comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tem hȩc om̃ia quȩ in commutabiliter
uera sunt continentẽ. quam non possis
dicere tuam uel meam. uł cuiusqũã
hominis. sed om̃ib in commutabilia
uera cernentib. tanquam miris modis
secretum & publicum lumen prȩsto ẽẽ
ac se prebere communit᷑. Omne autẽ
quod communit̾ om̃ibus ratiocinan-¬
tib atq intelligentibus presto ẽ. ad
ullius eoꝵ ꝓprie naturam ꝑtinere
quiᷤᷤ dixerit: Meministi enim ut opi¬
nor quid de sensibus corporis paulo
ante tractatum sit. ea scilicet quȩ
oculoꝵ uł aurium sensu communit̃
tangimus. sicuti sunt colores & soni.
quos ego & tusimul uidemus. uł simł
audimus: non ꝑtinere ad oculoꝵ no¬
stroꝵ aurium ue naturam. sed ad sen¬
tiendum nobis esse cõmunia. Sic gͦ
etiam illa quȩ ego ꝙ̃ tu cominunit̃
ꝓpria quisq mente conspicimus. ne¬
quaquam dixeris ad mentis alicuius
nr̃m ꝑtinere naturam. Duoꝵ enim
oculi quod simul uiderre: nec huius

Expanded text:
tem, haec omnia quae incommutabiliter tem, haec omnia quae incommutabiliter vera sunt continentem; quam non possis dicere tuam vel meam, vel cujusquam hominis, sed omnibus incommutabilia vera cernentibus, tanquam miris modis secretum et publicum lumen, praesto esse ac se praebere communiter: omne autem quod communiter omnibus ratiocinantibus atque intelligentibus praesto est, ad ullius eorum proprie naturam pertinere quis dixerit? Meministi enim, ut opinor, quid de sensibus corporis paulo ante tractatum sit; ea scilicet quae oculorum vel aurium sensu communiter tangimus, sicuti sunt colores et soni, quos ego et tu simul videmus, vel simul audimus, non pertinere ad oculorum nostrorum auriumve naturam, sed ad sentiendum nobis esse communia. Sic ergo etiam illa quae ego et tu communiter propria quisque mente conspicimus, nequaquam dixeris ad mentis alicujus nostrum pertinere naturam. Duorum enim oculi quod simul vident, nec hujus
Abbreviated transcription (Latin):
sit inquirat. Sed qũeadmodũ in uno
igne consustantialis ut ita dicaor
sentitur fulgor & calor. nec separari ab
longius latiusq diffunditur: sic intelli¬
gentiȩ potentia quȩ in est sapientiȩ pro¬
pinquiora feruescunt. sicuti sunt ani-¬
mȩ rationales. Ea uero quȩ remotiora
sunt sicuti corpora. non attingit calore
sapiendi: sed ꝑfundit lumine nume¬
roꝵ. Quod tibi fortassis obscurum est.
Non enim ulla uisibilis similitudo. in¬
uisibili rei potest ad omnem conuenien¬
tiam coaptari.
antum illud attende. quod & quȩ sed̃uer¬
stioni quam suscepimus satis ẽ. ꝙ
humiliorib etiam mentib quales nos/bił cõ¬
sumus sese manifestat. quia ꝙ si cla¬
rum nobis esse non potest. utrum in
sapientia uł ex sapientia numerus.
an ipsa sapientia ex numero. an in
numero sit. an utrumq nomen uniꝰ
rei possit ostendi: illud certe manifestũ
est utrumq uerum esse. & in cõmutabi¬
liter uerum. Quappter nullomodo ne
gaueris esse incommutabilem uerita¬

Expanded text:
sit, inquirit. Sed quemadmodum in uno igne consubstantialis, ut ita dicam, sentitur fulgor et calor, nec separari ab tiam longius latiusque diffunditur: sic intelligentiae potentia, quae inest sapientiae, propinquiora fervescunt, sicuti sunt animae rationales; ea vero quae remotiora sunt, sicuti corpora, non attingit calore sapiendi, sed perfundit lumine numerorum: quod tibi fortassis obscurum est. Non enim ulla visibilis similitudo invisibili rei potest ad omnem convenientiam coaptari. Tantum illud attende, quod et quaestioni quam suscepimus satis est, et humilioribus etiam mentibus, quales nos sumus, sese manifestat, quia etsi clarum nobis esse non potest utrum in sapientia, vel ex sapientia numerus, an ipsa sapientia ex numero, an in numero sit, an utrumque nomen unius rei possit ostendi; illud certe manifestum est utrumque verum esse, et incommutabiliter verum. CAPgaveris esse incommutabilem verita
Abbreviated transcription (Latin):
alienȩ uidȩ insidiatur. quam eum qui
suam tuetur: occidi. Et multo est imma-¬
nius inuitum hominem stuprum ꝑ-¬
peti: quam eum a quo illa uis infert᷑.
ab eo cui inferre conatur. interimi. Iam
uero miles. in hoste int̾ficiendo minist̃
est legis. Qua re officium suum facile.
nulla libidine impleuit. Porro ipsa lex
quȩ tuendi popłi causa lata est. nulliꝰ
libidinis argui potest: siquide ille qui
tulit. si di uissu tulit. idest quod p̃cipit
ȩterna iustitia. ex pers om̃ino libidinis
id agere potuit. Si autẽ ille cum aliqͣ
libidine hoc statuit. non ex eo fit. ut
ei legi cum libidine obtemperare ne¬
cesse sit. quia bona lex & a non bono

Expanded text:
alienae vitae insidiatur, quam eum qui alienae vitae insidiatur, quam eum qui suam tuetur, occidi. Et multo est immanius invitum hominem stuprum perpeti, quam eum a quo vis illa infertur, ab eo cui inferre conatur, interimi. Jam vero miles in hoste interficiendo minister est legis; quare officium suum facile nulla libidine implevit. Porro ipsa lex, quae tuendi populi causa lata est, nullius libidinis argui potest. Siquidem ille qui tulit, si Dei jussu tulit, id est quod praecepit aeterna justitia, expers omnino libidinis id agere potuit: si autem ille cum aliqua libidine hoc statuit, non ex eo fit ut ei legi cum libidine obtemperare necesse sit; quia bona lex et a non bono
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓ uita. siue ꝓ libertate. siue ꝓpudicitia
sine illa interficiatur libidine. D Quo¬
O Quo¬
modo possum arbitrari carere istos libi¬
dine: qui ꝓ his tebus digladiantur.
quas possunt amittere inuiti: aut si ñ
possunt. quid opus est ꝓhis usq ad ho¬
minis necem ꝓgredi: Non ergo lex iu-¬
sta ẽ quȩ dat potestatem uł uiatori ut
latronem. ne ab eo ipse occidatur. occi¬
dat. uł ciupiam uiro aut feminȩ. ut
iuolenter sibi stupratorem irruentem
ante illatum stuprum si possit interi-¬
mat. Nam militi etiam iubetur lege
ut hostem necet: a qua cede si temꝑaue¬
rit. ab imꝑatore pęnas luit. Num istas
leges imustas. uł potiꝰ nullas dicere
audebimus: Nam michi lex esse non
uidetur. quȩ iusta non fuerit. A legẽ
quidem satis uideo esse munitã contra
huiuscemodi accusationem. quȩ in eo
popło quem regit minoribus malefa-¬
ctis. ne maiora cõmitterent᷑. dedit li¬
centiã. Multo est enim mitius eum qͥ

