comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bonoꝵ ac malorũ sicut libidine utuntur
ad carruptelas & uoluptatem: sis iram E adfec¬
tum ad necem: dum iis ques odio habent. Ira
aut et suꝑioribus. Ninc quotidie ad ĩmania
facinora ꝓsilitur. hint tragoediȩ sepe nascunt᷑
esset ig laudandug architas: si cum alicui ci-¬
ui & pari facienti sibi miuriam fuisset iratus
represisset se tam̃ & pacientia furoris impe¬
tum mitigasset. Hȩc sui cohibitio gloriosa
est: qua campescit aliquod ĩminens magnum
malum. Seruorũ aut filioꝵq peccata non
cohercere peccatum est. euadent .ti. ad mauig
malum per impunitatem. hic nõ cohibenda
ira. Sed et si iacet excitanda est. quod aũt
de homine dicimug: id ẽt de deo ꝑ hominem
similem sui feat. Omitto de figura dicere
quia stoici negent habe̾ ullam formã deũ : &
ingens alia materia nascetur: si eos coar¬
guere uelimus. De animo tantũ loquor: si
subiacet cogitare sapers intelligere. pro¬

Expanded text:
bonorum ac malorum, sicut libidine utuntur bonorum ac malorum, sicut libidine utuntur ad corruptelas et ad voluptates, sic ira et affectu ad nocendum, dum iis quos odio habent irascaut etiam superioribus. Hinc quotidie ad immania facinora prosilitur: hinc tragoediae saepe nascuntur. Esset igitur laudandus Archytas, si, cum alicui civi et pari facienti sibi injuriam fuisset iratus, repressisset se tamen et patientia furoris impetum mitigasset. Haec sui cohibitio gloriosa est, qua compescitur aliquod imminens magnum malum. Servorum autem filiorumque peccata non coercere, peccatum est; evadent enim ad majus malum per impunitatem. Hic non cohibenda ira, sed etiam, si jacet, excitanda est. Quod autem de homine dicimus, id etiam de Deo, qui hominem similem sui fecit. Omitto de figura Dei dicere, quia stoici negant habere ullam formam Deum; et ingens alia materia nascetur, si eos coarguere velimus: de animo tantum loquor. Si Deo subjacet cogitare, sapere, intelligere, pro
Abbreviated transcription (Latin):
bunt utiq leuit᷑ ne uerberent᷑: sed qͣtum po-¬
terũt grauissime: ut stomacũ peruersi homĩs
matent atq impune discedant. Ego uõ lau¬
darem: si cum fuisset iratus: dedisset irȩ suȩ
spatium: ut residente ꝑ interuallum temporis
animi tumore haberet modũ castigatio. Non
ergo propter irȩ magnitudinẽ donanda erat
poena: sed differenda: ne aut peccanti maiorẽ
iusto dolorem mureret: aut castiganti furorẽ
Nunc uõ quȩ tandẽ aut ęquitatis aut quȩ
sapientia est ut aliquis ob exiguũ delictum
puniatur: ob maximũ nõ puniatur: ꝙ si natu¬
ram reꝵ causasq didicisset: nunꝗͣ tam impor¬
tunam continentia ꝓfiteretur: ut nequam
seruus iratũ sibi fuisse dñm gratularetur.
tlam sicut corpus humanũ deus multis A
quibus iutȩ ratio constaret: ut libidinem
prodende gr̃a sobolis dedit. Sic ira cohibendor
ausa delictorũ. Uerũ ii qui nesciunt fines

Expanded text:
bunt utique leuiter, ne uerberentur, sed quantum pobunt utique leuiter, ne uerberentur, sed quantum poterunt grauissime, ut stomachum peruersi hominis incitent atque inpune discedant. ego uero laudarem, si cum fuisset iratus, dedisset irae suae spatium, ut residente per interuallum temporis animi tumore haberet modum castigatio. non ergo propter irae magnitudinem donanda erat poena, sed differenda, ne aut peccanti maiorem iusto dolorem inureret aut castiganti furorem. nunc uero quae tandem aequitas aut quae sapientia est ut aliquis ob exiguum delictum puniatur, ob maximum non puniatur? quod si naturam rerum causasque didicisset, numquam tam inportunam continentiam profiteretur, ut nequam seruus iratum sibi fuisse dominum gratularetur. nam sicut corpus humanum deus multis et quibus uitae ratio constaret: ut libidinem prodendae subolis gratia dedit, sic iram cohibendorausa delictorum. Verum ii qui nesciunt fines
Abbreviated transcription (Latin):
quod est turpius & miustius: aut molesti¬
am castigandi fugit: quam sedatus aius
& quieta menc aspernatur ac renuit: nisi¬
tam̃ intempestiua lenitate uł sępiug ꝗͣ
necesse est ul semꝑ ignosat: is plane et
illoꝵ uitam ꝑdit . quoꝵ audatiam nutrit
ad facinora maiora: E sibi ipi eterna mo:¬
lestiaꝵ materiam subministrat. Uitiosa
est ergo in peccato mensure cohibitio. La¬
udatur architas tarentinus: qui cũ in agro
corupta esse oĩa comperisset uilici sui culpam¬
red arguene miserum te inquit: quem iam uer¬
beribus necassem: nisi iratus essem. Unicum
hoc exemplum temꝑantiȩ putant. Sed auctori¬
tate ducti nõ uident ꝗͣ mepta & locutus fueri
E fecerit. Nam sicut plato ait nemo prudens
punit quia peccatum. est: sed ne peccet. Adpa¬
ret ꝗͣ malum uir sapiens proposuerit exem¬
plum. Si .N. senserint serui dñm seuire: cum
non irasatur. tum peccare: cũ irasat᷑. nõ pecca¬

Expanded text:
quod est turpius et iniustius, aut molestiquod est turpius et iniustius, aut molestiam castigandi fugit, quam sedatus animus et quieta mens aspernatur ac renuit, nistamen intempestiua lenitate uel saepius quam necesse est uel etiam semper ignoscit, is plane et illorum uitam perdit quorum audaciam nutrit ad facinora maiora, et sibi ipse aeternam molestiarum materiam subministrat. uitiosa est ergo in peccatis irae suae cohibitio. laudatur Archytas Tarentinus, qui cum in agro corrupta esse omnia conperisset uilici sui culpa, \'miserum te\' inquit \'quem iam uerberibus necassem, nisi iratus essem\'. unicum hoc exemplum temperantiae putant, sed auctoritate ducti non uident quam inepta et locutus fuerit et fecerit. nam si, ut ait Plato, nemo prudens punit, quia peccatum est, sedne peccetur, apparet quam malum uir sapiens proposuerit exemplum. si enim senserint serui dominum suum saeuire cum non irascitur, tum parcere cum irascitur, non pecca
Abbreviated transcription (Latin):
aũt quam possumue uł furorẽ uł iracundiã
nominare. hȩc ne m hoĩe ꝗdem debet esse:
quia tota uitrosa est. Ira uero quȩ ad corretior
uiciorum pertineret: nec homini adimi de-¬
bet: nec deo põt: quia & utilig est rebus
humanie & necessaria. QUIH opug
est inquiunt ira: cum sine hoc adfectu pec¬
cata corrigi possint: atq nullug est qui
peccantem possit uidere tranquille possit
fortasse: qui legibus presidet: quia facinus
nõ sub oculis eiue admittitur: sed defertur
aliunde tanq̃ dubium: nec unꝗͣ potest esse¬
scelus tam clarũ: ut defensiõni locus nõ
sit : & ideo potest udex nõ moueri aduer¬
suç eum : qui põt innocens inueniri. Cumq
detectum facinue in lucem uenerit: iam nõ
sua sed legũ sententia utitur. Sed potest
concedi ut sine ira faciat id quod facit :
habet .N. quod sequatur. Hos certe cum
domi peccatur armis siue id cernimus siue
non mouetur omio aut probat delicta

