comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ergo super est nisi ut omissis litiga
iudicem illum scilicet datorem simpli¬
sis. et qui ete sapience: Que nou tan¬
tum formare nos et inducere in mã
possit. Uerum eciam de controuersiis
eorum efferre sentenciam: Hec nos
docet. quid sit homis uerum ac suu¬
inum bomimi: De quo prius ꝙͣ dicere
incipioe ille ommes sentencie refellẽ¬
de sunt. ut appareat nẽ menullorum
finsse sapientem: Cum de officio hoĩs
agatur. Oportet suminum. sinum
an malis bonumi in eo constitui qd̃
commune cum ceteris ani malibus
esse non possit. se dut feris deutes ar¬
mentis corma nolucribz penne pro¬
prie sunt: sic homuni suum a liquid
debet adscribi. sine quo raciouem sue
condicionis amuttat: Nam quod iu¬
uendi aut generandi cansa datum ẽ.
om̃br est quid̃ bonum naturale: sũ¬
mum quid̾ tamen non est. insi quod
est uncuiqz generi proprium: Sapi¬
ens ergo non fuit. qui su̾mum bonũ
credidit amini uoluptatem: q nomã

Expanded text:
ergo superest nisi ut omissis litigatergo superest nisi ut omissis litigatiudicem, illum scilicet datorem simplicis et quietae sapientiae, quae non tantum formare nos et inducere in uiam possit, uerum etiam de controuersiis istorum ferre sententiam? haec nos docet quod sit hominis uerum ac summum bonum. de quo priusquam dicere incipiam, illae. omnes sententiae refellendae sunt, ut appareat neminem illorum fuisse sapientem. Cum de officio hominis agatur, oportet summum summi animalis bonum in eo constitui, quod commune cum ceteris animalibus esse non possit. sed ut feris dentes, armentis cornua, uolucribus pinnae propria sunt, sic homini aliquid suum debet adscribi sine quo rationem suae condicionis amittat. nam quod uiuendi aut generandi causa datum est omnibus, est quidem bonum naturale, summum tamen non est, nisi quod est uni cuique generi proprium. sapiens ergo non fuit qui summum bonum credidit animi uoluptatem, quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
tissimũ quod est suminũ ac priuci¬
pale: In quo tocius sapiencie cardo
uersatur. Epicurus sumuiũ bonũ
In uoluptate a nini esse censet:
aristipus in uoluptate corporis: Cal¬
nestatem cumi uoluptate imuxerũt.
Diodorus in priuacione doloris simi¬
mum bonum pount: Hierouimus
ni nou dolendo. perpatia aute iu bo¬
ns amnu et corporis et fortune: he¬
rilli simimũ bonum est sciencia: 3e¬
nonis cum uatura congruenter ui¬
uere. quoriundam froicoꝵ uirtutez
sequie Aristoteles iubonestate ac
uirtute sumimũ bonumu collocauit:
Hee sunt fere ounues õĩum sẽteusie.
In tauta diuersitate quem sequinur.
Cm credimus. par est inounibz auc¬
toritas. si eligere possumus quod est
ro discende sapiencie causa ueniamꝰ
quia possumus iudicare qui nou dum
sapere ceperimus: maxime cuni p̾sto
ad sit acba denicus. qui nos pallio re¬
trabat. ac netet cuiꝙͣ credere: nec tam̃
ip̃e ad ferat quid se quannir. Quid

Expanded text:
potissimum, quod est summum ac principotissimum, quod est summum ac principale, in quo totius sapientiae cardo uersatur. Epicurus summum bonum in uoluptate animi esse censet, Aristippus in uoluptate corporis; Calnestatem cum uoluptate iunxerunt. Diodorus in priuatione doloris summum bonum posuit, Hieronymus in non dolendo, Peripatetici autem in bonis animi et corporis et fortunae. Herilli summum bonum est scientia, Zenonis, cum natura congruenter uiuere, quorundam Stoicorum, uirtutem sequi. Aristoteles in honestate ac uirtute summum bonum conlocauit. hae sunt fere omnes omnium sententiae. in tanta diuersitate quem sequimur? cui credimus? par est in omnibus auctoritas. si eligere possumus quod est ro discendae sapientiae causa ueniamus, qui possumus iudicare qui nondum sapere coeperimus, maxime cum praesto adsit Academicus, qui nos pallio retrahat ac uetet cuiquam credere nec tamen ipse adferat quod sequamur? Quid
Abbreviated transcription (Latin):
sola oblectacio est. In hac eciam nti¬
litas: Et quoniain in disponen do
inte statu formandis qz moribus
periculo maiore pescatiuz maiorez
diligenciam neccesse est adhibere.
ut sciamus quo modo nos oporte¬
ait uiere; illic potest nem a conce¬
di: quia sine aliquid dicunt nichil
prosunt. siue delirant nichil uocẽt.
hic nero nullus discidio. nullus er¬
rori locutus est. Unum sentire oui¬
nes oportet: ipsauiq phĩan mno
quasi ore precipere: Qmia si quid fu¬
erit erratum. inta omins euertitur.
In illa priore parte. ut periculi mi¬
mis ita plus difficultatis est. qd̾
obscura rerum racio cogit diuersa
et uaria sentire. inhac sicut plus pe¬
riculi est. ita minus difficultatis.
quod usus ip̃e rerum. et cotidiana
experumenta possunt docere quid
sit melius. et uerius: Uide amnus
ergo utrum ne consenciant: at
quid nobis adferant quo rectius
uita regatur. Non neccesse est om¬
nia circun ire: unum eligamus po

Expanded text:
sola oblectatio est, in hac etiam utisola oblectatio est, in hac etiam utilitas. et quoniam in disponendo uitae statu formandisque moribus periculo maiore peccatur, maiorem diligentiam necesse est adhiberi, ut sciamus quomodo nos oporteat uiuere. illic potest uenia concedi, quia siue aliquid dicunt, nihil prosunt, siue delirant, nihil nocent, hic uero nullus discidio, nullus errori locus est. unum sentire omnes oportet ipsamque philosophiam uno quasi ore praecipere, quia si quid fuerit erratum, uita omnis euertitur. in illa priore parte ut periculi minus, ita plus difficultatis est, quod obscura rerum ratio cogit diuersa et uaria sentire, hic ut plus periculi est, ita minus difficultatis, quod usus ipse rerum et cottidiana experimenta possunt docere quid sit melius et uerius. uideamus ergo utrumne consennant aut quid nobis adferant, quo rectius uita degatur. non necesse est omnia circumire, unum eligamus ac
Abbreviated transcription (Latin):
q dum taxat rerum celestin. seu
naturalium quia sunt abdita nec
sciri posse. quia nillus doceat. nec
queri opportere. quia iueniri que¬
uendo non possint: Qua excepcione
interpoĩta et superficos ad monuis¬
set: uec quererent ea que modum
excederent cogitacionis humane. et
se ipsum calumpnie in uidia li be¬
rasset. et nobis certe dedisset aliꝙͥ
quod sequerenur. Nunc autem
cum ab aliis sequendis nos retra¬
xerit: ne melius uelimus plus sci¬
re ꝙͣ possunus: non minus a se quo¬
q ip̃o retraxit. Quis.n. uelit labo¬
rare ne quidꝙ̃ sciat aut ens modi
succipere doctriname ut eciau com¬
munem scienciam perdat: Q ne si
doctriua est sciencia coustet neccesse
est: sinon est quis tam stultus ut
dicendum id putet. In quo nchil
discitur. a ut eciam dediscitur. Qua¬
re si neqz omna sciri possunt quod
phisici putauerunt: Neq nichil qd̾
Transe amns nunc ad alteram phi¬
losophie partem. quam ipsi mora¬

