comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ta non st̃: tam̃ ã me dicta conscripta st̃ abst¬
sit enĩ ut multiloquiũ deputet᷑. quando ne¬
cessaria dicuntur. quantalibi& sermunum
multitudine ac ꝓliritate dicantur d istam
sententiã srripture scẽ ꝓpterea timeo: qͥade
tã multis dispustationib meis sine dubio.
multa colligi possunt: que si ñ falsa.: aut cer¬
te uideantur siue etiã conuincant᷑ ñ necisa¬
ria Quẽ uͦ. xpc̃ fideliũ suoꝵ ñ t̾ruit ubi ait
omẽ uerbũ ociosũ. qͥdcũq dixerit homo: red¬
d& ꝓ illo racionẽ in die iudicii: Unde & eiꝰ
apłs iacob. sit inquit omĩs homo uelor ad
audiendũ: cardꝰ autẽ ad loquendũ. & alio
loco: nolite inqͥt plures magistri fieri fr̃s ma
scientes qm̃ maiꝰ idiciũ sumitis In mulas
enĩ offendimꝰ om̃s Siquis in uerbo ñ offendit.
hic ꝑfectꝰ est uir E go mͥ hanc ꝑfectionẽ
nec nunc arrogo cũ iã sim senex. quan¬

Expanded text:
ta non sunt, tamen a me dicta conscripta sunt — abta non sunt, tamen a me dicta conscripta sunt — absit enim, ut multiloquium deputetur, quando necessaria dicuntur, quantalibet sermonum multitudine ac prolixitate dicantur — sed istam sententiam scripturae sanctae propterea timeo, quia et de tam multis disputationibus meis sine dubio multa colligi possunt, quae si non falsa, at certe uideantur siue etiam conuincantur non necessaria. quem uero Christus fidelium suorum non terruit, ubi ait: omne uerbum otiosum, quodcumque dixerit homo, reddet pro illo rationem in die iuapostolus Jacobus: Sit, inquit, omnis homo velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum . Et alio loco: Nolite, inquit, plures magistri fieri, fratres mei, scientes quoniam majus judicium sumitis. In multis enim offendimus omnes. si quis in uerbo non offendit, hic perfectus est uir. ego mihi hanc perfectionem nec nunc arrogo, cum sim senex, quan
Abbreviated transcription (Latin):
AoI DiU facere cogitabã adq dis¬
ponebã. quod nc̃ ad uiuante dũo ag¬
gredior. quia differendũ c̃t̃ ñ arbi¬
t̾ror. ut opuscula meas siue in episti¬
lis. siue intractatib cũ quacła udi¬
ciaria seueritate recenseã: & qͦd me
offendit. uelut. censoris stilo de no¬
tẽ Neq enĩ qͥsquã nisi imprudens
iłõ quia mea errata reprehendo:
me rep̃hendere audebit S si dicit.
ñ ea debuisse a me dici quę postea mͥ.
&iam mͥ displicerent: uerũ dicit &
mecũ facit Eorũ qͥppe rep̃hensor ẽ:
quorũ & ego sum N eqͣ ea rep̃hendere debe¬
rem. si dicere debuissẽ. Sed ut uolet qͥsq ac¬
cipiat hoc qd̃ facio. me tam̃ apostolicã ilła sen¬
tentiã & in hac re oportuit intueri. ubi ait.
si nos ipsos uidicaremꝰ: a dño ñ udicaremur
Illud eciã qd̾ scriptũ ẽ. ex multiloquio ñ ef¬
fugies peccatũ. terret me plurimũ. ñ quia
multa scripsi. uel quia multa etiã que dicta¬

Expanded text:
 ut facere cogito atque dispono quod nunc adiuuante domino adgredior, quia differendum esse non arbitror, ut opuscula mea siue in libris siue in epistulis siue in tractatibus cum quadam iudiciaria seueritate recenseam et, quod me offendit, uelut censorio stilo denotem. neque enim quisquam nisi inprudens ideo, quia mea errata reprehendo, me reprehendere audebit. sed si dicit non ea debuisse a me dici, quae postea mihi etiam displicerent, uerum dicit et mecum facit. eorum quippe reprehensor est, quorum et ego sum. neque enim ea reprehendere deberem, si dicere debuissem. Sed, ut uolet, quisque accipiat hoc quod facio; me tamen apostolicam illam sententiam et in hac re oportuit intueri, ubi ait: si nos ipsos iudicaremus, a domino non iudicaremur. illud etiam, quod scriptum est: ex multiloquio non effugies peccatum, terret me plurimum, non quia multa scripsi uel quia multa etiam, quae dicta
Abbreviated transcription (Latin):
diat mecis c mnimis ñ solũ benes. et iĩ
mast qasq ati pocest de iõo urt ate meiso
mli uiur quia opus uirtitas e bonꝰ usus
istori qui etũ nonbene iti posumꝰ dsems
atẽ bene utendo male utitur Qua re babundan¬
cia & magnituds bonitatis di. ñ solũ magna
sieciam media &s mimma buona et prestiãi ma¬

Expanded text:
t mediis et minimis, non solum bene sed etiam male quisque uti potest. et ideo uirtute nemo male utitur, quia opus uirtutis est bonus usus istorum, quibus etiam non bene uti possumus; nemo autem bene utendo male utitur. quare abundantia et magnitudo bonitatis dei non solum magna sed etiam media et minima bona e
Abbreviated transcription (Latin):
lxxuiii Contra sermonẽ aurianoꝵ.ł. unꝰ.
lxxuiiiide nuptiis & concupiscentia ad¬
ualerium.
libri.xii.
lxxx Locuonum.
libri.xii.
lxxxi Questionum
lxxxii De amma & eiꝰ origine. Libri .iiii.
lixruiiAd pollentiũ de adulterims
lxxxui Contra mendacium liber. xnꝰ.
lxxxUII Cont᷑ duas epistolas pelagianoꝵ.ł .iiii.
Lxxxuiii ẜontra uilianum. libri .ui.
lxͣxͦxx de cura ꝓmortius gerenda ad
xCi De octo dulcitii questionib. Lib̾ .u nꝰ
xcii. Ad ualentinũ & cũ illo monachos.¬

Expanded text:
LXXVIII. Contra sermonem Arrianorum liber I. LXXVIIII. De nuptiis et concupiscentia adalerium libri II. LXXX. Locutionum libri VII. LXXXI. Quaestionumlibros VII, de anima et eius origine libros IV, ad Pullentium de adulterinis LXXXVI. Contra mendacium liber I. LXXXVII. Contra duas epistulas Pelagianorum libri IIII. LXXXVIII. Contra Iulianum libri VI.. I. XC. De cura pro mortuis gerenda ad XCI. De VIII Dulciti quaestionibus liber I. XCII. Ad Valentinum
Abbreviated transcription (Latin):
celebrant. Siu̾ annũ qualẽ querebas ui loco que
putalus inuenire non poceris. ł erhonogͣphoꝵ
in curie ł cuȩ potiꝰ tarditati culpam ascribe. cañ
diligencissime cauens ne chronicor. scripta des¬
sando. incemerabile legis ł euuangłu testimoi¬
um uidearis inpugnare. dicendo dnm saluato
cerũ cum einangła manifeste significent.
anno tiberii p̃cursorẽ dñi p̃dicare cepisse. iii¬
q mox int̾ alios baptriasse. ib̾m incipientẽ iã¬