Expanded text:
autem quam possumus uel furorem uel iracundiam autem quam possumus uel furorem uel iracundiam nominare, haec ne in homine quidem debet esse, quia tota uitiosa est, ira uero quae ad correctionem uitiorum pertinet, nec homini adimi debet nec deo potest. quia et utilis est rebus humanis et necessaria. \'Quid opus est\' inquiunt \'ira, cum sine hoc adfectu peccata corrigi possint?\' atquin nullus est qui peccantem possit uidere tranquille. possit fortasse qui legibus praesidet, quia facinus non sub oculis eius admittitur, sed defertur aliunde tamquam dubium. nec umquam potest scelus esse tam clarum ut defensioni locus non sit, et ideo potest iudex non moueri aduersum eum qui potest innocens inueniri, cumque detectum facinus in lucem uenerit, iam non sua, sed legum sententia utitur. sed potest concedi ut sine ira faciat quod facit, habet enim quod sequatur: nos certe, cum domi peccatur a nostris, siue id cernimus siue non mouetur omnino, aut probat delicta,
Abbreviated transcription (Latin):
nister. non animi aut potestatis suȩ. Sic
.ti. uolunt: qui ira conantur euellere. Sed
de iis potissimũ dico: qui sunt nr̃e potãtis
ut serui ut liberi. ut coniuges: ut discipu¬
Li : quos cũ delinquere uidemue matamur
ad coercendum. Nlecesse est.N. bono ac ui¬
sto displice᷑: quȩ prauia sunt: E cui malum
displicet moueri: cum id fieri uidet. Ergo
insurgimue ad uindictam: nõ quia lesi sumug
quȩ sicut in homine necessaria est ad prauita¬
tig correctionem: sic utiq in deo: a quo ad
homiem peruenit exemplum. Ham sicuti nos
potestati nr̃ȩ subiectos coercere debemug ita
ẽt peccata uniuersoꝵ deug. uł coerceͬ debet
quod ut faciat. irascatur. necesse est. Qua
naturale est bono ad alterius pectatũ moueri
& incitari. Ergo diffinire debuerũt. Ira est
motue animi ad coercenda peccata insurgen.¬
tie. Nam diffinitio ciceronie ira est libido
ulaiscendi nõ multũ a suꝑioribus distat. Ira

Expanded text:
nister, non animi aut potestatis suae; sic nister, non animi aut potestatis suae; sic enim uolunt, qui iram conantur euellere. sed de iis potissimum dico qui sunt nostrae potestatis, ut serui, ut liberi, ut coniuges, ut discipuli: quos cum delinquere uidemus, incitamur ad coercendum. necesse est enim bono ac iusto displicere quae praua sunt, et cui malum displicet, mouetur, cum id fieri uidet. ergo surgimus ad uindictam non quia laesi sumus, quae sicut in homine necessaria est ad prauitatis correctionem, sic utique in deo, a quo ad hominem peruenit exemplum. nam sicuti nos potestati nostrae subiectos coercere debemus, ita etiam deus peccata uniuersorum debet coercere. quod ut faciat, irascatur necesse est, quia naturale est bono ad alterius peccatum moueri et incitari. ergo ita definire debuerunt: ira est motus animi ad coercenda peccata insurgentis. nam definitio Ciceronis ira est libido ulciscendi non multum a superioribus distat. ira
Abbreviated transcription (Latin):
miuriȩ. Alsi ut ait possidonius. cupiditas pu-¬
niendi eius: a quo inique te putes lesum.
Quidam ita diffinierunt. Ira est incitatio
animi ad nocendum ei: qui aut nocuit aut no¬
cere uoluit. Aristotelis diffinitio nõ multum
a nr̃is abest. Ait. N. iram esse cupiditatem
doloris rependendi. Hec est ira de qua su¬
perius diximus miusta: quȩ ẽt mutię mest
In hoĩe uõ cohibenda est: ne ad aliꝗd maxi.
mũ ꝓsiliat ꝑ furorem. tlȩc in deo esse non
potest: quia ille sibi lis est. In hoĩe aũt quia
fragilis est inuenitur. Inritat .it. lesio dolo¬
rem: & dolor facit ultionis cupiditatẽ. Ubi est
ergo illa ira iusta: qua mouet᷑ aduersue
delinquentes: quȩ utiq nõ est cupiditas ultio¬
nis: quia nõ prȩceditur miuria. Non dico
de iis qui aduersus leges peccant: quibus
&si iudex sine crimine irasci potest: finga¬
mus tam̃ eur sedato aĩo esse debere cum
subicit pene nocentem: quia legũ sit mi.¬

Expanded text:
iniuriae aut ut ait Posidonius, cupiditas puiniuriae aut ut ait Posidonius, cupiditas puniendi eius a quo te inique putes laesum. quidam ita finierunt: ira est incitatio animi ad nocendum ei qui aut nocuit aut nocere uoluit. Aristotelis definitio non multum a nostra abest. ait enim iram esse cupidoloris rependendi. Haec est ira, de qua superius diximus, injusta; quae etiam mutis inest: in homine vero cohibenda est, ne ad aliquod maximum malum prosiliat per furorem. Haec in Deo esse non potest, quia illaesibilis est; in homine autem, quia fragilis est, invenitur. Inurit enim laesio dolorem; et dolor facit ultionis cupiditatem. Ubi est ergo illa irdelinquentes ? quae utique non est cupiditas ultionis, quia non praecedit iniuria. non dico de ns qui aduersum leges peccant, quibus etsi iudex sine crimine irasci potest, fingamus tamen eum sedato animo esse debere, cum subicit poenae nocentem, quia legum sit mi
Abbreviated transcription (Latin):
deatur: ꝙ eiusmodi facinoribus ignosce̾ cru¬
delitatis est potius q̃ pietatis: nõ est ergo uir¬
tutis in deo ad ea quę miuste fiunt nõ cõmo¬
ueri. tlam mundus tanꝗͣ dei domus est & hoĩes
fanꝗͣ serui quibus si ludibris sit nõm eius qu¬
alis aut quanta pacientia est: ut honoribaius suig
cedat ut praua &t iniqua fieri uideat & non
indignetur. Quod ꝓprium & naturale est ei cui
peccata nõ placeant. Irasci ergo rationis est.
auferunt᷑ .ti. delicta. E refrenatur licentia
quod utiq iuste sapient᷑q fit. Sed stoici nõ uide¬
runt esse discrimen recti et praui: iram iustam
esse & muistam. Et quia meddelam rei nõ mue.¬
niebant: uoluerunt eam penitus exade peri¬
patetici uoͣ nõ excidendam sed temꝑandam eẽ
dixerunt quibus in sexto libro institutionũ satis
neca enumerauit in librig quos de ira dei¬
conposuit. Ira est inquit cupiditas ultiscendȩ

