comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
qnͦ eiusmodi gr̃a merito deuotionis ad qͥrit᷑.
⁊ possidet᷑. Uiddeamꝰ gͦ quib ꝓmotionis gͣ¬
dib diuinors cognitio dilatat᷑. Primo om¬
nium damel mistice uisionis noticiam ex
diuma reuelatione accepit. postea etiam eiꝰ
utiq sociis res eadem innotuit. tandem
autem eiusdem rei scientia usq ad regis
noticiam ꝑuenit. Ne pͥmo d̃r. Tunc dameli
ꝑ uisionẽ nocte misteriũ reuelatũ ẽ. Fost¬
modum autem tam ꝓse. ꝙͣ ꝓ sociis suis da¬
mel ꝓfitet᷑. Quia sermonẽ inquit regis aꝑ¬
uisti nobis. Et nunc de ꝓpalanda regi eidẽ
rei noticia idem ipse pollicet᷑. Intͦduc me in
conspectu regis. ⁊ solutionẽ regi narrabo. Et
ut breuit̃ absoluam. quid suꝑ his sentiam.
alii in oratione. alii in sua meditatione. alii
autem in ipsa sua sepe locutione reuelatio¬
nẽ diuinã accipiunt. ⁊ sublimia quelibet
atq ꝓfunda. ex diuina inspiratione cognoᷤᷤ¬
cunt. Uerunptñ non solum illud qđ̃ oran¬

Expanded text:
usmodi gratia merito devotionis acquiritur et possidetur. Videamus ergo quibus promotionis gradibus divinorum cognitio dilatatur. Primo omnium Daniel mysticae visionis notitiam ex divina revelatione accepit. Postea etiam ejus utique sociis res eadem innotuit, tandem autem ejusdem rei scientia usque ad regis notitiam pervenit. De primo dicitur: Tunc Danieli per visionem nocte mysterium revelatum est. Postmodum autem tam pro se, quam pro sociis suis Daniel profitetur: Quia sermonem, inquit, regis aperuisti nobis. Et nunc de propalanda regi ejusdem rei notitia idem ipse pollicetur. Introduc me in conspectum regis, et solutionem regi narrabo. Et ut breviter absolvam quid super his sentiam, alii in sua oratione, alii in sua meditatione. alii autem in ipsa sua saepe locutione, revelationem divinam accipiunt, et sublimia quaelibet atque profunda ex divina inspiratione cognoscunt. Verumtamen non solum illud quod oran
Abbreviated transcription (Latin):
Illud itaq stupendũ.⁊ multa adim¬
ratione dignũ occurrit. quomͦ contẽ¬
plationis ocłs tam late pateat. qui
dime reuelatõnis cooꝑatõe. se usꝙ ad ea
qͦ in nouissimo tẽpe. fiunt plustranda
dilatatiła qui indicauit inquit tibi

Expanded text:
Illud itaque stupendum, et multa admiIllud itaque stupendum, et multa admiratione dignum occurrit, quomodo contemplationis oculis tam late pateat, qui divinae revelationis cooperatione se usque ad ea quae in novissimo fiunt perlustranda dilatat. Qui indicavit tibi
Abbreviated transcription (Latin):
teriũ qd rex interrogat. sapientes magi
& arioli. ⁊ aruspices nequeunt inelicare
regi. s ẽ. ds in celis reuelans misteri a.
Docet itaq nos in his uerbis damel nr̃.
ea que supra hominẽ sunt ⁊ humanũ
sensum excedunt: de humana industri¬
a penitꝰ desꝑare. ⁊ de sola reuelatione¬
dñi expectare. Qd̃ autẽ dicit ostensa
sibi que futia  sunt nouissimis tp̃ri¬
b. ad illud ꝓculdubio respicere ui¬
detur. qđ in fine uisionis post ce¬
tera  adiungitur. Lapis autẽ qui ꝑ¬
cus e serat statuam. factus est mons
magnus. ⁊ impleuit uniuersam
iterram. Quam sint magna. qm ue ꝓ¬
funda. ⁊ quanta ueneratione digna. ea
que uisio ista iuxta allegoricum. immo
pene iuxta historicum sensũ loquitur
nemo scͥpt᷑ar̃ sc̃arũ peritꝰ ignorare ꝑ¬
mittitur. s sic ista ad nr̃am seu aliors
edificationẽ iuxta moralẽ sensum dis¬
cutimꝰ: ut de tanti misterii autoritate
iuxta sacratiorẽ intelligentiã nchil
minuere. uel attenuare p̃sumamus.

Expanded text:
rrogat sapientes, magi, et arioli, et aruspices nequeunt indicare regi. Sed est Deus in coelis revelans mysteria. Docet itaque nos in his verbis Daniel noster, ea quae supra hominem sunt, et humanum sensum excedunt, de humana industria penitus desperare, et de sola Domini revelatione exspectare. Quod autem dicit ostensa sibi quae futura sunt novissimis temporibus, ad illud procul dubio respicere videtur quod in fine visionis post caetera adjungitur: Lapis autem qui percusserat statuam, factus est mons magnus, et implevit universam terram. Quam sint magna, quamve profunda, et quanta veneratione digna ea quae visio ista juxta allegoricum, imo pene juxta historicum sensum loquitur, nemo Scripturarum sanctarum peritus ignorare permittitur. Sed sic ista ad nostram seu aliorum aedificationem juxta moralem sensum discutimus, ut de tanti mysterii auctoritate juxta sacratiorem intelligentiam, nihil minuere vel attenuare praesumamus.
Abbreviated transcription (Latin):
DOarime eo tempore debemꝰ ad arioch in¬
tiare. ⁊ eius manuductionẽ querere. ⁊ nicħ
sine iusticie p̃meditatione. uel imutati¬
one agere. maxime inqͣm eo tempore
uͥ debemꝰ celsitudinis loco apparere. uel
sublimitatis officium explere. Introduc
me inquit in conspectu regis: ⁊ solutionẽ
dicti arioch manuductione utitur: qͦn
modi duce introducitur. qnͦ sub qͦuis ami¬
mi impetu ⁊ quasi sub regie potestatis
presentia. ꝑ districti examinis respectum
cor hominis ad deuotionẽ facile imflãmat᷑.¬

Expanded text:
Maxime eo tempore debemus ad Arioch inMaxime eo tempore debemus ad Arioch intrare, et ejus manuductionem quaerere, et nihil sine justitiae praemeditatione vel munitione agere; maxime, inquam, eo tempore ubi debemus celsitudinis loco apparere, vel sublimitatis officium explere. Introduc me, inquit, in conspectu regis, et solutionem dicti Arioch manuductione utitur, quanmodi duce introducitur, quando sub quovis animi impetu, et quasi sub regiae potestatis praesentia, per districti examinis respectum cor hominis ad devotionem facile inflammat
Abbreviated transcription (Latin):
le ẽ. ut arbitror. ut ambitio. uel cenodo¬
xia. ad conspicuũ. ⁊ p̃clarum nos opu
impellat: facile ẽ. ut fermentũ phariseos
totam bomoꝑis nr̃i massam corrumpe
Nullo mͦ ab arioch introducimͣ. qn al
opꝰ bonum sinistra intentione impelli¬
mur. Quotiens gͥdocendi locũ suspimꝰ
p̃uideamꝰ qͣm iuste ꝙͣ ordinate susceptĩ
officium expleamꝰ. Uideamꝰ ne aliqͥd fal¬
sum. uel friuolum. ne aliquid ineptumꝰ.
uel mordinatum dicamꝰ. Hanc ni fal
lor docendi regłam custodit: cuu illud
psalmiste conuenire potuit. Iocundus
homo quimiseretur ⁊ cõmodat: dispo¬
Iit sermones suos in iudicio.Et forte boe
Dt arioch exteriꝰ consulere. contra sermo¬
Iis uel oꝑis ucia. nos ipsos rectituamis c̃¬
silis pͥmitnre. T unc autẽ qͣsi intrisecus
consulitur: qͦn de interiorib querite. i
contra cogitationum. uel affectionũ corru¬
ꝑtelam iusticie institutis anima pͥmunit̃.