Expanded text:
pro vita, sive pro libertate, sive pro pudicitia, pro vita, sive pro libertate, sive pro pudicitia, sine ulla interficiatur libidine. E. Quomodo possum arbitrari carere istos libidine, qui pro iis rebus digladiantur, quas possunt amittere inviti: aut si non possunt, quid opus est pro his usque ad hominis necem progredi? A. Non ergo lex justa est, quae dat potestatem vel viatori ut latronem, ne ab eo ipse occidatur, occidat; vel cuipiam viro aut feminae ut violenter sibi stupratorem irruentem ante illatum stuprum, si possit, interimat. Nam militi etiam jubetur lege, ut hostem necet: a qua caede si temperaverit, ab imperatore poenas luit. Num istas leges injustas, vel potius nullas dicere audebimus? Nam mihi lex esse non videtur, quae justa non fuerit. 12. E. Legem quidem satis video esse munitam contra hujuscemodi accusationem, quae in eo populo quem regit, minoribus malefactis ne majora committerentur, dedit licentiam. Multo est enim mitius eum qui
Abbreviated transcription (Latin):
scelus impunitum esse oportere. quam
considerares. utrum ille seruus ꝓpter
satiandas libidines suas metu dñi care¬
re cupiuerit: Cupere namq sine metu
uiuere: non tam bonoꝵ sed etiam ma-¬
loꝵ om̃ium ẽ. Uerum hoc int̾ est qd̃
id boni appetunt. auertendo amorem
ab his rebus quȩ sine amittendi ꝑiculo
nequeunt haberi: mali autẽ ut his fru¬
endis cum securitate incumbant. remo-¬
uere impedimenta conantur. & ꝓpterea
facinorosam sceleratamq uitam quȩ mors
melius uocatur. gerunt. D Resipisco. &
admodum gaudeo. iam me plane cogno¬
uisse. quid sit etiam culpabilis illa cupi¬
ditas quȩ libido nominatur. quã esse
iam apparet earum rerum amorem qͥs
potest quisq inuitus amittere. Quare
nunc age quȩxamus si placet. utrum
etiam in sacrilegiis libido dominerur.
quȩ uidemus plura suꝑstitione cõmitti.
Auide ne p̃properum sit. Prius enim.
hostis irruens. uł insidiator sicariꝰ. siue

Expanded text:
scelus impunitum esse oportere, quam scelus impunitum esse oportere, quam considerares utrum ille servus propter satiandas libidines suas metu domini carere cupiverit? Cupere namque sine metu vivere, non tantum bonorum, sed etiam malorum omnium est: verum hoc interest, quod id boni appetunt avertendo amorem ab iis rebus, quae sine amittendi periculo nequeunt haberi; mali autem ut his fruendis cum securitate incubent, removere impedimenta conantur, et propterea facinorosam sceleratamque vitam, quae mors melius vocatur, gerunt. E. Resipisco, et admodum gaudeo jam me plane cognovisse quid sit etiam illa culpabilis cupiditas, quae libido nominatur. Quam esse jam apparet earum rerum amorem, quas potest quisque invitus amittere. nunc, age, quaeramus, si placet, utrum etiam in sacrilegiis libido dominetur, quae videmus plura superstitione committi. A. Vide ne praeproperum sit: prius enim mostis irruens, vel insidiator sicarius, sive
Abbreviated transcription (Latin):
dimus. Legib autẽ credimꝰ. Temptan¬
dum itaq est. si quomodo possumus
idipsum intelligere: utrum lex quȩ pu¬
nit hoc factum. non ꝑperam puniat.
DNullomͦ ꝑperam punit. quando qͥdẽ
punit eum qui uolens & sciens dñm ne-¬
cat: quod nullus illoꝵ. A Et quid. recor¬
daris te pauloante dixisse. in om̃i facto
malo libidinem dñari. & eo ipso malũ
esse: U Recordor sane: AQuid illud:
nonne idem tu concessisti. eum qui
cupit sine metu uiuere. non habere
malam cupiditatẽ: DEt hoc recordor.
A Cum ergo ista cupiditate a seruo
dñs interimitur: non illa culpabili
cupiditate interimit᷑. Quaobrem cur
sit hoc facinus malum. nondum com¬
ꝑimus. Conuenit enim inter nos. om̃ia
malefacta non ob aliud mala esse:nisi
quod libidine. id est imꝓbanda cupidi¬
tate fiunt. d Iam michi uidetur in iuria
iste damnari. quod quidem non aude¬
rem dicere. si aliud haberem qđ dicerẽ.
AIta ne est: p̾rius tibi ꝑsuasisti tantum

Expanded text:
dimus; legibus autem credimus: tentandimus; legibus autem credimus: tentandum itaque est, si quo modo possumus id ipsum intelligere, utrum lex quae punit hoc factum, non perperam puniat. E. Nullo modo perperam punit, quandoquidem punit eum qui volens et sciens dominum necat, quod nullus istorum. A. Ecquid, recordaris te paulo ante dixisse, in omni facto malo libidinem dominari, et eo ipso malum esse? E. Recordor sane. A. Quid? illud nonne idem tu concessisti, eum qui cupit sine metu vivere, non habere malam cupiditatem? E. Et hoc recordor. A. Cum ergo ista cupiditate a servo dominus interimitur, non illa culpabili cupiditate interimitur. Quamobrem cur sit hoc facinus malum, nondum comperimus. Convenit enim inter nos omnia malefacta non ob aliud mala esse, nisi quod libidine, id est improbanda cupiditate, fiunt. E. Jam mihi videtur injuria iste damnari: quod quidem non auderem dicere, si aliud haberem quod dicerem. A. Itane prius tibi persuasisti tantum
Abbreviated transcription (Latin):
cogimur fateri ẽt̃ homicidium. in quo
nequeat male illius cupiditatis dña¬
tio repperiri. falsumq erit illud. quod
in om̃ib peccatis ut mala sint. libido
dñatur. Aut erir aliquod homicidiuo
quod possit non esse peccatum. si homi¬
cidium est hominem occidere: potest
accidere aliquando sine peccato. Nam
& miles hostem. & iudex uł minister
eius nocentẽ. & cui forte inuito atq
imprudenti telum manu fugit. non mͥ
uidentur peccare cum hominẽ occidunt
DAssentior. sed homitidȩ isti appellari
non solent: AResponde itaq utrum
illum qui dñm occidit a quo sibi me¬
tuebat cruciatus graues. in eoꝵ numero
habendum existimes. qui sic hominẽ
occidunt. ut ne homicidarum quidẽ
nomine digni sint. U longe ab eis istũ
differre uideo. Nam illi uł ex legibus
faciunt. uł non contra leges: huiꝰ autẽ
facinꝰ nulla lex approbat. ARursus
me ad auctoritatẽ reuocas. Sed memi¬
nisse te oportet. id nunc a nobis esse
susceptum ut intelligamus quod cre¬

