽ. ñ ad herereᵈ : Quã obrem cum
quȩrit᷑ quare illi beati sint : recte respondet. qͥa
dõ adherent. & cũ quęrit᷑ cur isti sint miseri :
recte respondet᷑. quia ñ ad herent dõ. Non. ẽ. cre¬
atura rationalis uel intellectualis bonũ quo
beati sint nisi ds̃: ita quã uis non om̃is beata
possit . eẽ. creatura. Neq dñi hoc munꝰ ad ipis¬
cunt᷑ aut capiunt ferȩ. ligna. saxa. & siqͥd hu¬
ius modi. ẽ : ea tam̃ quȩ potest non ex se ipsa

Expanded text:
ersistunt; alii sua potestate potius delectati, uelut ersistunt; alii sua potestate potius delectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono  ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate, uanitatis astutiam pro certissima ueritate. studia partium pro indiuidua caritate superbi fallaces inuidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo; quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda, quod est non adhaerere Deo. Quam ob rem si, cum quaeritur, quare illi beati sint, recte respondetur: Quia Deo adhaerent; et cum quaeritur, quur isti sint miseri, recte respondetur: Quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis uel intelbeata sit, nisi Deus. Itaque quamvis non omnis beata possit esse creatura neque enim hoc munus adipiscuntur aut capiunt ferae, ligna, saxa, et si quid ejusmodi est, ea tamen quae potest, non ex se ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
NIEQUAMOEINS¬
TIIUTIONE HOMI¬
NIS DICAM. USI
duarũ ciuitatum
quantũ ad rationa¬
lium mortaliũ ge¬
nus attinet appa¬
ret exortus. sicut
in libro suꝑiore apparuisse in angłis iam ui¬
detur. prius mͥ quȩdã de ipsis angłis uideo
.ẽẽ. dicenda : quib de monstretur quantũ a
nobis potest quã ñ in conueniens neq in con¬
ut ñ .iiͦiͦi. duȩ scilicet angłoꝵ totidẽq homi¬
nũ. sed duȩ potus ciuitates hoc ÷ societates
merito. eẽ . dicant᷑ : una in bonis altera in ma¬
lis. non solũ in angłis uerũ etiã in hominib
constitutȩ. Angłoꝵ bonoꝵ & maloꝵ int̃ se con¬
trarios appetitꝰ ñ naturis principiisq diuer¬
sis. cũ dĩ om̃iũ substantiarũ bonus auctor &
conditor utrõq creauerit. sed uoluntatib &
cupiditatib ex titisse dubitare fas ñ.ẽ : dũ
alii constant̃ in cõmuni om̃ib bono qđ ipe
illis ds̃. ẽ. atq in eius et̾nitate. ueritate. caritate ꝓ¬

Expanded text:
ntequam de institutione hominis dicam, ubi duarum civitatum, quantum ad rationalium mortalium genus attinet, apparebit exortus, sicut superiore libro apparuisse in Angelis jam videtur; prius mihi quaedam de ipsis Angelis video esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconveniens neque inconut non quatuor, duae scilicet Angelorum totidemque hominum, sed duae potius civitates, hoc est societates, merito esse dicantur; una in bonis, altera in malis, non solum Angelis, verum etiam hominibus constitutae. 2. Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis, cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit, sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse, dubitare fas non est; dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, adque in eius aeternitate ueritate caritate p
Abbreviated transcription (Latin):
istũ ñ existimant sempit̾nũ. siue ñ eũ solũ sed
innumerabiles opinent᷑. siue solũ quidẽ. eẽ. sed
certis scłoꝵ int̃uallis innumerabilit̃ oriri &
occide : necesse .ẽ. fateant᷑ hominũ genus prius
sine hominib gignentib extitisse. Neq enĩ ut
toto ꝓrsus orbe contingere. & idõ paucos homi¬
nes ex quib multitudo pristina reparet᷑. semꝑ
remanere contendunt: ita & hi possunt putare
qđ aliqͥd hominũ pereunte mundo relĩquat᷑
in mundo. Sed sic̃ ipsũ mundũ ex materia sua
renasci existimant : ita in illo ex elem̃tis eiꝰ genꝰ
humanũ. ac deinde a parentib ꝓgeniẽ pullu¬
lare mortaliũ sic̃ alioꝵ animaliũ. Quod aut̃¬

