comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mine: Motus mentis. motuᷤ
corporis: motꝰ sensualitatis Motu ᷤᷤ
mentis in uoluntate ẽ Motꝰ corꝑiᷤᷤ
in oꝑe Motꝰ sensualitatis medius
in delectatione In motu mentis
solo. liberũ arbitriũ ẽ In motu
corporis & sensualitatis. illa st̃ quȩ
secunt᷑ liberũ arbitriũ: Sic enim
pͥma fuit dispositio nat᷑ȩ: Nam
motꝰ mentis uoluntariꝰ est appetitꝰ.
in uoluntario liberũ. in appetitu
arbitrium Mens gͥ ꝑ se mouet᷑.
& ẽ pͥmꝰ uoluntatis motꝰ Motum
uoluntatis seqͥt᷑ motꝰ corꝑis Menᷤᷤ
itaq sicut dixi ꝑ se moueri habet.
sed scđm se moueri non debet. im¬
mo scđm uoluntatẽ creatoris sui
quȩ forma illi est & exemplar ep
posita regula quã sequatur. Etpt
hoc si scd̃m dm̃ mouetur. hoc est
iusticia. si pret̃ dm̃ mouet᷑ uł con¬
tra dm̃ hoc est iniusticia Ergo mo¬
tus mentis iusticia semꝑ ẽ uł inus¬
ticia. motꝰ autẽ corporis semꝑ ẽ obe¬
dientia Qd enim mens mouetur

Expanded text:
us corporis, motus sensualitatis. Motus mentis in voluntate est, motus corporis in opere, motus sensualitatis medius in delectatione. In motu mentis solo, liberum arbitrium est; in motu corporis et sensualitatis, illa sunt quae sequuntur liberum arbitrium. Sic enim prima fuit dispositio naturae; nam motus mentis voluntarius est appetitus, in voluntario liberum, in appetitu arbitrium. Mens igitur per se movetur, et est primus voluntatis motus. Motum voluntatis sequitur motus corporis. Mens itaque sicut dixi per se moveri habet; sed secundum se moveri non debet, imo secundum voluntatem creatoris sui quae forma illi est, et exemplar, et proposita regula quam sequatur. Et propter hoc si secundum Deum movetur, hoc est justitia; si praeter Deum movetur, vel contra Deum, hoc est injustitia. Ergo motus mentis justitia semper est vel injustitia; motus autem corporis semper est obedientia. Quod enim mens movetur,
Abbreviated transcription (Latin):
sequentẽ est lapsus Tercius status
erit hominis post resurrectionem
amortuis. qͣndo plene & ꝑfecte tã
a peccato quã apęna peccati libera-¬
bitur. & non solum in id inqͦ fuit
conditꝰ. s supra etiã usq ad illud ad
qͦd conditꝰ fuit restituet᷑. In pͥmo
statu diuisit ds̃ & homo. in scđ̃o sta¬
tu diuisit diabolus & homo. in t̾cio
statu totũ ds̃ accipiet In pͥmo sta¬
tu laus d̾i erat. & aliqͥd p̃ter laudẽ.
nichil tamen contra laude dĩ In
scd̾o statu nichil ad laude̾. s totum
contra laude dĩ: In t̾cio statu totũ
ad laudẽ. nichil p̃ter laudẽ nec con¬
tra laudẽ dĩ Ad laudem dĩ caritaᷤ.
p̃ter laudẽ necessitas. contra lau
dem iniquitas: In pͥmo statu caritaᷤ
& necessitas: In scd̾o statu necessitaᷤ
& iniquita In t̾cio sola caritas:¬

Expanded text:
sequentem, est lapsus. Tertius status sequentem, est lapsus. Tertius status erit hominis post resurrectionem a mortuis, quando plene et perfecte tam a peccato quam a poena peccati liberabitur; et non solum in id in quo fuit conditus, sed supra id etiam usque ad illud ad quod conditus fuit restituetur. In primo statu divisit Deus et homo; in secundo statu divisit diabolus et homo; in tertio statu, Deus totum accipit. In primo statu, laus Dei erat, et aliquid praeter laudem, nihil tamen contra laudem Dei; in secundo statu nihil ad laudem, sed totum contra laudem Dei; in tertio statu totum ad laudem: nihil praeter laudem, nec contra laudem Dei. Ad laudem Dei charitas, praeter laudem Dei necessitas, contra laudem Dei iniquitas. In primo statu charitas et necessitas; in secundo statu necessitas et iniquitas; in tertio sola charitas
Abbreviated transcription (Latin):
set. qui si ñ peccasset. sic̃ uidet᷑ pati
om̃ino non potuisset. Si gͦ om̃ino
pati ñ potuit. uiolentia ei nocere
non potuit. neq opus custodia ha-¬
buit ne uiolentiã pateret᷑ qui qͦd¬
cumq illatũ sibi fuisset. nichil om̃i¬
no pateret᷑ Nam si uiolentiã pa-¬
ti potuit. quomͦ etiã mori ñ potuit:
Si autẽ mori potuit. quomͦ ĩmortaliᷤᷤ
fuit: ꝓpter huiꝰmodi rationes sol¬
uendas. quȩ ab his qͥ diligentiꝰ secreta
scrutari solent obiu̾ntur. tres statꝰ
uitȩ humanȩ pͥma consideratione
distinguimꝰ. & in his qualis homo
fuerit siue in corpore siue in anima.
qͣntũ cũq ab eo qđ pͥmũ factus est
mutatꝰ sit. aut in quo id̾e ꝑstiterit
necessario det̾minandũ putamus
Primꝰ status hominis fuit ante pecca¬
tũ in eo qđ fuit condit᷑. Scd̾s statꝰ
ẽ post peccatũ. si tamen statꝰ dicen-¬
dus ẽ. & ñ potiꝰ ruina. in quẽ ꝑ pec¬
catũ & ꝑ pęnã peccati post peccatũ

Expanded text:
set, qui si non pecasset sicut videtur omnino pati non potuisset? Si ergo omnino pati non potuit, violentia ei nocere non potuit: Neque opus habuit custodia ne violentiam pateretur qui quodcunque illatum sibi fuisset nihil omnino pateretur. Nam si violentiam pati potuit, quomodo etiam mori non potuit? Si autem mori potuit, quomodo immortalis fuit? Propter hujusmodi rationes solvendas quae ab iis qui diligentius secreta scrutari solent objiciuntur tres status vitae humanae prima consideratione distinguimus, et in his qualis homo fuerit sive in corpore sive in anima quantumque ab eo quod primum factus est mutatus sit, aut in quo idem perstiterit necessario determinandum putamus. Primus status hominis fuit ante peccatum in eo in quo fuit conditus. Secundus status est post peccatum si tamen status dicendus est, et non potius ruina in quem per peccatum et poenam peccati post peccatum
Abbreviated transcription (Latin):
rso qm̃ ꝓpt̃ illũ mandatum
fit cui fit ipsum mandatum.
bonũ ipsuis eͥe debet cui mandat᷑
mandatũ: Neq aliud mandari de-¬
bet nͥ qͦd bonum illi ẽ cui mandat᷑
mandatũ: Frustra enĩ mandatũ
fieret. si illi ꝓpt̾ quẽ fieret bonum
non eͥet. maxime cũ a bono man-¬
datũ ee̾t. qͥ nichil p̃ter bonũ man-¬
dare deberet: Neq enim creaturȩ
suȩ ds auctor mali eͥeͥ debet. neq
causationẽ illiꝰ assumere sibi quasi
docendo corruꝑit qͦd creauerat in¬
corruptũ: Non itaq habet aliud
illi p̃ciꝑe. nisi solum qđ bonũ est
illi a quo habet illa totũ qͦd bo
tor mali eͥẽ potest. hoc solũ illi p̃ci¬
ꝑe habet qđ bonũ est illi. ut sin¬
cera sit eiꝰ instructio. quẽadmodũ
conditio incorrupta fuit:¬

