comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Ostensurus quantũ boni. aut mali. pos¬
sit eloquentia. de rp̃. loquitur. Et
recte. Nonenim in priuatis rebus
eloquentia periclitanda. ẽ. sedinpubli¬
cis Ita ipse inuerrinis cũde: seuel
deelo quentia sua obtimã ꝓbationẽ
afferr& : publicas causas cõmemorat.
tac& priuatas. Aequitot annis in cau¬
sis. iudicusq publicis. itasim uersatus
loquitur Anim aduertendũ tamen.
quod partes non eodem ordine exequat᷑.
quoꝓposuit. Ait enĩ supra. bonine an
maliplus: nunc amalis eloquentiȩ in¬
cipit. Seo supͣ naturã ut diximus secu¬
tus. ẽ : nunc cogitationis rationẽ seruat:
Illa enim prima. cogitationi occurrunt
sidero. Consideratio enim. rp̃. p̃sentis
est. Ergo quõ huc usq multa in cõmoda
ꝑsolã eloquentiã . rp̃. contigerunt: rec¬
te amalis eloquentię coepit. post dictu¬
rus deantiquioribus bonis & inalis
Et maximarũ ciuitatiũ ueteres animocol¬
ligo calamitates. Recedit paulatim a.

Expanded text:
Ostensurus quantum boni aut mali posOstensurus quantum boni aut mali possit eloquentia, de re publica loquitur, et recte: non enim in priuatis rebus ao eloquentia periclitanda est, sed in publicis. Ita ipse in Verrinis cum de se uel eloquentia sua optimam probationem adferret, publicas causas commemorat, tacet privatas: “me qui tot annis in causis iudiciisque publicis ita sim uersatus”. loquitur. Animaduertendum tamen quod partes non eodem ordine exsequatur quo proposuit: ait enim supra 'bonine an mali plus', nunc a malis eloquentiae incipit. Sed supra naturam, ut diximus, secutus est, nunc cogitationis rationem seruat; illa enim prima cogitationi occurrunt sidero'; consideratio enim rei publicae praesentis est. Ergo quoniam hucusque multa incommoda per solam eloquentiam rei publicae contigerunt, recte a malis eloquentiae coepit, post dicturus de antiquioribus bonis et malis. ET MAXIMARVM CIVITATVM VETERES ANIMO COLLIGO CALAMITATES. Recedit paulatim a r
Abbreviated transcription (Latin):
rinis animaduertere debemus: qualit̃
ubiq cicero aut homines defendat: aut
ciuitates. Copia dicendi. Quõ nomen
eloquentiȩ id sibi obtin& acuendicat ut
cũ ad aures uenerit. nonnisi optima
accipiatur: ideo maluit diffinire elo¬
quentiam. Nequis ergo audita elo¬
quentia. quȩ guasi sono ipso id obtinu¬
it ut mpta esse uideatur sapientiȩ:
Nequis inquam deliberandum noncre¬
deret. utrũplus boni. anplus mali.
habeat eloquentia. sed ipsam ꝑsesatis
estimara bonã: ꝓpterea maluit diffi¬
nire eloquentiam. indicendo. copiã
dicendi. Quȩ quia potest adutrumq
flecti: causã deliberationis indixit.
Ac sũmũ eloquentiȩ studium. Postquã
docuit quideẽt eloquentia. ꝑ diffini¬
tionẽ: securus postea. ocupatis iam
auditorũ sensibus: eloquentiã nomi¬
nauit. Sedrecte ait. ac. sũmum elo¬
quentiȩ studium. Non enim potest
declarari quid possit eloquentia. nisi
maliquo fuerit. acplena fuerit. Nã:

