comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pͥncipiisq diuersis. cũ ds̃ om̃iũ substantiarum
bonꝰ auctor & conditor utrosq ereauerit. sed
uoluntatib & cupiditatib extttisse dubitare
fis ñ ẽ : dũ alii constant̃ incõmuni om̃ib bono
qđ ipse illis ds̃ ẽ. atq in eiꝰ ȩc̃nitate. ueritate.
caritate. ꝑsistunt. alii sua potestate potius
delectati. uelut bonũ suũ ł ipsi eẽnt a suꝑiore
cõmum om̃iũ beatifico bono ad ꝓpͥa de fluxer̃:
& habentes elationis fastũ ꝓ excelsissima ȩcer¬
nitate. uanitatis astutiã ꝓcertissima ueritate.
studia partiũ ꝓ indiuidua caritate.⁊ suꝑbi.
fallaces. inuidi effecti sunt. Peatitudinis : illoꝵ¬
Igͥ causa ẽ : ad herere dõ. Quo circa istoꝵ mi-¬
seriae causa excontrario ẽ. intelligenda: qđ ẽ.
ñ ad herere dõ. Quã obrem si cũ quęrit᷑ quare
illi beati sint recte respondet᷑ quia dõ adherent.
& cũ quęrit᷑ cur isti sint miseri recte respo¬

Expanded text:
principiisque diversis, cum Deus omnium substantiarum principiisque diversis, cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit, sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse, dubitare fas non est; dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, atque in ejus aeternitate, veritate, charitate persistunt; alii sua potedelectati, uelut bonum suum sibi ipsi essent, a superiore communi omnium beatifico bono  ad propria defluxerunt et habentes elationis fastum pro excelsissima aeternitate, uanitatis astutiam pro certissima ueritate. studia partium pro indiuidua caritate superbi fallaces inuidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum causa est adhaerere Deo; quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intellegenda, quod est non adhaerere Deo. Quam ob rem si, cum quaeritur, quare illi beati sint, recte respondetur: Quia Deo adhaerent; et cum quaeritur, quur isti sint miseri, recte respo
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ se atq contrariis societatib angłoꝵ. inqͥb:
sunt quędã exordia duarũ etiã mreb huma¬
nis ciuitatũ de quib deinceps dicere institui.
quantũ satis ẽẽ uisũ ẽ. disputauimꝰ: hunc
quoq librũ aliquando claudamus.
st itotione Noau¬
nus dicam. uͥ duarũ
cuntatũ quantum
ad rationaliũ mor¬
talium genus at¬
tinet apparet
ex ortus. sicut
suꝑiore libro apparuisse mangłis iã iudetur:
prius mͥ quȩdã de ipsis angłis uideo ẽẽ dicenda.
quib demonstretur quantũ a nob̾ potest ꝗͣ
ñ inconueniens neq inc̃grua dicat᷑ ẽẽ angłis
hominib q societas: ut ñ quatauor. duae
sellicet angłoꝵ totidẽq hominũ. s duȩ potius
ciuitates hoc ẽ. societates merito eẽ dicant᷑. una
inbonis altera minalis. ñ solũ in angłis uerũ
etiã in hominib constitute. Angłoꝵ bonoꝵ
& maloꝵ int̾ se contrarios appetitus. ñ naturis

Expanded text:
inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. stitutione hominis dicam, ubi duarum ciuitatum, quantum ad rationalium mortalium genus adtinet. apparebit exortus, sicut superiore libro apparuisse in angelis iam uidetur: prius mihi quaedam de ipsis angelis uideo esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconueniens neque incongrua dicatur esse hominibus angelisque societas, ut non quattuor duae scilicet angelorum totidemque hominum, sed duae potius ciuitates, hoc est societates, merito esse dicantur, una in bonis, altera in malis non solum angelis, uerum etiam hominibus constitutae. Angelorum bonorum et malo rum inter se
Abbreviated transcription (Latin):
aquarũ quȩ suꝑ celos sunt angłos intelligi uolunt.
ponderib elem̃toꝵ mouent᷑: & ideo ñ putant
aquarũ fluidã grauẽq naturã insuꝑibrib
mundi locis potuisse constitui. Qui scđ̾m rati¬
ones suas. si psi hominẽ facere possent: ñ ei
nerent. Ibi enĩ sedes ẽ. flegatis: scđm dĩ opꝰ
utiq aptissime. ⁊ scđ̾m istoꝵ aũ coniecturã tam
ab surde.ut si hoc nesciremꝰ. & in hoc libro si¬
milit̃ scriptũ eẽt. qđ dis̃ humorẽ fluidũ &
frigidũ. ac ꝑ hoc grauẽ insuꝑiore om̃ib cȩreris
humani corporis parte posuerit. isti trutinator¬
es elem̃toꝵ nequaquã crederent : & si auctori¬
tati eiꝰdẽ scriptura subditi ẽẽnt. aliqͥd aliud ex
hoc intelligendũ ẽẽ censerent. S qm̃ si diligent̃
singula scrutem atq tractemꝰ quȩ in illo diuino
libro de constitutione mundi seripta sunt. &
multa dicenda & apposito instituti oꝑis longe
digrediendũ ẽ.⁊ lam̃q deduab istis diuersis

Expanded text:
um quae super coelos sunt, Angelos intelligi volunt, ponderibus elementorum moventur, et ideo non putant aquarum fluidam gravemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui: qui secundum rationes suas si ipsi hominem facere possent, non ei nerent. Ibi enim sedes est phlegmatis, secundum Dei opus utique aptissime: secundum istorum autem conjecturam tam absurde, ut si hoc nesciremus, et in hoc libro similiter scriptum esset, quod Deus humorem fluidum et frigidum, ac per hoc gravem, in superiore omnibus caeteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent, et si auctoritati eiusdem scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa dicenda et a proposito instituti operis longe digrediendum est, iamque de duabus istis diuersis
Abbreviated transcription (Latin):
sicut ipse in euangłio iudȩis quęrentib
quis eẽt respondit se eẽ principiũ: ñ ec̃trio
referã contentionẽ. maxime qr ħ me delec¬
tat plurimũ qđ etiã insummo exordio soĩ
libri geneseos trinitas cõmendat᷑. Cũ enĩ
ita dr̃. inpͥncipio fec̃ ds̃ cęlũ & tr̃am. ut
pat̾ fecisse intelligat᷑ infilio. sic̃ attestatur¬

Expanded text:
quaerentibus quis esset, respondit se esse principium . non e contrario referam contentionem, maxime quia hoc me delectat plurimum, quod etiam in summo exordio sancti libri Geneseos Trinitas commendatur. Cum enim ita dicitur, In principio fecit Deus coelum et terram, ut Pater fecisse intelligatur in Filio
Abbreviated transcription (Latin):
scripturarũ testimoniis declaratas. qđ etiam
in hoc libro eui nom̃ ẽ. genesis lueis tenbrar̃
uaelilis signficatas existimamꝰ: etia si aliuid hoc
los sinst forte qui scripsit. ñ ẽ mnutilit̃ obscuritas
lusꝰ ꝑtacata sententiȩ.⁊ quia & si uoluntatem
utors libri huiꝰ indagare nequuumꝰ: a regula
añ sidei quȩ ꝑ alias ciꝰdẽ auetoritatis sacras lit¬
aras satis fidelib nota ẽ. ñ abhorrumꝰ. & si
m̃ conporalia hic cõmemorata s̃ oꝑa dĩ: habent
pculdubio ñ nullã similitudinẽ sp̃ualiũ. scłm

