comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ta quedã senectutẽ ⁊ infirmittitẽ : S senectꝰ ipsci
inbonis morib dultior. inc̃siliis utilior. ad constun¬
tiã sub eundȩ mortis paratior adreprim̃das libi
dines fortior Infirmittis qͦq corporis. sobrie¬
tas ñitis ÷ Unde ait apłs Cũ infirmor tunc
poteiis sũ: Itaq ñ inuirtutib: sed in infirmitta¬
tibꝰ głcibat᷑ Responsũ quoq diuiũ refulsit o¬
roculo scilutari: qr uirtꝰ minfirmitate c̃sũmat᷑
lla cauenda q̃ ex nr̃a uoluntite ꝓdeunt. delic¬
ta iuuentutis. et irrationabiles passioneꝰ corporiᷤ.
Quorũ gͥnos sumꝰ domuni. hors pͥncipia extrin¬
nolimus. huiꝰ electionẽ mali. nob̾ potius debemꝰ
quãi aliis ascribert̃: Ideo etiã iniudiciis istis uolun¬
tarios reos nõ exnecessitate cõpulsos culpa strin¬
git. poena c̾demat: Neq enĩ si ꝑfurorẽ aliqͥs
mnocentẽ peremerit. obnoxius morti ẽ. qͥn &iã

Expanded text:
nta quaedam, senectutem et infirmitatem. Sed senectus ipsa nta quaedam, senectutem et infirmitatem. Sed senectus ipsa in bonis moribus dulcior, in consiliis utilior, ad constantiam subeundae mortis paratior, ad reprimendas ldines fortior. infirmitas quoque corporis sobrietas mentis est. unde ait apostolus : cum infirmor, tunc potens sum. itaque non in uirtutibus, sed in infirmitatibus gloriabatur. responsum quoque diuinum refulsit oraculo salutari quia uirtus in infirmitate consummatur. illa cauenda quae ex nostra uoluntate prodeunt delicta iuuentutis et inrationabiles passiones corporis. quorum igitur nos sumus domini, horum principia extrinnolimus, huius electionem mali nobis potius debemus quam aliis ascribere. ideo etiam in iudiciis istius mundi uoluntarios reos, non ex necessitate conpulsos culpa astringit, poena condemnat. neque enim si per furorem aliquis innocentem peremerit, obnoxius morti est. quin etiam
Abbreviated transcription (Latin):
ris intꝰ Est inꝗ clcuisus innobmet ipsis Propositũ
tuũ speculare. habitũ tuȩ̨ m̃tis ex plorai. ex cubi¬
as obtende adũsũ m̃tis tuȩ cogretitiones & ani¬
mi cupiditates. Tuipse tibi cusci es imꝓbitatiꝰ
tiupse dux flagitiorũ tuorũ atq censor criminũ:
Qͥd alienã naturc̃ arcessis. ad excuscctionẽ tuori
lapsuũ: Otinã te ipse nõ impelleres. utinam
nõ preci pitares. utina ñ inuolueres. aut studiis
immoderctiorib aut indignatione. aut cu¬
pidittitibus. q̃ nos mnexos uelut qͥbus dã retib
tenent. Et certe in nob ÷ moderari studiũ. co¬
hib̾e iracundicĩ. coercere cupiditates In nobis ÷
& iã indulgere luxuriȩ: adolere libidines. inflã¬
mare ircicundiã. uł inflãmanti aurẽ ac cõmo¬
dare. eleuare magis suꝑbia. effundi insȩuitra qua
repͥmi humilitate. diligere mansuecudinẽ: Qd na¬
turã accuscis: O homo ab et illa uelut impedim̃¬

Expanded text:
ris, intus, inquam, clausus in nobismetipsis. Propositum ris, intus, inquam, clausus in nobismetipsis. Propositum tuum speculare, habitum tuae mentis explora, excubias obtende adversum mentis tuae cogitationes, et animi cupiditates. Tu ipse tibi es causa improbitatis, tu ipse dux flagitiorum tuorum, atque incentor criminum. Quid alienam naturam arcessis ad excusationem tuorum lapsuum? Utinam te ipse non impelleres, utinam non praecipitares, utinam non involveres aut studiis immoderatioribus, aut indignatione, aut cupiditatibus, quae nos innexos velut quibusdam retibus tenent. Et certe in nobis est moderari studia, cohibere iracundiam, coercere cupiditates: in nobis est etiam indulgere luxuriae, adolere libidines, inflammare iracundiam, vel inflammanti aurem accommodare, elevari magis superbia, effundi in saevitiam, quam reprimi humilitate, diligere mansuetudinem. Quid naturam accusas, o homo? Habet illa velut impedime
Abbreviated transcription (Latin):
non dũ solis radius. qͥ sol& et subaquis latentia
Ideclarare
Qͥs gͦ dicunt qđ ds̃ crecuerit malũ. cũ ex c̃trarus oe
aduersis. nequaꝗ sibi aduersa generent᷑. Nec enim
uita mortẽ generat: nec lux tenebras Nõ enĩ sic̃
mutabilittites affectuũ : itti &iã generationũ ꝓgre¬
siones st̃ Illȩ ex contrariis in ẽtrariã ꝓpositi deflexi
one uertunt᷑: iste ñ ex ẽtraruis in aduersa de flectun¬
t̾. s ex eiꝰdẽ generis uł auctorib ł cdusis crecitȩ: in
facta. unde habet naturã malitia. Nã mal
eẽ inoc mundo nullꝰ scipiens denegabit. cũsit tt̃i
freqͣns in hoc scło lapsus ad mort̾e. S exhis quȩ
iã diximꝰ possumꝰ colligere qr ñ est uua substtin¬
dia. sedm̃tis atq aninĩ deprauato a tramite
uirtutis deuia. quȩ in curiosor animis freqnter
obrepit Nõ gͥ ab extraneis ÷ nobis. quã a nobipsi
Mauis ꝑiculũ itꝰ ẽ. aduersarius intus. auctor erro¬

Expanded text:
nondum solis radius, qui solet et sub aquis latentia nondum solis radius, qui solet et sub aquis latentia declarare. quid ergo dicunt quod deus creauerit malum, cum ex contrariis et aduersis nequaquam sibi aduersa generentur? nec enim uita mortem generat nec lux tenebras. non enim sicut mutabilitates adfectuum ita etiam generationum progressiones sunt. illae ex contrarione vertuntur: istae non ex contrariis in adversa deflectuntur, sed ex ejusdem generis vel auctoribus, vel causis creatae, in facta, unde habet natura malitiam? Nam mala esse in hoc mundo nullus sapiens denegavit, cum sit 18 tam frequens in hoc saeculo lapsus ad mortem. Sed ex iis quae iam diximus possumus colligere quia non est uiua substantia, sed mentis atque animi deprauatio a tramite uiitutis deuia, quae incuriosorum animis freqobrepit. Non igitur ab extraneis est nobis, quam a nobis ipsis majus periculum. Intus est adversarius, intus auctor erro
Abbreviated transcription (Latin):
mutabilittitis uitiũ & errorem ꝓlapsionis. eradi¬
curi hanc ds̃ uult de animis singuloꝵ. quor
&e fticbonũ Quomͦ ei initiũ adnõ damꝰ Sed
hec opinio feralis. eoꝵ qui ꝑ turbandã eccłam
puttuer̃: Hinc martiones. hinc ualentini. hinc
pestes ille manicheori. funestti scõrũ m̃tib tẽptauer̃
inferre c̃tagia Qͥd nob̾ ipsi in lumine uitȩ tenebra
mortis inqͥrimꝰ. Scriptura diumascilutẽ sug¬
gerit uitȩ̨: odorẽ flagrat. ut suauitat eni lẽ¬
gens capias. ñ p̃cipitii discrim̃ incurras:
Simplicit̾ lege Ohomo nõtͥ ipse foueã prauus
interp̃s effodicis. Simplex sermꝰ ẽ : qr fecit ds̃ cęlũ
& t̾rã: fecit qđ nõ erat. ñ qͦd ertit & t̾ra ercit
iniusibilis Ex qͦ fucitiẽ: erat. & ercit inuisibilis.
qr exundabat aqͣ. et oꝑiebat etĩ Et ercint
suꝑet̃ tenebrȩ suꝑ fusȩ: qͥa nõdũ erait lum̃ diei.