Expanded text:
le est ut ambitio vel cenodole est ut ambitio vel cenodoxia ad conspicuum et praeclarum nos opus impellat. Facile est ut fermentum Pharisaeorum, totam boni operis nostri massam corrumpat. Nullo modo ab Arioch introducimur, quando ad opus bonum sinistra intentione impellimur. Quoties igitur docendi locum suscipimus, praevideamus quam juste, quam ordinate susceptum officium expleamus. Videamus ne aliquid falsum vel frivolum, ne aliquid ineptum vel inordinatum dicamus. Hanc, ni fallor, discendi vel docendi regulam custodit, cui illud Psalmistae convenire potuit: Jucundus homo qui miseretur et commodat, disponet sermones suos in judicio . Et forte hoc erit Arioch exterius consulere, contra sermonis vel operis vitia nos ipsos rectitudinis consiliis praemunire. Tunc autem quasi intrinsecus consulitur, quando de interioribus quaeritur, et contra cogitationum vel afflictionum corruptelam, justitiae institutis anima praemunitur.
Abbreviated transcription (Latin):
decreuit. Sapientes inquit babilonis ne
pdas. & addit. Introduc me in conspee¬
tu regis:⁊ solutionẽ regi narrabo. Qus
queso hoc loco. ab alio se introluci ps
qui iam supiꝰ ante regis conspectum
semet ipsum intrauit: s suꝑiꝰ intraur
ut regi supplicaret: hic uͦ. ut regẽ docem
Illud fuit humilitatis: istud magne sui¬
limitatis. Magne in qͣm sublimitatis fu
illud̃ regem docere: qd̾ ab alio nemine
poterat didicisse. ad humilitatis gͦ obsen¬
a libenter se ipsum ingessit: ad celsitus¬
nis officia inprudenter se ingerere deeli¬
nauit. Exemplo discamus quid in eimo¬
di facere debeamꝰ. Cum autẽ locum ma¬
gisterii. siue ex p̃cepto. siue ꝓ officio sust¬
pere oportet: pꝰ mens ad arioch intͤea
iusticie consulta requirat. ⁊ ut opꝰ bonũ
bene & iuste exsequat᷑. sollicita examm.¬
tione p̃uideat. Fac inquit bene bonum
Bonũ bene fit: qn opꝰ bonĩ ex bona intn¬
tione surgit. ⁊ modo ꝯgruo ꝓcedit. faci¬

Expanded text:
decrevit: Sapientes, inquit, Babylonis ne decrevit: Sapientes, inquit, Babylonis ne perdas. Et addit: Introduc me in conspectu regis, et solutionem regi narrabo. Quid, quaeso, hoc loco ab alio se introduci petit, qui jam superius ante regis conspectum per semetipsum intravit? Sed superius intravit, ut regi supplicaret; hic vero, ut regem doceret. Illud fuit humilitatis, istud magnae sublimitatis. Magnae, inquam, sublimitatis fuit illud regem docere, quod ab alio nemine poterat didicisse. Ad humilitatis ergo obsequia libenter seipsum ingessit, ad celsitudinis officia impudenter se ingerere declinavit. Exemplo discamus quid in ejusmodi facere debeamus. Cum locum magisterii sive ex praecepto, sive pro officio suspicere oportet, prius mens ad Arioch introeat. Justitiae consulta requirat, et ut bonum opus bene et juste exsequatur, sollicita examinatione praevideat. Fac, inquit, bene bonum. Bonum tum fit, quando opus bonum ex bona intentione surgit, et modo congruo procedit. Faci
Abbreviated transcription (Latin):
Ibi adeum intramus ut ex multa inues¬
tigatione. iusticie q examinatione qͥd
rectum sit agnoscamus. Hic ad illum in¬
gredimur. ut rectũ diumitꝰ agnitũ rec̃¬
titudinis zelo altiꝰ impͥmamus. Ibi itaq
intramꝰ causa discendi: hic causa docendi
llel illic causa querenddi: hic causa ꝑsu¬
adendi. S ingressionis causam citꝰi ad¬
uertimꝰ: si quid dicat attendimus. Sapi¬
entes babilonis ne ꝑdas. Ecce qͦd rex tur¬
batus fieri p̃cipit: damel diunitꝰ illu¬
minatꝰ. fieri ꝓhibuit. Et fit sepe ut qd̃
turbati. ⁊ ꝑ impetum animi uelud dis¬
cernimꝰ. ⁊ quasi arioch officio fieri posse
uel debere p̃sumimꝰ: pꝰmodum ad p̃ces
& orationem conuersi. ⁊ inter conponcti¬
onis nr̃e lacͥmas diuinitꝰ illuminati. in¬
iastum eȩ. inuenimꝰ. qd̃ priꝰ rectum puta¬
bamus. Sic deuotio sepe iniquũ esse in¬
uenit. fieriq defendit: qd̃ molentus a¬
nimi impetus qͣsi sub regio furore fieri

Expanded text:
Ibi ad eum intramus, ut ex multa invesIbi ad eum intramus, ut ex multa investigatione, justitiaeque examinatione, quid sit rectum agnoscamus; hic ad illum ingredimur, ut rectum divinitus agnitum rectitudinis zelo arctius imprimamus. Ibi itaque intramus causa discendi, hic causa docendi; vel illic causa quaerendi, hic causa persuadendi. Sed ingressionis causam citius advertimus, si quid dicat attendimus: Sapientes Babylonis ne perdas. Ecce quod rex turbatus fieri praecepit, Daniel divinitus illuminatus fieri prohibuit, et fit saepe, ut quod turbati, et per impetum animi velut rectum discernimus, et quasi Arioch officio fieri posse vel debere praesumimus, postmodum ad preces et orationem conversi, et inter compunctionis nostrae lacrymas divinitus illuminati, injustum esse invenimus quod prius rectum putabamus. Sic devotio saepe iniquum esse invenit, fierique defendit, quod violentus animi impetus quasi sub regio furore fieri
Abbreviated transcription (Latin):
consulere eo maxime temꝑe quo oportet
ꝗđlibet sublimitatis officium explere .xu.¬
ost hec damel ingressus. ad arioch:
quem constituerat rex ut ꝑderet sapi¬
entes babilonis: sic ei locutus est. Sapien¬
tes babilonis ne ꝑdas. Introduc me in
conspecta regis: & solutionẽ regi narrabo.
Si ꝑ damelẽ recte feruor deuotionis. ꝑ
arioch intelligit᷑ districtio equitatis.
quid erit aliud ad arioch uelle intrare.
nisi secretiora equitatis archana ꝓfudiꝰ
querere.⁊ quid districta iusticia exigat
intima ꝓscrutatione ꝑspicere uelle: hoc
autem negotium dameli tẽ recte ascribr
qn mens humana in id ipsum ex magna
amimi deuotione urgetur. Damel itaq
ad arioch intrat: qnͦ equitatis consulta
deuotio queritat. Est ꝙ alia adhuc in¬
trandi ad eum causa. ne forte minus
necessaria: qnͦ ei scilicet medullitꝰ infun¬
dere uolumus. qd ex diuina reuelatione
in eius sensib corrigendum agnouimꝰ.