Expanded text:
Scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam Scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam in hoc libro, cui nomen est Genesis, lucis tenebrarumque vocabulis significatas existimavimus, etiamsi aliud sensit hoc loco forte qui scripsit, non est inutiliter obscuritas hujus pertractata sententiae: quia etsi voluntatem auctoris libri hujus indagare nequivimus, a regula tamen fidei, quae per alias ejusdem auctoritatis sacras Litteras satis fidelibus nota est, non aberravimus. Etsi enim corporalia hic commemorata sunt opera Dei, habent procul dubio nonnullam similitudinem spiritualium, secundum
Abbreviated transcription (Latin):
cui dr̃ adorate eũ om̃s angłi eiꝰ. aliã cuiꝰ pͥnceps
dicit hȩc om̃a tͥ dabo si ꝑstratus ad oraueris me
Unã dĩ scõ amore flagrantẽ. alterã ꝓpriae celi¬
tudinis immundo amore fumantẽ⁊ & qñsẽ¬
scriptũ ẽ. ds̃ suꝑbis resistit humilib aũ dit
grãm. illã incelis cęloꝵ habitantẽ istã inde di¬
iectã in hoc infimo aerio cȩlo tumultuantemd
illã lummosa pietate tranquillã. istã tenebn¬
sis cupiditatib turbulentã. ⁊ Illã dĩ nutu elta
subuenientẽ. uiste ulciscentẽ. istã suo fastu sib¬
dendi & nocendi libidine ex aestuantẽ: Ila a
quantũ uult consulat dĩ bonitati minstrã ał
ne quantũ uult noceat dĩ potestate frentam.
lllã huic illudentẽ ut nolens ꝓsit ꝑsecutionb
suis: hanc illi inuidentẽ cũ ꝑegrinos colliga
uoluntate rectã. aliã uͦ natura bonã s uoli¬
tate ꝑuersam. aliis mani festiorib duinarĩ

Expanded text:
cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius, aliam cuius princeps cui dicitur: Adorate eum omnes angeli eius, aliam cuius princeps dicit: Haec omnia tibi dabo, si prostratus adoraueris me: unam Dei sancto amore flagrantem, alteram propriae celsitudinis inmundo amore fumantem; e superbis resistit, humilibus autem dat gratiam , illam in coelis coelorum habitantem, istam inde dejectam in hoc infimo aerio coelo tumultuantem: illam luminosa pietate tranquillam, istam tenebrosis cupiditatibus turbulentam: illam Dei nutu clementer subvenientem, juste ulciscentem; istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem: illam, ut quantum vult consulat, Dei bonitati ministram; istam, ne quantum vult noceat, Dei potestate frenatam: illam huic illudentem, ut nolens prosit persecutionibus suis; hanc illi invidentem, cum peregrinos colligitvoluntate rectam; aliam vero natura bonam, sed voluntate perversam, aliis manifestioribus divinarum
Abbreviated transcription (Latin):
Nqui incelis ẽ. Peccasse aũ quosdã angłos &
m huiꝰ mundi ima detrusos qͥ eis uelut carcer
c̃. usq ad futurã indie uidieu ultinã dam¬
tionẽ apłs petrus aꝑtissime ostendit: dins
qđ ds̃ angłis peccantib ñ peꝑcerit. s caruri
caliginis inferi retrudens tradiderit mudi¬
etum puniendos reseruari. Int̃ hos gͦ & illos
dm̃ uł p̾scientia uł oꝑe diuisisse quis dibirtet:
llosq lucẽ merito appellari quis contia dicat.
quando quidẽ nos ad huc infide uiuentes. &¬
eoꝵ &qualitatẽ ad huc sꝑantes utiq ñdũ cen¬
ntes iam lux dicti ab apło sumꝰ. E ustis enim
inquit aliquando tenebra. nunc aũ lux indñ.
stos uͦ desertores cenebras aptissime nuncupan
ꝓfecto aduertunt: qui peiores ẽẽ hominib ia¬
fidelib siue intelligunt siue eredunt. Qua ꝓpẽ
& si alia lux mnisto huiꝰ libri loco intelligendai
tes. unã fruentẽ deo. alterã tum̃tẽ ẏpha unĩ

Expanded text:
nuncupatae. Peccasse autem quosdam angelos, et nuncupatae. Peccasse autem quosdam angelos, et in hujus mundi ima detrusos, qui eis velut carcer est, usque ad futuram in die judicii ultimam damnationem, apostolus Petrus apertissime ostenquod Deus angelis peccantibus non pepercerit. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reseruari. Inter hos ergo et illos Deum uel praescientia uel opere diuisisse quis dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide uiuentes eorum aequalitatem adhuc sperantes, utique nondum tenentes, iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim, inquit, aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. Istos uero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto aduertunt, qui peiores esse hominibus infidelibus siue intellegunt siue credunt. Quapropter, etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda etes, unam fruentem Deo, alteram tumentem typho; unam
Abbreviated transcription (Latin):
simẽ paulo post cõmemorat᷑ etiã sp̃s sc̃s.
Cum enĩ dictũ eẽt qualẽ tram dĩ pͥmitꝰ fece¬
rit uł quã molẽ materiam ue futurae constru¬
ctionis mundi cęli & t̾rę nomine nuncupa¬
uerit subiciendo & ad dendo. tra aũ erat
muisibilis & in cõposita. & tenebra erant
suꝑ abyssum : mox ut trinitatis cõmemora.¬
tio cõpleret᷑. & sp̃s inquit dĩ suꝑ ferebatur
suꝑ aquã. Sinde ut uolet quisq accipiat
qđ ita ꝓfundũ ẽ. ut ad exercitationẽ legen-¬
tium afidei regula ñ ab errantes plures pͦs¬
sit generare sententias: dũ tam̃ angłos scõs
insublimib sedib. ñ quidẽ dõ coatnos s tam̃
de sua sempitna & uera felicitate securos &
certos ẽẽ nemo ambigat. Ad quoꝵ societatẽ
ꝑ tinere paruulos suos dñs docens. ñ solum
illud ait. erunt & quales angłis dĩ: uerum
ipsi quoq angłi qua contẽplatione fruant᷑
ostendit. ubr ait. Uidete ne conteminatis
imũ expus illis istis. Dico enĩ uob̾: qr angłi

