comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sa: quia nec cum causa nobis irasci con¬
ceditur. manifestissime apło nunc dicen¬
te. amaritudo & furor & ira tollatur
a uobis. & tricesimo sexto psalmo
uniuersam commotionẽ animȩ gene-¬
raliter auferente: quiesce ab ira. & di¬
mitte furorem. Si enim ira desiderat
ultionẽ. om̃is autẽ ultio reponere cupit
ci malum. a quo se lȩsum putat. & xp̃ia¬
nus non debet malum ꝓ malo redde¬
re. sed uincere in bono malum. &. mͥ
uindictã ego retribuam dicit dñs:¬
iustitiam di non operatur. Post amari-¬
tudinẽ. furorem. iram: recte clamor qͦq
& blasphemia ꝓhibentur in nobis: quia
qui semel fuerit furore suꝑatus. necesse
est ut ꝓsiliat in clamorem. & turbide
fremens huc atq illuc in modum fo¬
lii uentiletur & dicat. o rerum iniqui¬
tas. o in usta uidicia di: & cętera quȩ
solent loqui. qui ꝑ indignationis fu¬
rorem. mentis uidicium ꝑdiderunt. Por¬
ro blasphemia non solum aꝑta est &¬

Expanded text:
sa, quia nec cum causa nobis irasci consa, quia nec cum causa nobis irasci conceditur, manifestissime Apostolo nunc dicente: Amaritudo, et furor et ira tollatur a vobis: 637 Et tricesimo sexto psalmo universam commotionem animi generaliter auferente: Quiesce ab ira, et dimitte furorem. Si enim ira desiderat ultionem: omnis autem ultio rependere cupit ei malum a quo se laesam putat, et Christianus non debet malum pro malo reddere; sed vincere in bono malum . Et: Mihi vindictam, et ego retribuam, dicit Djustitiam Dei non operatur . Post amaritudinem, furorem et iram, recte clamor quoque et blasphemia prohibentur in nobis. Quia qui semel fuerit furore superatus, necesse est ut prosiliat in clamorem, et turbide fremens, huc atque illuc in modum folii ventiletur, et dicat: O rerum iniquitas! o injusta judicia Dei! et caetera quae solent loqui, qui per indignationis furorem mentis judicium perdiderunt. Porro blasphemia non solum aperta est, et
Abbreviated transcription (Latin):
mĩs amaritudo & furor & ira ꝙ clamor.
&̃ blasphemia auferat᷑ a uobis. cum om̃i
dulces: de qua & ieremias loquitur di¬
cens. & amaritudo tua ascendit suꝑ me.
furor uero incipiens ira est: & feruescess
in animo indignatio. Ira enim est. cuius
amaritudo & furor species sunt: quȩ fu¬
rore restincto desiderat ultionẽ. & eum
quem nocuisse putat uult ledere. Quȩ
quidem licet in dõ sepe dicant᷑ scdm
illud. dñe ne in furore tuo arguas me.
neq in ira tua corripias me. non ft̃
ꝑturbationes animi computandȩ
sicut in nobis. quia in eo moderata
& orlinata sunt om̃ia: sed pena qua
peccatores corriguntur. nr̃is uocibus¬
ira dĩ appellatur. Nos uero si irascũ
ꝑturbamur: & furore raptati nr̃i esse
desinimus. Unde a nobis om̃is ama¬
ritudo & furor & ira penitus auferen¬
da sunt. Nam &̃ illud ȩuangłii. quicũq
iratus fuerit frĩ suo sine causa reus erit
iudicio. frustra est additum sine cau-¬

Expanded text:
Omnis amaritudo, et furor, et ira, et clamor, Omnis amaritudo, et furor, et ira, et clamor, et blasphemia auferatur a vobis cum omni dulces. De qua et Jeremias loquitur, dicens: Et amaritudo tua ascendit super me . Furor vero incipiens ira est, et fervescens in animo indignatio. Ira autem est cujus amaritudo et furor species sunt quae furore restincto desiderat ultionem, et eum quem nocuisse putat, vult laedere. Quae quidem licet in Deo saepe dicantur, secundum illud: Domine, ne in furore tuo arguas me, neque in ira tua corripias me , non sunt perturbationes animi computandae sicut in nobis: quia in illo moderata et ordinata sunt omnia, et poena qua peccatores corriguntur, nostris vocibus appellatur. Nos vero si irascimur, perturbamur, et, furore rapti, nostri esse desinimus. Unde a nobis omnis amaritudo, et furor, et ira penitus auferenda sunt. Nam ad illud Evangelii: Quicumque irascitur fratri suo sine causa, reus erit judicio , frustra est additum, sine cau
Abbreviated transcription (Latin):
crepa feras calami. Aduersarius enim
noster diabolus: tanquam leo rugiens
circuit. Qui cum cerneret principem
asiȩ ciuitatẽ ad doctrinam pauli de
faucibus suis eripi: totis satellitum suo¬
rum agminibꝰ congregatis eum oppri¬
mere nitebatur. & improbe se extollens
uolebat quasi aquila ponere suꝑ illũ
nidum suum. Quod apłs sentiens et
om̃i custodia seruans cor suum. quippe
qui eius non ignorabat astutias. post
uictoriam quidem sed non incruentã
uictoriam loquebatur. Non enim uo-¬
lumus uos ignorare fr̃s de tribulatio¬
dum grauati sumus supra uirtutẽ: ita
ut tederet nos etiam uiuere. Quod autẽ
ꝑ thithicũ epła mittit᷑. ualde eiusdem
epłȩ congruit sacramentis: de quibꝰ &.
noni psalmi titulus p̃notatur. ꝓ archa¬
nis filii. Tithicus enim silens interpreta-¬
t᷑: non proiciens margaritas ante porcos.
nec dans scm canibus: & libere ad dm̃ lo¬
quens. In corde meo abscondi eloquia
tua: ut non peccarẽ tibi.

Expanded text:
crepa feras calami . Adversarius enim crepa feras calami . Adversarius enim noster diabolus, tamquam leo rugiens circuit . Qui cum cerneret principem Asiae civitatem ad doctrinam Pauli de faucibus suis eripi, totis satellitum suorum agminibus congregatis, eum opprimere nitebatur, et improbe se extollens, volebat quasi aquila ponere super illum nidum suum . Quod Apostolus sentiens, et omni custodia servans cor suum quippe qui ejus non ignoraret astutias, post victoriam quidem, sed non incruentam victoriam loquebatur: Non enim volumus vos ignorare, fratres, de tribulatioirtutem, ita ut taederet nos etiam vivere . Quod autem per Tychicum Epistola mittitur, valde ejusdem Epistolae congruit sacramentis . De quibus et noni psalmi titulus praenotatur, pro arcanis filii. Tychicus enim silens interpretatur: non projiciens margaritas ante porcos, nec dans sanctum canibus: et libere ad Deum loquens. In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi .
Abbreviated transcription (Latin):
Si autẽ detur optio singuloꝵ. seposito eo
qui habet sapientiã atq iustitiã. magis
ego uelim rusticitatem iustam. quam do¬
ctam malitiam: quia in altero licet minor
tamen gła ẽ. stellarum esse lumini coȩqͣle.
in altero iuxta scientiȩ ꝓfectum maiora
supplicia sunt. Potentes quippe potenter
tormenta patientur. & seruus qui scierit
uoluntatẽ dñi sui & ñ fecerit eam. ua¬
pulabit multis. Hȩc iccirco. ut docerẽ
quare animã & consilium & uoluntatẽ
dĩ. ephesioꝵ uocabulum sonet: qui arti¬
um magicarum prestigiis derelictis. er¬
roris zelum ad ueritatis studium tran¬
stulerunt: ob quoꝵ salutem tanto pauluᷤᷤ
sudore pugnauit. ut ad corinthios scri¬
beret. Si scd̾m hominẽ ad bestias pugna¬
uI ephesi: quid michi prodest si mor¬
tui non resurgunt: Quȩ sunt istȩ be¬
stiȩ: Nempe illȩ de quibus psalmista
p̃catur dicens. Ne tradas bestiis ani¬
mam confitentẽ tibi. Et in alio loco: in¬