Expanded text:
deatur. quod si eiusmodi facinoribus ignoscere crudeatur. quod si eiusmodi facinoribus ignoscere crudelitatis est potius quam pietatis, non est ergo uirtutis in deo ad ea quae iniuste fiunt non commoueri. nam mundus tamquam dei domus est et homines tamquam serui: quibus si ludibrio sit nomen eius, qualis cedat, prava et iniqua fieri videat, et non indignetur, quod proprium et naturale est ei, cui peccata non placeant? Irasci ergo rationis est; auferuntur enim delicta, et refraenatur licentia, quod utique juste sapienterque fit. Sed Stoici non viderunt esse diesse et iniustam, et quia medellam rei non inueniebant, uoluerunt eam penitus excidere. Peripatetici uero non excidendam, sed temperandam esse dixerunt: quibus in sexto libro Institutionum satis neca enumerauit in libris quos De ira conposuit. ira est inquit cupiditas ulciscendae
Abbreviated transcription (Latin):
punit. Ergo & deus cũ malis obest: nocens n
est. Ipse est aũt nocens: qui aut innocenti
noces: aut nocenti parcit : ut pluribus noceat
tibet querere ab iis qui deum faciunt ĩ mobili
siquis habet rem domũ familiam. seruiq eiug
contemnenter pacientiam dñi. oĩa eius inuasi¬
runt ipsi bonis eius fruantur: ipsos familia
eiue honoret : dñs aut contẽnatur ab om̃ibu
derideatur. relinquat᷑ Utrũ ne sapiens esse
possit qui contumelias nõ uindicet: suigq re¬
bus eos ꝑfrui paciat᷑ : in quos habeat potestatẽ
si tam̃ pacientia nõminanda est & nõ stupor
quidem insensibilie. S facile est ferre contem¬
tum Quid si fient ea que a cicerone dicun¬
tur: Et .ii. quȩro si quis paterfamiliag li¬
beris sius a seruo interfectis uxore occisa
icensa domo. supplicium de seruo nunꝗͣ acer¬
rimum sumserit uerũ is demens an miseri¬
cors an inhumanus E crudelissimug esse ui¬

Expanded text:
punit —, ergo et deus cum malis obest, nocens non punit —, ergo et deus cum malis obest, nocens non est, is est autem nocens qui aut innocenti nocet aut nocenti parcit, ut pluribus noceat. libet quaerere ab iis qui deum faciunt inmobilem, si quis habeat rem domum familiam seruique eius contemnentes patientiam domini omnia eius inuaserint, ipsi bonis eius fruantur, ipsos familia eius honoret, dominus autem contemnatur ab omnibus, derideatur, relinquatur, utrumne sapiens esse possit qui contumelias non uindicet suisque rebus eos frui patiatur in quos habeat potestatem ? si tamen patientia nominanda est et non stupor quidam insensibilis. sed facile est ferre contemptum. quid si fiant illa quae a Cicerone dicuntur? etenim quaero si quis pater familias liberis suis a seruo interfectis. uxore occisa, incensa domo, supplicium de seruo non quam acerrimum sumpserit, utrum is clemens ac misericors an inhumanus et crudelissimus esse ui
Abbreviated transcription (Latin):
nunq̃ quietus est. Dei uõ actio: quȩ põtest
esse nisi mundi administratio : Si uoͬ mundi
curam gerit: curat igꝭ hominũ uitã deus
& singuloꝵ actus animaduertit eosq sapi¬
entes ac bonos esse desyderat. Haec .ti. uo¬
luntas dei ac diuina lex: quã persequitur
qui obseruat. deo carus est. tiecesse est
igitur: ut ira moueat᷑ aduersue eum: qui
hanc ȩternam diuinãq legem aut iuolaue¬
rit. aut spreuerit. Si nocet alicui deus
iam bonus nõ est. Non exiguo falluntur
errore: qui censurã siue humanã siue di¬
tantes nocentẽ dici oportere: qui nocentes
adficat pęna. ꝙ si est: nocẽtes ig̃ leges
habemuꝵ quȩ peccantibus supplicia sanxerunt
nocentes iudices: qui scelere conuinctos poena
capitis adficiunt ꝙ si d lex iusta est : que
Enocenti retribuit: quod meretur Eiudex
integer ac bonus dicitur cum male facta uin¬
dicat: bonorũ .ti. salutem custodit qui malo

Expanded text:
numquam quietus est. dei uero actio quae potest numquam quietus est. dei uero actio quae potest esse nisi mundi administratio ? si uero mundi curam gerit, curat igitur hominum uitam deus et singulorum actus animaduertit eosque sapientes ac bonos esse desiderat. haec est uoluntas dei, haec diuina lex: quam qui sequitur. qui obseruat, deo carus est. necesse est igitur ut ira moueatur deus aduersus eum qui hanc aeternam diuinamque legem aut uiolauerit aut spreuerit. \'si nocet\' inquit \'alicui deus, iam bonus non est\'. non exiguo falluntur errore qui censuram siue humanam siue ditantes nocentem dici oportere qui nocentes adficit poena. quod si est, nocentes igitur leges habemus quae peccantibus supplicia sanxerunt, nocentes iudices qui scelere conuictos poena capitis adficiunt. quod si et lex iusta est, quae etj nocenti retnbuit quod meretur, et iudex integer ac bonus dicitur, cum male facta uindicat — bonorum enim salutem custodit qui malos
Abbreviated transcription (Latin):
ueat᷑ ad ea quę impie gerunt᷑. DEUS.
inquit epicurue ni hil curat nullam ig
habet potestatem. Curare.ni. necesse est
eum qui habeat: uł si habet & nõ utitur.
quȩ tanta negli gentiȩ causa est: ut ei nõ
dicam nostrũ genus. s ẽt mundus ip̃e sit
uilis: Ideo inquit incorruptus est ac be¬
atus: quia semꝑ quietus. Cui ergo admini:¬
stratio tantaꝵ reꝵ cessit: si hȩt a deo ne¬
gli gantur : quȩ uidemus ratione summa
gubernari. Aut quietus esse quo mõ potest
qui uiuit ac sentit. Nam quies aut somni
res est aut mortis. Sed nec somnus habet
quietem. tlam cũ soporati sumus: corpus
quidem quiescit: animus tam̃ irrequietue
agitatur. Imagines sibi quas cernat effin.¬
git: ut naturalem suũ motũ exerceat uari-¬
etate uisorũ. Auocatq se falsig: dũ membra
saturent᷑ ac uigorem capient de quiete.
Quies ig̾ sempiterna solius mortis est
Si aũt more deum nõ adtingit: deus igitur