Expanded text:
regulam arctius consulere, eo maxime tempore quo oportet regulam arctius consulere, eo maxime tempore quo oportet quodlibet sublimitatis officium explere. Post haec Daniel ingressus ad Arioch, quem constituerat rex ut perderet sapientes Babylonis, sic ei locutus est: Sapientes Babylonis ne perdas, introduc me in conspectu regis, et solutionem regi narrabo . Si per Danielem recte fervor devotionis, per Arioch intelligitur districtio aequitatis, quid erit aliud ad Arioch velle intrare, nisi secretioria aequitatis arcana profundius quaerere, et quid districta justitia exigat, intima perscrutatione perspicere velle? Hoc autem negotium Danieli tunc recte ascribitur, quando mens humana in idipsum ex magna animi devotione urgetur. Daniel itaque ad Arioch intrat, quando aequitatis consulta devotio quaeritat. Est et alia adhuc intrandi ad eum causa nec forte minus necessaria quando ei scilicet medullitus infundere volumus, quod ex divina revelatione in ejus sensibus corrigendum agnovimus.
Abbreviated transcription (Latin):
tendisti michi que rogauimꝰ te: quia ser¬
monẽ regis aꝑuisti nobis. Suꝑiꝰ dixit.
Dat sapientiã sapientib. bic autẽ dicit.
Quia sapientiam & fortitudinẽ dedistim.
& item. Quia sermonẽ regis apuisti nobis.
Precipuus ordo caritatis: bona conmu¬
nia pferre pͥuatis. E aritas enim non
querit que suast̃. s que alioꝵ. Quigͦ cõ¬
munia bona caritatis instinctu. ꝓprũs
ante posuit: quid mirũ si priꝰ hostiam
laudis optulit ꝓ illis que plus dilexit:
N otandum autẽ qd̃ tria illa que dam¬
elis officio suꝑiꝰ assignauimꝰ. in hoc uno
uersu pariter notare possumꝰ. Nota uo¬
cem confessionis. ⁊ glorificationis: in eo
qi legis. T̃ibi ds patrũ meoꝵs confiteor.
te q laudo. Supplicationis autẽ preces
se obtulisse ostendit: i eo qđ̃ dicit. Et
nunc ostendisti nobis que rogauimꝰ te.
In his autem trib ni fallor uere deuoti¬
onis officium continetur. uel expletur.

Expanded text:
tendisti michi que rogavimus te, quia sertendisti michi que rogavimus te, quia sermonem regis aperuisti nobis. Superius dixit, dat sapientiam sapientibus. Hic autem dicit: Quia sapientiam et fortitudinem dedisti mihi; et item: Quia sermonem regis aperuisti nobis. Praecipuus ordo charitatis bona communia praeferre privatis. Charitas enim non quaerit quae sua sunt, sed quae aliorum. Qui ergo communia bona charitatis instinctu propriis anteposuit, quid mirum si prius hostiam laudis obtulit pro illis quae plus dilexit? Notandum autem quod tria illa, quae Danielis officio superius assignavimus in hoc uno versu pariter notare possumus. Nota vocem confessionis et glorificationis in eo quod legis: Tibi, Deus patrum meorum, confiteor, teque laudo; supplicationis autem preces se obtulisse ostendit in eo quod dicit: Et nunc ostendisti nobis quae rogavimus te. In his autem tribus, ni fallor, verae devotionis officium continetur vel expletur.
Abbreviated transcription (Latin):
hoc docere nos uoluit. quia ubipse ꝑ
inhabitantẽ grãm manserit: necessari¬
e cognitionis lumen deesse nonpossit:
Nam lumen quidem qd ipse ẽ. ꝓut ip¬
sum ẽ. in hac utiq uita interĩ uidere ñ
possumus. s lumen qđ cum ipso ẽ. non
solum ad solatiũ. s etiã ad suffragium
acciꝑe consueuimꝰ. Quale autem hoc lu¬
men esse. dicimꝰ: ꝑ qđ quid agere. quid̃
uitare. quid diligere. quid odio habere.
quid credere uel sꝑare debemꝰ. agnosci¬
mus: Qualis queso ẽ. lux ista. que nouit
ꝓfunda ⁊ abscondita. ipso utiq reuela¬
nte. ipso deniq inspirante. qui dat sa¬
pientib sapientiã. ⁊ scientiã intelligen¬
tib disciplinã: Huc usq damel glori¬
ficauit dm ꝓ conmun bono. ñc autem
ꝓspeciali beneficio sibi socns q suis specia¬
liter impenso. Tibimquit ds patrũ meo¬
rum confiteor. teq laudo quia sapienti
am & fortitudinem dedisti michi ⁊ ñc os¬

Expanded text:
hoc docere nos voluit, quia ubi ipse per hoc docere nos voluit, quia ubi ipse per inhabitantem gratiam manserit, necessariae cognitionis lumen deesse non possit? Nam lumen quidem quod ipse est, prout ipsum est, in hac utique vita interim videre non possumus; sed lumen quod cum ipso est, non solum ad solatium, sed etiam ad suffragium accipere consuevimus. Quale autem hoc lumen esse dicimus, per quod quid agere, quid vitare, quid diligere, quid odio habere, quid credere vel sperare debemus agnoscimus? Qualis, quaeso, est lux ista quae novit profunda et abscondita, ipso utique revelante, ipso denique inspirante, qui dat sapientibus sapientiam, et scientiam intelligentibus disciplinam? Hucusque Daniel glorificavit Deum pro communi bono, nunc autem speciali beneficio sibi sociisque suis specialiter impenso. Tibi, inquit, Deus patrum meorum confiteor, teque laam et fortitudinem dedisti michi, et nunc os
Abbreviated transcription (Latin):
tenebrosa nr̃a. ne illũ aliquid later
posse credamꝰ: & nos ipsos spe uana
decipiamꝰ. Reuelat ꝓfunda & abscol¬
dita: & nouit in tenebris constitusa.
Incerta & occulta sapientie tue masili¬
festastimͥ. Erce reuelatio ꝓfundoꝵ. Ꝙ al¬
bi orãt in id ipsum. Reuela ocłos meos.
& considerabo mirabilia de leg dua.
Sc absconditis alienis timebat. qui. dnce¬
bat. Eauces me de laques qut̃ absconde¬
runt michi: Ad idipsum respieto: qu a
uas psallit. Linguis suns dolose agebãt:
uenenũ aspidũ sub labuis corꝰ. Nonne
sub lingua portabant: La debrosa ña
eum latere non posse credebat. qui di
Salomonis sententia ẽ. qđ solus ipse sciat
die conciit. qui dicit. Scrutans corda.
ꝙ renes q̃s. So quid sibi uoluit qđ dicit:
et lux cum eoẽ. Absq dubio d̃s lux est:
&e ineo tenebre non sunt ulle. Eur gͦ ñ
dicit qđ ueraciter dicere potuit: qͣuia
ds lux ẽ s ait. ⁊ cum eo lux ẽ. : An forte