Expanded text:
rgo propter illum mandatum fit cui fit, ipsum mandatum; bonum ipsius esse debet cui mandatur mandatum. Neque aliud mandari debet nisi quod bonum illi est cui mandatur mandatum. Frustra enim mandatum fieret, si illi propter quem fieret bonum non esset; maxime cum a bono mandatum esset qui nihil praeter bonum mandare deberet. Neque enim Creaturae suae Deus auctor mali esse debet, neque causationem illius assumere sibi quasi docendo corruperit quod creaverat incorruptum. Non itaque habet aliud illi praecipere nisi solum quod bonum est illi; a quo habet illa totum quod botor mali esse potest: hoc solum illi praecipere habet quod bonum est illi, ut sincera sit ejus instructio, quemadmodum conditio incorrupta fuit
Abbreviated transcription (Latin):
s ad officiũ. qͥa morbꝰ in homine
ñ fuit qͥ sanaret᷑. s uirtꝰ qͤ exerceret᷑.
ꝑpt̃ qd̾ ex tͥbꝰ causis institutioni sa-¬
cramentoꝵ. duas tantũ hic inuemi-¬
mꝰ. erudicionẽ scilicet & exercita¬
tionẽ Humiliatio enim
ibi necessaria ñ fuit. ubi
suꝑbia nulla fuit. s ratio quȩ
erudiret᷑ ad maiorẽ cognitionẽ.
& uirtꝰ quȩ ꝓmoueret᷑ ad maiore
ꝑfectionẽ. Inuenit᷑ itaq hoc sacra¬
mentũ singularẽ habens legem.
quẽadmodũ singłarẽ habet insti¬
tutionẽ. & uidetur ordo postulare.
pͥusquã ad ea qͦ de ceteris dicenda
st̃ sacramentis discitienda acce¬
damꝰ. de isto singłarit̃ qͣ ad pͥmã in-¬

Expanded text:
sed ad officium; quia morbus in homine sed ad officium; quia morbus in homine non fuits institutionis sacramentorum duas tantum hic invenimus; eruditionem scilicet et exercitationem. Humiliatio enim ibi necessaria non fuit ubi superbia nulla fuit; sed ratio quae erudiretur ad majorem cognitionem et virtus quae promoveretur ad majorem perfectionem. Invenitur itaque hoc sacramentum singularem habens legem quemadmodum singularem habet institutionem. Et videtur ordo postulare priusquam ad ea quae de caeteris dicenda sunt sacramentis discutiendo accedamus; de isto singulariter quaedam
Abbreviated transcription (Latin):
ipsam instituta ft̃ sacramenta.
& qͥdã apͥncipio ipsiꝰ qͤ suo tẽꝑe
cucurrert᷑. & ad sanitatẽ qͣntum
ipsis datũ erat. & ꝑ ipsa dandum
erat. restituendã ualuert̃. & ista
sacramenta tẽꝑe suo expleto ces-¬
sauert᷑. & alia ꝓillis ad eandẽ sa-¬
nitatẽ ꝑficiendã successert̃ Et
rursũ post illa alia quasi nouissi-¬
me adiuncta ft̃. qͥbꝰ alia succedere
ñ debuert̃. uelut medicamenta
ꝑfecta qͣ morbũ ipsũ consume¬
rent. & ꝑfectã sanitate plene re-¬
staurarent Et hȩc oĩa facta ft̃
scd̃m uidiciũ. & dispensationẽ me¬
dici. qͥ morbũ ipsũ uidit. & qͣlia
ei remedia singłis tẽporibꝰ adhiben¬
da eͥent agnouit: Porro unũ sacra¬
mentũ etiã ante peccatũ hõĩs
institutũ inuenit᷑ Goniugiũ nãq
pͥus etiã quã homo peccaret san¬
citũ legitur. ubi teste scriptura
mulier facta uiro in adiutoriũ
sociata memorat᷑ Cuiꝰ tamen insti¬
tutionis causa ad remediũ ñ fuit

Expanded text:
ipsam instituta sunt sacramenta; et quaedam a principio ipsius, quae suo tempore cucurrerunt et ad sanitatem quantum ipsis datum erat, et per ipsa dandum erat restituendum valuerunt. Et ista sacramenta suo tempore expleto cessaverunt; et alia pro illis ad eamdem sanitatem perficiendam successerunt. Et rursum post illa alia quasi novissime adjuncta sunt, quibus alia succedere non debuerunt. Vel ut medicamenta perfecta quae morbum ipsum consumerent et perfectam sanitatem plene restaurarent. Et haec omnia facta sunt secundum judicium et dispensationem medici, qui morbum ipsum vidit, et qualia ei remedia singulis temporibus adhibenda essent agnovit. Porro unum sacramentum etiam ante peccatum hominis institutum invenitur. Conjugium namque prius etiam quam homo peccaret sancitum legitur ubi teste Scriptura: Mulier facta in adjutorium viro ei sociata memoratur . Cujus tamen institutionis causa tunc ad remedium non fuit,
Abbreviated transcription (Latin):
eorpꝰ institutionis sacram̃¬
toꝵ ab eo cepisse credit᷑ quo
pͥmꝰ parens merito inobedientiȩ
a gaudiis paradysi expulsꝰ. in huiꝰ
uitȩ mortalis exiliũ cũ tota pos¬
teritate usq infinẽ pͥme corruptio¬
ni obnoxiꝰ tenet᷑ Exqͦ enĩ homo
astatu pͥmȩ ĩcorruptionis lapsus
in corꝑe ꝑ mortalitatẽ. & in anima
ꝑ iniquitatẽ egrotare cepit. con-¬
tinuo ds reꝑando in de sacram̃tiᷤ¬

Expanded text:
empus institutionis sacramentorum ab eo incoepisse creditur, quo primus parens merito inobedientiae a gaudiis paradisi expulsus, in hujus vitae mortalis exsilium cum tota posteritate usque in finem primae corruptioni obnoxius tenetur. Ex quo enim homo a statu primae incorruptionis lapsus in corpore per mortalitatem et in anima per iniquitatem aegrotare coepit; continuo Deus reparando in sacramenti
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ qͥa circũcisio qͥde sordeᷤ aufert
s dolores infert ablutio uͦ inqͥnatos
sine dolore emundat. idcirco pͥori
popło intimore seruienti & sub lege
laboranti. circũcisio ad emundatio¬
nẽ data ẽ nouo autẽ popło in gr̃a
ꝑ caritatẽ ãbulanti ablutio. Uident᷑
gͦ pͥma illa sacͣmenta qͤ sub nat᷑ali
lege p̃cessert̃. qͣsi qdã umbra uerita¬
tis. illa uͦ quȩ postea sub scͥpta lege secuta¬

Expanded text:
autem quia circumcisio quidem sordes aufert, autem quia circumcisio quidem sordes aufert, sed dolores infert; ablutio vero inquinatos sine dolore emundat, idcirco priori populo in timore servienti, et sub lege laboranti, circumcisio ad emundationem data est; novo autem populo in gratia per charitatem ambulanti, ablutio. Videntur ergo prima illa sacramenta quae sub naturali lege praecesserunt, quasi quaedam umbra veritatis; illa
Abbreviated transcription (Latin):
defectũ & uitiũ & corruptionem
significat. q merito homini depu-¬
tatur: ꝓpt̾ea gͥ homo decimã dare
dõ. nouẽ sibi retinere p̃cipit᷑. ut qͦd
bonũ ẽ in se a dõ eẽ. qͦd uͦ malũ est
de longe sũptũ. magiᷤᷤ docuit homi¬
nẽ qͥd eͥet quã qͥd fieret Igit᷑ cũ tẽpꝰ
aduenisset qͦ ueritaᷤᷤ declarari de¬
buerat. datũ ẽ ei remediũ ꝑ circũ-¬
cisionis sacramentũ. ubi dũ de m¬
teriori substantia hominiᷤᷤ pars ñ¬
ũ ẽ figura p̃cidit᷑. iã manifestiꝰ illa
peccati circũcisio quã in interiori
homine gr̃ã ꝑficit demonstratur:
Qͥa autẽ circũcisio exterioreᷤ sordeᷤᷤ &
enormitateᷤᷤ qͤ foriᷤᷤ st̃ resecat. ablutio
dat. conuenient̃ iã manifesta uerita-
debuit ut illud sacͣmentũ succede¬
ret. qd̾ ꝑfect᷑a hominiᷤ emundatio¬
nẽ. & interiorẽ animȩ candorẽ. quẽ
in ipso & ꝑ ipsũ sacramentũ adipis¬
citur posset declarare Ampliuᷤ