Expanded text:
Si autem detur optio singulorum seposito eo Si autem detur optio singulorum seposito eo qui habet sapientiam atque justitiam, magis ego velim rusticitatem justam, quam doctam malitiam. Quia in altero 635-636 licet minor, tamen gloria est, stellarum esse lumini coaequalem: in altero juxta scientiae profectum, majora supplicia sunt. Potentes patientur tormenta ; et: Servus qui scierit voluntatem Domini sui, et non fecerit eam, vapulabit multis . Haec idcirco, ut docerem quare animam et consilium, et voluntatem Dei, Ephesiorum vocabulum sonet: qui, artium magicarum praestigiis derelictis, erroris zelum ad veritatis studium transtulerunt. Ob quorum salutem tanto Paulus sudore pugnavit, ut ad Corinthios scriberet: Si secundum hominem ad bestias pugnavi Ephesi: quid mihi prodest si mortui non resurgunt ? Quae sunt istae bestiae? Nempe illae de quibus Psalmista precatur dicens: Ne tradas bestiis animam confitentem tibi . Et in alio loco: In
Abbreviated transcription (Latin):
ficat dicens. Quis sapiens & intelliget
sciatis multam esse distantiam iusti sim¬
plicis. iustiq sapientis: qualem in re-¬
surrectionẽ mortuoꝵ singuli głam con¬
sequantur attendite. Et multi dormi-¬
entiũ de limo terrȩ exurgent. hii in uitã eter¬
nam. ꝙ hii in obꝓbriũ & confusionẽ ȩterña. &
intelligentes fulgebunt sic̃ splendor firmam̃¬
ti. & ex iustis multi sicut stellȩ in ȩternum.
fulgebunt inquit iusti sicut stellȩ in
ȩternum. & intelligentes id est habentes
scientiã scripturarum. sicut splendor cęli.
non quo doctus uir. iustus quoq esse
non debeat. sed quod qui iustus est nͥ
fuerit eruditus. tam ꝓcul sit a sapien¬
te iusto. quam est stellarum fulgor a lu¬
mine firmamenti. Quod siquis medi¬
tatione tantum legis instructus uitã
suam negligit. neq audet dicere aman
sonans & eymbalum tinniens. ꝙ infa-¬
tuatum sal in stercore conculcandus est.

Expanded text:
ficat, dicens: Quis sapiens et intelligetficat, dicens: Quis sapiens et intelligetsciatis multam esse distantiam justi simplicis, justique sapientis, qualem in resurrectione mortuorum singuli gloriam consequantur attendite. Et multi dormientium de limo terrae exsurgent: hi in vitam aeternam, et hi in opprobrium et confusionem aeternam. Et intelligentes fulgebunt sicut splendor firmamenti, et ex justis multi sicut stellae in aeternum . Fulgebunt, inquit, justi sicut stellae in aeternum: et intelligentes, id est, habentes scientiam Scripturarum, sicut splendor coeli. Non quo doctus vir justus quoque esse non debeat: sed quo qui justus est, nisi fuerit eruditus, tam procul sit a sapiente justo, quam est stellarum fulgor a lumine firmamenti. Quod si quis meditatione tantum legis instructus, vitam suam negligit, neque audet dicere: A masonans, et cymbalum tinniens, et infatuatum sal, in stercore conculcandus est .
Abbreviated transcription (Latin):
atis abundeq
o paula & eusto¬
chium. de argu¬
mento epłȩ pau¬
li ad ephesios
in primi libri
p̃fatione disse¬
rui: q sparsim
ubicumq occa¬
sio data est. licer
breuiter osten¬
di. quod beatꝰ
ȩccł̃iarum tam
mystice scripserit. & abscondita scłis reue¬
larit sacramenta. Nunc ergo qm̃ oratio¬
num ur̃arum ꝙ sc̃ȩ marcellȩ fultus auxilio.
tertium id est extremum in eandem epłam
dicto librum. iustum michi uidetur: ut
nominis quoq ipsius ȩthimologiam cũ
sensu qũe ut supra ex posui congruere
doceam. Ephesus in latinam lingũa in-¬
terpretatirr uoluntas siue consilium me¬
um in ea: Uel certe anima mea in ea. uo¬
luntas ꝙ̃ consilium & anima di in eo est
qui potest dicere. ipse enim dedit michi
notitiã om̃ium. & cũ incerta ꝙ occulta sapien¬
tiȩ dĩ illi fuerint reuelata. testimonium
consequetur loquentis. In ueni dauid de
bethleem filium iesse. uirum scđm cor
as. Istiusmodi uirum. ꝙ osee ꝓpħa signi¬

Expanded text:
atis abundeque, o Paula et Eustochium, de argumento Epistolae Pauli ad Ephesios, in primi libri praefatione disserui: et sparsim ubicumque occasio data est, licet breviter, ostendi quod beatus Ecclesiarum tam mystice scripserit et abscondita saeculis revelaverit sacramenta. Nunc ergo quoniam orationum vestrarum et sanctae Marcellae fultus auxilio, tertium, id est extremum, in eamdem Epistolam dicto librum, justum mihi videtur, ut nominis quoque ipsius etymologiam cum sensu quem supra exposui, congruere doceam. Ephesus in Latinam linguam interpretatur, voluntas, sive consilium meum in ea, vel certe anima mea in ea. Voluntas et consilium, et anima Dei in eo est, qui potest dicere: Ipse enim mihi dedit notitiam omnium , et cum incerta et occulta sapientiae Dei, illi fuerint revelata, testimonium consequetur loquentis: Inveni David de Bethleem filium Jesse, virum secundum cor as . Istiusmodi virum et Osee propheta signi
Abbreviated transcription (Latin):
qua nos putabamus ante saluari. ma¬
gis peccati ẽ ministra quam iustitię
quȩ aufert circũtisionem. quani qui
non habuerit immundꝰ ẽ. Sed absit
ut quod semel destruxi & sciui michi
non ꝓfuisse. rursum uindicem. Semel
a lege discedens: legi sum mortuus ut
in xp̃o uiuerem: cruciq eius affixus
ꝙ in nouum renatus hominem fide
magis quam carne subsisterẽ. & cũ xp̃o
egrederer e mundo. Quod semel ador¬
sus sum teneo. non michi gratis mortu¬
us est xp̃s: in quo frustra credidi. si po¬
tui absq fide eiꝰ inueteri lege saluari.
cientes autẽ quod non iustificatur
paulus affirmat. ex oꝑibus legis nemi¬
nem iustificari. sed ex fide uĩu xp̃i. pa
se. Quos ammonere debemus eos hic
dici iustitiam non consecutos. qui tan¬
tum ex oꝑibꝰ iustificari posse se credant.
scõs autẽ qui antiquitus fuerint ex
fide xp̃i iustificatos. Si quidem abra-¬
ham uidit diem xp̃i & lȩtatꝰ est. ꝙ