Expanded text:
tenebrosa nostra, ne illum aliquid latere tenebrosa nostra, ne illum aliquid latere posse credamus, et nos ipsos spe vana decipiamus. Revelat profunda et abscondita, et novit in tenebris constituta: Incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi . Ecce revelatio profundorum, et alibi orat in idipsum: Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua . De absconditis alienis timebat qui dicebat: Educes me de laqueo hoc quem absconderunt mihi . Ad idipsum respicit quod alias psallit: Linguis suis dolose agebant, venenum aspidum sub labiis eorum . Nonne sub lingua portabant? Latebrosa nostra eum latere non posse credebat, qui dicSalomonis sententia est quod solus ipse scit otiae concinit, qui dicit: Scrutans corda et renes Deus . Sed quid sibi voluit quod dicit, et lux cum eo est. Absque dubio Deus lux est, et in eo tenebrae non sunt ullae. Cur ergo non dicit quod veraciter dicere potuit, quia Deus lux est, sed ait, et cum eo lux est? An forte
Abbreviated transcription (Latin):
dicat. O altitudo sapientie. & scientie
dei. qͣ. inconp̃hensibilia st̃ iudicia eu
nobis. Reuel at gͦ ꝓfunda. ⁊ archana
creti sui. nec hȩc tm. s ⁊ occulta consili
aliem. que nob̃ aliena malignitas ab¬
condit. ut faciliꝰ deciꝑe nos possit. Ani¬
ti quid de reuelatione eius optare. u
sꝑare debeamus. audi adhuc quid de
scientia timeamus. Nouit in denebris.
tituta. Nouit sane intima nr̃a. ⁊ quelid
cordis nr̃i occulta: nec solum illa qui
soli ipsi de nobis scimꝰ. ⁊ alios latere in¬
lumus. s ea etiã quȩ in conscientie m̃
latebris. ipsi penetrare non sufficum
Reuelat gͦ sua. reuelat aliena: nour
nr̃a. Reuel at archana sua. reuelat fu¬
dulenta aliena: nouit occulta nr̃a.
uelat ꝓfunda dispensationis sue.
lat abscondita frandis chabolice: nor
tenebrosa conscientie humane. Reudẽ
ꝓfuncla sua. ut sciamꝰ quid de illos
dere. quid ab illo sꝑare debeamus
uelat abscondita aliena: ut sciamꝰ q
timere. quid cauere debeamꝰ. Noust

Expanded text:
 O altitudo sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia judicia ejus, nobis. Revelat ergo profunda et arcana secreti sui, nec haec tantum, sed et occulta consilii alieni quae nobis aliena malignitas abscondit, ut facilius decipere nos possit. Audisti quid de ejus revelatione optare vel sperare debeamus, audi adhuc quid de ejus scientia timeamus. Novit in tenebris constituta; novit sane intima nostra et quaelibet cordis nostri occulta, nec solum illa quae soli ipsi de nobis scimus, et alios latere volumus, sed ea etiam quae in conscientiae nostrae latebris ipsi penetrare non sufficimus. Revelat ergo sua, revelat aliena, novit nostra. Revelat arcana sua, revelat fraudulenta aliena, novit occulta nostra. Revelat profunda dispensationis suae, revelat abscondita fraudis diabolicae, novit tenebrosa conscientiae humanae. Revelat profunda sua, ut sciamus quid de illo credere, quid ab illo sperare debeamus. Revelat abscondita aliena, ut sciamus quid timere, quid cavere debeamus. Novit
Abbreviated transcription (Latin):
N eq enim alibi apud electos regni
celoꝵ suscitat᷑. regnum qđ scđm q
mielis sententiam in ȩcernũ ñ dissi¬
pabit᷑: regnũ qđ intra nos esse dicit᷑
nouissimis eoꝵ suscitat. qualicunq
modo eos in pͥmordiis suis ꝑ uaria
temptamenta fluctuare ꝑmittat.
Quod amissam contemplationis gra
meliꝰ deuotione. ꝗͣ inuestigatione r

Expanded text:
s regnum coelorum suscitatur. Regnum quod secundum Danielis sententiam in aeternum non dissipatur, regnum quod intra nos esse diciturin novissimis eorum suscitat, qualicunque modo eos in primordiis suis per varia tentamenta fluctuare permittat. CAPUT XIX. Quod amissam contemplationis gratiam, melius devotione, quam investigatione r
Abbreviated transcription (Latin):
magnitudine dilectionis. pendet mensi¬
ro estimationis. Et quia modus dilectu¬
nis ẽ sine modo: sine mensura ẽ. estrma¬
onis sue magnitudo. O qͣm rarũ ut h̃
inueniri possit qui contra apl̃i senten¬
tiã non se putet aliquid esse. cum nichi
sit. Sed num quid saltẽ aliquid pariũ
Immo uere magnũ. ⁊ ualde magnũ:¬
magnũ supͣ modũ: ⁊ ut figurate loquã
pene plusqm aureũ. cum ueract̃t sit
uile lutum. Utquid suꝑbis terra ⁊ ciss
Si exaltatꝰ fueris ut aquila. ⁊ sunter si¬
dera celi posueris nidum tuum: inde
det᷑ham te dicit dñs. Oportet itaq ẽ

Expanded text:
magnitudine dilectionis, pendet mensumagnitudine dilectionis, pendet mensura aestimationis, quia modus dilectionis est sine modo, sine mensura est aestimationis suae magnitudo. O quam rarum ut homo inveniri possit, qui contra Apostoli sententiam non se putet aliquid esse, cum nihil sit! Sed nunquid saltem aliquid parvum? Imo vere magnum, et valde magnum supra modum, et, ut figurate loquar, pene plusquam aureum, cum veraciter sit vile lutum, utquid superbis terra et cinis? Si exaltatus fueris ut aquila, et si inter sidera coeli posueris nidum tuum, inde d
Abbreviated transcription (Latin):
fusẽ. lapissine manib.⁊ ꝑcussit statuã
inpedib euis ferreis & fictilib: & cõmi¬
nuit cos. Tunc contrita sunt pariter fer
ntus eis. Lapis autem qui ꝑcusserat sta¬
uersam terram. Hoc ẽ sompniũ. Ecce
ut uidere potes. imago illa que ꝑ insio¬
nem cernit᷑. uaria ꝑmutatione semꝑ in
deceriora ducit᷑. ⁊ que in sũmo a preciosi¬
sima materia incipit: ꝑ multiplicia de¬
menta decurrens. tandem in uilissimam
materiã desinit. Quod enim inchoaicu
generalẽ quandã considerationẽ sentiã
unumquenq oportere puto iuixta ꝓposi¬
tam ostense uisionis formulã apud ser¬
ipsum aꝓpria estimatione decrescere. q
a sui confidentia magis magisq deficen
p̃sũptionẽ q tẽperare. si regnũ celoꝵ it̾
apud semet ipsum optat edificari.: ⁊ill
utiq regnum qđ numꝗͣ. possit finiri.
Om̃is homo naturaliter se amat ipsir
& approbat. ⁊ sane in qͣntum diligit. in
tantũ ⁊ magnipendit. Semꝑ autem ex

Expanded text:
manibus et percussit statuam in pedibus eius ferreis et fictilibus et comminuit eos. Tunc contrita sunt pariter ferrntus est eis; lapis autem, qui percusserat staversam terram. Hoc est somnium . Ecce, ut videre potes, imago illa, quae per visionem cernitur, varia permutatione semper in deteriora ducitur, et quae in somno a pretiosissima materia incipit, per multiplicia detrimenta decurrens, tandem in vilissimam materiam desinit. Quod enim inchoatur generalem quamdam considerationem, sentiam, unumquemque oportere puto, juxta propositam ostensae visionis formam, apud semetipsum a propria aestimatione decrescere, et a sui confidentia magis magisque deficere, praesumptionemque temperare, si regnum coelorum intus apud semetipsum optat aedificari, et illud utique regnum, quod nunquam possit finiri. Omnis homo naturaliter seipsum amat, et approbat, et sane in quantum diligit, in tantum et magni pendit. Semper autem ex
Abbreviated transcription (Latin):
t solutionẽ inquit regi narrabo. Que
est ista mistice uisionis solutioͥ nisi sacͣ¬
mentoꝵs misterioꝵ q diumoꝵ facilis enoda¬
tio. ⁊ ꝓmpta explicatio: Si audem ꝑ regem
recte liberi arbitrii potestatẽ oportet in¬
telligere : quid aliud erit eiusmodi solutio¬
nem ad regiam noticiã ꝑuenire. qͣm miste¬