Expanded text:
ueatur ad ea quae inpie geruntur. \'Deus\' ueatur ad ea quae inpie geruntur. \'Deus\' inquit Epicurus \'nihil curat\'. nullam igitur habet potestatem — curare enim necesse est eum qui habeatuel si habet et non utitur, quae tanta neglegentiae causa est ut ei non dicam nostrum genus, sed etiam mundus ipse sit uilis ? ideo\' inquit \'incorruptus est ac beatus, quia semper quietus\'. cui ergo administratio tantarum rerum cessit, si haec a deo neglegantur quae uidemus ratione summa gubernari? aut quietus esse quomodo potest qui uiuit ac sentit? nam quies aut somni res est aut mortis. sed nec somnus habet quietem. nam cum soporati sumus, corpus quidem quiescit, animus tamen inrequietus agitatur; imagines sibi quas cernat adfingit, ut naturalem suum motum exerceat uarietate uisorum, auocatque se falsis, dum membra saturentur ac uigorem capiant de quiete. quies igitur sempiterna solius mortis est. si autem mors deum non attingit, deus igitur
Abbreviated transcription (Latin):
in deum : ut libido timor. auaritia moeror
miudia. om̃i pror sus adfectu uacare dixe¬
runt. his.ti. uacat: quia uitioꝵ adfectug
sunt. los aũt qui sunt uirtutis. idest
ira in malos. caritas i bonos. miseratio
in adflictos: qm̃ diuina potestate sunt di¬
gna. proprios E ueros E iustos habet et¬
ueros. Quȩ ꝓfecto nisi habeat: humana
uita turbabitur. atq ad tantam cõfusi¬
onẽ deueniet status reꝵ: ut cõtemptie
suꝑatiq legibus sola regnet audatia. ut
nemo deniq tutus esse possit: nisi qui uirtu¬
tibus p̃ualeat. Itaq sic cõmuni latrocinio
terra om̃is depopulabit᷑. Nũc uoͬ qm̃ et
mali penam & boni grãm de adflicti opem
sperent. & uirtutibus locus & scelerariora
sunt. At .ti. plerunq & scelerati felitiores
sunt. & boni miseriores. d iusti ab miustig
impune uexant᷑. consyderabimus postea cur
ista fiant. Interim de ira explicemus: an sit
aliqua in deo. utrũ nihil curet oĩo : nec mo¬

Expanded text:
in deum, ut libido timor auaritia maeror in deum, ut libido timor auaritia maeror inuidia, omni prorsus adfectu eum uacare dixerunt. his enim uacat, quia uitiorum adfectus sunt, eos autem qui sunt uirtutis, id est ira in malos, caritas in bonos, miseratio in adflictos, quoniam diuina potestate sunt digna, proprios et iustos et ueros habet. quae profecto nisi habeat, humana uita turbabitur atque ad tantam confusionem deueniet status rerum, ut contemptis superatisque legibus sola regnet audacia, ut nemo denique tutus esse possit nisi qui uiribus praeualeat: ita quasi communi latrocinio terra omnis depopulabitur. nunc uero quoniam et mali poenam et boni gratiam et adflicti opem sperant, et uirtutibus locus est et scelera rariora sunt. at enim plerumque et scelerati feliciores sunt et boni miseriores et iusti ab iniustis inpune uexantur. considerabimus postea cur ista fiant: interim de ira explicemus, an sit aliqua in deo, utrum nihil curet omnino nec mo
Abbreviated transcription (Latin):
cum laborantes. Ergo est propter quod deug
E possit &e debeat gratificari. Nlam si nihil
Est tam conueniens deo ꝗͣ benificentia: nihil
aũt tam alienũ. qͣ ut sit igratus: necesse est
lit officiis optimoꝵ: sancteq uiuentiũ pręscet
aliquid ac uicem reddat: ne subeat ingrati cul¬
Iam: quȩ est et hõi criminosa Contra aũt sũt
ilii facinorosi & nefarii: qui oĩa libidinibus
polluant. cedibus uexent. fraudent. ꝑiurent
nec consanguinibus nec parentibus parcant.
leges & ipsum deu ẽt negligant. Hlabet igitur
ira in deo materiam. Non est .it. fas eum cũ
e pestiferos nocentesq delere: ut bonis om̃ibus
consulat adeo E mn ipsa ira mest gratificatio.
Inania gͦ &e falsa reꝑiunt᷑ argumenta uel eoꝵ
qui irasci deũ nolunt. gratificari uolunt. quia
ne hoc quidem sine ira fieri põt: uł eoꝵ qui
nullum animi motũ esse in deo putant
Et quia sunt aliqui adfectue: qui nõ cadunt

Expanded text:
eum laborant. est ergo propter quod deus eum laborant. est ergo propter quod deus et possit et debeat gratificari. nam si nihil est tam conueniens deo quam beneficentia, nihil autem tam alienum quam ut sit ingratus, necesse est ut officiis optimorum sancteque uiuentium praestet aliquid ac uicem reddat, ne subeat ingrati culpam, quae est etiam homini criminosa. contra autem sunt alii facinerosi ac nefarii qui omnia libidinibus polluant, caedibus uexent, fraudent rapiant periurent, nec consanguineis nec parentibus parcant, leges et ipsum etiam deum neglegant. habet igitur in deo ira materiam. non est enim fas eum, cum em sceleratorum et pestiferos nocentesque delere, ut bonis omnibus consulat: adeo et in ipsa ira inest gratificatio. inania ergo reperiuntur argumenta uel eorum qui cum irasci deum nolunt, gratificari uolunt, quia ne hoc quidem fieri sine ira potest, uel eorum qui nullum animi motum esse in deo putant. et quia sunt aliqui adfectus qui non cadunt
Abbreviated transcription (Latin):
gnͣis perpetuitatem. Haec aũt libido in deolo¬
cum nõ habet. quia e fragilitas & interitus
ab eo alienus est. nec ulla est apud eũ femir
cuius possit copulatione gaudere. nec sue cessias
indiget: quia semꝑ futurue est. Eadem de mu¬
dia & cupiditate dici possunt: quę̧ certis mani¬
festisq de causis in homine cadunt. in deun
nullo modo. At uo & gr̃a & ira & miseratio
habent in deo materiam. Recteq illis utitur
suma illa & singularis potestas ad rerum
tonseruationem. QUAEREI quispiam quȩ
sit ista materia : primũ accidentibus malig
udflicti homines ad deum plerũq confugiunt
fnitigant. obsecrant credentes eum posse ab
it auxilium laborantibus deneget. Item plu-¬
imi. quibus ꝑsuasum est deo placere iustitiam
cumq quia sit dñs ac parens oĩum uenerant᷑
e prȩabus adsiduis & frequentibus uotis dona
se sacrificia odferunt. nomen eiug laudibus
sequuntur. iustis ac bonig oꝑibus demerer i