Expanded text:
que dumtaxat rerum caelestium seu que dumtaxat rerum caelestium seu naturalium quia sunt abditae nec sciri posse, quia nullus doceat, nec quaeri oportere, quia inueniri quaerendo non possint. qua exceptione interposita et physicos admonuisset, ne quaererent ea quae modum excederent cogitationis humanae, et se ipsum calumniae inuidia liberasset et nobis certe dedisset aliquid quod sequeremur. nunc autem cum ab aliis sequendis nos retraxerit, ne uelimus plus scire quam possumus, non minus a se quoque ipso retraxit. quis enim uelit laborare, ne quicquam sciat, aut eiusmodi suscipere doctrinam, ut etiam communem scientiam perdat? quae si doctrina est, scientia constet necesse est, si non est, quis tam stultus, ut discendum id putet in quo aut nihil discitur aut etiam dediscitur? quare si neque omnia sciri possunt, quod physici putauerunt, neque nihil, quoTranseamus nunc ad alteram philosophiae partem quam ipsi mora
Abbreviated transcription (Latin):
id ipsum sciri nichil posse tolletur.
Ita qui nelud sentencie loco ꝓuiici¬
at nchil sciri.: tam ꝙͣ preceptum ꝓ¬
fitetur et cognitum: Ergo aliquid
s cire potest: huic simile est illud qd̾
phũs inscolis proponi solet: In suꝑ¬
stat generis exemplum. sommnasse
quẽd̾ ne sompniis crederet: Si en̾i
crediderit: tum sequitar ut non cre¬
dendum sit. Si aute nõ crediderit
tunc sequatur nisi sit credendum: Ita
si nichu scu potest: necesse est id ip̃m¬
sciri quod nichil saiatur. Si antem sci¬
tur non posse sciri. falsum est ergo qd̾
dicitur nichil scui posse: sic induat᷑
dogina sibi ipm̃ repuguans seqz dis¬
soluens. Sed homo uersutus ceteris
phĩs scienciami uoluit eripere. ut eam
domi absconderet: Nam sibi illam ꝑ¬
fecto nõ adeunit. quia aliquid ad fir¬
mat ut ceteris adimat: Sed nichil
agit. apparet enim sic furem suum ꝓ¬
dit. quanto faceret hoc uerius. si ex¬
cepcione facta diceret causas racioẽs¬

Expanded text:
id ipsum, sciri nihil pid ipsum, sciri nihil pItaque qui velut sententiae loco pronuntiat, nihil sciri, tanquam praeceptum profitetur et cognitum, ergo aliquid sciri potest. Huic simile est illud, quod in scholis proponi solet in asystati generis exemplum; somniasse quemdam, ne somniis crederet. Si enim crediderit, tum sequitur ut credendum non sit. Si autem non crediderit, tunc sequitur ut credendum sit. Ita si nihil sciri potest, necesse est, id ipsciri, quod nihil sciatur, si autem scitur non posse sciri, falsum est ergo quod dicitur nihil sciri posse. sic inducitur dogma sibi ipsi repugnans seque dissoluens. sed homo uersutus ceteris philosophis scientiam uoluit eripere, ut eam domi absconderet — nam sibi illam profecto non adimit qui aliquid adfirmat, ut ceteris adimat —: sed nihil agit; apparet enim ac furem suum prodit. quanto faceret sapientius ac uerius, si exceptione facta diceret causas rationes
Abbreviated transcription (Latin):
uerteret. auctore so crate. suscepit
hanc sentenciam ut affirmaret in¬
chil sciri posse; Itaqz redargnit existi¬
macionem philo sophorum. qui pu¬
tassent ingeniis sins seruatam ẽe
atq inuentam ueritatem: Uide licet
quia mortalis fuerat illa sapiencia:
paucisq ante temporib instituta: ad
sũmũ iam incrementum perneue¬
rat. ut eciam neccessario consenesce¬
ret ac periret extitit repente ac a de¬
una. tamquam senectus phĩe que
illam conficeret. iam deflorescentẽ:
Recte q arhesilias indit arrogantes
nel pocius stultos ẽẽ qui putant sci¬
enciam ueritatis comectura posse cõ¬
prehendi: Sed tauien falsa dicẽtẽ
redarguere non potest: Nisi qui scie¬
rit aute quid nerum sit: ut archesi¬
las neritate non cognita facere co¬
natus: Introduxit genus phĩe a sis
tatum. quod latine instabile nel ĩ¬
constaus possumus dicere: Ut enĩ
nichil sciendum sit ali quid scire uec¬
cesse est.: Nam si nichil om̃mo scias:

Expanded text:
verteret, auctore Socrate, suscepit verteret, auctore Socrate, suscepit hanc sententiam, ut affirmaret nihil sciri posse. Itaque coarguit existimationem philosophorum, qui putassent ingeniis suis erutam esse, atque inventam veritatem: videlicet, quia mortalis fuerat illa sapientia, paucisque ante temporibus instituta, ad summum jam incrementum pervenerat, ut jam necessario consenesceret, ac periret, repente extitit Academia, tanquam senectus philosophiae, quae illam conficeret jam deflorescentem. Recteque vidit Arcesilas, arrogantes, vel potius stultos esse, qui putent, scientiam veritatis conjectura posse comprehendi. Sed tamen falsa dicentem redarguere non potest, nisi qui scierit ante, quid sit verum: quod Arcesilas veritate non cognita facere conatus, itatum, quod latine instabile uel inconstans possumus dicere. ut enim nihil sciendum sit, aliquid sciri necesse est: nam si nihil omnino scias,
Abbreviated transcription (Latin):
Per hunc qua si poutem trausire.
sine cadendi periculo licet: nam il¬
li ommes qui se inalteram ꝑteni
in cliuauerunt aut dextro an sinis¬
tro nersus ceciderunt. ntraq au¬
tem pars quomodo errauerit dicã.
Ac ademiti contra phisicos exreb
obscuris argumentati sinit. mil¬
lain esse scienciam et exemplis re¬
prehensibilium contenti amplexi
sunt ignoranciam / tamꝙͣ scienci
ain sustulissent. quia in parte sus¬
tulerant. phisici contra ex hiis que
aperta sunt argumentum trahe¬
bant sciri posse: Contentiqz perspi¬
cius retinebant scienciam tamꝙͣ̃
totain deffendissent. quia exparte
deffendemaut: Ita ueq hu clara neq
illi obscura inderunt. sed utrinq dũ
solam scienciam consertis mambus
uel retinent nel eripiunt. non uide¬
runt in me dio constitutam fore que
illos ad sapienciam transmitteret:
Uernui archisilas ignor ancie ma¬
gister. Cum zenom obtrectaret prĩ¬
cipi stoicorum. ut totam phĩam e¬