Expanded text:
cogimur fateri esse homicidium, in quo nequeat malae illius cupiditatis dominatio reperiri; falsumque erit illud, quod in omnibus peccatis ut mala sint, libido dominatur; aut erit aliquod homicidium, quod possit non esse peccatum. E. Si homicidium est hominem occidere, potest accidere aliquando sine peccato: nam et miles hostem, et judex vel minister ejus nocentem, et cui forte invito atque imprudenti telum manu fugit, non mihi videntur peccare, cum hominem occidunt. A. Assentior: sed homicidae isti appellari non solent. Responde itaque, utrum illum qui dominum occidit, a quo sibi metuebat cruciatus graves, in eorum numero habendum existimes, qui sic hominem occidunt, ut ne homicidarum quidem nomine digni sint? E. Longe ab eis istum differre video: nam illi vel ex legibus faciunt, vel non contra leges; hujus autem facinus nulla lex approbat. 10. A. Rursus me ad auctoritatem revocas: sed meminisse te oportet id nunc a nobis esse susceptum, ut intelligamus quod cre
Abbreviated transcription (Latin):
einde respondeant. quia non fili-¬
um sed primum & precipuum
opus filii prȩceteris uniuersis dict̃
esse sp̃m scm̃. utrum illi filii meliores
futuri sint sp̃u scõ. quos uoluntarie
genuit pater uerbo ueritatis. Quomͦ
enim non coguntur hoc dicere. cũ
ꝓculdubio melius sit filios esse patͥs
quam opus filii: Hȩc cogitent. et
emendent uanas impiasq blasphe¬
mias: atq fateant᷑ in illa trinitate
nullam ꝑsonam p̃ter quod filius
manens ds̃ homo factus est. om̃ino
esse creaturam. aut aliquid factum¬
esse a d̾o: sed totum quicquid illud
est summũ. uerum. immutabilem
dum sapiunt pater maior sit filio
est. Sed quid mirum. quando in ead̾e
carne factus ẽ etiam angłis minor:
bsit ut queadmodum

Expanded text:
einde respondeant, quia non filium, sed primum et praecipuum opus Filii prae caeteris universis dicunt esse Spiritum sanctum, utrum illi filii meliores futuri sint Spiritu sancto, quos voluntarie genuit Pater verbo veritatis ? Quomodo enim non coguntur hoc dicere, cum procul dubio melius sit filios esse Patris, quam opus Filii? Haec cogitent, et emendent vanas impiasque blasphemias, atque fateantur in illa Trinitate nullam personam, praeter quod Filius manens Deus, homo factus est, omnino esse creaturam, aut aliquid a Deo factum: sed totum quidquid illud est, summum, verum, immutabilem dum sapiunt, Pater major sit Filio rbum caro factum est. Sed quid mirum, quando in eadem carno factus est etiam Angelis minor? Absit ut, quemadmodum
Abbreviated transcription (Latin):
chil meruerit. Non enim metuendũ
est ne uita ẽẽ potuerit media quȩdam
int̾ recte factum atq peccatum. & sen¬
tentia iudicis media esse non possit int̃
prȩmium atq supplicium.
uo loco etiam illud ꝑscrutari homi¬
nes solent. sacramentũ baptismi
xp̃i quid paruulis ꝓsit: cũ eo accepto
plerũq moriant᷑. priꝰꝙͣ ex eo qͥcꝗͣ cogno¬
scere potuerunt. Qua in re satis pie re¬
cteq creditur: ꝓdesse paruulo eoꝵ fid̾e
a quib consecrandꝰ offertur. Et hoc ec¬
clesiȩ commendat saluberrima aucto¬
ritas. ut ex eo quisq sentiat. qͥd sibi ꝓ¬
sit fides sua: quando in alioꝵ quoq
beneficium qui ꝓpriã nondũ habent
potest accommodari. Quid enĩ filio
uiduȩ ꝓfuit fides sua. quã utiq mor¬
tuus ñ habebat: Cui tamen profuit

Expanded text:
hil meruerit. Non enim metuendum est ne vita esse potuerit media quaedam inter recte factum atque peccatum, et sententia judicis media esse non possit inter praemium atque supplicium. 67. Quo loco etiam illud perscrutari homines solent, sacramentum baptismi Christi quid parvulis prosit, cum eo accepto plerumque moriuntur, priusquam ex eo quidquam cognoscere potuerint. Qua in re satis pie recteque creditur, prodesse parvulo eorum fidem a quibus consecrandus offertur. Et hoc Ecclesiae commendat saluberrima auctoritas, ut ex eo quisque sentiat quid sibi prosit fides sua, quando in aliorum quoque beneficium, qui propriam nondum habent, potest aliena commodari. Quid enim filio viduae profuit fides sua, quam utique mortuus non habebat; cui tamen profuit
Abbreviated transcription (Latin):
nec sic culpandus sed laudandus d̃s
esser. sicut in eodem libro tertio disputa¬
uimus. Quȩ disputatio contra mani¬
cheos habenda est. qui non accipiunt
scripturas scãs ueteris instrumenti in
quib peccatum originale narratur. &
quicquid inde in litteris apłicis legit᷑
detestabili impudentia immissum fuis-¬
se contendunt a corruptorib scripturarũ.
tamqu̾a non fuerit ab apłis dictum.
Contra pelagionos autẽ hoc defenden¬
dum ẽ quod utraq scriptura commen¬
trum ds̃ non sit auctor mali.

Expanded text:
nec sic culpandus, sed laudandus deus nec sic culpandus, sed laudandus deus esset, sicut in eodem libro tertio disputauimus. quae disputatio contra Manicheos habenda est, qui non accipiunt scripturas sanctas ueteris instrumenti, in quibus peccatum originale narratur, et quidquid inde in litteris apostolicis legitur, detestabili inpudentia inmissum fuisse contendunt a corruptoribus scripturarum, tamquam non fuerit ab apostolis dictum. contra Pelagianos autem hoc defendendum est, quod utraque scriptura commentrum deus non sit auctor mali.
Abbreviated transcription (Latin):
duis quidem bonis inuenitur liberum
uoluntatis arbitrium. quia & male
illo uti possumꝰ. sed tamen tale ẽ ut
sine illo recte uiuere nequeamꝰ. Bonus
autẽ usus eius: iam uirtus ẽ. quȩ in
magnis reperit᷑ bonis. quib maleuti
nullus potest. Et quia omĩa bona sic̃
dictũ est. & magna. & media. & minima. ex
dõ sunt: sequit᷑ ut ex dõ sit etiam bonꝰ
usus liberȩ uoluntatis. quȩ uirtus est.
& in magnis numeratur bonis. Deinde
dictum ẽ. Ex qua miseria peccantibus
iustissime inflicta liberat dĩ grã. quia
sponte homo idest libero arbitrio ca¬
dere potuit. non etiam surgere. Ad qũa
miseriam iuste damnationis ꝑtinet
ignorantia. & difficultas. quã patitur
omnis homo ab exordio natiuitatis
suȩ nec abisto malo quisqu̾a nisi grã¬
dĩ liberatur. Quam miseriam pelagia¬
ni nolunt ex iusta damnatione descẽ¬
dere. negantes originale peccatum.
quaus ignorantia & difficultas etiãsi
essent hominis primordia naturalia.