Expanded text:
st commemoratur etiam Spiritus sanctus. Cum enim dictum esset, qualem terram Deus primitus fecerit, uel quam molem materiamue futurae constructionis mundi caeli et terrae nomine nuncupauerit subiciendo et addendo: Terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum: mox ut trinitatis commemoratio conpleretur: Et spiritus, inquit, dei superferebatur super aquam. Proinde ut uolet quisque accipiat, quod ita profundum est, ut ad exercitationem legentium a fidei regula non abhorrentes plures possit generare sententias, dum tamen angelos sanctos in sublimibus sedibus non quidem Deo coaeternos, sed tamen de sua sempiterna et uera felicitate securos et certos esse nemo ambigat. Ad quorum societatem pertinere paruulos suos Dominus docens non solum illud ait: Erunt aequales angelis Dei; uerum ipsi quoque angeli qua contemplatione fruantur ostendit, ubi ait: Videte, ne contemnatis unum ex pusillis is
Abbreviated transcription (Latin):
entia ẽtineret. Qđ utrũ ita ficiat & continuata sibi¬
cis dũ taxat qͥ exmiseria lib̾antur insua beata im¬
mortalitate sine fine manentib: an ita dicant᷑ scła
tãquã efficientia scłoꝵ: de fimre ñ audeo. Fortassis
enĩ possit dici scłm quȩ sunt scła: ut nichil aliud

Expanded text:
saeculorum. Quod utrum ita faciat, et continuata sibsaeculorum. Quod utrum ita faciat, et continuata sibeis duntaxat qui ex miseria liberantur in sua beata immortalitate sine fine manentibus; an ita dicantur saectanquam efficientia saeculorum, definire non audeo. Fortassis enim possit di
Abbreviated transcription (Latin):
ques afintor auenoꝵ nillus sit mumcr. ñ est̾
tam̃ incõp̃hensbilis ei euiꝰ indelligentiȩ ñ ẽ numerꝰ
Qua ꝓpt̃ si quicqͥd scientia cõp̃hendit᷑ de scientiȩ cõp̃¬
hensione finit᷑: ꝓfecto & om̃is infinitas quodã in ef¬
fabili mͦ dõ finta ẽ. quia scientia ipsius ei incõphen¬
sibilis ñ ẽ. Qua re si infinitas numeroꝵ scientiȩ dĩ
qua cõp̃hendit᷑ eẽ ñ potest infinita: qͥ tandẽ nos
sumꝰ homunculi qͥ eiꝰ scientiȩ limites figere p̾sumamꝰ.
dicentes. qđ nͥ eisdẽ circuitib tẽpoꝵ eadẽ tẽporalia
repetant᷑. ñ potest dis̃ cuncta quȩ fec̃ uł p̾scire ut
faciat uł scire cũ fecerit: Cuiꝰ sapientia simpliciter
multiplex. & uni formit̃ multi formis. tã in cõp̃hen¬
sibili cõphensione om̃a in cõphensibilia cõpbendit:
ut quȩ cũq noua & dissimilia c̃ sequentia p̃ceden¬
tib si semꝑ facere uellet. mordinata & in ꝓuisa hab̾e¬

Expanded text:
llus sit numerus, non est tamen incomprehensibilis ei cujus intelligentiae non est numerus. Quapropter si, quidquid scientia comprehenditur, scientis comprehensione finitur; profecto et omnis infinitas quodam ineffabli modo Deo finita est, quia scientiae ipsius incomprehensibilis non est. Quare si infinitas numerorum scientiae Dei, qua comprehenditur, esse non potest infinita; qui tandem nos sumus homunculi, qui ejus scientiae limites figere praesumamus, dicentes quod, nisi eisdem circuitibus temporum eadem temporalia repetantur, non potest Deus cuncta quae fecit vel praescire ut faciat, vel scire cum fecerit? cujus sapientia simpliciter multiplex et uniformiter multiformis, tam incomprehensibili comprehensione omnia incomprehensibilia comprehendit, ut quaecumque nova et dissimilia consequentia praecedentibus si sem
Abbreviated transcription (Latin):
mundũ istũ ñ existimant sempitnũ siue ñ eũ
solũ s innumerabiles opinentur siue solum
quidẽ ẽ. s certis scłori int̃ uallis inumerabilit̃
oriri. & occide: nece sse ẽ. fateant᷑ hominmuĩ gꝰ
pͥus sine hominib gignentib extitisse. Neq
enĩ ut alluuionib incendiisq trarũ quas ili
ñ putant toto ꝓrsus orbe contingere. & ideo
paucos homines ex quib multitudo pristina
reparet᷑ sẽꝑ remanere contendunt: ita & in
possunt putare qđ aliqͥd hominũ ꝑeunde mun¬
do relinquat᷑ inmundo. S sic̃ ipsũ mundum
exmateria sua renasci existamant: ita millo
exelementis eiꝰ genꝰ humanũ. ac demde apa¬
rentib ꝓgeniem pullulare mortaliũ sic̃ alioꝵ

Expanded text:
mundum istum non existimant sempiternum, siue non eum solum, sed innumerabiles opinentur. siue solum quidem esse, sed certis saeculorum interuallis innumerabiliter oriri et occidere, necesse est fateantur hoprius sine hominibus gignentibus extitisse. Neque enim ut alluvionibus incendiisque terrarum, quas illi non putant toto prorsus orbe contingere, et ideo paucos homines ex quibus multitudo pristina reparetur, semper remanere contendunt, ita et hi possunt putare, quod aliqui hominum pereunte mundo relinquantur in mundo: sed sicut ipsum mundum ex materia sua renasci existimant, ita in illo ex elementis ejus genus humanum, ac deinde a parentibus progeniem pullulare mortalium, sicut aliorum
Abbreviated transcription (Latin):
ingłi intelligant᷑. infra uͦ uł aqua istȩ uisibiles.
il maloꝵ angłoꝵ multitudo. uł om̃iũ ominum
gntes. Qđ si ita ẽ: non illic apparet uͥ facti
sine angłi. s uͥ discreti. Quãuis & aquas qđ ꝑ
urissimȩ atq impiȩ uanitatis ẽ. negent qͥdam
fitas adeo: qm̃ nusquã scriptũ ẽ. dix̃ dĩ fiant

Expanded text:
infra vero vel aquae istae visibiles, vel malorum angelorum multitudo, vel omnium hominum gentes. Quod si ita est, non illic apparet ubi facti sunt Angeli, sed ubi discreti. Quamvis et aquas, quod perversissimae atque impiae vanitatis est, negent quidam factas a Deo, quoniam nusquam scriptu
Abbreviated transcription (Latin):
etiã uoluntatis bona: cauendũ ẽ. ne uda
facta dicet᷑: Porro qr facta ẽ: utrũ cũ ipsis
facta ẽ. ansine illa fuer̃ pͥus s si cũ ipilis. N
dubiũ qđ ab illo facta sit aquo & ipsi ⁊ simb
ut facti s̃. ei aquo facti sunt amore eũ quo
facti sunt adheser̃. Eoq sunt isti ab illorim
societate disereti: qđ illi ineadẽ bona uolia¬
tate manserunt. isti abea deficiendo muai
sunt. mala seilicet uoluntate hoc ipso qđ ab¬
ono defecer̃. aquo ñ defecissent utiq si ndus¬
sent. Si aũ boni angłi fuer̃ prius sine bona
gͦ meliores a se ipsis quã ab illo facti sunt. Als
Quid enĩ erant sine bona uoluntate. nͥ maliꝰas
si ꝓpr̃ea ñ mali quia nec mala uoluntas es
menit. neq enĩ abona quiã ñ dũ aoeperant
habe defecer̃: certe ñ dũ tales. ñdũ tã boni
quã eẽ. cũ bona uoluntate eoeper̃. Aut siñ
potuer᷑ se ipsos facere meliores quã eos ile

