comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
te. Quid igitur perficere potest ħ necessi¬
tudinis distributio ꝓpe dicam. Plurimu
cu locus is necessitudinis uidebit ĩcurrẽ
Nam tu simplex erit necessitudo nichil eit
qd̾ multa dicamus cu eam nulla ratione
lenire possimꝰ cu aute ita necesse crit aliꝗd
effrigere aut adipisci uelimus. tu adnĩc¬
tio illa quid habeat utilitatis. aut honesta¬
tis erit considerandu. Namsi uellic attẽ¬
dere ita tñ ut id queras qd̾ cõueniat adusũ
ciuitatis reperies nulla eẽ rem ꝙͣ face̾ ne¬
multas tes necessitatis at quas similiter
adiunctio nõ accedit. qd̾ genus ẽ ut hoiẽs
mortales necesse est interire sine aduĩctios
Ut cibo utantur nõ necesse est nisi cu illa
exceptioẽ ex̾ qua si nolint fame perire Et
ergo ut dixi illud quidẽ adiũgitur semper
cuiꝰmoĩ sit erit considerandu. Na omni
tempore idꝑtinebit utaut ad honestatẽ

Expanded text:
tem. quid igitur haec perficere potest necessitem. quid igitur haec perficere potest necessitudinis distri- butio? prope dicam plurimum, cum locus necessi- tudinis videbitur incurrere. nam cum simplex erit necessitudo, nihil erit quod multa dicamus, cum eam nulla ratione lenire possimus; cum autem ita necesse erit, si aliquid effugere aut adipisci velimus, tum adiunctio illa quid habeat utilitatis aut quid honestatis, erit considerandum. nam si velis attendere, ita tamen, ut id quaeras, quod conveniat ad usum civitatis, re- perias nullam esse rem, quam facere nemultas res necessitatis, ad quas similis adiunctio non accedit; quod genus ut homines mortales necesse est interire, sine ad- iunctione; ut cibo utantur, non necesse est nisi cum illa exceptione extra quam si nolint fame perire. ergo, ut dico, illud, quod adiungitur, semper, cuius- modi sit, erit considerandum. nam omni tempore id pertinebit, ut aut ad honestatem
Abbreviated transcription (Latin):
dicebamus necessitudine et affectioẽ pscrib
muc. Puto igit hanc esse necessitudinem
cui mulla iui resisti potest. que neꝙ inutar¬
emplo licet uin rei. qualis et quanta sit co¬
gnoscamus. Uiri posse flamia ligneã ma¬
teria necesse est. Corpus mortale aliqͦtp̃e
interire necesse est. Atq ita necesse ẽ ut uic
postulat ea quã mõ describamus necessitu¬
tudines cu indicendi rationes inçident
recto necessitudines appellabũtur. Sina¬
lique res incidant difficiles nulla suꝑior
possit ne fieri questione considerabimus
Atq etia hoc michi iudcor iudere eẽ qͥsdã
cu conuinctioẽs necessitudines quasda
simplices et absolutas. Namalit᷑ dicere so¬
lenins netesse est cassilienses se dedere ani¬
bali. Aliter aute necessẽ est cassiliui uenire
mambalis potestate. Illic insuperiore ad¬
uĩctio ħ est insi si malint fame perire. Si
cesse est cassiliu uenire inanibalic potesta¬

Expanded text:
dicebamus, necessitudine et affectione, perscriba- dicebamus, necessitudine et affectione, perscriba- mus. puto igitur esse hanc necessitudinem, cui nulla vi resisti potest, quo ea setemplo licet vim rei, qualis et quanta sit, cognoscamus. uri posse flamma ligneam materiam necesse est. corpus animal mortale aliquo tempore interire necesse est; atque ita necesse, ut vis postulat ea, quam modo describebamus, ne- cessitutudines cum in di- cendi rationes incident, recte necessitudines appella- buntur; sin aliquae res accident difficiles, in illa su- periore, possitne fieri, quaestione considerabimus. at- que etiam hoc mihi videor videre, esse quasdam cum adiunctione necessitudines, quasdam simplices et ab- solutas. nam aliter dicere solemus: necesse est Casilinenses se dedere Hannibali; aliter autem: ne- cesse est Casilinum venire in Hannibalis potestatem. illic, in superiore, adiunctio est haec: nisi si malunt fame perire; si cesse est Casilinum venire in Hannibalis potesta
Abbreviated transcription (Latin):
atq amplitudo ut queda extellens pecunie
magnitudo amicitiaru ac sotietatu mul¬
titudo. Quibus rebus nõ illud solu tonficit
ut salue et incolumes ueru etiam ut ample
atq potentes sint cimtates. Quare utilitatis
Due partes uident esse. Incolumitas et potẽ¬
tia. Incolumitas ẽ salutis tuta atq integra cõ¬
seruatio potentia est ad sua conẜuanda et
alterius obtinenda ydonearu reru facul¬
tas. Itq inhis omĩbus que antedicta sunt
quid fieri diffitulter et quid facile fieripos¬
sit oportet considerare. facile fieriid dice
qd̾ sine magno aut sine ullo labore sũptu
molestia ꝙͣ brenissimo tpẽ confici potest
lestie longinquitatis indigeat. atq aut om̃c
aut plurimas et maximas causas habe̾ dif¬
ficultatis. tñ hic susceptis difficultatbꝰ cõ¬
pleri atq ad exitu prodrci potest. Qñ gͦ
de honestate et de utilitate diximus. Nunc
testat de his rebus quas hic attributas esse

Expanded text:
atque amplitudo, ut quae- dam excellens pecuniae atque amplitudo, ut quae- dam excellens pecuniae magnitudo, amicitiarum ac societatum multitudo. quibus rebus non illud solum conficitur, ut salvae et incolumes, verum etiam, ut amplae atque potentes sint civitates. quare utilitatis duae partes videntur esse, incolumitas et potentia. in- columitas est salutis rata atque integra conservatio; potentia est ad sua conservanda et alterius adtenuanda idonearum rerum facultas. atque in iis omnibus, quae ante dicta sunt, quid fieri et quid facile fieri possit, oportet considerare. facile id dicemus, quod sine magno aut sine ullo labore, sumptu, molestia quam brevissimo tempore confici potestlestiae, longin- quitatis indiget atque aut omnes aut plurimas aut maximas causas habet difficultatis, tamen his suscep- tis difficultatibus confieri atque ad exitum perduci potest. Quoniam ergo de honestate et de utilitate dixi- mus, nunc restat, ut de iis rebus, quas his adtributas esse
Abbreviated transcription (Latin):
ut eoru quoq cansa pemitenda uideatꝰ ne
forte qui nos de omĩ amicitia dicere extimãt
teprehendere incipiant. ꝙ̃ꝙͣ sunt qui ꝓpter
utilitate mõ petenda putant amicitia. St̃
quid uerissime constituat᷑. Alius locus erit
considerandus. Nunc hoc sic adusu orato¬
partim sunt religiombus ĩcte. partim nõ
sunt et quia partim ueteres sunt. parti no¬
ue. Partim ab illoru partim ab nrõ bñfitõ
profecte. Partim utiliores. Partim minuc
utiles ex causaru dignitatibꝰ et temporu
oportunitatibus ex offitiis et religionibus
ex uetustatibus habebitur. Utilitas aute
incorpore posita est aut in extͣriis rebus qͣꝵ
trã reru multo maxima pars ad corporis
ut agri. portus. pecuma. classis. naute. mi¬
lites. sotii. quibuc rebus incoliumitatẽ ac
libertate retinẽt cruitates. Alia uero que iã
quidda magis aniplu et minus necessa¬
riu confitiunt ut urbe egregia exornatio