Expanded text:
diis quidem bonis inuenitur liberum diis quidem bonis inuenitur liberum uoluntatis arbitrium, quia et male illo uti possumus; sed tamen tale est, ut sine illo recte uiuere nequeamus. bonus autem usus eius iam uirtus est, quae in magnis reperitur bonis, quibus male uti nullus potest. et quia omnia bona, sicut dictum est, et magna et media et minima, ex deo sunt, sequitur, ut ex deo sit etiam bonus usus liberae uoluntatis, quae uirtus est et in magnis numeratur bonis. deinde dictum est, ex qua miseria peccantibus iustissime inflicta liberet dei gratia, quia sponte homo, id est libero arbitrio, cadere potuit, non etiam surgere. ad quam miseriam iustae damnationis pertinet ignorantia et difficultas, quam patitur omnis homo ab exordio natiuitatis suae, nec ab isto malo quisquam nisi dei gratia liberatur. quam miseriam Pelagiani nolunt ex iusta damnatione descendere negantes originale peccatum, quamuis, ignorantia et difficultas etiamsi essent hominis primordia naturalia,
Abbreviated transcription (Latin):
quia de om̃ipotentia dĩ & iustitia du-¬
bitare dementis est. uista hȩc pęna est:
& ꝓpeccato aliquo penditur. Non enĩ
quisquã in uistus dominator aut subri-¬
pere hominem potuit. uelut ignoranti
do: aut extorquere in uito. tamquam
in ualidiori. uel terrendo. uł contur¬
bando.ut hominem in iusta pęna cru-¬
ciaret. Relinquit᷑ ergo ut hȩc pęna iu¬
sta de damnatione hominis ueniat.
Et alio loco. Approbare inquã falsa ꝓ
ueris. ut erret inuitꝰ. et resistente atq
torquente dolore carnis uinculi non
posse a libidinosis oꝑib temperare. non
est natura instituti hominis. sed pęna
damnati. Cum autẽ de libera uolunta¬
te recte faciendi loquimur: de illa sci-¬
licet in qua homo factus ẽ loquimur.
Ecce quam longe antequã pelagiana
heresis extitisset. sic disputanimus. ue¬
lut iam contra illos disputaremꝰ. Cum
enim om̃ia bona dicerent᷑ ex do. id est
& magna & media & minima. in me¬

Expanded text:
quia de omnipotentia dei et iustitia duquia de omnipotentia dei et iustitia dubitare dementis est, iusta haec poena est et pro peccato aliquo penditur. non enim quisquam iniustus dominator aut subripere hominem potuit uelut ignoranti deo aut extorquere inuito tamquam inualidiori uel terrendo uel conturbando, ut hominem iniusta poena cruciaret. relinquitur ergo, ut haec poena iusta de damnatione hominis ueniat. et alio loco: adprobare, inquam, falsa pro ueris, ut erret inuitus, et resistente atque torquente dolore carnalis uinculi non posse a libidinosis operibus temperare non est natura instituti hominis, sed poena damnati. cum autem de uoluntate recta faciendi loquimur, de illa scilicet, in qua homo factus est, loquimur. Ecce tam . longe, antequam Pelagiana heresis extitisset, sic disputauimus, uelut iam contra illos disputaremus. cum enim bona dicerentur ex deo, id est et magna et media et minima, in me
Abbreviated transcription (Latin):
iacet. ꝑficere autẽ bonum non. ꝙ illud.
Caro concupiscit aduersus sp̃m: sp̃s aũt
aduersus carnem. Hȩc enĩ sibi inuicẽ
aduersantur. ut non quȩ uultis illa¬
faciatis. Sed hȩc omĩa hominum sunt:
ex illa mortis damnatione uenientiũ.
Nam si non est ista pena hominis. sed
natura: nulla ista peccata suirt. Si enĩ
non rececditur abeo modo quo natura¬
liter factus ẽ. ita ut meliꝰ esse non possit.
ea quȩ debet facit. cũ hȩc facit. Si aut̃
bonus homo esset. si aliter esset. nunc
autẽ quia ita est non est bonus. nec
habet in potestate ut bonus sit siue
non uiuendo qualis esse debeat. siue
uidendo & non ualendo esse qualem
debere esse se uidet: penam istam esse
quis dubiter: Om̃is autẽ pęna si iu¬
sta est: peccati pęna ẽ. & supplicium no-¬
minatur. Si autẽ in iusta pęna ẽ. qm̃ pę¬
nam esse nemo ambigit. iniusto aliqͦ
dominante homini imposita est.Porro

Expanded text:
ihi, perficere autem bonum non; et illud: ihi, perficere autem bonum non; et illud: caro concupiscit aduersus spiritadversus carnem: haec enim invicem adversantur; ut non ea quae vultis faciatis ? Sed haec omnia hominum sunt, ex illa mortis damnatione venientium: nam si non est ista poena hominis, sed natura, nulla ista peccata sunt. Si enim non receditur ab eo modo quo naturaliter factus est, ita ut melius esse non possit, ea quae debet facit, cum haec facit. Si autem bonus homo esset, si aliter esset; nunc autem quia ita est, non est bonus, nec habet in potestate ut bonus sit, sive non videndo qualis esuidendo et non ualendo esse, qualem debere esse se uidet. poenam istam esse quis dubitet ? omnis autem poena; si iusta est, peccati poena est et supplicium nominatur. si autem iniusta poena est — quoniam poenam esse nemo ambigit — iniusto aliquo dominante homini inposita est. porro
Abbreviated transcription (Latin):
pietate in c̃cussa tene: ut nullum tibi¬
bonum uł sentienti uel intelligenti uel
quo quomodo cogitanti occurrat. quod
non sit ex dõ. Itemq alio loco dixi. Sed
qm̃ non sicut sponte homo cecidit. ita
firma fide teneamus. Et in libro
tertio. cum dixissem illud quod & pela¬
gium de meis opusculis usum fuisse
cõmemoraui. quis enĩ peccat in eo qd̃
nullomͦ caueri potest. peccatur autem.
caueri igitur potest. continuo secutus
ad iunxi. Et tamen etiam ꝑ ignorantiã
facta quȩdam imꝓbantur. & corrigenda
iudicantur. sicut in diuinis auctori¬
tatib legimus. Ait enim apłs. Mise¬
ricordiam consecutus sum: quia igno¬
rans feci. Ait & ꝓpħa. Delicta iuuen¬
tutis & ignorantiȩ meȩ. ne memineris.
Sunt etiam necessitate facta imꝓbanda.
ubi uult homo recte facere. & ñ potest.
Nam unde sunt illȩ uoces. non quod
uolo facio bonum. sed quod odi ma-¬
lum hoc ago: & illud. Uelle michi ad¬