Expanded text:
mutabilitatis uitium et errorem prolapsionis. eradimutabilitatis uitium et errorem prolapsionis. eradicari hanc deus uult de animis singulorum: quoet fac bonum: quomodo ei initium a domino damus? sed haec opinio feralis eorum qui perturbandam ecclesiam putauerunt. hinc Marciones, hinc Ualentini, hinc pestis illa Manicheorum funesta sanctorum mentibus temptauerunt inferre contagia. quid nobis ipsi in lumine uitae tenebras mortis inquirimus ? scriptura diuina salutem suggerit, uitae odorem fraglat, ut suauitatem legens capias, non praecipiti discnmendiscrimen incurras. simpliciter legeslege o homo, non tibi ipse foueam prauus interpres effodias. simplex sermo est quia fecit deus caelum et terram: fecit quod non erat, non quod erat, et terra erat inuisibilis: ex quo facta est, erat, et erat inuisibilis, quia exundabat aqua et operiebat eam, et erant super eam tenebrae superfusae, quia nondum erat lumen diei,
Abbreviated transcription (Latin):
cit. Sp̃s quoq dĩ ferebat̾ suꝑ aqͦs. Ornando enĩ
polo cęli. germinaturis terrͥs. pulc̾re sp̃s suꝑ ferebcit᷑.
sp̃s dĩ fouebat aqͣs. id÷ uiuificabatt. ut innouas coge¬
roe creciturcis et fotu suo animaret aduitt̃. Nã etio
tenebrę contrariarũ untutũ suꝑ etis eẽ ñ poterant.
ubi locũ sibi tanta grã uendicaibat Siue ut quidã
uolunt aerẽ accipiant. respondeant qͦ rttione
spm̃ dĩ dixerit. cũ satis fuerit sp̃m̃ nuncupare
ii gͦ uolunt adodõ nr̃o qtͣ tuor pͥmũ elenĩtti ge¬
neraita. cȩlũ. & trã. mare. aerẽ. eo qđ cause rerũ
ignis ⁊ aer. t̃raae aqua sint : ex qͥb. mundi species
c̃ficte et forma: Ubi gͥ tenebre neqͥtiarũ sp̃aliũ
locũ hab̾e potuer̃. cũ auguste huiꝰ decorẽ figurȩ mn¬
dus induerẽt: Nũ ꝗͥd simul malitiã ds̃ creuit.
leuitaite generat᷑. nõ ullã creatͬȩ habens p̃rogai¬
tiuã. nec auctoritite e substantiȩ nactͥalis: sed

Expanded text:
itus quoque dei superferebatur super aquas. ornando enim polo caeli germinaturis terris pulchre spiritus superferebatur, spiritus dei fouebat aquas, id est uiuificabat, ut in nouas cogeret creaturas et fotu suo animaret ad uitam. nam etiatenebrae contrariarum uirtutum super eas esse non poterant, ubi locum sibi tanta gratia uindicabat, siue ut quidam uolunt aerem accipiant, respondeant qua ratione spiritum dei dixerit, cum satis fuerit spiritum nuncupare. hi ergo uolunt a domino nerata, caelum terram mare aerem, eo quod causae rerum ignis et aer, terra et aqua sint, ex quibus mundi species constat et forma. ubi igitur tenebrae nequitiarum spiritalium locum habere potuerunt, cum augustae huius decorem figurae mundus induleuitate generatur non ullam creaturae habens praerogatiuam nec auctoritatem substantiae naturalis, sed
Abbreviated transcription (Latin):
silli et mali: & it̃um Om̃s dies uite m̾eȩ̨. & dauid
Posuit dies annoꝵ meore: Nõ dix̃ et noctes Unde
aduertimꝰ. eti quę nunc inspecie ỹftoriȩ tradunt᷑.
uim stticuisse legis in posterũ Principiũ gͦ diei.¬
uox dĩ ẽ ficit lux. et facta ÷ lux: Finis diei.
uesꝑ. est Ic̃i sequens dies ẽx noctis fine succedit
Sententia aut̃ dĩ euidens: qr diẽ pͥmo uoc auie
lucẽ. et scđo uoccũ tenebras noctẽ: p̃clare
tertio die. et deinceps reliqͥs: pͥmũ potuit dice¬
m̃sura: unius diei tẽpꝰ ẽ: Sic̃ enĩ uiroꝵ generatio
cõputtit᷑ et inteligit᷑ &e iã feminarũ. qͥa nectunt᷑¬

Expanded text:
silli et mali et iterum: omnes dies uitae meae et Dauid silli et mali et iterum: omnes dies uitae meae et Dauid posuit: dies annorum meorum, non dixit et noctes, unde aduertimus ea quae nunc in specie historiae traduntur uim statuisse legis in posterum. principium ergo dieiuox dei est: fiat lux. et facta est lux. finis diei uespera est. iam sequens dies ex noctis fine succedit. sententia autem dei euidens, quia diem primo uocauit lucem et secundo uocauit tenebras noctem. praeclare tertio die, et deinceps reliquis primum potuit diceorarum mensura unius diei tempus est. Sicut enim virorum generatio computatur, et intelligitur etiam feminarum, quia nectunt
Abbreviated transcription (Latin):
finisq tẽporis et statꝰ limes nocti ⁊ diei uideat᷑ eẽ
ꝑscriptꝰ. Diem sol clarificat. lux facit: Freqͤnter
celũ nubib texit᷑. ut sol tegit᷑. nec ullꝰ radius eiꝰ
appcrete. Lux tcim̃ diẽ de monstrat. tenebras abs
t̾o menior cuerit. neforte noctẽ pͥusquãdiẽ sig¬
nificare uidecit᷑. nec aduertunt primͦꝰ qđ p̃mise¬
bras uocaiut noctẽ: Deinde qđ uesper finis dieisit.¬
& mane finis noctis Ergo ut p̃rogatiuã & prima¬
tꝰ natuiltatis diei daret : pͥus finẽ diei signific auit.
adiunx̃. Eo usq autẽ noctẽ diei scriptura ante fer¬
re ñ potuit: ut & diei et noctis tẽpora. diei appella¬
tione c̃ clustt᷑ et tt̃iꝗ pͥncipalis auctoritate nomi¬
nis uindicuerit. & hanc scripturȩ eẽ consuetudiẽ.
ut potiori appellationẽ deputet : freqͣntib exẽplis
ꝓbamꝰ: Si quid  ⁊ iacob dix̃ Dies uitȩ meȩ̨ & pu¬

