comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mine redderet: qui ut digna recompen
fieret. priori non solum equalis s maior
asset. Ut gͦ ꝓ homine redderetur homo
maior homine. factus ẽ. d̾s homo pro hoĩe
dedit se homo homini. ut se assumeret
homine. Incarnatus ẽ. d̃s dei filius: et
tus ẽ. hominib ds̃ homo xp̃s. sicut ysat
ait. Puer natus ẽ nobis: et filius datus¬
p̃c̃ di fuit hominis iustitia. Innatiuitate
nuim xp̃i iuste placatus ẽ ds homini: quia
falis homo inuentus ẽ ꝑhomine. qui ñ solũ
ut dictum ẽ. par. s etiã maior ẽẽt hoĩe.
nunciant dicentes. Giła in eicelsis deo: &
in terra pax hominib bonȩ uoluntatis.
S adhuc suꝑerat homini: ut sicut restau¬
rando dampnũ placauerat iram. ita qͦq
ꝑ contempto satisfaciendo. dignus fieret
euadere penam. S hoc conuenientiꝰ fieri
non poterat. nisi ut penam qm ñ debebat
sponte ⁊obedienter susciꝑet: ut de pena ꝗͣ
ꝑmobedientiam meruerat eripi dignus

Expanded text:
homine redderet, qui ut digna recompensatio homine redderet, qui ut digna recompensatio fieret priori non solum aequalis sed major esset. Ut ergo pro homine redderetur homo major homine, factus est Deus homo pro homine; et dedit se homo homini, ut se assumeret homine. Incarnatus est Deus Dei Filius, et datus est hominibus Deus homo Christus, sicut Isaias ait: Puer natus est nobis , etc. Qut Christus, hominis fuit justitia. In nativitate enim Christi juste placatus est Deus homini; quia talis homo inventus est pro homine, qui non solum, ut dictum est, par, sed et major esset homine. nuntiant, dicentes: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonSed adhuc super erat homini, ut sicut restaurando damnum placaverat iram, ita quoque pro contemptu satisfaciendo dignus fieret evadere poenam. Sed hoc convenientius fieri non poterat, nisi ut poenam quam non debebat sponte et obedienter susciperet, ut de poena quam per inobedientiam meruerat eripi dignus
Abbreviated transcription (Latin):
ra abeo premi ꝑmitteretur. Licet et
tronum haberet. cuius potentia did
incausam. adduci posset. uste dominui
homo contradiceret: quia nullam adidies
iustam causam habuit. quare sibi nis
mine uendicare debuerit. Patronis
nullus talis inueniri poterat. nisi di
rius homo dm̃ placaret: ⁊ sic demde do
Eeuiante eũ diabolo eausam miret. Wam̃
nabiliter placare ñ poterat: insi ⁊dam¬
de irrationali creatura redderet. ꝑ ratio¬
ereatura sublata minis eẽt. S nec ho¬
em phomine reddere potuit: quia uistũ
iocentem abstulerat. i neminẽ nisi pecea
inuenit. Nichil gͦ homo inuenit̃. un
m̃ sibi placare posset: quia siue sua. sius
ium daret. digna recompensatio non eẽt
d̾s homini ꝑ miscdiam iustitiam dedit.
enim ereptio hominis ꝑfecte rationabi¬
D. nisi erutraq parte urta fieret: hoc ẽ
⁊ homo iustitiam haberet euadendi.
is homini. qđ bomo ex debito deo redde
Dedit gͥ homini hominẽ quem homo

Expanded text:
ut ab eo premi permitteretur. Licet enim mo talem patronum haberet cujus potentia diabolus in causam adduci posset, juste dominio ejus homo contradiceret; quia nullam diabolus justam causam habuit quare sibi jus in homine vindicare debuerit. Patronus autem nullus talis inveniri poterat nisi soluprius homo Deum placaret, et sic deinde Deo patrocinante cum diabolo causam iniret. nabiliter placare non poterat, nisi et damde irrationali creatura redderet, pro rationali sublata, minus esset. Sed nec hominem pro homine reddere potuit, quia justum et innocentem abstulerat, et neminem nisi peccatorem invenit. Nihil ergo homo invenit unde Deum sibi placare posset, quia sive sua, sive seipsum daret digna recompeDeus homini per misericordiam justitiam dedit. Neque enim ereptio hominis esset, nisi ex utraque parte justa fieret; hoc estita et homo justitiam haberet evadendi. is homini quod homo ex debito Deo redderet. Dedit igitur homini hominem quem homo pro
Abbreviated transcription (Latin):
meritum uistitie. uel descendere ꝑreatum cul
ꝑe. Qmͦ dispositꝰ ẽ hõ ad penitentiam
ositus ẽ. gͦ inmundo isto. in loco.
penitentie. spatio penitendi indulto.
ut mala corrigeret. bona repararet: ut can¬
dem correctus adiusficiam ueniens. ñ ꝓculpa
penam. s ꝓnistitia glam sibi preꝑatam ac¬
ciperet. Restat gͦ ut dum tempus ẽ. consiliũ
erquirat: & aurilium requirat correctionis
sufficiens inuenitur. necesse ẽ. ut ille qͥ per
grãm suam differt iudiciũ. interim ꝑ eandẽ
grãm ostendat euadendi consiliũ: & post con¬
siliũ conferat auxiliũ. Sic itaq oportet ut
interim de ponat ꝑsonã uidicis. ⁊ assumat
ꝑsonam prius consiliatoris. postea auxiliato¬
ris: ita dũ taxat. ut primo hominem totum
dimittat. quatinus ipse homo & ignorantiã
suam erpiatur. ⁊ intelligat se indigere consi¬
lio. deinde etiam defectum suum sentiat. &
agnoscat se opus habere auxilio. Tali gͥ ra¬

Expanded text:
meritum justitiae, vel descendere per reatum culmeritum justitiae, vel descendere per reatum cul dispositus est homo ad poenitentiam. Positus est ergo homo in mundo isto in loco poenitentiae, spatio poenitendi indulto, ut mala corrigeret, bona repararet, ut tandem correctus ad judicium veniens; non pro culpa poenam, sed pro justitia gloriam sibi praeparatam acciperet. Restat ergo ut dum tempus est consilium exquirat et auxilium requirat correctionis sufficiens invenitur, necesse est ut ille qui per gratiam suam differt judicium, interim per eamdem gratiam ostendat evadendi consilium; et post consilium conferat auxilium. Sic itaque oportet ut interim deponat personam judicis, assumat personam prius consiliatoris, postea auxiliatoris, ita duntaxat ut primo hominem totum sibi dimittat, quatenus et ipse homo et ignorantiam suam experiatur et intelligat se indigere consilio, deinde etiam defectum suum sentiat, et agnoscat se opus habere auxilio. Tali igitur ra
Abbreviated transcription (Latin):
locus confirmatoꝵ maloꝵ & disciplinam
irrecupabiliter disserentiũ: nideo ibi solũ¬
eẽ summũ malũ positum ẽ. Purgatorius
ignis ẽ. locus in prima correctione minus cor¬
rectoꝵ. ⁊ in seda ꝑficiendoꝵ: ⁊ ideo solũ ma¬
lum habere debuit. ut priore peior eẽt. ubi
ẽ. locus errantiũ ⁊ reꝑandoꝵ: ⁊ id̃o simul bonũ
& malum ieo ordiuatum ẽ. ut ꝑbonum qͥdẽ
consolationem accipiant. ꝑ malũ uero corres¬
tionem. Non tamen summũ bonum. aut
summũ malum ibi ẽ: ut sit quo ⁊ ꝑsistentes
inuialo deficere. et recedentes a malo ꝓficere
possint. Sic gͥ celum insummo ẽ. post celum
paradisus. post paradisum mundus. post mun¬
clumi iquis purgatorus: post ignem purga¬
torium infernus. Diabolus gͦ qui a summo
ceciderat. inimo decrusus ẽ: ꝓpterea quia re¬
parandus ñ erat. Homo autem qͥa ñ a sũmo
catus: ut ei locus eẽt quo ascendere posset per