Expanded text:
pietatem inconcussam tene, ut nullum tibpietatem inconcussam tene, ut nullum tibbonum uel sentienti uel intellegenti uel quoquo modo cogitanti occurrat, quod non sit ex deo. itemque alio loco dixi: sed quoniam non, sicut sponte homo cecidit, ita ri Iesu Christi, firma fide teneamus. Et in libro tertio, cum dixissem illud, quod et Pelagium de meis opusculis usum fuisse commemoraui: quis enim peccat in eo, quod nullo modo cauere potest? peccatur autem: caueri igitur potest, continuo secutus adiunxi: et tamen etiam per ignorantiam facta quaedam inprobantur et corrigenda iudicantur, sicut in diuinis auctoritatibus legimus. ait enim apostolus: misericordiam consecutus sum, quia ignorans feci; ait et propheta: delicta iuuentutis et ignorantiae meae ne memineris. sunt etiam necessitate facta inprobanda, ubi uult homo recte facere et non potest. nam unde sunt illae uoces: non quod uolo facio bonum, sed quod odi malum, hoc ago; et illud: uelle adiacet m
Abbreviated transcription (Latin):
impietate conant᷑ auferre.
quippe in scdõ libro. non solum ma-¬
gna sed etiam minima bona ñ eẽ posse nͥ
ab illo a quo sunt omĩa bona: hoc ẽ dõ Et
paulopost Uirtutes in quã quib recte uiui-¬
t᷑ magna bona st̃ Sp̃es autẽ quoꝵlibet cor¬
pors sine quib recte uiui potest minima bona
st̃. Potentiȩ uͦ animi sine qͥb recte uiui ñ potest:
media bona sunt. Uirtutib nemo
male utitur. Cȩteris autẽ bonis id est
mediis & minimis. non solum bene.
sed etiam male quisq uti potest. Et
ideo uirtute nemo male utit᷑. quia
uirtutis est bonus usus istoꝵ. quib
etiam non bene uti possumus. Nemo
autẽ bene utendo male utitur.
Quare abundantia & magnitudo
bonitatis dĩ non solum magna sed
etiam medid& minima bona esse p̃sti-¬
tit. Magis laudanda ẽ bonitas eius
in magnis quam in mediis. ꝙ magis
in mediis quã in minimis bonis. sed
magis in om̃ib quam si non omĩa tri¬
buisset. Et alio loco. Tu tantum ingũa

Expanded text:
inpietate conantur auferre. diximus quippe in secundo libro non solum magna sed etiam minima bona non esse posse nisi ab illo, a quo sunt omnia bona, hoc est deo. et paulo post: uirtutes, inquam, in quibus recte uiuitur, magna bona sunt; species autem quorumlibet corporum, sine quibus recte uiui potest, minima bona sunt; potentiae uero animi, sine quibus recte uiui non potest, media bona sunt. uirtutibus nemo male utitur, ceteris autem bonis, id est mediis et minimis, non solum bene sed etiam male quisque uti potest. et ideo uirtute nemo male utitur, quia opus uirtutis est bonus usus istorum, quibus etiam non bene uti possumus; nemo autem bene utendo male utitur. quare abundantia et magnitudo bonitatis dei non solum magna sed etiam media et minima bona esse praestitit. magis laudanda est bonitas eius in magnis quam in mediis et magis in mediis quam in minimis his bonis, sed magis in omnibus, quam si non omnia tribuisset. et in alio loco: tu tantum, inquam,
Abbreviated transcription (Latin):
d̾s unige-¬
nitus.
primo¬
genitus
totius
creationis.
Uoluntate d̃i & patris sui: ante om̃ia se-¬
cula constitut
Uoluntate &. prȩcepto ipsius. cȩlestia
& terrestria. uisibilia &. inuisibilia. cor-¬
pora & sp̃s. ex nullis extantib ut essent
sua uirtute fecit.
Et anteqũã faceret uniuersa. om̃ium
constitutus: &. om̃ium futuroꝵ in
natura habens p̾scientiam. & in faci¬
endo in om̃ib expectans patris iussio¬
nem: ipse uoluntate q p̾cepto patris
descendit de cęlo. & uenit in hunc mũ¬
dum sicut ipse ait. nec enĩ a meipso ueniꝰ
sed ille me misit

Expanded text:
s unigenitus, primogenitus totius creationis. 2. Voluntate Dei et Patris sui ante omnia saecula constitutus. 3. Voluntate et praecepto ipsius, coelestia et terrestria, visibilia et invisibilia, corpora et spiritus ex nullis exstantibus, ut essent, sua virtute fecit. 4. Et antequam faceret universa, omnium constitutus, et omnium futurorum in natura habens praescientiam, et in faciendo in omnibus exspectans Patris jussionem; ipse voluntate et praecepto Patris descendit de coelo, et venit in hunc mundum, sicut ipse ait: Nec enim a me ipso veni, sed ille me misit
Abbreviated transcription (Latin):
aliquis hominum quod alius non
audiat: & aliud aliquid quolibet alio
sensu quisquam sentire. quod alius non
sentiat. Unde manifestum est. & tuum
non nisi tuum. & meum sensum non
esse nisi meum. A hoc idem responde¬
bis de illo etiam sensu interiore: an ali Nd eac¬
quid aliud: D Nichil sane aliud. Nam
ꝙͣ ille utiq sensum meum sentit meus: olfactu in¬
& tuum sentit tuus. Nam id eo plerũq
interrogor abeo qui aliquid uidet.
utrum hoc etiam ego uideam: quia
ego me uidere aut non uidere sentio
non ille qui interrogat.

Expanded text:
aliquis hominum quod alius non aliquis hominum quod alius non audiat, et aliud aliquid quolibet alio sensu quisquam sentire quod alius non sentiat. Unde manifestum est et tuum nonnisi tuum, et meum sensum non esse nisi meum. A. Hoc idem respondebis de illo etiam sensu interiore? an aliquid aliud? E. Nihil sane aliud. Nam et ille utique sensum meum sentit meus, et tuum sentit tuus: nam ideo plerumque interrogor ab eo qui aliquid videt, utrum hoc etiam ego videam, quia ego me videre aut non videre sentio, non ille qui interrogat.
Abbreviated transcription (Latin):
oculos. neq ꝑ illum sensum se inferiorẽ.
sed ꝑseipsam cernit ęternum aliquid
& in commutabile: simul & scipsam
inferiorem. ꝙ illum oportet dm̃ suum
esse fateatur. D Hunc plane fatebor dm̃.
quo nichil suꝑius esse constiterit. A
Bene haber. Nam michi satis erit
ostendere ẽẽ aliquid huiusmodi. quod
aut fateberis dm̃ esse. aut si aliquid
supra est eum ipsum dm̃ esse concedes
Quare siue supra sit aliquid. siue non
sit manifestum erit dm̃ esse. cum ego
quod ꝓmisi ẽẽ supra rationem. eodem¬
ipso adiuiuante monstrauero. d De¬
monstra ergo. quod polliceris. Afaciam¬
ris meus idem sit qui tuus. an uero
meus non sit nisi meus. & tuus ñ sit
nisi tuus. Quod si non ita esser: non
possem ꝑ oculos meos uidere aliquid
quod tu non uideres. D Concedo ꝓrsus
qũauis eiusdem generis. tamen singłos
nos habere sensus uidendi uł audien-¬
di. ł quosubet alios cȩteroꝵ. Non enĩ
solum uidere. sed etiam audire potest