Expanded text:
qua nos putabamus ante salvari, maqua nos putabamus ante salvari, magis peccati est ministra, quam justitiae, quae aufert circumcisionem, quam qui non habuerit, immundus est. Sed absit, ut quod semel destruxi, et scivi mihi non profuisse, rursum vindicem. Semel a Lege discedens, Legi sum mortuus, ut in Christo viverem, crucique ejus affixus, et in novum renatus hominem, fide magis quam carne subsisterem, et cum Christo egrederer e mundo. Quod semel adorsus sum, teneo. Non mihi gratis Christus est mortuus: in quo frustra credidi, si potui absque fide ejus in veteri Lege salvari. . Scientes autem quod non justificatur Paulus affirmat, ex operibus Legis neminem justificari, sed ex fide Jesu Christi, se. Quos admonere debemus eos hic dici justitiam non consecutos, qui tantum ex operibus justificari posse se credunt. Sanctos autem, qui antiquitus fuerint, ex fide Christi justificatos. Siquidem Abraham vidit diem Christi, et laetatus est. Et
Abbreviated transcription (Latin):
& cȩteri. Natura iudȩxis ẽ qui de gene¬
re ẽ abraham: & a parentibꝰ die octaua
circumcisus ẽ. Non natura iudȩus ẽ.
qui postea factus est exgentibꝰ. Ut autẽ
totum argumentum breui sermone cõ-¬
prehendam: sensus ẽ iste qui texit᷑. Nos
id est ego & tu petre. miscuit enim ꝑso¬
nam & suam ne illi facere uideretur
in iuriam. cum essemus inquit natura
iudei. q facientes quȩ lege p̃cepta sunt.
ꝙ non ex gentibꝰ peccatores qui uel ge¬
neraliter quia idolis seruiunt. peccato¬
res sunt. uel quos nunc putamus im¬
mundos. scientes quod non possimꝰ
ex legis opere. sed ex xp̃i saluari fides
credidimꝰ in xp̃m. ut quod lex nobis
non dederat. fides tribueret qũa habe
lege qua saluari non potuimus trans¬
cendimus ad fidem. in qua non carniꝰ
quęritur circũcisio. sed cordis pura de¬
uotio: &̃ nunc agentibꝰ recedendo hoc
agimus ut quicumq non ẽ circũcisus
immundus sit: ergo fides in xp̃m in

Expanded text:
et caeteri . Natura Judaeus est qui de geneet caeteri . Natura Judaeus est qui de genere est Abraham, et a parencircumcisus est. Non natura Judaeus, qui postea est factus ex gentibus. Ut autem totum argumentum brevi sermone comprehendam, sensus est iste qui texitur: Nos, id est, ego et tu, Petre miscuit enim personam suam, ne illi facere videretur 412 injuriam, cum essemus, inquit, natura Judaei, ea facientes quae lege praecepta sunt, et non ex gentibus peccatores, qui vel generaliter, quia idolis serviunt, peccatores sunt, vel quos nunc putamus immundos, scientes quod non possimus ex Legis opere, sed ex Christi salvari fide, credidimus in Christum, ut quod Lex nobis non dederat, fides tribueret quam habebLege, in qua salvari non potuimus, transcendimus ad fidem, in qua non carnis quaeritur circumcisio, sed cordis puri devotio: et nunc a gentibus recedendo hoc agimus, ut quicumque non sit circumcisus, immundus sit: ergo fides in Christum, in
Abbreviated transcription (Latin):
& secernens compellis iudaiare: Si enĩ
immundi sunt a quibꝰ recedis. iccirco
autẽ recedis quia non habent circũci¬
sionem: compellis eos circumcidi &
iudȩos fieri. cum tuipse iudȩus natus
gentiliter uixeris. Et latenter ostendit
causam quare aduersum eum disputa-¬
uerit. quia scilicet gentes simulatione
sua iudaizare compelleret. dum eum
cupiunt emulari.
os natura iudȩi. & ñ exgentibꝰ peccatoreᷤᷤ.
ubrepunt hoc loco heretici. qui ridicu¬
la quȩdam & inepta fingentes. aiunt
nec sp̃ualem peccare posse naturam. nec
iuste aliquid facere terrenam. Quos
interrogemus quare de bona oliua ra-¬
mi fracti suit. & cur de oleastro in radi-¬
cem bonȩ oliuȩ inserti. si nec de bono
cadere quicqũa potest nec de malo
surgere: aut quomodo uel paulus ꝑse¬
cutus sit ante eccłiam. si de natura spũa-¬
li fuit. aut postea apłs factus si terrena
fȩce generatus est. Quod si terrenum eũ
non fuisse contenderint: ipsius uerba

Expanded text:
et secernens, compellis judaizare? Si enim et secernens, compellis judaizare? Si enim immundi sunt a quibus recedis, idcirco autem recedis, quia non habent circumcisionem, compellis eos circumcidi et Judgentiliter vixeris. Et latenter ostendit causam quare adversum eum disputaverit: quia scilicet gentes simulatione sua judaizare compelleret, dum eum cupiunt aemulari. Nos natura Judaei, et non ex gentibus peccatores. Subrepunt hoc loco Haeretici, qui ridicula quaedam et inepta fingentes, aiunt, nec spiritualem peccare posse naturam: nec juste aliquid facere terrenam. Quos interrogemus quare de bona oliva rami fracti sunt, et cur de oleastro in radicem bonae olivae inserti sint, si nec de bono cadere quidquam potest, nec de malo surgere? Aut quomodo vel Paulus persecutus sit ante Ecclesiam, si de natura spirituali fuit: aut postea Apostolus factus, si de terrena faece generatus est. Quod si terrenum eum non fuisse contenderint, ipsius verba
Abbreviated transcription (Latin):
ille simulabat ei restitit in faciem. &
loquitur coram om̃ibꝰ. non tam ut pe¬
trum arguat. quam ut hii quorũ causa
sicui iste non placet sensus quo nec
petrus peccasse nec paulus ꝓcaciter
ostenditur arguisse. maiorem debet ex-¬
ponere. qua consequentia hoc paulꝰ
in altero reprehendat quod ipse cõmisit.
i tu cum iudȩus sis gentiliter & non
iudaicȩ uiuis: quomodo gentes cogis
N dissolubili argumento siudaizare:¬
constringit petrum. immo per petrũ
eos qui pugnantia illum interse facere
cogebãt.Si inquit o petre tu natura
iudeus circũcisus a parua ȩtate q̃ uni¬
uersa legis precepta custodiens. nunc
ob gr̃ãm xp̃uscis ea nichil ꝑse habere
utilitatis. sed exemplaria esse & imagi¬
nes futuroꝵ. & cum his qui exgenti¬
bꝰ sunt cybum capis nequaquã ut
ante suꝑstitiose sed libere & indifferen¬
ter uictitans. quomodo eos qui ex
gentibꝰ crediderunt nunc recedens ab
eis & quasi a contaminatis te separans