Expanded text:
istum non existimant sempiternum, sive non eum solum, sed innumerabiles opinentur, sive solum quidem esse, sed certis saeculorum intervallis innumerabiliter oriri et occidere; necesse est fateantur hominum genus prius sine hominibus gignentibus extitisse. Neque enim uttoto prorsus orbe contingere, et ideo paucos homines ex quibus multitudo pristina reparetur, semper remanere contendunt, ita et hi possunt putare, quod aliqui hominum pereunte mundo relinquantur in mundo: sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant, ita in illo ex elementis ejus genus humanum, ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium, sicut aliorum animalium. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
tis: scđm dĩ opus utiq aptissime. Scđmt is¬
toꝵ aut̃ coniecturã tam absurde ut si hoc nes¬
ciremꝰ. & in hoc libro similit̃ scriptũ. eẽt. qđ dĩ
humorẽ fluuidũ & frigidũ ac ꝑ hoc grauẽ in
suꝑiore om̃ib cȩteris humani corporis parte po¬
suerit. isti trutinatores elem̃toꝵ nequaquã cre¬
derent: & si auctoritati eiusdẽ scripturȩ subdi¬
ti. eẽnt. aliquid aliud ex hoc intelligendũ. eẽ. cen¬
serent. Sed qm̃ si diligent̃ singula scrutem᷑ atq
tractemꝰ quȩ in illo diumo libro de constitutione
mundi scripta sunt: & multa dicenda & a ꝓpo¬
sito instituti oꝑis longe digrediendũ. ẽ. lamq
de duab istis diuersis int̾se att contrarii soci¬
etatib angłoꝵ. in quib sunt quȩdã exordia du¬
arũ etiã in reb humanis ciuitatũ. de qͥb de¬
inceps dicere institui: quantũ satis uisũ est dis¬

Expanded text:
tis, secundum Dei opus utique aptissime, secundum istis, secundum Dei opus utique aptissime, secundum istorum autem coniecturam tam absurde, ut, si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset, quod Deus umorem fluuidum et frigidum ac per hoc grauem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent, et si auctoritati eiusdem scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est, iamque de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, dis
Abbreviated transcription (Latin):
atq impie uanitatis. ẽ. negent quidã factas
adõ. quonianus quã scriptũ.ẽ. dix̃ dĩ. fiant
aquȩ. Quod possunt simili uanitate etiã de
terra dicere. Nusquã enĩ legit᷑ dix̃ dĩ fiat t̾ra:
sed in quiunt scriptũ. ẽ. in principio fecit ds̃
cȩlũ & t̾rã. Illic gͦ & aqua in telligenda. ẽ.
Uno enĩ nomine utrũq cõp̃hensũ. ẽ. Nã ipsius
est mare sic̃ in psalmo legit᷑: & ipse fecit illuo.
& ariclã t̾rã manus eiꝰ finxer̃. Sed hi qͥ in nomi¬
ne aquarũ quȩ suꝑcȩlos sunt angłos intelligi
uolunt pondib elementoꝵ mouent᷑. & idõ ñ
putant aquarũ fluuidã grauẽq naturã in
suꝑiorib mundi locis potuisse constitui. Qui
scđm rationes suas si ipsi homiẽ facere pos:¬
sent: non ei pituitam qđ grece flegma dicit̃¬
& tanquã in elem̃tis corporis nr̃i aquarũ uicẽ
optinet in capite ponerent. Ibi enĩ sedes. ẽ. flegma¬

Expanded text:
adque inpiae uanitatis est, negent quidam factas adque inpiae uanitatis est, negent quidam factas a Deo, quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. Quod possunt simili uanitate etiam de terra dicere; nusquam enim legitur: Dixit Deus: Fiat terra. Sed, inquiunt, scriptum est: In principio fecit Deus caelum et terram. Illic ergo et aqua intellegenda est; uno enim nomine utrumque conprehensum est. Nam ipsius est mare, sicut in psalmo legitur, et ipse fecit illud, et aridam terram manus eius finxerunt. Sed hi, qui in nomine aquarum, quae super caelos sunt, angelos intellegi uolunt, ponderibus elementorum mouentur et ideo non putant aquarum fluuidam grauemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui; qui secundum rationes suas, si ipsi hominem facere possent, non ei pituitam, quod Graece φλέγμα dicitutamquam in elementis corporis nostri aquarum uicem obtinet, in capite ponerent. Ibi enim sedes est phlegma
Abbreviated transcription (Latin):
dat᷑. siue in principio. quia pͥmo fecit. siue quod
conuenientius intelligit̾ in principio qͥa in uer¬
bo unigenito fecit scriptũ sit in principio fecit
dĩ caelũ & terrã. Quib nominib uniuersalis
significata. ẽ. creatura. uel spiritualis & corpo¬
ralis qđ ẽ. credibilius. uel magnȩ duȩ mundi
partes. qͥb om̃ia quȩ creata sunt continent᷑. ut
primitꝰ eã totã poneret. ac deinde partes
eiꝰ scđm mrs ticũ dierũ numerũ ex equeret.: qͥã¬
quã ñ nulli putauer̃ aquarũ nomine signi¬
ficatos quodã mͦ popłos angłoꝵ. & hoc. eẽ qđ
dictũ .ẽ. fiat firmam̃tũ int̾ aquã & aquam.
ut supͣ firmam̃tũ angłi intelligant᷑. in fra
uero uel aquȩ istȩ uisibiles. uel maloꝵ angłoꝵ
multitudo. uel om̃iũ hominũ gentes. Quod si
ita. ẽ. non illic apparet ubi facti sint angłi. sed
ubi discrea: quã ius & aquas quod ꝑuersissimȩ