Expanded text:
perfectum et vitium, et corruptionem significat, quae merito homini deputatur. Propterea igitur homo decimam dare Deo, nonam sibi retinere praecipitur, ut quod bonum est in se a Deo esse, quod vero malum est de longe sumptum magis docuit hominem quid esset quam quid fieret. Igitur cum tempus advenisset quo veritas declarari debuerat, datum est ei remedium circumcisionis sacramentum, ubi dum ab interiori substantia hominis pars num est figura, praecipitur; jam manifestius illa peccati circumcisio, quam in interiori homine gratia perficit, demonstratur. Quia autem circumcisio exteriores sordes et enormitates quae foris sunt resecat; ablutio dat: convenienter jam manifestata veritatemcisio, ut illud sacramentum succederet quod perfectam hominis emundationem et interiorem animae candorem, quem in ipso et per ipsum sacramentum adipiscitur, posset declarare. Amplius
Abbreviated transcription (Latin):
ritatiꝰ: ꝓpt̃ qͦd & ipsa figna salutis
ꝑ successionẽ tẽpoꝵ alia post alia
mutari debuert̃: ut cũ effectꝰ gr̃ȩ
diuinȩ in salut̾e cresceret. simul qͦq
& ipsa significatio in ipsis signis
uisibilibꝰ euidentior appareret:
Erat qͥppe ide saluator. eadẽ gr̃a.
ead̃e fide ᷤ. illic uenturi. hic exhibi¬
ti:S qͥa ipse ꝑ quẽ saluᷤᷤ dabat᷑ lon¬
ge erat. eiꝰde salutiᷤ signa obscura
ee debuert̃: Postea uͦ paulatĩ eiꝰ ad¬
uentu ꝓpinqͣnte. oportebat ut eo¬
dẽ ordine & fides in cognitiõe. & gr̃a
in salute creceret. & eade gr̃a in sacͤ¬
menti ᷤᷤ foriꝰ & signiᷤᷤ suiᷤ se euidentiuᷤᷤ
manifestaret Qua ꝓpt̾ pͥmũ ꝑ obla¬
tionẽ. & postea ꝑ circũsionẽ. ad ulti-¬
mũ ꝑ baptismũ expiationis & iusti¬
ficationis sacͣmentũ formari insti¬
tutũ ẽ. qͥa eiꝰde mundationiᷤᷤ forma
&similitudo in oblatiõe qͥd̾e occul¬
te inuenit᷑. in circũcisiõe uͦ euidentiꝰ

Expanded text:
tis per successionem temporum; alia post alia mutari debuerunt, ut cum effectus gratiae divinae in salutem cresceret, simul quoque et ipsa sanctificatio in ipsis signis visibilibus evidentior appareret. Erat quippe idem salvator, eadem gratia, eadem fides, illic venturi, hic exhibiti. Sed quia ipse per quem salus dabatur, longe erat, ejusdem salutis signa obscura esse debuerunt. Postea vero paulatim ejus adventu appropinquante, oportebat ut eodem ordine, et fides in cognitione, et gratia in salute cresceret; et eadem gratia in sacramentis foris, et signis suis, evidentius se manifestaret. Quapionem et postea per circumcisionem, ad ultimum per baptismum, expiationis et justificationis sacramentum formari institutum est; quia ejusdem mundationis forma et similitudo in oblatione quidem occulte innuitur, circumcisione vero evidentius
Abbreviated transcription (Latin):
exterioriᷤ substantiȩ partẽ offerret
dõ. partẽ ad usũ ꝓpriũ retineret. qͣ¬
tinus in hoc facto disceret ea qͦ intrin-¬
secꝰ bona erant dõ tribuere. quȩ uͦ
mala sibi imputare: Oenariuᷤᷤ qͥp-¬

Expanded text:
exterioris substantiae partem offerret Deo, partem ad usum proprium retineret, quatenus in hoc facto disceret ea quae intrinsecus bona erant Deo tribuere, quae vero mala, sibi imputare. Sed
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ dilectionẽ: Sapientia liber erat
scͥptus intus Opus sapientiȩ liber
erat scͥptus foris. Uoluit autem poᷤᷤ¬
tea adhuc alit̃ foris scribi sapientia.
ut manifestiꝰ uideret᷑. & ꝑfectiuᷤ cog-¬
nosceretur. ut ocłs hominis illumi¬
naret᷑ ad scͥpturam scdam. qm̃ ca-
ligauerat ad pͥmã: Fecit gͦ opus
scđm post pͥmũ. & illud euidentiꝰ
erat. qm̃ non solum demonstrauit.
s illuminauit: Assumpsit carnẽ.
ñ amittens diuinitatẽ. & ꝓposituᷤ
ẽ liber scͥptus intꝰ & foris. Foris in
humanitate. intꝰ in diuinitate. Ut
foris legeret᷑ ꝑ imitationẽ. intꝰ ꝑ
contemplationẽ Foris ad sanitatẽ.
intꝰ ad felicitatẽ: Foris ad meritũ.
intus ad gaudium: Intus in pͥnci¬
pio erat uerbũ. foris uerbũ caro
factum ẽ. & habitauit in nob̾ Liber
gͦ unꝰ erat semel intꝰ scͥptꝰ. & bis fo¬
ris:. Foris pͥmum ꝑ uisibiliũ condi¬
cionẽ. scd̃o foris ꝑ carnis assũptio¬

Expanded text:
per dilectionem. Sapientia liber erat per dilectionem. Sapientia liber erat scriptus intus, opus sapientiae liber erat scriptus foris. Voluit autem postea adhuc, aliter scribi foris sapientia ut manifestius videretur et perfectius cognosceretur, ut oculus hominis illuminaretur ad scripturam secundam, quoniam caligaverat ad primam. Fecit ergo ss post primum et illud evidentius erat, quoniam non solum demonstravit sed illuminavit. Assumpsit carnem non amittens divinitatem, et positus est liber scriptus intus et foris; in humanitate foris, intus in divinitate, ut foris legeretur per imitationem, intus per contemplationem; foris ad sanitatem, intus ad felicitatem; foris ad meritum, intus ad gaudium. Intus: In principio erat Verbum ; foris, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Liber ergo unus erat semel intus scriptus, et bis foris. Foris primo per visibilium conditionem, secundo foris per carnis assump
Abbreviated transcription (Latin):
bꝰ cognoscunt᷑. s non ȩque qui uisi-¬
bilia uident. inuisibilia in eisuident.
qͥa sensus qͦ inuisibilia ꝑcipiuntur.
in summis infima comp̃hendit. sed
sensus qͦ uisibilia contingunt᷑. in in¬
fimis summa non capit Sic itaq
una creatura erat. cuiꝰ sensus totus
intꝰ erat. & alia creatura erat. cuius
sensus totꝰ foris erat. & positꝰ est in
medio homo. ut intꝰ & foris sensum
haberet Intus ad inuisibilia. foris
ad uisibilia: Intus ꝑ sensum ratio¬
nis. foris ꝑ sensum carnis. ut ingre¬
deretur & contemplaret᷑. & egrede¬
ret᷑ & contemplaret᷑. Intꝰ sapientiã.
foris oꝑa sapientiȩ. t utrũq con¬
templaret᷑. & utrimq reficeretur:
U ideret. & gauderet. amaret & lauda¬
ret: Sapientia pascua intus erat. opꝰ
sapientiȩ pascua foris erat. & ad miᷤᷤ¬
sus est sensus hominis. ut ad utrũq
iret. & in utroq refectionẽ inueni¬
ret: Iret ꝑ cognitionẽ. reficeretur