Expanded text:
rinis animaduertere debemus, ut rinis animaduertere debemus, ut ubique Cicero aut homines defendat aut ciuitates. COPIA DICENDI. Quoniam nomen eloquentiae id sibi optinet ac uindicat, ut, cum ad aures uenerit, non nisi optima accipiatur, ideo maluit definire eloquentiam. Ne quis ergo audita eloquentia, quae quasi sono ipso id optinuit, ut mixta uideatur esse sapientiae, ne quis, inquam, deliberandum non crederet utrum plus boni an plus mal habeat eloquentia, sed ipsam per se satis aestimaret bonam, propterea maluit definire eloquentiam dicendo “copiam dicendi”, quae quia potest ad utrumque flecti, causam deliberationis induxit. AC SVMMVM ELOQVENTIAE STVDIVM. Postquam docuit quid esset eloquentia per definitionem, securus postea, occupatis iam auditorum sensibus, eloquentiam nominauit. Sed recte ait “ac summum eloquentiae stdium”; non enim potest declarari quid possit eloquentia, nisi in aliquo fuerit ac plena fuerit. NAM C
Abbreviated transcription (Latin):
uereres animo calamitates colligo. pons
muinumã uidea ꝑdifertissimos hominess
siunũ sit: nonoftendit satis diutinam
cogitationẽ. Possumus enim frequent᷑
aliquid cogitare. sed statim acogitatio¬
ne desistere. possumus itidem diualiqͥd
cogitare. sed id una tantũ diefacere.
ꝓferri resnondebuit. nisicerta. & de¬
liberata : rectȩ ait. hoc mecũ cogitaui.
bonine anmaliplus: causa deliberatio¬
nis Nonutrũ bona anmalasit elo¬
quentia. sedutrũ plus boni. anplus
mali habeat eloquentia. Nontamen
uacat racio ordinis. Potuit autẽ dice¬
re. maline anboni plus. Sed cicero:
naturã tenuit eloquentiȩ : quȩ cũ pri¬
mũ agere coepit: ꝓfuit hominibus
Uã cõpulit eos: & congregauit: Postaut̃
de prauata ingenio malorũ: multũ
ut dicer&. benine. anmaliplus Ito
minibus attulerit & ciuitatibus. R̃p̃.
duobus constat. publico. & priuato.
ideo hominibus & ciuitatib Hoc &inuer¬

Expanded text:
civitatum veteres animo calamitates colligo, non civitatum veteres animo calamitates colligo, non minimam video per disertissimos homines si unum sit, non ostendit satis diutinam cogitationem. Possumus enim frequenter aliquid cogitare, sed statim a cogitatione desistere; possumus itidem diu aliquid cogitare, sed id una tantum die facere. proferri res non debuit nisi certa et deliberata, recte ait: “mecum cogitaui”. BONINE AN MALI PLVS. Causa deliberationis non utrum bona an mala sit eloquentia, sed utrum plus boni an plus mali habeat eloquentia. Non tamen uacat ratio ordinis; potuit autem dicere “maline an boni plus”, sed Cicero naturam tenuit eloquentiae, quae cum primum agere coepit, profuit hominibus - nam “compulit eos et congregauit” -, post autem deprauata ingenio malorum multum nut diceret “bonine an mali plus”. MINIBVS ATTVLERIT ET CIVITATIBVS. Res publica duobus constat, publico et priuato, ideo 'hominibus et ciuitatibus'. Hoc et in Ver
Abbreviated transcription (Latin):
tatione. arte: necessario & artis p̃cep
ta eloquentiã dantur. Quȩsi de. ẽ pro¬
fecto tria illa multum interdũ noce¬
re. Numquã prodesse possunt. Dicen¬
dum &iã uidetur. quȩ distantia sit int̃
rhetorem. sophystã &oratorem. Rhe¬
torem: quidoc& litteras. atq artes tra¬
ditor eloquentiȩ. Sophysta. ẽ: apudquẽ
dicendi exercitium discitur. Orator
est : quin causis priuatis acpublicis. ple¬
na & ꝑfecta utitur eloquentia. Et ut
sciamus aliũ. eẽ. rhetorem. aliũ orato¬
ren : hoslibros artiũ rhetoricarũ uo¬
cauit. ubi doc& artem dicendi Illos ali¬
os tres deoratore. nominauit: ubi illa
ergo considerans quid. & quantũ sit illud
de quo dicturus ẽ. id est eloquentia: recte
se inducit diu cogitasse. Non utrũ bona
anmala sit eloquentia: sedutrũ plusbo¬
ni anplus mali habeat: Depe aemuls
tum hoc mecum cogitaui: bonine. ans
maliplus attulerit hominibus &ciuita¬
tibus copiadicendi: ac sumnũ eloquentiȩs