Expanded text:
per hunc quasi pontem transire per hunc quasi pontem transire sine cadendi periculo licet: nam illi omnes qui se in alteram partem inclinauerunt, aut dextro aut sinistro uersus ceciderunt. utraque autem pars quomodo errauerit dicam. Academici contra physicos ex rebus obscuris argumentati sunt nullam esse scientiam et exemplisprehensibilium contenti amplexi sunt ignorantiam, tamquam scientiam totam sustulissent, quia in parte sustulerant. physici contra ex iis quae aperta sunt argumentum trahebant cuis, retinebant scientiam; tanquam totam defendissent, quia ex parte defenderant. Itaque neque hi clara, neque illi obscura viderunt: sed utrique, dum solam scientiam consertis manibus vel retinent, vel eripiunt, non viderunt, in medio constitutam fore, quae illos ad sapientiam transmitteret. Verum Arcesilas ignorantiae magister, cum Zenoni obtrectaret principi Stoicorum, ut totam philosophiam e
Abbreviated transcription (Latin):
quid̾ sapiens es: quia te quoq cõ¬
fiteris nichil scire. Quid ergo pro¬
mouit archesilas. nisi quod con¬
fectis omnib phĩs. se quoq iꝑsum
eodem mucroue trausfixit. Nusquã¬
ne igitur sapiencia est. I nimo ue¬
ro inter ipsos fuit sed uemo indit.
Alii putauerunt posse sciri omnĩa.
sapientes utiqz non fuerunt: Alii
quia plus homini dederunt: hii qr
minus utrisq in utramq partez
modus defuit. Ubi ergo sapienci¬
a est. ueqz om̃ia scire te putes qd̾
est dĩ; Neq omnia fare uescire qd̾
pecudis: Est enim aliquid medium
quod sit hominis .i. sciencia cum ig¬
noracione comiicta. et tempera¬
ta sciencia in nobis ab animo est
qui oritur ex celo: Ignoracio a cor¬
pore quod ex terra: Uude nobis ⁊
cum deo et cum auimalib. est a li¬
qua cominunutas. Ita quonian
ex hiis duobz coustamus el ementis.
Quorum alteruin luce preditum
est: alterum tenebris. pars nob̾
data est sciencie: pars ignor aucie:

Expanded text:
quidem sapiens es, quia te quoque conquidem sapiens es, quia te quoque confiteris nihil scire: quid ergo promouit Arcesilas nisi quod confectis omnibus philosophis se quoque ipsum eodem mucrone trans fixi t ? Nusquamne igitur sapientia est? immo uero inter ipsos fuit, sed nemo uidit. alii putauerunt posse sciri omnia: sapientes utique non fuerunt; alii quia plus homini dederunt, hi, quia minus; utrisque in utramque partem modus defuit. ubi ergo sapientia est? ut neque omnia scire te putes, quod est dei, neque omnia nescire, quod pecudis. est enim aliquid medium quod sit hominis, id est scientia cum ignoratione coniuncta et temperata. scientia in nobis ab animo est, qui oritur e caelo, ignoratio a corpore, quod ex terra; unde nobis et cum deo et cum animalibus est aliqua communitas. ita quoniam ex his duobus constamus elementis, quorum alterum luce praeditum est, alterum tenebris, pars nobis data est scientiae, pars ignorantiae.
Abbreviated transcription (Latin):
fu turorum ac tempestatum sigua
collecta sunt: Nulla deuiqz ars est.
que non es sciencia coustet: debint
ergo archesilas si quid sapuit distin¬
guere. que sciri possent. sed si id fe¬
cisset. ip̃e se inpopulum redegisset:
N am nulgus interdum plus sapit.
quia tantum quautum opus est. sa¬
pit: a quo si queras utrum sciat a¬
li quid. au ne nl dicet se scire que sci¬
at. fa tebitur nescire que uesciat: res¬
te ergo aliorum sustulit disciplĩa.
sed non recte fundanit suam. Igno¬
racio enim rerum om̃ium non pot̾
ẽe sapiencia. cuius est scire propriũ.
Ita cum plos expuguauerit ac docu
est nichil scire: Nam qui alios repre¬
hendit quod uesciant. ip̃e debet sciẽs
esse: Cum autem nichil sciat que
peruersitas. que ne in solencia est.
ob id ipsum se ph̾m constituere pp̾
quod ceteros tollat: possunt .n. sci¬
re sic respondere. si nichil nos scire
commas: et ideo non ẽẽ sapientes.
quia nichil sciamus: Ergo ne tu

Expanded text:
futurorum, ac tempestatum signa futurorum, ac tempestatum signa collecta sunt. Nulla denique ars est, quae non scientia constet. Debuit ergo Arcesilas, si quid saperet, distinguere, quae sciri possent, quaeve nesciri. Sed si id fecisset, ipse se in populum redegisset. Nam vulgus interdum plus sapit; quia tantum, quantum opus est sapit. A quo si quaeras, utrum sciat aliquid, an nihil, dicet se scire, quae sciat, fatebitur se nescire, quae nesciat. Recte ergo aliorum sustulit disciplinas, sed non recte fundavit suam. Ignoratio enim rerum omnium non potest esse sapientia, cujus est scire proprium. Ita cum philosophos expugnaverit, ac docuejus est nihil scire. Nam qui alios reprehendit, quod nesciant, ipse debet sciens esse. Cum autem nihil sciat, quae perversitas, quaeve insolentia est, ob id ipsum se philosophum constituere, propter quod caeteros tollat? Possunt enim sic respondere: \'si nihil nos scire conuincis et ideo non esse sapientes, quia nihil sciamus, ergo ne tu
Abbreviated transcription (Latin):
sapienciam que distrahi non potest.
In qua parte ponimus. Si ua tura
uerinu sciri potest. Hec tiro num ca¬
terna interibit: si uou potest nete¬
rau conficientur. si pares fuerunt
N ichilominus peribit dire ominim
plna. quia distracta est. Nichil .ii.
potest contra interim sibi ẽe contra¬
rium: si nero ut docui nulla in ho¬
mine potest ẽẽ lucerna et propria
stiencia sic ob fragilitatem condi¬
cioms humane. archesile mauns
nucit. s ne ipse quid̾̃ stabit. quia
uon potest omnino nichil sari; Sñt
emm multa que scire nos uatura ip¬
sa et usus frequens et inte neccesi
tas cogit. Itaqz pereundum est. nͥ
scias que ad nitam sint ntilia. ut
ad petas que periculosa sunt. ut fri¬
gias et nites. preterea multa sut
que usus inuenit: uam solis ac lu¬
ne uarii cursus: et meatus si derũ.
Et maio temporum deprebensa est.
Ac uatura corporum a medicis her¬
barum qz nires. et ab agricolis na¬
tura terrarum: nec non imbrium