Expanded text:
finisque temporis et status limes nocti et diei videatur esse finisque temporis et status limes nocti et diei videatur esse praescriptus. Diem sol clarificat, lux facit. Frequenter coelum nubibus texitur, ut sol tegatur, nec ullus radius ejus appareat; lux tamen diem demonstrat, tenebras absctura memoraverit, ne forte noctem priusquam diem significare videatur. Nec advertunt primo quod praemisebras vocavit noctem: deinde quod vesper finis diei sit, et mane finis noctis. Ergo ut praerogativam et primatus nativitatis diei daret, prius finem diei significavit, padjunxit. Eo usque autem noctem diei Scriptura anteferre non potuit, ut et diei et noctis tetione concluserit et tamquam principalis auctoritate nominis uindicauerit. et hanc scripturae esse consuetudinem, ut potiori appellationem deputet, frequentibus exemplis probamus, siquidem et Iacob dixit: dies uitae meae pu
Abbreviated transcription (Latin):
dñi suꝑ iustos Lucis nacta huiꝰmodi ẽ. ut ñ innu¬
mero. nõ inm̃sura. ñ inpondere ut alia: sed om̃is
eiꝰ incispectu gr̃a sit: Propͥis ittiq sermꝰnib noiturã
lucis exp̃ssit. quȩ uidendo cõplacet. qͣm ipsa ui¬
dendi officiũ sũministrat: Hec in merito tantum
sibi prediccitorẽ potuit iuenire a qͦ uire pͥma
laudat᷑. Qm̃ ipsci fecit ut etiã cęt̾ti mundi mẽ¬
bra digna sint laudibus Uidit gͦ ds̃ lucẽ. et uul¬
tu suo illuminauit : & uidit qr bona ẽ: Nõ ex
ꝓcirte dĩ. s genercile iudiciũ est Ittiq nõ insplen¬
dore tantũmꝰ. sed in om̃i utilitate gr̃a lucis ꝓ¬
bat᷑. Unde & discretio fit int̾ luce et tene¬
brts. ut separta lucis natura atq tenebrarũ.
nichil uidecit᷑ int̾ se habere confusum Eluoca
Ad uertimꝰ itaq qđ lucis ortꝰ anteꝗ sol diem uide¬
at᷑ aꝑire: Principia eñi diei. noctis exitũ cludunt:

Expanded text:
domini super iustos. lucis natura huiusmodi est, ut non in nudomini super iustos. lucis natura huiusmodi est, ut non in numero, non in mensura, non in pondere ut alia, sed omnis eius in aspectu sit gratia. propriis itaque sermonibus naturam lucis expressit, quae uidendo conplacet, quoniam ipsa uidendi officium subministrat. nec inmerito tantum sibi praedicatorem potuit inuenire. a quo iure prima laudatur; quoniam ipsa fecit, ut etiam caetera mundi membra digna sint laudibus. Vidit ergo Deus lucem, et vultu suo illuminavit, et vidit quia bona est. Non ex parte Dei, sed generale judicium est. Itaque non in splendore tantummodo, sed in omni utilitate gratia lucis probatur. Unde et discretio fit inter lucem et tenebras; ut separata lucis natura atque tenebrarum, nihil videatur intra se habere confusum. Et vocaAdvertimus itaque quod lucis ortus antequam sol diem, videatur aperire; 21 principia enim diei noctis exitum claudunt,
Abbreviated transcription (Latin):
do lum̃ emicuit. qͣnͣdo siqͥs int̾ aqͦs mersꝰ oleũ
ore emiserit. dariora friciat eti q̃ profundi te¬
gebant᷑ occultis. Dix̃ ds̃. nõ ut ꝑuocis orgi¬
nci quidã sonꝰ sermonis exiret: nec ut linguȩ
motꝰ cȩleste formaro alloquiũ. atq. aerẽm
istũ quidã uerboꝵ strepitꝰ uerb̾aret. s ut uolutatis
suȩ cognitionẽ ꝓdo ẽffectu. Et discreuit int̾ lucem
& tenebras FTuidit ds̃ lucẽ qr bonci ẽ: Dix̃. oe so¬
nũ uocis nullꝰ audiuit Discreuit. & oꝑationis moli¬
mina nemo dep̾hendit Ait. uidit. et oculoꝵ eiꝰ in¬
tentionẽ. nullꝰ aspex̃: & uidit in qtͥ ds̃ lucẽ qͥa bona ÷:
N ec qđ ignorcibat uidit: nec id qͦd nesciebat ante.
nio : ñ alieno suffrcigio: Qđ si apđ nos oculis uidi¬
ciũ emittit᷑. quib. simul et gra uenustatis & rerũ
et q̃ uidet ꝓbat. Scđm qđ scriptũ ÷. quia oculi

Expanded text:
do lumen emicuit, quando si quis inter aquas mersus oleum do lumen emicuit, quando si quis inter aquas mersus oleum ore miserit, clariora faciat ea quae profundi tegebantur occultis? dixit deus non ut per uocis organa quidam sonus sermonis exiret nec ut linguae motus caeleste formaret adloquium atque aerem istum quidam uerborum strepitus uerberaret, sed ut uoluntatis suae cognitionem et tenebras et uidit deus lucem quia bona est. dixit, et sonum uocis nullus audiuit: discreuit, et operationis molimina nemo deprehendit: uidit, et oculorum eius intentionem nullus aspexit. et uidit inquit deus lucem quia bonjabona. nec quod ignorabat uidit nec id quod nesciebat ante a testimonio, non alieno suffragio. quodsi aput nos oculis iudicium emittitur, quibus simul et gratia uenustatis et rerum et quae uidet probat secundum quod scriptum est quia oculi
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ naiturci ẽ: Lucẽ creciuit: tenebrtis illumincuit
E dix̃ dĩ. fict lux : & fcctti : lux: Nõ idõ dix̃. ut seque¬
ret᷑ oꝑcitio : sed dicto absoluit negotiũ Unde pulcre
dciuiticũ illud. dix̃ et fcicttis : qr dictũ impleuit effectꝰ:
Auctor gͦ lucis ds̃. locꝰ aut̃ & causa tenebrarũ : mundꝰ
est Sed bonꝰ auetor ittilucẽ dilex̃ ut mundũ ipsũ
infuso aꝑiret lumine. atq eiꝰ speciẽ uenustaret.:
Resplenduit gͥ subito aer. et expauer̃ tenebrȩ noui lu¬
minis claritate. repressitȩcis. & quasi in abyssos de¬
ersit repente ꝑ uniuersa mundi fulgor lucis in¬
sus Pulchre ittiq et ꝓpͥe dix̃. faicta ÷ lux Sicut
enĩ cito lux. cęlũ & terras. maria illuminat: &
mom̃to tẽporis sine ulla cõp̃hensione. retectis
surgentis diei spendore regionibꝰ. nr̃o se circum¬
fundit aspectui. reti ortꝰ eiꝰ cito debuit explica¬
ri Qͥd miram si ds locutꝰ ÷ lucẽ et caliganti mun¬

Expanded text:
uit. tenebras inluminauit. et dixit deus: fiat lux. et facta est lux. non ideo dixit ut sequeretur operatio, sed dicto absoluit negotium. unde pulchre Dauiticum illud dixit et facta sunt, quia dictum inpleuit effectus. auctor ergo lucis deus, locus autem et causa tenebrarum mundus est. sed bonus auctor ita lucem dixit, ut mundum ipsum infuso aperiret lumine atque eius speciem uenustaret. resplenduit subito igitur aer et expauerunt tenebrae noui luminis claritate, repressit eas et quasi in abyssos demersit repente per uniuersa mundi fulgor lucis infusus. pulchre itaque et proprie dixit: facta est lux. sicut enim cito lux caelum terras diuinitatem inluminat et momento temporis sine ulla conprehensione retectis surgentis diei splendore regionibus nostro se circumfundit aspectui, ita ortus eius cito debuit explicari. quid miramur si deus locutus est lucem et caliganti mun
Abbreviated transcription (Latin):
prȩsertim insipientib non haibere rectorẽ. Serpit mali¬
cici. uulnꝰ auget᷑ : ubi medicina defuerit Abscondit se
autẽ qui uelcire uult culꝑã ⁊ degere pecccitũ Sui enĩ
mole agit odit lucẽ.  tenebrtis. suorũ et latibula de