Expanded text:
oculos, neque per ullum sensum se inferiorem, oculos, neque per ullum sensum se inferiorem, sed per seipsam cernit aeternum aliquid et incommutabile, simul et seipsam inferiorem, et illum oportet Deum suum esse fateatur. E. Hunc plane fatebor Deum, quo nihil superius esse constiterit. A. Bene habet: nam mihi satis erit ostendere esse aliquid hujusmodi, quod aut fateberis Deum esse, aut si aliquid supra est, eum ipsum Deum esse concedes. Quare sive supra sit aliquid, sive non sit, manifestum erit Deum esse, cum ego, quod promisi, esse supra rationem, eodemipso adjuvante monstravero. E. Demonstra ergo quod polliceris. CAPris meus idem sit qui tuus, an vero meus non sit nisi meus, et tuus non sit nisi tuus; quod si non ita esset, non possem per oculos meos videre aliquid, quod tu non videres. E. Concedo prorsus, quamvis ejusdem generis, tamen singulos nos habere sensus, videndi, vel audiendi, vel quoslibet alios caeterorum. Non enim solum videre, sed etiam audire potest
Abbreviated transcription (Latin):
Uid si aliquid inuenire potuerimꝰ.
quod non solum esse non dubites
sed etiam ipsa nr̃a ratione pͣstantiꝰ du¬
bitabis ne illud quicquid ẽ dm̃ dicere:
D Non continuo siquid melius qu̾a
id qͦd in mea natura optimũ ẽ inuenire
potuero: dm̃ dixerim. Non enim mi¬
chi placer dm̃ appellare. quo mea racio
est inferior. sed quo ẽ nullus superior.
AIta plane. Nam ipse huic tuȩ ratio¬
ni dedit. tam de se pie uereq sentire.
Sed quȩso te. si non inueneris esse aliquid
supra nrãm racionem. nisi quod ȩter¬
num atq in cominutabile est: dubi-¬
tabis ne dm̃ dicere: Nam & corpora
mutabilia esse cognoscis. & ipsam uitã
qua corpus animatur. ꝑ affectus uari¬
os mutabilitate non carere manifestũ
est. & ipsa ratio cum modo ad uerum
ꝑuenire nititur. modo non nititur.
& aliquando ꝑuenit. aliquando non
Quȩ si nullo ad hibito corporis instru¬
mento. neq ꝑ tactum. neq ꝑgustatũ.
neq ꝑ olfactum. neq ꝑ aures. neq ꝑ

Expanded text:
uid si aliquid invenire potuerimus, quod non solum esse non dubites, sed etiam ipsa nostra ratione praestantius? dubitabisne illud quidquid est, Deum dicere? E. Non continuo, si quid melius quam id quod in mea natura optimum est, invenire potuero, Deum esse dixerim. Non enim mihi placet Deum appellare, quo mea ratio est inferior, sed quo nullus est superior. A. Ita plane: nam ipse huic tuae rationi dedit, tam de se pie vereque sentire. Sed, quaeso te, si non inveneris esse aliquid supra nostram rationem, nisi quod aeternum atque incommutabile est, dubitabisne hunc Deum dicere? Nam et corpora mutabilia esse cognoscis; et ipsam vitam qua corpus animatur, per affectus varios mutabilitate non carere manifestum est; et ipsa ratio cum modo ad verum pervenire nititur, modo non nititur, et aliquando pervenit, aliquando non Quae si nullo adhibito corporis instrumento, neque per tactum, neque per gustatum, neque per olfactum, neque per aures, neque per
Abbreviated transcription (Latin):
ater inquiunt immobilit̾ & impassi¬
bilit̃ uolens filium genuit. filius si-¬
ne labore &. fatigatione sola uirtute
sua spm̃ fecit. Oprȩcipuam laudem
filii & sp̃s scĩ: quasi nos pat̾ mobiliter
ꝙ passibiliter inuitꝰ genuerit. qui nos
uoluntarie genuit uerbo ueritatis.
ꝓfuit hoc dicere unde nulla sit que¬
stio. quod scilicet sine ullo labore
& fatigatione uel gignat pater uł
faciat filiꝰ: Uideant sane quomͦ dicant:
quod sola uirtute sua filius feceritspil¬
ritum scm̃. Isto enim modo coguntura
fateri. aliquid fecisse filium quod non
uiderit patrem facientẽ. An placeret
eis diceres quod etiam pater fecerit sp̃m
scm̃: Non ergo eum sola uirtute sua fi¬
lius fecit. An alterum fecit prior pat̃.
ut posset filius facere quẽ fecit. qui
non potest facere nisi quod uiderit
patrem facientẽ : Et quid ẽ quod non
alia similia: sed quȩcũq pater facit
hȩc eadem filius similiter facit: Si hȩc
cogitare conentur: ꝓculdubio turba¬

Expanded text:
ater, inquiunt, immobiliter et impassibiliter volens Filium genuit: Filius sine labore et fatigatione sola virtute sua Spiritum fecit. O praecipuam laudem Filii et Spiritus sancti! Quasi nos Pater mobiliter et passibiliter invitus genuerit, qui nos voluntarie genuit verbo veritatis: profuit hoc dicere, unde nulla fit quaestio; quod scilicet sine ullo labore et fatigatione vel gignat Pater, vel faciat Filius? Videant sane quomodo dicant, quod sola virtute sua Filius fecerit Spiritum sanctum. Isto enim modo coguntur fateri, aliquid fecisse Filium quod non viderit Patrem facientem. An placet eis dicere, quod etiam Pater fecerit Spiritum sanctum? Non ergo eum sola virtute sua fecerit Filius. An alterum fecit prior Pater, ut posset Filius facere quem fecit, qui non potest facere nisi quod viderit Patrem facientem? Et quid est, quod non alia similia, sed quaecumque Pater facit, haec eadem Filius facit similiter? Si haec cogitare conentur, procul dubio turba
Abbreviated transcription (Latin):
atq indigentem trahit. nunc falsa pro
ueris approbantẽ. nunc etiam defensi-¬
tandem. nunc imꝓbantẽ quȩ antea pro¬
bauisser. & nichilominus in alia falsa
irruentẽ. nunc assensionem suspenden¬
tem suam. & plerumq ꝑspicuas ratio¬
cinationes formidantem. nunc despe-¬
rantem de tota inuentione ueritatis.
& stultitiȩ tenebris pęnitus in herentẽ.
nunc conantẽ in lucẽ id intelligendi.
rursus q fatigatione decidentẽ. cum¬
interea cupiditatum illud regnum
tyrannice sȩuiat. & uariis contrarusq
tempestatib. totum hominis animũ
uitamq ꝑturber. hinc timore in de
desiderio. hinc anxietate inde inani
falsaq lȩtitia. hinc cruciatu rei amissȩ
quȩ diligebatur. inde ardore adipi¬
scendȩ quȩ non habebat᷑. Hinc acce¬
ptȩ iniuriȩ doloribus. in de facib
uindicandȩ. quaqua uersum po