Expanded text:
 qualem quaerebas, in loco quem putabas invenire non poteris, vel Chronographorum incuriae, vel tuae potius traditati culpam adscribe, tantum diligentissime cavens, ne Chronicorum scripta defensando intemerabile legis vel Evangelii testimonium videaris impugnare, dicendo Dominum salvmysterium, cum Evangelia manifeste significent XV anno Tiberii praecursorem Domini praedicare coepisse, ipsumque mox inter alios baptizasse Jesum, incipientem ja
Abbreviated transcription (Latin):
terra a celũ sumus  in libro eccłia des scri¬
cũ est Spc̃ reuertatur ad dm̃ qͥ dedit illũ Qd
utiq sio intelligendũ est: ut non resistatur
apło dicenti. nondũ natos nichil egissȩ boni
aut mali Sine controuersia ergo queda ori¬
ginalis regio beatitudinis animi. ds̃ ipse est:
qͥ eũ non quidẽ dese ipso genuit. sed & de nu
re. utrũ de illo uno sit qͥ primũ creatꝰ est qu¬
do factꝰ est homo in ammã uͥnã. an sumilit̃ fi
ant singłis singłi. nec tc̃ sciebã nec ad huc

Expanded text:
in libro Ecclesiastae scriptum est: Spiritus revertatur ad Deum, qui dedit illum . Quod utique sic intelligendum est, ut non resistatur Apostolo dicenti, nondum natos nihil egisse boni aut mali . Sine controversia ergo quaedam originalis regio beatitudinis animi, Deus ipse est, qui eum non quidem de seipso genuit, sed de nullare, utrum de illo uno sit, qui primum creatus est, quando factus est homo in animam vivam; an similiter ita fiant singulis singuli, nec t
Abbreviated transcription (Latin):
dies in eo quo positꝰ ÷ signo moratus sit: ex p̃
ueris ipsum numer᷑ sumens dabis eid̃ signo adex plendũ ĩ eo¬
itiner solis. Reliqͦs uͦ qui suꝑfuerut de sũma partiũ
seq̃tib ꝑ ordinẽ signus ꝑ tͥcenos disꝑcies. & eu signo
xxx. defuerunt: i eođ loco lunã ẽẽ noueris in cota
ipse parte quot illi signo ex p̃fata sũma ꝓuenerint.
Qd̃ si in sũma partiũ cot solũm̾ inueneris qͣt ad huc

Expanded text:
 quot adhuc dies in eo quo positus est sol signo moratus sit, ex praa sole remotam inveneras, ipsum numerum sumens dabis eidem signo ad explendum iter solis; reliquos vero qui superfuerint de summa partium, sequentibus per ordinem signis per tricenos disperties. Et cui signo XXX defuerint, in eo lunam esse noveris in tota ipsius parte, quot illi signo ex praefata summa provenerint. Quod si in summa partium tot solummodo in veneris quot adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
Drelicea iuuentucis mes xignorantie meri
memineris ⁊c̃ etiã necessitate facta mmples¬
nembe uult homo recte facere & n pocel
Haunde st̃ ule uoces. non qd ͦ uolofaci os
bonu. sqd eci malũ hoc ago: e illudde¬
endiacet mi. ꝑficere aute bonũ noir es
lud Caro concupiscit aduersus spm̃. sp̃ls
ut i quȩ uultis illa faciatis S heconis¬

Expanded text:
delicta iuuentutis et ignorantiae meae ne memineris. sunt etiam necessitate facta inprobanda, ubi uult homo recte facere et non potest. nam unde sunt illae uoces: non quod uolo facio bonum, sed quod odi malum, hoc ago; et illud: uelle adiacet mihi, perficere autem bonum non; et d caro concupiscit aduersus spiritum et ue uultis, illa faciatis. dici
Abbreviated transcription (Latin):
tib spariis in auctũ diei .uiii. in parte capͥcorni
noctis uͦ solsticio in tocidẽ partib cancͥ. S ypo¬
cͣtes antigono regiscribens ꝑ atm spacia qͣliter
ad p̃cauendas ĩbecillitates se obseruare deber
ita dic̃. Itaq exordiũ incipiamꝰ a solsticio id: ab¬

Expanded text:
tis spaciis in auctum diei bruma octava in parte Capricorni; noctis vero solstitio totidem in partibus Cancri. In  Antigono regi scribens, per anni spacium qualiter ad praecavendas imbecillitates se observare deberet, ita dicit: « Itaque exordium incipiamus a solstitio, id
Abbreviated transcription (Latin):
multoꝵ lace doctor ȩccłasticoꝵ constat sententia
uulgatũ quamnius ceopbił cesariensis antiquꝰ uidi¬
uicinꝰq apłolicoꝵ tp̃rũ docteꝵ in epistola sina̾dica
quã aduersus eos qͥ.xiiii. luna cũ iud̃is pascha cele¬
bant. una cũ cet̾is palestine ep̃is scripsit. ita dic̃.
& inpiũ non ẽ ut passio dm̃ca tantũ sacram̃ti mis¬
cerũ foras limitẽ excludat᷑ ᷤ Nassus nainq ẽ dñi ab

Expanded text:
multorum late Doctorum ecclesiasticorum constat sententia vulgatum. Quamvis Theophilus Caesariensis, antiquus vidicinusque apostolicorum temporum doctor, in epistola synodica, quam adversus eos, qui XIIII luna cum Iudeis pascha celebrabant, una cum ceteris Palestine episcopis scripsit, ita dixerit: ,Et impium non est, ut passio dominica, tantum sacramenti mysterium, foras limitem excludatur? Passus namque Dominus ab
Abbreviated transcription (Latin):
homo. ⁊⁊ ni quã eibonũ amissũ redditur. ut ꝑ eã
paulatim cognitione parit̾ & amore crescens. ad
plenã ilła uisionis felicitatẽ ꝑ uenire mereat᷑
Sic enĩ iustus quãdiu in hoc corpore exitens pe¬
grinat᷑ a dño. uiuere habet exfide. quẽ ad mo¬
ubeatus cũ eductꝰ fuerit de hoc ergastulo. ⁊ i
tione. S mira cdĩ dispensatione agit᷑ qd nc̃ interi
malicia hostis antiqui ad impugnandos oe ꝑse¬
quendos fideles relarat᷑: quatmꝰ uidelicet hoc
homini reputetur ꝓmerito. si nc̃ ꝑfidem ambu¬
lans uiam ueritatis etiã uł pugnatꝰ ñ deserat. quia
uisione p̃sentis dei roborat᷑. sola ꝑsuasione ꝓstrat᷑
erat. Ut aut̃ in hoc p̃lio inuictus stare possit. ⁊ bo¬
num suũ illesum custodire. ei ut dictum iã est
in sacram̃tis arma qͥb se muniat. & in oꝑily bons¬
cela quibus hostem ꝓsternat. ut scilicet fidei

Expanded text:
homo et in qua ei bonum amissum redditur, ut per eam homo et in qua ei bonum amissum redditur, ut per eam paulatim cognitione pariter et amore crescens ad plenam illam visionis felicitatem pervenire mereatur. Sic enim justus quandiu in hoc corpore existens peregrinatur a Domino vivere habet ex fide, quemadmodum beatus cum eductus de hoc ergastulo fueritione. Sed mira Dei dispensatione agitur quod nunc interim malitia hostis antiqui ad impugnandos et persequendos fideles relaxatur, quatenus videlicet hoc homini reputetur pro merito, si nunc per fidem ambulans viam veritatis etiam vel impugnatus non deserat, qui prius visione praesentis Dei roboratus sola persuasione prostratus erat. Ut autem in hoc praelio invictus stare possit et bonum suum illaesum custodire, dantur ei, ut dictum est jam, in sacramentis arma qtela quibus hostem prosternat, ut scil
Abbreviated transcription (Latin):
at malis. ꝑ ueniet infutura uita ad illud
internũ & et̾num dĩ sabbatũ. ubi nulla sen¬
tiat mala. Sicut dict̾ũ est : ⁊ erit sabbatũ
ꝓsabbato. mensis ꝓ mense. Istud itaq p̾ceptũ
in p̾senti suscipiamꝰ & custodiamꝰ intra nos in
gaudium bone conscienstie. quatinꝰ eum in
futuro susciꝑe ⁊ possidere meream᷑ ingaudi¬
um uite et̾ne. Hec gͥ st̃ tria p̃cepta pͥmeta¬
bule. in qua p̃cipue cdĩ dilectio cõmendat᷑. & to