Expanded text:
etiaetiafacta esse dicitur: porro quia facta est, utrum cum ipsis facta est an sine illa fuerunt prius? Sed si cum ipsis, non dubium quod ab illo facta sit a quo et ipsi, simulque ut facti sunt, ei a quo facti sunt amore cum quo facti sunt quo facti sunt adhaeserunt, eoque sunt isti ab illorum societate discreti, quod illi in eadem bona voluntate manserunt, isti ab ea deficiendo mutati sunt, mala scilicet voluntate, hoc ipso quod a bona defecerunt; a qua non defecissent. si utique noluissent. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona  fecerunt, ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt. Absit. Quid enim erant sine bona uoluntate nisi mali? Aut si propterea non mali, quia nec mala uoluntas eis inerat neque enim ab ea, quam nondum coeperant habere, defecerant, certe nondum tales, nondum tam boni quam esse cum bona uoluntate coeperunt. At si non potu
Abbreviated transcription (Latin):
s animȩ ꝑuers& amantis corporeas uolup¬
tates. neglecta tẽꝑantia qua reb spũaliter
pulchriorib & incorruptibilit̃ suauiorib
coaptamir. Nec iactantia uitiũ ẽ. laudis
humanȩ: s animȩ ꝑuers& amantis laudan
ab hominib sp̃to testimonio conseienti
Nec suꝑbia uitiũ ẽ. dantis potestatẽ uł iples
etiã potestatis : s ammę ꝑuers& amantis
potestatẽ suã. potentioris uistiore concẽpa.
Ac ꝑ hoc qui ꝑuerse amat cuiꝰlibet natinte
bonũ. etiã si adipiscit᷑: ipse fit in bono mab.
& miser meliore pͥuatꝰ. Cũ gͦ male uolimn¬
tatis efficiens naturalis. uł si dici pocest
essentialis nulla sit causa. ab ipsa quippe
incipit spũũ mutabiliũ malũ quo miniui
atq deprauat᷑ naturax bonũ. nec talem
uoluntatẽ faciat nͥ de fectio qua deseritur
ds̃. euiꝰ defectionis etiã causa utiq defieit.
si dixerimus nullã ẽẽ efficientẽ aiusam

Expanded text:
sed animae peruerse amantis corporeas uolupsed animae peruerse amantis corporeas uoluptates neglecta temperantia, qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suauioribus coaptamur; nec iactantia uitium est laudis humanae, sed animae peruerse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae; nec superbia uitium est dantis potestatem uel ipsius etiam potestatis, sed animae peruerse amantis potestatem suam potentioris iustiore contemta. ac per hoc qui peruerse amat cuiuslibet naturae bonum, etiam si adipiscatur, ipse fit in bono malus et miser meliore priuatus. Cum ergo malae uoluntatis efficiens naturalis uel, si dici potest, essentialis nulla sit causa — ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum, quo minuitur atque deriuatur naturae bonum, nec talem uoluntatem facit nisi defectio, qua deseritur deus, cuius defectionis etiam causa utique deficit —: si dixerimus nullam esse efficientem causam
Abbreviated transcription (Latin):
s uͥ deficiunt nesciendo condiscit. Delicta
enĩ qͥs intelligit: Hoo ẽ. scio. naturam dĩ
nũquã. nusquã. nulla exparte posse defi¬
cere: & ca posse deficere quę exnichilo fac¬
ta sunt. Quȩ tam̃ quanto magis sunt & bona
faciunt. tunc enĩ aliquid facunt: causas
habent efficientes. In quantũ aũ deficiunt¬
& exhoc mala facunt quid enĩ tunt faciunt
nͥ uana: Causas habent deficientes. ltemq¬
scio. in quo fit mala uoluntas. id meo fieri
qđ si nollet ñfieret. & ideo ñ necessarios
s uoluntarios defectus iusta poena c̃sequit᷑.
De ficit᷑ enĩ ñ ad mala s male: id ẽ. ñ ad malas
naturas s ideo male quia contra ordinẽ natu¬
rarũ. ab eo qđ sũme ẽ. ad id qđ minꝰ ẽ. Neq
enĩ auri uitiũ ẽ. auaritia: s hominis ꝑ uer¬
se amantis aurũ. iustitia derelicta quae
incõparabilit̃ auro debuit ante poni. Hec
luxuria uitiũ est pulchroꝵ suauiũq corpoꝵ:

Expanded text:
sed ubi deficiunt nesciendo condiscit: delicta sed ubi deficiunt nesciendo condiscit: delicta enim quis intellegit? I Hoc scio, naturam dei numquam, nusquam, nulla ex parte posse deficere et ea posse deficere quae ex nihilo facta sunt. quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt — tunc enim aliquid faciunt — causas habent efficientes; in quantum autem deficiunt et ex hoc mala faciunt — quid enim tunc faciunt nisi uana? — causas habent deficientes. itemqscio, in quo fit mala uoluntas, id in eo fieri quod si nollet non fieret, et ideo non necessarios, sed uoluntarios defectus iusta poena consequitur. deficitur enim non ad mala, sed male, id est non ad malas naturas, sed ideo male, quia contra ordinem naturarum ab eo quod summe est ad id quod minus est. neque enim auri uitium est auaritia, sed hominis peruerse amantis aurum iustitia derelicta, quae incomparabiliter auro debuit anteponi; nec luxuria uitium est pulchritudinis suauium corporum,
Abbreviated transcription (Latin):
qđ minus ẽ hoc ẽ. inciꝑe hab̾e uoluntadem
malã. Causas porro defectionum istarum¬
cũ efficientes ñ sint ut dixi s deficientes
uelle inuenire tale ẽ: ac si quisquã uelit ui¬
de tenebras. uł audire silentiũ qđ tam̃ utru¬
inq nob̾ notũ ẽ. neq illud nͥ ꝑ oculos. neq
hoc nisi ꝑ aures. ñ sane inspecie s in speciei
pͥuatione. Nemo gͦ ex me seire quęrat qͥ me
uescire scio: nͥ forte ut nescire diseat qdͥ seiri
ñ posse sciendũ ẽ. Ca quippe quȩ ñ inspecie
s inspeciei pͥuatione seuint᷑ si dici aut incel¬
ligi potest quodã modo nesciendo seiuntur:
ut sciendo nesciant᷑. Cũ enĩ etiã acies oculi
corporalis currit ꝑspecies cõporales: nusqͣ
tenebras uidet nͥ uͥ coeꝑit ñ uide. Ita etiam
ñ ad aliquẽ aliũ sensũ s ad solas aures ꝑti¬
no. sentire silentiũ. Qđ tam̃ nullo modo
nͥ ñ audiendo sentitur. Sic species intelli¬
gibiles mens quidẽ nũ intelligendo conspicit:

Expanded text:
inus est hoc est incipere habere uoluntatem malam. causas porro defectionum istarumcum efficientes non sint, ut dixi, sed deficientes, uelle inuenire tale est, ac si quisquam uelit uidere tenebras uel audire silentium, quod tamen utrumque nobis notum est, neque illud nisi per oculos neque hoc nisi per aures, non sane in specie, sed in speciei priuatione. nemo ergo ex me scire quaerat quod me nescire scio, nisi forte ut nescire discat quod sciri non posse sciendum est. ea quippe quae non specie, sed in eius priuatione sciuntur, si dici aut intellegi potest, quodam modo nesciendo sciuntur, ut sciendo nesciantur. cum enim acies oculi corporalis currit per species corporales, nusquam tenebras uidet nisi ubi coeperit non uidere. ita etiam non ad aliquem alium sensum, sed ad solas aures pertinet sentire silentium, quod tamen nullo modo nisi non audiendo sentitur. sic species intellegibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit,
Abbreviated transcription (Latin):
pore tẽpus fuisse nemo ambigat. Nam si ̃
om̃ tẽpore fuit tẽpꝰ: erat gͦ tẽpꝰ quando nullũ
erit tempꝰ. Quis hoc stultissimꝰ dixerit: Pos¬
simus gͦ recte dicere erat tẽpꝰ quando ñ erat
roma.erat tẽpꝰ quando ñ erat ierłm. erat tẽpꝰ
quando ñ erat abrahã. erat cẽpꝰ quando ñ erat
homo. & si quid lnuuꝰ modi. Postremo si ñ cum
intio cẽporis s̃ pꝰ aliqđ tẽpus factus ẽ. mundꝰ :
possumꝰ dicere. erat tẽpꝰ quando ñ erat mundꝰ.
tũ enat tẽpꝰ quando nullũ erat tempus tam
nconuenient̃ dicimꝰ: ac si quisquã dicat erat
homo quando nullus erat homo. aut erait iste
nunduis quando ñ erat mundus. Si enĩ de
lls atq alio intelligat᷑: porest dici aliquo mͦ.
hoc ẽ erat aluis homo: quando ñ enit iste homo.
eg̃ erat aliuid tẽpus quando ñ erat hoc tẽprs
rete possumꝰ dicere. At uͦ erat tẽpus quando

Expanded text:
 omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. Nam si non  omni tempore tempus fuisse nemo ambigat. Nam si non omni tempore fuit tempus, erat ergo tempus, quando nullum erat tempus? Quis hoc stultissimus dixerit? Possumus enim recte dicere: Erat tempus, quando non erat Roma; erat tempus, quando non erat Jerusalem; erat tempus, quando non erat Abraham; erat tempus, quando non erat homo; et si s factus est mundus, possumus dicere: Erat tempus, quando non erat mundus; at uero: Erat tempus, quando nullum erat tempus, tam inconuenienter dicimus, ac si quisquam dicat: Erat homo, quando nullus erat homo, aut: Erat iste mundus, quando iste non erat mundus. Si enim de alio adque alio intellegatur, potest dici aliquo modo, hoc est: Erat alius homo, quando non erat iste homo; sic ergo: Erat aliud tempus, quando non erat hoc tempus, recte possumus dicere; at uero: Erat tempus, quando
Abbreviated transcription (Latin):
si cẽpꝰ ñ acelo uerũ & ante cȩlũ fuit. ñ quidẽ
in horis & dieb & mensib & annis nã istȩ
dim̃siones cẽporaliũ sp̃atioꝵ. quę usitate ac ꝓpͥe
dicunt᷑ cẽpora manifestũ ẽ. qđ amotiu syderũ
copint.⁊ Unde & ds̃ cũ hȩc institueret dixit.
& sint in signa & tẽpora. & indies & man
nos. ⁊ s maliqͦ mutabili motu euiꝰ alud prius
alud posterius p̃terit. eo qd simul eẽ ñ pͦssunt:
Si gͦ ante cęlũ iangłicis motib tale aliquid
fuit & ideo tẽpis iam fuit. atq angłi ex quo
facti sunt tẽporalit̾ mouebant᷑: etiã sic om̃i
c̃pore fuer̃ ⁊ quandoquidẽ cũ illis facta sunt
t̃pora. Quis aũ dicat ñ semꝑ fuit qđ omni
t̾pore fuit: S si hoo respondero: dicet᷑ mͥ.
illi fuer̃.: Quomͦ etiã creati dicendi sunt. si sẽꝑ
fusse intelligantur: Ad hoc quid respondebit̾:
n dicendũ ẽ. & semꝑ eos fuisse qm̃ om̃i tẽpore
suerunt qui cũ tẽpore facti sunt aut cũ quib

Expanded text:
lum fuit; non quidem in horis, et diebus, et mensibus, et annis nam istae dimensiones temporalium spatiorum, quae usitate ac proprie dicuntur tempora, manifestum est quod a motu siderum coeperint; unde et Deus, cum haec institueret, dixit, Et sint in signa, et in tempora, et in dies, et in annos : sed in aliquo mutabili motu, cujus aliud priun possunt: si ergo ante coelum in angelicis motibus tale aliquid fuit, et ideo tempus jam fuit, atque Angeli ex quo facti sunt, temporaliter movebantur; etiam sic omni tempore fuerunt, quandoquidem cum illis facta sunt tempora. Quis autem dicat, Non semper fuit, quod omni tempore fuit? 2. Sed si hoc respondero, dicetur mihilli fuerunt? quomodo etiam creati dicendi sunt, si semper fuisse intelliguntur? Ad hoc quid respondebitur? An dicendum est, et semper eos fuisse, quoniam omni tempore fuerunt, qui cum tempore facti sunt, aut cum quibu
Abbreviated transcription (Latin):
de coloret᷑. & aer tenebrascat. siue frigeseat. &¬
anima desipiat. S & si sit corpꝰ incorruptibili
quale scĩs in resurrectione ꝓmittit̾: habet qͥdem
ipsuis incorruptionis mamissibilẽ qualitatem.
s manente substantia corporali ñ hoc ẽ. qđ ipsa
incorruptio. Nã illa etiã ꝑ singulas partes aurpt̃
tota ẽ: nec alibi maior alibi minor. Neq enim
ulla pars ẽ. in corruptior quã altera. Corpusil
ipsum mauis ẽ. in toto: quã in parte. Et cũ ali
pars ẽ. in eo amplior alia minor: ñ ea quȩ im.¬
plior ẽ. incorruptior quã ea quȩ minor. Alud ẽ
itaq corpus qđ ñ ubiq sui totũ ẽ. alia maoriꝙ

Expanded text:
decoloretur et aer tenebrescat siue frigescat et decoloretur et aer tenebrescat siue frigescat et anima desipiat. Sed etsi sit corpus incorruptibile, quale sanctis in resurrectione promittitur, habet quidem ipsius incorrused manente substantia corporali non hoc est, quod ipsa incorruptio. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est, nec alibi major, alibi minor; neque enim ulla pars est incorruptior quam altera: corpus vero ipsum majus est in toto quam in parte; et cum alia pars est in eo amplior, alia minor, non ea quae amplior est incorruptior quam ea quae minor. Aliud est itaque corpus, quod non ubi
Abbreviated transcription (Latin):
boni simplicẽ dicimꝰ. quia pat̾ mea solus aut
solus filius. aut solus sp̃s sẽs. aut uͦ sola ẽ. ista
nominiis trinitas siue substantia ꝑsonarũ. sicut
sabesliani heretici putauer̃: s ideo simplex dicit᷑
nec tam̃ ipse ẽ. filius. & filius habet patrẽ. Nec
terum. hoc ẽ. qđ habet: sicut ad seipsum dr̃ unꝰ
habendo utiq uitã & eadẽ uita ipseẽ. Propt̃
hoc itaq natura dr̃ simplex. cui ñ fit aliquid
hab̾e qđ uł possit annitere uł aliud sit habens
alud qđ habet: sicut & uas aliquẽ liquorẽ. aut
corpus colorẽ. aut aer lucẽ. siue feruorẽ. aut ani¬
ma sapientiam. Nichil enĩ horũ ẽ. id qđ habet :
Nam neq uas liquor ẽ. nec corpꝰ color. neq aer lux
suie feruor. neq anima sapientia ẽ. Hinc ẽ. qđ
etiã pͥuari possunt reb quas habent. & in alios
habitꝰ uł qualitates uera atq mutari. ut &¬
uas euacuetur humore quo plenũ ẽ. & corpus