Expanded text:
praesertim insipientibus non habere rectorem. Serpit malipraesertim insipientibus non habere rectorem. Serpit malitia, vulnus augetur, ubi medicina defuerit. Abscondit se autem qui velare vult culpam, et tegere peccatum. Qui enim male agit odit lucem, et tenebr
Abbreviated transcription (Latin):
trema pars mundi. Suꝑius utiq cęlũ & que incęlo
sunt. sol. luna. istellȩ. throni. dominationes. pͥnci¬
patus et potestates. cherubin & serciphym Non est
gͦ dubium qđ eũ et suꝑiorai dconnauerint: quem
inferiora dcmnar Nã quomͦ ab soluit᷑ pure illic
celestiq sententiae. quẽ nec terrę potuer̃ absolue¬
Cuidens genertilisq ratio. quia om̃ĩ improbo ma¬
lci & assunt. et affutura sunt Que assunt : tristiciam
oꝑcint᷑. quȩ futurci formidinẽ: Sed improbũ. plus
hodie: afticie tuci abscondã me Nichil enĩ graauuꝰ.
quc̃ errantẽ adõ deseri ut se reuocare nõ posset
Mors pececitoris finẽ peccandi afferͭ. uita autem
diuino gubnciculo destituta. p̃cipitat᷑. ⁊ingraui¬
prolabit᷑ Ut si gregẽ pastor relinquat: incurscint bestiae:
ltci cũ ds̃ deserit hominẽ ingrint dicibolus Graiue est

Expanded text:
trema pars mundi. Superius utique coelum, et quae in coelo trema pars mundi. Superius utique coelum, et quae in coelo sunt, sol, luna, et stellae, Throni, Dominationes, Principatus, et Potestates, Cherubim et Seraphim. Non est ergo dubium quod eum et superioradamnarunt. Nam quomodo absolvitur pura illic coelestique sententia quem nec terrae potuerunt absolveram. 32. Evidens generalisque ratio, quia omni improbo mala adsunt, et adfutura sunt. Quae adsunt, tristitiam operantur; quae futura, formidinem. Sed improbum plus hodie, a facie tua abscondam me. Nihil enim gravius quam errantem a Deo deseri, ut se revocare non possit. Mors peccatoris finem peccandi affert: vita autem divino gubernaculo destituta praecipitatur, et in graviprolabitur; ut si gregem pastor relinquat, incursent bestiae: ita cum Deus deserit hominem, ingruit diabolus. Grave est
Abbreviated transcription (Latin):
uiolata quę fuerit. scitis haberet ñ ꝓdesse. non quęnat
nocere. Non mediocre etiã dogma qͦd ait uox sem¬
guinis fr̃ĩs tui ad me clamat quii ds̃ uistos suos au¬
dit eticĩ mortuos. q̃m dõ uniunt. & merito ꝓuiuen¬
tib habent᷑. quici etic̃ si corporis gustuuerint mor¬
tẽ : uitũ in corporeã tam̃ ccirpunt. et illuminant᷑
suorũ splendore meritorũ. luce quoq fruunt᷑ ae ternci
Iustorũ gͦ audit & scnguinẽ: auertit se autẽ ap̃cib
impiorũ. Qm̃ etiã siuidecint̾ uiuere: miseriores sunt
tum̃ omĩb mortius. carnẽ sic̃ tumulũ circũferentes.
cui infelicem infoder̃ animã sucim Quid enĩ aliud
quã sepultti ẽ. quȩ intra humũ uoluit᷑ et terrene
auariti& cupiditatibus ceterisq uicus includitur
ut gr̃ae cȩlestis aurc̃ spirare ñpossit: Huiꝰ modi
peccator a terra maledictus ẽ.quȩ ẽ infima et pos¬

Expanded text:
violata fuerit, satis habens non prodesse, non quaerat violata fuerit, satis habens non prodesse, non quaerat nocere. 31. Non mediocre etiam dogma quod ait: Vox sanguinis fratris tui ad me clamat; quia Deus justos suos audit etiam mortuos, quoniam Deo vivunt. Et merito pro viventibus habentur; quia etiam si corporis gustaverint mortem, vitam tamen incorpoream capiunt, et illuminantur suorum splendore meritorum, luce quoque fruuntur aeterna. Justorum ergo audit sanguinem: avertit se autem a precibus impiorum; quoniam etiam si videantur vivere, miseriores tamen sunt omnibus mortuis, carnem suam sicut tumulum circumferentes, cui infelicem infoderunt animam suam. Quid enim aliud est quam sepulta, quae intra humum volvitur, et terrenae avaritiae cupiditatibus, caeterisque vitiis includitur, ut gratiae coelestis auram spirare non possit? Hujus modi peccator a terra maledictus est, quae est infima et pos
Abbreviated transcription (Latin):
lon potest de alieno testimonio quȩri: qui crim̃ ꝓprio
facinore c̃fitet᷑ Minor ẽ sermo quã factũ: Est ttm̃
etiã terra testis quȩ coepit sanguinẽ & bene ait uex
scinguinis fr̃is tui clamat de terra Nondix̃ de frĩs
Si fr̃ tac&: t̃ra ẽdemnat Ipsa ẽ inte & testis & iudex :
Testis acrior quȩ adhuc parricidii tui scingune madet.
iudex asꝑior quȩ tanto scelere co inquincita ẽ: ut aꝑir&
os suũ et exciꝑet scinguinẽ fr̃is tui de manu tuci:
& illa quidẽ aꝑuit scingiinẽ qucisi exceptura defr̃ib.¬
uerba pietatis: nchil timens cũ frẽs uider&. quȩ scir&
ius germanitatis: amore incentiuũ eẽ ñ odii: Nam
quonꝰ poterat parricidiũ suspecture: quȩ adhuc non
uiderat homicidiũ : Sͣ tu effudisti sanguinẽ. cinus
dolens illa c̃tagiũ : ñ augebat in qͥt uirtutẽ suã
dare tibi Quã in nocens ultio. ut ttm grauiter

Expanded text:
non potest de alieno testimonio queri qui crimen proprio non potest de alieno testimonio queri qui crimen proprio facinore confitetur. minor est sermo quam factum. est tamen etiam terra testis, quae cepit sanguinem. et bene ait: uox sanguinis fratris tui clamat de terra, non dixit: \'de fratris si frater tacet, terra condemnat. ipsa est in te et testis et iudex: testis acrior, quae adhuc parricidii tui sanguine madet, iudex asperior, quae tanto scelere coinquinata est, ut aperiret os suum et exciperet sanguinem fratris tui de manu tua. et illa quidem aperuit verba pietatis, nihil timens cum fratres videret, quae sciret jus germanitatis amoris incentivum esse, non odii. Nam quomodo poterat parricidium suspectare, quae adhuc non viderat homicidium? Sed tu effudisti sanguinem, cujus dolens ipsa contagium: Non augebit, inquit, virtutem suam dare tibi. Quam innocens ultio, ut quae tam graviter
Abbreviated transcription (Latin):
putas crim̃ latere. quia parentes accuscre ñdebent:
S: eo incuor est c̃demnatio tua Nã sicenti necessitudinis
nominci accuscire ñ debent: multomagis ñ debent occide:
Sed sime testẽ abraus. et refugis arbitrẽ: uox scinguinis fr̃is
tut testis ẽ: quȩ adme elcicit: Illa te maiore auctoritate
arguit : quã si fr̃ uiuer&: Soli eratis. quis eũ potuit alt̾
occide : Si ciccuscis parentes. parricidã ꝓbcis Potuit frẽm
occidere: qui ñ paircit pcirentibus: Potuit parricida ẽẽ:
qui de parricidis se ortũ ꝓbare desiderat & bene ait. Uex
scinguinis clamat. ñ fr̃ elcamait Hoc ẽ in nocentic̃ & gr̃a
germanitatis: etiã inipsa morte seruat. Non accuscit fr̃.
ne uidecit᷑ parricida. Non accuscit uox ipsiꝰ. ñ animci eiꝰ
sed accuscit uox scinguinis quẽ ipse fudisti Tuũ de ergo
fticinꝰ ñ fr̃ accuscit. Simul quȩ rela criminoso ademit᷑