Expanded text:
at malis, perveniet in futura vita ad illud at malis, perveniet in futura vita ad illud internum et aeternum Dei Sabbatum, ubi nulla sentiet mala, sicut dictum est: Et erit Sabbatum pro Sabbato, mensis pro mense. Istud itaque praeceptum elicet in praesenti suscipiamus eum et custodiamus intra nos in gaudium bonae conscientiae, quatenus eum in futuro suscipere et possidere mereamur in gaudium vitae aeternae. Haec igitur sunt tria praecepta primae tabulae, in quibus praecipue Dei dilectio commen
Abbreviated transcription (Latin):
dicit᷑. Scdm illud qđ filiis isrł carnalit̾ custo¬
diendũ mandatur. Tercium. illud qͦd popłõ
cłi spũalit̃ seruand̾u precipitur. Quartũ. al¬
lud quod in repromissione sabbatũ ꝓsabbato.
suis d̾s dilectͥorib pollicet᷑. Duo gͥ st̃ sabbata
exterius. unũ dĩ ⁊ unũ hominis: ⁊ duo inte¬
rius. unũ dĩ ⁊ unũ hominis. Sabbatũ illud¬
dei quo exteriꝰ ab oꝑe cessasse dicit᷑. sacram̃tũ
est illiꝰ int̾ioris sabbati eius in quo ipsius
et̾na in mortalitas. in mortalisq eternitas.
ꝑpetua ⁊ in concussa beatitudine ꝑ fruens.
nullo unquã labore fatigatur. Sabbatũ homi¬
nis qd̃ ei exteriꝰ uisibilit̾ seruandu p̃cipitur: sacra¬
m̃tum ẽ interioris sabbati. ubi mens scã ꝑ bonã
conscientiam a seruitute peccati quiescens. in
gaudio sp̃ẽ scĩ iocundatur. Hoc sabbatũ quisqͥs
inp̃senti uita seruauerit. ut nullis consenti¬

Expanded text:
dicitur. Secundum illud quod filiis Israel carnalitdicitur. Secundum illud quod filiis Israel carnalitdiendum mandatur. Tertium illud, quod populo Dei spiritualiter servandum praecipitur. Quartum illud, quod in repromissione Sabbatum pro Sabbato suis Deus dilectoribus pollicetur. Duo igitur sunt Sabbata exterius, unum Dei et unum hominis: et duo interius, unum Dei et unum hominis. Sabbatum Dei illud, quo exterius ab opere cessasse dicitur, sacramentum est illius interioris sabbati ejus in quo ipsius aeterna immortalitas, immortalisque aeternitas perpetua et inconcussa beatitudine perfruens nullo unquam labore fatigatur. Sabbatum hominis, quod ei exterius visibiliter servandum praecipitur, sacramentum est interioris Sabbati, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati quiescens in gaudio Spiritus sancti jucundatur. Hoc Sabbatum quisquis in praesenti vita ita servaverit, ut nullis consenti
Abbreviated transcription (Latin):
hu alit̃ intelligi qd̃ dict̾um ẽ: ne assumas nom̃
dĩtui inuanum. Inuanũ nãq nom̃ di assu¬
munt di assumunt: qui filium di̾ ad se mis¬
sũ. ⁊ ꝓsua salute in carnatũ contẽpnunt.
Quid ẽ. gͦ dicere. ne assumas nom̃ cł̾i tui in
uanum. nͥ sic̃ uenerans & ad orans eum ꝓp¬
terea hoc qd̃ ab eo factus es. sic ad ora & uene¬
rare. ꝓpt̾ hoc qd̾ ab eo es redẽptꝰ. qͥ ai non mi-¬
nus t contulit cũ redemit. quã cũ creauit ᷤ
Ad eunde spect̾at sensũ. qd̃ ipse filius in
euangłio discipłis. & ꝑ discipłõs omĩb in se cre¬
dentib dicit. Creditis indm̃. & in me credite.
Modesta qͥdem ut decuit pium insinuatio¬
ne nos ad monens. ut intelligamꝰ eum ñ sołu̾
adorandu a nobis in sua diuinitate qua condi¬
dit. s in humanitate etiã qua. redemit. Cer¬
tium p̃ceptũ est: obserua sabbatum. Quatuor
sabbata cõmemorare uidet᷑ scriptura. Primũ.
illud in quo cłs ꝑfect̾is oꝑib suis. re quieuisse:

Expanded text:
liter intelligi quod dictum est: Non assumas nomen Dei tui in vanum. In vanum namque nomen Dei assumunt, qui Filium Dei ad se missum, et pro sua salute incarnatum contemnunt. Quid est ergo dicere: Ne assumas nomen Dei tui in vanum, nisi sicut veneraris et adoras eum, propter hoc quod ab eo factus es; sic adora et venerare, propter hoc quod ab eo es redemptus, quia non minus tibi contulit cum redemit, quam cum creavit. Ad eumdem spectat sensum, quod ipse Filius in Evangelio discipulis, et per discipulos omnibus in se credentibus dicit: Creditis in Deum et in me credite . Modesta quidem ut decuit pium nos admonens insinuatione, ut intelligamus eum non solum adorandum a nobis in sua divinitate qua condidit, sed in humanitate etiam qua redemit. Tertium praeceptum est observa Sabbatum . Quatuor Sabbata commemorare videtur Scriptura. Primum illud in quo Deus perfectis operibus suis requievisse
Abbreviated transcription (Latin):
utiq spẽ sc̃is ã patͥs cognitione exludit᷑. cum
et i am ipse. ꝓunda d̾i teste apostolo serutet᷑
S est eĩmodi loquendi genꝰ ut dicatur nemo
nͭ ale uadelicet. qui non hoc ẽ. qd̾ ille. his ꝓbre¬
ułta te transcursis: ad sequens mandatũ disci
diendit e rañseamꝰ qd̾ cale est. Non assumas
nom̃ dłt᷑tu anuanũ. Hoc ad simplicẽ litt̾i
sensũ talif iñtelligi deb&. ut nomen cũ ho
momuanũ non assumat. id est uł ad menda¬
eium confirmandũ uel ad id olũ uenerando
scilicoe ut neq idola nomine diumno honoret
neq falsitati nom̃ associet. Mistice autẽ no¬
lem ꝑhumanitatẽ factũ ereaturã estimate¬
In danum qͥipe nomrn dĩ assumit. qui filiun
dei egnum. ex tẽpore cepisse credit. Nomel
si quidẽ patͥs filius dicit᷑ quia infilio &e ꝑfil¬
um pat̾ ii uisibilis manifestatuirt ñ solum
quando ꝑ ipsum mundus fact̾us est: uerũ etiã
quando ꝑ ipsum homo ẽ. redẽptus. Sane qͥ fili¬