Expanded text:
us cognoscuntur, sed non aeque qui visius cognoscuntur, sed non aeque qui visibilia vident invisibilia in eis vident, quia sensus quo invisibilia percipiuntur in summis infima comprehendit, sed sensus quo visibilia continguntur in infimis summa non capit. Sic itaque una creatura erat cujus sensus totus intus erat, et alia creatura erat cujus sensus totus foris erat. Et positus est in medio homo ut intus et foris sensum haberet. Intus ad invisibilia, foris ad visibilia. Intus per sensum rationis, foris per sensum carnis, ut ingrederetur et contemplaretur; et egrederetur et contemplaretur, intus sapientiam, foris opera sapientiae, ut utrumque contemplaretur, et utrinque reficeretur; videret et gauderet, amaret et laudaret. Sapientia, pascua intus erat; opus sapientiae, pascua foris erat. Et admissus est sensus hominis ut ad utrumque iret, et in utroque refectionem inveniret. Iret per cognitionem, reficeretur
Abbreviated transcription (Latin):
ut & uisibilia foris caꝑet ꝑ carnẽ.
& inuisibilia intus ꝑ rationem. qua¬
tinus & uisibilia & inuisibilia ad
laudem creatoris illam excitarent:
Neq enim in om̃ibꝰ oꝑibꝰ suis ds̃ a ra-¬
tionali creatura laudaretur. si ñ
omĩa oꝑa dĩ arationali creatura
cognoscerent᷑. Ut gͦ ꝑfecta e̾e̾t lauᷤ
dĩ. monstrata st̃ rationali creat᷑ȩ
oꝑa dĩ ut eũ intꝰ & foris miraret᷑.
& ꝑ ãmirationẽ ꝓficeret ad dilec-¬
tionem: Facta est creatura una cuiꝰ
sensus totꝰ intus erat. & creat᷑a alia
facta ẽ. cuiꝰ sensus totꝰ foris erat. Sen¬
sus angłoꝵ intus erat. & sensuᷤ bru-¬
toꝵ animalium foris erat Angłi
quoꝵ sensus intꝰ erat. contẽplabant᷑
quȩ intꝰ erant & ꝑ ea quȩ foriᷤ erañ:
Bruta animalia quoꝵ sensus foris
erat. contingebant uisibilia quȩ
foris erant. sed non ꝑ ea similiter
inuisibilia quȩ intꝰ erant. qm̃ qͥ
inuisibilia uident. in ipsis uisibilia
uident. qm̃ uisibilia in iniusibili-¬

Expanded text:
ut visibilia fortis caperet per carnem et invisibilia intus per rationem quatenus et visibilia et invisibilia ad laudem Creatoris illam excitarent. Neque enim in omnibus operibus suis Deus a rationali creatura laudaretur, si non opera Dei omnia a rationali creatura cognoscerentur. Ut ergo perfecta esset laus Dei, monstrata sunt rationali creaturae opera Dei, ut eum intus et foris miraretur, et per admirationem proficeret ad dilectionem. Facta est creatura una cujus sensus intus totus erat, et creatura altera facta est cujus sensus totus foris erat. Sensus angelorum intus erat, et sensus brutorum animalium foris erat. Angeli quorum sensus intus erat, contemplabantur quae intus erant, et per ea quae foris erant. Bruta animalia quorum sensus foris erat contingebant visibilia quae foris erant, sed non per ea similiter invisibilia quae intus erant, quoniam qui invisibilia vident, in ipsis visibilia vident; quoniam visibilia invisibilib
Abbreviated transcription (Latin):
UI enim natura subtiles ma
gis & sapientia ampliꝰ ꝑspica-¬
ces creati ft̃. hii merito dignitatis
suꝑiores st̃ constituti Qui uͦ et
natura minꝰ subtiles & sapientia
minꝰ ꝑspicaces conditi ft̃: merito
dignitate inferiꝰ st̃ ordinati. ita ta-¬
men ut & hii qͥ excellentiores con-¬
stituti ft̃. sine suꝑbia p̃lati e̾e̾nt.
& qͥ inferiores positi sunt. sine mi-¬
seria subiecti

Expanded text:
ui enim subtiles natura magis et sapientia amplius perspicaces creati sunt, ii merito dignitate superiores sunt constituti. Qui vero et natura minus subtiles et sapientia minus perspicaces conditi sunt, merito dignitate inferiores sunt ordinati, ita tamen ut ii qui excellentiores constituti sunt sine superbia praelati essent, et qui inferiores positi sunt, sine miseria subjecti
Abbreviated transcription (Latin):
cipiunt ullam rationẽ. nec acqͥescit
his ratio aliqͣndo: Ergo quȩ scđm
rationẽ st̃. & quȩ st̃ supra rationem
tantũm suscipiunt fidẽ. & in pͥmo
qͥdem genere fides ratione adiuuat᷑.
tio non comp̃hendit. fid̃i tamen il¬
lorum non contradicit: In his quȩ
supra rationẽ st̃ non adiuuat᷑ fides¬
a ratione ulla. qm̃ non capit ea ra-¬
tio quȩ fides credit. & tamen ẽ ali-¬
qͥd quo ratio admonet᷑ uenerari fi¬
dẽ quã non cõp̾hendit Quȩ dicta
st̃ ergo & scd̾m rationẽ fuert̃ ꝓbabi¬
lia rationi. & sponte acquieuit eis
Quȩ uͦ supra rationẽ fuert̃. ex diuina
reuelatione ꝓdita st̃. & non oꝑata
ẽ in eisratio. sed castigata tamen ne
ad illa contenderet: Nunc gͦ seqͥtur
demonstrare qͣntũ his quȩ in ratio¬
cinando ꝓposita st̃. & conducta ꝓ-¬
babilit̃. reuelatio diuina adiecerit.
& qͦ ꝑ inspirationẽ manifestata. &

Expanded text:
cipiunt ullam rationem, nec acquiescit cipiunt ullam rationem, nec acquiescit his ratio aliquando. Ergo, quae secundum rationem sunt et quae sunt supra rationem, tantummodo suscipiunt fidem. Et in primo quidem genere, fides ratione adjuvatur et ratio non comprehendit, fidei tamen illorum non contradicit. In iis quae supra rationem sunt, non adjuvatur fides ratione ulla; quoniam non capit ea ratio quae fides credit, et tamen est aliquid quo ratio admonetur venerari fidem quam non comprehendit. Quae dicta sunt ergo, et secundum rationem, fuerunt probabilia rationi, et sponte acquievit eis. Quae vero supra rationem fuerunt ex divina revelatione prodita sunt; et non operata est in eis ratio, sed castigata tamen ne ad illa contenderet. Nunc ergo sequitur demonstrare quantum his quae in ratiocinando proposita sunt, et conducta probabiliter revelatio divina adjecerit, et quae per inspirationem mani
Abbreviated transcription (Latin):
Magnꝰ & non quantitate. simplex et
ñ paruitate: Q qͥa trinꝰ est sine diui¬
sione unitatis. & unꝰ sine confusio¬
ne trinitatis Et qͦmͦ trinitas sũma
mnuenta est ꝑ eã quȩ erat imago il¬
lius in nobis. & qͦmodo arguit non
am imago sunt ad illa & demonstrauer̃t
trinitatẽ & hȩc qͥdẽ scđ̾m rationis
iuidiciũ coniecimus in unũ. qm̃ ita
ueritatẽ apꝓbauit. Si qͥd gͥ additũ
ẽ ex his quȩ suꝑeminent rationi.
& ñ contingit ad ea sufficere. qm̃
scd̃m rationem formant᷑. Alia st̃
enĩ ex ratione alia scđm rationẽ.
alia supra rationẽ. & pret̾ hȩc qͥ
st̃ contra rationẽ Ex ratione st̃
necessaria. scđm rationem ft̃ ꝓbabi¬
lia. supra rationẽ mirabilia. contͣ
rationẽ incredibilia. & duo qͥd̃ ex¬
trema. om̃ino fidẽ non capiunt:
Quȩ enim ft̃ ex ratione om̃ino nota
st̃. & credi non possunt. qm̃ sciunt᷑.
qͥ uͦ contra rationem st̃. nulla simi¬
lit̾ ratione credi posst̃. qm̃ non sus-¬