Expanded text:
datur siue in principio, quia primo fecit, siue quod datur siue in principio, quia primo fecit, siue quod conuenientius intellegitur, in principio, quia in Verbo unigenito fecit, scriptum sit: In principio fecit Deus caelum et terram; quibus nominibus uniuersalis est significata creatura, uel spiritalis et corporalis, quod est credibilius, uel magnae duae mundi partes, quibus omnia quae creata sunt continentur, ut primitus eam totam proponeret ac deinde partes eius secundum mysticum dierum numerum exsequeretur. CAquam nonnulli putauerint aquarum nomine significatos quodam modo populos angelorum et hoc esse quod dictum est: Fiat firmamentum inter aquam et aquam, ut supra firmamentum angeli intellegantur, infra uero uel aquae istae uisibiles uel malorum angelorum multitudo uel omnium hominum gentes. Quod si ita est, non illic apparet ubi facti sint angeli, sed ubi discreti; quamuis et aquas, quod peruersissimae
Abbreviated transcription (Latin):
contrarias &  natura bonã & uoluntate rectã:
aliã uero natura bonã s uoluntate ꝑuersã. aliis
manifestiorib diuinarũ scripturarũ testimonis de¬
inuenimus. Quas etiã in hoc libro cui nom̃. ẽ. ge¬
nesis lucis tenebrarũq uocabulis significatas
existimamꝰ. Et si alud hoc loco sensit forde qui
scripsit: ñ.ẽ. in utilit̾ obscuritas huius ꝑtracdata
sententiȩ : qͥa & si uoluntatẽ auctoris librihuiꝰ
indagare nequiuimꝰ. a regula tam̃ fidei qͦe ꝑ
alias eiusdẽ auctoritatis sacras litteras satis
fidelib nota . ẽ. ñ abhorruimꝰ. Et si enĩ corpo¬
ralia hic cõmemorata sunt oꝑa dĩ. habent ꝓcul
sensit etiã ille qui scripsit: ad ꝑfectiorẽ dispu¬
tationis finẽ nr̃a ꝑuenit intentio: ut homo dĩ
tam eximiȩ diuinȩsscientiȩ. immo ꝑ eũ sp̃s dĩ
in cõmemorandis oꝑib dĩ quȩ om̃ia sextodie
dicit. eẽ. ꝑfecta nullomͦ angłos p̃t̃ misisse cre¬

Expanded text:
contrarias, unam et natura bonam et uoluntate rectam, contrarias, unam et natura bonam et uoluntate rectam, aliam uero naturmanifestioribus diuinarum scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam in hoc libro, cui nomen est genesis, lucis tenebrarumque uocabulis significatas existimauimus, etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit, non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae, quia, etsi uoluntatem auctoris libri huius indagare nequiuimus, a regula tamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras satis fidelibus nota est, non abhorruimus. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei, habent procul sensit etiam ille qui scripsit, ad perfectiorem disputationis finem nostra peruenit intentio, ut homo Dei tam eximiae diuinaeque sapientiae, immo per eum Spiritus Dei in commemorandis operibus Dei, quae omnia sexto die dixit esse perfecta, nullo modo angelos praetermisisse cre
Abbreviated transcription (Latin):
cas societates. unã fruentẽ dõ alterã tumentẽ
tr̃po unã cui dicit᷑. ad orate eũ om̃s angłi eius.
aliã cuiꝰ princeps dicit. hȩc om̃ia tibi dabo si
ꝓstratꝰ ad oraueris me. unã dĩ scõ amore fla¬
grantẽ. alterã ꝓpriȩ celsitudinis immundo a¬
more fumantẽ : & qm̃ sic̃ scriptũ. ẽ ds̃ suꝑb re¬
sistit. humilib aut̃ dat grãm. illam in cęlis cȩloꝵ
habitantẽ. istam inde deiectam in hoc infimo
aerio cęlo tumultuantẽ: illã luminosa pietate
tranquillã. istam tenebrosis cupiditatib turbu¬
lentam. illam dĩ nutu clem̃t̃ subuenientẽ. iuiste
ulciscentẽ. istam suo fastu subdendi & nocendi
libidine ex estuantẽ: illamut quantũ uult con¬
sulat dĩ bonitate ministram. istã ne qͣntũ uult
noceat clĩ potestate frenatã: illã huic illuden¬
tẽ ut nolens ꝓsit ꝑsecutionib suis. hanc illi in¬
uidentẽ eũ peregrinos colligit suos: nos gͦ has
duas societates angłicas dis pares int̾ se atq