Expanded text:
sapientiam, quae distrahi non potest, sapientiam, quae distrahi non potest, in qua parte ponemus? si natura rerum sciri potest, haec tironum caterua interibit; si non potest, ueterani conficientur; si pares fuerint, nihilominus peribit dux omnium philosophia, quia distracta est: nihil enim potest sine interitu sibi esse contrarium. si autem ut docui nulla in honiine potest esse interna et propria scientia ob fragilitatem condicionis humanae, Arcesilae manus uincit. sed ne ipse quidem stabit, quia non potest omnino nihil sciri. Sunt enim multa quae scire nos natura ipsa tas cogit. Itaque pereundum est, nisi scias, quae ad vitam sunt utilia, ut appetas, quae periculosa, ut fugias et vites. Praeterea multa sunt, quae usus invenit. Nam solis ac lunae varii cursus, et meatus siderum, et ratio temporum deprehensa est, et natura corporum a medicis, herbarumque vires, et ab agricolis natura terrarum, nec non imbrium
Abbreviated transcription (Latin):
est. aut uenimi: Si uerum sapien¬
tes ergo non sunt. Quia singulis
eque non sunt sapientes. quia sin¬
guli ab homimibus negantur esse¬
sapientes: pereuut igitur miner¬
si hoc loco modo. et tainquai spartia¬
te illi poctarim. sic iuicem ngu¬
lant. ut neno exominib restet. qd̾
eo fit. quia gladium babent: scutũ
non habet. Siergo singule secte ml
tarum sectarum indicio stulticie cõ¬
nincuntur. om̃es igitur uane atq
iaues reperiuinitur. Ita se ipsa
phĩa consuunt et conficitꝭ Q uod
cum intelligeret archisilas a cla de in¬
ne conditor. repreheusiones inter se
o mĩum collegit confessionemqz ig¬
nor ancie clarorum plo̾rum: ariu̾at¬
qz se ad uersus omes: Ita constitu¬
it nouam non pho̾phandi phĩani:
Eo igitur auctore. duo phĩe genera
ẽẽ ceperunnt: Unum illud uetus ꝙ
scienciam sibi iudicat. Alterum
no nũ repuguans. quod eam de tra¬
hit. In hiis duobus generibus indeo
discidnm: Et quasi auile bellun

Expanded text:
est, aut nemini: si nemini, sapienest, aut nemini: si nemini, sapientes ergo non sunt, quia singuli daeque non sunt sapientes, quia singuli ab omnibus esse negantur sapientes. Pereunt igitur universi hoc modo, et tanquam sparti illi poetarum, sic se invicem jugulant, ut nemo ex omnibus restet: quod eo fit, quia gladium habent, scutum non habent. Si ergo singulae sectae mtarum sectarum iudicio stultitiae conuincuntur, omnes igitur uanae atque inanes reperiuntur: ita se ipsa philosophia consumit et conficit. quod cum intellegeret Arcesilas Academiae conditor, reprehensiones inter se omnium collegit confessionemque ignorantiae clarorum philosophorum armauitque se aduersus omnes: ita constituit nouam non philosophandi philosophiam. eo igitur auctore duo philosophiae genera esse coeperunt, unum illut uetus, quod scientiam sibi uindicat, alterum nouum repugnans, quod eam detrahit. in his duobus generibus uideo discidium et quasi ciuile bellum:
Abbreviated transcription (Latin):
Et omnes uaria senciunt. In qua
ponimus neritaten. in omĩb certe
non potest. designemus qua inlibet¬
eciã nempe in ceteris omĩb sapiẽcia
non erit transeamus ad singula:¬
Sed eodem modo quidꝙͥ uni dabimꝰ
ceteris anferemus: una quaq enĩ
secta omes alias euertit. ut se sua¬
q confirmet.: Nec ulli alteri sape¬
re concedit. ne se desipere fateatunz
Sicut alias tollit. sic ip̾a ab aliis
omnib tollitur. Richi lominus enĩ
plĩ sunt. qui e am stulticie a ccusãt
quaiciunqz laudaueris. neramqz
dixeris. a phĩs nntuperatur ut falsa:
Credemus ne igitur nui se ipsam
suamqz doctrinan laudant multis ã¬
unus alterius ignoranciam culpã¬
tibz reccins sit neccesse est. quod plĩ¬
de se potest recte nidicare quod nobi¬
les poete statuerit: Ita compara¬
tam ẽc̃ hominu naturai omniũ
aliena. nt melis indeant et dindicẽt
quam insua: Cum igitur omni a
iicerta sint. aut omñb credendu n

Expanded text:
et omnes uaria sentiunt. in qua et omnes uaria sentiunt. in qua ponimus ueritatem? in omnibus certe non potest. designemus quamlibet: nempe in ceteris omnibus sapientia non erit. transeamus ad singulas: eodem modo quidquid uni dabimus, ceteris auferemus. una quaeque enim secta omnes alias. euertit, ut se suaque confirmet, nec ulli alteri sapere concedit, ne se desipere fateatur: stollitur omnibus. Nihilominus enim philosophi sunt, qui eam stultitiae accusant. Quamcumque laudaveris, veramque dixeris, a philosophis vituperatur, ut falsa. Credemusne igitur uni sese suamque doctrinam laudanti, an multis unius alterius ignorantiam culpantibus? Rectius sit necesse est, quod plurpotest de se recte judicare, quod nobilis poeta testatur. Ita enim comparatam esse hominum naturam omnium, aliena ut melius videant, et dijudicent quam sua. Cum igitur omnia incerta sint, aut omnibus credendum
Abbreviated transcription (Latin):
idem phĩ qui disputant in celo qͥd
agntur. sed eo se in pune id facere
arbitrantur. qui nullus extitit. qͥ
errores eoꝵ coarguat. Quod si exi¬
stimarent desceu surui a liqueni:¬
qui eos delirare ac mentiri doceret:
N nuꝙͣ quidꝙͣ de hiis reb quas scire
non possunt disputarent: Nec tam̃
ideo felicior putanda est. eoꝵ inpudẽ¬
cia et audacia. quia non redargnau
ritas nota est: licet combere uideat ͨ
eani que homnnũ sapienciam pro sũ¬
ma stulticia computat. Recte igitur
zeuon ac stoici opinacionem repudia¬
runt: opinari enim te scire quod ues¬
cias. non est sapientis: s timnerarii
pocius ac stulti; Ergo si neq sciri ꝙꝙͣ
potest. nec socrates docuit; Neqz opi¬
nari oportet. ut zeuo tota phĩa subla¬
ta est. quid quod non tantum ab hi¬
is duob euertitur. qui phĩe principes
fuerunt. sed et ab omĩb. ut uideat ͦ
iam pͥdem suis armis ẽe confecta.
In multas sectas phĩa diuisa est.