Expanded text:
generis perpetuitatem. haec autem libido in deo logeneris perpetuitatem. haec autem libido in deo locum non habet, quia et fragilitas et interitus ab eo alienus est, nec ulla est apud eum femina cuius possit copulatione gaudere, nec successione indiget qui semper futurus est. eadem de inuidia et cupiditate dici possunt: quae certis manifestisque de causis in hominem cadunt, in deum nullo modo. at uero et gratia et ira et miseratio habent in deo materiam recteque illis utitur summa illa et singularis potestas ad rerum conseruationem. Quaeret quispiam quae sit ista materia. primum accidentibus malis adflicti homines ad deum plerumque confugiunt mitigant obsecrant credentes eum posse ab contemptor, ut auxilium laborantibus deneget. item plurimi quibus persuasum est deo placere iustitiam eumque, quia sit dominus ac parens omnium, uenerantur. ei precibus adsiduis ac frequentibus uotis dona et sacrificia offerunt, nomen eius laudibus prosecuntur, iustis ac bonis operibus demereri
Abbreviated transcription (Latin):
E odii ad iram. necesse est habeat E timor
& libidinem & cupiditatem cęterosq affectu
qui sunt imbe cillitatis humang.tlon est ni¬
cesse ut timeat. qui irascit᷑. aut moereat
gaudet. deniq iracundi minug timidi sunt
e natura lȩti minus moerent: quid opus est
de humanis affectibus dicere: quibus fragiliti
deus creditur natus. Timoris affectus habet
m hoĩe materiam: in deo nõ habet. homo quia
multis casibus ꝑiculisq subiectus est metuit
ne qua uis maior existat: quȩ illũ uerberet
spoliet. laceret. affligat. interimat. Deus aũ
in quem nec egestas nec miuria: nec dolor. nec
mors cadit: timere nullo pacto potest. quia nis
hil est quod ei uim possit afferre. Item libi¬
dinis ratio Ee causa in homine manifesta est
Nam quia fragilis & mortalis effectus est ne¬
cesse fuit alterũ sexum diuersũq constitui : cu¬
ius ꝑmixtione soboles effici posset ad continenda

Expanded text:
et odii ad iram, necesse est habeat, et timorem, et odii ad iram, necesse est habeat, et timorem, et libidinem, et cupiditatem, caeterosque affectus, qui sunt imbecillitatis humanae. » Non est necesse ut timeat, qui irascitur; aut moereat, qui gaudet: denique iracundi, minus timidi sunt; et natura laeti, minus moerent. Quid opus est de humanis affectibus dicere, quibus fragilitas unquam creditur natus. Timoris affectus habet in homine materiam, in Deo non habet. Homo, quia multis casibus periculisque subjectus est, metuit, ne qua vis major existat, quae illum verberet, spoliet, laceret, affligat, interimat. Deus autem, in quem nec egestas, nec injuria, nec dolor, nec mors cadit, timere nullo pahil est quod ei uim possit adferre. item libidinis ratio et causa in homine manifesta est. nam quia fragilis ac mortalis effectus est, necessarium fuit alterum sexum diuersumque constitui cuius se permixtione suboles effici posset ad continuandam
Abbreviated transcription (Latin):
sse lucem fieri nisi & tenebrę fuissent.
quia nec superum potest esse sine infero: nec
priens sine occidente. nec calidũ sine frigi¬
do nec molle sine duro. Sit E nos ex duo¬
bus eque repugnantibus compacti sumuc
inima & corpore: quoꝵ alterum caelo adscri¬
bitur. quia tenue est &e intractabile alterũ
terrȩ: quia comp̃hensibile est. alterũ solidũ
& ȩternũ est. alterũ fragile atque mortale
Ergo alteri bonum adhȩret: alteri malũ
alteri lux. uita. iustitia. alteri mors tene¬
brȩ miustitiȩ. Hinc extitit in hõibus naturȩ
suȩ deprauatio: ut esset necesse constitui legẽ.
qua possent & uitia prohiberi & uirtutis offi¬
tia imꝑari. Cum ig sint in rebus humanis
bona & mala: quoꝵ rationẽ declaraui: ne¬
cesse est in utranq partẽ moueri deũ : & ad
gratiam cũ iusta fieri uidet. E ad iram cũ
cernit iniusta. Sed occurrit nobis epicurus
ac dicit. Si est in deo lȩtitiş affectus ad grãm

Expanded text:
sse lucem fieri, nisi et tenebrae fuissent; sse lucem fieri, nisi et tenebrae fuissent; quia nec superum potest esse sine infero, nec oriens sine occidente, nec calidum sine frigido, nec molle sine duro. Sic et nos ex duobus aeque repugnantibus compacti sumus, anima et corpore: quorum alterum coelo ascribitur, quia tenue est et intractabile; alterum terrae, quia comprehensibile est: alterum solidum et aeternum est, alterum fragile atque mortale. Ergo alteri bonum adhaeret, alteri malum: alteri lux, vita, justitia; alteri tenebrae, mors, injustitia. Hinc extitit in hominibus naturae suae depravatio; ut esset necesse constitui legem, qua possent et vitia prohiberi, et virtutis officia imperari. Cum igitur sint in rebus humanis bona et mala, quorum rationem declaravi, necesse est in utramque partem moveri Deum, et ad gratiam, cum justa fieri videt; et ad iram, cum cernit injusta. Sed occurrit nobis Epicurus, ac dicit: « Si est in Deo laetitiae affectus ad gratiam,
Abbreviated transcription (Latin):
tione uersant᷑. nihil est ꝓfecto p̃stabilius
Quod si est utrissimũ : deus ergo uult om̃s
hoĩes esse iustos. idest deum & hoĩes caros
habere: deum scilicet honorare tanꝗͣ pren
hoĩem diligere tanꝗͣ frẽm. In hic .ti. duobui
tota iustitra consistit. Qui ergo aut deũ
nõ agnoscit: aut homini nocet miuste d
contra naturã sua uiuit: E hoc modo ru¬
pit inscitutũ legemq diuinam.
HIC FORTASSE quęret aliquis unde
ad hominẽ peccata puenerint: aut quȩ
prauitas diuini insituti regulã ad perora
Aetorserit: Ut cum sit ad iustitiam genitus
opera tam̃ inficiat iniusta Iam suꝑius expla¬
haui simul deum ꝓposuisse bonum ac malũ
repugnat᷑ odisse. sed ideo malũ ꝑmisisse:
ut & bonũ emicaret ꝙ alt̾um sine altero
sicut sȩpe docui intelligimus constare non
posse Deniq ip̃m mundum ex duobus ele¬
mentis repugnantibus & muitem copulatis
esse concretum igneo E humido: nec potu¬

Expanded text:
tione uersantur, nihil est profecto praestabilius tione uersantur, nihil est profecto praestabilius Quod si est verissimum, Deus ergo vult omnes homines esse justos, id est, Deum et hominem caros habere: Deum scilihominem diligere uelut fratrem; in his enim duobus tota iustitia consistit. qui ergo aut deum non agnoscit aut homini nocet, iniuste et contra naturam suam uiuit et hoc modo inrumpit institutum legemque diuinam. Hic fortasse quaerat aliquis unde ad hominem peccata peruenerint aut quae prauitas diuini instituti regulam ad peiora detorserit, ut cum sit ad iustitiam genitus, opera tamen efficiat iniusta. iam superius explicaui simul deum proposuisse bonum ac malum bono repugnat odisse, sed ideo malum permisisse, ut et bonum emicaret, quod alterum sine altero, sicut saepe docui, intellposse: denique ipsum mundum ex duobus elementis repugnantibus et invicem copulatis esse concretum, igneo et humido, nec potui
Abbreviated transcription (Latin):
eius admirari uirtutem potestatẽq ꝑspicere.
deirco .ti. consilio mente de ꝓuidentia instru¬
ctus est. Ideo solus prȩter cȩteras aĩantes
rectus corpore ac statu factus est ut ad
contemplationem parentis sui excitatus
esse uideatur. Ideo sermonẽ solug accepit ac
linguam cogitationis int̾pretem : ut enarri¬
re maiestatem domini sui possit postremo
idcirco ei cuncta subiecta sunt: ut factori
ac artifici deo ess& ipse subiectus. Si ergo
deue homĩe suum uoluit esse cultorem
ideoq illi tantũ honoris attribuit: ut
rerum oĩum dominaret᷑: utiq iustissimũ
est: & eum iudelicet: qui tanta prestiterit
amare & hoĩem qui sit nobiscum diuini
iuris societate coniunctug. Nec .ii. fas est
cultorem dei a dei cultore uiolari. Unde
intelligimue religionis ac iustitig causa
hoĩem esse figuratũ: cuius rei testie est
M. Tullius in libris de legibus ita dicen
Sed oĩum quȩ in doctoꝵ hõium disputa¬