Expanded text:
 fruentem Deo, alteram tumentem typho; unam cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius, aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo, si prostratus adoraueris me: unam Dei sancto amore flagrantem, alteram propriae celsitudinis inmundo amore fumantem; et quoniam, sicut scriptum est, Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, illam in caelis caelorum habita.item, istam inde deiectam in hoc infimo aerio caelo tumultuantem; illam luminosa pietate tranquillam, istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam; illam Dei nutu clementer subuenientem, iuste ulciscentem, istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem; illam, ut quantum uult consulat, Dei bonitati ministram, istam, ne quantum uult noceat, Dei potestate frenatam; illam huic inludentem ut nolens prosit persecutionibus suis, hanc illi inuidentem, cum peregrinos colligit suos, — nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares adque
Abbreviated transcription (Latin):
et : quod ita ꝓfundũ. ẽ. ut ad exercitationẽ le¬
gentiũ a fidei regula non aberrantes plures pos¬
sit generare sententias: dũ tam̃ angłos scõs in
sublimib sedib non quidẽ deo coaet̾nos. sed tam̃
de sua sempit̃na & uera felicitate securos &
certos. eẽ. nemo ambigat. Ad quorũ societatẽ
ꝑtinere pauulos suos dñs docens non solũ il¬
lud ait. er̃ a equales angłis dĩ. uerũ ipsi quoq
angłi qua condẽplatione fruant᷑ ostendit ubi
ait. Uidete ne contẽpnatis unũ ex his pusillis. Di

Expanded text:
at, quod ita profundum est, ut ad exercitationem leat, quod ita profundum est, ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias, dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos, sed tamen de sua sempiterna et uera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Ad quorum societatem pertinere paruulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei; uerum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit, ubi ait: Vide
Abbreviated transcription (Latin):
scriptura principiũ nominauit. sic̃ ipse in euan¬
głio uidȩis querentib quis. eẽt. respondit se. ẽẽ.
principiũ: Non econtrario referã contentionẽ:
maxime quia hoc me delectat plurimũ qđ etiã
in sũmo exordio scĩ libri geneseos trinitas cõm̃¬
dat᷑. Cũ enĩ ita dr̃. in principio fecit ds̃ cȩlũ & t̃¬
ram. ut pat̾ fecis se in telligat᷑ in filio. sic̃ attes¬
tat᷑ psalmꝰ ubilegit᷑. quã magnificata st̃ operbe
tua dñe. om̃ia insapientia fecisti: conuenientis¬
sime paulo post cõmemoratur etiã sp̃s sc̃s. Cum
enĩ dictũ. eẽt. qualẽ trã primitꝰ dĩ fecerit uel
quã molẽ materiãue futurȩ constructionis mun¬
di cęli & t̃rȩ nomine nuncupauerit. subiciendo
& ad dendo. t̾ra aut̃ ͤ muisibilis & imcõposita.
& tenebrȩ erant suꝑ abẏssũ : mox ut trinitatis
cõmȩmoratio cõpleret᷑. & sp̃s inquit dĩ suꝑfere¬
bat᷑ suꝑ aquas. Proinde ut uolet quisq accipi¬

Expanded text:
nauit sicut ipse in euangelio Iudaeis quaerentibus quis esset respondit se esse principium: non e contrario referam contentionem, maxime quia hoc me delectat plurimum, quod etiam in summo exordio sancti libri geneseos trinitas commendatur. Cum enim ita dicitur: In principio fecit Deus caelum et terram, ut Pater fecisse intellegatur in Filio, sicut adtestatur psalmus, ubi legitur: Quam magnificata sunt opera tua Domine! omnia in sapientia fecisti: conuenientissime paulo post commemoratur etiam Spiritus sanctus. Cum enim dictum esset, qualem terram Deus primitus fecerit, uel quam molem materiamue futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupauerit subiciendo et addendo: Terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut trinitatis commemoratio conpleretur: Et spiritus, inquit, dei superferebatur super aquam. Proinde ut uolet quisque accipi
Abbreviated transcription (Latin):
fortuitis motib
animorũ. s pla¬
ne summȩ dispo¬
sitione ꝓuiden¬
tiũ om̃iũ lit teras om̃ia sibi genera in genioꝵ
humanoꝵ diuina excellens auctoritate sub¬
iecit. Ibi quippe scriptũ. ẽ. Głosa dicta sunt
de te ciuitas dĩ. Et in alio psalmolegitur.
Magnus dñs & laudabilis nimis inciuitate
dĩ nr̃i. in monte scõ eiꝰ: dilatans exultationẽ
uniuersȩ t̃rȩ. Et paulo pꝰ in eodẽ psalmo. Si¬
cut audimꝰ ita & uidimꝰ in ciuitate dñi uir¬

Expanded text:
s motibus animorum, sed plane summae dispositione prouidenium gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatans exultationes uniuersae terrae; et paulo post in eodem psalmo: Sicut audiuimus, ita et uidimus, in ciuitate domi
Abbreviated transcription (Latin):
riens & uiuens simul. eẽ. nullus potest. Qũã diu
qͥppe anima incorpore.ẽ. ñ possumꝰ negare ui¬
uentẽ. Aut si moriens potius dicendꝰ. ẽ. incuiꝰ iã
corpore agit᷑ ut moriat᷑. nec simul potest. eẽ qͥs
quã uuens & moriens : nescio qͣndo sit uiuens. Ex¬
qͦ enĩ qͥsq in tsto corpore morituro eẽ. ceꝑit: nũ¬
qͣm in eo agit᷑ ut mors ñ ueniat. Hoc enĩ agit eius
mutabilitas toto tẽpr̃ uitȩ exꝰ si tam̃ uta dicen¬
da ẽ : ut ueniat᷑ in mortẽ. Nemo qͥppe. ẽ qͥñ ei
post annũ sit qͣm ante annũ fuit. & eras qͣm hodie.