Expanded text:
us sanctus a Patris cognitione excluditur, cum ipse etiam profunda Dei, teste Apostolo , scrutetur. Sed est ejusmodi loquendi genus, ut dicatur, nemo nisi ille videlicet qui non, hoc est quod ille. His pro brevitate transcursis, ad tiendum transeamus quod tale est: non assumas nomen Dei tui in vanum . Hoc ad simplicem litterae sensum taliter intelligi debet, ut nomen Dei homo in vanum non assumat, id est vel ad mendacium affirmandum vel ad idolum venerandum; scilicet ut neque idola nomine divino honoret, neque falsitati nomen divinum associet. Mystice autem nolem per humanitatem factum, creaturaIn vanum quippe nomen Dei assumit, qui Filium Dei aeternum ex tempore coepisse credit. Nomen siquidem Patris Filius dicitur, quia in Filio, et per Filium Pater invisibilis manifestatur, non solum quando per ipsum mundus factus est, verum etiam quando per ipsum homo est redemptus. Sane qui Fili
Abbreviated transcription (Latin):
tatẽ agnoscas. deinde sequitur p̾ceptũ. Ipsũ
ad orabis. hoc ꝑtinet ad fidem. &x eisoliserui¬
as: hoc ꝑtinet ad oꝑationẽ. Fides enĩ opans
ex dilactione ꝑfectum facit. quia nec opus
sine fide: nec fides cui tẽpus suppecit. accep¬
ta ẽ. sine oꝑe. Propt̾ea adora recte credendo.
xeit ei soli ad utrũq referendũ est: ut dicatur
ipsũ solum ad orabis. & ei soli seruies: Seħ
quom stare poterit. quia sepe in ueteri testa¬
homines legimꝰ: nec tam̃ ꝓpterea alicubi repͥ¬
hensos inuenimꝰ. & in nouo apłs quidẽ etiã
ficdeles ad seruiendũ suꝑiorib & p̾latis sũ¬
moꝑe exortat᷑. Sciendum igitur t᷑: quia alio
modo homines adorant᷑. & alio modo do ado¬
rari p̃cipitur. Usu nãq ueteri. suꝑiores qͦq
ab inferiorib adorari cticebant᷑. quãdo eis
siue in curuatione genium. siue capitis incdli

Expanded text:
tatem agnoscas. Deinde sequitur praeceptum: Ipsum tatem agnoscas. Deinde sequitur praeceptum: Ipsum adorabis, hoc pertinet ad fidem. Et ei soli servies, hoc pertinet ad operationem. Fides enim operans ex dilectione perfectum facit, quia nec opus sine fide, nec fides cui tempus suppetit accepta est sine opere. Propterea adora recte credendo, xit; ei soli ad utrumque referendum sit, ut dicatur: Ipsum solum adorabis, et ei soli servies. Sed hoc quomodo stare poterit, quia saepe in Veteri Testahomines legimus, nec tamen propterea alicubi reprehensos invenimus? Et in Novo Apostolus quidem etiam fideles ad serviendum superioribus et praelatis, summopere exhortatur. Sciendum ergo est quod alio modo homines adorantur, et alio modo Deus adorari praecipitur: usu namque veteri superiores quivis ab inferioribus adorari dicebantur, quando eis sive in curvatione genuum
Abbreviated transcription (Latin):
tuo ꝑ admonitione atobedi¬
entiam animus auditoris p̃paratur. Audi istł.
hic nota obedientiam. d̾s taus. hic nota grãm:
d̾s unus ẽ: hic doct̾rinã. Quasi diceretur. obe¬
dientiam exhibe. gr̃ãm intellige. ueritatem
agnosce. Ꝙd audis. hoc est obetientia. quã
exigeris. Q uod cħ̾ tuus ẽ : grã qua p̃ueniris.
Qͦd d̾s unus: ueritas qua illuminaris ⁊ ꝑfice¬
ris. Dm̃ tuum audi. qui tͥ miscdam iamerbi¬
buit. & necdu̾ tam̃ a te seruitium accepit:. ut
scias ab ipso esse utrũq scilicet. & qͦd a te exi¬
git opus uirtutis & qd̃ tͥ ꝓmittit p̾mium retͥ¬
butionis. Audi isrł: hoc ẽ. auscusta. ad qͥesce.
Omĩs enĩ uirtus ab obedientia incipit. quẽ¬
ad mod̾ũ omẽ uitiũ ab in obedientia ꝓcedit.
frustra nãq uł in obedienti grã. uł contu¬
maci doctrina uł non intelligenti p̃ceptum dice¬
retur. Iecireo pͥmum auch isrł u̾t sis obedienᷤ.
as̾ tuus ut deuotꝰ existas: d̾s unꝰ est: ut ueri¬

Expanded text:
tum per admonitionem ad obedientiam auditoris animus praeparatur. Audi, Israel. Hic nota obedientiam. Deus tuus, hic nota gratiam. Deus unus est, hic doctrinam; quasi diceretur: Obedientiam exhibe, gratiam intellige, veritatem agnosce. Quod audis, hoc est obedientia, quam exigeris. Quod Deus tuus, est gratia praevenientis. Quod Deus unus, veritas qua illuminaris et perficeris. Deum tuum audi, qui tibi misericordiam jam exhibuit, et necdum tamen a te servitium accepit, ut scias ab ipso esse utrumque, scilicet, et quod a te exigit opus virtutis, et quod tibi promittit praemium retributionis. Audi, Israel, id est, ausculta, acquiesce. Omnis enim virtus ab obedientia incipit, quemadmodum omne vitium ab inobedientia procedit. Frustra namque vel inobedienti gratia, vel contumaci doctrina, vel non intelligenti praeceptum daretur. Idcirco primum audi, Israel, ut sis obediens, Deus tuus, ut devotus existas, Deus unus est, ut veri
Abbreviated transcription (Latin):
debuert᷑. idolis exhibebant. S latina lingua
utrãq sub eodẽ nomine seruitutẽ cõp̃hendit
& ꝓpt̾ea obscurior significatio facda ẽ cũ dĩ.
p̃ceptum ad patrem ꝑtineat. quare dictũ est

Expanded text:
debuerunt idolis exhibebant. Sed Latina lingua debuerunt idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est cum dicin est. Sed cum praeceptum ad Patrem pertineat, quare dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ a dorare ẽ: ei totam m̃tem ꝑ humilita¬
tẽ ac deuotionẽ subst̾nere. & ipsũ pͥncipiũ
ac finẽ omĩs boni crede̾. Qd ei soli nos deb̾e
nemo ẽ sane m̃tis qui anbigat. Uñ ipse quoq
ꝑ ꝓpha̾m de setestat᷑ dicens. honorẽ meum alti
ñ dibo. & głam meam scultilib de seruitute
uero iõ ipsũ cõpetent̃ intelligi potest. qͥam
mirũ om̃is ille rectisime soli d̾o̾ seruire dicit᷑.
qui & sedm dm̃ homini suꝑiori humilit̾ se su¬
bicit᷑. ⁊ ubi causa dĩ impugnat᷑. fident̾ cont᷑¬
dicit. Quicauet sollicite. ne in sua seruitute.
uł ꝓtimore hominis contra dm̃ qͥo faciat. uł
torrenȩ retributionis lucrũ i intentione
celesti p̃mio ante ponat. S in greco manifestior
sententia expressa ẽ Greca nãq locutio diuinã
seruitutẽ ab humana ꝓprio uocabulo distin¬
guit. qd i atinitas ñ habet. Ibi em̃ di seruitꝰ
latria. ⁊ humana dulia uocat᷑. Et obhoc ido¬
latrtꝰ appellati st̃ qui eam seruitutẽ qũã d̾o