Expanded text:
ille simulabat, ei restitit in faciem, et ille simulabat, ei restitit in faciem, et loquitur coram omnibus; non tam ut Petrum arguat, quam ut hi, quorum causa si cui iste non placet sensus, quo nec Petrus peccasse, nec Paulus procaciter ostenditur arguisse majorem, debet exponere qua consequentia 411 hoc Paulus in altero reprehendat, quod ipse commisit. Si tu, cum Judaeus sis, gentiliter, et non Judaice vivis: quomodo gentes cogisndissolubili argumento constringit Petrum, immo per Petrum, eos qui pugnantia illum inter se facere cogebant: Si, inquit, o Petre, tu natura Judaeus es, circumcisus a parva aetate, et universa Legis praecepta custodiens, nunc ob gratiam Christi scis ea nihil per se habere utilitatis, sed exemplaria esse et imagines futurorum, et cum his qui ex gentibus sunt, cibum capis, nequaquam ut ante superstitiose, sed libere et indifferenter victitans: quomodo eos qui ex gentibus crediderunt, nunc recedens ab eis, et quasi a contaminatis te separans
Abbreviated transcription (Latin):
obcausam dignum putauit relatu. aliꝰ
inter cȩtera dereliquit. Deniq primum
ep̃m antiochenȩ ȩccłiȩ petrum fuisse
accepimus. romam ex inde transiatum:
quod lucas penitꝰ omisit. Ad extremũ
si ꝓpter porphirii blasphemiam. alius
nobis fingendus ẽ cephas. ne petrus pu¬
tetur errasse. infinita de scripturis erunt
radenda diuinis: quȩ ille quia non in-¬
telligit criminat᷑. Sed aduersus porphi-¬
rium in alio si xp̃c iuuerit opere pugna¬
bimꝰ. nunc reliqua ꝑsequamur.
ed cum uidissem quod non recto pede
incedunt ad ueritatẽ euangelii. dixi
petro coram omnib.
icut hi qui sanis gressibus claudicare
se simulant non uitium habent in pe¬
dibus. sed est aliqua causa cur claudi¬
cent. ita ꝙ petrus sciens circumcisionẽ
ꝙ prȩputium nichil ẽẽ. sed obseruatio¬
nem mandatoꝵ dĩ. edebat quidem
ante cum gentibꝰ. sed ꝓ tempore ab eis
se ne iudȩos a fide xp̃i ꝑderet subtra-¬
hebat. Unde paulus eadem arte qua

Expanded text:
ob causam dignum putavit relatu, alius ob causam dignum putavit relatu, alius inter caetera dereliquit. Denique primum episcopum Antiochenae Ecclesiae Petrum fuisse accepimus, et Romam exinde translatum, quod Lucas penitus omisit. Ad extremum si propter Porphyrii blasphemiam, alius nobis fingendus est Cephas, ne Petrus putetur errasse, infinita de Scripturis erunt radenda divinis, quae ille, quia non intelligit, criminatur. Sed et adversum Porphyrium, in alio, si Christus jusserit, opere pugnabimus: nunc reliqua prosequamur. Sed cum vidissem quod non recto pede incedunt ad veritatem Evangelii, dixi Petro coram omnibus. Sicut hi qui sanis gressibus claudicare se simulant, non vitium habent in pedibus, sed est aliqua causa cur claudicent, ita et Petrus sciens circumcisionem et praeputium nihil esse, sed observationem mandatorum Dei, edebat quidem ante cum gentibus, sed pro tempore ab eis se, ne Judaeos a fide Christi perderet, subtrahebat. Unde et Paulus eadem arte qua
Abbreviated transcription (Latin):
xime cum lucas scriptor historiȩ nulla
huiꝰ dissensionis faciat mentionem. nec
dicat uinquam petrum antiochiȩ fuisse
cum paulo & locum dari porphirio bla¬
sphemanti. si aut petrus errasse. aut pau¬
lus procaciter apłoꝵ principem confu¬
tasse credatur. Quibus primum respon-¬
dendum alterius nescio cuiꝰ cephȩ nesci-¬
re nos nomen nisi eiꝰ qui & in euange¬
lio & in aliis pauli epłis. & in hac qͦq
ipsa modo cephas. modo petrus scribit᷑
non quod aliud significat petrus ali¬
ud cȩphas. sed quod quem nos latine
& grece petrum uocitamus. hunc he-¬
brei & sẏri ꝓpter linguȩ inter se uicinitatõ¬
am cephan nuncupent. deinde dotum
argumentum epłȩ quo obliq de petro
iacobo & ioħ̃e dicitur huic intelligen¬
tiȩ repugnare. nec mirum esse si lucas
hanc rem tacuerit: cum & alia multa
quȩ paulus sustinuisse se replicat. histo¬
riographi licentia prȩtermiserit. ꝙ non
statim esse contrarium. si quod alius

Expanded text:
xime cum Lucas scriptor historiae, nullam xime cum Lucas scriptor historiae, nullam hujus dissensionis faciat mentionem; nec dicat umquam Petrum Antiochiae fuisse cum Paulo, et locum dari Porphyrio blasphemanti; si autem Petrus errasse, aut Paulus procaciter apostolorum principem confutasse credatur. Quibus primum respondendum, alterius nescio cujus Cephae nescire nos nomen, nisi ejus qui et in Evangelio, et in aliis Pauli Epistolis, et in hac quoque ipsa modo Cephas, modo Petrus, scribitur. Non quod aliud significet Petrus, aliud Cephas: sed quod quam nos Latine et Graece petram vocemus, hanc Hebraei et Syri propter linguae inter se viciniam, Cephan nuncupent. Deinde totum argumentum epistolae quod oblique de Petro, Jacobo, et Joanne dicitur, huic intelligentiae repugnare. Nec mirum esse si Lucas hanc rem tacuerit, cum et alia multa quae 410 Paulus sustinuisse se replicat, historiographi licentia praetermiserit: et non statim esse contrarium, si quod alius
Abbreviated transcription (Latin):
columnas. petrum & paulum tanta
uasa sapientiȩ inter dissidentes iudȩoᷤ
atq gentiles facere debuisse nisi ut
eoꝵ sumulata contentio pax credentiũ
concordaret: Sunt qui cephan. eui hic in
facie paulus restitisse se scribit non
pudent apłm petrum. sed alium de
septuaginta discipulis isto uocabulo
nuncupatum. ꝙ dicant nequaquam
petrum a conuictu gentium se potuisse
subtrahere. qui & centurionem corneli-¬
um baptirarit. ꝙ cum ascendisset re-¬
rosolimam. disceptantibꝰ aduersus se
qui erant ex circumcisione ꝙ dicenti¬
bus quare introisti ad uiros prepu-¬
tium habentes & manducasti cum illis.
post narrationem uisionis tali respon¬
sionem suam fine concluserit. Si ergo
eandem grãm dedit illis d̃s sicut &
nobis qui credidimus in dñm iĩm
xp̃m: ego quis eram qui possem ꝓhibe-¬
re dm̃: Quibus auditis tacuerunt. &
glorificauerunt dm̃ dicentes. Ergo & gen-¬
tibꝰ ds̃ pęnitentiam ad uitã dedit. Ma-¬