Expanded text:
riens et uiuens simul esse nullus potest. Quamdiu riens et uiuens simul esse nullus potest. Quamdiu quippe anima in corpore est, non possumus negare uiuentem. Aut si moriens potius dicendus est, in cuius iam corpore agitur ut moriatur, nec simul quisquam potest esse uiuens et moriens: nescio quando sit uiuens. - quo enim quisque in isto corpore morituro esse coeperit, numquam in eo non agitur ut mors ueniat. Hoc enim agit eius mutabilitas toto tempore uitae huius si tamen uita dicenda est, ut ueniatur in mortem. Nemo quippe est, qui non ei post annum s
Abbreviated transcription (Latin):
dicendi s̃ : qͥa illa cũ uenerit aufert omnẽ corpo¬
ris sensũ. qͥ ea ꝓpinqͣnte molestꝰ .ẽ. Ac ꝑ hoc qͦno¬
domorientes dicamꝰ eos qͥ ñ dũ mortui s̃. s immi¬
nente morte iã ex trema & mortifera afflic¬
tione iactant᷑ explicare difficile. ẽ: etiã siretꝰ¬
te isti appellant᷑ morientes: qͥa cũ mors qͦe ĩã
impendit ad uenerit. ñ morientes s mortu i
nuncupant᷑. Nullꝰ ẽ. gͦ morieis nisi uiuens: qm̃
cũ intanta ÷ extremitate uitȩ in qͣnta s̃ qͦs agere
animã dicimꝰ. ꝓfecto qͥ ñ dũ anima caruit ad huc
iiuit. Idem ipse gͥ simul & moriens. ẽ. ⁊ uiuens:
s morti accedens uita cedens: ad huc tam̃ in uita
qͥa in .ẽ. anima corpori. ñdũ aut̃ in morte qͥa ñ¬
dũ abscessit a corpore. S sicũ abscesserit nec tũc
imorte sed pꝰmortẽ potiꝰ erit: qͣndo sit in mor¬
te qͥs dixerit: nã neq ullus moriens erit: si mo¬

Expanded text:
dicendi sunt; quia illa, cum uenerit, aufert omnem corpodicendi sunt; quia illa, cum uenerit, aufert omnem corporis sensum, qui ea propinquante molestus est. Ac per hoc quo modo morientes dicamus eos, qui nondum mortui sunt, sed inminente morte iam extrema et mortifera adflictione iactantur, explicare difficile est, etiamsi recte isti appellantur morientes, quia, cum mors quae iam inpendet aduenerit, non morientes, sed mortui nuncupantur. Nullus est ergo moriens nisi uiuens, quoniam, cum in tanta est extremitate uitae, in quanta sunt quos agere animam dicimus, profecto qui nondum anima caruit adhuc uiuit. Idem ipse igitur simul et moriens est et uiuens, sed morti accedens, uita cedens; adhuc tamen in uita, quia inest anima corpori; nondum autem in morte, quia nondum abscessit a corpore. Sed si, cum abscesserit, nec tunc in morte, sed post mortem potius erit: quando sit in morte quis dixerit? Nam neque ullus moriens erit, si mo
Abbreviated transcription (Latin):
ceclat. Suscipit᷑ enĩ animȩ a corpore separatio.
ne dõ abanima separato etiã ipsa separet᷑ a
corpore : ac sic totius hominis pͥma morte cõ¬
pleta scđa excipiat sẽpit̾na. Quocirca mors si¬
qͥdẽ ut dixicũ eã morientes patiunt᷑. cũq in
eis ut moriant᷑ facit neminibona. ẽ : s lauda¬
bilit̾ tolerat᷑ ꝓtenendo & ad ipiscendo bono.
nis st̃ aut inmał. utrũ pꝰ mortẽ potiꝰ an in mor¬
te dicendũ. ẽ : Si enĩ pꝰmortẽ. ẽ: iã ñ ipsa morᷤᷤ
qͥȩ transacta & p̃terita .ẽ. sed post ea uita p̃sers
animȩ bona seu mala᷑ Mors aut̃ tunc eis mala
erat qͣndo erat: hoc ÷ qͣndo eã patiebant᷑ cũ mo¬
rerent᷑ : qm̃ grauis & molestꝰ eiꝰ inerat sensus:
gentiꝰ attendamꝰ : nec illa mors. eẽ. apparebit. cuiꝰ
grauẽ ac molestũ in morientib diximꝰ sensũ. Quã¬
dui enĩ sentiunt: ad huc utiq uiuunt. Et si ad¬
huc uiuunt. ante mortẽ qͣm in morte potius