Expanded text:
putas crimen latere, quia parentes accusare non debent? putas crimen latere, quia parentes accusare non debent? sed eo maior est condemnatio tua. nam si cara necessitudinis nomina accusare non debent, multo magis non debent occidere. sed si me testem abnuis et refugis arbitrum, uox sanguinis fratris tui testis est, quae ad me clamat. illa te maiore auctoritate arguit quam si frater uiueret. soli eratis: quis eum potuit alter occidere? si accusas parentes, parricidam probas. potuit fratrem occidere qui non parcit parentibus, potuit parricida esse qui de parricidis se ortum probare desiderat. et bene ait: uox sanguinis clamat, non frater clamat, hoc est innocentiam et gratiam germanitatis etiam in ipsa morte seruat, non accusat frater, ne uideatur parricida, non accusat uox ipsius, non anima eius, sed accusat uox sanguinis, quem ipse fudisti. tuum te ergo facinus, non frater accusat.\' simul querella criminoso adimitur.
Abbreviated transcription (Latin):
officiũ. qui necessitudinis ñ agnouisset effectũ : Aut qͥci
fieri posset ut nature obȩdientiã deferret. qͥdõ reue¬
rentiã non exhiberet : Negat pͥmũ quasi apud igno¬
rantẽ. recuscit frat̃nę munus custodia: quasi exsors.
naturȩ. declinat iudicẽ : quasi lib arbitrii: Quid mi¬
raris si pietatẽ ñ agnouit. qͥ non agnouit auctorẽ:
Et ideo doceris hac seria script᷑arũ : fidẽ ẽẽ radicem
cciueris : hoc solũ adoꝑis tui fructũ nuirtutis ꝓficere
mercedem: Congrue gͥ respondit dñs tum inprudent̃
neganti : dicens Uox sanguinis fr̃is. tui ad me clamã
Hoc est cur nescis ubi ẽ fr̃ tuus: Soli ercitis cũ duob
parentib. int̾ paucos frcit̾ te latere ñ debuit. An
qͥa pairentes tui accuscitores ẽẽ ñ possunt: Nolo enĩ
ut ea necessitudo quȩ est auetor salutis. fiat auetor
ꝑiculi: Inte solo leges sucis naturci amiserit. Ideo ergͦ

Expanded text:
officium qui necessitudinis non agnouisset affectum? aut qui officium qui necessitudinis non agnouisset affectum? aut qui fieri posset, ut naturae oboedientiam deferret qui deo reuerentiam non exhiberet? negat primum quasi apud ignorantem, recusat fraternae munus custodiae quasi exsors naturae, declinat iudicem quasi liber arbitrii. quid miraris si pietatem non agnouit qui non agnouit auctorem? et ideo doceris hac serie scripturarum fidem esse radicem entum aedificaueris hoc solum ad operis tui fructum et uirtutis proficere merce- demo congrue igitur respondit dominus tam inprudenter neganti dicens: uox sanguinis fratris tui ad me clamat, hoc est: \'cur nescis ubi est frater tuus? soli eratis cum duobus parentibus, inter paucos frater te latere non debuit. an quia parentes tui accusatores esse non possunt? nolo enim ut ea necessitudo quae est auctor salutis fiat auctor periculi, in te solo leges suas natura amiserit. ideo ergo
Abbreviated transcription (Latin):
uult de se sperciri in dulgentiã. uult de monstrare tuci
confessione: qͦd ñsit auctor maliciae: Nã qui peccatum
suũ ad quandã refert ut gentiles asser̃ decreti aut
operis sui necessitatẽ: diuina arguere uident᷑. quadi
ipsorũ uis: ccusci peccati sit Qui enĩ necessitate aliqͣ
coactus occidit: qucisi in uitus occidit. Ea uͦ quȩ a nobis
sunt : excusationẽ ñ hobent. quȩ autẽ pͣter nos sunt
excuscibilici sunt Sed quanto grauis peccato ipso
ad dm̃ referre qđ feceris. & retitꝰ sui in uidiã trans¬
fundere inauctorẽ ñ criminis sed in nocentiae :
Perpende autẽ parricidę responsionẽ: Nescio in qͥt:
Nũ quid custos frĩs mei egosũ: Ꝙsi c̃tumciciã ꝓdait
hic sermo: sonait tam̃ quici si bonũ frẽm c̃sidercissce
custos debuit eẽ pi&citis: Quẽ erã magis quã fr̃em
seruare debueitit: S quomͦ germanitatis seruar&

Expanded text:
uult de se sperari indulgentiam, uult - demonstrare tua uult de se sperari indulgentiam, uult - demonstrare tua confessione quod non sit auctor malitiae. nam qui peccatum suum ad quandam referunt, ut gentiles adserunt, decreti aut operis sui necessitatem diuina arguere uidentur, quasi ipsorum uis causa peccati sit; qui enim necessitate aliqua coactus occiderit quasi inuitus occidit. ea uero quae a nobis sunt excusationem non habent, quae autem praeter nos sunt excusabilia sunt. sed quanto grauius peccato ipso ad deum referre quod feceris et reatus tui inuidiam transfundere in auctorem non criminis, sed innocentiae. perpende autem parricidae responsionem. nescio inquit; numquid custos fratris mei ego sum? etsi contumaciam prodat hic sermo, sonat tamen quia, si bonum fratrem considerasset, custos debuit esse pietatis. quem enim magis quam fratrem seruare debuerat? sed quomodo germanitatis seruaret
Abbreviated transcription (Latin):
montib in quib ioncithas cũ patre int̾emptus ẽ. ꝑpe¬
tuę pꝰenã sterilitatis optciuit. dicens Montes qͥ estis
in gelboe. neq ros neq pluuia cadat suꝑ uos montes
mortis QUNIC c̃sideremꝰ qua ratione int̾rogauit ds̃
ccun: ubi cẽt fr̃ suus. quasi nescir& occisũ. Sed qđ adsci¬
enticĩ dĩ expectcit: negantẽ arguit. ⁊ infiticinti qͦsi
sciens respondit. Uox sanguinis fr̃is tui ad me clamat
Qđ autẽ adrationẽ ꝓfundã attinet: peccantes ad monet
pꝰenitentiã: Confessio enĩ poenarũ cõpendium ẽ Inde
in iudiciis scłarib : impositi eculeo torquent᷑ negan¬
tes. & quȩdã tungit uidicẽ miseratio c̃ fitentis
Est quę̧dã inpeocatis uerecundia . p̾enitentię portio
crim̃ fateri nec diriuare culpã sed recognoscere:
Mitigat uidicẽ pudor reorũ. exeitrit. autẽ ꝑtinacici
de negantiũ: Wlt te ꝓ uocare ad uenicĩ ds̃.