Expanded text:
 adorare est ei totam mentem per humilitatem ac devotionem substernere, et ipsum principium ac finem omnis boni credere. Quod ei soli nos debere nemo est sanae mentis qui ambigat. Unde ipse quoque per prophetam de se testatur, dicens: Gloriam meam alteri non dabo: et laudem meam sculptilibus . De servitute vero ad ipsum competenter intelligi potest, quia nimirum omnis ille rectissime soli Deo servire dicitur, qui et secundum Deum homini superiori humiliter se subjicit; et ubi causa Dei impugnatur, fideliter contradicit. Qui cavet sollicite ne in sua servitute vel per timorem hominis contra Deum quid faciat, vel terrenae retributionis lucrum in intentione, coelesti praemio anteponat. Sed in Graeco manifestior sententia expressa est. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit, quod latinitas non habet. Ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idololatrae vocati sunt, qui eam servitutem quam Deo
Abbreviated transcription (Latin):
contra ista sentiat catholica iccła. qd̵ a me dicen¬
cdũ putasti. suꝑfluo querit᷑. cũ ꝓpter hocscire
sufficiat eã contra istaᷤ sentire. nec aliquid
eoꝵ infid̾e quenquã clebere recipere Qͦ modo
aut̃ que contrabec ueritas habe asserenda
uel defendenda sint: modulũ oꝑis buiꝰ ex¬
cedit. sed multũ ad iuuat corfidele. nosse
facultate id refutare ñ possit Om̃is itaq rꝑianꝰ
catholicus ista ñ debet credere. s ñ omĩs qͥ ista
non eredit. consequent᷑ iam debets eccꝑianũ cat¬
holicũ uł putare uł dicere Possunt enĩ & bereses
st̃. uel e̾eꝰ uel fieri. quarũ aliquã quisqͥs tenue¬
rit aꝑianus catholicus ñ eit & uid gͦ faciat he¬
reticũ deinceps requirend̾u est: ut cũ hoc dño
adiuuante uitamꝰ. ñ solũ ea que scimꝰ uerũ etiã
quȩ nescimꝰ. siue quȩ ta orta sunt. siue quȩ ad¬

Expanded text:
contra ista sentiat catholica Ecclesia, quod a me dicencontra ista sentiat catholica Ecclesia, quod a me dicendum putasti, superfluo quaeritur: cum propter hoc scire sufficiat eam contra ista sentire, nec aliquid horum in fidem quemquam debere recipere. Quomodo autem quae contra haec veritas habet, asserenda ac defendenda sint, modulum operis hujus excedit. Sed multum adjuvat cor fidele, nosse  disputandi facultate id refutare non possit. Omnis itaque christianus catholicus ista non debet credere: sed non omnis qui ista non credit, consequenter debet se christianum catholicum jam putare vel dicere. Possunt enim et haereses sunt, vel esse vel fieri, quarum aliquam quisquis tenuerit, christianus catholicus non erit. Quid ergo faciat haereticum, deinceps requirendum est: ut, cum hoc Domino adjuvante vitamus, non solum ea quae scimus, verum etiam quae nescimus, sive qu
Abbreviated transcription (Latin):
obscuritate fugientes Iã uero illud qd habent
tue littere. ut omĩa omĩno dicamꝰ. qͥb here¬
tici a ueritate dissentiunt: etiã si omĩa sci
reͣ. facere uͦpossẽ St̃ enĩ heretici qd̾ fatendu̾̃
est. qͥ singulis uł nͨ multo ampliꝰ dogmatib
oppugnant reguła ueritatis. sic̃ macedonia¬
ni uł fotinani atq alii quicũq ita sese habent
Illi aut̃ ut ita direrĩ. fabuloles. id .ẽ. qui fabu¬
las uanas easdeq longas ꝓlixasq conten᷑dunt.
tã multis dogiatib falsis pleni st̃: ut ipsi qͦq
illa numerare ñ possint. aut dificillime po¬
sint Nũquã ulli alieno ulla heresis facile sic
in notescit ut suis: unde nec earũ quas com¬
memoraui omĩa dognata me cdirisse uł didi¬
cisse ꝓfiteor Quis enĩ non uideat. quantã res
ista oꝑam. & quã multas litteras flagitet: ᷤ¬
Nec ideo tam̃ pͥarũ ꝓ dest.errores istos qͦs hinc
oꝑi intexui. lectos cognitosq uitare Qͥd enim

Expanded text:
obscuritate fugientes. Jamvero illud quod habent obscuritate fugientes. Jamvero illud quod habent tuae litterae, ut omnia omnino dicamus, quibus haeretici a veritate dissre non possum? Sunt enim haeretici, quod fatendum est, qui singulis, vel non multo amplius, dogmatibus oppugnant regulam veritatis: sicut Macedoniani vel Photiniani, atque alii quicumque ita se habent. Illi autem, ut ita dixerim, fabulones, id est, qui fabulas vanas easdemque longas perplexasque contexunt, tam multis falsis dogmatibus pleni sunt, ut ipsi quoque illa numerare non possint, aut difficillime possint. Nec ulli alieno ulla haeresis facile sic innotescit, ut suis: unde nec earum quas commemoravi, omnia dogmata me dixisse vel didicisse profiteor. Quis enim non videat quantam res ista operam, et quam multas litteras flagitet? Nec ideo tamen parum prodest errores istos, quos huic operi intexui, lectos cognitosque vitare. Quid enim
Abbreviated transcription (Latin):
tui. qͥ om̃s nosse ñ potui. Ꝙ d̾ id̾o existimo. qͥa
nullus eoꝵ quoꝵ de hac re scripta legi. om̃s
posunꝰ quandoqͥd̾e in ueni apud aliũ. quas apud
aliũ non inueni. & rursus apud istũ quas
ille ñ posuitE go aut̃ ꝓpterea plures quã ip¬
si posui: quia collegi exomĩb quas om̃s apua
singulos ñ inueni: additis etiã his quas i pse
recolens. apud ulłu eoꝵ in uenire ñ potui IInde
merito credo. necͣ potuisse om̃s in uenire. quia
nec onis qͥ debac re seripsert̾ legere potui. neq
hoc quẽ quã eoꝵ uideo fecisse quos legisꝰ ostre¬
mo etiã si omãs forsitan posui quod non puto:
quente fiuri. ñ saltẽ põtest me cognoscente
te babebis aliquid melĩ quã hoc nr̃m: quãuis
nec ipsum licet hominẽ doctissimũ. om̃s here¬
ses arbitrer indagare potuisse Et certe abelo¬
itas nr̃e regionis hereticos quantũ existimo
locis reconditos. eiusq notitiã ipsa locoꝵ suoꝵ

Expanded text:
tui, qui omnes nosse non potui? Quod ideo existimo, quia tui, qui omnes nosse non potui? Quod ideo existimo, quia nullus eorum quorum de hac re scripta legi, omnes posuit: quandoquidem inveni apud alium, quas apud alium non inveni; et rursus apud istum, quas ille non posuit. Ego autem propterea plures quam ipsi posui, quia collegi ex omnibus, quas omnes apud singulos non inveni, additis etiam quas ipse recolens apud ullum illorum invenire non potui. Unde merito credo nec me posuisse omnes; quia nec omnes qui de hac re scripserunt, legere potui, neque hoc quemquam eorum video fecisse quos legi. Postremo etiamsi omnes forsitan posui, quod non puto, quente finiri, non saltem potest me cognoscente te habebis melius aliquid quam hoc nostrum: quamvis nec ipsum, licet hominem doctissimum, omnes haereses arbitrer indagare potuisse. Et certe Abeloitas nostrae regionis haereticos, quantum existimo, locis reconditos, ejus notitiam ipsa locorum suorum
Abbreviated transcription (Latin):
culo assert̃ nasci. ut ꝓrsus ñ sit qd̾ eis oporteat
scca natiuitate dimitti. s eos ꝓpterea baptitari.
ut regen sratione adoptati. admittant᷑ adreg¬
nũ dci. de bono in meliꝰ trans lati ñ ista renoua¬
tione ab aliquo malo obligationis ueteris abso¬
luti slam etiã si non baptizent᷑. ꝓ mittunt eis
extra regnũ qͥdẽ dei s cam̃ et̾̃nam & beatã quan¬
da uitã suam Ipsũ quoq ada dicunt etiã sinon
peccasset fuisse corpore moriturũ. neq ita mor¬
tuum merito culpe: s conditione nature Obici¬
unt᷑ eis alia nonnulla. s ista st̃ maxime exqͥb
intelligunt᷑ etiã illa uel cuncta. uł pene cune¬
tapendere.
cce quã multas õmemorauimꝰ hereses:
nec tam̃ modũ tue postulationis un¬
pleuimꝰ Ex quo enĩ xꝑiana religio ut uerbis
tuis utarhereditatis ꝓmisse nom̃ acepit. que
hereses orte sint. quomodo cõmemorare om̃s po¬