Expanded text:
columnas, Petrum et Paulum, tanta columnas, Petrum et Paulum, tanta vasa sapientiae inter dissidentes Judaeos atque gentiles facere debuisse? nisi ut eorum simulata contentio, pax credentium concordaret. Sunt qui Cephan, cui hic in faciem Paulus restitisse se scribit, non putant apostolum Petrum, sed alium de septuaginta 409 discipulis isto vocabulo nuncupatum. Et dicunt nequaquam Petrum a convictu gentium se potuisse subtrahere, qui et centurionem Cornelium baptizarat. Et cum ascendisset Jerosolymam, disceptantibus adversus se qui erant ex Circumcisione, et dicentibus: Quare introisti ad viros praeputium habentes, et manducasti cum illis ? post narrationem visionis, tali responsionem suam fine concluserit: Si ergo eamdem gratiam dedit illis Deus, sicut et nobis qui credidimus in Dominumm: ego quis eram qui possem prohibere Deum? Quibus auditis, tacuerunt, et glorificaverunt Deum, dicentes: ergo et gentibus Deus poenitentiam ad vitam dedit; ma
Abbreviated transcription (Latin):
facie tam ꝓcaciter tam constanter argue-¬
re nisi & petro sic placuisset argui. ꝙ
paulus non ei faceret iniuriam de quo
ante iam ilixerat. ueni ierosolimã uide¬
re petrum. & mansi apud eum dieb
quindecim. alium autẽ apłoꝵ uidi
neminem: & rursum. qui enĩ oꝑatꝰ ẽ
petro in apostolatum circumcisionis.
et infra. petrus ꝙ iacobꝰ & ioħs qui ui¬
debant᷑ columnȩ ẽẽ. et cȩtera quȩ in eiꝰ
laudes ꝑorat᷑. Aliquotiens cum adole¬
scentulus romȩ controuersias declama-¬
rem. & ad uera certamina fictis melitibꝰ
exercerem: currebam ad tribunalia iudi-¬
cum. & disertissimos oratoꝵ tanta in¬
ter se uidebam acerbitate contendere.
ut omissis sepe negotiis in ꝓprias contu¬
melias uerterentur. & ioculari se inuicẽ
dente morderent. Si hoc illi faciunt ut
apud reos nullam suspicionem p̃uari¬
cationis incurrant. & fallunt popłm
circũstantẽ: quid putamꝰ tantas ȩccł̃iȩ

Expanded text:
facie tam procaciter, tam constanter arguefacie tam procaciter, tam constanter arguere; nisi et Petro sic placuisset argui, et Paulus non ei faceret injuriam de quo ante dixerat: Veni Jerosolymam videre Petrum, et mansi apud eum diebus quindecim: alium autem apostolorum vidi neminem. Et rursum: Qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis. Et infra: Petrus et Jacobus et Joannes, qui videbantur columnae esse, et caetera quae in ejus laudes perorat. Aliquoties cum adolescentulus Romae controversias declamarem, et ad vera certamina fictis me litibus exercerem, currebam ad tribunalia judicum, et disertissimos oratorum tanta inter se videbam acerbitate contendere, ut omissis saepe negotiis, in proprias contumelias verterentur, et joculari se invicem dente morderent. Si hoc illi faciunt, ut apud reos nullam suspicionem praevaricationis incurrant, et fallunt populum circumstantem: quid putamus tantas Ecclesiae
Abbreviated transcription (Latin):
reprehensibilem. qua his fr̃ibus cum qͥbꝰ
ante edens: se ab eis postea separabat. Uti¬
lem uero simulationẽ & assumendam
in tempore. S ieu regis isrł nos doceat
exemplum. qui non potuisset interficere
sacerdotes baal: nisi finxisset se uelle ido¬
al in paucis. ego seruiam in multis: &
dauid quando mutauit faciem suam
coram abimelech: & dimisit eum &
abiit. Nec mirum quamuis iustos ho¬
mines tamen aliqua simulare ꝓ tẽpore
obsuam & alioꝵ salutẽ: cum & ipse dñs
nr̃ non habens peccatum nec carnẽ
peccati simulationẽ peccatricis carnis
assumpserit. ut condemnans in carne
peccatum nos in se faceret iustitiã dĩ.
Legerat utiq paulus in euangłio dñm
prȩcipientẽ. Si autẽ peccauerit in te
frater tuus: uade & corripe eũ inter te
& ipsum solum. Si te audierit. lucrife¬
ceris frẽm tuum. Et quomͦ cum etiam
de minimis fribꝰ hoc faciendum iusse¬
rit: ausus ẽ apłoꝵ maximũ in publica

Expanded text:
reprehensibilem, quam his fratribus cum quibus reprehensibilem, quam his fratribus cum quibus ante edens, se ab eis postea separabat. Utilem vero simulationem, et assumendam in tempore, Jeliu regis Israel nos doceat exemplum, qui non potuisset interficere sacerdotes Baal, nisi se finxisset velle idoal in paucis: ego serviam in multis . Et David quando mutavit faciem suam coram Abimelech, et dimisit eum, et abiit . Nec mirum, quamvis justos homines, tamen aliqua simulare pro tempore, ob suam et aliorum salutem, cum et ipse Dominus noster non habens peccatum, nec carnem peccati, simulationem peccatricis carnis assumpserit, ut condemnans in carne peccatum, nos in se faceret justitiam Dei. Legerat utique Paulus in Evangelio Dominum praecipientem: Si autem peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum. Si te audierit, lucrifeceris fratrem tuum . Et quomodo cum etiam de minimis fratribus hoc faciendum jusserit, ausus est apostolorum maximum in publica
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. Si itaq ipse qui ad prȩdicatio¬
nem gentium missus erat. non puta¬
uit absq re dicere sine offendiculo
estote iudȩis & ȩccl̃iȩ dĩ quomͦ ꝙ ego
om̃ibꝰ ꝑ om̃ia placeo. non querens quod
michi utile ẽ sed quod multis ut saluen¬
tur. & fecit aliqua quȩ contraria ẽẽnt
euangłii libertati ne scandalizaret iu¬
dȩos: qua auctoritate. qua fronte audet
hoc in petro reprehendere qui circũcisio¬
nis apłs erat. quod ipse apłs gentiũ
arguitur comisisse: Sed ut ante iam dixi¬
mus restitit scđm faciem publicam pe¬
tro & cȩteris. ut hypocrisis obseruande
legis quȩ nocebat eis qui ex gentibꝰ credi¬
derant correptionis hypocrisi emenda-¬
retur. & uterq popłs saluus fieret. dũ
& qui circumcisionem laudant petrum
sequunt᷑. ꝙ qui circũcidi nolunt pauli
p̃dicant libertatẽ. Quod autẽ ait rep̃¬
hensibilis erat ꝓpterea medie temperauit.
ut intelligamus non tã paulo eũ fuisse