Expanded text:
locus confirmatorum malorum et disciplinam locus confirmatorum malorum et disciplinam irrecuperabiliter deserentium; et ideo ibi soluet summum malum positum est. Purgatorius ignis est locus in prima correctione minus correctorum, et in secunda perficiendorum; et ideo solum malum habere debuit ut priore pejor esset ubi est locus errantium et reparandorum; et ideo simulordinatum est, ut per bonum quidem consolationem accipiant; per malum vero correctionem. Non tamen summum bonum aut summum malum ibi est, ut sit quo et persistentes in malo deficere, et recedentes a malo proficere possint. Sic igitur coelum in summo est, post coelum paradisus, post paradisum mundus, post mundum ignis purgatorius, post purgatorium infernus. Diabolus ergo qui a summo ceciderat, in imum detrusus est, propterea quia reparandus non erat. Homo autem quia non a summo catus, ut ei locus esset quo ascendere posset per
Abbreviated transcription (Latin):
Unus in quo ẽ. solum bonum: ⁊ sũmũ
bonum. Unus. in quo ẽ. solum malũ: & sũ¬
mum malum. Post hȩc alia duo. Altes sub
summo inquo ẽ. solum bonum. s ñ summũ:
alter supra imum. in quo ẽ. solum malum.
s non suminũ. In medio imꝰ: inquo ẽ. ⁊ bo¬
num & malum. neutrũ summũ. Incelo ẽ
solũ bonũ & malitsũmũ. Ininferno ẽ. solũ
malum ⁊ sũmũ. In paradiso ẽ. solum bonũ
non sũmũ. In igne purgatorio. solum malũ
ñ summũ. In mundo ẽ. bonum ⁊ malum.
neutrũ suminũ. Paradisus ẽ. locus inchoan¬
tium. ⁊ inmelius ꝓfitentium: uideo ibi solũ
ẽe bonũ debuit. quia creatura a malo mici¬
anda non fuit. Non tam̃ summũ eẽ debutt:
quia si summũ ibi bonũ eẽt. illic positis
profectus non eẽt. Celum locus est confir¬
matoꝵ bonoꝵ: ⁊ ꝑdisciplinam ad summũ
ꝓfectum ꝑtingentium. Unde solum sum¬
mũq bonũ in eo collocatum ẽ. Infernus ẽ

Expanded text:
Unus in quo est solum bonum et summum Unus in quo est solum bonum et summum bonum. Unus in quo est solum malum et summum malum. Post haec alia duo. Alter sub summo in quo est solum bonum, sed non summum. Alter supra imum in quo est solum malum, sed non summum, in medio unus, in quo est et bonum et malum, neutrum summum. In coelo summum; in inferno est solum malum et summum; in paradiso est solum bonum sed non summum; in igne purgatorio solum malum, sed non summum; in mundo est bonum et malum, neutrum summum. Paradisus est locus inchoantium et in melius proficientium; et ideo ibi solum esse bonum debuit, quia creatura a malo initianda non fuit. Non tamen summum esse debuit, quia si summum ibi esset bonum illic positis profectus non esset. Coelum locus est confirmatorum bonorum et per disciplinam ad summum profectum pertingentium. Unum solum summumque bonum in eo collocatum est. Infernus est
Abbreviated transcription (Latin):
rũ una ẽ. concupiscentia carnis: alta
ẽ. ignorantia mentis. Qd̃ gͥ homo tali
pena ꝑcusus ẽ. ꝑquã culpa ñ purgaret¬
s augeretur: nisi ꝑgrãm postmodũ liberatꝰ
fuisset. ꝑ penam temꝑalem adpenam eternam
descenderet. Ne autem dampnandus inueni¬
retur si statim udicaretur: dilatum ẽ. iuditiũ
eius. Et quia eum diuina miscdia ad salutẽ
preordinauit: in hoc tempore expectationis &
dilationis locum ei penitentis & correctionis as¬
signauit: quatinꝰ eum interim ꝑ grãm suam
talem efficeret. quẽ tandem non solum miscdit̾
s etiam iuste ad salutem iudicare ualeret. Tria
ergo hec inireparatione hominis pͥmo loco con¬
sideranda occurrunt: tempus. locus. remediũ.
Tempus ẽ. presens uita: abinitio mundi usq
adfinem scłi. Locus ẽ. mundus iste. Remediũ
intrib constat: infide: insacramentis. inoꝑib
bonis. Tempus longum: ne imparatus pre¬
oceupetur. Locus asꝑ: ut p̃uaricator castige¬
tur. Remedium efficar: ut infirmus sanctur.

Expanded text:
is; altera est ignorantia mentis. Quod igitur homo tali poena percussus est per quam culpa non purgarsed augeretur, nisi per gratiam postmodum liberatus fuisset; per poenam temporalem ad poenam aeternam descenderet. Ne autem damnandus inveniretur si statim judicaretur dilatum est judicium ejus. Et quia divina eum misericordia ad salutem praeordinavit; in hoc tempore exspectationis et dilationis locum poenitentiae ei et correctionis assignavit, quatenus eum interim per gratiam suam talem efficeret, quem tandem non solum misericorditer sed etiam juste ad salutem judicare valeret. Tria ergo hic in reparatione hominis primo loco consideranda occurrunt: tempus, locus, remedium. Tempus est praesens vita ab initio mundi usque ad finem saeculi. Locus est mundus iste. Remedium in tribus constat: in fide, in sacramentis, in operibus bonis. Tempus longum, ne imparatus praeoccupetur. Locus asper, ut praevaricator castigetur. Remedium efficax, ut infirmus sanetur.
Abbreviated transcription (Latin):
sophim. Tertuis liber samuelis: qui ẽ primꝰ
⁊ scds regum. Quartus malachim qđ inter¬
p̃tatur regũ: qui ẽ. t̾cius & quartus regum.
qd ꝓpħiarũ sint: etiam si ñ omnes ꝓ̃phetie
sint. ꝓpħa autem trib modis dicitur: offi

Expanded text:
Sopthim; tertius liber Samuelis, qui est primus Sopthim; tertius liber Samuelis, qui est primus et secundus Regum; quartus Malachim quod interpretatur regum, qui est tertius et quartus Regum; quod prophetarum sunt, etiamsi non omnes prophetiae sint. Propheta autem tribus modis di
Abbreviated transcription (Latin):
uimꝰ que sit materia diuinarum scͥptu¬
arũ & qualit̾ de subiecta sibi materia tractent
intriplici sensu. historie. allegorie. teopologie.
nẽ ostende conuenit. in quib libris ea que iure
diuinitatis nomine censet᷑ scͥptura consistat.
Duo st̃ testam̃ta. que omne diuinarũ scͥptura¬
rũ corpus concludt̃: uetus scilicet ⁊ nouũ Utrũ¬
q tͥb ordinib distinguitur. Uetus testam̃tũ.
continet legem. ꝓpħas. agiographos: qͦd int̾¬
p̃tatũ se nat. scos scͥptores. uel sc̃a scͥbentes
Inlege continentur quinq uolumina: idẽ.
genesis. exodus. leuiticus. liber numeri. de¬
uteronomiũ. Genesis autẽ: a generatione dr̃.
Exodus abexitu. Leuiticus a leuitis. Liber
numeri: quia ineo numerantur filii isrł. De¬
uteronomiũ scda lex: hebraice autẽ bresith. hel¬
lesmoth. uaiecra. uaied aber. adabarim. In or¬
dine ꝓpħarũ: octo sunt uolumina. Primꝰ.
liber iosue: qui ⁊ ihunaue. ⁊ iosue bennun.