Expanded text:
ut eorum quoque causa petenda videatur, ne ut eorum quoque causa petenda videatur, ne forte, qui nos de omni amicitia dicere existimant, reprehendere inci- piant. quamquam sunt qui propter utilitatem modo petendam putant amicitiam; suntquid verissime constituatur, alius locus erit considerandi. nunc hoc sic ad usum oratopartim sunt religioni- bus iunctae, partim non sunt, et quia partim veteres sunt, partim novae, partim ab illorum, partim ab nostro beneficio profectae, partim utiliores, partim minus utiles, ex causarum dignitatibus, ex temporum opportunitatibus, ex officiis, ex religionibus, ex vetu- statibus habebitur. Utilitas autem aut in corpore posita est aut in extrariis rebus; quarum tamen rerum multo maxima pars ad corporis ut agri, portus, pecunia, classis, nautae, milites, socii, quibus rebus incolumitatem ac libertatem retinent civitates, aliae vero, quae iam quid- dam magis amplum et minus necessarium conficiunt, ut urbis egregia exornatio
Abbreviated transcription (Latin):
tuiu uitiu reperit᷑ aut certo iam nomiẽ ap¬
pellatu ut audatia que fidentie ꝑtinatia q̃
perse uerantie finitima est. Suꝑstitio que
religiom ꝓpinqua est. Aut sine ullo certo iaz¬
nomiẽ que omiã iam uti contraria reru bo¬
naru in rebus uitandic reponũtur. Ac de
pꝑ sepetitur satis dictu est. Nunc de ẽo ĩ qͦ
utilitas quoq adiungit qd̾ tñ honestu iuira¬
mus dicendu uidetur. Sunt igit᷑ multa q̃
nos tum dignitate tu quoq fructu suoduc̃t¬
adse. Quo ingenere est gloria dignitas. Am¬
plitudo. Amicitia. Gloria est frequens de ali¬
quo fama cu laude. Oignitas est honesta a¬
licuiꝰ et cultu et honore et uerecundia digna
auctoritas. Amplitudo potentie aut maiesta¬
tis aut aliquaru copiaru magna Habim¬
dantia. Amicitia est uolũtas aliquẽ ueru bona¬
ru illius ip̃ius causa quomõ diligit cu eius
pari uolũtate. Hic quia de cinilibus causis
loquimur fructus adamicitia adiungimꝰ

Expanded text:
timum vitium reperietur, aut certo iam no- mine appellatum, ut audacia, quae fidentiae, pertinacia, quae perseverantiae finitima est, superstitio, quae re- ligioni propinqua est, aut sine ullo certo nomine. quae omnia item uti contraria rerum bonarum in re- bus vitandis reponentur. Ac de arte propter se petitur, satis dictum est. nunc de eo, in quo utilitas quoque adiungitur, quod tamen honestum vocamus, dicendum videtur. sunt igitur multa, quae nos cum dignitate tum quoque fructu suo ducunt; quo in genere est gloria, dignitas, ampli- tudo, amicitia. gloria est frequens de aliquo fama cum laude; dignitas est alicuius honesta et cultu et honore et verecundia digna auctoritas; ampli- tudo potentiae aut maiestatis aut aliquarum copiarum magna abundantia; amicitia voluntas erga aliquem rerum bonarum illius ipsius causa, quem diligit, cum eius pari voluntate. hic, quia de civilibus causis lo- quimur, fructus ad amicitiam adiungimus,
Abbreviated transcription (Latin):
aut nũo compamus et ẜm id illud maiꝰ alid̾
minus esse dicerennis aut sperũ ipã ĩtuẽ¬
tes eamq alii compantes de excellẽtiã uiditi¬
u damus aut illud consideramꝰ quid res
queq possit efficere et in ꝙͣtu eius progredi
possit natirra aut ex alior quodã mõ cõtinẽ¬
tia et excircũstantia maffectioẽ rem ꝙͣ aliis
conferimus intuernur. Numero igit᷑ que
compatãtar si ex eode sint genete pluta pau¬
trario sint gener̃ pluralitat pautitas p̃feten¬
da est in pauca mala pluribus malis. Mala
uõ ipã bonis nuillo mõ conferunt᷑. Quc ei

Expanded text:
comparamus, et secundum id aliud majus, aliud minus esse decernimus; aut speciem ipsam intuentes, eamque alii comparantes de excellentia judicium damus; aut aliud consideramus, quid res quaeque possit efficere, et in quantum ejus progredi possit natura, aut ex aliorum quodammodo continentia, et ex circumstantium affectione rem quam alii conferimus intuemur. Numero igitur quae comparantur, si ex eodem sint genere, plura pautrario sint genere, pluralitati paucitas praeferenda est, ut pauca mala pluribus malis, mala vero ipsa bonis nullo modo conferuntur. Quae enim
Abbreviated transcription (Latin):
silii guberriatioẽ regit᷑. Clemc̃tia ẽ perquã
animi temere mediu alicuiꝰ ĩuẽtioms cõ¬
tracti comitate retinẽtur. Modestia ẽ per
tenda sunt. Quod ut demõstret᷑ neq ade
tudini ignauia iustitie ĩ institia uerũeliã
illa que propinqua uident et fimtima ẽ
absunt hec longissime. Qð genus fidc̃nit

Expanded text:
silii gubernatione regitur. Clementia, per quam silii gubernatione regitur. Clementia, per quam animi temere in odium alicujus illecti concitatique comitate retinentur. Modestia, per tenda sunt. Quod ut monstretur, neque ad tudini ignavia, et justitiae injustitia; verum etiam illa quae propinqua videntur et finitima esse, absunt autem longissime.
Abbreviated transcription (Latin):
quabile est. Iudicatu dequa alicuiꝰ aut aliqͦr
iam sententiis cõstitutũ est. lege us ẽ ꝙ in co
scripto qd̾ populo scriptu est ut obseruet
continet. Fortitudo ẽ considerata periculo¬
tu susceptio et laboru perpessio. Eius ꝑtes
Dagifitentia. Fidentia Patientia. Perse¬
uerantia.. Hagnificẽtia est reru magnar
et excelsaru cu ammi ampla quadã et splẽ¬
dida ꝓpõne agitatio.Atq admĩstratio fidẽ¬
tia est per qua magins et honestis ĩ tebus
multu ipẽ animus in se fidutie certa cu
spe collocauit. Patientia est honestatis aut
urilitatis causa reru arduaru ac diffici¬
liu uolũtaria ac diuturna ꝓpessio. Perseue¬
raritia est in ratione bene considerata sta
bilic et perpetua permansio Tempantiaẽ
rationis in libidine atq inalios non rectos
inpetus animni firma moderata dominano
Eius partes sunt. Continẽtia. Clemẽtia. Mo¬
destia. Continẽtia est per qua cupiditas cõ¬