Expanded text:
tatione, arte - necessario et artis praecepta tatione, arte - necessario et artis praecepta in eloquentiam dantur; quae si deest, profecto tria illa multum interdum nocere, numquam prodesse possunt. Dicendum etiam uidetur quae distantia sit inter rhetorem, sophistam et oratorem. Rhetor est qui docet litteras atque artes tradit eloquentiae; sophista est apud quem dicendi exercitium discitur; orator est qui in causis privatis ac publicis plena et perfecta utitur eloquentia. Et ut sciamus alium esse rhetorem, alium oratorem, hos libros artium rhetoricarum uocauit, ubi docet artem dicendi, illos alios tres De oratore nominauit, ubi illa,unc ergo considerans quid et quantum sit illud de quo dicturus est, id est eloquentia, recte se inducit diu cogitasse non utrum bona an mala sit eloquentia, sed utrum plus boni an plus mali habeat. SAEPE ET tum hoc mecum cogitavi, bonine an mali plus attulerit hominibus et civitatibus copia di- cendi ac summum eloquentiae
Abbreviated transcription (Latin):
tia. ẽ: rerũbonarũ &malarũ: ꝑ omne
tẽpus scientia. Iusticia. ẽ: animihabitꝰ.
ita informatus. ut omnib meritis tri¬
buat dignitatẽ. Fortitudo. ẽ. considera¬
tapericulorũ susceptio. & laborũ ꝑpes¬
sio Tẽperantia. ẽ: an̾imicirca: resin¬
utiles atq in honestas uictrix ac pudira
dominacio. Harũ partiũ partes in con¬
sequentibus cognoscemus. Nunc adid
quod ostendere proposuimus reuer¬
tamur: scilic&. ut quid inter artem
& urtutẽ intersit uideamus. Harũ
iiͦiͬ. partiũ quas dixmus in eẽ uirtuti:
nulla omnino in artẽ cadit. Arsenĩ
tantum p̃cepta tradit: non aliquid
scđm ipsa p̃cepta faciendũ Ideo ars
sapientiȩ : tradinom potest. Per se aut̃
tota constat ac ꝑman&: quȩ ꝑfecta ẽ
si hȩc .iiͦiͦͬ. teneat. frudentiã. Iustitiã
fortitudinẽ. Tẽperantiã. Daturaut̃
arseloquentiȩ. Et rectedatur. Et enĩ
si constat .iiͦIͦ. ribus: natura usu. exerci¬

Expanded text:
tia est rerum bonarum et malarum per omne tia est rerum bonarum et malarum per omne tempus scientia, iustitia est animi habitus ita informatus ut omnibus meritis tribuat dignitatem, fortitudo est considerata periculorum susceptio et laborum perpessio, temperantia est animi circa res inutiles atque inhonestas uictrix ac pudica dominatio. Harum partium partes in consequentibus cognoscemus; nunc ad id quod ostendere proposuimus reuertaur, scilicet ut quid inter artem et uirtutem intersit uideamus. Harum quattuor partium quas diximus inesse uirtuti nulla omnino in artem cadit; ars enim tantum praecepta tradit, non aliquid secundum ipsa praecepta faciendum. Ideo ars sapientiae tradi non potest; per se autem tota constat ac permanet, quae perfecta est si haec quattuor teneat, prudentiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam. Datur autem ars eloquentiae, et recte datur. Etenim si constat quattuor rebus - natura, usu, exerci
Abbreviated transcription (Latin):
tis. ut ars poeticȩ. grammatice eloquẽ¬
tiȩ. Uirtus . ẽ. animi habitus: in na¬
t̾urȩ mo̾dũ rationi consentaneus.
Et ideo innaturȩ modũ: duobus enim
constamus. anima & corpore. Anima
nis descendit. Si adiuinis descendit:
ꝑfecta. ẽ. Sedacies quã uis ꝑfectȩ ani¬
mȩ quodã corporis crasso tegmine.
irretitur: & cir cũ funditur: &itafit.
ut quandam obliuionem sui capiat.
Cũ uero studio acdisciplina ueluti de¬
tegi coeperit atq nudari: tunc inna¬
turȩ suȩ modũ animi habitus reuer¬
titur atq reuocatur. Fanc uirtutẽ.
plato dicit nunc arte fieri. Nunc cum
hominibus nasci. Nunc exercitatione
confici. nunc adeo dari. Hec uirtus
in rhetoricis acicerone eadem ponit᷑:
quȩ sapientia. Alibiuero id est in libris.
de .Rͣẜ: ab eodem cicerone illa uirtis
dicitur. quȩ prudentia. Uirtus igitur
hab& uirtutes .iIͦIIͬ. Frudentiã. Iustitiã.
fortitudinẽ. Tẽperantiam. Pruden¬