Expanded text:
atque indigentem trahit, nunc falsa pro atque indigentem trahit, nunc falsa pro veris approbantem, nunc etiam defensitantem, nunc improbantem quae antea probavisset, et nihilominus in alia falsa irruentem; nunc assensionem suspendentem suam, et plerumque perspicuas ratiocinationes formidantem; nunc desperantem de tota inventione veritatis, et stultitiae tenebris penitus inhaerentem; nunc conantem in lucem intelligendi, rursusque fatigatione decidentem: cuminterea cupiditatum illud regnum tyrannice saeviat, et variis contrariisque tempestatibus totum hominis animum vitamque perturbet, hinc timore, inde desiderio; hinc anxietate, inde inani falsaque laetitia; hinc cruciatu rei amissae quae diligebatur, inde ardore adipiscendae quae non habebatur; hinc acceptae injuriae doloribus, inde facibus vindicandae: quaquaversum po
Abbreviated transcription (Latin):
fide. integra. nobis sit huius questio¬
nis diligens & cauta tractatio. In p̾-
illa natura sit. quam menti uirtute
pollenti fas est excellere: inuistam ẽẽ
nullomodo posse. Quare ne ista quid̃e
tamet si habeat potestatẽ. coget mentẽ
seruire libidini. DIstuc prorsus nemo
ẽ. qui non sine ulla cunctatione fateat᷑.
Rgo relinquitur. ut qm̃ regnanti
menti compotiq uirtutis quicqͥd
par aut p̾latum est. non eam facit
seruam libidinis ꝓpter iustitiam. qͥcqͥd
autem inferius est. non possit hoc fa¬
cere ꝓpter infirmitatem. sicut ea quȩ
inter nos constiterunt docent. nulla
res alia mentem cupiditatis comitẽ
faciat. quam ꝓpria uoluntas & libe¬
rum arbitͥum. D Nichil tam necessa-¬
rium restare uideo. Asequitur ĩa
ut tibi uideatur. iuste illam ꝓ pecca¬
to tanto poenas pendere. D Negare
non possum. AQuid ergo. num ista
ipsa pęna parua existimanda est. quod
ei libido dominatur expoliatamq
uirtutis opulentia ꝑ diuersa in opem

Expanded text:
fide, integra nobis sit hujus quaestionis, diligens et cauta tractatio. CAPUT Xilla natura sit, quam menti virtute pollenti fas est excellere, injustam esse nullo modo posse. Quare ne ista quidem, tametsi habeat potestatem, coget mentem servire libidini. E. Istud prorsus nemo est qui non sine ulla cunctatione fateatur. A. Ergo relinquitur ut quoniam regnanti menti compotique virtutis, quidquid par aut praelatum est, non eam facit servam libidinis propter justitiam; quidquid autem inferius est, non possit hoc facere propter infirmitatem, sicut ea quae inter nos constiterunt docent; nulla res alia mentem cupiditatis comitem faciat, quam propria voluntas et liberum arbitrium. E. Nihil tam necessarium restare video. 22. A. Sequitur jam ut tibi videatur juste illam pro peccato tanto poenas pendere. E. Negare non possum. A. Quid igitur? Num ista ipsa poena parva existimanda est, quod ei libido dominatur, exspoliatamque virtutis opulentia, per diversa inopem
Abbreviated transcription (Latin):
beat templum. Sic enĩ sp̃m sc̃m subici¬
unt potestati. xp̃i. cum eius tempłu
membra sunt xp̃i : qũ eadmodũ ipsũ
filium imꝑialib legibus dĩ cum ipse
sit uerbũ di: nec ullomͦ imꝑatoris uer¬
bum legi subiaceat. sed leges faciat.x.
non audent idem dicere. factum esse
quod genitum: &. duo ista discernunt
ita ut a patre filium genitũ dicant:
factum uͦ a filio sp̃m sc̃m. quod in scri¬
pturis nusquam legunt. cũ filius
sp̃s sc̃s filium annuntiat. quasi non
annuntiauerit filius sp̃m scm̃ esse uen-¬
turum. aut &. pater non prȩdicaue-¬
rit filium dicendo: hic ẽ filius meus¬

Expanded text:
bet templum! Sic enim Spiritum sanctum subjicibet templum! Sic enim Spiritum sanctum subjiciunt potestati Christi, cum ejus templum membra sint Christi: quemadmodum ipsum Filium imperialibus legibus Dei, cum ipse sit Verbum Dei, nec ullo modo imperatoris verbum legibus subjaceat, sed leges faciat. CAi, cui respondeo, non audent idem dicere factum esse quod genitum; et duo ista discernunt, ita ut a Patre Filium genitum dicant, factum vero a Filio Spiritum sanctum. Quod in Scripturis sanctis nusquam legunt, cum Filius Spiritus sanctus Filium annuntiat. Quasi non annuntiaveri: Filius Spiritum sanctum esse venturum, aut et Pater non praedicaverit Filium, dicendo: Hic e
Abbreviated transcription (Latin):
ab apło uolunt intelligi. desinant
consolationis tamꝗͣ munere ꝓprio
norem conantur ostendere. quod iste sit
illius tamqũa iudicis aduocatꝰ: etiam
homines scõs ei dem mira cecitate p̃po
filio iudex an apud iuidices etiã homi¬
nes aduocatus: Absit autẽ a fideli
corde ista uecordia: ut sit iudicibus
minor aduocatus sp̃s sc̃s: cum illi utiq
ut iudices sint. repleantur sp̃u scõ. se¬
cundum quem uiuentes funt sp̃ua-¬
les. Sp̃ualis enim omĩa iudicat. Quo¬
modo gͦ minor ẽ iudice qui iudices
iudicis illius. membra & suum tem¬
plum. dicente apło corpora ur̃a mem¬
bra sunt xp̃i. eodemq itidẽ dicente.
corpora urã templum est sp̃s sc̃i. qui
in uobis est: Et tamen si aꝑtissime le¬
gerent in scĩs scripturis. salomonem
regem lignis & lapidibus iussu dĩ
ta religionis seruitus quȩ latria dici-¬
tur. legitime exhiberet᷑ in popło di. ut
illi etiam templum fabricaret᷑ cum
dñs dicat dñm dm̃ tuum ad orabis

Expanded text:
ab Apostolo volunt accipi, desinant consolationis tanquam munere proprio norem conantur ostendere, quod iste sit illius tanquam judicis advocatus, etiam homines sanctos eidem mira caecitate praeponFilio judex, an apud judices etiam homines advocatus? Absit autem ista a fideli corde vecordia, ut sit judicibus minor advocatus Spiritus sanctus; cum illi utique, ut judices sint, repleantur Spiritu sancto, secundum quem viventes fiunt spirituales. Spiritualis enim omnia judicat . Quomodo ergo minor est judice qui judices judicis illius sint membra et suum templum, dicente Apostolo, Corpora vestra membra sunt Christi: eodemque itidem dicente, Corpora vestra templum est Spiritus sancti qui in vobis est ? Et tamen si apertissime legerent in sanctis Scripturis Salomonem regem lignis et lapidibus jussu Dei ta religionis servitus, quae latria dicitur, legitime exhiberetur in populo Dei, ut illi etiam templum fabricaretur; cum Dominus dicat, Dominum Deum tuum adorabis,
Abbreviated transcription (Latin):
um facies. non furaberis. ñ concupisces:
ꝙ si quod ẽ aliud mandatum in hoc
sermone recapitulatur. diliges ꝓximũ
tuum tamꝗͣ teipsum. Dilectio ꝓximi
malum non oꝑatur. Pienitudo autẽ
legis caritas. Cũ ergo in duobus p̃ce¬
ptis dilectionis di & ꝓximi ꝑfecta sit cari-¬
tas: cur apłs & in illa & in hac epła
solam ꝓximi dilectionem commemo