Expanded text:
philosophi, qui disputant in caelo quid philosophi, qui disputant in caelo quid agatur, sed eo se inpune id facere arbitrantur, quia nullus exsistit qui errores eorum coarguat. quodsi existimarent descensurum aliquequi eos delirare ac mentiri doceret, numquam quicquam de iis rebus quas scire non possunt disputarent. nec tamen ideo felicior putanda est eorum inpudentia et audacia, quia non redarguuntritas nota est, licet coniuere uideatur, eamque hominum sapientiam pro summa stultitia computat. Recte igitur Zenon ac Stoici opinationem repudiarunt. opinari enim te scire quod nescias non est sapientis, sed temerarii potius ac stulti. ergo si neque sciri quicquam potest, ut Socrates docuit, neque opinari oportet, ut Zenon, tota philosophia sublata est. quid quod non tantum ab his duobus euertitur qui philosophiae principes fuerunt, sed ab omnibus, ut iam uideatur iam pridem suis armis esse confecta? in multas sectas philosophia diuisa est
Abbreviated transcription (Latin):
alii deinceps. et oppinabunt ͦ multo
disparia ꝙͣ nos opinati sumus: Quid
ergo ex omnibus erit uerius: Ffortas¬
se nichil at omĩa dicta siit: que
in uerum naturami cadunt. ut nec¬
cesse sit. ali quid eoriu esse nerum.
Nec saietur quis uerum dixerit. pot̾
fieri ut omnes ex parte aliqua erra¬
uerunit. ex parte attigerint uerita¬
teme. Stulti ergo sumus. si hoc dis¬
putacione queramus potest enim
cuperuenire aliquis qui opiniones
nostras derideatꝰ nosq pro insains
habeat. qui uelimus id quod uescia¬
mus quale sit opinari: Uerum nõ
opus est longe posita conquirere:
unde nemo fortasse ueniat qui uos
redarguat. Age oppinemur ꝙͥ nũc
in foro geratur. quid incuria longũ
est. Id quoq dicamus interpoĩto u¬
no pariete quid fiat: N emo potest
scire nisi qui audierit. aut uiderit:
Nullus igitur audet id dicere. quia
statim non uerbis. sed re ip̃a presẽ¬
ti refutabitur. Ad̾ quin hoc faciunt

Expanded text:
alii deinceps, et opiniabuntur multo alii deinceps, et opiniabuntur multo disparia, ergo ex omnibus erit uerius? fortasse nihil. \'at omnia dicta sunt quae in rerum naturam cadunt, ut necesse sit aliquid eorum esse uerum.\' at nescietur quis uerum dixerit. potest fieri ut omnes ex parte aliqua errauerint, ex parte adtigerint ueritatem. stulti ergo simus, si hoc disputatione quaeramus: potest enim superuenire aliquis qui opiniones nostras derideat nosque pro insanis habeat, qui uelimus id quod nesciamus quale sit opinari. uerum non opus est longe posita conquirere, unde nemo fortasse ueniat qui nos redarguat. age opinemur quid nunc in foro geratur, quid in curia. longum est id quoque. dicamus interposito uno pariete quid fiat: nemo id potest scire nisi qui audierit aut uiderit. nullus igitur audet id dicere, quia statim non uerbis, sed re ipsa praesenti refutabitur. atquin hoc idem faciunt
Abbreviated transcription (Latin):
In quo reninci possuus: Quãto
magis qui naturalia. que sciri ab
homine non possunt. scire se putãt
dementes qz sunt indicandi: Rec¬
te ergo socrates. et eum secuti a cad¬
emici scienciam sustulerunt. que
non disputantis est. sed diuinã¬
tis: Super est ut opinacio in ꝑ hĩa
sola sit. nam mide abest sciencia.
id totum possidet opinacio: ⁊ dem ĩ
opinat quisquis ꝙ uescit. Illi ant̾
qui de reb natura libus disputant.
oppinatur ita ẽẽ nt disputant. nesa¬
mt igitur neritatem: Quoniam sci¬
eucia certi est opinacio lucerti¶ Re de¬
age: Opinemur de statu et qualitate
arbius⟧ nrbis illius. que nobis rebus
omnibus preter nomen ignota est:
Uerismmile est in plano si tam lapi¬
dosis meniis edificiis sublimibus su¬
is ꝑluribus magnifics ornatisq de¬
lubris: Describanius si placet mores la¬
bitumqz cimum. et cum hec dixerimꝰ
alius contraria disputabit. et cum hͥ
quoq perorauerit. exurget tertius. ⁊

Expanded text:
in quo revinci possimus? Quanto in quo revinci possimus? Quanto magis, qui naturalia, quae sciri ab homine non possunt, scire se putant, furiosi dementesque sunt judicandi. Recte ergo Socrates, et eum secuti Academici scientiam sustulerunt, quae non disputantis, sed divinantis est. Superest, ut opinatio in philosophia sola sit. Nam unde abest scientia, id totum possidet opinatio. Id enim opinatur quisque, quod nescit. Illi autem, qui de rebus naturalibus disputant, opinantur ita esse, ut disputant. Nesciunt igitur veritatem; quoniam scientia, certi est, opinatio, incerti. RedeAge, opinemur de statu et qualitate urbis illius, quae nobis rebus omnibus praeter nomen ignota est. Verisimile est, in plano sitam, lapideis moenibus, aedificiis sublimibus, viis pluribus, magnificis ornatisque delubris. Describamus, si placet, mores habitumque civium. Sed cum haec dixerimus, alius contraria disputabit; et cum hic quoque peroraverit, surget et tertius, et
Abbreviated transcription (Latin):
et aures. et ceteros seusus patefe¬
cit in corpore diuina solercia. ut per
eos aditus sciencia permanet ad
mentem: Nam cansas naturali¬
um rerum disquirere aut scire uel¬
le. sol ntrũ ne tantus sit. quantꝰ
indeatur. an multis partib maior
ꝙͣ omins hec terra: Item luna glo¬
bosa sit ant concaua: et stelle utr̃¬
ne ad hereant celo: an per aerem
libero cursu ferantur cel um ip̃m
qua magnitudine. qua materia
constet: Utrum quietum sit et ĩ¬
mobile; An incredibili celeritate
nol natur. Quanta sit terre crassi¬
tudo: ant quibz fundamentis li¬
brata et suspensa sit: hec inquã
disputando et comecturis uelle cõ¬
preheudere. tale est profecto quale
si disserere uelunus. qualem esse
arbitremur. cuius ꝑiani remotis¬
sune gentis urbem. quam nũꝙͣ¬
in dimus: Cmus nichil al iud ꝙ
nomen audinumus. si nobis mes
re scienciai uindicemus que nõ
potest. sciri: Nouue insa nire ui de¬
amnur. quia ad firmare id audeaꝰ