Expanded text:
ejus admirari, virtutem potestatemque perspicere; ejus admirari, virtutem potestatemque perspicere; idcirco enim consilio, mente, prudentia instructus est. Ideo solus praeter caeteras animantes recto corpore ac statu factus est, ut ad contemplationem parentis sui excitatus esse videatur. Ideo sermonem solus accepit, ac linguam cogitationis interpretem, ut enarrare majestatem domini sui possit. Pidcirco ei cuncta subiecta sunt, ut fictori atque artifici deo esset ipse subiectus. si ergo deus hominem suum uoluit esse cultorem ideoque illi tantum honoris attribuit, ut rerum omnium dominaretur, utique iustissimum est et deum qui tanta praestiterit amare et hominem qui sit nobiscum diuini iuris societate coniunctus. nec enim fas est cultorem dei a dei cultore uiolari. unde intellegimus religionis ac iustitiae causa esse hominem figuratum. cuius rei testis est Marcus Tullius in libris De legibus ita dicens: sed omnium quae in doctorum hominum disputa
Abbreviated transcription (Latin):
&e docui simul tribuit & pluc & boni ac uicun¬
ditatis in sapientia ꝗͣ in malis molestiȩ. Sapi¬
entia .t. facit ut & deũ cognoscamus R ꝑ ea
cognitionem ĩ mortalitatẽ assequamur: quod
est sũmum bonum Itaq nisi primũ malũ agno¬
uerimug nec bonũ poterimus cognostẽ S hoC
no uidit epicurus nec alius quisꝗͣ si tollant᷑
mala: tolli parit᷑ sapĩam: nec lilla in homine
uirtutis remanere uestigia cuius ratio in su¬
stinenda & suꝑanda maloꝵ acerbitate cõsistit
taq ꝑꝑ exiguus compendium sublatoꝵ maloꝵ
maximo & uero &e proprio nobis bono caremus
Constat ig̃ om̃ia ꝓpter hoĩem proposita tani
cur fecerit hoĩem ipsum deug: sicut mundus
propter hoĩem machinatus est. ita ipsum ꝑꝑ
se tanꝗͣ diuini templi antistitem spectatorem
opum rerũq cęlestium. Solus est qui sentiens
cãpaxq rationis intellige̾ possit deum. qui oꝑa

Expanded text:
edocui simul tribuit, et plus est boni ac jucunedocui simul tribuit, et plus est boni ac jucunditatis in sapientia, quam in malis molestiae. Sapientia enim facit, ut etiam Deum cognoscamus et per eam cognitionem immortalitatem assequamur; quod est summum bonum. Itaque nisi prius malum agnoverimus, nec bonum poterimus agnoscere. Sed hoc non vidit Epicurus, nec alius quisquam; si tollantur mala, tolli pariter sapientiam, nec ulla in homine virtutis remanere vestigia, cujus ratio in sustinenda et superanda malorum acerbitate consistit. Itaque propter exiguum compendium sublatorum malorum maximo et vero et proprio nobis bono careremus. Constat igitur omnia propter hominem proposita, tam cur fecerit hominem ipsum Deus. Sicut mundum propter hominem machinatus est, ita ipsum propter se, tamquam divini templi antistitem, spectatorem operum rerumque coelestium. Solus est enim, qui sentiens, capaxque rationis, intelligere possit Deum, qui opera
Abbreviated transcription (Latin):
accedat hĩs sapientia: ꝑ quã habeãt maloꝵ
reiectionem: bonoꝵq delectum. Uides ergo
magis ꝑꝑ mala opus nobis esse sapia: quae
nisi fuissent ꝓposita. rationale animal non
modo uidere potuert stoici: dissoluitur etia
illud argumentũ epicuri. Deug inquit aut
uult tollere mala: & nõ põt: aut potest d
Si potest de nõ uult inuidus: quod eque ali¬
enum est a deo. Si neq uult neq potest de
iuidus & imbecillis est. Ideoq nec deue si
& uult de potest: quod solũ deo cõuenit.
Unde ergo sunt mala: aut cur illa nõ tollit
hot argumento perturbari solere & muitos
pene adigi: ut deũ nihil curare fateant ONuod
maxime querit epicurug. Sed nos ratione
prospecra formidolosum hoc argumentũ facle
dissoluimus. Deus.ti. põt quicquid uelit aeest
anbecillitas e muidia in deo nullo est. potest
iꝑitur mala tollere S nõ uult nec ideo tam̃
muuidus. Idarco .ni. ñõ tollit quia sapĩam. sicutu

Expanded text:
accedat his sapientia per quam habeant malorum accedat his sapientia per quam habeant malorum reiectionem bonorumque dilectum. uides ergo magis propter mala opus nobis esse sapientia: quae nisi fuissent proposita, rationale animal non i nullo modo uidere potuerunt, dissoluitur etiam illud argumentum Epicuri. \'deus\' inquit \'aut uult tollere mala et non potest, aut potest et si potest et non uult, inuidus, quod aeque alienum est a deo; si neque uult neque potest, et inuidus et inbecillus est ideoque nec deus; si et uult et potest, quod solum deo conuenit, unde ergo sunt mala aut cur illa non tollit hoc argumento perturbari solere et inuitos paene adigi ut deum maxime quaerit Epicurus. Sed nos ratione perspecta, formidolosum hoc argumentum facile dissolvimus. Deus enim potest quidquid velit, et imbecillitas, vel invidia in Deo nulla est; potest igitur mala tollere: sed non vult; nec ideo tamen invidus est. Idcirco enim non tollit, quia sapientiam sicut
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ mala sunt. Inuicem sibi alterutrum
connexa sunt. Ut sublato alterutro utrũq
sit tolli necesse propositis ig bonis & malig
tum demũ opus suum ꝑagit sapĩa: E ꝗdes
bonum appetit ad utilitatem: malũ reiiat
ad salutem. Ergo sicut bona ĩnumerabilia
data sunt ꝗbug frui posset: Sic ẽt mala
quȩ caueret. tlam si malũ nullum sit peri¬
culum nihil deniq qđ lȩdere hoĩem possit
tollitur om̃is materia sapĩs: nec erit homini
opus est cogitatione: intellectu. scĩa . ratione:
quocũq porrexerit manũ id naturȩ aptum
accõmodatum sit. Ut siquis uelit adparatis.¬
simam cȩnam infantibus qui nõdum sapiant
adponere: utiq id adpetent singuli quo unũ
erit illie utile ac salubre. Quid igꝰ nocebit
eos sicuti sunt ꝑmanere: E semꝑ infantes
ac nescios esse r̃eꝵ: Si aũt admisceas uel
amara uł mutilia uł ẽt uenenata decipiun¬
tur utiq ꝑ ignorantiã boni ac mali. nisi