Expanded text:
t solutionem, inquit, regi narrabo. Quae est ista mysticae visionis solutio, nisi sacramentorum mysteriorumque divinorum facilis enodatio, et prompta explicatio? Si autem per regem liberi arbitrii potestatem oportet intelligere, quid aliud erit ejusmodi solutionem ad regiam notitiam pervenire, quam myste
Abbreviated transcription (Latin):
qui dicit. Om̃is sapientia a dño deo est.
ꝙ cum eo fuit semꝑ & ẽ. ante euum. Ntͥ¬
q consentit: qui ait. Om̃e datum opti¬
mũ. & omne donũ ꝑfectum desursũ est.
descendens a patre luminum. Ipse reue¬
lat ꝓfunda. & abscondita: & nouit in
tenebris constituta. ꝓ illis que uere ꝓ¬
funda sunt. & humane intelligentie

Expanded text:
qui dicit: Omnis sapientia a Domino Deo est, qui dicit: Omnis sapientia a Domino Deo est, et cum eo fuit semper, et est ante aevum . Utrique consentit, qui ait: Omne datum optimum, et omne donum perfectum de sursum est, descendens a Patre luminum . Ipse revelat profunda et abscondita, et novit in tenebris constituta. Pro illis quae vere profunda sunt, et hum
Abbreviated transcription (Latin):
listi eos. Odiosus ille uicioꝵ popłs. affli¬
ctionis magnitudine expellitur: cum
tandẽ aliqn tam contritione corꝑis. qͣm
conpunctione cordis a carnaliũ desideri¬
oꝵs dñatione. anima diu. multũq opp̃s¬
sa liberatur. In hunc itaq modũ salutis
nr̃e auctor. ⁊ ꝓtector dum uicioꝵ in nob̃
dñium destruit. uirtutes uero in eoꝵ lo¬
cum restitit. transfertregna atq consti¬
tuit. E recte quidem. Qunia dñi ẽ regnum.¬
ꝙ ipse dñabitur gentium. Dat inquit sa¬
pientiã sapientib: ꝙ scientiã intelligen¬
tibs disciplinam. Ipse reuelat ꝓfunda.
& abscondita. ⁊ nouit in tenebris consti¬
tuta: & lux cum eo ẽ. Nemo gͦ de suo in¬
gemio p̃sumat: nemo interi oꝵ. nemo
uel exterioꝵ scientiam suis studiis. uel
meritis ascribat. Ipse ẽ enim qui dat
sapientib sapientiam. ipse eque qui
dat scientiam intelligentib disciplinã
In eandem ꝓculdubio sententiã ꝑgit.

Expanded text:
listi eos . Odiosus ille vitiorum populus afflilisti eos . Odiosus ille vitiorum populus afflictionis magnitudine expellitur, cum tandem aliquando tam contritione corporis quam compunctione cordis a carnalium desideriorum dominatione anima diu multumque oppressa liberatur. In hunc itaque modum salutis nostrae auctor et protector, dum vitiorum in nobis dominium destruit, virtutes vero in eorum locum restituit, transfert regna, atque constituit. Et recte quidem, quia Domini est regnum, ipse dominabitur gentium: Dat, inquit, sapientiam sapientibus, et scientiam intelligentibus disciplinam. Ipse revelat profunda et abscondita, et novit in tenebris constituta, et lux cum eo est. Nemo ergo de suo ingenio praesumat, nemo interiorum vel exteriorum scientiam suis studiis vel meritis ascribat. Ipse est enim qui dat sapientibus sapientiam, ipse aeque qui dat scientiam intelligentibus disciplinam. In eamdem procul dubio sententiam pergit
Abbreviated transcription (Latin):
ciam nos hr̃e cognoscimꝰ. Differentes itaq
efficacie facultates. diuerse quodã mͦ ft̃
animoꝵ ȩtates. Tempoꝵ gͦ & etatũ mo¬
dos meritoꝵ ille optimꝰ moderator alter-¬
nat. qui nc̃ harum. nc̃ illarũ uirtutum.
tam facultatẽ. qͣ. oportunitatẽ. pictatis
sue dispensatione administrat. Tranfferc
regna atq constituit: qnͣ cuersa uiciore
tyrannide uirtutes regnare facit. De his
uncioꝵ. uititum ue popłis. & tam de hors
destructione. ꝙͣ illarũ exaltatione. mistice
to tͣnstulisti: ciecisti gentes. ⁊ plantasti
cam. Uinea plantat᷑: qnͦ bonũ ꝓpositũ
in bona intentione figitur. Gentes eiciunt᷑:
qͦn confessionis edicto. ꝓfessionis uoto. int̃¬
minatur peccatis: uiciisq abrenuntiat᷑.
In eandẽ sententiã currit. qd̾ alias idẽ
ꝓpħa de incioꝵ extirpatione. uel uirtu¬
tum plantatione canit. Eiecisti gentes
⁊ plantasti eos: afflixisti popłos & expu¬

Expanded text:
ciam nos habere cognoscimus. Differentes itaque ciam nos habere cognoscimus. Differentes itaque efficaciae, facultates diversae quodammodo sunt annorum aetates. Temporum ergo et aetatum modos meritorum ille optimus moderator alternat, qui nunc harum, nunc illarum virtutum tam facultatem, quam opportunitatem pietatis suae dispensatione administrat. Transfert regna atque constituit, quando eversa vitiorum tyrannide virtutes regnare facit. De his vitiorum, virtutumve populis, et tam de horum destructione quam illarum exaltatione mystice to transtulisti, ejecisti gentes, et plantasti eam . Vinea plantatur quando bonum propositum in bona intentione figitur. Gentes ejiciuntur, quando confessionis edicto, professionis voto interminatur peccatis, vitiis abrenuntiatur. In eamdem sententiam currit, quod alios idem Propheta de vitiorum exstirpatione, vel virtutum plantatione cavit: Ejecisti gentes, et plantasti eos, afflixisti populos, et expu
Abbreviated transcription (Latin):
ris itaq usib temꝑa mutat. qn ñc
Irum nt llarũ uirtutã extitituis o¬
portunitatẽ accõmodat. S quid quȩso
iuuat exercendoꝵ accepisse oportunitatẽ:
nisi ex eiusdem largitoris munere accipi¬
amus ⁊ exequendi facultatem: Scimus
autem quia etates diuerse. aliis & aliis
effectib sunt magis apte. Cerce que in
puericia discimus. ꝓfundiꝰmꝰ. retinemꝰ. &
erpeditiꝰ ꝓferimꝰ. Iniuuenili ȩtate ẽ uirtꝰ
corꝑis robustior. ⁊ animꝰ audacior: & ic¬
circo ea etas ad exercitationis usum effi¬
cacior. Usq add ꝓuectiorẽ etatẽ tũ multi¬
plex doctrina. tũ multa rerũ exꝑientia
cotidians ꝓuectib scientiam auget. Ꝙ
iccirco ea etas p̃ cet̾is om̃ib consiliis iuget.
prudentia pollet. Prima itaq dictarũ
cia uͦ p̃ualet ad discernendũ. Iuxta simili¬
tudinẽ annore. & meritoꝵ ut sic dicam
etates consideramꝰ. & scdm diuersoꝵ ꝓfec̃¬
tuum differentiã. diuersoꝵ unrtutũ effica¬