Expanded text:
Magnus et non quantitate; simplex, et non parvitate. Et quod trinus est sine divisione unitatis; et unus sine confusione Trinitatis. Et quomodo Trinitas summa inventa est per eam quae erat imago illius in nobis; et quomodo arguit non am imago sunt ad illa et demonstraverunt Trinitatem; et haec quidem secundum rationis judicium conjecimus in unum, quoniam ita veritatem approbavit. Siquidem additum est ex his quae supereminent rationi et non contigit ad ea sufficere, quoniam secundum rationem formantur. Alia enim sunt ex ratione, alia secundum rationem, alia supra rationem: et praeter haec quae sunt contra rationem. Ex ratione sunt necessaria, secundum rationem sunt probabilia, supra rationem mirabilia, contra rationem incredibilia. Et duo quidem extrema omnino fidem non capiunt. Quae enim sunt ex ratione omnino nota sunt et credi non possunt, quoniam sciuntur. Quae vero contra rationem sunt nulla similiter ratione credi possunt, quoniam non sus
Abbreviated transcription (Latin):
t uidebat᷑ filiꝰ quasi non de suo
potens. quia potentia patris
e̾rãt. neq pater de suo sapiens. quia
sapientia filii erat. neq pat̾ uel fi¬
lius de suo bonus. quia sp̃c scĩ boni¬
tas erat. & si hoc diceretur scanda¬
lum patiebat᷑ ueritas. & unitas sciᷤᷤ¬
sionem. nec poterat in tribꝰ ꝑfectꝰ
dici unꝰ. cui ꝓpͥum deee̾t aliquid.
qđ alter singulare haberet: Prop¬
terea potentia patris erat. & filii
lii erat. & patris erat. & sp̃c sc̃i erat.
& substantialit̾ erat. & equahter
erat. & bonitas sp̃c sc̃i erat. & patriᷤᷤ
erat. & filii erat. & substantialit̃ erat.
& ȩqualit̾ erat. & tamen causa erat
ut ꝑsonalit̾ distingueret᷑ qͦd sub-¬
stantialit̾ idem erat:¬

Expanded text:
t videbatur Filius quasi non de suo potens. Quia potentia Patris erat, neque Pater de suo sapiens, quia sapientia Filii erat; neque Pater vel Filius de suo bonus, quia Spiritus sancti bonitas erat; et si hoc diceretur scandalum patiebatur veritas, et unitas scissionem; nec poterat in tribus perfectus dici unus, cui proprium deesset aliquid, quod alter singulare haberet. Propterea potentia Patris erat, et Filii lii erat, et Patris erat, et Spiritus sancti erat; et substantialiter erat, et aequaliter. Et bonitas Spiritus sancti erat, et Patris erat, et Filii erat; et substantialiter erat, et aequaliter erat, et tamen causa erat, ut personaliter distingueretur quod substantialiter idem erat
Abbreviated transcription (Latin):
ad manifestationẽ expositũ est
uideri poterat. qd̾ illiꝰ imagini &
similitudini ꝓximũ & cognatũ
magis factũ erat. Noc autẽ ipsa
ratio erat. & mens ratione utens.
qͦ ad pͥmã similitudinẽ di facta ẽ.
ut ꝑ se inuenire posset. eũ a quõ
facta erat:
Quia se ipsam uidet mensrationa-

Expanded text:
est videri poterat quod illius imagini et similitudini proximum et cognatum magis factum erat. Hoc autem ipsa ratio erat et mens ratione utens quo ad primam similitudinem Dei facta erat, ut per se invenire posset eum a quo facta erat. Quod se ipsam esse videt mens rationa
Abbreviated transcription (Latin):
UIta quidem funt quȩ de fir¬
mamenti natura animum
pulsare questione possent. si hȩc
humana inuestigatio relinquenda
potius quã discutienda non uide-¬
ret Nam utrum ex puro igne fac¬
tũ sit siue ex aere. aut etiam ex aqͣ
uł postremo ex duobꝰ aut tribꝰ hoꝵ
cõmixtis. & si substantiam solidã
nat᷑aq palpabilẽ habeat. quanta¬
uł credenda sit spissitudo eiꝰ. et
utrũ ipsum calidũ uł frigidũ. aut
cuiꝰ alteriꝰ qualitatis existat me-¬
rito quereret᷑. si in de aliqͥd certũ
sciri potuisset. Nunc autẽ in que ᷤᷤ¬
tionibꝰ harum rerum non mͥ mul¬
tũ laborandũ uidet᷑. quas nec ratio
ulla cõprehendit. nec auctoritas
cui fides adhibenda sit ꝓbat Solũ
hoc qđ legimꝰ credere sine dubita¬
tione debemꝰ. qͥa factum ẽ firma-¬
mentũ ut diuideret aquas ab aqͥs.
hoc ẽ ut partẽ aquaꝵ intra ambi¬
tum suũ concluderet. partẽ uero
extrinsecus segregaret:
De sacramento supradictorũ

Expanded text:
ulta quidem sunt quae de firmamenti natura animum uaestione pulsare possent, si haec humana investigatio relinquenda potius quam discutienda non videret. Nam utrum ex puro igne factum sit, sive ex aere; aut etiam ex aqua; vel postremo ex duobus aut tribus horum commistis, et an substantiam solidam naturaque palpabilem habeat, quantave credenda spissitudo ejus, et utrum ipsum calidum an frigidum; aut cujus alterius qualitatis existat merito quaereretur: si inde aliquid certum sciri potuisset. Nunc autem in quaestionibus harum rerum non mihi multum laborandum videtur, quas nec ratio ulla comprehendit nec auctoritas cui fides adhibenda sit probat. Solum hoc quod legimus credere sine dubitatione debemus, quod factum est firmamentum ut divideret aquas ab aquis; hoc est ut partem aquarum intra ambitum suum concluderet, partemque extrinsecus segregaret. CAP. XIX. Sacramentum supradictoru
Abbreviated transcription (Latin):
Tad hunc modũ non mirabi¬
le ẽ neq in questionẽ ad ducen¬
dum. quare non fuerunt ꝑfecti an¬
geli conditi. qͥa in pͥma ꝑfectione
neq a scda inciꝑe debuerunt Alio¬
quin ꝓficiendi locũ aditumq in¬
uenire non ualuissent eundi in
melius. nͥ reliquum fuisset post yͥ¬
ma dona naturȩ qͦ crescere potus¬
sent uł deficerẽ:¬

Expanded text:
ad hunc modum non mirabile est neque in quaestionem adducendum quare non fuerunt perfecti angeli conditi; quia in prima perfectione nec a secunda incipere debuerunt. Alioqui proficienti locum aditumque invenire non valuissent eundi in melius, nisi reliquum fuisset post prima dona naturae quo crescere potuissent vel deficere
Abbreviated transcription (Latin):
cũ isti ꝑuenissent. & illi ñ discess¬
sent supra id qd̃ facti erant ad
id ad qđ facti erant ꝑtingerent.
ut cum eo eͥe̾nt a qͦ facti erant: fecit
itaq ds̃ hominẽ ex duplici substan-¬
tia. corpꝰ scđ̾m materiam de terra
sumens. animã uͦ sine materia de
nichilo fingens:¬