Expanded text:
quae mala sunt. inuicem sibi alterutra quae mala sunt. inuicem sibi alterutra conexa sunt, ut sublato alterutro utrumque sit tolli necesse. propositis igitur bonis malisque tum demum opus suum peragit sapientia et quidem bonum adpetit ad utilitatem, malum reicit ad salutem. ergo sicut bona innumerabilia data sunt quibus frui posset, sic etiam mala quae caueret. nam si malum nullum sit, nullum periculum, nihil denique quod laedere hominem possit, tolletur omnia materia sapientiae nec erit homini opus est cogitatione intellectu scientia ratione, cum quocumque porrexerit manum, id naturae aptum et adcommodatum sit? ut si quis uelit apparatissimam cenam infantibus qui nondum sapiant adponere, utique id adpetent singuli quo unum illis erit uitale ac salubre. quid igitur nocebit eos sicuti sunt permanere et semper infantes ac nescios esse rerum? si autem admisceas uel amara uel inutilia uel etiam uenenata, decipientur utique per ignorantiam boni ac mali, nisi
Abbreviated transcription (Latin):
inueniri sicut iam plura prioribus seculis
incognita necessitas dt usus muenerit. Aug
tandem utilitas potest in muribus in blactis
m serpentibus mueniri : quȩ homini mole¬
sta de ꝑnitiosa sunt. An medicina m hig
aliqua latet: quę si est inueniet aliq̃do
nempe uersus mala cum id illi quȩ runt᷑
aineremq dilapsam mederi eiusde bestiat
mor sui. Quanto melius fuerat eaz ꝓrsus
no esse. ꝗͣ̃ remedium contra se ab ea ipsa
de syderarĩ. Breuius ig ac uerius respon¬
dere potuerunt hunc in modũ. Deus cum
formasset hoĩem ueluti simulacrũ suũ : quod
erat diuini opificii sũmum: inspirauit ei
sapientiam soli Ut oĩa imꝑio ac ditioni sub¬
iugaret: om̃ibus mundĩ cõmodis uterer
proposuit tam̃ ei E bona & mala: quia sa¬
pientiam dedit: cuius om̃is ratio in discer¬
nendig bonig ac malis sita est. Non põt
.ti. quisꝗͣ elige̾ meliora:  scire quid bonũ
sit nisi sciat simul rericere ac uitare

Expanded text:
inuentu<i>ri, sicut iam multa prioribus saeculis inuentu<i>ri, sicut iam multa prioribus saeculis incognita necessitas et usus inuenerit. quae tandem utilitas potest in muribus in blattis in serpentibus reperiri, quae homini molesta et perniciosa sunt? an medicina in his aliqua latet? quae si est, inueniatur aliquando, nempe aduersus mala, cum id illi querantur, m in cineremque dilapsam mederi eiusdem bestiae morsui. quanto melius fuerat eam prorsus non esse quam remedium contra se ab ea ipsa desiderari! breuius igitur ac uerius respondere potuerunt in hunc modum: deus cum formaret hominem ueluti simulacrum suum, quod erat diuini opificii summum, inspirauit ei sapientiam soli, ut omnia imperio ac dicioni suae subiugaret omnibusque mundi commodis uteretur. proposuit tamen ei et bona et mala, quia sapientiam dedit, cuius omnis ratio in discernendis bonis ac malis sita est. non potest enim quisquam eligere meliora et scire quod bonum sit, nisi sciat simul reicere ac uitare
Abbreviated transcription (Latin):
tlec desit aliqdo quo uita hominũ substine¬
atur. At .ti. cȩterag animantes eadem nã
nutrit. et eut̾ddez foetu ẽt muta pascunt
Num ẽt mutoꝵ causa deus laborauit :
Minime quia sunt rationis eyꝑtia. Sed¬
ntia intelligimus E ipsa eodez modo in usu ho¬
minie a deo facta ꝑtim ad cibos: ꝑtim ad
uestitum: ꝑtim ad operis auxilia. ut cla¬
rum sit diuinã ꝓuidentiam reꝵ & copiaꝵ
abundantia hominũ uitam instruere : atq
ornare uoluisse: ob eamq cãm d aerem
uolucribus: E mare piscibus & terram
qua drupedibus impleuit. Sed academici
contra stoicos disserentes solent querere
cur si deus oĩa hominũ causa fecerit.
E multa contraria d inimica d pescifera
nobis reꝑiant tam in mari q̃ in terra
Quod stoici ueritatem nõ ꝑspicientes mep¬
tissime repulerunt: Aiunt .a. multa in gi.¬
gentibus & in numero aialium: quoꝵ ad¬
huc lateat utilitas. S eam ꝓcessu temporu

Expanded text:
ne desit aliquando quo uita hominum sustinene desit aliquando quo uita hominum sustineatur. at enim ceteras animantes eadem terra nutrit et eiusdem fetu etiam muta pascuntur. num etiam mutorum causa deus laborauit? minime, quia sunt rationis expertia. sed intellegimus et ipsa eodem modo in usum hominis a deo ficta partim ad cibos partim ad uestitum partim ad operis auxilia, ut clarum sit diuinam prouidentiam rerum et copiarum abundantia hominum uitam instruere atque ornare uoluisse, ob eamque causam et aerem uolucribus et mare piscibus et terram quadrupedibus inpleuit. sed Academici contra Stoicos disserentes solent quaerere cur, si omnia deus hominum causa fecerit, etiam multa contraria et inimica et pestifera nobis reperiantur tam in mari quam in terra. quod Stoici ueritatem non perspicientes ineptissime reppulerunt. aiunt enim multa esse in gignentibus et in numero animalium quorum adhuc lateat utilitas, sed eam processu temporum
Abbreviated transcription (Latin):
imbribus & prunis in ubertatem terra pin¬
quescat: &e estiuis caloribus uł herbidȩ fru¬
ges maturitate durent᷑ uł quȩ sunt in hu¬
midis incocta de inferuefacta mitescant.
Luna quoq nocturni temporis guber natrix
amissi ac recepti luminis uicibus menstrua
spatia moderatur: & cȩcag tenebris horren¬
tibus noctes fulgore suȩ claritatis illustrat.
ut estiua itinera e expeditiones & oꝑa sine
labore ac molestia cofici possint. Siquides
nocte leues meliue stipulȩ: nocte arrida
prata tondentur. Astra ẽt cȩtera uł ortu
uł occasu suo certis stationibus opportunitates
temporũ subministrant. S de nauigiig
quo minus errabundo cursu ꝑ ĩmensur
uagerent regimen prȩbent : cũ ea rite
gubernator obseruans ad portũ destinati
ł utoris peruehatur. uentoꝵ spiritu attra¬
huntur nubes:ut sata imbribus irrigent:
ut uites foetibus. arbusta pomis exube¬
rent. Et hȩc ꝑ orbem uiabug exhibent̃