Expanded text:
culo asserunt nasci, ut prorsus non sit quod eis oporteat culo asserunt nasci, ut prorsus non sit quod eis oporteat secunda nativitate dimitti: sed eos propterea baptizari, ut regeneratione adoptati admittantur ad regnum Dei, de bono in melius translati, non ista renovatione ab aliquo malo obligationis veteris absoluti. Nam etiamsi non baptizentur, promittunt eis extra regnum quidem Dei, sed tamen aeternam et beatam quamdam vitam suam. Ipsum quoque Adam dicunt, etiamsi non peccasset, fuisse corpore moriturum, neque ita mortuum merito culpae, sed conditione naturae. Objiciuntur eis et alia nonnulla, sed ista sunt maxime, ex quibus intelliguntur etiam illa vel cuncta, vel pene cuncta pendere. Ecce quam multas commemoravimus haereses, nec tamen modum tuae postulationis implevimus. Ex quo enim christiana religio, ut verbis tuis utar, haereditatis promissae nomen accepit, quae haereses ortae sint, quomodo commemorare omnes po
Abbreviated transcription (Latin):
quas facit ȩccłias siue ꝓ infidelib & doctrine
Ci resistentes ut conuertantur ad d̾m. si ue ꝓ
fidelib ut augiat᷑ in eis fides & per seuerent
mea Hȩe quippe ñ ab ipso accipere.s a se ipsis
homines habere contendunt. gr̃am dĩ qualibe¬
ramur ab impietate dicentes scd̾m merita nr̃a
cdari. Qs quiddẽ pelagius in episcopali udicio
palestino cdãpnari metuens. capnare cõpulsus
est: sea inposteriorib suis seriptis hoc inuenit᷑
docere In id etiam ꝓgrectiunt᷑. ut dicant uitã
iusteꝵ in hoc scło milłu̾ omĩno habere pecca¬
tũ. & exhis eccłiam cłi in hac mortalitate ꝑfi¬
ciant. ut sit omĩno sine macula & sine ruga.
quasi ñ sit xp̃i ȩccła hȩc que toto terrarũ or¬
bȩ clamat add̾m. qimitte nob̾ debita pr̃a
Paruulos etiã negant scađm acła carnalit̾ natos.
contagiũ mortis antiq prima natiuitate contra¬
here Sic enĩ eos sine ullo peccati originalis uin¬

Expanded text:
quas facit Ecclesia, sive pro infidelibus et doctrinae quas facit Ecclesia, sive pro infidelibus et doctrinae Dei resistentibus, ut convertantur ad eum, sive pro fidelibus, ut augeatur in eis fides, et perserverent in ea. Haec quippe non ab ipso accipere, sed a se ipsis homines habere contendunt, gratiam Dei qua liberamur ab impietate, dicentes secundum merita nostra dari. Quod quidem Pelagius in episcopali judicio Palaestino damnari metuens, damnare compulsus est; sed in posterioribus suis scriptis hoc invenitur docere. In id etiam progrediuntur, ut dicant vitam justorum in hoc saeculo nullum omnino habere peccatum, et ex his Ecclesiam Christi in hac mortalitate perfici, ut sit omnino sine macula et ruga ; quasi non sit Christi Ecclesia, quae toto terrarum orbe clamat ad Deum, Dimitte nobis debita nostra Parvulos etiam negant, secundum Adam carnaliter natos, contagium mortis antiquae prima nativitate contrahere. Sic enim eos sine ullo peccati originalis vin
Abbreviated transcription (Latin):
rio gr̃e dĩ ad eiꝰ mandata facienda. correptioni
eoꝵ hactenꝰ cessit. ut ñ eam libero arbitrio pre¬
poneret. s infideli calliditate supponeret: do¬
cens ad hoc eã darihominib ut quȩ facere
ꝑ liberũ iubent᷑ arbitriũ. facilius possint imple
reꝑ gram Dicendo utiqͥ facilius possint. uolint
credi etiã si eifficilus. tamen posse homines si¬
Ilła uero grãm elĩ sine qͥ nichil possumꝰ boni¬
facere᷑ dicunt nͥ in libero arbitrio qd̾ nullis suis
p̃cedentib meritis. ab illo accepit nr̃a natura.
ad hoc tantũ existimantes ipsẏ tantĩt adiuuan¬
tem per suã legẽ atq doctrinã: ut discamꝰ que
facere. & que sperans debeamꝰ. non autẽ ad hoc¬
tiam confitent᷑ qua ignorantia pellit᷑. carita¬
tẽ autẽ dari negant qua pie uiuitur: ut scili¬
cet cũ sit dĩ donũ scientia que sine caritate m¬
flat. non sit dĩ donũ ipsa caritas. que ut scĩen¬
tia ñ inflet edificat destruunt etiã orationes

Expanded text:
rio gratiae Dei ad ejus mandata facienda, correptioni eorum hactenus cessit, ut non eam libero arbitrio praeponeret, sed infideli calliditate supponeret, dicens, ad hoc eam dari hominibus, ut quae facere per liberum jubentur arbitrium, facilius possint implere per gratiam. Dicendo utique, Ut facilius possint, voluit credi, etiam si difficilius, tamen posse homines siIllam vero gratiam Dei, sine qua nihil boni e dicunt nisi in libero arbitrio, quod nullis suis praecedentibus meritis ab illo accepit nostra natura, ad hoc tantum existimantes ipso adiuuante per suam legem atque doctrinam, ut discamus quae facere et quae sperare debeamtiam confitentur, qua ignorantia pellitur, charitatem autem dari negant, qua pie vivitur; ut scilicet, cum sit Dei donum scientia quae sine charitate inflat, non sit Dei donum ipsa charitas, quae ut scientia non inflet, aedificat. Destruunt etiam orationes
Abbreviated transcription (Latin):
omĩum recentissima. a pelagio
monacho exorta: quẽ magistrum
celestuis sic secutꝰ est: ut sectatores eoꝵxe
lestiam etiã nuncupent᷑ Hi cl̃ĩ grͣe qua
p̃ destinati sumꝰ inadoptionẽ filioꝵ ꝑ iħm
xꝑm in ipsũ. & qua eruimꝰ de potestate te¬
nebrarũ. ut meũ credamꝰ atq in regnũ
ipsius crans feram. ꝓpt̾ quod ait nemo uenit
ad me nisifuerit eiꝰ datũ a patre meo ꝙ
qua diffunditur caritas in cordib nrĩs ut
fides ꝑ dilectionẽ oꝑetur: intantũ in unici
st̃: ut sine hac posse hominẽ credant face¬
re omĩa diuma mandata Quod siuerũ .E:¬