Expanded text:
s, poeticae, grammaticae, eloquens, poeticae, grammaticae, eloquentiae. Virtus est “animi habitus in naturae modum rationi consentaneus”, et ideo “in naturae modum”: duobus enim constamus, anima et corpore. Anima nis descendit; si a diuinis descendit, perfecta est. Sed acies quamuis perfectae animae quodam corporis crasso tegmine inretitur et circumfunditur, et ita fit ut quandam obliuionem sui capiat; cum uero studio ac disciplina ueluti detegi coeperit atque nudari, tunc in naturae suae modum animi habitus reuertitur atque reuocatur. Hanc uirtutem Plato dicit nunc arte fieri, nunc cum hominibus nasci, nunc exercitatione confici, nunc a deo dari. Haec uirtus in rhetoricis a Cicerone eadem ponitur quae sapientia; alibi uero, id est in libris de re publica, ab eodem Cicerone illa uirtus dicitur quae prudentia. Virtus igitur habet partes quattuor, prudentiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam; pruden
Abbreviated transcription (Latin):
Aliam: parũ prodesse solã sapientiã.
tamen prodesse. Terciam. multũ
nocere eloquentiam: sisine sapi¬
entiã easit. Equia potest dici. ergo
eloquentię studendũ poneẽ : Nam
ubiq sapientiam laudas: responde¬
tur: studen̾dum ẽẽ eloquentię. qͥa
ꝑeloquentiã uĩsuã sapientia exerit
pecessario. Quarta thesis. stodendũ
ẽx ȩloquentiȩ: sedtamen quȩ sit mixta
sapientiȩ. Anim aduertere tamende.¬
bemus in principiis deliberationis: ꝓpo
postremo uero sententiã. Quod diligen¬
ter attendenti. facile cognti est
Sedante quã adidunde coepit cicero
ueniamus: dicendũ primũ uidetur.
quid sit ars. deinde quid int̾sit inter
artẽ & uirtutem. Ars. est. que signi¬
ficantiã sui: plenã nonhab&. sed intel¬
ligitur ad aliquid ꝑtinere. Nonenim¬
uelut codice nominato scimus statĩ
quid sit codex: Ita mox scire possumus
quidsit ars: nisiadditũ fuerit cuius ar-¬

Expanded text:
aliam, parum prodesse solam sapientiam, aliam, parum prodesse solam sapientiam, tamen prodesse; tertiam, multum nocere eloquentiam si sine sapientia sit. Et quia potest dici: “ergo eloquentiae studendum non est? nam ubique sapientiam laudas”, respondetur studendum esse eloquentiae, quia per eloquentiam uim suam sapientia exserit necessario. Quarta thesis: studendum esse eloquentiae, sed tamen quae sit mixta sapientiae. Animaduertere tamen debemus in principiis deliberationis propopostremam uero sententiam, quod diligenter attendenti facile cognitu est. Sed antequam ad id unde coepit Cicero ueniamus, dicendum primum uidetur quid sit ars, deinde quid intersit inter artem et uirtutem. Ars est quae significantiam sui plenam non habet, sed intellegitur ad aliquid pertinere. Non enim, ut codice nominato scimus statim quid sit codex, ita mox scire possumus quid sit ars, nisi additum fuerit cuius ar
Abbreviated transcription (Latin):
mnis quicũq
incipit cuius¬
cum que gene¬
ris orationẽ
hȩc tria in
principiis ad¬
hnbere deb& ut auditores faciat at¬
tentos. beni uolos. dociles. Ergohic
cicero facit dociles auditores. cũ qua
sit eloquentia: ostendit. Attentos.
cũdicit se de eloquentia dicturũ. re
scilic& magna. Beniuo lossi quidem:¬
quia ostendit futurũ ei cõmodum:
quihis artibus fuerit edoctus. Elo¬
quentia igitur qualis sit: perse ipsã.
non ostendit. sed est capai qualitatis.
quã non in sehab&: sed accipit ab agen¬
te. Nam ut cuiuscũque ingeniũ fuerit
eius quiea utitur: ꝑ indequalissit.
uł quid faciat demonstrat. Ergo
quõ quiuis mediocriter sapiens po¬
test uidere eloquentiã si homine
stulto sit malam ee̾: si in sapiente bo¬
nã eẽ. ꝓpterea cicero ponutrum
bonũ anmalũ sit eloquentia quęrit.
sed utrũ plus boni. anplus mali ha¬
beat ostendit. Tractat autẽ in prin¬
cipis quattuor thesis. Unã talem
Studendũ eẽ sapientię: cũ eloquentia

Expanded text:
mnis quicumque incipit cuiuscumque gris orationem, haec tria in principiis adhibere debet, ut auditores faciat attentos, beniuolos, dociles. Ergo hic Cicero facit dociles auditores, cum quid sit eloquentia ostendit; attentos, cum dicit se de eloquentia dicturum, re scilicet magna; beniuolos, si quidem ostendit futurum ei commodum qui his artibus fuerit edoctus. Eloquentiam igitur qualis sit per se ipsam non ostendit, sed est capax qualitatis quam non in se habet, sed accipit ab agente. Nam ut cuiuscumque ingenium fuerit eius qui ea utitur, proinde qualis sit uel quid faciat demonstrat; ergo, quoniam quiuis mediocriter sapiens potest uidere eloquentiam, si in homine stulto sit, malam esse, si in sapiente, bonam esse, propterea Cicero non utrum bonum an malum sit eloquentia quaerit, sed utrum plus boni an plus mali habeat ostendit. Tractat autem in principiis quattuor thesis: unam talem, studendum esse sapientiae cum eloquentia;
Abbreviated transcription (Latin):
Sgitantẽ. ratio ipsa in hanc potissi¬
Smũ sententiã ducit. ut existimem
Ssapientiã sine eloquentia parũ prodesse¬
s ciuitatibus. eloquentiã uero sine sapien¬
tia: Nimium obesse plerũq ꝓdesse
spunquam ¶ Supͣ ostendit. quantum
obeẽt eloquentia: quantũq ꝓdesset.
sedmixta sapientiȩ Nunc uero uult
ostendere singulatim: quantũ sapien¬
tia sola ꝓsit. quantum eloquentia sola
obsit. Quodcũ ostenderit: quõ & sapi¬
entia sola parũ prodest. &eloquentia
solamultũ ob ẽ: rursus dicturus est
eloquentiã sapientiȩ eẽ iungendam.
Omnis res: aut nimium ꝓdest. aut parũ
prodest: Aut nimiũ obẽ: aut parũ
obest. Sapientiȩ unũdat: ut sola pa
quentiã uero solã sȩpe ait nimiũ ob¬
esse. Qua inre obeẽ semꝑ ostendit: sed¬
& inter dum satis obesse. Illã uero aliã
partẽ: tollit solieloquentiȩ. ut uel pa¬
mequidem diu cogitantẽ racio ipsa:

Expanded text:
GITANTEM RATIO IPSA IN HANC POTISSIGITANTEM RATIO IPSA IN HANC POTISSIMVM SENTENTIAM DVCIT, VT EXISTIMEM SAPIENTIAM SINE ELOQVENTIA PARVM PRODESSE CIVITATIBVS, ELOQVENTIAM VERO SINE SAPIENTIA NIMIVM OBESSE PLERVMQVE, PRODESSE NVMQVAM. Supra ostendit quantum obesset eloquentia quantumque prodesset, sed mixta sapientiae; nunc uult ostendere singillatim quantum sapientia sola prosit, quantum eloquentia sola obsit. Quod cum ostenderit, quoniam et sapientia sola parum prodest et eloquentia sola multum obest, rursus dicturus est eloquentiam sapientiae esse iungendam. Omnis res aut nimium prodest aut parum prodest, aut nimium obest aut parum obest; sapientiae unum dat, ut sola parquentiam uero solam saepe ait 'nimium obesse', qua in re obesse semper ostendit, sed interdum satis obesse; illam uero aliam partem tollit soli eloquentiae, ut uel pame quidem diu cogitantem ratio ipsa',
Abbreviated transcription (Latin):
ideo ait scissimas amicitias. Ergo int̃¬
dum amicus. ẽ. & socius nonẽ. sinihil
mecũ gerat Etrursus cũ sit socius:
amicus nonest sialiquid mecũ inuitꝰ
genit. Propterea cicero ubiq duohȩc
iungit. socios populi .R. atq amicos.
ita & hic fir missimas societates. scĩssi¬
mas amicitias. Intelligo. Recte intel¬
ligo. Ait enim supra. Exlitterarum
monimentis repetere instituo. Ergo
io quod legitur. intelligendũ. ẽ. Cũ
animiracione. tunc facilius eloquen¬
tia cõparatas. Uibiq duo hȩc coniun¬
git. Sedquando aliquid duȩres agunt:
triplicimodo agunt. Aut ȩquale ss̃:
aut nunc ista plus prȩstat. nunc illa¬
N ic sapientiȩ dat proprias agendiratio¬
nes Sed quia uirtus omnis magnitu¬
dine sui tarda.ẽ. iccirco subiunxit &
tẽpus. ut illud quod sapientia inuene¬
rit. facilius eloquentia cõpleatur.
Ergo ad aliquid cito faciendum: alterũ
S coniungit. IAc me quidem diuco¬