Expanded text:
montibus, in quibus Ionatha cum patre interemptus est, perpemontibus, in quibus Ionatha cum patre interemptus est, perpetuae poenam sterilitatis optauit dicens: montes qui estis in Gelbue, neque ros neque pluuia cadat super uos, montes mortis! Nunc consideremus qua ratione interrogauit deus Cain ubi esset frater suus, quasi nesciret occisum. sed quod ad scientiam dei spectat, negantem arguit et infitianti quasi sciens respondit: uox sanguinis fratris tui ad me clamat, quod autem ad rationem profundam adtinet, peccantes admonet paenitentiae; confessio enim poenarum conpendium est. inde in iudiciis saecularibus inpositi eculeo torquentur negantes, et quaedam tangit iudicem miseratio confitentis. est quaedam in peccatis uerecundia et paenitentiae portio crimen fateri nec deriuare culpam, sed recognoscere. mitigat iudicem pudor reorum, excitat autem pertinacia denegantium. uult te prouocare ad ueniam deus,
Abbreviated transcription (Latin):
refugiunt elem̃torũ benignitatẽ. ut iste ccun qͥuidet᷑
ueritus: ne largior boni t̾iti ꝓuentus. triste fcicinꝰ impe¬
dir&. & libertilitcitis. assuetudine genitalis. qua fucit
oetus et fructus uarios germanescere. In hoc quoq
criminis appcartitu. uł mutua specie sui. frat̾nũ reuoca¬
r& affectũ: Latro diem refugit. quasi criminis testẽ:
Lucẽ adult̃. quasi erubescit Conscici. parricida: teritirũ
fecundittitẽ: Quomͦꝰ cenĩ poterat cõmunis partꝰ uide¬
re c̃sortia. qͥ c̃sortẽ sui sanguinis trucidaibat: Ioseph
in lcicũ mittit᷑ siccũ. amnon intrai domũ occiditur
ustũ gͥ naturti ẽ imꝑtitti iudiciũ. et locci inqͥbus
ercit futurũ parricidiũ: muneris sui dote pͥuando.
ut ex in nocentis soli quadã daimnatione ostenderet:
qucnto ess& futura supplicici noxiora Propt̃ scelus
ominũ. et ipsci elem̃tti dconnant᷑ Deniq dciui¬

Expanded text:
refugiunt elementorum benignitatem, ut iste Cain, qui uidetur refugiunt elementorum benignitatem, ut iste Cain, qui uidetur ueritus, ne largior boni terra prouentus triste facinus inpediret et liberalitatis adsuetudine genitalis, qua facit sibi fetus et fructus uarios germinascere, in hoc quoque criminis apparatu uel muta specie sui fraternum reuocaret affectum. latro diem refugit quasi criminis testem, lucem adulter quasi erubescens consciam, parricida ten-arum fecunditatem. quomodo enim poterat communis partus uidere consortia qui consortem sui sanguinis trucidabat? Ioseph in lacum mittitur siccum, Amnon intra domum occiditur. iustum igitur natura est inpertita iudicium ea loca, in quibus erat futurum parricidium, muneris sui dote priuando, ut ex innocentis soli quadam damnatione ostenderet quanta essent futura supplicia noxiorum. propter scelus igitur hominum et ipsa elementa damnant
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑis tui. tu dux criminis. non te inuitũ. ñ impruden¬
tẽ error at traxit. sed uolunturius reus indicio. non
lcipsu fecisti dolũ. quo te diuinae in iurie reũ ipse con¬
uincis: Ad monitus gͥ ut quiescer&: aug& insolentiã.
acerbcit flagitiũ Quid gͥ sibi uult qđ ait. ecimꝰ in
cãpum : nisi quia locus nudus gignentiũ eligitur
perricidio: Ubi eñ frcit̃ habebat occidi. nisi ubi
fructus de ess&: Tcmquã p̃sagiens ncitura. tanti
sceleris loco: germinci de negauenat. qͥa ñ ẽuenie¬
bait ut idem solũ c̃tagia parricidelis scinguinis
reciꝑet p̃ter naturã: nfructus scđm naturci ger¬
mincuoe. Merito. ipse dicit. ecimꝰ incc̃pũ: ñ dicit
ecimꝰ inpaircidysũ ubi poma florent. ñ inciliquẽ
cultũ nfructiferũ locũ. Ipsi pcirricidȩ indicant
fructũ se sceleris habere ñ posse. nec penes eos fruc¬
tũ maners: qui tentȩ umpietaiti pͣbuerint officiũ Nã ipsc̃

Expanded text:
rinceps operis tui, tu dux criminis. non te inuitum, non inprudenrinceps operis tui, tu dux criminis. non te inuitum, non inprudentem error adtraxit, sed uoluntarius reus iudicio, non lapsu fecisti dolum, quo te diuinae iniuriae reum ipse conuincis. admonitus igitur ut quiesceret auget insolentiam, acerbat flagitium. quid igitur sibi uult quod ait: eamus in campum nisi quia locus nudus gignentium eligitur parricidio? ubi enim frater habebat occidi nisi ubi fructus deesset? tamquam praesagiens natura tanti sceleris loco germina denegauerat, quia non conueniebat ut idem solum et contagia parricidalis sanguinis reciperet praeter naturam et fructus secundum naturam germinaret. merito ipse dicit: eamus in campum, non dicit: eamus in paradisum, ubi poma florent, non in aliquem cultum et fructiferum locum. ipsi parricidae indicant fructum se sceleris habere non posse nec penes eos fructum manere qui tantae impietati praebuerint officium. nam ipsam
Abbreviated transcription (Latin):
C iterũ ab ipso dño dictũ alibi legimꝰ:. Dic iniquitaites
tucis ut iustificeris: Quanta pudoris grã. ut iusticiã
tenecit uerecundia. quã culpa reatꝰ abstulerit: Ideo
autẽ ait quiesce: qm ñ habes qđ exxcuses Culpȩ ip
adte c̃uersio est: Non enĩ fr̃ ei ad dicit᷑. sed error ascri¬
bit᷑ : cuiꝰ ipse sibi auctor est: Inte inqͥt reuertit᷑ crim̃
qđ a te cȩpit: Non hcibes in quo necessitatẽ magis quã
m̃tem tuc̃ argucis. Inte retorquet̾ improbites tuc.
tu pͥnceps es illius Bene ait tu princeps es illius.
Et enĩ impietts mat̾ quę̧dc̃i est delictorũ. & qui
grcuuiorci pecetiuerit: incetera fticile ꝓlabitur Q mͦ
enĩ potest abhumanis tẽꝑtire. qui diuinei uiolauit:
Et hominib bonus esse qͥ dm̃ lesit:Atrociora igit᷑
scelerũ recitũ uitia: reliqua secunt᷑. qm̃ quo flagi¬
tiosci ꝓpenderint: eo indinant cetera Tugͦ pͥi