Expanded text:
cedat. Suscipitur enim animae a corpore separatio, ne Deo ab anima separato etiam ipsa separetur a corpore, ac sic totius hominis prima morte conpleta secunda excipiat sempiterna. Quocirca mors quidem, ut dixi, cum eam morientes patiuntur cumque in eis ut moriantur facit, nemini bona est, sed laudabiliter toleraretur pro tenendo uel adipiscendo bono; nis sunt aut in malis, utrum post mortem potius an in morte dicendum est? Si enim post mortem est, iam non ipsa mors. quae transacta adque praeterita est, sed post eam uita praesens animae bona seu mala est. Mors autem tunc eis mala erat, quando erat, hoc est quando eam patiebantur, cum morerentur, quoniam grauis et molestus eius inerat sensus; gentius adtendamus, nec illa mors esse apparebit, cuius grauem ac molestum in morientibus diximus sensum. Quamdiu enim sentiunt, adhuc utique uiuunt, et si adhuc uiuunt, ante mortem quam in morte potius esse
Abbreviated transcription (Latin):
derit non ꝑibit. Quod non de iniqͥtatib sed¬
de tributionib ad humilitatẽ ꝑducentib in¬
telligi uoluit: & septies indie laudabo te.
Quod alibi alio mͦ dictũ. ẽ. semꝑ laus eiꝰ in ore
meo. Et multa huius modi in diuinis auctori¬
tatib reperunt᷑ : in quib septenarius numerꝰ
ut dixi ꝓcuiusq rei uniuersitate poni solet.
Propt̾ hoc eodẽ sepe numero significat᷑ sp̃s
lbi raquies dĩ: qua requiescit᷑ in dõ. In toco qͥppe
id . ẽ. in plena ꝑfectione reqͥes : in parte aut̃ la¬
bor. Idõ laboramꝰ quã du ex parte scimꝰ. S cum
uenerit qđ ꝑfectũ. ẽ : qđ ex parte .ẽ. euacuabi¬
tur. Hinc . ẽ. quod etiã scripturas istas cũ labo
ꝑmanendi aet̾nitatẽ: ita cognoscendi facilitatẽ.
& requiescendi felicitatẽ. Sine difficultate qͥp¬
pe nos ad uiuant: qm̃ spũalib motib puris &

Expanded text:
derit, non peribit; quod non de iniquitatibderit, non peribit; quod non de iniquitatibde tribulationibus ad humilitatem perducentibus intellegi uoluit: et: Septiens in die laudabo te; quod alibi alio modo dictum est: Semper laus eius in ore meo; et multa huius modi in . diuinis auctoritatibus reperiuntur, in quibus septenarius numerus, ut dixi, pro cuiusque rei uniuersitate poni solet. Propter hoc eodem saepe numero significatur SpirIbi requies Dei, qua requiescitur in Deo. In toto quippe, id est in plena perfectione, requies; in parte autem labor. Ideo laboramus, quamdiu ex parte scimus, sed cum uenerit quod perfectum est, quod ex parte est euacuabitur. Hinc est quod etiam scripturas istas cum laborpermanendi aeternitatem, ita cognoscendi facilitatem et requiescendi felicitatem. Sine difficultate quippe nos adiuuant, quoniam spiritalibus motibus puris et
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ requies cõm̃dat᷑ : in qua primũ scĩficatio
sonat. lta ds̃ noluit istũ diẽ mnullis sius oꝑi¬
bits scĩficare : sed in requie sua. quȩ ñ habet
uesꝑum. Neq enĩ ulla creatura. ẽ: ut etiã ipsa
alit̾ in dĩ uerbo alit̾ in se cognita faciat aliã
uelut diurnã. aliã uesꝑtinã notitiã. De sep¬
tenarii uero numeri ꝑfectione dici quidem
plura possunt: sed & lib̾ iste iã plixus. ẽ. &
uereor ne occasione comꝑta scientiolã nr̃am
leuit̃ magis quã utilit̾ iactare uelle uidea¬
mur. Habenda ẽ. itaq: ratio moderationis
atq grauitatis : ne forte cũ de numero mul¬
tũ loquim᷑. mensurã & pondus negligere
iudic em. Hoc itaq satis sit ad monere quod
totus impar primꝰ numerꝰ t̃narius. totus par
quat̾narius: ex quib duob septenariꝰ constat.
Idõ ꝓuniuerso sepe ponit᷑. sicuti. ẽ. septies ca¬
dit iustus & resurgit: id ÷ quotiens cũq ceci