Expanded text:
c harum, illarum virtutum exercitiis oportunitatem accommodat. Sed quid, quaeso, juvat exercendorum accepisse opportunitatem, nisi ex ejusdem largitatis munere accipiamus et exsequendi facultatem? Scimus autem quia aetates diversae aliis, et aliis effectibus sunt magis aptae. Certe quae in pueritia discimus profundius retinemus, et expeditius proferimus. In juvenili aetate est virtus corporis robustior, et animus audacior, et idcirco ea aetas ad exercitationis usum efficacior. Usque ad provectiorem aetatem tum multiplex doctrina, tum multiplex rerum experientia quotidianis provectibus scientiam auget, et idcirco ea aetas prae caeteris omnibus consiliis viget, prudentia pollet. Prima itaque dictarumtia vero praevalet ad discernendum. Juxta similitudinem annorum et meritorum, ut sic dicam, aetates consideramus, et secundum diversorum provectuum differentiam, diversarum virtutum effica
Abbreviated transcription (Latin):
ea quesunt supͣ humanã intelligen¬
tiam. Ad ꝓfundiorẽ fortasis intellige¬
ntiam nos uocat. qđ nec illudd sibi cla¬
niel ascribat. qđ merito deuotionis ob¬
tinuerat. Ss ut inter pretatio inquit
regi manifesta fierec. Forte & illuci gͣts
op̃tinet᷑ quod merito deuotionis ado¬
ritur. Nam ⁊ ipsam deuotionẽ quide
non a nobis habemꝰ: s ex munere lar¬
cepistis: gratis date. Sigͦ deuotionem
gratis accipimus: gͣtuitum ẽ. ⁊ id qũ eͥ
merito obtinemus. Quando gr̃a ꝓgr¬

Expanded text:
upra humanam intelligentiam. Ad profundiorem fortassis intelligentiam nos vocat, quod nec illud sibi Daniel ascribat quod merito devotionis obtinuerat. Sed ut interpretatio, inquit, regi manifesta fieret. Forte et illud gratis obtinetur, quod merito devotionis acquiritur. Nam et ipsam devotionem quidem non a nobis habemus, sed ex munere larccepistis, gratis date . Si igitur devotione gratis accipimus, gratuitum est et id quod ejus merito obtinemus. Quando gra
Abbreviated transcription (Latin):
gulas retulerunt eccl̃as. Comes norman¬
noꝵ Rob̾tus. emit stantarum ab his qui
illud ab admirauiso sauciato retinuer̃t.
uiguiti marcas argenti: & intulit illud¬
in sepulchrum domini. ad monimentũ
memorandi triumphi. Alter ennt ensem
euisdem admiri iusi.lxͣ. bizanteos. factum

Expanded text:
gulas retulerunt Ecclesias. Comes Northmannorum Robertus emit stantarum ab his qui illud ab Admiraviso sauciato retinuerunt, viginti marcas argenti, et intulit in Sepulcrum Domini, ad monimentum memorandi triumphi: alter emit ensem ejusdem Admiravisi, sexaginta byzanteos. Factum
Abbreviated transcription (Latin):
infirmitate: intantũ ut neutra pre¬
iudicet alteri ÷ nec infirmitas liber¬
tati. nec libertas infirmitati: quia
igitur legis uel audis liberũ arbi¬
triũ esse captiuum÷ nichil aliud intel¬
lige quã infirmũ. & natiue possibilita¬
tis uirtute pͥuatũ: quod admonere nos
uoluit. qui hoc designat ꝑ caput lan¬
guidum. Alioqͥn contrariis assertioni¬
b sibi ipsis contradicunt. & seipsos
uincunt: qui hominis arbitriũ &
liberũ uocant. & captiuũ affirmant.
Sed forte qui captiuũ dicunt. ꝓ par¬
te hoc intelligi uolunt: eo quodꝰ ex par.¬
te sit liberũ. & ex parte capte captis¬
uum. S quis nesciat quia si mille
dños haberẽ. & uno solo adhuc prem̃¬
te ceteris om̃ib libertate donarer:
utpote qui adhuc dñm haberẽ. liber u¬
tiq dici non possem: recte. Constat itaq
quia hominis arbitriũ. liberũ dici ñ

Expanded text:
infirmitate, intantum ut neutra praeinfirmitate, intantum ut neutra praejudicet alteri, nec infirmitas libertati, nec libertas infirmitati; quia,igitur legis vel audis liberum arbitrium esse captivum, nihil aliud intellige quam infirmum, et nativae possibilitatis virtute privatum, quod admonere nos voluit qui hoc designat per caput languidum. Alioqui contrariis assertionibus sibi ipsis contradicunt et seipsos convincunt, qui hominis arbitrium et liberum vocant, et captivum affirmant. Sed forte qui captivum dicunt, pro parte hoc intelligi volunt, eo quod ex parte sit liberum, et ex parte captivum. Sed quis nesciat quia, si mille dominos haberem, et uno solo adhuc premente, caeteris omnibus libertate donarer utpote qui adhuc Dominum haberem, liber utique recte dici non possem. Constat itaque quod hominis arbitrium liberum d
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ. nec integrã. nec stabilẽ. In ful¬
ra autẽ uita postꝗͣ. absorta fuell
mors in uictoria: habebit ñ solus
stabilẽ. s ctiã in mobilem. Stabild
quod eam postmodũ amisit. Saͤ
tc̃ inmobiliter possidebit: cum a
ulteriꝰ amittere ñ poterit. Nunc
tem ꝙ̃. diu in corpore peccati moꝰ¬
liter uuitur: ñ dicam inmobilẽ ⁊ sed
nec stabilẽ habere possumꝰ. Sepe negli¬
gentib & torpentib nobis ultro offer¬
tur: & sepe in multis & magnis cona¬
cib nr̃is subito. & inopinate subtra¬
bitur. Quamdiu ergo grãm amissã
ad antiquã integritatẽ uel stabilita¬
tem reparare non possumus ͥ uirtutẽ
mentis ad pͥmi uigoris firmitatẽ non
reparamus: & acceptã pͥme possibilita¬
tis potestatẽ in bono ex integro ñ recu¬
peramus : & languorẽ capitis in quali¬
cumq uirtutũ ꝓfectu ex magna parte
necessario sustinemus. Oanet itaq in¬
firmitas cum libertate &e libertas cũ

Expanded text:
autem nec integram nec stabilem. In futautem nec integram nec stabilem. In futura autem vita postquam absorpta fuerit mors in victoria habebit non solum stabilem, sed etiam immobilem. Stabilemeo quod eam postmodum amisit. Sed tunc eam immobiliter possidebit, cum eam ulterius amittere non poterit. Nunc autem quandiu in corpore peccati mortaliter vivimus, non dicam immobilem, sed nec stabilem habere possumus. Saepe negligentibus et torpentibus nobis ultro offertur, et saepe multis et magnis conatibus nostris subito et inopinate subtrahitur. Quandiu ergo gratiam amissam ad antiquam integritatem vel stabilitatem reparare non possumus, virtutem mentis ad primi vigoris firmitatem non reparamus, et acceptam primae possibilitatis potestatem in bono ex integro non recuperamus, et languorem capitis in qualicunque virtutum profectu ex magna parte necessario sustinemus. Manet itaque infirmitas cum libertate, et libertas cum
Abbreviated transcription (Latin):
bere ñ poterit. Puer semel trunca¬
tus. maiꝰ corpꝰ habere potest: integrũ
autẽ. om̃ino habere ñ potest. Grãm
sane integrã ueraciter tunc haberet:
si ad om̃e debitũ soluendũ. ꝙ om̃e
illicitũ cauendũ sibi sufficeret. Sed
scdm salomonis sententiã. ñ ẽ. iustus:
grã itaq grãm recuperare ñ potest.
nec ad pͥme possibilitatis integrin¬
tem post corruptionis sue malũ ꝓs¬
cere non potest: eo quod caput lan
mel accepit. Ante peccatũ iuste
subtrabi ñ potuit. Quã & si preter
meritũ acceperat: sine culpa tame
amittere ñ debebat. Nunc autẽ
m hora potest iuste subtrabi. qui
numꝗͣ. potest homo sine culpa inuu¬
niri. Et sicut ñ potest ꝑ se semel ans¬
sam recuꝑare: sic quidẽ gratis recu¬
atam. ñ potest nisi ex aliena tutela
custodire. uide ergo quantũ sit i
licet qui fuit ante peccatũ ÷ & hui
qui ẽ post hoĩs lapsum. Primol
buit gr̃am integrã & stabilẽ: nuo