Expanded text:
us quae sit materia divinarum Scripturarum et qualiter de subjecta sibi materia tractent in triplici sensu, historiae, allegoriae, tropologiae, nunc ostendere convenit in quibus libris ea quae jure divinitatis nomine censetur, scriptura consistat. Duo sunt Testamenta quae omne divinarum Scripturarum corpus concludunt: Vetus scilicet et Novum. Utrumque tribus ordinibus distinguitur. Vetus Testamentum continet legem, prophetas, hagiographos, quod interpretatum sonat sanctos scriptores vel sancta scribentes. In lege continentur quinque volumina; scilicet Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium. Genesis autem a generatione dicitur; Exodus ab exitu; Leviticus a levitis. Liber numeri, quia in eo numerantur filii Israel. Deuteronomium secunda lex, Hebraice autem , bresith, hellesmoth, vagetra, vegedaber, adabarim: In ordine prophetarum octo sunt volumina. Primus liber Josue, qui et Jesu Nave, et Josue Bennun,
Abbreviated transcription (Latin):
adc̃õꝓbandam nr̃ãm existimationẽ de rerũ
ereatione. concedimꝰ salua pace. ut uel aliam
adidem euidentiꝰ comꝓbandũ meliorem atq
subtiliorem exquirat.: aut si huiꝰ partis assertio
ei ñ placet. alteram ꝓut libet assumat. Nos

Expanded text:
ad comprobandam nostram existimationem de rerum ad comprobandam nostram existimationem de rerum creatione, concedimus salva pace, ut vel aliam ad idem evidentius comprobandum meliorem atque subtiliorem exquirat; aut si hujus partis assertio illi non placet, alteram prout libet assumat. Nos
Abbreviated transcription (Latin):
rationalis creatura. quodã suo mͦ prius in¬
formis facta ẽ. pꝰmodũ ꝑ ꝯuersionem aderea¬
torem suũ formanda: ⁊ iccirco foris prius ei
demonstrata ẽ. informis mat̾ia. pꝰea forma¬
ta. ut qͣnta foret inter ẽẽ ⁊ pulchrũ ẽẽ distan¬
tia. discerneret. Ac ꝑ hoc admonita ẽ. ne
contempta eẽt. eo qđ ꝑconditionẽ a creatore
ẽẽ acceꝑat: donec ⁊pulchrũ eẽ. atq beatũ
adipisceretur. qđ ꝑ amoris quersionem a
creatore acceptura erat. Qđ̃ siqͥs querat
que rationalis creatura iã tẽ inipso mundi
pͥmordio extit̾it. cui hoc eremplũ ꝓponi de¬
buisset: facile respondetur. iam tc̃ creatos¬
ẽẽ fuisse angłos. qui hoc facto admonerent᷑
se ipsos agnoscere. iusq infinẽ homines fu¬
turos. qui licet hoc qͣndo factum ẽ. non uide¬
rint. tam̃ ꝑ scripturas edocti. factum ẽẽ om¬
nino iam nescire ñ possint. Sicui hec quam
ꝓposiumus ratio minus sufficiens uidebit᷑:

Expanded text:
atura quodam suo modo prius informis facta est, postmodum per conversionem ad Creatorem suum formanda; et idcirco foris prius ei demonstrata est informis materia, postea formata, ut quanta foret inter esse et pulchrum esse distantia discerneret. Ac per hoc admonita est ne contenta esset eo quod per conditionem a Creatore esse acceperat, donec et pulchrum esse atque beatum esse adipisceretur, quod per amoris conversionem a Creatore acceptura erat. Quod si quis quaerat quae rationalis creatura jam tunc in ipso mundi primordio exstiterit cui hoc exemplum proponi debuisset, facile respondetur jam tunc creatos fuisse angelos qui hoc facto admonerentur seipsos agnoscere, et usque in finem homines futuros, quod licet hoc quando factum est non viderint, tamen per Scripturas edocti, factum esse omnino jam nescire non possint. Si cui haec quam proposuimus ratio minus sufficiens videbitur
Abbreviated transcription (Latin):
asseruisse qđ nescierint: neq inhis que asserue¬
runt. p̃sertim tanta diligentia ꝓlatis. errare
potuisse. Illud magis credidim sub assertioĩs
forma: inquisitionis aliqͣnda studiũ fuisso. Qͥ
sic dicta sc̃oꝵ pie interp̃tari uoluerint: ut
nec falsa credendo merrorẽ incident. nec ui¬
ra rep̃hendendo melationem. Nos gͦ innulla
partem p̃cipiti assertione declinantes. id
cui nr̃ sensus interim magis accedit. qͣntũ
caꝑe possumus aꝑimus. Qui dm̃ omĩa si¬
mul inmat̾ia ⁊ forma fecisse contendt̃: ꝓpt̾ea
fortassis suã assertionẽ. uistam ẽẽ arbitrant᷑.
qͣd omnipotentie creatoris indignũ uideat᷑.
ad humane imbecillitatis similitudinẽ suũ

Expanded text:
asseruisse quod nescierint; neque in his quae asseruerunt praesertim tanta diligentia prolatis, errare potuisse. Illud magis crediderim, sub assertionis forma inquisitionis studium aliquando fuisse. Qui sic dicta sanctorum pie interpretari voluerint, nec falsa credendo in errorem incidunt, nec vera reprehendendo elationem. Nos ergo in neutram partem praecipiti assertione declinantes, id cui noster sensus interim magis accedit quantum capere possumus aperimus. Qui Deum omnia simul in materia et forma fecisse contendunt, propterea fortassis suam assertionem justam esse arbitrantur, quod omnipotentiae Creatoris indignum videatur ad humanae imbec
Abbreviated transcription (Latin):
Dcio qͦsdam scõꝵ patrũ qui ante nos uerbi di
archana excellentir scrutati sunt. qͣsi adu̾sa
uedã suꝑ hac inqusitione scripta reliqͥsse:
aliis quidem asserentib. omnia. simul inma¬
teria ⁊ forna fuisse creata. aliis autẽ hoc ma¬
gis ꝓbantib ut corꝑea quidem omnia que
actͥa sunt ꝓtuis. simul ⁊ semel mat̾ialiter
ondita. p̾modũ uͦ ꝑ interualla sex dierum
formã disposita fuisse credantur. Ego pu
uiros sapientie mreb tam obscuris. &
lubiis. atq a sensu nt̃o remotis. nec tem̾e