Expanded text:
umoribus ac pruinis in ubertatem terra pinumoribus ac pruinis in ubertatem terra pinguescat et aestiuis caloribus uel herbidae fruges maturitate durentur uel quae sunt in umidis, incocta et feruefacta mitescant. luna quoque nocturni temporis gubernatrix amissi ac recepti luminis uicibus menstrua spatia moderatur et caecas tenebris horrentibus noctes fulgore suae claritatis inlustrat, ut aestiua itinera et expeditiones et opera sine labore ac molestia confici possint, siquidem nocte leues melius stipulae, nocte arida prata tondentur. astra etiam cetera uel ortu uel occasu suo certis stationibus opportunitates temporum subministrant. sed et nauigiis, quominus errabundo cursu per inmensum uagentur, regimen praebent, cum ea rite gubernator obseruans ad portum destinati litoris peruehatur. uentorum spiritu attrahuntur nubes, ut sata imbribus inrigentur, ut uites fetibus, arbusta pomis exuberent. et haec per orbem uicibus exhibentur,
Abbreviated transcription (Latin):
soluig hoĩs accõmodata sunt. Hlomo igne
utitur ad usum calefaciendi e luminis et
moliendoꝵ ciboꝵ ferriq fabricandi. Utit᷑
fontibus ad potum & ad lauacra: flumi¬
iubus ad agros irriganddos terminandas ꝓ
regiones. Untur terra ad ꝑcipiendũ fruguo
uarietatem: planis ad segetem colibus ad
conseruanda uineta: montibus ad usus ar
ad cõmertia E copias ex longinquis regio¬
nibus ꝑferendas. uerũ et ad ubertatem
om̃uis g̃nũs piscium. Ex si his elementis utitur
quibus est ꝓximus: nõ est dubiũ quin & tꝗ̧¬
Ro quoniam e elestiũ reꝵ offitia ad fertili¬
tatem terre ex qua uiuimus temperata sunt
Sol irrequietis cursibus e spaciis mȩquabb
orbes annuos conficit: & aut orieng diem
promit ad laborem: aut ocçidens noctẽ superin¬
ducit ad requiem &s cũ abscessu longius ad me¬
ridiem : tũ accessu ꝓpius ad septemtrionẽ hie¬
mie de estatis uiassitudinẽ facit: ut hibernis

Expanded text:
hominis adcommodata sunt. homo igni hominis adcommodata sunt. homo igni utitur ad usum calefaciendi et luminis et molliendorum ciborum ferrique fabricandi, utitur fontibus ad potus et ad lauacra, fluminibus ad agros inrigandos terminandasque regiones, utitur terra ad percipiendam fructuum uarietatem, planis ad segetem, coconserenda vineta; montibus ad usum arbad commercia et copias ex longinquis regionibus ferendas, verum etiam ad ubertatem omnis generis piscium. Quod si his elementis utitur, quibus est proximus, non est dubium, quin et coelo, quoniam et caelestium rerum officia ad fertilitatem terrae ex qua uiuimus temperata sunt. sol inrequietis cursibus et spatiis inaequabilibus orbes annuos conficit et aut oriens diem promit ad laborem aut occidens noctem superducit ad requiem, et tum abscessu longius ad meridiem tum accessu propius ad septentrionem hiemis et aestatis uicissitudines facit, ut et hibernis
Abbreviated transcription (Latin):
one iustitiaq detractis uł ad stultitiã pecũ¬
dum amissa ratione de uoluimur ut ad bestia¬
rum ĩmanitatem: immo uõ ampliug: Si ꝗdem
bestiȩ sui gnis animalibus parcunt. ꝗd erit
homĩe truculentius: quid ĩmitius: si dempto
metu suꝑiore uim legum aut fallere potu
erit aut contẽnere: simor igͦ dei solug
est: qui custodit hoĩum ĩter se societatem
et ꝑ quem uita ipsa substinet᷑: munitur: guber¬
natur. Is aũt timor aufertur: si fuerit
hom̃i ꝑsuasum: ꝙ ire sit expere deue: que
moueri & indignari cum iusta fuerit non
persuader Rursug nobis ad supiora rede¬
undum est. et quia docuimus a deo factum
esse mundũ doceamug. quare sit effectus.
SI CONSIDE RE Taliquis uniuersam mu
di administrationem: intelliget ꝗͣ uera sit
sententia stoicoꝵ: qui aut nr̃a causa mun¬
dum esse constructum: oĩa .ti. quibus cõstat
quȩq gnãt ex se mundue ad utilitatem

Expanded text:
one justitiaque detracta, vel ad stultitiam pecuone justitiaque detracta, vel ad stultitiam pecudum amissa ratione devolvimur, vel ad bestiarum immanitatem: imo vero amplius; siquidem bestiae sui generis animalibus parcunt. Quid erit homine truculentius, quid immitius, si dempto metu superiore, vim legum aut fallere poerit aut contemnere ? timor igitur dei solus est qui custodit hominum inter se societatem, per quem uita ipsa sustinetur munitur gubernatur. is autem timor aufertur, si fuerit homini persuasum quod irae sit expers deus, quem moueri et indignari, cum iniusta fiunt, non persuadet. rursum nobis ad superiora redeundum est, ut quia docuimus a deo factum esse mundum, doceamus quare sit effectus. Si consideret aliquis uniuersam mundi administrationem, intelleget profecto quam uera sit sententia Stoicorum, qui aiunt nostra causa mundum esse constructum. omnia enim quibus constat quaeque generat ex se mundus, ad utilitatem
Abbreviated transcription (Latin):
cum suis stoicis. Longum est singuloꝵ snĩas
exequi : qui licet diuersis nominibus sint abusi
ad unã tam̃ potestatem: quȩ mundũ regeret
sepe fateant᷑. de cultu tam̃ & honoribus cius
nemo unꝗͣ requisiuit: nemo disseruit : ea sci-¬
licet ꝑsuasione: qua semꝑ bñficum incorruptũ¬
q credentes nec irasa eum cuiꝗͣ: nec ullo
cultu indigere arbitrabant᷑. Adeo religio
esse nõ potest ubi metus nullus est
NUNC qm respondimus impie: quorũdam
detestabilꝰq imprudentiȩ uł potiug amẽtiȩ
redeamus ad ꝓpositum. Diximus religione
sublata nec sapientiã teneri posse nec u¬
stitiam: quia diuinitatie sapĩa intellectus
est: quo differimus a belluis: in solo hoĩe
reperiri iustitiam: qua nisi cupiditates nr̃as
deus qui falli nõ potest coer cuerit: scelerat
impieq iuuemus. Spectari ergo actus no.¬
stros a deo nõ modo ad utilitatem cõmunig
uite attinet sed ẽt ad ueritatẽ: quia religi¬

Expanded text:
cum suis Stoicis. longum est enim singulorum cum suis Stoicis. longum est enim singulorum sententias exsequi: qui licet diuersis nominibus sint abusi. ad unam tamen potestatem quae mundum regeret saepe fateantur, de cultu tamen et honoribus eius nemo umquam requisiuit, nemo disseruit, ea scilicet persuasione qua semper beneficum incorruptumque credentes nec irasci eum cuiquam nec ullo cultu indigere arbitrantur. adeo religio esse non potest ubi metus nullus est. Nunc, quoniam respondimus inpiae quorundam detestabilique prudentiae uel potius amentiae, redeamus ad psublata, nec sapientiam teneri posse, nec justitiam; quia sapientia divinitatis intellectus est, quo differimus a belluis: in homine solo reperiri justitiam, qua nisi cupiditates nostras Deus, qui falli non potest, coercuerit, scelerate impieque vivemus. Spectari ergo actus nostros a Deo, non modo ad utilitatem communis vitae attinet, sed etiam ad veritatem; quia religi