Expanded text:
sunt. Si itaque ipse qui ad praedicatiosunt. Si itaque ipse qui ad praedicationem gentium missus erat, non putavit abs re dicere: Sine offendiculo estote Judaeis et Ecclesiae Dei ; quomodo et ego omnibus per omnia placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salventur; et fecit aliqua quae contraria essent Evangelii libertati, ne scandalizaret Judaeos: qua auctoritate, qua fronte audet hoc in Petro reprehendere, qui circumcisionis apostolus erat, quod ipse apostolus gentium arguitur commisisse? Sed ut ante jam diximus, restitit secundum faciem publicam Petro et caeteris, ut hypocrisis observandae Legis, quae nocebat eis qui ex gentibus crediderant, correptionis hypocrisi emendaretur, et uterque populus salvus fieret, dum et qui circumcisionem laudant, Petrum sequuntur; et qui circumcidi nolunt, Pauli praedicant libertatem. Quod autem ait, reprehensibilis erat, propterea inediae temperavit; ut intelligamus non tam Paulo eum fuisse
Abbreviated transcription (Latin):
saluari cuperet: sed putantes ita se ȩuan¬
gelii habere rationem. Cum itaq uidis¬
set apłs paulus ꝑiclitari grãm xp̃i. no¬
ua bellator eiꝰ usus est arte pugnandi. ut
dispensationem petri qua iudȩos salua-¬
re cupiebat noua ipse contradictionis
dispensatione corrigeret. et resisteret ei
in facie. non arguens propositum sed
quasi in publico contradicens ut ex eo
quod paulus eum arguens. resistebat.
hi qui crediderant exgentibꝰ seruarent᷑.
Quod si putat aliquis uere paulum pe¬
tro apło restitisse. ꝙ̃ ꝓ ueritate euangłii
intrepide fecisse iniuriam prȩcessori: ñ
ei stabit illud quod ꝙ ipse paulus iu¬
deis iudȩus factus ẽ. ut iudȩos lucri¬
faceret. ꝙ eiusdem simulationis tenebi-¬
tur reus quando caput totundit incen-¬
chris. & facto caluitio oblationem ob¬
tulit in ierłm. & timotheum circũci¬
dit & nudipedalia exercuit. quȩ utiq
manifestissime de cȩrimoniis iuideoꝵ

Expanded text:
salvari cuperet: sed putantes ita se Evansalvari cuperet: sed putantes ita se Evangelii habere rationem. Cum itaque vidisset apostolus Paulus periclitari gratiam Christi, nova bellator vetus usus est arte pugnandi, ut dispensationem 407 Petri, qua Judaeos salvari cupiebat, nova ipse contradictionis dispensatione corrigeret, et resisteret ei in faciem: non arguens propositum; sed quasi in publico contradicens, ut ex eo quod Paulus eum arguens, resistebat, hi qui crediderant ex gentibus, servarentur. Quod si putat aliquis, vere Paulum Petro apostolo restitisse, et pro veritate Evangelii intrepide fecisse injuriam praecessori, non ei stabit illud quod et ipse Paulus Judaeis Judaeus factus est, ut Judaeos lucrifaceret, et ejusdem simulationis tenebitur reus, quando caput totondit in Ceneris, et facto calvitio, oblationem obtulit in Jerusalem , et Timotheum circumcidit , et nudipedalia exercuit, quae utique manifestissime de caeremoniis Judaeorum
Abbreviated transcription (Latin):
um autẽ uenisset petrus antiochiam. in
faciem ei restiti: quia reprehensibilis erat.
Prius enim quam uenirent quidam a
iacobo. cum gentibꝰ edebat. Cum autẽ
uenissent. subtrahebat & segregabat se:
timens eos qui excircumcisione erant.
& simulationi eius consenserunt cȩteri
iudȩi. ita ut & barnabas duceretur ab
eis in illa simulatione.
x eo quod petrus antequã quidam de
ierosolimis antiochiam aduenirent ede¬
bat cum gentibꝰ: ostenditur non eum
oblitũ fuisse p̃cepti nullum hominem
communẽ & immundum dicere: sed qr
ꝓpter eos qui adhuc legẽ obseruandã
putabant paululum se a conuictu sub¬
traxerat gentium ita ut etiam cȩteri
qui ex iudeis erant similiter facerent.
& barnabas qui cum paulo gentibus
euangłm p̃dicarat hoc facere cogeretur.
hi qui antiochiȩ crediderant ex gentibꝰ¬
nec fuerant circũcisu compellebantur ad
legis onera transcendere non intelligen¬
tes dispensationem petri qua iudȩos

Expanded text:
Cum autem venisset Petrus Antiochiam, in Cum autem venisset Petrus Antiochiam, in faciem ei restiti: quia reprehensibilis erat. Prius enim quam venirent quidam a Jacobo, cum gentibus edebat. Cum autem venissenqui ex circumcisione erant, et simulationi ejus consenserunt, et caeteri Judaei: ita ut et Barnabas duceretur ab eis in illa simulatione. Ex eo quod Petrus antequam quidam de Jerosolymis Antiochiam venirent, edebat cum gentibus, ostenditur non eum oblitum fuisse praecepti: nullum hominem communem et immundum dicere; sed quia propter eos, qui adhuc Legem observandam putabant, paululum se a convictu subtraxerat gentium ita ut etiam caeteri qui ex Judaeis erant, similiter facerent, et Barnabas qui cum Paulo in gentibus Evangelium praedicabat, hoc facere cogeretur, hi qui Antiochiae crediderant ex gentibunec fuerant circumcisi, compellebantur ad Legis onera transcendere: non intelligentes dispensationem Petri, qua Judaeos
Abbreviated transcription (Latin):
in salomone scribit᷑. Redemptio uiri
animȩ proprie diuitiȩ: pauper uero
non sustinet cõminationẽ. Non enĩ
potest futurum pęnarum audire ter-¬
rorem. pauper in fide. pauꝑ in grã:
non habens diuitias sp̃uales. nec sci-¬
entiam scripturarum: quȩ auro & ar-¬
gento & precioso lapidi comparat᷑. Qm̃
igitur non egent sani medico sed hi qͥ
male habent: ꝓpterea & apłis in dexte¬
rarum communicatione conuenit ne
spernerent pauꝑes. ne despicerent pec¬
catores: sed semꝑ meminissent eoꝵ sicut
paulus corinthii illius meminit. quẽ
cum in priori epła contristasset ad tẽpꝰ
ut corpore ꝑ penitentiam laborante. spũ.
saluus fieret: in scdã ne maiori tristitia
absorberet᷑: reuocat ad excłiam. petitq
cunctos ut confirment in eum carita¬
tatẽ. & donent fr̃i sicut ipse unicuiq
eoꝵ in facie xp̃i donauerit. implens
pactum quod ierosolimis fecerat. ut
semꝑ pauperum recordaretur.

Expanded text:
in Salomone scribitur: Redemptio viri in Salomone scribitur: Redemptio viri animae, propriae divitiae . 406 Pauper vero non sustinet comminationem. Non enim potest futurum  Al. futurarum poenarum audire terrorem, pauper in fide, pauper in gratia, non habens divitias spirituales, nec scientiam Scripturarum, quae auro et argento, et pretioso lapidi comparantur. Quoniam igitur non egent sani medico, sed hi qui male habent, propterea et apostolis in dexterarum communicatione convenit, ne spernerent pauperes, ne despicerent peccatores; sed semper meminissent eorum, sicut Paulus Corinthii illius meminit, quem cum in priore Epistola contristasset ad tempus, ut corpore per poenitentiam laborante, spiritu salvus fieret : in secunda, ne majori tristitia absorberetur, revocat ad Ecclesiam. Petitque cunctos, ut confirment in eum charitatem, et donent fratri sicut ipse unicuique eorum in facie Christi donaverit, implens pactum quod Jerosolymis fecerat, ut semper pauperum recordaretur.
Abbreviated transcription (Latin):
circumcisione. tantum ut pauperum me-¬
mores essemus. quod etiam sollicitus
fui hoc ipsum facere.
ancti pauperes. quoꝵ p̾cipue ab apłis
paulo & barnabę cura mandatur. hi
sunt qui ex iudȩis credentes pretia pos¬
sessionum suarum ad pedes apłoꝵ de¬
ferebant egentibꝰ largienda. uel qui¬
a contribulibꝰ cognatis & parentibus
sius quasi desertores legis. & in crucifyeũ
hominem credentes detestationi & pia-¬
culo ducebantur. In horum ministerio
sc̃s apłs paulus quanto labore sudaue¬
rit. epistolȩ eius testes sunt: scribentis
ad corinthios. ad thessalonicenses. ad
om̃s gentium ȩccłias. ut prȩparent
munus hoc ꝑse uel ꝑ alios qui eis pla¬
cuissent ierosolimam deferendirm. Un¬
de nunc confident̃ dicit: quod etiam
sollicitus fui facere hoc ipsum. Possunt
autẽ & alio genere pauperes accipi. de
quibus in ęuangłio dicitur: Beati paupe
Merentur quippe cales in memoria esse
apłoꝵ nec non & illi paupes de quibꝰ