Expanded text:
os verbi Dei arcana excellenter scrutati sunt, quasi adversa quaedam super hac inquisitione scripta reliquisse. Aliis quidem asserentibus omnia simul in materia et forma creata fuisse; aliis autem hoc magis probantibus, ut corporea quidem omnia quae facta sunt, prius simul et semel materialiter condita: postmodum vero per intervalla sex dierum in formam disposita fuisse credantur. Ego puto viros sapientiae in rebus tam obscuris et dubiis atque a sensu nostro remotis, nec teme
Abbreviated transcription (Latin):
uere: qđq etiam quedam scripturarũ loca
qͦͥdamm idem asserentia inueniunt᷑. ut ẽ illd̃.
Qui uiuit ineternũ: creauit omnia simul.
Ipsa qͦq geneseos scriptura. unde pͥma ad
nos huiꝰ rei manauit agnitio: sic ambigue
de oꝑatione sex dierũ loquitur. ut sepenu¬
m̾o omĩa potus simul facta fuisse ꝓbare ui¬
deatur. ꝓpter has gͥ ⁊ huiꝰcemõdi rationes.
auint credendam ẽẽ misticam illam inge¬
nesi sex dierum distributionẽ: rei u̾itate au¬
tẽ omnẽ creaturam ab ipso temporiᷤᷤ exordio
quo eẽ cepit. talem cepisse. taliq forma qͣlẽ
nc̃ udetur habere. qͣntum adunu̾sitatis

Expanded text:
m Scripturarum loca, quodammodo idem asserentia inveniuntur. Ut est illud: Qui vivit in aeternum, creavit omnia simul . Ipsa quoque Geneseos scriptura unde prima ad nos hujus rei manavit agnitio sic ambigue de operatione sex dierum loquitur, ut saepenumero omnia potius simul facta fuisse probare videatur. Propter has igitur et hujusmodi rationes aiunt credendum esse mysticam illam in Genesi sex dierum distributionem, rei autem veritate omnem creaturam ab ipso temporis exordio quo esse coepit, talem coepisse talique forma, qualem nunc videtur habere, quantum id ad universitatis
Abbreviated transcription (Latin):
apostolos. patres. Cungłia quatuor st̃: me
Marci. luce. ioh̃is. Apsica uolumina simil
apocalipsis. Qui iuncti cũ suꝑiorib uiginta
bus uet̾is testam̃ti. triginta complent: inqus
corpꝰ diuine pagine ꝯsũmat᷑. Setͥipta patrũ.
incorꝑe tertus ñ cõputantur: ꝙ ñ aliud adis¬
unt. s idipsũ qͦd insupͣdicti concuitur. et

Expanded text:
apostolos, Patres. Evangelia quatuor sunt: Matthaei, apostolos, Patres. Evangelia quatuor sunt: Matthaei, Marci, Lucae, Joannis. Apostolica volumina similiApocalypsis: qui juncti cum superioribus viginti duobus Veteris Testamenti, triginta complent, in quibus corpus divinae paginae consummatur. Scriptura Patrum in corpore textus non computantur; quia non aliud adjiciun
Abbreviated transcription (Latin):
plures ꝓpħe ñ dicuntur: s agiographi. Inot¬
ne agiõgraphoꝵ: nouem uolumina contine
Primũ iob. Scdm: liber psalmoꝵ. Tertium
ꝑuerbia salomonis. que g̃ce ꝑabole. hebraici
masloth dicuntur. Quartũ eccdiastes: qđ hi¬
braice coeleth. latine concionator inter p̃tatꝰ
Quintũ sirasirmn: idẽ. cantica canticoꝵ. Si¬
tũ damel. Septimũ: paralipomenon. qd lat¬
ne sonat uerba dierũ. hebraice dabreiami
dr̃. Octauũ hestras. Nonũ hester. Qͥom̃s
idẽ. quinq octo. nouem simul faciũt uigim
duos. quot litt̾as etiã alphabetũ continet h¬
braicũ: ut totidem libris erudiatur uita iͥ
ad salutẽ. quot litteris lingua discentiũ adeli¬
quentiã instruitur. St̃ preterea inuet̾i tessan
alii quidam libri qui leguntur quidẽ. s in corꝑ
tertus. uel incanone auctoritatis ñ scribunti
ut ẽ. liber tobie ⁊udith: ⁊ machabeoꝵ. & qui
inscribitur liber sapientie salomonis. & eceli¬
sticum. Nouũ testam̃tũ continet eungelia:

Expanded text:
phetae non dicuntur, sed hagiographi. In ordine hagiographorum novem volumina continentur. Primum Job; secundum liber Psalmorum; tertium Proverbia Salomonis quae Graece parabolae, Hebraice , masloth, dicuntur; quartum Ecclesiastes, qui Hebraice , coeleth, Latine concionator interpretatur; quintum , syra syrim, id est Cantica canticorum; sextum Daniel; septimum Paralipomenon, quod Latinedicitur; octavum Esdras; nonum Esther. Qui omnes, id est quinque octo novem: similiter faciunt viginti duos quot litteras etiam alphabetum continet Hebraicum, ut totidem libris erudiatur vita justorum ad salutem, quot litteris lingua discentium ad eloquentiam instruitur. Sunt praeterea in Veteri Testamento alii quidam libri qui leguntur quidem, sed in corpore textus vel in canone auctoritatis non scribuntur. Ut est liber Tobiae et Judith, et Machabaeorum et qui inscribitur liber Sapientiae Salomonis et Ecclesiasticus. Novum Testamentum continet Evangelia,
Abbreviated transcription (Latin):
trebra ur̃a p̾catione flerus ageredior: inm̃sã
animarũ scripturarũ seriẽ non solũ restringen¬
Ao ardcompediũ redigere. s exponendo qͦq pro¬
funditatis eiis archana. inlucem euocare. Quꝰ
quidẽ oꝑis nchoationẽ ꝓmpta deuotione of¬
fero: spe consummationẽ ꝓmitto. UInũ ẽẽ pͥnci
Nprincipioꝑiũ a qͦ facta sũt omma er niehi eot¬
actũ ẽ .s. creatũ nonẽ. qͥa de nichilo factum ñẽ
fecit gͦͣ ds celum & terram: nec solum fecit s
treauit. hoc ẽ. dde ichilo fecit. Philosophi gen¬
tilium tria quedam rerũ principia sine pͥnci¬
io posuert̃. opificẽ. mat̾iam. ⁊formã: ꝑficenteᷤᷤ
ꝑa que facta sunt omnia ex matia quidem in
orma ꝑopificem eẽ ꝑducta. S isti factorem so¬
dim ñ creatorẽ dm̃ ꝓfessi sunt. fides autẽ uera
nũ solũmꝰ pͥmũ principium confitetur. qͦd sẽꝑ
potuit aliud preter se habere coeternum. qͦ
nfaciendo uiuaretur: ita sibi cũ uoluit suberat.