Expanded text:
 alicuius aut aliquorum iam senten- tiis constitutum est. lege ius est, quod in eo scripto, quod populo expositum est, ut observet, continetur. Fortitudo est considerata periculorum susceptio et laborum perpessio. eius partes magnificentia, fidentia, patientia, perseverantia. magnificentia est rerum ma- gnarum et excelsarum cum animi ampla quadam et splendida propositione cogitatio atque administratio; fidentia est, per quam magnis et honestis in rebus multum ipse animus in se fiduciae certa cum spe con- locavit; patientia est honestatis aut utilitatis causa rerum arduarum ac difficilium voluntaria ac diuturna perpessio; perseverantia est in ratione bene consibilis et perpetua permansio. Temperantia est rationis in libidinem atque in alios non rectos impetus animi firma et moderata dominatio. Ejus partes, continentia, clementia, modestia. Continentia est per quam cupiditas con
Abbreviated transcription (Latin):
boic ea magis eligenda sunt que diuturni
perseuerant qd̾ n nuo positu ẽẽ nullus ig¬
norat. Ipã eni diutur nitas plurimos esse
uł dies uł mẽses uł annos fatetur quibus
duçer id quod eligitur longe etiaz ꝑuaga¬
ta bona angustis et unu muinimũq lotũ
coartatis numeru comꝑatioẽ procedunt
Nam que longe lateq peruagata sũt et m
plurimas grĩs regionesq diffusa sunt. Plu¬
ralitas uero cuiꝰ lib rei numerir spectat.
Iam uõ ex quo plura propagant᷑ bona quis
nõ iudicet ẽẽ meliora is quoꝵ ẽ mobs bo¬
noꝵ tontrariorũq fecunditas. Quis etia
bonu qd̾ plutes imitent᷑ ut faciant. Ceti¬
risq̃ ita nõ sint excellete nõ arbitretur.
Que in nuo constare quis nestiat qñ m

Expanded text:
bonis ea magis eligenda sunt, quae diuturnius perseverant, quod in numero positum esse nullus ignorat. Ipsa enim diuturnitas plurimos esse vel dies, vel menses, vel annos fatetur, quibus duret id quod eligitur. Longe etiam pervagata bona, angustis et in unum minimum locum coarctatis numeri comparatione praecedunt. Nam quae longe lateque pervagata sunt, ea in plurimas gentes regionesque diffusa sunt; pluralitas vero cujuslibet rei numerum spectat. Jam vero ex quo plura propagantur bona, quis non judicet esse meliora his quorum est inops bonorum contractiorque fecunditas? Quis etiam bonum quod plures imitentur ut faciant, caeteris quae ita non sint, excellere non arbitretur, quae in
Abbreviated transcription (Latin):
runt. Postea res et ab natura ꝑfactas et ab¬
consuetudine probatas legu metus et reli
nuit. s queda ĩnata ius inseruit ut rligioe
pietate gratia uindicatio ẽ: obẜuantia ueri¬
tate. Religio est que superioris cuiꝰda nateͣ
qua diuina uocant curam cerimoniamq¬
affert. Pietas est per qua sanguine ꝯiuctis
patrieq bemuolis officiu et diligens tribuit
cultus. Gratia in quã arrucitiaru et offitio¬
ru alterius meõria et alterius remunerã¬
di uolũtas cõtinetur. Uindicatio per quã
uis et ĩiuria et omĩo omẽ qd̃ offrituru ẽ
defendendo aut ulciscendo propulsatur
Obẜuantia est per qua honimes aliquadig¬
itate ante cedentes cultu quoda et honoeͣ
dignamur. Ueritas per qua in mutata ea
que sunt aut que ante fuerũt aut futura st̃
dicuntur. Consuetudine uis est quod aut
leuiter a tiatura tractu aliit et maris fecit

Expanded text:
runt; postea vero res et a natura profectas et runt; postea vero res et a natura profectas et consuetudine probatas, legum metus et relatio nuit, sed quedam innata vis nobis inseruit, ut religionem, pietatem, gratiam, vindicationem, observantiam, veritatem. Religio est que superioris cuiusdam nature quam divinam vocant curam ceremoniamqaffert. Pietas, per quam sanguine conjunctis patriaeque benevolens officium, et diligens tribuitur cultus. Gratia, in qua amicitiarum et officiorum, alterius memoria, et alterius remunerandi voluntas continetur. Vindicatio, per quam vis aut injuria, et omnino omne quod obfuturum est, defendendo aut ulciscendo propulsatur. Observantia, per quam homines aliqua dignitate antecellentes, cultu quodam et honore dignamur. Veritas, per quam immutata ea quae sunt aut fuerunt aut futura sunt dicuntur. Consuetudine autem jus est quod aut leviter a natura tractum aluit, et majus fecit
Abbreviated transcription (Latin):
explicemiue. Qd aut totu aut aliqua exꝑ¬
te ꝑꝑ sepetit Honestu nomiãbimus Qua¬
te cu enis due partes sint. Quaru altera
simplex altera iũcta sit. Simplicẽ prius
considerenus. Est igit᷑ in eo genee omĩs
res una uiatq uno nomiẽ amplexa iur¬
tus. Nam uirtus est animi habitꝰ natute
modo atq ratiom consentanedͥs. Quã obrẽ
omnĩbus euis partibus cognitis tota iuscit
simplicic honestatis consideranda. Habet
igit partes quatuor. Prudc̃tia. iustitia
fortitudinẽ temperantia. Prudẽtia est
teru bonatu et malatu utrarũq sciẽtia.
PSartes cius sunt Tres. Memoria. Intellige.
ꝑtouidentia.. Nemoria est per quã animꝰ
tepetet illa que fuerũt. Intelligẽtiã ẽ per quã
est habitus animi comuni utilitate conser¬
uata sua cuuq tribuens dignitate. Eius in¬
itiu est ib natura profectu. Oemde quedã
inconsuetudine ex utilitatis ratione uene¬