Expanded text:
ideo ait 'sanctissimas amicitias'. Ergo interideo ait 'sanctissimas amicitias'. Ergo interdum amicus est et socius non est si nihil mecum gerat, et rursus, cum sit socius, amicus non est si aliquid mecum inuitus gerat. Propterea Cicero ubique duo haec iungit, "socios populi Romani atque amicos"; ita et hic 'firmissimas societates, sanctissimas amicitias'. INTELLEGO. Recte 'intellego'; ait enim supra 'ex 'litterarum monumentis repetere instituo'. Ergo id quod legitur intellegendum est. CVM ANIMI RATIONE, TVM FACILIVS ELOQVENTIA COMPARATAS. Vbique duo haec coniungit. Sed quando aliquid duae res agunt, triplici modo agunt: aut aequales sunt, aut nunc ista plus praestat, nunc illa. Hic sapientiae dat proprias agendi rationes. Sed quia uirtus omnis magnitudine sui tarda est, idcirco subiunxit et tempus, ut illud quod sapientia inuenerit facilius eloquentia compleatur; ergo ad aliquid cito faciendum alterum ae coniungit. AC ME QVIDEM DIV CO
Abbreviated transcription (Latin):
Seruio sulpicio. & ar marcello consu¬
libus. omnigallia: cis rhenũ atq int̃
mare nr̃m & oceanũ. nisiquȩ apa¬
ludibus inuia fuit ꝑdomita. Nicbel¬
lũ geritur. de inde pacem memorat
cõnsecutã. Optimis autem moribus.
& maxima concordia : egit . rp. int̃
scdm̃ atq postremũ bellũ cartaginen¬
se. Quęritur autẽ. utrũ inbellis ali¬
quid possit eloquentia. Potest enim¬
sine dubio. & tantũ quantũ uirtus
potest. Nãsiuirtute bella finiunt᷑:
&eloquentia bella finiuntur. Ideo
ergo ait. plurima bella restincta.
Iam illud notumẽ quod bella ardere
dicantur: ut ait ardebat omnis hys¬
pania citerior: Item. quistanti in¬
cendia belli  Firmissimas societa¬
tes: scĩssimas amicitias. Inter soci¬
um. & amicũ: hoc inter est: Socius
es: qui nobis aliquo pacto. ad aliquid
Et quia soqius aliquid nobiscum gerit.
ided ait firmissimas societates. Quia
amicus pionobis amore coniungitur.

Expanded text:
Seruio Sulpicio et Marco Marcello consuSeruio Sulpicio et Marco Marcello consulibus, omni Gallia cis Renum atque inter mare nostrum et Oceanum, nisi qua paludibus inuia fuit, perdomita". Hic bellum geritur, deinde pacem memorat consecutam. "Optimis autem moribus et maxima concordia egit inter secundum atque postremum bellum Chartaginense". Quaeritur autem utrum in bellis aliquid possit eloquentia; potest sine dubio, et tantum quantum uirtus potest. Nam si uirtute bella finiuntur, et eloquentia bella fi niuntur; ideo ergo ait 'plurima bella restincta'. Iam illud notum est, quod bella ardere dicantur, ut ait: "ardebat omnis Hispania citerior". Item: "quis tanti incendia belli". FIRMISSIMAS SOCIETATES, SANCTISSIMAS AMICITIAS. Inter socium et amicum hoc interest: socius est qui nobis aliquo pacto ad aliquid nEt quia socius aliquid nobiscum gerit, ideo ait 'firmissimas societates'; quia amicus pio nobis amore coniungitur,
Abbreviated transcription (Latin):
tasꝰ Expositis malis: incipit dicere ⁊¬
quidboni habeat eloquentia. Anr̃a
memoria inquit remotas. Ut excus¬
s& memoriã quasi negligentẽ: addi¬
dit ꝓpt̃ uetustatẽ. Ergo illa quȩ ni¬
mis amemoria nr̃a remotasunt. qui
scire possumus: Ex litterarum
monimentis inquit: repetere insti¬
tuo Pȩc monimenta duplicit᷑ accipi¬
mus. aut annales. aut hystorias
Primoenĩ annales fuerunt : posthẏs¬
toriȩ factȩ sunt. Aultas urbes cons¬
titutas. plurimabella restincta. fir¬
missimas societates. scĩssimas amici¬
tias. Dicendum est hoc loco. quio sit
ciuitas Est autẽ ciuitas: collecta ho¬
minũ multitudo adiure uiuiendũ
Cũ ergo fuerit cuitas conscituta. ne¬
cesse est. ut primo bella patfatur.
postea pacẽ agat Paxenĩ a pacto dr̃
Pactũ uero eẽ non potest : nisi causa
p̃cedat. id est bellum. Hoc a salustius
tenuit. cũ derebus romanis loquere¬
tur. Pixit enim prius bella gesta.
post pacẽ eẽ fundatã. Resinquit
roma na plurimũ imperio ualuit