Expanded text:
cum isti pervenissent et illi non cecidiscum isti pervenissent et illi non cecidissent, supra id quod facti erant ad id ad quod facti erant pertingerent, ut cum eo essent a quo facti erant. Fecit itaque Deus hominem ex duplici substantia: corpus secundum materiam de terra sumens; animam vero sine materia de nihilo fingens
Abbreviated transcription (Latin):
iocunditas uita ista mortalis quȩ
constat ex p̃sentia sp̃c in corpore
corruptibili. qͣnta iocunditas foret.
& qͣntũ gaudiũ uita illa ĩmortalꝰ
ex p̃sentia dĩtatis in spu rationali
Quia gͦ in parte ꝓ exemplo unuer¬
sitatis humiliatus ẽ rationaliꝰ p̃c
usq ad consortium t̾reni corporis.
ne forte hoc ipsum ad dep̃ssionem
eiꝰ ꝑtinere uideret᷑. adiunxit ꝓui¬
dentia dĩ. ut postmodũ cum eod̃e
corpore głificato ad consortiũ illo¬
rum qui in sua puritate ꝑstiterañ
sublimaretur. ut qđ minus ex dis¬
pensatione creatoris sui acceꝑat
ds rationales sp̃c qͦs fecerat uaria
tatis suȩ disposuit. illis qͦs in sua
puritate reliquerat sursum in celo
mansionẽ constituens. illos uͦ qͦs
corporibꝰ t̾renis sociauerat deolu
in terrena habitatione disponel
utrisq regulam ꝓponens obȩdi¬
entiȩ. quatinꝰ & illi ab eo ubi eran
ñ caderent: & isti ab eo ubi erant
ad id ubi ñ erant ascenderent it

Expanded text:
jucunditas vita ista mortalis quae jucunditas vita ista mortalis quae constat ex praesentia spiritus in corpore corruptibili, quanta jucunditas foret et quantum gaudium, vita illa immortalis ex praesentia Divinitatis in spiritu rationali? Quia ergo in parte pro exemplo universitatis humiliatus est rationalis Spiritus usque ad consortium terreni corporis, ne forte hoc ipsum ad depressionem ejus pertinere videretur, adjunxit providentia Dei ut postmodum cum eodem corpore glorificato ad consortium illorum qui in sua puritate perstiterant sublimaretur, ut quod minus ex dispensatione creatoris sui acceperat Deus rationales spiritus, varia tatis suae disponens, illis quos in sua puritate reliquerat sursum in cmansionem constituens; illos vero quos corporibus terrenis sociaverat deorsum in terrena habitatione disponens. Utrisque regulam proponens obedientiae, quatenus et illi ab eo ubi erant non caderent, et isti ab eo ubi erant ad id ubi non erant ascenderent, ut
Abbreviated transcription (Latin):
lem quã fecerat iussit partim in
sua puritate ꝑfistere. p̾artim eam¬
corporeis indumentis & t̾reniᷤᷤ man¬
sionibꝰ copulans luteã materiã fe¬
cit aduitȩ sensum uegetare. Hoc
siquidẽ ꝓ exemplo futurȩ societa¬
tis quȩ inter ipsum & sp̃m rationa¬
lem in głificationẽ eiꝰdem ꝑficien¬
da fuerat ꝓposito. ut uidelicet os¬
tenderetur quia qđ tunc erat in
conditione corpꝰ sp̃ui. hoc scilicet.
aliqͥd postmodũ futurus erat ex
dignatione assumptꝰ sp̃c sibi Com¬
ꝓbauit gͦ ds̃ potentiã suã & grãm
ostendit. pͥmum fingendo homi¬
nẽ. quã postea exhibiturus erat
hominẽ głificando ut sciret ho-¬
mo qͥa si potuit ds̃ tam disparẽ
naturam corporis & animȩ ad unã
federationẽ atq amiciciã coniun-¬
gere. nequaqũa ei impossibile fu-¬
turũ rationalis creaturȩ humili-¬
tatẽ licet longe inferiorem ad suȩ
głe participationẽ sublimare. Rur-¬
sitm si tantum gaudiũ est & tanta

Expanded text:
lem quam fecerat, jussit partim in lem quam fecerat, jussit partim in sua puritate perscorporeis indumentis et terrenis mansionibus copulans, luteam materiam fecit ad vitae sensum vegetare. Hoc siquidem pro exemplo futurae societatis quae inter ipsum et Spiritum rationalem in glorificationem ejusdem perficienda fuerat proposito ut videlicet ostenderetur quia quod tunc erat in conditione corpus spiritui: hoc secundum aliquid postmodum futurus erat ex dignatione assumptus spiritus sibi. Comprobavit ergo Deus potentiam suam et gratiam ostendit. Primo fingendo hominem, quam postea exhibiturus erat hominem glorificando. Ut sciret homo quod si potuit Deus tam disparem naturam corporis et animae ad unam foederationem atque amicitiam conjungere, nequaquam ei impossibile futurum, rationalis creaturae humilitatem licet longe inferiorem ad suae gloriae participationem sublimare. Rursus si tantum gaudium est et tanta
Abbreviated transcription (Latin):
Uȩ in pͥma parte oꝑis huiꝰ de
conditione hominis ꝓsequenda
distinximꝰ: ordine nunc suscipimꝰ ex-¬
plananda: Quatuor enim erant
a pͥncipio ꝓposita. pͥmum: quare crea-¬
tus sit homo. scd̃m: qualis creatꝰ sit.¬
& qualit̃ institutus. Tercium: qͣlit̃
lapsus sit: Quartũ qualit̾ sit repa-¬
ratꝰ. Norum quidẽ qđ pͥmũ positũ
est id ẽ causa creationis humanȩ
suꝑuus iam scđm possibilitatẽ nram
tractauimus. & idcirco nunc suꝑ est
ut ad scd̾am partẽ inqua ꝓpositum ẽ
qualis creatꝰ sit homo. & qualit̃ dispo¬
situs discutiendam transeamꝰ. D̾s
omp̃c cuiꝰ beatitudo nec augeri po
necessitate rationalem spm̃ creauit.
ut eum illiꝰ boni qđ ipse erat. & qͦ
ipse beatꝰ erat participem faceret:
Uerum quia hoc ad felicitatis illius¬
toris sui ꝑ quã głificandꝰ erat agnoᷤᷤ¬
ceret: uoluit ipse conditor pͥus ei
in sua conditione ostendere: qͦd post¬
modum in ipso facturus erat ex
dignatione: Creaturam gͦ rationa¬

Expanded text:
e in prima parte hujus operis de conditione hominis prosequenda dixtinximus, ordine nunc suscipimus explananda. Quatuor enim erant a principio proposita. Primum quare creatus sit homo, secundum qualis creatus, et qualiter institutus; tertium qualiter lapsus sit; quartum qualiter sit reparatus. Horum quidem quod primum positum est, id est, causa creationis humanae superius jam secundum possibilitatem nostram tractavimus. Et idcirco nunc superest ut ad secundam partem in qua propositum est qualis creatus sit homo, et qualiter dispositus: discutiendam transeamus. Deus omnipotens cujus beatitudo nec augeri potnecessitate, rationalem Spiritum creavit, ut eum illius boni quod ipse erat, et quo ipse beatus erat, participem faceret. Verum quia hoc ad felicitatis illiustoris sui per quem glorificandus erat agnosceret, voluit ipse conditor prius ei in sua conditione ostendere quod postmodum in ipso facturus erat ex dignatione. Creaturam ergo rationa
Abbreviated transcription (Latin):
similia st̃ his. totũ hoc potentiȩ est
Si ꝓuidũ. si inspectorẽ. si scrutantem
occulta. & intelligentẽ. hoc totũ
sapientiȩ ẽ Si pium. si mansue¬
tum. si miscdem. & patientẽ. hoc
totũ bonitatis ẽ. & non potest his
adicere ueritas qͥcquã. quia totũ
in his continet᷑ qđ ꝑfectum ẽ & ue¬
rũ: Ideo tria hȩc trinitatẽ mon-¬
strauerunt in simulachro ꝑfecto.
& ꝑsuaserunt nichil adiciendum
tribꝰ. qͥa hoc ꝑfectũ ẽ. & nichil tol¬
lendum qm̃ sic constat consum¬
& deo unũ erant. sed distincta in-¬
uenta st̃ hic ubi non erant unũ.
E
& ꝓpt̾ea trinitatis imago facta ft̃.
& secuta est consideratio ꝓpͥetatem
inuentam hic usq ad ineffabilem
trinitatẽ. & distinxit ibi ꝓpͥũ qͦd ꝓ
pͥum hic erat tantũ. & differens ĩn-¬
uentũ est Ibi autẽ in uno erat to¬
tũ. & unum totum:¬