Expanded text:
explicemus. Quod aut totum aut aliqua exexplicemus. Quod aut totum aut aliqua exter se pe- titur, honestum nominabimus. quare, cum eius duae partes sint, quarum altera simplex, altera iuncta sit, simplicem prius consideremus. est igitur in eo genere omnes res una vi atque uno nomine amplexa virtus. modo atque rationi consentaneus. Quare omnibus partibus ejus cognitis, tota vis erit simplicis honestatis considerata. Habet igitur partes quatuor: prudentiam, justitiam, fortitudinem, temperantiam. Prudentia est rerum bonarum et malarum neutrarumque sciepartes eius: memoria, intellegentia, providentia. memoria est, per quam animus repetit illa, quae fuerunt; intellegentia, per quam est habitus animi communi utilitate con- servata suam cuique tribuens dignitatem. eius initium est ab naturain consuetudinem ex utilitatis ratione vene
Abbreviated transcription (Latin):
quidda ex horu partibus uictu qd̾ et sua
ui et dignitate nos inductos ducit et p̃se
quamda gerit utilitate quo magis expe¬
tant ut amicitia bona existimatio. Atq ex
hic horum et contraria facile tacentibus
nobic intelligẽtur. s ut expeditius ratio
tradatur. ea que posuimus breui noĩabũ¬
tur. Nam inprimo quidẽ geriere quesũt
honesta appellabũtur. Que autẽ inscdõ u¬
tilia. hec autẽ tertia quia parte honestatis
cõtinent et quia maior ẽ ius honestatis iuc̃¬
te tes omĩno ex dupliqi genere intelligũt
s in meliore partẽ uocabuli conferãtur et
honesta nominet᷑. Ex his illud conficit᷑
ut appetendaru reru ꝑartes sint. Honestas
et utilitas uitandaru. Curpitudo et in uti¬
litas. Hic igit duabus tebus tes due grã¬
des sunt attribute. Necessitudo et affectio
Quaru altera ex ui. Altera ex re et ꝑsonis
considerat᷑. de utraq post apertuis ꝑscri¬
benius. Nunc honestatis tatioẽs pr̃imu

Expanded text:
quiddam ex horum partibus iunctum, quod et sua vi et dignitate nos inlectos ducit et prae se quandam gerit utilitatem, quo magis expetatur, ut amicitia, bona existimatio. atque ex his horum contraria facile tacentibus nobis intellegentur. sed ut expeditius ratio tradatur, ea, quae posuimus, brevi nominabuntur. nam, in primo genere quae sunt, ho- nesta appellabuntur; quae autem in secundo, utilia. haec autem tertia, quia partem honestatis continent et quia maior est vis honestatis, iuncta esse omnino et duplici genere intelleguntur, sed in meliorem partem vocabuli conferantur et honesta nominentur. ex his illud conficitur, ut petendarum rerum partes sint ho- nestas et utilitas, vitandarum turpitudo et inutilitas. his igitur duabus rebus res duae grandes sunt adtri- butae, necessitudo et affectio; quarum altera ex vi, altera ex re et personis consideratur. de utraque post apertius perscribemus; nunc honestatis rationes pri- mum
Abbreviated transcription (Latin):
ex comum p̃scripto ciuitatis una quãq
tem admĩstrabit. Postea querere ab iudi¬
cibus ipĩs quate malienis detineantur
negotiis cur rei .p. munere ĩpediaat cũ
sepius ex sius rebus et comodi serurre poi¬
sint. cur incerta uerba uitent cur certo
tp̃e cõueniant curq discedant nichil ꝗsꝙͣ
afferat cause quomimꝰ frequẽter operam
tei .p. det msi qui causa ex lege excepta sit
an se ex legibus obstrictoc intantit mo¬
lestiis eẽ equu censeant aduersarios nõ¬
nrõs leges neglige̾ concedarit. Denide ra

Expanded text:
ex communi praescripto civitatis unam quamque ex communi praescripto civitatis unam quamque rem administrabit; postea quaerere ab iudicibus ipsis, quare in alienis detineantur negotiis; cur rei publicae munere impediantur, quo setius suis rebus et commo- dis servire possint; cur in certa verba iurent; cur certo tempore conveniant, cur certo discedant, nihil quis- quam afferat causae, quo minus frequenter operam rei publicae det, nisi quae causa in lege excepta sit; an se legibus obstrictos in tantis molestiis esse aequum censeant, adversarios nostros leges neglege
Abbreviated transcription (Latin):
ni capite. Aut apud eiusde legis scriptore
quo magis probetur eu fuisse excepturu
siquid excipiendu putaret. et ostendete
causam accipere nichil aut esse. nisi legẽ
tollere ideo ꝙ cu semł causa consideretur
nichil attineat eam ex lege considerare ꝗ¬
spe que in lege scripta nõ sit. Quod si sir in¬
stitutu omibus date causa et potestatẽ
peccanidi cu intellexerint uos ex ĩgemo
eius qui contra legem feçerit nõ ex lege
mnꝙͣ uirati sitis rem iudicate. Denide
et ipĩs iudicibus iudicandi et ceteris cuu¬
bus inuendi rationes pexturbatu irisi seł
ab legibus recessu sit. Nam et iudices ne¬
q quid sequant habituros. si ab eo quod
scriptu sit recedant. neq quo pacto aliis
inprobate possint ꝙ tontra legẽ iudicam
et ceteros turos quid agant ignoraturos
si ex suo quisq consilio. et ex ea ratione
que in mẽte aut in libidinẽ uenerit nõ

Expanded text:
in capite aut apud eundem legis scriptorem, in capite aut apud eundem legis scriptorem, quo magis probetur eum fuisse excepturum, si quid exci- piendum putaret; et ostendere causam accipere nihil aliud esse nisi legem tollere, ideo quod, cum semel causa consideretur, nihil attineat eam ex lege con- siderare, quippe quae in lege scripta non sit. quod si sit institutum, omnibus dari causam et potestatem peccandi, cum intellexerint vos ex ingenio eius, qui contra legem fecerit, non ex lege, in quam iurati sitis, rem iudicare; deinde et ipsis iudicibus iudicandi et ceteris civibus vivendi rationes perturbatum iri, si semel ab legibus recessum sit; nam et iudices neque, quid sequantur, habituros, si ab eo, quod scriptum sit, recedant, neque, quo pacto aliis probare possint, quod contra legem iudicarint; et ceteros cives, quid agant, ignoraturos, si ex suo quisque consilio et ex ea ratione, quae in mentem aut in libidinem venerit, non
Abbreviated transcription (Latin):
que eum ad pectandu inpulisset. Nũc ip
reum causam afferre quare deliquerit de¬
inde hanc inducẽ partitionẽ cuiꝰ insingu-¬
las partes multas cõuemẽt argumẽtatioẽs
Primu nulla mlege ulla causa contra
scriptu accipi conuenire. Demde si ĩceteris
legibus cõueniat hanc eẽ eiusmodi legem
ut in ea nõ oporteat. Postremo si mhanc
quoq legem oporteat hanc ꝙͣ causa acci¬
pi minime oportere. Prima pars is fere
locis confirmabit᷑. scriptori neq ĩgeniũ
neq operam neq ulla facultate defuis¬
se quo minus aperte posset perscribẽ idqd̾
cogitaret nõ fuisse ei graue nec difficele
cam causa accipere ꝙͣ aduersarii ꝓferunt
si quicꝙͣ extipiendu putasse. consuguissẽ
eos qui lege scribant exceptiombꝰ scriptis
uti. Deinde oportet recitare leges cũ excep¬
tiomibus scriptas. et maxime uidere siqua
inipã lege qua de agitur sit exceptio aliquo