Expanded text:
Dei requies commendatur, in qua primum sanctificatio Dei requies commendatur, in qua primum sanctificatio sonat. Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare, sed in requie sua, quae non habet uesperam; neque enim ulla creatura est, ut etiam ipse aliter in Dei Verbo, aliter in se cognita faciat aliam uelut diurnam, aliam uelut uespertinam notitiam. De septenarii porro numeri perfectione dici quidem plura possunt; sed et liber iste iam prolixus est,. et uereor ne occasione conperta scientiolam nostram leuiter magis quam utiliter iactare uelle uideamur. Habenda est itaque ratio moderationis adque grauitatis, ne forte, cum de numero multum loquimur, mensuram et pondus neglegere iudicemur. Hoc itaque satis sit admonere, quod totus inpar primus numerus ternarius est, totus par quaternarius; ex quibus duobus septenarius constat. Ideo pro uniuerso saepe ponitur, sicuti est: Septiens cadet iustus,
Abbreviated transcription (Latin):
& quintã: qđ sunt duo. Habet & dimidiã :
quod sunt .uͦ. Sed hȩ tres partes eius decima.
& quinta & dimidia id .ẽ. unũ & duo &.u̾.
simul ductȩ ñ cõplent decẽ. Sunt enĩ octo. Duo¬
denarii uero numeri partes in summã ductȩ :
tria. Habet terciã: quȩ sunt quattuor. Habet
dimidiã: quȩ sunt sex. Unũ aut̃. & duo. & tria.
& quattuor & sex: non .xiͦi. sed amplius. id ẽ.
sedecim faciunt. Hoc breuit̃ cõmemorandũ
putaui : ad cõmentlandã senarii numeri ꝑ¬
fectionẽ. qui primꝰ ut dixi partib suis insũ¬
mã redactꝰ ipse ꝑficit᷑. in qͦo ꝑfecit dĩ oꝑa
sua. Unde ratio numeri contẽpnenda ñ. ẽ:
quȩ in multis scãrũ scripturarũ locis qͦã mag¬
ni ȩstimanda sit elucet diligent̃ in tuentib.
Nec frustra in laudib dĩ dictũ. ẽ. Omĩa in men¬
sura & numero & ponde disposuisti. In septi
qͦi numerꝰ etiã ipse alia ratione ꝑfectꝰ. ẽ.

Expanded text:
et quintam, quod sunt duo; habet et dimidiam, et quintam, quod sunt duo; habet et dimidiam, quod sunt quinque. Sed hae tres partes eius, decima et quinta et dimidia, id est unum et duo et simul ductae non conplent decem; sunt enim octo. Duodenarii uero numeri partes in summam ductae trtria; habet tertiam, quae sunt quattuor; habet et dimidiam, quae sunt sex; unum autem et duo et tria et quattuor et sex non duodecim, sed amplius, id est sedecim, fiunt. Hoc breuiter commemorandum putaui ad commendandam senarii numeri perfectionem, qui primus, ut dixi, partibus suis in summam redactis ipse perficitur; in quo perfecit Deus opera sua. Unde ratio numeri contemnenda non est, quae in multis sanctarum scripturarum locis quam magni aestimanda sit elucet diligenter intuentibus. Nec frustra in laudibus Dei dictum est: Omnia in mensura et numero et pondere deposuisti. CAPUT qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑagerent tẽpora. s quia ꝑsenariũ numerũ
.ẽ. oꝑm significata ꝑfectio. Numerus qͥppe
senarus primꝰ cõplet᷑ suis partib id ÷ sexta
sui parte. & tercia & dimidia: quȩ sunt unũ.
&e duo & tria quȩ sũmã ducta sex fiunt.
Partes aut̃ in hac consiđatione numerorum
ille intelligendȩ sunt. quȩ quote sint dici po¬
test. sic̃ dimidia. t̾cia. quarta & deinceps ab
aliqͥo numero denominatȩ. Neq enĩ exẽpli
gr̃a quia in nouenario numero quattuor par ᷤ
aliqua eius. ẽ. idõ dici potest quota eius sit.
unũ aut̃ potest. nã nona eius .ẽ. & tria po¬
test. nã t̾cia eius . e. Con unctȩ uero iste duę
partes eius. nona scilicet atq t̾cia. id ĩinũ &
tria longe sunt a tota summa eius qđ ẽ. no¬
uem. Item indenario quat̃narius. ẽ. aliqua
parᷤᷤ euis. sed quota sit dici non potest ũnũ
aut̃ potest. Nam decima pars eius. ẽ: habet