Expanded text:
et aures et ceteros sensus patefeet aures et ceteros sensus patefecit in corpore diuina sollertia, ut per eos aditus scientia permanet ad mentem. nam causas naturalium rerum disquirere aut scire uelle sol utrumne tantus quantus uidetur an multis partibus maior sit quam omnis haec terra, item luna globosa sit an concaua et stellae utrumne adhaereant caelo an per aerem libero cursu ferantur, caelum ipsum qua magnitudine, qua matconstet, utrum quietum sit et immobile, an incredibili celeritate volvatur; quanta sit terrae crassitudo, aut quibus fundamentis librata et suspensa sit. Haec, inquam, disputando, et conjecturis velle comprehendere, tale est profecto, quale si disserere velimus, qualem esse arbitremur cujuspiam remotissimae gentis urbem, quam nunquam vidimus, cujusque nihil aliud quam nomen audivimus. Si nobis in ea re scientiam vindicemus, quae non potest sciri, nonne insanire videamur, qui id affirmare audeamus,
Abbreviated transcription (Latin):
non peruenituu Nain si facultas
inueniende ueritatis huic studio sb̃¬
ia ceret. si ẽẽt studium tamꝙͣ iter ad
sapienciam. aliquando eẽt inueu¬
tum: Cum uero tot temporibz tot
ingeniis in eius inquisicione con¬
tritis: Non sit conprehensa. apparet
Nou ergo sapiencie student qui phi¬
losophantur. sed ip̃i studere se ꝑ utãt
quia illud quod querunt ubi ant
quale sit uescunit: siue igitur sapi¬
encie student. sine nou student sapi¬
entes non sunt. quia numquan
reperiri potest. quod non recte aut¬
queritur. aut omnino nec querit ᷑
Ui deamus tanen id ip̃m possit¬
ne hoc studio repperiri aliquid an in¬
chil: duab rebus duab indetur phĩ¬
a constare. sciencia et oppinacione:
Nee ulla re alia sciencia neuire ab
ingenio non potest. nec cogitaciõe
comprehendis quia se ipso habere pro¬
priam scienciam; s on houmus sed
dĩ est. Mortalis autem natura nõ
capit scienciam. insi qua enemat
extrin secus: Id circo enim et occulos

Expanded text:
non pervenitur. Nam si facultas non pervenitur. Nam si facultas inveniendae veritatis huic studio subjaceret, et si esset id studium tamquam iter ad sapientiam, aliquando esset inventa. Cum vero tot temporibus, tot ingeniis in ejus inquisitione contritis non sit comprehensa, apparet Non ergo sapientiae student, qui philosophantur: sed ipsi studere se putant; quia illud quod quaerunt, ubi, aut quale sit nesciunt. Sive ergo sapientiae student, sive non student, sapientes non sunt; quia nunquam reperiri potest, quod aut non recte quaeritur, aut omnino non quaeritur. uideamus tamen id ipsum, possitne hoc studio reperiri aliquid an nihil. Duabus rebus uidetur philosophia constare, scientia et opinatione, nec ulla re alia. scientia uenire ab ingenio non potest nec cogitatione conprehendi, quia in se ipso habere propriam scientiam non hominis, sed dei est. mortalis autem natura non capit scientiam nisi quae ueniat extrinsecus. idcirco enim oculos
Abbreviated transcription (Latin):
dum sapit. sed ut sapere possit studet.
In ceteris artibus studium qui deffi
ciat. et quo tendat apparet: Quain
cum discendo aliquis ad secitus est.
iam non studiosus artificii: s arti¬
fex nominatur. at enim nereci¬
die cansa. studiosos sapiencie: nõ
sapientes uocauerunt: Inmo uero
pita goras qui hoc prunus nomen
in uenit. Cum paulo plus saperet
ꝙͣ illi priores qui se sapientes puta¬
nerunt. intellexit nullo huma¬
no studio posse ad sapienciam per¬
ueniri: Et ideo non oportere incon¬
prehense atqz imperfecte rei. perfec¬
tum nonien imponi: Itaq cum ab
eo quereretur quem uain se profi¬
teretur respondit ph̾m. Idest quesi¬
torem sapiencie: Si ergo ꝑ hĩa sa¬
pienciai querit. nec ipsa sapien¬
cia est. Quia necresse est ad huc ẽe
ꝙ querit. al id quod queritur. Nec
quesicio ip̃a recta est. quia nichil po¬
test inuenire: Ego nero ue studio¬
sos quid sapiencie ph̾os ẽe couces¬
serim. quia illo studio ad sapienciã

Expanded text:
dum sapit, sed ut sapere possit studet. dum sapit, sed ut sapere possit studet. in ceteris artibus studium quid efficiat, et quo tendat, apparet. Quas cum discendo aliquis assecutus est, jam non studiosus artificii, sed artifex nominatur. At enim verecundiae causa studiosos se sapientiae, non sapientes vocaverunt. Immo vero Pythagoras, qui hoc primus nomen invenit, cum paulo plus saperet, quam illi priores, qui se sapientes putaverunt, intellexit nullo humano studio posse ad sapientiam perveniri, et ideo non oportere, incomprehensae atque imperfectae rei perfectum nomen imponi. Itaque cum ab eo quaereretur, quemnam se profiteretur, respondit: philosophum, id est, quaesitorem sapientiae. Si ergo philosophia sapientiam quaerit, nec ipsa sapientia est; quia necesse est aliud esse, quod quaerit; aliud, quod quaeritur: nec quaesitio ipsa recta est, quia nihil potest invenire. Ego vero ne studiosos quidem sapientiae philosophos esse concesserim, quia illo studio ad sapientiam
Abbreviated transcription (Latin):
saue ma gnum aliquid efficiemus.
quod illos iguorancie redargiinus.
quam ipi sepissime confitentur. In
quo solo quia hiis non creditur. In
quo solo credi potuit debunt: Cona¬
bor ostendere munꝙͣ illos tam ueri¬
dicos finsse quain cum sentenciam
de sua ignoracione dixerit: Nunc qͤ
uiam duob priorib libris. religioñ
falsitas demonstrata est. Nec non ori¬
go ipsa tocius erroris exposita: huiꝰ
libri munus est ph̾iam quoq osten¬
tere Quain mains et falsa sit: Ut
omini errore sublato neritas pate fac¬
ta clarescat: Or diamur itaqz a cõ
destructo. facilior uobis aditus pate¬
at. ad excidendum ome corpus. si
ta men corpus potest uocari. cuius
partes ac membra discordent: nec
quasi deiecta et dissipata. palpita
a est. ut nomen indicat. ipiq def¬
fimit studium sapiencie: uide igiͦ
probem phĩam non esse sapiencia
ꝙͣ ex ipsius nominis significatione.
Qui enim sapiencie studet. aitiqz nõ¬