Expanded text:
bere non poterit. Puer semel truncabere non poterit. Puer semel truncatus majus corpus habere potest, integrum autem omnino habere non potest: gratiam sane integrum veraciter tunc haberet, si ad omne debitum solvendum, et omne illicitum cavendum sibi sufficeret: Sed, secundum Salomonis scientiam, non est justus in egram itaque gratiam recuperare non potest, nec ad primae possibilitatis integritatem post corruptionis suae malum proficere potest, eo quod caput langmel accepit ante peccatum, juste subtrahi non potuit. Quam etsi praeter meritum acceperat, sine culpa tamen amittere non debebat. Nunc autem omni hora potest juste subtrahi, quia nunquam potest homo sine culpa inveniri. Et, sicut non potest per se semel amissam recuperare, sic quidem gratis recuperatam non potest nisi ex aliena tutela custodire. Vide ergo quantum sit inter licet qui fuit ante peccatum, et hunc qui est post hominis lapsum. Primo habuit gratiam integram et stabilem, nunc
Abbreviated transcription (Latin):
potestatis amisit. Sane absq dubi¬
o. &e sine om̃i contradictione suffici¬
entem gr̃am habuit ante peccatũ.
ñ ad om̃e bonũ faciendũ: sed ad om¬
ne debitũ soluendũ. & ad om̃e malũ
cauendum. Quanta queso hȩc potes¬
tas ad bonũ. & contra malũ fuit ÷¬
quã ex cooperante gr̃ã habuit: Quiᷤᷤ
głetur se hanc possibilitatis integri
głetur se uel totum fecisse quod o¬
portuit ⁊ uel totũ ñ fecisse quod non
licuit: Qndo queso poterit homo
omẽ debitũ soluere. qui scdm sen¬
ꝓ milles S & illud scimus. quia in
multis offendimꝰ om̃s: & si dixerimꝰ
quia peccatũ ñ habemꝰ. nos ipsos se¬
ducimꝰ. & ueritas in nobis non ẽ. Grãm
itaq s gratis recuꝑare potest : & in
recuꝑata gr̃a cotidie crescere potest:
uerumtamen pͥme possibilitatis in¬
tegͥtatẽ recuꝑare ñ potest. Et si ma¬
iorẽ grãm uixta aliqͥd recuperare
possit: integrã tam̃ in hac uita ha¬

Expanded text:
potestatis amisit. Sane absque dubipotestatis amisit. Sane absque dubio, et sine omni contradictione sufficientem gratiam habuit ante peccatum, non ad omne bonum faciendum, sed ad omne debitum solvendum, et ad omne malum cavendum. Quanta, quaeso, haec potestas ad bonum, et contra malum fuit quam ex cooperante gratia habuit? Quis glorietur se hanc possibilitatis integritm, glorietur se vel totum fecisse quod oportuit, vel totum non fecisse quod non licuit? Quando, quaeso, poterit homo omne debitum solvere qui, secundum senpro mille? Sed et illud scimus, quia in multis offendimus omnes, et si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est. Gratiam itaque sed gratis recuperare potest, et in recuperata gratia quotidie crescere potest. Verumtamen primae possibilitatis integritatem recuperare non potest. Et si majorem gratiam juxta aliquid recuperare possit, integrans tamen in hac vita ha
Abbreviated transcription (Latin):
ex solo naturali bono. Sed numquid
dicemꝰ eum nil boni posse ex natura :¬
hoc ẽ. ex pͥma gr̃a ante ꝗͣ natura ȩ̃ẽt
corrupta : Sed si aliquid boni posse
ex ipsa conditionis sue natura acce¬
pit: hoc ẽ. quod peccando amisit.
Amisit itaq potestatẽ: ñ autẽ liber¬
tatem. Nam bonũ posse. est uere
posse: sicut cogi ñ posse. ẽ. uere libe¬
rũ esse. Si enĩ ad bonũ. seu ad ma¬
lum ab alio cogi posset. iam om̃ino
liber ñ esset : & si bonũ facere. uel ma¬
lum declinare posset ⁊ ñ solũ liber.
s et potens esset. Sed si etiã eũ ante
peccatũ aliqͥd boni sine adiuncta
gr̃a potuisse negamus: tam̃ ñ me-¬
diocrẽ faciendi boni possibilitatem
peccando amisisse negare ñ possumꝰ.
Quod enĩ ꝑ grãm potuit. uere potuit:
& quod magna ꝑ grãm potuit ⁊ mag
gratie ante peccatum. xxi.¬
Ttende ergo qualẽ gr̃am
accepit. & quantũ ꝑ illã po¬
tuit: & tunc intelligis quid

Expanded text:
ex solo naturali bono. Sed nunquid ex solo naturali bono. Sed nunquid dicemus eum nil boni potuisse ex natura hoc est prima gratia antequam natura esset corrupta? Sed si aliquid boni potuisset, ex ipsa conditionis suae natura accepit, hoc est quod peccando amisit. Amisit itaque potestatem, non autem libertatem. Nam bonum posse, est vere posse, sicut cogi non posse, est vere liberum esse. Si enim ad bonum seu ad malum ab alio cogi posset, jam omnino liber non esset; et si bonum facere vel malum declinare posset, non solum liber, sed et potens esset. Sed si etiam eum ante peccatum aliquid boni sine adjuncta gratia potuisse negamus, tamen non mediocrem faciendi boni possibilitatem peccando amisisse negare non possumus. Quod enim per gratiam potuit, vere potuit; et quod magna per gratiam potuit, magngratiae ante peccatum. ttende ergo qualem gratiam accepit, et quantum per illam potuit, et tunc intelliges quid
Abbreviated transcription (Latin):
esset in paradiso: Quid enĩ habut qͦd
ñ accepit : Nichil sane habuit. quod
ab alio ñ acceperit: & nichil om̃ino
potuit ⁊ nͥ ex eo. & sccłm id qd̃ accepit.
Ss alia potuit ex natura: alia potuͥt
er gr̃a. Alia namq bona nature: &
illa constat esse ex gr̃a:. nã ex gr̃a utiq
ist ce ipsa natura. Prima itaq bona
ex gsa p̾uenienti: scda autẽ bona. ex
Gc subsequenti. Recte ergo &e p̃ueniens
& subsequens potest dici grã: s illa pri-¬
ma÷ ista scda. Sed consuetudo habet.
conmune nomen uni spetialit̃ attri-¬
buere: & eius significationẽ circa umiꝰ
tantũ designationẽ restringere : &
scdam gr̃am ex usu gr̃am uocare. Nã
pͥmã gr̃am: uocamus potiꝰ naturam.
quã gr̃am. Cum ergo dicimꝰ hominẽ
ante peccatũ aliquid boni posse ꝑ se¬
ipsum: nichil aliud dicimꝰ. ꝙͣ posse
ꝑ naturale bonum. Sic cum negamꝰ
eum aliquid boni posse ex se ipso: sub¬
intelligimus eũ iam nil posse boni