Expanded text:
tra praecatione flexus aggredior; universam divinarum Scripturarum seriem non solum restringendo ad compendium redigere, sed exponendo quoque profunditatis ejus arcana in lucem evocare. Cujus quidem operis inchoationem prompta devotione offero, spe consummationem promitto. CAP. I. Unum esse principium a quo facta sunt omnia de nihiloest sed creatum non est; quia de nihilo factum non est. Fecit ergo Deus coelum et terram; nec solum fecit sed creavit, hoc est de nihilo fecit. Philosophi gentilium tria quaedam rerum principia sine principio posuerunt: opificem, materiam et formam; profitentes ea quae facta sunt omnia ex materia quidem in formam per opificem esse producta. Sed isti factorem solum non creatorem Deum professi sunt. Fides autem vera unum solummodum primum principium confitetur quod sempenon potuit aliud praeter se habere coaeternum, quo in faciendo juvaretur; ita ipsi cum voluit suberat,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑtinet arimetica. aut inꝑportione adquam
ꝑtinet musica. aut indimensione ad quã ꝑti-¬
net geometria: aut inmotu adquẽ ꝑtinet astro¬
nomia. Adinteriorẽ uͦ rerum naturam: phi¬
om̃s artes naturales diuine scientie fa¬
mulantur: ⁊inferior sapientia recte ordinata.
adsuꝑiorẽ conducit. Sub eo gͥ sensu qui ẽ. in
significatione uocũ adres continetur historia:
cui famulantur tres scientie sic̃ dictũ ẽ. idẽ.
gramatica. dialectica. rethorica. Sub eo autẽ
ensu quẽ insignificatione rerũ ad facta miffica
cncinetur allegoria. ⁊ sub eo sensu qͥ c̃. insigni¬
ficatione rerũ adfacienda mistica continetur
tropoloqa. ⁊ his duob famulantur. aridime¬
ea. iusica. gmeotͥa. astronomia: plisiea.
Suꝵ he autẽ omnia diuinũ illud ẽ. ad qͦd du

Expanded text:
pertinet arithmetica; aut in proportione ad quam pertinet arithmetica; aut in proportione ad quam pertinet musica; aut in dimensione ad quam pertinet geometria; aut in motu ad quem pertinet astronomia. Ad interiorem vero rerum naturam phyuo constat quod omnes artes naturales divinae scientiae famulantur; et inferior sapientia recte ordinata ad superiorem conducit. Sub eo igitur sensu qui est in significatione vocum ad res, continetur historia; cui famulantur tres scientiae sicut dictum est, id est grammatica, dialectica, rhetorica. Sub eo autem sensu qui est in significatione rerum ad facta mystica, continetur allegoria. Et sub eo sensu qui est in significatione rerum ad facienda mystica, continetur tropologia; et his duobus famulantur arithmetica, musica, geometria, astronomia et physica. Super haec ante omnia d
Abbreviated transcription (Latin):
sole uoces s res significare habent.
apparet. qͣntum diuina scͥptura ce¬
teris omnib scͥpturis. ñ solum inmat̾i̾a
sua. sedetiam in modo tractandi. subtilitate &
ꝑfunditaie p̃cellat: cũ incet̾is quidẽ scͥpturis
soleuoces significare inueniant᷑. in hac autem
ñ solũ uoces. s. etiã res significatiue sint. Sic̃
gͥ meo sensu qui int̾ uoces ⁊ res uersatur. neces¬
saria ẽ. cognitio uocũ : sic millo qui inter res &
facta uel facienda mistica constat. necessaria ẽ
cognitio rerũ. Cognitio autẽ uocũ induobus
consid̾atur: In ꝓnuntiatione uidelicet. ⁊ signi¬
ficatione. Ad solam ꝓnuntiatio ⁊ nẽ ꝑtinet
gͣmatica. adsolam significationẽ ꝑtinet dia¬
letica: ad ꝑnuntiationẽ simul ⁊ significationẽ
ꝑtineleethorica. Cognitio rerũ circa duo uer¬
satur: idẽ. formã ⁊ naturã. Forma ẽ. merteriori
dispositione: natura in interiori qualitate. for¬
ma rerũ aut innumero considatur. ad quem

Expanded text:
solae voces sed et res significare habent. Unde apparet quantum divina Scriptura caeteris omnibus scripturis non solum in materia sua, sed etiam in modo tractandi, subtilitate et profunditate praecellat; cum in caeteris quidem scripturis solae voces significare inveniantur; in hac autem non solum voces, sed etiam res significativae sint. Sicut igitur in eo sensu qui inter voces et res versatur necessaria est cognitio vocum, sic in illo qui inter res et facta vel facienda mystica constat, necessaria est cognitio rerum. Cognitio autem vocum in duobus consideratur; in pronuntiatione videlicet et significatione. Ad solam pronuntiationem pertinet grammatica, ad solam significationem pertinet dialectica; ad pronuntiationem simul et significationem pertinet rhetorica. Cognitio rerum circa duo versatur, id est formam et naturam. Forma est in exteriori dispositione; natura in interiori qualitate. Forma rerum aut in numero consideratur ad quem
Abbreviated transcription (Latin):
uamuis autẽ pͥncipał matia diune scͥꝑ¬
ture sint oꝑa restaurationis: tam̃ ut cõ¬
etentiꝰ ad ea tractanda accedat. pͥmũ inipso
apite narrationis sue breuiter scd̃mfidem rerũ
estarũ exordiũ ⁊ constitutionẽ narrat oꝑum con¬
ationis. Nonenĩ conuenient̾ ostendere posset:
ualit̾ homo reꝑatus sit: nͥ prius demonstraret
ualit̾ sit lapsus. Neq uͦ lapsum eiꝰ conuenient᷑
stenderet: nisi prius qualit̾ a deo institutus fue¬
it explicaret. Adostendendã autẽ pͥmã insti¬
utionẽ hominis. oportuit ut etiã totiꝰ mundi
mundi describit

Expanded text:
uamvis autem principalis materia divinae Scripturae sint opera restaurationis; tamen, ut competentius ad ea tractanda accedat, primum in ipso capite narrationis suae breviter secundum fidem rerum gestarum exordium et constitutionem narrat operum conditionis. Non enim convenienter ostendere posset qualiter homo reparatus sit, nisi prius demonstraret qualiter sit lapsus; neque vero lapsum ejus convenienter ostendere, nisi prius qualiter a Deo institutus fuerit explicaret. Ad ostendendam autem primam institutionem hominis oportuit, ut totius mundi mundi describit
Abbreviated transcription (Latin):
staurationis ualde digniora sunt oꝑib conoli¬
tionis: quia illa ad seruitutem facta st̃. ud fanti
homini subessent. ista adsalutẽ. ut lapsum er¬
gerent. Ppterea illa quasi modicũ aliquid. se
lieb ꝑfecta sunt: ista uͭ ñ nisi sex etatib comple¬
ti possunt. Tam̃ sex contra sex e diuerso ponunt᷑:
t idem reꝑator qui c̃reator demonstretur.