Expanded text:
sane magnum aliquid efficiemus, sane magnum aliquid efficiemus, quod illos ignorantiae redarguemus, quam ipsi saepissime confitentur in eo solo, quoniam his non creditur, in quo solo credi debuit; conabor ostendere, nunquam illos tam veridicos fuisse, quam cum sententiam de sua ignoratione dixerunt. oniam duobus prioribus libris religionum falsitas demonstrata est nec non origo ipsa totius erroris exposita., huius libri munus est philosophiam quoque ostendere quam inanis et falsa sit, ut omni errore sublato ueritas patefacta clarescat. ordiamur itaque a comdestructo facilior nobis aditus pateat ad excindendum omne corpus, si tamen potest corpus uocari, cuius partes ac membra discordent nec quasi disiecta et dissipata palpitara est, ut nomen indicat ipsique definiunt, studium sapientiae. unde igitur probem philosophiam non esse sapientiam quam ex ipsius nominis significatione? qui enim sapientiae studet, utique non
Abbreviated transcription (Latin):
ciones pho̾rum stultas ẽẽ: Id ipm̃
recte a rgumentis docendum est: ne
quis honuesto sapiencie nouune ĩ¬
ductus: aut manis eloquencie splẽ¬
dore deceptus: humanis malit ꝙͣ
dis credere. Que quid tradita
sunt breniter ac mide: Nec .ni. do¬
cebat aliter ut cum deus ad hoĩem
loqueretur. argumentis adsereret¬
assereret suas noces tainquain fi¬
des ei non haberetur. sed ut oportuit
locutus est. tamꝙͣ rerum omĩum
maximus uidex. Cuius est non ar¬
gumentari sed pronunciare nerũ¬
nt ipse deus. sos autem cum res
singulas testimonia diuine nocis
ha beamus: profecto monstrabintꝰ
quanto cercioribus argumentis pos¬
suit uera deffendi. Cum eciam fła¬
sic defendautur nt uera soleant inde¬
ri: Quare non est. quod phũs tan¬
tum honoris habeamus. aut eoꝵ e
lo quenciam pertimescannus: loqͥ
enim potuerunt phĩ ut homines e¬
ruditi. nerum autem loqui nullo
modo. Quia ueritatem non didice¬
runt ab eo qui eins potens eẽt: Nec

Expanded text:
tiones philosophorum stultas esse, id ipsum tiones philosophorum stultas esse, id ipsum re et argumentis docendum est: ne quis honesto sapientiae nomine inductus, aut inanis eloquentiae splendore deceptus, humanis malit quam divinis credere; quae quidem tradita sunt breviter ac nude. Nec enim decebat aliter, ut cum Deus ad hominem loqueretur, argumentis assereret suas voces, tanquam fides ei non haberetur: sed, ut oportuit, est locutus, quasi rerum omnium maximus judex, cujus est non argumentari, sed pronuntiare. Verum ipse, ut Deus. Nos autem, cum ad res singulas testimonia divinae vocis habeamus, profecto monstrabimus, quanto certioribus argumentis possint vera defendi, cum etiam fasic defendantur, ut vera soleant videri. Quare non est, quod philosophis tantum honoris habeamus, aut eorum eloquentiam pertimescamus. Loqui enim bene potuerunt, ut homines eruditi, vere autem loqui, nullo modo, quia veritatem non didicerant ab eo, qui ejus potens esset. Nec
Abbreviated transcription (Latin):
nat lumine tamen suo clara et in¬
lustris appareat: Nec si philosophi
doctrina litteraꝵ mirabiles extiterũt.
Ego illis et iam scienciam ueri cog̾¬
cionem qz concesserim. ꝙͣ nemo co¬
gitando ac disputando ad se qui po¬
test.Neq ego minc reprehendo eo¬
rum studium. qui ueritatem scire
uoluerunt. quia naturam hoĩs
deus ueri adipiscendi cupientissi¬
mami fecit. Sed id argno. id reniu¬
co. qd̾ honestam illoꝵ. et optuma
uoluntatem non sit secutus effectꝰ
Quia neq quid esset uerum ipsũ
sciebant; neqz quomodo aut ubi a̾
qua mente querendum: Ita dum
succurrere humans erroribz cu pi¬
unt; Ipsei se in plagas et errores
maximos induxerunt: Ad hoc igitͤ
me opus coargnendi phĩam sus¬
cepte materie ordo ipse deduxit: nã
cum error ouniuis. aut ex religione
fal sa oriatur. aut ex sapiencia. in
eo connincendo: neccesse est utrãqz
subuertere: Cum enimi sit nobis
dimuis litteris traditum. cogita¬

Expanded text:
nat, lumine tamen suo clara et ilnat, lumine tamen suo clara et illustris appareat? Nec si philosophi doctrina litterarum mirabiles extiterunt, ego etiam illis scientiam veri cognitionemque concesserim, quam nemo cogitando, aut disputando assequi potest. Ne que ego nunc reprehendo eorum studium, qui veritatem scire voluerunt, quia naturam hominis Deus veri adipiscendi cupientissimam fecit: sed id arguo, id revinco, quod honestam illorum et optimam voluntatem non sit secutus effectus; quia neque quid esset verum ipsum sciebant, neque quomodo, aut ubi, aut qua mente quaerendum. Ita dum succurrere humanis erroribus cupiunt, ipsi se in plagas, et errores maximos induxerunt. Ad hoc igitur me opus coarguendi philosophiam, susceptae materiae ordo ipse deduxit. Nam cum error omnis, aut ex religione falsa oriatur, aut ex sapientia, in eo convincendo necesse est utrumque subvertere. Cum enim sit nobis divinis litteris traditum, cogita
Abbreviated transcription (Latin):
ritas esset luculencior que satis or¬
uata per se est. i deo quia orna mẽs
extrinsecus additis fucata corrumpits
Mendacium specie placeret alieua qr
per se corruptum na uescit ac difflu¬
it. nsi ornatu aliunde quesito cir¬
cumlitum fuerit ac politum: Ex¬
quo auimo fero ingenium michi
mediocre esse concessum. Uerun
ego non eloquencie. sed ueritatis
fiducia suscepi hoc co pus mains
fortasse ꝙͣ ut possit meis uiribus
sustineri: Quod tamen eciam si e¬
go deffecerim dõ cuus hoc op munꝰ¬
est. adinnaute. ueritas ip̃a comple¬
bit. Et enim cuius sciam maxĩos
quosq oratores a causidicis medi¬
ocrib sepe iustos. quod tanta est po¬
tencia ueritatis. ut ip̃am ꝙͣnis in
rebus exiguis sua claritate deffen¬
dat: Cur hanc ego in maxima cã
ab ingeniosis quid̃ malis illis ac
disertis niris. sed tameu falsa dicẽ¬
tibus oppressi iri putem: ac nou
illa siuruis oracione uostra que de
te nui fonte ad modum exilise ma¬