Expanded text:
TAS. Expositis malis incipit dicere quid boni habeat eloquentia: 'a nostra memoria', inquit, 'remotas'. Vt excuset memoriam quasi negligentem, addidit 'propter uetustatem'. Ergo illa quae nimis a memoria nostra remota sunt qui scire possumus? EX LITTERARVM MONVMENTIS, inquit, REPETERE INSTITVO. Haec monumenta dupliciter accipiamus, aut annales aut historias: primo enim annales fuerunt, post historiae factae sunt. MVLTAS VRBES CONSTITVTAS, PLVRIMA BELLA RESTINCTA, FIRMISSIMAS SOCIETATES, SANCTISSIMAS AMICITIAS. Dicendum est hoc loco quid sit ciuitas: est autem ciuitas collecta hominum multitudo ad iure uiuendum. Cum ergo fuerit ciuitas constituta, necesse est ut primo bella patiatur, postea pacem agat. Pax enim a pacto dicta; pactum uero esse non potest nisi si causa praecedat, id est bellum. Hoc et Sallustius tenuit, cum de rebus Romanis loqueretur: dixit enim prius bella gesta, post pacem esse fundatam. "Res", inquit, "Romana plurimum imperio ualuit
Abbreviated transcription (Latin):
suimus: & ex nr̃a quoq p̃inihil in
commune contulimus. Quod si
ea quȩ in his libris exponuntur.
tanto opere eligenda fuerunt. qͣn¬
to studio electa sunt: profectoneq
nos. neq alios industriȩ nr̃ȩ penite¬
bit. Sinautẽ temere aliquid ali¬
cuius p̃terisse. aut n̾satis eleganter
secuti uidebimur: doctiabaliquo
facile & libenter sententiã cõmuta¬
bimus. Non enim parum cognosse
sed inparũ cognito stulte & diuꝑse¬
uerasse turpe. ẽ: propterea quod
alterum cõmuni hominum infir¬
mitati: alterum sigulari unicuius¬
q uitio ẽ. at tributum. Quaresnos
quidem sine ulla affirmatione.
simul quęrentes: dubitanter unũ
queq dicemus. Nedũ hoc paruulũ
consequimur. ut satis hȩc cõmode
p̾scripsisse uideamur: Illud amitta¬
mus: quod maximũ ẽ. ut nec iurei
temere. atq arraganter assenserimꝰ.
Uerũ hoc quidem nos. & in hoc tempore
& inomniuita studiose quo ad facul¬
tas fera consequemur. Nunc autẽ

Expanded text:
suimus et ex nostro quoque nonnihil in suimus et ex nostro quoque nonnihil in commune contulimus. quodsi ea, quae in his libris exponuntur, tanto opere eligenda fuerunt, quanto studio electa sunt, profecto neque nos neque alios industriae nostrae paenitebit. sin autem temere aliquid alicuius praeterisse aut non satis eleganter se- cuti videbimur, docti ab aliquo facile et libenter senten- tiam commutabimus. non enim parum cognosse, sed in parum cognito stulte et diu perseverasse turpe est, propterea quod alterum communi hominum infirmitati, alterum singulari cuiusque vitio est adtributum. quare nos quidem sine ulla affirmatione simul quaerentes dubitanter unum quicque dicemus, ne, dum parvulum consequamur, ut satis haec commode perscripsisse vi- deamur, illud amittamus, quod maximum est, ut ne cui rei temere atque arroganter assenserimus. Verum hoc quidem nos et in hoc tempore et in omni vita studiose, quoad facultas feret, consequemur: nunc autem,
Abbreviated transcription (Latin):
re plurimũ consũpserunt. sicut & ipse
cuius instituta sequebantur fecerat:
tamen ꝑmulta nobis p̃cepta dicendi
reliquerunt. Atq alii quoq alio ex fon¬
te pceptores dicendi emanauerunt.
quitem ꝓmultũ addicendũ. siquidars
profecit opitulatisunt. Nam fuit
tempore codem quo aristoteles: mag¬
nus & nobilis rhetori socrates. cuius
ipsius quã const& ẽẽ. artẽ non inuenimꝰ
Discipulorũ autẽ. atq eorũ qui protinus
ab hac sunt disciplina profecti. multa
dearte p̾cepta reperimus. Ex his dua¬
bus diuersis. sicuti familns. quarũ alte¬
ra cũ uersaretur inphilosophia. non¬
nulla rhetoricȩ quoq artissibi curã
assumebat. Altera uero omnis in di¬
cendierat studio. & pͣceptione occu¬
pata: unũ quoddam . ẽ. conflatum
genus aposterioribus. quiab utrisq
ea quem cõmode dici uidebantur.
in suas artes contulerunt. Quosipsos
simul. atq illos superiores. nos nobis
omnes quo ad facultastulit propo¬