Expanded text:
staurationis multo digniora sunt operibus condistaurationis multo digniora sunt operibus conditionis; quia illa ad servitutem facta sunt, ut stanti homini subessent; haec ad salutem, ut lapsum erigerent. Propterea illa quasi modicum aliquid sex diebus perfecta sunt; haec vero non nisi aetatibus sex compleri possunt. Tamen sex contra sex e diverso ponuntur, ut idem reparator qui creator demonstretur.
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ꝑierant. Ergo opus conditionis ẽ. creati
mundi: cum omnib elementis suis. Opus rest¬
rationis ẽ. incarnatio uerbi cũ omnib sacram̃te
suis. siue his que p̃cesserũt abinitio scłi. siue ha
que subsequntur usq adfinem mundi. Uerbũ
enim incarnatũ rex nr̃ ẽ. qui in hõ mundum u¬
nit cũ diabolo pugnaturus. Et omnes scĩ qu
ante eius aduentũ fuerunt. quasi milites st̃ a
tes. Et ipse rex medius ẽ. inexercitu suo: hui
inde uallatus incedens. ⁊ stipatus agminibu
sius. Et licet in hac tanta multitudine diuc
pbantur. ⁊ hostem unũ ꝑsequi. uina uictoria
coronari. Inhis omnib oꝑa restaurationis es¬
Iint̃: in quib diumatũ scͥpturarũ tota
atur mtentio. Qunclane siue scłaros scͥꝑ
habent oꝑa conditionis: diuina scͥptura
a teriam habet oꝑa restaurationis. Pptẽa
tanto ercellentior omnib scripturis nuire credtẽ.
qnͣto dignior. ⁊ sublimior ẽ. mat̾ia inqua eius
considatio tractatioq uersatur. Nam oꝑa ⁊b¬

Expanded text:
perierant. Ergo opus conditionis est creatio mundi cum omnibus elementis suis. Opus restaurationis est incarnatio Verbi cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae praecesserunt ab initio saeculi, sive iis quae subsequuntur usque ad finem mundi. Verbum enim incarnatum rex noster est, qui in hunc mundum venit cum diabolo pugnaturus; et omnes sancti qui ante ejus adventum fuerunt, quasi milites sunt ante tes. Et ipse rex medius est in exercitu suo; hinc inde vallatus incedens et stipatus agminibus suis. Et licet in hac tanta multitudine diverprobantur, et hostem unum persequi et una victoria coronari. In his omnibus opera restaurationis cosiderantur; in quibus divinarum Scripturarum tota vertatur intentio. Mundanae sivehabent opera conditionis. Divina Scriptura materiam habet opera restaurationis. Propterea tanto excellentior omnibus scripturis jure creditur, quanto dignior est et sublimior materia in qua ejus consideratio tractatio quae versatur. Nam opera re
Abbreviated transcription (Latin):
Um gͥ de prima
eruditione sacri eloquii que in
hẏstorica constat iectione com¬
pendiosum uolumen prius dic̃¬
tassem. hoc nc̃ ad scdam erudi¬
cionem quȩ mallegoria ẽ. introducendis p̃ꝑaui:
inqͦ quasi fundam̃to quodã cognitionis fidei
animũ stabiliant. ut cet̾a que uel legendo uel
audiendo suꝑedificare potuerint: inconcussa
ꝓmancant. Hanc enĩ quasi breuem qͣnͣdam
summam omniũ inunã seriem compegi: ut animꝰ¬
legentis aliquid certũ hab̾et. cui incentionem
ass igere. ⁊ conformare ualeret. ne ꝑuaria scͥptu¬

Expanded text:
ur de prima eruditione sacri eloquii quae in Historica constat lectione, compendiosum volumen prius dictassem, hoc nunc ad secundam eruditionem quae in allegoria est introducendis praeparavi; in quo, si fundamento quodam cognitionis fidei animum stabiliant, ut caetera quae vel legendo vel audiendo superaedificare potuerint, inconcussa permaneant. Hanc enim quasi brevem quamdam summam omnium in unam seriem compegi, ut animus aliquid certum haberet, cui intentionem affigere et conformare valeret, ne per varia Sc
Abbreviated transcription (Latin):
prius ñ existentia accepissent eẽntiam: sins qͦ
mͦ formã ⁊ ordinẽ ñ poterant habere confusa.
Fodem mͦ ipsa rationał ereatura ꝑ hoc qͦd fõ¬
ris fiebat inse agnosceret ⁊ ab illo ẽẽ qd̃ erat.
atq ab illo expetendũ eẽ qđ futura erat: qͣtinꝰ
⁊ ꝑeo qđ̃ acceꝑat ingr̃arũ actionẽ exurgeret.
iinid qd acceptura erat optinendũ. inipsũ

Expanded text:
prius non existentia accepissent essentiam, sine quo prius non existentia accepissent essentiam, sine quo modo formam et ordinem non poterant habere confusa. Eodem modo ipsa rationalis creatura per id quod foris fiebat, in se cognosceret, et ab illo esse quod erat, atque ab illo expetendum esse quod futura erat, quatenus et pro eo quod acceperat in gratiarum actionem exsurgeret et in id quod acceptura era
Abbreviated transcription (Latin):
nem ꝑducẽ: pͥus ẽẽ facẽ qͣm pulchrũ eẽ.
obis autẽ uidetur excepto eo qͦd nicħ
inhac re temere diffinire uolumus.
omnipotentiȩ creatoris innullo derogari. si
ꝑ interualla temꝑis opꝰ suũ ad consumma¬
tionem ꝑdurisse dr̃: ita ut tam̃ indubitant᷑
etiã aliter facere potuisse. si ratio om̃ĩpoten¬
ts uoluntatis eius expostulasset. credatur.
numꝗͣ priuari potest. sicut ꝓpter rationa¬
lem ereaturam cetera omnia fecit: ita etiã¬
in cis omnib faciendis. illum p̃cipue modũ
seruari debuit. qui ipsiꝰ rational̃ creature
cõmoditati. ac cause magis congruus fuit.
Hoc autem ille erat. in qͦ eidem creature ratio¬
nali scilicet non solũ obsequiũ. s & exemplũ
pararetur: idc̃. in quo illa acciꝑet ñ solum id
quo adobsequiũ indiguit. s ꝑ illud etiã qͦd
accepit agnosceret id qd̃ fuit. ꝓpterea incet̾is
reb prius informis mat̾ies facta ẽ: ac deinde
formata: ut eo ipso demonstraretur qͦd ab illo

Expanded text:
e; et prius esse facere quam pulchrum esse. Nobis autem videtur excepto eo quod nihil in hac re temere diffinire volumus omnipotentiae Creatoris in nullo derogari, si per intervalla temporis opus suum ad consummationem perduxisse dicitur; ita ut tamen indubitanter etiam aliter facere potuisse si ratio omnipotentis voluntatis ejus expotulasset credatur. nunquam privari potest sicut propter rationalem creaturam caetera omnia fecit, ita etiin eis omnibus faciendis illum praecipue modum servare debuit, qui ipsius rationalis creaturae commoditati ac causae magis congruus fuit. Hic autem ille erat in quo eidem creaturae rationali, scilicet non solum obsequium, sed etiam exemplum pararetur, id est in quo illa acciperet non solum id quo ad obsequium indiguit, sed per illud etiam quod accipit agnosceret id quod fuit. Propterea in caeteris rebus prius informis materies facta est ac deinde formata, ut eo ipso demonstraretur quod ab illo
Abbreviated transcription (Latin):
toꝵ ꝑcipitur. quia sicut dictũ ẽ. qd̵ iustifi¬
catis postea aditꝰ patrie celestis panditur.
cruce.xͥ condonatur. Propt̃ eiusmodi rati¬
onẽ: aliam mutatȩ circũcisionis causam
cõmodiorẽ fortasse & manifestam magis ꝓ¬
ponendam putamꝰ. Inp̃cedentib quodã
loco cũ de sacͣm̃tis tractaremꝰ: dirimꝰ sacͣm̃ta
om̃ia signa quedam eẽ eiꝰ que ꝑ illa dat᷑.ii
gr̃e spũalis. Oportere aũt. ut scđ̾m ꝓces¬
sum temꝑum sꝑitalium gr̃arum signa
magis semꝑ ac magis eudentia aẽ dlecla¬
tantia sormapentur. ut cũ esecdusabitis cu¬
ret cognitio u̾itatis. Itaꝙy sublege naturali q¬
tio in oblatione aut̃ boni oꝑis exhibitios¬
naretur. Sed erat obscura significatio hes
in sacraniento decimationis. uͥ homo de
que possidebat partẽ obtulit. partem retis
ut adhũc modum in eo qd̾ erat. qd̾ inꝑfas¬