Expanded text:
us. Tantum ut pauperum meus. Tantum ut pauperum memores essemus, quod etiam sollicitus fui hoc ipsum facere. Sancti pauperes, quorum praecipue ab apostolis Paulo et Barnabae cura mandatur, hi sunt, qui ex Judaeis credentes, pretia possessionum suarum ad pedes apostolorum deferebant egentibus largienda, vel quia contribulibus, cognatis et parentibus suis, quasi desertores Legis, et in crucifixum hominem credentes, detestationi et piaculo ducebantur. In horum ministerio sanctus apostolus Paulus quanto labore sudaverit, Epistolae ejus testes sunt, scribentis ad Corinthios, et ad Thessalonicenses, ad omnes gentium Ecclesias, ut praepararent munus hoc per se vel per alios qui eis placuissent, Jerosolymam deferendum. Unde nunc confidenter dicit, quod etiam sollicitus fui facere hoc ipsum. Possunt autem et alio genere pauperes accipi, de quibus in Evangelio dicitur: Beati pauperMerentur quippe tales in memoria esse apostolorum. Necnon et illi pauperes, de quibus
Abbreviated transcription (Latin):
eĩ qͥ uidebant᷑ eẽ aliqͥd nicħ contuler̃t. Sollicitꝰ ita¬
introducit loquentẽ. qui uicerit faciã eum colu¬
mnã in templo dĩ mei. docens om̃s credentes qͥad¬
uersariũ uicerint posse columnas eccł̃ie fieri. Ad
timotheum uͦ paulus scribens ait. Ut scias
quomodo oporteat te in domo dĩ conuersari.
quȩ est ȩcclia dei uiui. columna autem et
firmamentum ueritatis. His & cȩte¬
ris instruimur tam apłos om̃sq
credentes quam ipsam quoq ȩccłiã
columnam in scripturis appellari.
ꝙ nichil interesse de corpore quid
dicatur an membris. cum & corpus
diuidatur in membra. & membra
sint corporis. Dederunt itaq petrus¬
ꝙ iacobꝰ & ioħs qui uidebantur co¬
lumnȩ esse dexteras paulo & barna¬
bȩ societatis. sed tito qui cum eis erat
dexteras non dederunt. Nec dum
quippe ad eam mensurã ꝑuenerat. ut
possent ei xp̃i mertimonia ex ȩquo
cum maioribus credi. & eum detiner:
negotiationis locũ qũe barnabas tenebat¬

Expanded text:
 nihil contulerunt. Sollicitus itaintroducit loquentem: Qui vicerit, faciam eum columnam in templo Dei mei , docens omnes credentes qui adversarium vicerint, posse columnas Ecclesiae fieri. Ad Timotheum vero Paulus scribens ait: Ut scias quomodo oporteat te in domo Dei conversari, quae est Ecclesia Dei vivi, columna autem et firmamentum veritatis . His et caeteris instruimur, tam apostolos omnesque credentes, quam ipsam quoque Ecclesiam columnam in Scripturis appellari, et nihil interesse de codicatur an membris, cum et corpus dividatur in membra, et membra sint corporis. Dederunt itaque Petrus, Jacobus et Joannes, qui videbantur columnae esse, dextras Paulo et Barnabae societatis. Sed Tito, qui cum eis erat, dextras non dederunt. Necdum quippe ad eam mensuram pervenerat, ut possent ei Christi mercimonia ex aequo cum majoribus credi, et eumdem teneret negotiationis locum, quem Barnabas teneba
Abbreviated transcription (Latin):
legis audire. qui ꝙ absente paulo iero
re aut cucurrisse. qui putaret legem
ueterem non sequendam. non quo pau¬
lus tunuerit ne ꝑ decem ꝙ septem an-¬
nos falsum eẽ in gentibus ȩuangłm
p̃dicasset. sed ut ostenderet prȩcessorib
siuis non se inuacuum currere aut cu¬
currisse sicut putauerant ignorantes.
ed neq titus qui mecum erat cum eẽt
ex gentibus compulsus ẽ circumcidi

Expanded text:
Legis audire, qui et absente Paulo, JeroLegis audire, qui et absente Paulo, Jerore aut cucurrisse, qui putaret Legem veterem non sequendam. Non quod Paulus timuerit, ne per decem et septem annos falsum in gentibus Evangelium praedicasset; sed ut ostenderet praecessoribus suis non se in vacuum currere aut cucurrisse, sicut putaverant ignorantes. Sed neque Titus qui mecum erat, cum esset ex gentibus, compulsus est circumcidi.
Abbreviated transcription (Latin):
p̃termittendȩ legis inter credentes antio-¬
chiȩ orta dissentio ẽ: & placuit ire ieroso¬
limam. & sententiam maiorum prȩsto¬
lari. quando ipse quoq paulus & bar-¬
nabas missi sunt: & hoc ẽẽ quod in co¬
dicibꝰ legatur latinis. quibus ad ho-¬
ram cessumus subiectiomi. ut ueritas
euangelii ꝑseueraret apud uos: quod
scilicet ꝓpterea paulus & barnabas
de re manifesta quasi dubia se mitti pas-
dentibꝰ ꝓbaret᷑. & nulli resideret ultra
dubitatio circumcisionis omissȩ. cum
apłoꝵ esset litteris imperatum iugum
crediderant auferendum. Potest autem
hoc quod ait. contuli cum eis ȩuangłm
quod predico in gentibus. seorsum autẽ
his qui uidebantur. ne forte in uacuũ
currerem aut cuturrissem. & sic intel¬
ligi. ut abscondite cum apłis grãm
ȩuangelicȩ libertatis & legis abolitȩ
uetustatem contulerit ꝓpter multitu-¬
dinem credentium uidȩoꝵ. qui necdũ
poterant xp̃m ad impletionem ꝙ finẽ