Expanded text:
omnium recentissima, a Pelagio monacho exorta. Quem magistrum Coelestius sic secutus est, ut sectatores eorum Coelestiani etiam nuncupentur. Hi Dei gratiae, qua praedestinati sumus in adoptionem filiorum de potestate tenebrarum, ut in eum credamus atque in regnum ipsius transferamur , propter quod ait, Nemo venit ad me, nisi fuerit ei datum a Patre meo , et qua diffunditur charitas in cordibus nostris , ut fides per dilectionem operetur , in tantum inimici sunt, ut sine hac posse hominem credant facere omnia divina mandata: cum si hoc ve
Abbreviated transcription (Latin):
quando probat ds iustos aduersitatib ⁊tͥbu¬
lationib exercet : ⁊ uedetur iustitia ñ habe¬
re p̾mium apud ipsum. & tam̃ nũquã caret
retributione sua o coulta ⁊ manifesta: aliꝗ¬
do differtur ut in t̾rogent᷑ de ꝑseuerantia
sua conscientiȩ hominũ. & quia ea que inma¬
nifesto sunt dissimilit̾ currunt. fluct̾uant
corda hominũ: umirant᷑ ubi fit iudiciũ ueri¬
tatis: cũ in hoc mundo in nocentia p̾mitur
⁊ malitia prosꝑat᷑. Propt̾ hoc subiunxit iait.¬

Expanded text:
quando probat Deus justos, adversitatibus et tribuquando probat Deus justos, adversitatibus et tribulationibus exercet, et videtur justitia non habere praemium apud ipsum: et tamen nunquam caret retributione sua occulta: et manifesta aliquando differtur, ut interrogarentur de perseverantia sua conscientiae hominum. Et quia ea quae in manifesto sunt dissimiliter currunt, fluctuant eorda hominum, et mirantur ubi sit judicium veritatis; cum in hoc mundo innocentia premitur, et malitia prosperatur; propter hoc subjunxit, et
Abbreviated transcription (Latin):
uel infra remaneat operũ dei certa mod̾a¬
tio. Sic niudicia eiꝰ scd̾m certã ꝓuidentiã
currunt : ut his neq addi neq minui ali¬
qͥd possit. Et si quando ipse alit̾ facere uide¬
tur. ⁊ alit̾ uidicare : dispensatio occulta ẽ:
quã non mutat᷑ consiliũ s opus uariatur.
⁊ iudicium exercetur. Nlam ⁊ hoc ipsum
iudioium ẽ. quod udicium differtur ali¬
quando:ut temꝑe suo restauretur. ut
non pereat aliqͥd ex omĩb que factͥa st̃:
ut inaneant semꝑ. Semꝑ enim hoc ẽ. ut
culpa penã habeat: ⁊ iustitia p̃mium con-¬
sequatur. S est occulta pena cipena ma¬
nifesta.Similit̾ premiũ occultũ est: p̃
mium manifestũ. Ꝙ sepe ds̃ malos tolerat
& differt penã illoꝵ manifestam: & habet
tam̃ om̃is malitia penã oocultam. ⁊ iudi¬
cat deus ⁊ iudetur differre iudicium. uel
fact̾a hominũ omino non attendere. abhis qui
non uident nͥ ea quȩ foris sunt. Similit̾ ali¬

Expanded text:
vel infra remaneat operum Dei certa moderavel infra remaneat operum Dei certa moderatio: sic et judicia ejus secundum certam providentiam currunt, ut his neque addi neque minui aliquid possit. Et si quando ipse aliter facere videtur, et aliter judicare, dispensatio occulta est qua non mutatur consilium, sed opus variatur et judicium exercetur. Nam et hoc ipsum judicium est: quod judicium differtur aliquando ut tempore suo restauretur, ut non pereat aliquid ex omnibus quae facta sunt, ut maneant semper. Semper enim hoc est, ut culpa poenam habeat, et justitia praemium consequatur. Sed est poena occulta, et poena manifesta. Similiter praemium occultum est, et praemium manifestum. Et saepe Deus malos tolerat, et differt poenam illorum manifestam: et habet tamen omnis malitia poenam occultam. Et judicat Deus, et videtur differre judicium vel facta hominum omnino non attendere ab iis qui non vident nisi ea quae foris sunt. Similiter ali
Abbreviated transcription (Latin):
industria sua ad quisitis cum grãrum acti¬
one ꝑ fruitur: s tunc etiã quando madu̾¬
sis constitutꝰ. pro patientiȩ suȩ labores spe
futurȩ consolationis lȩtatur. Comedet enĩ
⁊ letabitur in donis dei: quando in prosꝑis ex¬
ultabit de munere. ⁊ in aduersis hylaresc&
de retͥbutione. Sic se omĩ tempore cõnpon&e
ad pacẽ cum do: ut uideat ⁊ intelligat qͥa
cunct̾a bona facit in tempore suo. ut non
iuste accusetur ab homine in omĩb quȩ
acciderint. Nata enĩ sunt iudicia eius:
⁊ de legib illius in et̾num stantib non
potest immutari magnũ uł paruum ali¬
quid. Nam sicut in cunctis generib que ui¬
denturum minui uł deperire in his que
transeunt. insuꝑuenientib ⁊ suocedentib
restaurant᷑: ut dispositio uniu̾sitatis ordi¬
nem suum ratũ immobile̾q conseruet: &
ꝑmaneat semꝑ pͥmȩ dispositionis statutũ
in uiolabile. ut neq ultra trans grediat᷑.

Expanded text:
industria sua acquisitis cum gratiarum actiindustria sua acquisitis cum gratiarum actione perfruitur; sed tunc etiam quando in adversis constitutus, pro patientiae suae labore spe futurae consolationis laetatur. Comedet enim et laetabitur in donis Dei, quando in prosperis exsultabit de munere, et in adversis hilarescet de retributione. Sic se omni tempore componet ad pacem cum Deo, ut videat et intelligat quod cuncta bona facit in tempore suo, ut non juste accusetur ab homine in omnibus quae acciderint. Rata enim sunt judicia ejus: et de legibus illius, in aeternum stantibus, non potest immutari magnum vel parvum aliquid. Nam sicut in cunctis rerum generibus quae videntur imminui vel deperire, in iis quae transeunt, in supervenientibus et succedentibus restaurantur, ut dispositio universitatis ordinem suum ratum immobilemque conservet; et permaneat semper primae dispositionis statutum inviolabile, ut neque ultra transgrediatur
Abbreviated transcription (Latin):
humanȩ. id circo soli sibi potestatẽ seruauit
operum. ⁊ iudiciorũ suorum: ut nemo im¬
mutare possit qd̾ ipse legib et̃ nis fixum
constituit. ut adimpleret. Propt̾ hoc non
disputet homo in uniuersis que illi adue¬
niunt: s suscipiat uidicia dei cũ reuaren¬
tia ⁊ timore. & cum quicde prospera tͥbuit
deus ⁊ placita condonat: casta exultatione
letetur in beneficiis eius. cum uero ad uersa
egrediunt᷑ ⁊ molesta occurrunt: mala sua
merita confitens. iustitiã illius conmen¬
det ⁊ ueritatẽ. Quod si quando molestiis
ingruentib patientiam suam labefactari
conspexerit. contra murmurationis & in¬
patientie uitiũ dona munificentie creato¬
ris sui opponat: ut animus qui pondere tẽp¬
tationis p̃mitur. ne aliquatenꝰ in blasfemiã
erumpat. recordatione beneficioꝵ dei mi¬
tigetur. Tunc enĩ incipior benefacere i le¬
tari inuita sua. ⁊ uidere bona de labore
suo. non solũ quando bonis huius mundi