Expanded text:
similia sunt, hic totum hoc potentiae est; si providum, si inspectorem, si scrutantem occulta, et intelligentem, hoc totum sapientiae est; si pium, si mansuetum, si misericordem, si patientem, totum hoc bonitatis est. Et non potest his adjicere veritas quidquam, quia totum in his continetur quod perfectum est et verum: ideo tria haec veritatem monstraverunt in simulacro perfecto et persuaserunt nihil adjiciendum tribus; quia hoc perfectum est, et nihil tollendum quoniam sic constat consumet Deo unum erant, sed distincta inventa sunt hic ubi non erant unum; et propterea Trinitatis imago facta sunt. Et secuta est consideratio proprietatem inventam hic usque ad ineffabilem Trinitatem; et distinxit ibi proprium quod proprium hic erat tantum, et differens inventum est; ibi autem in uno erat totum et unum totum
Abbreviated transcription (Latin):
gula autẽ postea delectata. libent
iam gratis seruire cepit Nam cũ
amore ꝓmissionis pͥus mens stul-¬
ta flecteret᷑. uidit inquit script᷑a
mulier lignum qͦđ eͥet pulchrũ
uisu & aduescendũ suaue. & tulit
de fructu eiꝰ & comedit Primum
ꝑ suꝑbiam & auariciam uidere
consensit. postea in uisu speciem
agnouit. deindeͥ specie suauita-¬
tẽ dep̾hendit. ꝑsuauitatẽ autẽ
in concupiscentiã gulȩ exarsit.
nouissime ꝑ concupiscentĩa deuic¬
ta. accepit & comedit Sic gͥ pͥmũ¬

Expanded text:
gula autem postea delectata libenter gula autem postea delectata libenter jam gratis servire coepit. Nam cum amore promissionis prius mens stulta flecteretur: Vidit, inquit Scriptura, mulier lignum quod esset pulchrum visu et ad vescendum suave, et tulit de fructu ejus et comedit . Primum per superbiam et avaritiam videre consensit, postea in visu speciem agnovit, deinde in specie suavitatem apprehendit. Per suavitatem autem in concupiscentiam gulae exarsit, novissime per concupiscentiam devicta accepit et comedit. Sic igitu
Abbreviated transcription (Latin):
Derrco autem suꝑbiam
& auariciam in originali pecca-¬
to pͥusquam gulȩ uicium men¬
tẽ hominis deceptam optinuisse
dicimꝰ. qͥa nͥ pͥus mulier id qͦd pro¬
mittebat᷑ appeteret. nequaqũa
postmodũ in eo qͦd suadebatur
assensũ p̾buisset. S quia pͥus ꝑ¬
uersȩ delectata est in ꝓmissione.
postmodum stulte assensũ p̃buit
in ꝑsuasione: Primum enim ꝓmiᷤ¬
sam excellentiam ꝑsuꝑbiã ap̾pe-¬
tiit. deinde ꝓmissam habundantiã.
& qualis talem excellentiã decebat
ꝑ auariciam concupiuit Postremo
ut hȩc duo ꝓuoto optinere mere¬
ret᷑. cibum uetitum gulȩ uicio cor¬
rupta gustare consensit. Primum
qͥdem consensit ꝓpt̾ alia quȩ dilex̃.
postea respiciens & concupiscibile
uidens tantũ in concupiscentiam
exarsit. ut iam etiam si p̃miũ nul.¬
lum e̾et. ꝓpt̾ se tamen placeret qd
uidit: Primũ gͥ quasi p̃cio conduc¬
tatione attracta descendit ad ac-¬
tum: In suꝑbia & auaricia & p̃cii
cupiditate allecta se uendidit. in

Expanded text:
dcirco autem superbiam et avaritiam in originali peccato priusquam gulae vitium mentem hominis deceptam obtinuisse dicimus; quia nisi prius mulier id quod promittebatur appetivisset nequaquam postmodum in eo quod suadebatur assensum praebuisset. Sed, quia prius perverse delectata est in promissione, postmodum stultum assensum praebuit in persuasione. Primum enim promissam excellentiam per superbiam appetiit; deinde promissam abundantiam et qualis talem excellentiam decebat per avaritiam concupivit. Postremo ut haec duo pro voto obtinere mereretur cibum vetitum gulae vitio corrupta gustare consensit. Primum quidem consensit propter alia quae dilexit; postmodum respiciens et concupiscibile videns tantum in concupiscentiam exarsit, ut jam etiam si praemium nullum esset propter se tamen placeret quod vidit. Primum igitur quasi conductatione attracta descendit ad actum. In superbia et avaritia pretii cupiditate allecta se vendidit; in
Abbreviated transcription (Latin):
łsunt in his simula chra qͣdã
quasi delonge significantia.
& habentia similitudinẽ ꝓparte. qͥ¬
dam uͦ exp̃ssa imagine & ꝑfecta emu-¬
latione consignata clarã demonstra-¬
tionẽ efficiunt: In his gͦ ciciꝰ qđ in-¬
uisibile dĩ est agnoscit᷑. in qͥbꝰ eui¬
dentiꝰ manifesta declaratione demon-¬
strat᷑ Ea namq ꝑfectius auctorem
suum manifestant. quȩ illiꝰ simili-¬
tudini uiciniꝰ apꝓpinquant: Hoc
autẽ ẽ ipsa rationalis creat᷑a. quȩ
excellent᷑̃ & ꝓpͥe ad illiꝰ similitudi¬
nẽ facta ẽ. quȩ t̃c citiꝰ creatorẽ suũ¬

Expanded text:
sunt in his simulacra quaedam quasi de longe significantia et habentia similitudinem pro parte. Quaedam vero expressa imagine, et perfecta aemulatione consignata, claram demonstrationem efficiunt. In his ergo citius quod invisibile Dei est agnoscitur in quibus evidentius manifesta declaratione demonstratur. Ea namque perfectius auctorem suum manifestant: quae illius similitudini vicinius appropinquant. Hoc autem est ipsa rationalis creatura, quae excellenter et proprie ad illius similitudinem facta est; quae t
Abbreviated transcription (Latin):
uasa st̃ gr̃ȩ sp̃alis sacramenta. n̾
ex suo sonant. qͥa uasa egrotũ non
curant. s medicina: Non gͦ ad hoc
instituta st̃ sacramenta ut᷑ ex eis
ee̾t qͦd in eis e̾et. s ut ꝑiciam suã
medicꝰ ostenderet. in illo remediũ
preparauit. a qͦ languidꝰ occasio¬
nẽ morbi accepit: Ca eñi hõ uisibilia c̃cupicẽs
corruptꝰ fuerat. ẽgrue reꝑandꝰ ĩ eiꝰd̾e uisibilibꝰ sa

Expanded text:
ramenta, non ex suo sanant, quia vasa aegrotum non curant, sed medicina. Non ergo ad hoc instituta sunt sacramenta ut ex eis esset quod in eis esset; sed ut peritiam suam medicus ostenderet in illo remedium praeparavit, a quo languidus occasionem morbi accepit. Quia enim homo visibilia concupiscens corruptus fu
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ ipsum qͤdã sc̃ificatio & benedic¬
tio est. qͤ & ipsa qͦq adõ est qͥ ẽ auc¬
tor in dono. & ꝑ dm̃ qͥ cooꝑator est
in ministerio: Tali consideratiõe
rationabilit distinguit᷑. qͥd in sacra¬
mentis oĩbꝰ singillatim uł creatio
qͣntũ ad nat᷑am elementi. uł insti-