Expanded text:
esset in paradiso? Quid enim habuit quod esset in paradiso? Quid enim habuit quod non accepit? Nihil sane habuit quod ab alio non acceperit, et nihil omnino potuit nisi ex eo et secundum id quod accepit. Sed alia potuit ex natura, et alia potuit ex gratia. Alia namque bona naturae, et haec, et illa constat esse ex gratia: nam ex gratia utique est ipsa natura. Prima itaque bona ex gratia praevenienti. Secunda autem bona ex gratia subsequenti. Recte ergo et praeveniens, et subsequens potest dici gratia; sed illa prima, ista secunda. Sed consuetudo habet commune nomen uni specialiter attribuere, et ejus significationem circa unius tantum designationem refringere, et secundum gratiam ex usu, gratiam vocare. Nam primam gratiam vocamus potius naturam quam gratiam. Cum ergo dicimus hominem ante peccatum aliquid boni potuisse per seipsum, nihil aliud dicimus quam potuisse per naturale bonum. Sic cum negamus eum aliquid boni posse ex seipso, subintelligimus eum jam nil boni posse
Abbreviated transcription (Latin):
nes: & numꝙ̃. in hac uita quocumd
statii. qͦ cumq ꝓfectu. inuenit᷑ firma
par. aut plena requies. Sed unde qͤso
ista incorde humano. multiformis al¬
cercatio. & infinita contentio ÷ nisi de
langore capitis. & defectu natiue uir¬
tutis. & pͥuatione antique potestatis:
Manet enĩ usq hodie om̃e caput lan¬
guidum: & quamuis arbitriũ homiᷤ¬
nis uere sit liberum. ꝑseuerat tamen
infirmũ ͥ nec potest curari ad plenũ.
donec mortale hoc induerit inmorta¬
litatẽ: & corruptibile hoc induerit in¬
cortuptionẽ. Quomͦ enĩ ñ habet inte-¬
rior ille homo nr̃ caput languidum.
quod ꝑ se ipsũ numꝙͣ. uel erigit. ad
modicũ. uel modicũ sustinet. etiã cum
fuerit diuine opitulationis manu
subleuatum: slumꝗͣ. enĩ ad bonũ nͥ
aliena manu erigit᷑: & absq mora ad
se. seu etiã sub se relabit᷑. cũ subleuan¬
homo. aliqͥd bomi de se ipso eti¬
am ante peccatũ. & cũ adhuc

Expanded text:
nes, et nunquam in hac vita, quocunque nes, et nunquam in hac vita, quocunque statu, quocunque profectu invenitur firma pax, aut plena requies. Sed unde, quaeso, ista in corde humano multiformis altercatio, et infinita contentio, nisi de languore capitis, et defectu nativae virtutis, et privatione antiquae potestatis? Manet enim usque hodie omne caput languidum, et quamvis arbitrium hominis vere sit liberum, perseverat tamen infirmum, nec potest curari ad plenum, donec mortale hoc induerit immortalitatem, et corruptibile hoc induerit incorruptionem. Quomodo enim non habet interior ille homo noster caput languidum, quod per seipsum nunquam vel erigit ad modicum, vel modicum sustinet etiam cum fuerit divinae opitulationis manu sublevatum? Nunquam enim ad bonum, nisi aliena manu, erigitur, et absque mora ad se, seu etiam sub seipsum relabitur, cum sublevanhomo aliquid boni de seipso etiam ante peccatum, et cum adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
Quomͦ litus uͥtuti contradicat
ed ad huiꝰmagne. & tante admi¬
rationis cumulũ illud accedit a
nescio quid magni ꝓdigin portendit.
quod etiã contentio fit int̾ discipłos.
tatio int̃. ipsos ÷ & aliud sepe loquit᷑ is¬
huiusmodi conciues celi contentio diri
& eandẽ frequenter culpã. quã iubei
iusticia puniri. miscdia iubet ignosc
nec patitur iusticia sepe uel parumil
se a suo rigore relaxari. nec sustinet m¬
sericordia. uel minimũ qͥd. se a sua lc¬
tate deflecti: sed imperat hȩc totũ il
cisci: illa nititur ad totũ indulgenĩ.
& unaqueq tͦnsgredr possessionissle
terminum. & molit᷑ occupare altenus
predium ÷ & contra instituta diuine
sanctionis. & contra regłam discrei¬
onis. non sinunt sibi diuidi terrã il
funiculo distributionis. Iuxta hil
itaq modũ diuidunt᷑ sepe boni cols
bonos ⁊ & insurgunt alii. contͣ alio.
&e scindit᷑ regnũ isrł in duas pas i.
&s concitant inter se prelia. & sedlis¬

Expanded text:
Quomodo virtus virtuti contradicat. Sed ad hujus magnae, et tantae admirationis cumulum illud accedit, et nescio quid magni prodigii portendit, quod etiam contentio fit inter discipulostatio inter ipsos: et aliud saepe loquitur jushujusmodi concives coeli contentio dura, et eamdem frequenter culpam quam jubet justitia puniri, misericordia mandat ignosci, nec patitur justitia saepe, vel parum quid se a suo rigore relaxari, nec sustinet misericordia vel minimum quid a sua se lenitate deflecti. Sed imperat haec ulcisci totum, illa nititur ad totum indulgendum, et unaquaeque transgreditur possessionis suae terminum, et molitur occupare alterius praedium, et contra instituta divinae sanctionis, et contra regulam discretionis non sinunt sibi dividi terram in funiculo distributionis. Juxta hunc itaque modum dividuntur saepe boni contra bonos, et insurgunt alii contra alios, et scinditur regnum Israel in duas partes, et concitant inter se saepe praelia, et seditio
Abbreviated transcription (Latin):
trẽ suam. auferet᷑ fortitudo damasci. ⁊ spo¬
lia samarie: corã rege assyrioꝵ. Coce ꝓpħa
uentura p̃dixit. scripto cõmendauit testes
adhibuit. ut pꝰquã cepissent esse cõpleta
hinc scͥpto. hinc testimonio cõꝓbarentur
ese p̃dicta: ⁊ sic ex his que in ꝓximo uen¬
tura p̃dixerat. ⁊ ꝓbari pot̾ant. ꝓburent᷑ ⁊
illa uera ẽẽ que in longinquum uent᷑a
p̃dixerat. ⁊ ꝓbari non pot̾ant. Nonne itaq
ut dictũ est rectius iudet᷑ dicere. qd̾ ad
hiuiꝰmodi testimoniũ. dicti testes adducti
eent. qͣm ut turpitudinis testes existe̾nt:¬

Expanded text:
rem suam, auferetur fortitudo Damasci, et spolia Samariae coram rege Assyriorum Ecce propheta ventura praedixit, scripto commendavit, testes adhibuit, ut postquam coepissent esse completa, hinc scripto, hinc testimonio comprobarentur esse praedicta; et sic ex his quae in proximo ventura praedixerat et probari poterant, probarentur et illa vera esse quae in longinquum ventura praedixerat et probari non poterant. Nonne itaque, ut dictum est, rectius videtur dicere quod ad hujusmodi testimonium dicti testes adducti essent, quam ut turpitudinis testes existerent