Expanded text:
um facies, Non furaberis, Non concupisces, um facies, Non furaberis, Non concupisces, et si quod est aliud mandatum, in hoc sermone recapitulatur, Diliges proximum tmalum non operatur. Plenitudo autem legis est charitas. . Cum ergo in duobus praeceptis, dilectionis Dei et proximi, perfecta sit charitas, cur Apostolus et in illa et in hac Epistola solam proximi dilectionem commemo
Abbreviated transcription (Latin):
re sed implere. quia erat ablaturus
timorem carnalem. sp̃ualem autẽ
caritatem daturus. qua sola lex imple¬
ripotest. Plenitudo enĩ legis caritas.
tium iustitiam: nullomodo quisqu̾a
ante grãm fidei de bonis oꝑib głet᷑.
Quaꝓpter istos iactantes se de oꝑibus
legis ita refellit apłs: dum ostendit oꝑa
uetusta sacram̃toꝵ umbram futuroꝵ
fuisse. quas iam aduentu dñi libero
heredi necessarias non esse monstrauit.
oꝑa uero ad bonos mores ꝑtinentia ñ
impleri nisi dilectione: ꝑ quã fides
oꝑatur. Unde si oꝑa legis quȩdam pꝰt
fidẽ suꝑflua. quȩd̾a ante fid̾ẽ nulla st̃.
uiuat iustus ex fide. ut & onus graue
seruitutis abiciat. leui sarcina xp̃i ue
getatus: & iustitiȩ metas non transgre¬
commemorauit ꝓximi dilectionem
qua legẽ dixit impleri: & ad romanos
cum in eadem questione uersaret᷑. qͥ enĩ
diligit alterum inquit. legẽ impleuit.
Nam non ad ulterabis. non homicidi¬

Expanded text:
re, sed implere : quia erat ablaturus re, sed implere : quia erat ablaturus timorem carnalem; spiritualem autem charitatem daturus, qua sola Lex impleri potest. Plenitudo enim Legis, charitas: tium justitiam , nullo modo quisquam ante gratiam fidei de bonis operibus glorietur. Quapropter istos jactantes se de operibus Legis ita refellit Apostolus, dum ostendit opera vetusta sacramentorum umbras futurorum fuisse, quas jam adventu Domini libero haeredi necessarias non esse monstravit: opera vero ad bonos mores pertinentia non impleri nisi dilectione, per quam fides operatur . Unde si opera Legis quaedam post fidem superflua, quaedam ante fidem nulla sunt; vivat justus ex fide , ut et onus grave servitutis abjiciat, levi sarcina Christi vegetatus , et justitiae metas non transgrecommemoravit proximi dilectionem, qua Legem dixit impleri; et ad Romanos cum in eadem quaestione versaretur, « Qui enim diligit alterum, inquit, Legem implevit: nam, Non adulterabis, Non homicidi
Abbreviated transcription (Latin):
quem fides futurȩ hereditatis xp̃i reue.¬
lata ꝙ reddita saluum faciebat: ꝙ ad
imitandum uocabat. Ideo nunc dicit
apłs. In libertatẽ uocati estis fr̃es. tan¬
tum ne libertatẽ in occasione carnis
detis. id est ne audito nomine liberta.¬
tis. impune uobis peccandum esse
arbitremini. Sed ꝑ caritatẽ inquit
seruite inuicẽ. Qui enĩ ꝑ caritatẽ seruit. libe¬
re seruit et sine miseria: obtemperans
đo. cum amore faciendo quod docetur.
non cum timore quod cogitur. Om̃is
enim lex inquit in uno sermone im¬
pleta est: in eo quod diliges proximũ
tuum tãqũã teipsum. Omnem gͦ legẽ
nunc dicit ex his oꝑib quȩ ad bonos
mores ꝑtinent: quia & illa quȩ sunt
in sacramentis cum bene a liberis in¬
telligunt᷑. nec carnalit̾ obseruantur
a seruis: ad illa duo p̃cepta referant᷑.
necesse est dilectionis di & ꝓximi. Re¬
cte itaq accipitur ad hoc ꝑtinere. qd̾
etiam dñs ait. non ueni legem solue¬

Expanded text:
quem fides futurae haereditatis Christi revequem fides futurae haereditatis Christi revelata et credita salvum faciebat, et ad imitandum vocabat. Ideo nunc dicit Apostolus, In libertatem vocati estis, fratres; tantum ne libertatem in occasionem carnis detis: id est, ne audito nomine libertatis, impune vobis peccandum esse arbitremini. Sed per charitatem, inquit, servite invicem. Qui enim per charitatem servit, libere servit, et sine miseria obtemperans Deo, cum amore faciendo quod docetur, non cum timore quod cogitur. 44. Ib. V, 14. Omnis enim Lex, inquit, in uno sermone impleta est, in eo quod diliges proximum tuum tanquam teipsum. Omnem ergo Legem nunc dicit ex his operibus quae ad bonos mores pertinent: quia et illa quae sunt in sacramentis, cum bene a liberis intelliguntur, nec carnaliter observantur a servis, ad illa duo praecepta referantur necesse est, dilectionis Dei et proximi. Recte itaque accipitur ad hoc pertinere quod etiam Dominus ait, Non veni Legem solve
Abbreviated transcription (Latin):
des: non sicut iudȩi qui timore ista im¬
plere cogebant᷑. non illo casto ꝑ ma-¬
nente in scłm scłi. sed quo timebant
p̃senti uitȩ suȩ. & ideo quȩdam oꝑa le-¬
non poterant. Non enĩ implet ea nisi
caritas: quia & hominẽ si ꝓpterea non
occidit aliquis ne & ipse occidatur. non
implet prȩceptum iustitiȩ. sed si ideo
non occidit quia inustũ ẽ. etiãsi id pos¬
sit facere impune non solum apud ho¬
mines sed etiam apud dm̃. sicut d̃d
cum diuinitꝰ accepisset in potestate re-¬
gem saul ut impime utiq occideret. nec
hominib in se uindicaturis. quia mul¬
tũ ab eis diligebat᷑ idem dauid: nec dõ.
qui hanc ipsam potestatẽ dedisse se di¬
xerar. ut om̃ino ei faceret quod uellet.
Peꝑcit gͦ diligens ꝓximum tamquã seip¬
sum. non solum ꝑsecutum sed etiã ꝑsecu¬
turum. qui eum corrigi qũa interfici
malebat: homo in ueteri testamento.
sed non homo de ueteri testamento:

Expanded text:
tis. Non sicut Judaei, qui timore ista imtis. Non sicut Judaei, qui timore ista implere cogebantur, non illo casto permanente in saeculum saeculi , sed quo timebant praesenti vitae suae: et ideo quaedam opera Lemnino non poterant. Non enim implet ea nisi charitas. Quia et hominem si propterea non occidit aliquis, ne et ipse occidatur; non implet praeceptum justitiae: sed si ideo non occidit, quia injustum est, etiam si id possit facere impune, non solum apud homines, sed etiam apud Deum. Sicut David cum divinitus accepisset in potestatem regem Saül, impune utique occideret, nec hominibus in se vindicaturis, quia multum ab eis diligebatur idem David; nec Deo, qui hanc ipsam potestatem dedisse se dixerat, ut omnino ei faceret quod vellet . Pepercit ergo diligens proximum tanquam seipsum, non solum persecutum, sed etiam persecuturum, qui eum corrigi quam interfici malebat: homo in Veteri Testamento, sed non homo de Veteri Testamento,