Expanded text:
torum percipitur; quia, sicut dictum est, quod justifitorum percipitur; quia, sicut dictum est, quod justificatis postea aditus patriae coelestis panditur, cruce Christi condonatur. Propter hujusmodi rationem aliam mutatae circumcisionis causam commodiorem fortasse et manifestam magis proponendam putamus. In praecedentibus quodam loco cum de sacramentis tractaremus, diximus sacramenta omnia signa quaedam esse ejus quae per illa datur gratiae spiritualis. Oportere autem ut secundum processum temporum spiritualium gratiarum signa; magis semper ac magis evidentia ac declaranda formarentur, ut cum effectu salutis cresceret cognitio veritatis. Itaque sub lege naturali prirtificatio, in oblatione autem doni operis exhibitio signaretur. Sed erat obscura significatio haec in sacramento decimationis, ubi homo de his quae possidebat, partem obtulit, partem retinuit, ut ad hunc modum in eo quod erat quod i
Abbreviated transcription (Latin):
sionis iustificationẽ ꝑceꝑant. a ꝑditione qͥdẽ
seruabantur. s ad głam regni ñ ducebantur:
donec ueniret ille qui sanguine fuso rumphe¬
am igneam extinguens. aditum paradisi rur¬
sum patefaceret. & credentib in se omib re-¬
In hocgͦ baptismus amplius confert. quia
renatos hinc exeuntes stat̾i ad regnum mit¬
tit: qd̾ tamen ex uirtute sanguinis fusi ip¬
sam aquam scĩficantis condonatur. Si gͥqͥs
dic̾e uelit. iccirco circũ cisionẽ baptismo mu-¬
tatã. ut in baptismo ꝑficeret᷑. qd̾ circũcisio
implere non potuit: fortassis uidebitur con-
uenient̃ illi respondi posse. quia hoc qd am¬
pliꝰ nc̃ inbaptismo ẽ. ex baptismo ñ ẽ. sed ex
passiõe xͥ baptismũ scĩficante impletum.
Idem uͦ circũcisionẽ facere potuisse. si illi
scilicet spectaᷤ ad uirtutẽ baptismi. simi¬
lit̃ ut in circũcisione remissio tantũ peccã¬

Expanded text:
sionis justificationem perceperant, a perditione quidem sionis justificationem perceperant, a perditione quidem servabantur, sed ad gloriam regni non ducebantur, donec veniret ille qui sanguine fuso rhomphaeam igneam exstinguens; aditum paradisi rursum patefaceret, et credentibus in se omnibus reIn hoc baptismus amplius confert, quia renatos hinc exeuntes, statim ad regnum mittit: quod tamen ex virtute sanguinis fusi ipsam aquam sanctificantis condonatur. Si igitur quis dicere velit idcirco circumcisionem baptismo mutatam ut in baptismo perficeretur quod circumcisio implere nvenienter illi responderi posse, quod hoc quod amplius nunc in baptismo est, ex baptismo non est, sed ex passione Christi baptismum sanctificante impletum. Idem vero circumcisionem facere potuisse, si illi scilicet spectat ad virtutem baptismi, similiter ut in circumcisione remissio tantum pecca
Abbreviated transcription (Latin):
demonstrare. quare institutum
sit baptismi sacramentum: & quare circon¬
eisio que loco isliꝰ olim posita fuisse putat᷑.
succedente baptismo ablata sit. uł mutata.
Nam si olim ꝑ circoncisionẽ similit̃ ut
nc̃ ꝑ baptismum peccata dimittebantur.:
quid necesse fuit. ut ipsa circoricisio suc¬
cedente baptismi sacͣmento mutaretur
Cur aũt accepta minꝰ ꝓfuisse credat᷑. que
neglecta ñ minus nocuisse affirmatur:
ex aqua & sp̃n scõ ñ intrabit in regnũ dĩ:
ita eni ꝑ legem dicebatur. masculus cuiꝰ caro
p̾putii circuncisa ñ fu̾it ꝑibit animalla d
ppło suo. Nisi forte in hoc qd̾ ille qͥ ñ ẽ. bap¬
tutatus a regno dĩ excludendus dr̃. ille uͦ qͥ
intelligere. ꝓpt̾ea baptismum ampliꝰ aliqͥd
conferre ꝗͣ circũcisionẽ.: quia circũcisio sus¬
cepta a ꝑditione tantum potuit lib̃are. bap¬
tismus uͦ renatos & ĩa ad głam ꝑducere põt:
Nam illi antiqui patres qui sacͣm̃ti circũci¬

Expanded text:
demonstrare quare institutum est baptismi sacramentum, et quare circumcisio, quae loco illius olim posita fuisse putatur, succedente baptismo ablata sit, vel mutata. Nam si olim per circumcisionem similiter, ut nunc per baptismum peccata dimittebantur, quid necesse fuit ut ipsa circumcisio succedente baptismi sacramento mutaretur? Cur autem accepta minus profuisse credatur, quae neglecta non minus nocuisse affirmatur. u sancto non intrabit in regnum Dei ; ita olim per legem dicebatur: Masculus cujus caro praeputii circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo . Nisi forte in hoc quod ille qui non est baptizatus a regno Dei excludendus dicitur; ille veintelligere propterea baptismum aliquid amplius conferre quam circumcisionem, quia circumcisio suscepta a perditione tantum potuit liberare; baptismus vero renatos etiam ad gloriam perducere potest. Nam illi antiqui patres qui sacramenti circumci
Abbreviated transcription (Latin):
H. Uidentur aut̃ hic tria quedam tẽ¬
anguencla. Primũ enĩ ante baptis
inrtucisio sola statũ habuit: & suscipi
tinis statũ ht̃. & celebrat᷑ ad salutẽ sine
ꝑeesine. fuit aũt medium tempꝰ qd̾dã.¬

Expanded text:
m. Videntur autem hic tria tempora distinguenda. Primo enim ante baptismum circumcisio sola statum habuit, et suscipitismus statum habet, et celebratur ad salutem sine circumcisione. Fuit autem medium temp
Abbreviated transcription (Latin):
spectabat. dõ imputaret. hoc s uoluer
dationis in decimatione data ẽ circũ ciio
uirtutem iustificationis euidentiꝰ demor¬
traret. qͣndo dictum ẽ. homini ut portions
fluum erat in homine signũ auferret.
ꝑ hoc agnosceret quia culpã quã natiuis
illam partem corporis traheret. gr̃a ꝑ sacn¬
tum circũcisionis emundaret. S quu
cũcisio east̾atũ que foris sunt enormltate
amputare põt. eas uͦ que intrinsecꝰ sunt
pollutionũ sordes mundare ñ põt. uenti
pͥoris ppłi qui sub timore seruiebat mune¬
tio. laboriosa fuit. propterea sacram̃tua
circũcisionis incarne que dolorẽ ht ile
tum e̾: nouo autẽ ppło qui uoluntan
dilectione seruit. sacram̃tũ iustific¬