Expanded text:
quae eum ad peccandum impulisset;— nunc ipsum quae eum ad peccandum impulisset;— nunc ipsum reum causam afferre, quare deliquerit. deinde hanc inducere partitionem, cuius in singulas partes multae convenient argumentationes: primum, nulla in lege ullam causam contra scriptum accipi con- venire; deinde, si in ceteris legibus conveniat, hanc esse eiusmodi legem, ut in ea non oporteat; postremo, si in hac quoque lege oporteat, hanc quidem causam accipi minime oportere. Prima pars his fere locis confirmabitur: scriptori neque ingenium neque operam neque ullam faculta- tem defuisse, quo minus aperte posset perscribere id, quod cogitaret; non fuisse ei grave nec difficile eam causam excipere, quam adversarii proferant, si quic- quam excipiendum putasset: consuesse eos, qui leges scribant, exceptionibus uti. deinde oportet recitare leges cum exceptionibus scriptas et maxime videre, ecquae in ea ipsa lege, qua de agatur, sit exceptio ali- quo
Abbreviated transcription (Latin):
sequi si instituat᷑ ut ascripto recodat. Na
et eos qui aliud scribant nõ extimaturos id
quod scripserint ratu futuru et eos qui in¬
dicent certu quid sequãtur nchil habitu¬
ros si semel ascripto recedere consueuerint
Qd̾ si uolũtas scriptoris conseruanda sit se
nõ aduersarios a uolũtate enis stare. Nam
multo ꝓpius accedere ad scriptoris nolũta¬
te eu qui ex ip̃iꝰ eam litteris interp̃tetur
ꝙ illu qui sententia scriptoris nõ ex ip̃i
scripto spectet quod ille sue uolũtatic qi y¬
ymagine telinqueret. s domesticis suspitio¬
nibus arbitretur. Sin causam afferret is ꝗ
a sententia stabit. Primu erit contͣdicendu
ꝙͣ absurdu sit nõ negare contͣ lege fecisse
s quare fecerit causa aliqua ĩuenire De¬
inde conuersa eẽ omiã ante solitos eẽ accu¬
satores iudicibus persuadere affinẽ eẽ alicu¬
ius culpe eum qui accusaret᷑ causar ꝓferre

Expanded text:
sequi, si instituatur, ut ab scripto rece- datur. nam sequi, si instituatur, ut ab scripto rece- datur. nam et eos, qui aliquid scribant, non existi- maturos id, quod scripserint, ratum futurum, et eos, qui iudicent, certum, quod sequantur, nihil habituros, si semel ab scripto recedere consueverint. quodsi voluntas scriptoris conservanda sit, se, non adver- sarios, a voluntate eius stare. nam multo propius accedere ad scriptoris voluntatem eum, qui ex ipsius eam litteris interpretetur, quam illum, qui sententiam scriptoris non ex ipsius scripto spectet, quod ille suae voluntatis qimaginem reliquerit, sed domesticis suspicionibus perscrutetur. Sin causam afferet is, qui a sententia stabit, pri- mum erit contra dicendum: quam absurdum non negare contra legem fecisse, sed, quare fecerit, cau- sam aliquam invenire; deinde conversa esse omnia: ante solitos esse accusatores iudicibus persuadere, ad- finem esse alicuius culpae eum, qui accusaretur, cau- sam proferre,
Abbreviated transcription (Latin):
Atq interdu acriter adiudice ipm̃ reuertẽ¬
do. Quo in loco nidici demõstrandu ẽ qd
uiratus sit. quid sequi debeat. Duabus de ca¬
usis iudice oportert dubitare. s aut striptũ
sit obscure. aut neget aliquid aduersarius.
Cum et scriptu aperte sit. et aduersarius oiã
confiteat. tu uudices legi parere nõ intpre¬
tari legem oportere. Hoc loco confirinato tũ
diluere ea que contradici potuerũt oportebͭ
Contra hoc dicetur siaut prorsuc aliud sẽ¬
sisse scriptor et scripsisse aliud demõstrabitur
ut in illa detestamẽto qua posiumꝰ cõtrouͣ¬
sia aut causa assũptiua inferet᷑ quã obrera
scripto nõ potuerit aut nõ oportuerit obtẽ
perari. Sialuid sensisse scriptor aliud scrip¬
sisse dicetur is qui scripto utetur dicet non
oportere de eius nolũtate nos argumẽtaiꝰ
qui ne id facere possemus inditiu nobis re¬
liquerit sue uolũtatis multa ĩcomoda con¬

Expanded text:
atque interdum acri- ter ad iudicem ipsum revertenatque interdum acri- ter ad iudicem ipsum revertendo. quo in loco iudici demonstrandum est, quid iuratus sit, quid sequi debeat: duabus de causis iudicem dubitare oportere, si aut scriptum sit obscure aut neget aliquid adversarius; cum et scriptum aperte sit et adversarius omnia con- fiteatur, tum iudicem legi parere, non interpretari legem oportere. Hoc loco confirmato tum diluere ea, quae contra dici poterunt, oportebit. contra autem dicetur, si aut pror- sus aliud sensisse scriptor et scripsisse aliud demon- strabitur, ut in illa de testamento, quam posuimus, controversia, aut causa assumptiva inferetur, quamob- rem scripto non potuerit aut non oportuerit optem- perari. Si aliud sensisse scriptor, aliud scripsisse dicetur, is, qui scripto utetur, haec dicet: non oportere de eius voluntate nos argumentari, qui, ne id facere possemus, indicium nobis reliquerit suae voluntatis; multa in- commoda con
Abbreviated transcription (Latin):
aut lex ipã aut aliquid ex lege. Postea ꝙ ue
heniẽtissimu ẽ facti aut intẽtionis aduet
sarioru cu ipõ scripto contẽptioẽ quid de¬
scriptu sit. quid factu. quid uiratus iudex
quẽ locu multis modis uariare oportebit
Tum ipu secu admirantẽ quidna ꝯͣdici
possit tu ad uidicis officiu reuertentem
et ab eo querente quid p̃terea audite aut
expectare debeat. Tum ipũ aduersariu qiͣ
intẽtantis locu producendo hoc ẽ int̾ro¬
gando utruscriptu neget esse eomõ anab
se contrafactu eẽ aut contra contendi neg
utru negare ausus sit se dicere desituru. Si
neutru neget et contra tñ dicat nichil eẽ quo
hominẽ impudentiore quisq se uisuru arbi
tretur. In hoc ita cõmorari cõneniet qiͣ nichil
preterea dicendu sit et qĩ contradici nichil
possit. Sepe id qd̾ scriptu est recitando. Sepe
cu conscripto factu aduersarii compando.