Expanded text:
et iterum alibi ab ipso domino dictum legimus: dic iniquitates et iterum alibi ab ipso domino dictum legimus: dic iniquitates tuas, ut iustificeris. quanta pudoris gratia, ut iustitiam teneat uerecundia, quam culpae reatus abstulerit! ideo autem ait: quiesce, quoniam non habes quod excuses. culpae ipsius ad te conuersio est. non enim frater ei addicitur, sed error adscribitur, cuius ipse sibi auctor est. in te inquit reuertitur crimen, quod a te coepit. non habes in quo necessitatem magis quam mentem tuam arguas. in te retorquetur inprobitas tua, tu princeps es illius. bene ait: tu princeps es illius. etenim inpietas mater quaedam est delictorum, et qui grauiora peccauerit in cetera facile prolabitur. quomodo enim potest ab humanis temperare qui diuina uiolauit et hominibus bonus esse qui deum laesit? atrociorem igitur scelerum reatum uitia reliqua secuntur, quoniam quo flagitiosa propenderint eo inclinant cetera. tu ergo p
Abbreviated transcription (Latin):
se qđ debebat: Non gͦ quantitais solutionis. sed animas red¬
dentis. quailitos. c̃siderat᷑ et affectus: Hecte gͦ obtulit. quia
oblatio insigne deuotionis n inditiũ grãrũ est S ñ recte
diuisit. qͥa ante om̃a dõ debuit deferre pͥmicicis. ut agra
in cocu& auctoris Et enĩ diuisionis hic ordo ẽ. ut pͥma
secundis. ñ pͥmas scđa p̃currant. n cęlestia terrenis.
ñ terrena cȩlestib p̃fercint᷑ Sed qͥa ccun confudit hunc
ordinẽ : dicit᷑ ei: Pecccisti qui esce: Om̃a doc& ds̃ pͥmũ
ne pecces. ut in cidam monuit Sđo si peccaueris: qͥ escais.
ut incam doceris: E rubescere enĩ debemꝰ et condemnca¬
re peccatũ : ñ defendere. Qm̃ pudore culpa minuit
defensione cumulat᷑. & silendo corrigim. c̃ tentione
ꝓlabim᷑. Sit saltim uerecundia. ubi ñ est absolutio:
Inde illud: Iustus in exordio sermonis accuscitor est sui:

Expanded text:
se quod debebat. non ergo quantitas solutionis, sed animus redse quod debebat. non ergo quantitas solutionis, sed animus reddentis et qualitas consideratur et affectus. recte igitur optulit, quia oblatio insigne deuotionis et indicium gratiarum est, sed non recte diuisit, quia ante omnia deo debuit deferre primitias, ut a gratia inchoaret auctoris. etenim diuisionis hic ordo est, ut prima secundis, non primis secunda praecurrant et caelestia terrenis, non terrena caelestibus praeferantur. Sed quia Cain confudit hunc ordinem, dicitur ei: peccasti; quiesce. omnia docet deus, primum ne pecces, ut in Adam monuit, secundo, si peccaueris, quiescas, ut in Cain doceris. erubescere enim debemus et condemnare peccatum, non defendere, quoniam pudore culpa minuitur, defensione cumulatur, et silendo corrigimur, contentione prolabimur. sit saltim uerecundia, ubi non est absolutio. inde illud: iustus in exordio sermonis accusator est sui.
Abbreviated transcription (Latin):
Si recte offercis ñ recte autẽ diuidcis. Namq mundꝰ¬
se distincte frictus legit᷑. cũ esset ante in cõposito
pars eiꝰ. Quia terrti ercit inuisibilis & in cõposita
Nempe lux pͥmũ fcicto ẽ. & uocauit ds̃ lucẽ: et sepa.¬
rciuit ds̃ in t̾lucẽ tenebrcis. E uocatȩ sunt tenebrȩ
nox. ⁊ ꝑ ordinẽ singula qđ facto sint legimꝰ. cęlum.
terra. lignũ. fructifera. animcilici diuersci: Distributo
autẽ sunt: leuiora suꝑioribus. ut aer ignis. & greauora
inferiorib. hoc ẽ aqua et terra Utiq simul om̃ci fieri :¬
iubere potuit ds̃. sed distinctionẽ seruare maluit. quã nos
in omĩb imittiremꝰ negociis. et maxime in uicissitudirabus
gñrũ. in quib ñ saitis ẽ reddere: qđ acceꝑis. s cõm̃dre qđ
reddas: Nam siquis debitũ soluat. et in referendo faciait in¬
iuricm creditori : intolerabilius. ẽ utiq: quã ñ reddidis¬

Expanded text:
Si recte offeras, Si recte offeras, ipse distincte legitur factus, cum esset ante incomposita pars ejus; quia Terra erat invisibilis, et incomposita . Nempe lux primum facta est, et vocavit Deus lucem, et separavit Deus inter lucem et tenebras, et vocatae sunt tenox. et per ordinem singula quod facta sint legimus, caelum, terra, ligna fructifera, animalia diuersa. distributa autem sunt leuiora superioribus, ut aer et ignis et grauiora inferioribus, hoc est aqua et terra. utique simul omnia fieri iubere potuit deus, sed distinctionem seruare maluit, quam nos in omnibus imitaremur negotiis et maxime in uicissitudinibus gratiarum. in quibus non satis est reddere quod acceperis, sed conmendare quod reddas. nam si quis debitum soluat et in referendo faciat iniuriam creditori, intolerabilius est utique quam non reddidis
Abbreviated transcription (Latin):
qui multa attritus meditcicione. ac politꝰ. cor hõis sic̃
illud cęleste manna c̃firmet Qd ñ otiose tritum
ac politũ accepimꝰ. eo qđ cęlestiũ scripturcirũ alloqͥaa
dui terere ac polire debemꝰ. toto animo i corde uerscin¬
tes. ut sucus ille sp̃ittilis crbi: in om̃s se uencs animȩ
diffundat: Ergo si tamquã pubescens adolescat fides.
quȩ defectũ senescentis deuotionis ableget. & spũ fer¬
uecit. et congrua distinctione tenet᷑ m̃surȩ legitimȩ
diuisionis. & assiduittis cõm̃det gr̃am : tunc fit illud
pingue & tc̃iquã adipcile p̾ccitionis genꝰ. dequo dicit
ꝓpħa: Impinguasti moleo cciput meũ: Sic̃ enim
agni multo lacte pinguescunt. & sic̃ oues bene
pcistȩ adipe nitent: itci apłico suco pcsta: fideliũ
pinguescit orcitio: Horũ sidesit aliquid quȩ supra
diximꝰ : scicrifitiũ ñ probat᷑. Ideoq dictũ est ad ccum.

Expanded text:
qui multa attritus meditatione ac politus, cor hominis sicut qui multa attritus meditatione ac politus, cor hominis sicut illud coeleste manna confirmet. Quod non otiose tritum ac politum accipimus; eo quod coelestium scripturarum alloquia diu terere ac polire debemus, toto animo et corde versantes; ut succus ille spiritalis cibi in omnes se venas animae diffundat. Ergo si tamquam pubescens adolescat fides, quae defectum senescentis devotionis ableget, et spiritu ferveat, et congrua distinctione teneatur mensura legitimae divisionis, et assiduitas commendet gratiam; tunc fit illud pingue, et tamquam adipale precationis genus, de quo dicit Propheta: Impinguasti in oleo caput meum . Sicut enim agni multo lacte pinguescunt, et sicut oves bene pastae adipe nitent: ita apostolico succo pasta fidelium pinguescit oratio. 23. Horum si desit aliquid quae superius diximus, sacrificium non probatur. Ideoque dictum est ad Cain:
Abbreviated transcription (Latin):
responsũ ait Si recte offertis. ñ recte autẽ diuidcis
pecccati. qui esce Uides quantũ sit uitii ubi de ẽ
diuisio. Ibi totũ sacrifitiũ refutat᷑ Suꝑ est. ut dec̾ti¬
nuci et iugi oratione : diccimꝰ. qđ si immorari nos et uci¬
cctre orcitioneͥ oportie: Per noctribat dñs in orcitione.
ñ ut sibi ꝓdess& : s ut nos docerae Frequens enĩ ora
tio: quãdc̃i oꝑcit᷑ disciplinã orandi. quici ipse usus
docibiles dĩ facit : in docibiles negligentia Bonci gͥ
exercitatio: Deniq corporis uirtus: exercitritione au¬
get᷑ frequenti : aut mexercitato minuit᷑ et lcibitur:
Plurimi enĩ exercitii dissułtudine: etic̃ naturilẽ dissol¬
uere uirtutẽ Similit̃ animȩ fortitudo: exercitatio¬
nis assiduitate solidat᷑. ut lcibor ipse disciplina sit. ñ
oneri futurꝰ sed usui Hunc crbũ m̃ti nr̃ȩ deferaimus.