Expanded text:
spectabat, Deo imputaret. Hoc sibi voluerunt endationis in decimatione, data est circumcisio, ut virtutem justificationis evidentius demonstraret, quando dictum est homini ut portionemlius quod superfluum erat in homine signum auferret, ut per hoc agnosceret quia culpam quam natura per illam partem corporis traheret, gratia per sacramentum circumcisionis emundaret. Sed quia circumcisio tantum quae foris sunt enormitates amputare potest, eas vero quae intrinsecus sunt pollutionum sordes mundare non potest; venprioris populi qui sub timore serviebat mundatio laboriosa fuit, propterea sacramentum circumcisionis in carne, quod dolorem habet, illi datum est; novo autem populo qui voluntate et dilectione ser
Abbreviated transcription (Latin):
nec post moclum uetͥa sunt int̾d icta. Et
in isto medio tempore qd fuit baptismus
eũ eircucisione. ab inchoatione sua usq ad
passionẽ xͥ. hoc fuit circũcisio cũ baptismo
post passionem xͥ. usq ad illud tempꝰ quo
ipsa circũcisio cepit ꝓhiberi. Sicut enĩ añ
passionẽ ipsa circũcisio instatu suo ad reme¬
p̃ddicabatur. ita pꝰ passionẽ baptismꝰ quasi
instatu suo ꝑcipiebat᷑ ad salutẽ. & tñ etiã
tẽ cireũ cisio sine ꝑicło salutis ñ contẽpne.¬
bat᷑ ab iis quib finis eiꝰ nondũ manifesta
rat circũcisio ad salutẽ ꝑcipi: sicut prios.
postꝗͣ dictũ fuerat mascułꝰ cuiꝰ caro p̾putis
cireucisa nonfu̾it ꝑibit anima illa de ꝓpło
suo ñ potuit circũcisio abhis dũ texat qͥb in¬
iuncta fuerat. si ne ꝑiculo salutis cõtempni.
R ur sum que maddmodũ in pͥncipio baptis¬
mͥ a ioħe scłm solum sacramentũ dabꝰ tir.

Expanded text:
nec postmodum vetera sunt interdicta. Et nec postmodum vetera sunt interdicta. Et in isto medio tempore quod fuit baptismus cum circumcisione, ab inchoatione sua usque ad passionem Christi; hoc fuit circumcisio cum baptismo post passionem Christi, usque ad illud tempus quo ipsa circumcisio coepit prohiberi. Sicut enim ante passionem ipsa circumcisio in statu suo ad remepraedicabatur, ita post passionem baptismus quasi in statu suo percipiebatur ad salutem; et tamen etiam unc circumcisio sine periculo salutis non contemnebatur ab his quibus finis ejus nondum manifestabrat circumcisio ad salutem percipi, sicut prius, postquam dictum fuerat: « Masculus cujus caro praeputii circumcisa non fuerit, peribit anima illa de populo suo . » Non potuit circumcisio ab his duntaxat quibus injuncta fuerat sine periculo salutis contemni. Rursum quemadmodum in principio baptismus a Joanne secundum solum sacramentum dabatur,
Abbreviated transcription (Latin):
udubaptismus ut confirmaret᷑. Opor.
ditiut et illa que finienda erant ne¬
nqũ subito uł p̾cipitanter. s paulatĩ
qusi cũ quadam reuerentia dimitterẽ
l rostenderentur bona fuisse temꝑe
esimilit̃ que incipienda erant. ñ subi
mactoritatẽ assumerentur. s cũ mora
grauitate in choarentur. ne uelut alie¬
a a p̃ter rem aliunde inducta subito
utarentur. Illa gͥdimissa sunt ñ ꝓiecta.
ista instituta sunt ñ usurpata: ut diui-
uonslũ actoritas uͥq seruaret᷑. &e huma¬
na causatione diuina opa rephendere au¬
deret admoneret᷑. Quam ius g inpassione
xp̃i ꝑ quam consũmata sunt om̃ia. uet̾is
figure status fi nẽ acceꝑit. & noui constitu¬
tio sac̾menti exordium: cam̃ &e priꝰ aliqũa¬
to cẽpe & noua inchoata sunt ad consuetu¬
dinem & uet̾a post modũ aliqũa diu dole¬
rata sedłm dispensationẽ. Si mulgͦ fuerũt
utraq temꝑe illo. siue ante passionẽ. siue
post ab eo quando inchoata sunt noua: cdo¬

Expanded text:
baptismus ut confirmaretur. Oportuit enim ut et illa quae finienda erant nequaquam subito vel praecipitanter, sed paulatim et quasi cum quadam reverentia dimitterentur, ut ostenderentur bona fuisse tempore suo. Et similiter quae incipienda erant non subito in auctoritatem assumerentur, sed cum mora et gravitate inchoarentur, ne velut aliena et praeter rem aliunde inducta subito putarentur. Illa igitur dimissa sunt, non projecta; et ista instituta sunt, non usurpata, ut divini consilii auctoritas ubique servaretur, et humana causatio ne divina opera reprehendere auderet, admoneretur. Quamvis ergo in passione Christi, per quam consummata sunt omnia, veteris figurae status finem accepit, et novi constitutio sacramenti exordium, tum et prius aliquanto tempore et nova inchoata sunt ad consuetudinem, et vetera postmodum aliquandiu tolerata secundum dispensationem. Similiter ergo fuerunt utraque tepost, ab eo quando inchoata sunt nova, do
Abbreviated transcription (Latin):
Qd homo adeo iustructus ẽ. ad decimas offerenda
robabile tamen ẽ. omnino hominem
ahec exercenda a pͥncipio a deo instru¬
tum ⁊eruditum fuisse. ut pͥmi contemptus
culpã subsequentis deuotionis studio abole¬
ret: & qui in semet ipso contumar exciterat.
isuis post modũ obtemꝑare consuesceret.
Unde enĩ homo rerũ suarũ decimã. ꝓotiꝰ
qͣm nonã uel octauam uel aliam qͣmcũq par¬
tem offerendam ẽẽ. scire potuisset: nͥ a deo
doctus fusset: Exqͦ comcimus qđ d̃s quidẽ
hominem a pͥncipio adhec exercenda consi¬
lio erudiuit. s precepto ñ obligauit: donec
postea illa uenirent. inquib homo p̾cepti
capar. obedientiam exhibere. & p̃uaricatio¬
nẽ cauere acdisceret. Primũ gͥ ante legẽ
paruulos consilio nutriuit. p̃ea sublege
erercitatos. precepto temptauit: nouissime
sub gra ꝑfectos. inlib̾catem sp̃s ambulare
ꝓmittit. Ut gͥ breuiter. ad memoriam¬

Expanded text:
d homo a Deo instructus est ad decimas offerendas. Probabile tamen est omnino hominem ad haec exercenda a principio a Deo instructum et eruditum fuisse, ut primi contemptus culpam subsequentis devotionis studio aboleret, et qui in semetipso contumax exstiterat, in suis postmodum obtemperare consuesceret. Unde enim homo rerum suarum decimam potius quam nonam vel octavam, vel aliam quamque partem offerendam esse scire potuisset, nisi a Deo doctus fuisset? Ex quo conjicimus quod Deus quidem hominem a principio ad haec exercenda consilio erudivit, sed praecepto non obligavit, donec postea inveniret illa, in quibus homo praecepti capax, obedientiam exhiberet, et praevaricationem cavere addisceret. Primum igitur ante legem parvulos consilio nutrivit. Postea sub lege exercitatos praecepto tentavit. Novissime sub gratia perfectos in libertate spiritus ambulare permittit. Ut igitur breviter supra