Expanded text:
aut lex ipsa aut aliquid ex lege; postea, quod aut lex ipsa aut aliquid ex lege; postea, quod vehementissimum est, facti aut intentionis adver- sariorum cum ipso scripto contentione, quid scriptum sit, quid factum, quid iuratus iudex; quem locum mul- tis modis variare oportebit, tum ipsum secum admi- rantem, quidnam contra dici possit, tum ad iudicis officium revertentem et ab eo quaerentem, quid prae- terea audire aut exspectare debeat; tum ipsum ad- versarium quasi in testis loco producendo, hoc est interrogando, utrum scriptumne neget esse eo modo, an ab se contra factum esse aut contra contendi neget; utrum negare ausus sit, se dicere desiturum. si neu- trum neget et contra tamen dicat: nihil esse quo hominem inpudentiorem quisquam se visurum arbi- tretur. in hoc ita commorari conveniet, quasi nihil praeterea dicendum sit et quasi contra dici nihil possit, saepe id, quod scriptum est, recitando, saepe cum scrip- to factum adversarii confligendo
Abbreviated transcription (Latin):
hostes castra haberent. Tum relatio crim¬
mis utm eo milite qui cu comune lexoiũz
homine octidere uetaret. Tribunus
milite suu qui ius sibi afferre conaretꝰ
octidit. Tum remotio crimĩs ut meoqui
cu lex quibꝰ diebus i legion ẽ ꝓficisceret
p̾stituerat quia sũꝑtu questor nõ dedit
profectus non est. Tum concessio per pur¬
gatione et per inprudẽtia ut ĩuituli y¬
molatioẽ et per uim ut in naui rostͣta.
Et per casum ut in eurote fluminis ma¬
gnitudine. Quare aut ita sentẽtia iducit
ut unu quidda uoluisse scriptor demõstret᷑
ant sic ut in eiusmodi reet tpẽ hoc uoluisse
doceatirr. Ergo quiscriptu defendit his locis
plerũq omĩbus maiore aut parte semper
poterit uti. Primu scriptoris collaudatioẽ
et loco comum. eos nichil qui iudicent nisi
id qd̾ scriptu ẽ spectare oportere. et Hoc co
magis si legitimũ scriptu profert᷑ id est

Expanded text:
hostes castra haberent; tum relatio crimhostes castra haberent; tum relatio criminis, ut in eo milite, qui, cum communis lex omnium hominem occi- dere vetaret, tribunum militum suum, qui vim sibi afferre conaretur, occidit; tum remotio criminis, ut in eo, qui, cum lex, quibus diebus in legationem pro- ficisceretur, praestituerat, quia sumptum quaestor non dedit, profectus non est; tum concessio per purgatio- nem et per inprudentiam, ut in vituli immolatione, et per vim, ut in nave rostrata, et per casum, ut in Eurotae magnitudine. quare aut ita sententia induce- tur, ut unum quiddam voluisse scriptor demonstre- tur, aut sic, ut in eiusmodi re et tempore hoc voluisse doceatur. Ergo is, qui scriptum defendet, his locis plerumque omnibus, maiore autem parte semper poterit uti: pri- mum scriptoris conlaudatione et loco communi, nihil eos, qui iudicent, nisi id, quod scriptum, spectare oportere; et hoc eo magis, si legitimum scriptum pro- feretur, id est
Abbreviated transcription (Latin):
uit ex euentu aliquo ad tp̃s id qd ĩstituit
accomodabit. Semper ad idem spectate
Hoc mõ paterfamilias cu liberoꝵ inchil
haberet uxore aute haberet intestanẽ¬
to ita scripsit. Sdi michi gignit unui
filius plures uehis michi heres esto De¬
inde que assolent. Postea si filius morit
nõ est Ambigũt agnati cu eo qui c̃ hẽs
si filus ⁊nteꝙͣ in tutela sua uenorit mo
tuus sit. In hoc genete nõ pot hoc diciad
tempus et ad euentu aliquẽ siã scrp¬
tu dicit sua eẽ hereditate defendit
Alteru aute genus est coꝵ qui sentẽtid
indutunt in qͣuo nõ simplex uolũtaosio
toris ostenditur. que momẽ tp̃s et ĩomẽ
factu idem ualet. s ex quoda fide atit
uentu ad tempus interpetranda dici tur¬
Ea ex partibus uiriditialis assũptiue ni¬
xime sustinetur. Nam tu inducit dpe
ilia queda in opidu tecepit ne ab hostib
opptimeret᷑:. si foris essent. qd̾ ꝓpe muros

Expanded text:
aut ex eventu aliquo ad tempus id, quod instituit, aut ex eventu aliquo ad tempus id, quod instituit, accommodabitur. semper ad idem spectare, hoc modo: paterfamilias cum liberorum haberet nihil, uxorem autem haberet, in testamento ita scripsit: si mihi filius genitur unus pluresve, is mihi heres esto. deinde quae assolent. postea: si filius ante non est. ambigunt adgnati cum eo, qui est heres, si filius ante, quam in tutelam veniat, mor- tuus sit. in hoc genere non potest hoc dici, ad tem- pus et ad eventum aliquem sententiam scriptum dicit, suam esse hereditatem defendit. aliud autem genus est eorum, qui sententiam itoris ostenditur, quae in omne tempus et in omne factum idem valeat, sed ex quodam facto aut eventu ad tempus interpretanda dicitur. ea par- tibus iuridicialis assumptivae maxime sustinetur. nam tum inducitur coxilia quaedam in oppidum recepit, ne ab hostibus opprimerentur, si foris essent, quod prope muros
Abbreviated transcription (Latin):
attimusse asscribi que uolet si heredis uo¬
luntate permittẽt. Eo eni nõ ascripto mc¬
hil in ẽẽ dubitationis qn heres queipẽ uel¬
let daret. Amẽtie igitur fuisse cu Heredi ue¬
llet cauere id ascribere quo nõ ascripto ni¬
chi lominꝰ caueretur heredi. Quare Hoc ge¬
nere magnopere talibus in causis uti opor¬
rendu ẽ ut quid eu uoluisse n ciusmodi
tprẽ uerisimile sic intelligat᷑. Post cedeli¬
utilius et illi ascribendu et his ad comp¬
baridu sit demõstrandu ẽ et ex hic siquid
amplificationis dabit comunibꝰ utrimq
locis uti oportebit. Ex scripto et ex sentẽtia
controuersia consistit cu alter uerbis ipĩs
que scripta sunt utit. Alter ad id qd̾ strip¬
tore sensisse dicet omẽ aduĩgir dictionẽ
Scriptoris autẽ sententia ab eo quise sen
tentia defendet tu sercper ad idem spec¬
tare et idemi uelle demõstrabit: tu ex stõ

Expanded text:
adtinuisse adscribi quae volet, si heredis voadtinuisse adscribi quae volet, si heredis voluntati permitteret. eo enim non adscripto nihil esse dubitationis, quin heres, quae ipse vellet, daret. amentiae igitur fuisse, cum heredi vellet cavere, id adscribere, quo non adscripto nihilominus heredi caveretur. quare hoc genere magnopere talibus in causis uti oporse in eiusmodi tempore veri simile sit, intellegatur. post ex deliutilius et quid honestius et illi ad scri- bendum et his ad conprobandum sit, demonstrandum; et ex his, si quid amplificationis dabitur, communi- bus utrimque locis uti oportebit. Ex scripto et sententia controversia consistit, cum alter verbis ipsis, quae scripta sunt, utitur, alter ad id, quod scriptorem sensisse dicet, omnem adiungit dictionem. scriptoris autem sententia ab eo, qui sen- tentia se defendet, tum semper ad idem spectare et idem velle demonstrabitur; tum ex facto
Abbreviated transcription (Latin):
publicari ex lege oportere posset dici neqi ad¬
ministratione ulla publice eẽ meretricis
neq exitu legis in meretrice publicanda
at mnauto publicando et admĩstratione
et exitu facile eẽ et ĩ comodi nichil in esse
Ac diligenter illud quoq attende̾ oportebit
nũ illo probato ꝙ aduersarius ĩtelligit uti
lior tes. aut honestior aut magis necessaiã
demõstrabimus honestu aut utile aut ne¬
cessariu demõstrabimꝰ et sud qd̃ ab aduer¬
sariis dicetur nuĩme eiusmoĩ dicetur esse
Deinde si in lege erit ex ambiguo controuer¬
sia dare operam õportebit ut de co qd̃ aduer¬
sarius intelligat alia in lege cautu ẽẽ doce¬
atur. Permultu aut profitiet illud demõ
strate quẽadmodu scripsisset. Si id qd̾ ad¬
uersarius accipiat fieri aut intelligi uolu¬
isset ut in hac causa in qua deuasis argen¬
teis querit possit muliere dicere nichil