Expanded text:
praetermittendae Legis, inter credentes Antiopraetermittendae Legis, inter credentes Antiochiae orta dissensio est; et placuit ire Jerosolymam, et sententiam majorum praestolari, quando ipse quoque Paulus et Barnabas missi sunt: et hoc esse quod in codicibus legatur Latinis: Quibus ad horam cessimus subjectioni, ut veritas Evangelii perseveraret apud vos. Quod scilicet propterea Paulus et Barnabas de re manifesta, quasi dubia se mitti passidentibus probaretur, et nulli resideret ultra dubitatio circumcisionis omissae: cum apostolorum esset litteris imperatum, jugum ant ex gentibus, auferendum. Potest autem hoc quod ait: Contuli cum eis Evangelium, quod praedico in gentibus: scorsum autem his qui videbantur: ne forte in vacuum currerem, vel cucurrissem, et sic intelligi, ut abscondite cum apostolis gratiam Evangelicae libertatis, 400 et Legis abolitae vetustatem contulerit, propter multitudinem credentium Judaeorum, qui necdum poterant Christum adimpletionem et finem
Abbreviated transcription (Latin):
humilitas ostenderet᷑ sauli qui doctor
in toto orbe iam gentium ad p̃cessores
rent non repbasse ȩuangelium eius eos
quoq qui in iudea ȩcclesiis preside-¬
bant. Simul autẽ & illud docet. quod
ꝑ xp̃i fide ꝙ ȩuangłii libertate ad eos
ipsos qui de eo plura cognouerant.
quod legem infringeret. moysen destrue¬
ret. circũcisionẽ penitꝰ auferret. ausus
sit ducere titum hominem in circũcisũ.
& inter tantam multitudinẽ uideoꝵ
& inmicos suos qui quasi ob zelum
legis sanguinem eius haurire cupie¬
bant. nec ipse nec titus aliquo sint
terrore superati necessitati cedere. quȩ
potuit habere ueniam uel ꝓ loco uel
ꝓ auctoritate maioꝵ. uel pro numero
ȩccłiarum quȩ ex iudeis in xp̃o crede¬
bant. uel ꝓ tempore ne tantam simul
in uidiam sustinerent. Quidam post qua¬
tuordecim annos eum ierosolimã ascen-¬
disse tunc dicunt. quando in actibus
apłoꝵ de quęstionibꝰ obseruande uel

Expanded text:
humilitas ostenderetur Pauli, qui doctor humilitas ostenderetur Pauli, qui doctor in toto orbe jam gentium, ad praecessores rent non reprobasse Evangelium ejus, eos quoque qui in Judaea Ecclesiis praesidebant. Simul autem et illud docet, quod pro Christi fide et Evangelii libertate, ad eos ipsos qui de eo plura cognoverant, quod Legem infringeret, Moysen destrueret, circumcisionem penitus auferret, ausus sit ducere Titum, hominem incircumcisum. Et inter tantam multitudinem Judaeorum et inimicos suos, qui quasi ob zelum Legis sanguinem ejus haurire cupiebant, nec ipse, nec Titus aliquo sint terrore superati necessitati cedere. Quae potuit habere veniam, vel pro loco, vel pro auctoritate majorum, vel pro numero Ecclesiarum, quae de Judaeis in Christo credebant, vel pro tempore, ne tantam simul invidiam sustinerent. Quidam post quatuordecim annos eum Jerosolymam ascendisse tunc dicunt, quando in Actibus apostolorum de quaestionibus observandae, vel
Abbreviated transcription (Latin):
sanguini. in prȩsenti loco contuli magis
quam adquieui interpretatꝰ est. Et ut
uerius dicam. sermo grecus anetueoen
aliud quiddam quã apud nos intelli¬
gitur cum scilicet ea quȩ nouimus confe¬
rimus cum amico. & quasi in sinum
eius & conscientiam reponimus. ut
pari consilio uel ꝓbanda sint ł imꝓbanda
quȩ nouimus: Ascendit igitur post
quatuordecim annos ierosolimã. & qͥ
petrum. & diebus quindecim manse-¬
rat apud eum. nunc se dicit ideo ꝑre¬
.xisse ut conferret cum apłis ȩuange¬
lium. assumpto barnaba circumciso.
& tito ex gentibꝰ habente preputium.
ut sub ore duoꝵ & trium testium sta-¬
ret omne uerbum. Aliud ẽ autẽ confer¬
re. aliud discere. Inter conferentes ȩqua¬
litas est: inter docentem ꝙ discentem
minor est. ille qui discit. In principio
ut ipse ait decem ꝙ septem plene cum
eis loquit᷑ ꝙ se humiliat. & ne forte in
uacuum aut curreret aut cucurrisset:
inquirit duplicem obcausam. quo &

Expanded text:
sanguini, in praesenti loco, contuli, magis sanguini, in praesenti loco, contuli, magis quam acquievi, interpretatus est. Et ut verius dicam, sermo Graecus ἀνεθέμην aliud quiddam quam apud nos intelligitur, cum scilicet ea quae novimus, conferimus cum amico; et quasi in sinum ejus et conscientiam reponimus, ut pari consilio vel probanda sint, vel improbanda, quae novimus. Ascendit igitur post quatuordecim annos Jerosolymam, et qui Petrum, et diebus quindecim manserat apud eum, nunc se dicit ideo perrexisse, ut conferret cum apostolis Evangelium; assumpto Barnaba circumciso, et Tito ex gentibus habente praeputium: ut sub ore duorum et trium testium, staret omne verbum . Aliud est autem conferre, aliud discere. Inter conferentes aequalitas est; inter docentem et discentem, minor est ille qui discit. In principio ut ipse ait decem et septem, plene cum eis loquitur, et se humiliat: et ne 399 forte in vacuum aut curreret, aut cucurrisset, inquirit. Duplicem ob causam, quo et
Abbreviated transcription (Latin):
cutus fuerat potuisse existere głosum.
nisi p̃dicatio eius eoꝵ quoq qui ante
eum male nouerant. esset udicio cõ-¬
ꝓbata. Et ad ꝓpositum occulte redit tã
breue tempus se in uidea fecisse confir¬
mans. ut etiam uultu credentibus ẽet
ignotus. Ex quo ostendit non petrum
non iacobum. non iohannem se ba-¬
buisse doctores. sed xp̃m qui sibi ȩuan¬
głm reuelasset. Simul autẽ notandum
quod supra dicat᷑ eccłiam expugnasse.
Hic fidem. ibi homines. Ibi rem: ut nẽ
fidem quam aliquando expugnabat.
De ȩcclia enĩ similit̃ sonare ñ poterat
Ieinde post annos quatuordecim rur¬
sum ascendi ierosolimã cum barnaba
assumpto &. tito. Ascendi autẽ scd̃m
reuelationẽ. ꝙ contuli cũ eis eugłium qd̃ prȩ
dico in gentibus. seorsũ autẽ qui uidebant᷑.
ne forte in uacuum currerẽ aut cueurrissẽ.
a quod supra latinus interpres ad¬
quieui dixerat in eo loco ubi scriptũ
est. continuo non ad quieui carni ꝙ

Expanded text:
cutus fuerat, potuisse existere gloriosum, cutus fuerat, potuisse existere gloriosum, nisi praedicatio ejus, eorum quoque qui ante eum malum noverant, esset judicio comprobata. Et ad propositum occulte redit, tam breve tempus se in Judaea fecisse confirmans ut etiam vultu credentibus esset ignotus. Ex quo ostendit, non Petrum, non Jacobum, non Joannem se habuisse doctores, sed Christum, qui sibi Evangelium revelasset. Simul autem notandum quod supra dicatur Ecclesiam expugnasse, hic fidem: ibi homines, hic rem; ut nuncfidem, quam aliquando expugnabat. De Ecclesia enim similiter sonare non poterant. Deinde post annos quatuordecim, rursum ascendi Jerosolymam, cum Barnaba, assumpto et Tito. Ascendi autem secundum revelationem: et contuli cum dico in gentibus: seorsum autem his qui videbantur, ne forte in vacuum currerem, aut cucurrissem. Id quod supra Latinus interpres, acquievi, dixerat in eo loco ubi scriptum est: Continuo non acquievi carni et