Expanded text:
boni simplicem dicimus, quia Pater in ea solus aut boni simplicem dicimus, quia Pater in ea solus aut solus Filius aut solus Spiritus sanctus, aut uero sola est ista nominis trinitas sine subsistentia personarum, sicut Sabelliani haeretici putauerunt; sed ideo simplex diciturnec tamen ipse est Filius et Filius habet Patrem, nec terum, hoc est quod habet; sicut ad se ipsum dicitur uiuus habendo utique uitam, et eadem uita ipse est. Propter hoc utique natura dicitur simplex, cui non sit aliquid habere, quod uel possit amittere; uel aliud sit habens, aliud quod habet; sicut uas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem siue feruorem aut anima sapientiam. Nihil enim horum est id quod habet; nam neque uas liquor est, nec corpus color, nec aer lux siue feruor, neque anima sapientia eat. Hinc est quod etiam priuari possunt rebus quas habent, et in alios habitus uel qualitates uerti adque mutari, ut et uas euacuetur umore quo plenum est, et corpus
Abbreviated transcription (Latin):
angłs fit immundus: sic̃ sunt om̃s qͥ uocantur
immundi sp̃s. Nec iam lux indño: s inseipsis
tenebrę. pruiati participatione lucis ȩt̃nae.
M ali enĩ nulla natura ẽ. s amissõ boni mali nom̃¬
solum in cõmutabile : qđ ẽ. dĩ. Ab hoc bono cre¬
ata sunt om̃a bona. s ñ simplicia. & ob hoc mu¬
tibilia. Creata sunt in quã idẽ. facta : ñ genita.
Qđ enĩ de simplici bono genitũ ẽ. parit̃ simplex ẽ:
& hoc ẽ. qđ illud de quo genitũ ẽ. Quȩ duo
patrẽ & filiũ dicimꝰ. & utrũq hoc eũ spũ suo unꝰ¬
notione huiꝰ nominis isacris litteris nuncupat᷑.
Alius ẽ. aũ quã pat̾ & filius. quia nec pat̃ ẽ. Nec
filius. S alius dixi. ñ aliud: quia & hoc pariũ
simplex parĩq in cõmutabile bonũ ẽ. & co eq̃iũ.
Et hȩc trinitas: uniis ẽ. ds̃. Nec ideo ñ simplex:
quia trunitas. Neq enĩ ꝓpt̃ hoc naturã istam

Expanded text:
angelus, fit immundus; sicut sunt omnes qui vocantur angelus, fit immundus; sicut sunt omnes qui vocantur immundi spiritus, nec jam lux in Domino, sed in se ipsis tenebrae, privati participatione lucis aeternae. Mali enim nulla natura est; sed amissio boni, mali nomesolum incommutabile, quod est Deus. Ab hoc bono creata sunt omnia bona, sed non simplicia, et ob hoc mutabilia. Creata sane, inquam, id est facta, non genita. Quod enim de simplici bono genitum est, pariter simplex est, et hoc est quod illud de quo genitum est; quae duo Patrem et Filium dicimus; et utrumque hoc cum Spiritu notione huius nominis in sacris litteris nuncupatur. Alius est autem quam Pater et Filius, quia nec Pater est nec Filius; sed \'alius\' dixi, non ‛aliud\', quia et hoc pariter simplex pariterque incommutabile bonum est et coaeternum. Et haec trinitas unus est Deus; nec ideo non simplex, quia trinitas. Neque enim propter hoc naturam istam
Abbreviated transcription (Latin):
angłi: ipsi sunt illa lux quȩ diei nom̃ accepit.
Cuiꝰ unitas ut cõmendaret᷑: ñ ẽ. dictꝰ dies pͥmꝰ
s dies inus. Nec alius ẽ. dies scđs aut tertius.
aut cȩtĩ. sed idem ipse unus ad implendũ m
senariũ uł septenariũ numerũ repetitus ẽ.
oꝑum quȩ fec̃ dĩ. & septimã quietis dĩ. Cũ
etum dix̃ dĩ. fiat lux & facta ẽ. lux. si recte
in hac luce creatio in telligit᷑ angłoꝵ: ꝓfecto
facti sunt participos lucis ȩt̾nȩ. qđ ẽ. ipsa
incõmutabilis sapientia dĩ ꝑ quã facta sunt
om̃a. quẽ dicimus umgenitũ dĩ filiũ. ut ea¬
luce illuminati qua ereati. fierent lux &
uocarentur dies participatione in comutabił
lucis & diei: qđ ẽ. uerbũ dĩ. ꝑ qđ & ipsi
& om̃a faca sunt. Lum̃ quippe dĩ uerũ qđ
illuminat mm̃em hominẽ uenientẽ in hunc mu.¬
ndum. hoc illuminat & om̃em angłm mundũ
ut sit lux ñ inseipso s indõ. Aquo si auertitur

Expanded text:
angeli, ipsi sunt illa lux, quae diei nomen accepit, angeli, ipsi sunt illa lux, quae diei nomen accepit, cuius unitas ut commendaretur, non est dictus dies primus, sed dies unus; nec alius est dies secundus aut tertius aut ceteri, sed idem ipse unus ad implendum senarium uel septenarium numerum repetitus est operum, quae fecit deus, at septimam quietis dei. cum enim dixit deus: fiat lux, facta est lux; si recte in hac luce creatio intellegitur angelorum, profecto facti sunt participes lucis aeternae, quod est ipsa incommutabilis sapientia dei, per quam facta sunt omnia, queluce illuminati, qua creati, fierent lux, et vocarentur dies participatione incommutabilis lucis et diei, quod est Verbum Dei, per quod et ipsi et omnia facta sunt. Lumen quippe verum, quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum , hoc illuminat et omnem angelum mundum, ut sit lux non in se ipso, sed in Deo: a quo si avertitur
Abbreviated transcription (Latin):
dauit & creata s̃. Etiã hic aꝑtissime adõ
factos eẽ. angłos. diuiniꝰ dictũ ẽ. cũ eis uit̃
ex̧t̃ã celestia cõmemoratis infert᷑ ad om̃a ipse
dix̃ & facta sunt. Quis porro audebit opinari
pꝰ om̃a ista quȩ sex dieb enumerata sunit
angłos faccos: S & si quisquã ita desipit.
redarguit istã uanitatẽ illa scriptura paris
auctoritatis uͥ ds̃ dic̃. Quando facta s̃ sidera.
laudauer̃ me uoce magna om̃s angłi mei.
Lam gͦ erant angłi quando facta ĩ sidera.
Facta s̃ aũ quarco die. Humqͥdizam gͦ die c̃tio
factos eẽ dicemꝰ : Ab sit. In ꝓmptu ẽ. enim
quid in illo die factũ sit. Ab aquis utiq tr̃a
discreta ẽ. & distinctas sui gñris species duo
ista elem̃ta sumpser̃. & ꝓdux̃ t̃ra quicquid
ei radicitꝰ in heret. Numqͥdnã scđo : Ne hoc
quidẽ. Tunc enĩ firmam̃tũ factũ ẽ. int̃ aquas
in quo firmam̃to quarto die facta s̃ sidera.
N imirũ gͦ si ad istoꝵ dierũ oꝑa dĩ ꝑtinent