Expanded text:
ri dicat ex lege oportere, possit dici neque adri dicat ex lege oportere, possit dici neque administrationem esse ullam publicae meretricis neque exitum legis in mere- trice publicanda, at in auro publicando et admini- strationem et exitum facilem esse et incommodi nihil inesse. ac diligenter illud quoque adtendere oportebit, num illo probato, quod adversarius intellegat, res uti- lior aut honestior aut magis necessaria d, quod nos demon- strabimus, honestum aut utile aut necessarium demon- strabimus, et si id, quod ab adversariis dicetur, minime eiusmodi esse dicemus. deinde si in lege erit ex amb- iguo controversia, dare operam oportebit, ut de eo, quod adversarius intellegat, alia in re lege cautum esse doceatur. permultum autem proficiet illud demon- strare, quemadmodum scripsisset, si id, quod adver- sarius accipiat, fieri aut intellegi voluisset, ut in hac causa, in qua de vasis argenteis quaeritur, possit mulier dicere nihil
Abbreviated transcription (Latin):
tis et factis dictis. animo atq uita eiꝰ sũmi
oportebit et eam ipã scriptura in qua me¬
rit illud imbiguu de quo querit totã oĩb
ex partibus pertemptare. si quid aut ad ida
appositu sit qd̾ nos interpretemur. aut eiqd
aduersarius intelligit aduerset᷑. Nam faci¬
le quid uerisiłe sit eu uoluisse qui scripsit ex
omĩ scriptura et ex persona scriptoris atq is
tebus que personis attribute sunt considra¬
bitur. Deinde erit demõstrandu siquid ex
ipã re dabitur facultatis id qd̾ aduersarius
intelligat multo minꝰ comode fieri posse
ꝙͣ id qd̾ nos accepimꝰ. ꝙ illius xti neq admi¬
nistratio neq exitus ullus constet nos ꝙ di¬
camuc facile et comode transigi posse ut in
Hac lege. Nichil ein prohibet factu exc̃pli
loco ponere quo facilus tes intelligat. He¬
retrix corona aurca nõ habeto si habii̾t
publica esto. contra eu qui meretricẽ dicat¬

Expanded text:
tis et ex factis, dic- tis, animo atque vita eius sumi tis et ex factis, dic- tis, animo atque vita eius sumi oportebit et eam ipsam scripturam, in qua inerit illud ambiguum, de quo quae- retur, totam omnibus ex partibus pertemptare, si quid aut ad id appositum sit, quod nos interpretemur, aut ei, quod adversarius intellegat, adversetur. nam facile, quid veri simile sit eum voluisse, qui scripsit, ex omni scriptura et ex persona scriptoris atque iis rebus, quae personis attributae sunt, considerabitur. deinde erit demonstrandum, si quid ex re ipsa dabitur facultatis, id, quod adversarius intellegat, multo minus commode fieri posse, quam id, quod nos accipimus, quod illius rei neque administratio neque exitus ullus exstet; nos quod dicamus, facile et commode transigi posse; ut in hac lege—nihil enim prohibet fictam exempli loco ponere, quo facilius res intellegatur—: meretrix coronam auream ne habeto; si habuerit, publica esto, contra eum, qui meretricem publica
Abbreviated transcription (Latin):
nascitur id fit ex ambiguo ex scripto et siuã
ex contrariis legibus ex tatiotinatioẽ ex disfi¬
iitioẽ. Ex ambiguo aute nascit controu̾sia
cu quid senserit scriptor obscuru ẽ. Quod scͥo¬
tu diras plutes ue res significat ad hunc mo¬
du. Pater familias cu filiu herede faceret
uasoru argenteoru. Centu pondo irxori sue
sic legnuit. Heres meus uxori mee uasoru
argenteoru. Centu pondo que uolet dato
Dost morte eius uasa magnifica et p̃tiose
celata petit a filio mater. Ille seque ipẽ uell
debere dicit. Primu si fieri poterit demõstrã¬
uno pluribus ue mea sententia in qua is ꝯ
dicet accipiendu eẽ demostrabit. Dend̃ ex
superiore et inferiore scriptura docendũ id
quod queratur fieri perspicuu. Quare sipã
seperatim ex se uerba considerent᷑. Omã aut
pleraq ambigua uisu iri que autẽ ex omĩ
considerata scriptura perspicua fiant. Hec

Expanded text:
nascitur. id fit ex ambiguo, ex scripto et sententia, nascitur. id fit ex ambiguo, ex scripto et sententia, ex contrariis legibus, ex ratio- cinatione, ex definitione. Ex ambiguo autem nascitur controversia, cum, quid senserit scriptor, obscurum est, quod scriptum duas pluresve res significat, ad hunc modum: paterfami- lias, cum filium heredem faceret, vasorum argenteo- rum centum pondo uxori suae sic legavit: heres meus uxori meae vasorum argenteorum pondo cen- tum, quae volet, dato. post mortem eius vasa ma- gnifica et pretiose caelata petit a filio mater. ille se, quae ipse vellet, debere dicit. primum, si fieri poterit, demonstranuno pluribusve in eam sen- tentiam, in quam is, qui dicet, accipiendum esse demon- strabit. deinde ex superiore et ex inferiore scriptura docendum id, quod quaeratur, fieri perspicuum. quare si ipsa separatim ex se verba considerentur, omnia aut pleraque ambigua visum iri; quae autem ex omni considerata scriptura perspicua fiant, haec
Abbreviated transcription (Latin):
peratio. Eius aute qui premiu petet fac¬
ti su amplificatio et coru qui premo. affec¬
ti sunt cu suis factis contẽtio. Demde cete¬
tos a uirtutis studio repulsu iri. si ipẽ pre¬
mio nõ sit affectus. facultates aute conside¬
rantur cu aliquod pecumariu premiũ pos¬
tulatur. In qua utru nesit copia agi uectiga¬
liu pecime anpenuria considerat᷑. Locico¬
munes facultates augere nõ minuere op¬
tere et inpudente ẽẽ qui pro brĩfitio nõ gra
uersi mertedẽ postulit. Contra aute de peccu¬
ma ratiotiuari sordidu esse cu degrã referẽ¬
da deliberetur et se premiu nõ pro fcõ. s hono¬
rem ita ut factitatu sit pro bñfitio postulare
Ac de constitutionib quide satis dictu est
Nunc de hiis controuersiis que inscripto uer¬
sant dicendu uidet. Inscripto uersat ꝯtidũ¬
sia cu exstriptionis ratione aliquid dubur