Expanded text:
humanae, idcirco soli sibi potestatem servavit humanae, idcirco soli sibi potestatem servavit operum, et judiciorum suorum, ut nemo immutare possit quod ipse legibus aeternis fixum constituit, ut adimpleret. Propter hoc non disputet homo in universis quae illi adveniunt, sed suscipiat judicia Dei cum reverentia et timore: et cum quidem prospera tribuit Deus, et placita condonat, casta exsultatione laetetur in beneficiis ejus; cum vero adversa egrediuntur, et molesta occurrunt, mala sua merita confitens, justitiam illius commendet et veritatem. Quod si quando molestiis ingruentibus, patientiam suam labefactari conspexit, contra murmurationis et impatientiae vitium dona munificentiae Creatoris sui opponat: ut animus qui pondere tentationis premitur, ne aliquatenus in blasphemiam erumpat, recordatione beneficiorum Dei mitigetur. Tunc enim incipiet benefacere, et laetari in vita sua, et videre bona de labore suo: non solum quando bonis hujus mundi
Abbreviated transcription (Latin):
quod ea ȩe̾ instituit: & si transeunt ñ exiblo
hoo est. qͥa qͥd sunt ex ipso sunt: qd aut̾ essede¬
sinunt exsema ipsis habeͤnt. sicut ⁊ hoc quod
antequã essent nohil fuert̾. ex sema. ipsis
habuert̃. Non solum itaq uerũ est hoc de oꝑib
ami. quib oreaturã mundi disponit. qd̾ sine
inmutatione ⁊ confusione ordinis maneant
in et̾num. s etiam de dispositione ⁊ p̃destinati¬
onr iudicioꝵ eius. quib facta hominũ exami¬
nat. hoc uerum est. qd maneant in etͣnum: &
legem prouidentie suȩ & statum cogitationis¬
sue ipse ñ mutat. Ꝙ sicut operib eus in re¬
rum generib. neq addere possumꝰ creando.
ut sit quod non erat. neq auferre ꝑinendo
⁊ destruendo omino ut nichil sit qd̃ aliqͥd erat
Sic neq iudicia eius in mutare possumꝰ uł
Ut enim solus ipse timeat᷑. ⁊ ad eum om̃i
tempore in mis cd̾ia respectꝰ sit conscientie

Expanded text:
quod ea esse instituit: et si transeunt, non ex ipso quod ea esse instituit: et si transeunt, non ex ipso hoc est, quod id quod sunt ex ipso sunt; quod autem esse desinunt, ex semetipsis habent: sicut et hoc quod antequam essent, nihil fuerunt, ex semetipsis habuerunt. Non solum itaque verum est hoc de operibus Dei quibus creaturam mundi disponit, quod sine immutatione et confusione ordinis maneant in aeternum; sed etiam de dispositione et praedestinatione judiciorum ejus quibus facta hominum examinat, hoc verum est, quod maneant in aeternum, et legem providentiae suae, et statutum cogitationis ipse non mutat. Et sicut operibus ejus rerum generibus neque addere possumus creando, ut sit quod non erat, neque auferre perimendo, et destruendo, ut omnino nihil sit quod aliquid erat: sic neque judicia ejus immutare possumus, vel Ut enim solus ipse timeatur, et ad eum omni tempore in misericordia respectus sit conscientiae
Abbreviated transcription (Latin):
melius facit qui licite in hoc mundo donis
dei iusto labore utitur ad quisitis: quã qui ad¬
uersus deum pro his que in hoc mundo contra
suam uoluntatem. uł estimationẽ eueniunt
rixatur. Neq enim potest homo rirando ⁊ mur¬
murando contra dm̃ ens dispositionẽ ĩn mu¬
tare: ⁊ ideo meliuis est eius iudicia cum timo
murare. Nam n ideo ds iudicia sua abscondit
a nobis: ut dum ea nec nr̃o intellectu penetra¬
re. nec pro nr̃o arbitrio immutare possumus.
amplius timeamꝰ Iacireo prosequit᷑ ⁊ dicit. Didici
quod omĩa oꝑa que fecit as ꝑseuerent iȩter¬
num. Non possumꝰ eis quioquã addere nec aufer¬
re. quȩ fecit deus ut timeatur. Nonsolum de
operib dei quib essentias rerum creauit. crea¬
tisq ꝑ singula genera. ⁊ species rerũ formam
modũq imposit. Hoc uerum ẽ ꝗd oꝑa dei per¬
seuerent met̾num: pro eo qd̾ enis dispositio
neis non mutatur. ⁊ seruant singula ut sint

Expanded text:
melius facit qui licite in hoc mundo donis melius facit qui licite in hoc mundo donis Dei justo labore acquisitis utitur, quam qui adversus Deum pro iis quae in hoc mundo contra suam voluntatem vel existimationem eveniunt, rixatur. Neque enim potest homo rixando et murmurando contra Deum ejus dispositionem immutare: et ideo melius est ejus judicia cum timormurare. Nam et ideo Deus judicia sua abscondit a nobis, ut, dum ea nec nostro intellectu penetrare, nec pro nostro arbitrio immutare possumus, amplius timeamus. Idcirco prosequitur et dicit: Didici quod omnia opera quae fecit Deus, perseverent in aeternum. Non possumus eis quidquam addere nec auferre quae fecit Deus, ut timeatur. Non solum de operibus Dei quibus essentias rerum creavit: creatisque per singula genera, et species rerum formam modumque imposuit, hoc verum est, quod opera Dei perseverent in aeternum: pro eo quod ejus dispositio in eis non mutatur, et servant singula, ut sint
Abbreviated transcription (Latin):
ligat qd̃ ipse uidit: quomͦ tunc inueniret
oꝑa que operatꝰ est ds̃ abiutio mundi. usq
ad finẽ scłi. que ipse uidere ñ potuit.Ces¬
setͥ gͦ homo disputare de iudiciis dei. qͥbus
mundũ uniuersũ gubernat ⁊ disponit.
ab initio usq ad finẽ: quia homo neq rec¬
tor neq uidex mundi a do positꝰ fuit. s
possessor: neq ut sua uirtute aut potes¬
tate mundi elementa regeret. aut pro-¬
uentus temporũ suo arbitrio dispensa¬
ret. s ut fructus mundi ⁊ temporũ uices scd̾m
creatoris dispensationẽ inusum alendȩ infirim¬
tatis suȩ acciperet. Propt̾ea ad iunxit & ait.
Cognou qd̾ non e̾e̾t melius: nͥ letari ⁊ facere
bene in uita sua. Om̃ĩs enim homo qͥ comedit ⁊
bibit. ⁊ uidet bonũ de labore suo. hoc domim
dei ẽ. Nam om̃s homo qui contendit ⁊ dispu¬
tat de operib dei. & causatur udicia dĩ ⁊ eius
dispositiones in mundo accusat. hoc donumdi
non ẽ: neq ex do est illucd. s contra dm̃: &

Expanded text:
it, quomodo tunc inveniet opera quae operatus est Deus ab initio mundi, usque ad finem saeculi quae ipse videre non potuit? Cesset ergo homo disputare de judiciis Dei, quibus mundum universum gubernat et disponit ab initio usque ad finem; quia homo neque rector neque judex mundi a Deo positus fuit, sed possessor; neque ut sua virtute aut potestate mundi elementa regeret aut proventus temporum arbitrio dispensaret, sed ut fructus mundi, et temporum vices secundum Creatoris dispensationem in usum alendae infirmitatis suae acciperet. Propterea adjunxit et ait: Cognovi quod non esset melius, nisi laetari et facere bene in vita sua. Omnis enim homo qui comedit et bibit, et videt bonum de labore suo, hoc donum Dei est. Nam omnis homo qui contendit, et disputat de operibus Dei, et causatur judicia Dei, et ejus dispositiones in mundo accusat; hoc donum Dei non est, neque ex Deo est illud, sed contra Deum, et