Expanded text:
Etiam hic apertissime a Deo factos esse angelos divinitus dictum est, cum, eis inter caetera coelestia commemoratis, infertur ad omnia, ipse dixit et facta sunt. Quis porro audebit opinari post omnia ista, quae sex diebus enumerata sunt, angelos factos? sed et si quisquam ita desipit, redarguit istam vanitatem illa Scriptura paris auctoritatis, ubi Deus dicit: Quando facta sunt sidera, laudaverunt me voce magna omnes angeli mei; jam ergo erant angeli quando facta sunt sidera, facta sunt autem quarto die. Nunquidnam ergo die tertio factos esse dicemus? Absit. In promptu est enim quid illo die factum sit: ab aquis utique terra discreta est, et distinctas sui generis species duo ista elementa sumpserunt, et produxit terra quidquid ei radicitus inhaeret. Nunquidnam secundo? ne hoc quidem; tunc enim firmamentum factum est super aquas in quo firmamento quarto die facta sunt sidera. nimirum ergo si ad istorum dierum opera dei pertinent
Abbreviated transcription (Latin):
beata si futurã suã miseriã & turpitudinem
p̃uidet. Si aũ ñ p̃uidet. nec se turpẽ ac mie¬
ram fore s beatã semꝑ existimat: falsa opi¬
one sit beata. quo dici stultius niehil potest.
Si aũ semꝑ quidẽ ꝑ scła retro infinita cũ bata¬
dine alt̾nasse animȩ miseriã putant. s nẽ ũ
de cȩto cũ fuerit libata ad miseriã ñ ec̃ redtatiꝰ
Nichilominꝰ conuineunt᷑ nũquã eã fuisse uet
beatã. s deinceps eẽ inciꝑe noua quadã ra¬

Expanded text:
beata, si futuram suam miseriam et turpitudinem beata, si futuram suam miseriam et turpitudinem praeuidet; si autem non praeuidet nec se turpem ac miseram fore, sed beatam semper existimat, falsa opinione sit beata; quo dici stultius nihil potest. Si autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant, sed nunc iam de cetero, cum fuerit liberata, ad miseriam non esse redituram, nihilo minus conuincuntur numquam eam fuisse uere beatam, sed deinceps esse incipe
Abbreviated transcription (Latin):
pulcherrima specie. quodã mͦ tacitꝰ & factũ se
eẽ. & ñ nͥ adeo in effabilit̾ atq inuisibilit̃ magn
& meffabiliter atq inuisibilit̃ pulchro. fierise
potiusse ꝓdamat. Qui aũ adõ quidẽ factum
fatent᷑ ñ tam̃ eũ temporis uolunt habe s sue
semꝑ sit factꝰ: dicunt quidẽ aliqͥd unde sbidm̃
uident᷑ uelut afortuita temeritate defender.
Ne subito illi uenisse credat᷑ inmentẽ qͥ numqũ
ante uenisset. facere mundũ. & accidisse li
uoluntatẽ nouã cũ innullo sit om̃ino mutibil.
s ñ uideo quomͦ eis possit incęt̃is reb ratio isti
subsistere: maximęq in anima. Quã sideo a¬
et̃nã eẽ contenderint: unde illi accidit nona
mͦ pocerunt explicare. Si enĩ alt̃nasse semꝑ
eiꝰ miseriã & beatitudinẽ dixerint: necesse c̃
dicant etiã sẽꝑ alt̾naturã. Unde illa eos sequtͥ
absurditas: ut etiã cũ beata dr̃. in ħ utiq ñsic

Expanded text:
pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse et non nisi a Deo ineffabiliter adque inuisibiliter magno et ineffabiliter adque inuisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. Qui autem a Deo quidem factum fatentur, non tamen eum temporis uolunt habere sed suae semper sit factus, dicunt quidem aliquid, unde sibi Deum uidentur uelut a fortuita temeritate defendere, ne subito illi uenisse credatur in mentem, quod numquam ante uenisset, facere mundum, et accidisse illi nouam uoluntatem, cum in nullo sit omnino mutabilis; sed non uideo quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere maximeque in anima, quam si Deo coaeternam esse contenderint, unde illi acciderit noua modo poterunt explicare. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint, necesse est dicant etiam semper alternaturam; unde illa eos sequetur absurditas, ut etiam cum beata dicitur in hoc utique non sit
Abbreviated transcription (Latin):
interĩ nos melius: quã inscripturis scĩs. uͥ dixit
nam ibi fuit iste ꝓpħa quando fecit ds̃ cȩlũ & t̃rã:
Non. S ibi fuit sapientia dĩ ꝑquã facta sunt om̃ia:
quȩ manimas etiã scãs se trans fert. Amicos dĩ &
ꝓpħas constituit. eisq oꝑa sua sine strepitu intꝰ
enarrat. Loquunt᷑ eis quoq angłi dĩ: qui semꝑ
uident faciem patris. uoluntatẽq eiꝰ quib oporcet
annunciant. Ex his unus erat iste ꝓpħa: qͣdix̃
idoneus cestis ẽ. ꝑ quẽ dõ eredendũ sit. ut codem
spũ dĩ quo hȩc s reuelata cognouit. etiã ipsen
fidẽ nr̃am futurã tanto ante p̃dixerit. S qͥd
placuit ȩt̃no dõ tunc facere cȩlũ & t̾am. que
antea ñ fecisset: Qui ħ dicunt. si mundũ gnũ
sine ullo initio. & ideo nec adeo factũ uideri
uolunt: ninis auersi sunt aueritate. & loctali
morbo impietatis in saniunt. Exceptis exui
ꝓpłncis uocib : mundus ipse ordinatissimꝗsia
mutabilitate & mobilitate & uisibiliũ omum