Expanded text:
paratio. eius autem, qui praemium petet, facparatio. eius autem, qui praemium petet, facti sui amplificatio, eorum, qui praemio affecti sunt, cum suis factis contentio. deinde ceteros a virtutis studio repul- sum iri, si ipse praemio non sit affectus. Facultates autem considerantur, cum aliquod pecu- niarium praemium postulatur; in quo, utrum copiane sit agri, vectigalium, pecuniae an penuria, conside- ratur. Loci communes: facultates augere, non minu- ere oportere; et, inpudentem esse, qui pro beneficio non gratiam, verum mercedem postulet; contra autem de pecunia ratiocinari sordidum esse, cum de gratia referunda deliberetur; et, se pretium non pro facto, sed honorem ita, ut factitatum sit, pro beneficio postu- lare. Ac de constitutionibus quidem satis dictum est: nunc de iis controversiis, quae in scripto versantur, dicen- dum videtur. In scripto versatur controversia, cum ex scriptio- nis ratione aliquid dubii
Abbreviated transcription (Latin):
ut de se premditiu fcũ eẽ uideat. In p̃mii. ⁊¬
aute genere quid et quãtu et quãobrẽ pos¬
tuletur et quo et quanto queq tes premio
digna sit considerabit. Deinde apud ma¬
iores quibꝰ homĩbꝰ et quib decansis talis
honos habitus sit q̃tetur. Dernde neis ho¬
nos nimiu peruaget᷑. Atq hic eius quis
aliquẽ premiu postulãte dicet. Locuc eĩt
tomunis premia uirtutis et offitii scã et cas¬
ta ec̃ oportere neq ea aut tu ĩprobis. dĩtat᷑
aut in mediocribus homibus peruulgari
et alter minus homiẽs uirtutis cupidos fo¬
re uirtutis premio periuilgato. Que erz
rara et ardua sunt ea experiendo pulcra et
iocunda homĩbus uideri. Et certuis siexis¬
tant qui apud maiores nrõs ai ob egregiam
uirtute tali honore dignati sunt nõne de
sua gloria cu pari premio tales homiẽs as¬
fici udeant deliberar putent᷑ et eoru enu¬
meratio et cu eis quos contradicant com

Expanded text:
uti de se praeiudi- cium factum esse videatur. In praemii autem genere, quid et quantum et quam- obrem postuletur et quo et quanto quaeque res prae- mio digna sit, considerabitur; deinde, apud maiores quibus hominibus et quibus de causis talis honos habi- tus sit, quaeretur; deinde, ne is honos nimium pervul- getur. atque hic eius, qui contra aliquem praemium postulantem dicet, locus erit communis: praemia vir- tutis et officii sancta et casta esse oportere neque ea aut cum inprobis communicari aut in mediocribus hominibus pervulgari; et alter: minus homines vir- tutis cupidos fore virtutis praemio pervulgato; quae enim rara et ardua sint, ea experiendo pulchra et iu- cunda hominibus videri; et tertius: si exsistant, qui apud maiores nostros ob egregiam virtutem tali ho- nore dignati sunt, nonne de sua gloria, cum pari prae- mio tales homines affici videant, delibari putent? et eorum enumeratio et cum iis, quos contra dicas, com-
Abbreviated transcription (Latin):
ex se nõ ex eiis qui coñ cõmiserit utilitato
spectati oportere et legibꝰ antiquius intoi
oportere habere. Contra scriptu leges ni
consilio scriptoris et utilitate comum nõ
in uerbis consistere ꝙͣ indignu sit equi¬
tate beĩs urgeti que uolũtate enis quisco¬
serit defendat᷑. Ex contrariis autẽ legibus
controuersia nascit᷑ cui it se due inder
leges aut plures discrepare hoc mõ. Lenõ
qui tyrannũ octidetit olimpicatu p̃miũ
capito et quem uolet sibi rem a magistratu de¬
poscito et magistratibus ei concedito et altera lex

Expanded text:
ex se, non ex eius, qui contra commiserit, utilitate ex se, non ex eius, qui contra commiserit, utilitate spectari oportere et legibus antiquius haberi nihil oportere. contra scrip- tum: leges in consilio scriptoris et utilitate com- muni, non in verbis consistere; quam indignum sit aequitatem litteris urgeri, quae voluntate eius, qui scripserit, defendatur. Ex contrariis autem legibus controversia nascitur, cum inter se duae videntur leges aut plures discrepare, hoc modo: lex: qui tyrannum occiderit, olympio- nicarum praemia capito et quam volet sibi rem a magistratu deposcito et magistratu
Abbreviated transcription (Latin):
in hac lege accipi et cam causa quã ipẽ af¬
ferat oportere accipi demõstrabit et quẽad¬
modu ei dicebamꝰ qui ab scripto diceret. hoc
fore utilissimu siquid de cquitate ea quecũ
aduersario staret derogasset. si hinc quicon
scriptii dicet plurimu proderit ex ipã sqp¬
tura aliquid ad sua causa cõuertere ant
ambigui aliquid scriptu ostendere. Deĩde
ex iuo ambigno eam partez que sibi ꝓsit de
fendere aut uerbi diffinitioẽ inducc̾ et islꝰ
uerbi ium quo urgeti indcatirr ad sue etuẽ
comodin traducere ut ex scripto nõ scriptã
aliquid inducere per rariocinationẽ qui¬
equa post dicemus. Quatũq hac inre quã¬
ins lenirer probabili scripto ipõ se defende¬
rit etia cu equitate causa habundabit ne¬
cessario multu profitiet iõ quia sud quo
nititur aduersarioꝵ cansa subduterit Om¬
nẽ euis illam uim et acrimonia lemerit

Expanded text:
et in hac lege accipi et eam causam, quam ipse afet in hac lege accipi et eam causam, quam ipse afferat, opor- tere accipi demonstrabit. et quemadmodum ei dice- bamus, qui ab scripto diceret, hoc fore utilissimum, si quid de aequitate ea, quae cum adversario staret, derogasset, sic huic, qui contra scriptum dicet, pluri- mum proderit, ex ipsa scriptura aliquid ad suam cau- sam convertere aut ambigue aliquid scriptum osten- dere; deinde ex illo ambiguo eam partem, quae erbi definitionem inducere et illius verbi vim, quo urgeri videatur, ad suae causae commodum traducere aut ex scripto non scriptum aliquid inducere per ratiocinationem, de qua post di- cemus. quacumque autem in re, quamvis leviter probabili, scripto ipso se defenderit, cum aequitate causa abundabit, necessario multum proficiet, ideo quod, si id, quo nititur adversariorum causa, subduxe- rit, omnem eius illam vim et acrimoniam lenierit