Expanded text:
ritas esset luculentior, quia satis orritas esset luculentior, quia satis ornata per se est, ideoque ornamentis extrinsecus additis fucata corrumpitur, mendacium vero specie placeret aliena, quia per se corruptum vanescit ac diffluit, nisi ornatu aliunde quaesito circumlitum fuerit ac politum: aequo animo fero, ingenium mihi mediocre fuisse concessum. Verum ego non eloquentiae, sed veritatis fiducia suscepi hoc opus, fortasse majus quam ut possit meis viribus sustineri: quod tamen, etiamsi ego defecerim, Deo cujus est hoc munus adjuvante, veritas ipsa complebit. Etenim cum sciam maximos quoque oratores a causidicis mediocribus saepe victos, quod tanta est potentia veritatis, ut seipsam, quamvis in rebus exiguis, sua claritate defendat: cur hanc ego in maxima causa, ab ingeniosis quidem illis ac disertis viris, sed tamen falsa dicentibus, oppressum iri putem? ac non illa, si minus oratione nostra, quae de tenui fonte admodum exilis ema
Abbreviated transcription (Latin):
Ellem michi quoni aui
ueritas in obscuro la te¬
re adhuc existimatur
nel errore atq inpericia
nulgi uariis et in eptis
supersticionib sermentis. nel phylo¬
sophis pranitate ingenioru tur¬
bantib eam posius ꝙͣ in lust̾antib.
Et si non qualis in marco tullio fu¬
rit. quia precipua et ad mira bilis¬
i fint. aliquam tamen proximai
eloquencie contingere facultatem
ut quantu ueritas in sua propri¬
a ualet tantum ingemi quoq ui¬
ribus nirereret se aliquando. et dis¬
cussis comuictis que tam publics
ꝙͣ eorum q̃ in sapientes putantur
erroribus humano generi clarissi¬
mum lumen inferret. Quod quid̾
duab excansis fieri nelleme nel qd̾
magis possent credere homines or¬
nate ueritatẽ. qui eciam mendacio
credunt. capti oracionis oruatu le¬
nocimoqz uerborum nel certt uti cer
tent ipĩ phylosophi suis aruns po¬
tissimum. quib placere sibi et con¬
fidere solent opprimerentur anobis.
s quoniamn domnus hanc uolint
esse naturam. ut simplee et nuda ne¬

Expanded text:
ellem mihi, quando veritas in obscuro latere adhuc existimatur, vel errore atque imperitia vulgi, variis et ineptis superstitionibus servientis, vel philosophis pravitate ingeniorum turbantibus eam potius quam illustrantibus, etsi non qualis in Marco Tullio fuit, quia praecipua et admirabilis fuit, aliquam tamen proximam eloquentiae contingere facultatem; ut quantum veritas vi sua propria valet, tantum ingenii quoque viribus nixa, exereret se aliquando, et discussis convictisque tam publicis, quam eorum, qui sapientes putantur erroribus, humano generi clarissimum lumen inferret. Quod quidem duabus ex causis fieri vellem: vel quod magis possent credere homines ornatae veritati, qui etiam mendacio credunt, capti orationis ornatu, lenocinioque verborum; vel certe, ut ipsi philosophi suis armis potissimum, quibus placere sibi et confidere solent, opprimerentur a nobis. Sed quoniam Deus hanc voluit rei esse naturam, ut simplex et nuda ve
Abbreviated transcription (Latin):
cilium fidei. hoc templum dei; quo
siquis non intrauerit. nel aquo si
quis exierit. ab spe nite ac salutis
sibi pertinaci concertacione blandi¬
ri: Agitur enim de nita et salute. cui
in si cante ac diligenter consulatur:
amissa et extincta erit. sed tamen
quia singuli quiq cetus hereticoꝵ
se potissmium xpĩanos. et suam ẽẽ
ca tholicam ecclesiam putant. sci¬
endum est. illam ẽẽ ueram in qua
est confessio et penitencia. que pet¬
cata et nuluera quibus subiecta ẽ
in becillitas carins salubriter curat.
Hec interim paucis ad nomen mo¬
nendi gracia retuli ue quis erro¬
rem fugere cupiens. maiore impli¬
cetur errore. dum penetra le uerita¬
tis ignorat. postes plenius et ube¬
nius contra ouines mendaciorum
sectas proprio separato q opere pu¬
guabunus: Sequitur ut quomã
satis de religione nera et sapiencia
locuti sumus in proximo libro de iꝰ¬
ticia disseramus.

Expanded text:
cilium fidei, hoc templum Dei, quo cilium fidei, hoc templum Dei, quo si quis non intraverit, vel a quo si quis exiverit, a spe vitae ac salutis oportet pertinaci concertatione blandiri. Agitur enim de vita et salute: cui nisi caute ac diligenter consulatur, amissa et extincta erit. Sed tamen quia singuli quique coetus haereticorum se potissimum Christianos, et suam esse Catholicam Ecclesiam putant, sciendum est illam esse veram, in qua est confessio et poenitentia, quae peccata et vulnera, quibus subjecta est imbecillitas carnis, salubriter curat. Haec interim paucis admonendi gratia rettuli, ne quis errorem fugere cupiens maiore inplicetur errore, dum penetrale ueritatis ignorat: postea plenius et uberius contra omnes mendaciorum sectas proprio separatoque opere pugnabimus. Sequitur ut quoniam satis de religione uera et sapientia locuti sumus, in proximo libro de iustitia disseramus.
Abbreviated transcription (Latin):
tremo eciam cruciamenta perferret.
atq execrabili patibulo figeretur:
Que ounnia cum neq ingenio. ne¬
q doctrina deffendere. a ueluctare
possent. nec enini unu racionem̃¬
qr penitus peruidebant. depranati
sunt abitinere recto. et celestes lit¬
teras corruperunt. ut nonam sibi
doctrinam. sine ulla radice ac sta¬
bilitate conponerent: Nou mlli a
fal sorum prophetarum naticimoni¬
alectia de quibus ueri proplete et ip̃e
prediremt. exaidenuit a doctiua dei.
et tradicionem ueram rel iquerunt.
sed illi omnes demonicis frandibz
inretici quas prospicere. et cauere
debuerant. diuinum nouien et cul¬
tum per inprudenciam perdiderũt.
Cum enum fuges. aut nouati ani
aut na lentinaui. ant marciam̃te.
libet aliqui nominantia. xpĩaui es
se desierunt: Hni qui xpĩ uouune a¬
misso humana. et externa nocabu¬
la induerint: Sola igitin catho¬
lica eccli̾a est. que uerum cultum re¬
tinet. hic est fons neritatis. hoc dõi¬

Expanded text:
tremo etiam cruciamenta perferret tremo etiam cruciamenta perferret atque exsecrabili patibulo figeretur, quae omnia cum neque ingenio neque doctrina defendere ac refutare possent — nec enim uim rationemque penitus peruidebant —, deprauati sunt ab itinere recto et caelestes litteras corruperunt, ut nouam sibi doctrinam sine ulla. radice ac stabilitate conponerent. nonnulli autem falsorum prophetarum uaticinio inlecti, de quibus et ueri prophetae et ipse praedixerat, exciderunt a doctrina dei et traditionem ueram reliquerunt. sed illi omnes daemonicis fraudibus inretiti, quas prospicere et cauere debuerant, diuinum nomen et cultum per inprudentiam perdiderunt. cum enim Phryges aut Nouatiani aut Valentiniani aut Marcionitae ilibet alii nominantur, Chrise desierunt, qui Christi nomine amisso, humana et externa vocabula induerunt. Sola igitur catholica Ecclesia est, quae verum cultum retinet. Hic est fons veritatis, hoc domi