Expanded text:
 ipsum quaedam sanctificatio et benedictio est, quae et ipsa quoque a Deo est, qui auctor est in dono, et per Deum qui cooperator est in ministerio. Tali consideratione rationabiliter distinguitur quid in sacramentis omnibus sigillatim, vel creatio quantum ad na
Abbreviated transcription (Latin):
Agͥ triplex causa hȩc institu¬
tionis sacramentoꝵ om̃iũ. humi¬
liatio. eruditio. & exercitatio ho¬
minis. Quȩ causȩ si non e̾ent. sa¬
cramenta om̃ino id ẽ sacroꝵ sig¬
na uł instrumenta. elementa ꝑ
se eͥe̾ non possent Qd enĩ elemen¬
ta sacramenta st̃. ñ nat᷑a pͥma
facit. s apposita institutio ꝑ dis¬
pensationẽ. & grã infusa ꝑ bene-¬
dictionẽ. Quȩ duo si elementa post
pͥmã naturã non accepissent. sa¬
cramenta ꝓpͥe e̾ẽ non potuissent:
Dedit pͥmũ nat᷑a habilitatẽ ut hoc
eͥẽ possent. adiunxit scda institu¬
tio auctoritatẽ ut hoc fierent. suꝑ¬
addit t̾cia benedictio scĩtatẽ ut
hoc eent Prima facta ꝑ creatorẽ.
scd̾a ꝓposita ꝑ saluatore. t̾cia ad¬
ministrata ꝑ dispensatorẽ. Pͥmũ
creator ꝑ maiestatẽ uasa formauit.
postea saluator ꝑ institutionẽ ẽa¬
dem ꝓposuit. postremo dispensa-¬
tor ꝑ benedictionẽ hȩc ipsa mun-¬
dauit. & grã impleuit: Et apparet

Expanded text:
 triplex causa haec institutionis sacramentorum omnium: humiliatio, eruditio et exercitatio hominis. Quae causae si non essent, sacramenta omnino, id est sacrorum signa vel instrumenta, elementa per se esse non possent. Quod enim elementa sacramenta sunt, non natura prima facit; sed apposita institutio per dispensationem, et gratia infusa per benedictionem, quae duo si elementa post primam naturam non accepissent, sacramenta proprie esse non possent. Dedit primo natura habilitatem ut hoc esse possent; adjunxit secunda institutio auctoritatem ut hoc fierent; superaddidit tertia benedictio sanctitatem ut haec essent. Prima facta per Creatorem; secunda proposita per Salvatorem; tertia administrata per dispensatorem. Primum Creator per majestatem vasa formavit, postea Salvator per institutionem eadem proposuit; postremo dispensator per benedictionem haec ipsa mundavit; et gratia implevit. Et apparet
Abbreviated transcription (Latin):
tione nat᷑am acceꝑunt ut e̾ent.
in sc̃ificatione gram ut bona &
sc̃a eͥent. Si gͦ deus creat. sacerdoᷤᷤ
scĩficat. plus homo uidet᷑ facere
quã d̾s. qđ om̃ino absurdũ & incon-¬
ueniens e̾e̾t. si ñ qͦd homo fac̃. hoc
etiã faceret & d̃s Ds enĩsine hoĩe
creat. s homo sine dõ ñ scificat
Ut grã qͦdãmͦ a sũmo incipiat. et
inimo consũmet᷑. & in hoc ipso
descensus gr̃ȩ nobis significetur.
qͥa nͥ grã descenderet iacentes ñ
eleuaret Creauit pͥmũ d̃s ꝑse et
in suo hoc est solus in maiestate

Expanded text:
naturam acceperunt ut essent; in sanctificatione gratiam, ut bona et sancta essent. Si ergo Deus creat et sacerdos sanctificat, plus homo facere videtur quam Deus, quod omnino absurdum et inconveniens esset, si non quod homo facit hoc etiam faceret et Deus. Deus enim sine homine creat, sed homo sine Deo non sanctificat. Ut gratia quodammodo a summo incipiat, et in imo consummetur; et in hoc ipso descensus gratiae nobis significetur, quia nisi gratia descenderet, jacentes non elevaret. Creavit primum Deus per se et in s
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ẽ scĩficat᷑. Ut sit qͥde una uir¬
tꝰ ꝑ unũ opꝰ ad unũ effectũ. Quȩ qͥd̾e
uirtꝰ in duobꝰ simul oꝑantibꝰ sic
discernit᷑. qm̃ ꝑ alterum dat᷑. ꝑ al¬
terũ ministrat᷑. Alter ẽ a quo dat᷑.
alt᷑ ꝑ quẽ mittit᷑. Et cũ uenit ip¬
sa gr̃a ad nos. ꝑ illũ uenit a qͦ ue-¬
nit᷑. qm̃ ministranti cooꝑat᷑ auc-¬
tor muneris. s ñ similtt̃ ab illo ue¬
nit ꝑ quẽ uenit. qͥa auctor mune¬
ris eẽ non potest. qui solũ ẽ minist̃
dispensationis Nemo gͥ dicat qͦmͦ
homo scificat qͣndo dsꝑ hominem
scĩficat. qm̃ in hoc ueriꝰ homo facit.
in suo facit homo uere ñ fac̃. qm̃
ueritatẽ ñ facit. qm̃ ꝑ se & in suo ñ
nͥ malũ facit Sicut gͦ ds solus mi¬
sine ipso nullus facit. & om̃is qͥ fac̃
ꝑ ipsum facit. & ꝑ omnẽ qͥ facit ip-¬
se facit. id eoq solus facit. qm̃ ipsiuᷤ
solius ẽ qđ om̃is facit qͥ facit. & ta¬
men de seruo dĩ scͥptũ est fecit enĩ

Expanded text:
catur, ut sit quidem una virtus per unum opus ad unum effectum, quae quidem virtus in duobus simul operantibus sic discernitur; quoniam per alterum datur, per alterum ministratur. Alter est a quo datur, alter per quem mittitur. Et cum venit ipsa gratia ad nos, per illum venit a quo venit; quoniam ministranti cooperatur auctor muneris, sed non similiter ab illo venit per quem venit, quia auctor muneris esse non potest qui solum est minister dispensationis. Nemo igitur dicat quomodo homo sanctificat, quando Deus per hominem sanctificat; quoniam in hoc verius homo facit qin suo facit homo, vere non facit, quoniam veritatem non facit; quoniam per se et in suo non nisi malum facit; sicut ergo Deus solus misine ipso nullus facit, et omnis qui facit per ipsum facit et per omnem qui facit ipse facit. Ideoque solus facit, quoniam ipsius solius est, quod omnis facit qui facit; et tamen de servo Dei scriptum est: Fecit enim
Abbreviated transcription (Latin):
arbitrii libertatẽ scđm diffe-¬
rentem naturȩ uirtutẽ. & sapientiȩ
& cognitionis & intelligentiȩ uim.
siquis differentẽ assignare uolue-¬
rit. non est qͥ ex ratione occurrat.
qͥa sicut differens uigor & subtilitaᷤᷤ
natȩ infirmitatẽ non ad ducit. mi-¬
norq cognitio sapientiȩ ignoran¬
tiam non ingerit: sic libertaᷤᷤ in¬
ferior nullã arbitrio uoluntatiᷤᷤ
necessitatem imponit:¬

Expanded text:
arbitrii libertatem secundum differentem naturae virtutem et sapientiae et cognitionis et intelligentiae vim; si quis differentem assignare voluerit non est qui ex ratione occurrat. Quia sicut differens vigor et subtilitas naturae infirmitatem non adducit, minorque cognitio sapientiae ignorantiam non ingerit; sic libertas inferior nullam arbitrio voluntatis necessitatem imponit