Expanded text:
responsum ait: si recte offeras, non recte autem diuidas, responsum ait: si recte offeras, non recte autem diuidas, peccasti; quiesce. uides quantum sit uitii. ubi deest diuisio, ibi totum sacrificium refutatur. Superest ut de continua et iugi oratione dicamus, quod inmorari nos et uacare orationi oportet. pernoctabat dominus in oratione, non ut sibi prodesset, sed ut nos docertio quamdam operatur disciplinam orandi; quia ipse usus docibiles Dei facit, indocibiles negligentia. Bona igitur exercitatio. Denique corporis virtus exercitatione augetur frequenti: at inexercitata minuitur et labitur. Plurimi enim exercitii dissuetudine etiam naturalem dissolvere virtutem. Similiter animae fortitudo exercitationis assiduitate solidatur; ut labor ipse disciplinae sit non oneri futurus, sed usui. Hunc cibum menti nostrae deferamus,
Abbreviated transcription (Latin):
& nudius terticinũ diem: ad sacrifitiũ acceđde iubet
Fortitudinẽ tenetit oratio. ut nullo int̾polet᷑ metu.
nullci lassitudine defiticit Tunc enĩ debet ẽẽ inten¬
tio ad p̃diccindũ robustior: cũ urget̾ ad uersis Iusti¬
cicĩ custodicit p̃diccitio. quã si tenuiss& iudcis: ñ in
pecccitũ ftietti ẽẽt eiꝰ oratio Qucndo enĩ icigis
ab in iustis oꝑib ac studiis abstinere debemꝰ. quã tẽ
quando dĩ iusticicĩ dep̃caim̾a & ideo dñs ut cordi
nob̾ eẽt iusticici : Beciti inqͥt qui ꝑsecutionẽ patiunt᷑
ꝓpt̃ iusticic̃. qm̃ ipsorũ ẽ regnũ cęlorũ Hac defuit¬
iudes Nã si affuissoe: ñ traididisset dñm. ñ ꝓdidiss&
magistrũ De fuit scicrifitio etiã cam istius Qui si
tenuiss& iusticiã: dño debuit pͥ mitiuci munerci ñ
posteriora deferre Defuit ittiq ei diuisio. ideoq

Expanded text:
et nudiustertianum diem ad sacrificium accedere iubet. et nudiustertianum diem ad sacrificium accedere iubet. fortitudinem teneat oratio, ut nullo interpoletur metu, nulla lassitudine deficiat; tunc enim debet esse intentio ad precandum robustior, cum urguemur aduersis. iustitiam custodiat precatio, quam si tenuisset Iudas, non in peccatum facta esset eius oratio. quando enim magis ab iniustis operibus ac studiis abstinere debemus quam tunc quando dei iustitiam precamur? et ideo dominus, ut cordi nobis esset iustitia, beati inquit qui persecutionem patiuntur propter iustitiam; ipsorum est regnum cludae; nam si adfuisset, non tradidisset dominum, non prodidisset magistrum. defuit sacrificio etiam Cain istius, qui si tenuisset iustitiam, domino debuit primitiua munera, non posteriora deferre. defuit itaque ei diuisio, ideoque
Abbreviated transcription (Latin):
distinctio. multo magis inoratione. atq oblatione.
quę nisi certois diuisiones habeat. fit obscurior
deoq hostiȩ plerũq m̃bra lex diuidi iub&. et holo¬
cciustei offerri. ut sine ad mixtione. ⁊ oꝑim̃to aquȩ:
nudũ scicrifitiũ sit. eo qđ nudci. atq omĩb exutai
in uolucris: debetit fides nr̃ti feruere. ne uagis et
fcillacib opinionib inducit̾. sed purci atq sincerci
simplicitais m̃tis appcrecit. de inde inpartes diuida¬
t c̃ grucis Uirtꝰ enĩ genꝰ est. quę diuidit̾ in pluri¬
mas species: sed pͥncipales quat tuor sunt. Prudentia.
tẽ ꝑantiai. fortitudo. iusticia Redoleat gͥ oratio tuci pru¬
dentiã: erga cognitionẽ dĩ n uerreatẽ fidei Redoleat
tẽꝑcintic̃. quã etiã c̃ iugib exigendã putciuit apłs
dicens Nolite frciudare inuicẽ. nͥ forte ex c̃sensũ ad tẽp̃
ut ucicetis orationi. Et lex castificcitos. ante hesternũ

Expanded text:
distinctio, multo magis in oratione atque oblatione, distinctio, multo magis in oratione atque oblatione, quae nisi certas diuisiones habeat, fit obscurior. ideoque hostiae plerumque membra lex diuidi iubet et holocausta offerri, ut sine admixtione et operimento atque nudum sacrificium sit, eo quod nuda atque omnibus exuta inuolucris debeat fides nostra feruere, ne uagis et fallacibus opinionibus induatur, sed pura atque sincera simplicitas mentis appareat. deinde in partes diuidatur congruas. uirtus enim genus est, quae diuiditur in plurimas species; sed principales quattuor- sunt, prudentia temperantia fortitudo iustitia. redoleat igitur oratio tua prudentiam erga cognitionem dei et ueritatem fidei, redoleat temperantiam, quam etiam a coniugibus exigendam putauit apostolus dicens: nolite fraudare inuicem, nisi forte ex consensu ad tempus, ut uacetis orationi. et lex castificatos ante hesternum
Abbreviated transcription (Latin):
rruerunt: Sermo igit᷑ plurimꝰ script᷑arũ animã
confirmcit: & quodã spitcilis gr̃ȩ colorat uepore. Ra¬
tioncibilia quoq in uenta corroborat: dissoluit que
om̃em uim irrationabiliũ passionũ. Ideoq esciu
laxaitis uirtutis suȩ̨ nexib dissolutus ẽ Illi qutẽ
qͥ succincti lumbos ñ crudũ neq coctũ inciqua. sed
asscitũ in igni ccipđ agni ȩdere iubebant᷑. Sic̃ habes
mexodo : forti ac fideli animo pedestri itinere marici
trains fretcir̃: In eugłio qͦq assos pisces dñs itĩc mandu¬
caibat. Sic̃ scriptũ est. in qͦ plenitudo scĩ sp̃s redun¬
dcibat Et fortusse ideo de ficiebat escui. qͥa eoe¬
tũ inciqua de sidertibat erbũ. quẽ iacob quasi
in habilẽ sibi : donciuit infirmo. Oblationẽ autẽ
atq orcitionẽ: oport& ñ ẽfuscĩ eẽ. s cõpetenti
diuisione distinctã. In omĩ enĩ: c̃fusione melior ẽ¬

Expanded text:
 Scripturarum animam  Scripturarum animam confirmat, et quodam spiritalis gratiae colorat vapore; rationabilia quoque inventa corroborat, dissolvitque omnem vim irrationabilium passionum. Ideoque Esau laxatis virtutis suae nexibus dissolutus est. Illi autem qui succincti lumbos non crudum, neque coctum in aqua, sed assatum in igni caput agni edere jubebantur, sicut habes in Exodo, forti ac fideli animo, pedestri itinere maria transfretarunt. in euangelio quoque assos pisces dominus Iesus manducabat, sicut scriptum est, in quo plenitudo sancti spiritus redundabat. et fortasse ideo deficiebat Esau, quia coctum in aqua desiderabat cibum, quem Iacob quasi inhabilem sibi donauit infirmo. oblationem autem atque orationem oportet non confusam esse, sed conpetenti diuisione distinctam. in omni enim confusione melior