Expanded text:
peragerent tempora; sed quia per senarium numerum peragerent tempora; sed quia per senarium numerum est operum significata perfectio. Numerus quippe senarius primus conpletur suis partibus, id est sexta sui parte et tertia et dimidia, quae sunt unum et duo et tria, quae in summam ducta sex fiunt. Partes autem in hac consideratione numerorum illae intellegendae sunt, quae quotae sint dici potest; sicut dimidia, tertia, quarta et deinceps ab aliquo numero denominatae. Neque enim exempli gratia quia in nouenario numero quattuor pars aliqua eius est, ideo dici potest quota eius sit; unum autem potest, nam nona eius est: et tria potest, nam tertia eius est. Coniunctae uero istae duae partes eius, nona scilicet adque tertia, id est unum et tria, longe sunt a tota summa eius, quod est nouem. Itemque in denario quaeternarius est aliqua pars eius; sed quota sit dici non potest; unum autem potest; nam decima pars eius est. Habet
Abbreviated transcription (Latin):
res quod celũ uocatũ . ẽ. sic̃ deorsũ aquarũ con¬
geries t̃rȩq in undatio. & herbarũ institutio
atq lignoꝵ sic̃ solis ac lunȩ stellarũq condi¬
tio sic̃ ex aquis animaliũ. uoluerũ scilicet
in tra gradientiũ atq repentiũ. & ipsius ho¬
minis qͥ cunctis in terra reb excelleret. Om̃ĩa
hȩc in uerbo dĩ alit̾ cognoscunt᷑ ab angłis.
ubi habent causas rationesq suas. id ẽ. scđm
quas facta sunt in cõmutabilit̾ ꝑmanentes:
alit̃ in se ipsis. Illa clariore. hac obscuriore
cognitione uelut artis atq oꝑm. Quȩ tamen
oꝑa cũ ad ipsius creatoris laudẽ uenerationẽ¬
q referunt᷑: tanquã mane lucescit in mentib
contẽplantiũ. Haec aut̃ ꝓpt̃ senarii numeri
ꝑfecta narrant᷑ : non quia dõ fuerit neces¬
saria mora tẽporũ. quasi qͥ ñ potuerit crea¬
re om̃ia simul quȩ deinceps congruis motib

Expanded text:
res, quod coelum vocatum est; sicut deorsum aquarum conres, quod coelum vocatum est; sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio, et herbarum institutio atque lignorum; sicut solis et lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium, volucrum scilicet in terra gradientium adque repentium et ipsius hominis, qui cunctis in terra rebus excelleret. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis, ubi habent causas rationesque suas, id est secundum quas facta sunt, incommutabiliter permanentes, aliter in se ipsis; illa clariore, hac obscuriore cognitione, uelut artis adque operum; quae tamen opera cum ad ipsius Creatoris laudem uenerationemque referuntur, tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. CAPUT XXX. De senarii numeri perfecta narrantur, non quia Deo fuerit necessaria mora temporum, quasi qui non potuerit creare omnia simul, quae deinceps congruis motibus
Abbreviated transcription (Latin):
separabilẽ trinitatẽ. singulasq inea ꝑsonas¬
unã. ẽẽ. substantiã. & tam̃ om̃s non tres dõs. eẽ.
sed unũ dm̃ ita nouer̃. ut eis magis ista quã
nos ipsi nobis cogniti sumꝰ: ipsã quoq creaturã
melius ibi hoc .ẽ. in sapientia dĩ tanquã in arte
qua facta ẽ. quã in ea ipsa sciunt: ac ꝑ hoc & se
ipsos ibi melius quã inse ipsis. Uerũ tam̃ & in
se ipsis. F acti sunt enĩ: & aliud sunt quã ille
qͥfecit. Ibigͦ tanquã in diurna cognitione: in
se ipsis aut̃ tanquã inuesꝑtina. sic̃ iã supra
diximꝰ. Multũ enĩ differt̾ utrũ in ea ratione
cognoscat᷑ aliquid scđ̾m qđ factũ . ẽ. an in se ipso:
Sic̃ alit̃ scit᷑ rectitudo linearũ seu ueritas figu¬
rarũ cũ intellecta conspicit᷑. alit̃ cũ in puluere
scribit᷑: & alit̃ iustitia inueritate in cõmuta¬
bili. alit̃ in anima iusti. Sic deinde cętera :
sic̃ firmam̃tũ int̾aquas suꝑiores & inferio¬

Expanded text:
initatem singulasque in ea personas esse substantiam, et tamen omnes non tres deos esse, sed unum Deum, ita nouerunt, ut eis magis ista, quam nos ipsi nobis cogniti simus. Ipsam quoque creaturam melius ibi, hoc est in sapientia Dei, tamquam in arte, qua facta est, quam in ea ipsa sciunt; ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis, uerum tamen et in se ipsis. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione, in se ipsis autem tamquam in uespertina, sicut iam supra diximus. Multum enim differt, utrum in ea ratione cognoscatur aliquid, secundum quam factum est, an in se ipso; sicut aliter scitur rectitudo linearum sen ueritas figurarum, cum intellecta conspicitur, aliter cum in puluere scribitur; et aliter iustitia in ueritate incobili, aliter in anima justi. Sic deinde caetera, sicut firmamentum inter aquas superiores et inferio
Abbreviated transcription (Latin):
immortalis semꝑ incelis. ẽ. id ẽ. de angłis scĩs
dõ coherentib qui nec fuer̾ umquã nec futuri
sunt desertores: int̾ quos & illos qͥ et̾nã lucem
deserentes tenebrȩ facti sunt dm̃ pͥmitꝰ diuisis¬
se iam diximꝰ: illo aduiuante qđ cȩpimꝰ ut pos¬

Expanded text:
inmortalis semper in caelis est, id est de angelis sanctis inmortalis semper in caelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus, qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores, inter quos et illos, qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt, Deum primitus diuisisse iam diximus, illo adiuuante quod coepimus ut pos