Expanded text:
 nos melius quam in Scripturis sanctis, ubi dixit nam ibi fuit iste propheta, quando fecit Deus coelum et terram? Non: sed ibi fuit Sapientia Dei, per quam facta sunt omnia, quae in animas sanctas etiam se transferens amicos Dei et prophetas constituit eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. Loquuntur eis quoque angeli Dei, qui semper uident faciem Patris uoluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. Ex his unus erat iste propheta, quiidoneus testis est, per quem Deo credendum sit, ut eodem spiritu Dei, quo haec sibi reuelata cognouit, etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram, quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt, si mundum aeternum sine ullo initio et ideo nec a Deo factum uideri uolunt, nimis auersi sunt a ueritate et letali morbo inpietatis insaniunt. Exceptis enim propheticis uocibus mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et uisibilium omnium
Abbreviated transcription (Latin):
motionis & mutationis cũ aliud atq aliud quȩ
simul eẽ ñ possunt cedit atq succedit. in breui¬
orib uł ꝓductiorib morarũ int̃ uallis cempus
sequeretur: Cũ gͥ ds̃ in cuiꝰ et̾nitate nulla est
om̃ino mutatio creator sit tẽpoꝵ & ordinator:
quomͦ dicat᷑ pꝰ tẽpoꝵ spatia mundũ creasse
ñ uideo. nͥ dieat᷑ ante mundũ iã aliquã fuisse
ereaturã cuꝰ motib cẽpora c̃urrerent. Porro
si litera sacrȩ maximeq ueraces ita dicunt in
pͥncipio fecisse dm̃ çȩlũ & t̾ram ut nichil antea
fuisse incelligat᷑. quia hoc potiuis in principio
fecisse diceret᷑ siquid fecisset ante ꝯȩtera cuneta
quȩ fec̃: ꝓculdubio ñ ẽ. mundus factꝰ intẽpore
s cũ cẽpore. Qđ enĩ fit intempore: & pꝰ aliqđ fit

Expanded text:
motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae simul esse non possunt, cedit adque succedit, in breuioribus uel productioribus morarum interuallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus, in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio, creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse non uideo, nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam, cuius motibus tempora currerent. Porro si litterae sacrae maximeque ueraces ita dicunt, in principio fecisse Deum caelum et terram, ut nihil antea fecisse intellegatur, quia hoc potius in principio fecisse diceretur, si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod enim fit in te
Abbreviated transcription (Latin):
ñ ẽ. consequens ut fortuito potius quã ratione
diuma ds̃ non alio s isto in quo ẽ. loco mundũ
constituerit. cũ parit̾ infinitis ubiq patentib
nullo excellentiore merito posset hic eligi. quã¬
uis eandẽ diuinã rationẽ qua id factũ ẽ. nulla
possit humana cõp̃hende: ita ñ ẽ. consequens
ut deo aliquid existimemꝰ accidisse fortuitum
qđ illo potius quã anteriore tẽpore condidit
mundũ. cũ & qualit̾ anteriora tp̃ra ꝑ infinitũ
retro spatiũ preterissent. nec fuisset aliqua
infinita imaginant᷑ loca cũ locus nullus sit p̃t̃
mundũ: respondet᷑ eis isto mͦ in anit homines
cogitare p̃terita tempora uacationis dĩ cũ tẽpꝰ
nullũ sit ante mundũ. Si enĩ recte discernunt᷑
tabilitate ñ ẽ. i ęa̾̃ntate aũ nulla mutatio est
quis ñ uideat qđ tempora ñ fuissent nͥ creatura
fieret quȩ aliquid aliqua motione mutaret. cuiꝰ

Expanded text:
non est consequens, ut fortuito potius quam ratione non est consequens, ut fortuito potius quam ratione diuina Deus non alio, sed isto in quo est loco mundum constituerit, cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi, quamuis eandem diuinam rationem, qua id factum est, nulla possit humana conprehendere: ita non est consequens, ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum, quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum, cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent nec fuisset aliqua infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis isto modo: inaniter homines cogitare praeterita tempora uacationis Dei, cum tempus nullum sit ante mundum. CAPUT VI. Creationis mundi tabilitate non est, in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non uideat, quod tempora non fuissent, nisi creatura fieret, quae aliquid aliqua motione mutaret, cuius
Abbreviated transcription (Latin):
obsequiũ deferendũ putant. isti phylosophos
ꝗteros nobilitate atq auctoritate uicerunt.
ñ ob alud nͥ quia longo quidẽ int̃uallo. uerũ¬
anen reiquis ꝓpmquiores sunt ueritati.
Anforte substantiã dĩ quã nec indudunt nec deter¬
minant nec discernunt loco sedeã sic̃ dedõ sentire
dignũ ẽ. fatentur in corporea p̾sentia ubiq tocam.
a tantis locoꝵ extra mundũ spatus absentẽ ẽẽ
dicturi sunt. & uno tantũ atq incomparatione
illius infinitatis tã exiguo loco inqͦ mundus ẽ. occu¬
patam. Non opinor eos in hȩc uaniloquia ꝓg̃s¬
suros. Cũ gͥ unũ mundũ ingenti quidẽ mole
corporea finitũ tam̃ & loco suo de terminatũ &
oꝑante dõ factũ eẽ dicant: qđ respondent de
infinitis extra mundũ locis cur ieis ab oꝑe dẽ
cesset: ħ sibi respondeant de infinitis ante mun-¬
dũ tpr̃ib cur ineis ab oꝑe ds̃ cessauerit. Ꝙ sic̃

Expanded text:
obsequium deferendum putant, isti philosophos obsequium deferendum putant, isti philosophos caeteros nobilitate atque auctoritate vicerunt, non ob aliud, nisi quia longo quidem intervallo, verumtamen reliquis propinquiores sunt veritati. An forte substantiam Dei, quam nec includunt, nec determinant, nec distendignum est, fatentur incorporea praesentia ubique totam, a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum adque in conparationem illius infinitatis tam exiguo loco, in quo mundus est, occupatam? Non opinor eos in haec uaniloquia progressuros. Cum igitur unum mundum ingenti quidem mole corporea, finitum tamen et loco suo determinatum et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis, quur in eis ab opere Deus cesset, hoc sibi respondeant de infinitis ante mundum temporibus, quur in eis ab opere Deus cessauerit. Et sicut
Abbreviated transcription (Latin):
quęrit᷑ cur potuis cunc & ñ antea factꝰ sit. quẽ
ad modũ quęri pocest cur hic potius ubi est
& ñ alibi. Nam si infinita spatia tẽporis ante
mundũ cogitant. inquib eis ñ uidet᷑ dĩ ab oꝑe
cessare potuissẽ: similit̾ cogitent extͣ mundũ
uisse uacare om̃ipotentẽ nonne c̃ sequens erit
et innumerabiles mundos cũ epicuro sõinare
oģant᷑÷ ea tantũ differentia. qđ eos ille for-¬
autis motib athomoꝵ gigni asserit & resolui.
isi aũ oꝑe dĩ factos dicturi sunt si eũ ꝑ int̃mi.¬
nabilem immensitatẽ locoꝵ extͣ mundũ cir-¬
uĩquaq patentiũ uacare noluerint. nec eosdẽ
nindos qđ etiã deisto sentiunt ulla causa pos¬
se disoliu: Cũ his enĩ agimꝰ qui & dm̃ in cor¬
pacũ & om̃iũ naturarũ quȩ ñ s̃ qđ ipse cre¬
ĩ adistã disputationẽ religionis ad mutere.
maximne qđ apud eos qui multis modis sacroꝵ

Expanded text:
quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem ad modum quaeri potest, quur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non uidetur Deus ab opere cessare potuisse, similiter. cogitent extra mundum at non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt, si eum per interminabilem inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse dissolui? Cum his enim agimus, qui et Deum incorporeum et omnium naturarum, quae non sunt quod ipse, creest ad istam disputationem religionis admittere: maxime quod apud eos qui multis diis sacrorum