Expanded text:
rae plurimum con- sumpserunt, sicuti ipse, rae plurimum con- sumpserunt, sicuti ipse, cuius instituta sequebantur, fe- cerat, tamen permulta nobis praecepta dicendi relique- runt. atque alii quoque alio ex fonte praeceptores di- cendi emanaverunt, qui item permultum ad dicendum, si quid ars proficit, opitulati sunt. nam fuit tempore eodem, quo Aristoteles, magnus et nobilis rhetor Iso- crates; cuius ipsius quam constet esse artem non in- venimus. discipulorum autem atque eorum, qui pro- tinus ab hac sunt disciplina profecti, multa de arte praecepta reperimus. ex his duabus diversis sicuti fa- miliis, quarum altera cum versaretur in philosophia, nonnullam rhetoricae quoque artis sibi curam assume- bat, altera vero omnis in dicendi erat studio et prae- ceptione occupata, unum quoddam est conflatum ge- nus a posterioribus, qui ab utrisque ea, quae com- mode dici videbantur, in suas artes contulerunt; quos ipsos simul atque illos superiores nos nobis omnes, quoad facultas tulit, propo
Abbreviated transcription (Latin):
tas Ille una exurbe. & exeo numero
uirginum quȩtũ erant eligere potuit:
nobis omniũ quȩcũq fuerunt ab ultimo
principio huius p̾ceptionis. usq ad hoc
tẽpus expositis copiis quodcũq placer&
eligendi potestas fuit. Acueteres qͥdem
scriptores artis. usq a principe illo atq
inuentore tisia repetitos: unũ in locum
condix̃. aristoteles e nominatim cuius¬
q pͣcepta. magna conquisita cura ꝓspi¬
cuȩ conscripsit. atq enodata diligent̃
exposuit. Actantũ inuentoribus ipsis
suauitate &bre uitate. dicendi p̃stitit.
ut nemo illorũ pͣcepta. exipsorũ libris
cognoscat. Sedomines qui quod illip̃ci¬
piant uelint intellegere: adhunc qua¬
si adquendam multo cõmodiorẽ expli¬
catorem reuertantur. Atq hic qͥdẽ
ipse. & sese ipsum nobis. & cos quiante¬
se fuerunt in medio posuit: ut cȩteros.
& se ipsum. ꝑse cognosceremus. Ab hoc
autem qui profectisunt: quã quam
in maximis philosophiȩ partibus ope¬

Expanded text:
tas. ille una ex urbe et ex eo numero tas. ille una ex urbe et ex eo numero virginum, quae tum erant, eligere potuit; nobis omnium, quicum- que fuerunt ab ultimo principio huius praeceptionis usque ad hoc tempus, expositis copiis, quodcumque placeret, eligendi potestas fuit. Ac veteres quidem scriptores artis usque a prin- cipe illo atque inventore Tisia repetitos unum in lo- cum conduxit Aristoteles et nominatim cuiusque prae- cepta magna conquisita cura perspicue conscripsit at- que enodata diligenter exposuit; ac tantum inventori- bus ipsis suavitate et brevitate dicendi praestitit, ut nemo illorum praecepta ex ipsorum libris cognoscat, sed omnes, qui quod illi praecipiant velint intellegere, ad hunc quasi ad quendam multo commodiorem ex- plicatorem revertantur. atque hic quidem ipse et sese ipsum nobis et eos, qui ante fuerunt, in medio po- suit, ut ceteros et se ipsum per se cognosceremus; ab hoc autem qui profecti sunt, quamquam in maximis philosophiae partibus ope
Abbreviated transcription (Latin):
bus unũ in locũ coactis scriptoridus qđ
quisq com modissime p̃cipere uidebat᷑
excerpsimus. & exuariis ingenus excel¬
lentissima quȩq libauimus. Exhis enĩ
qui nomine & memoria dignisunt. nec
nihil optime. nec omnia p̾clarissime
quisquã dicere nobis uidebatur. Qua¬
propter stultitia uisa. ẽ: aut abene in¬
uentis alicuius recedere. si quo inuitio
eius offenderemur: aut ad uitia eius
quoq accedere. cuius aliquo bene p̃cep¬
toduceremur. Quodsi incęteris quoq
studiis. amultis eligere homines: cõmo¬
dissimũ quodq quã sese uni alicui cer¬
to uellent addicere: minus in arrogan
tiã offenderent. pͣtantopere inuitiis.
ꝑseuerarent. aliquanto leuius ex insci¬
entia laborarent. Acsipar in nobis hu¬
ius artis. atq in illo picturȩ scientia
fuiss&. fortasse magis hoc insuo genere
opus nrͣm. quamille insua pictura nobi¬
liseniter&. Exmaiore enim copianob̃
quam illi fuit exemplorũ eligendi potes¬

Expanded text:
bus unum in locum coactis scripto- ribus, quod bus unum in locum coactis scripto- ribus, quod quisque commodissime praecipere vide- batur, excerpsimus et ex variis ingeniis excellentis- sima quaeque libavimus. ex iis enim, qui nomine et memoria digni sunt, nec nihil optime nec omnia prae- clarissime quisquam dicere nobis videbatur. quapropter stultitia visa est aut a bene inventis alicuius recedere, si quo in vitio eius offenderemur, aut ad vitia eius quoque accedere, cuius aliquo bene praecepto duceremur. quodsi in ceteris quoque studiis a multis eligere homines commodissimum quodque quam sese uni alicui certe vellent addicere, minus in arrogan- tiam offenderent; non tanto opere in vitiis perse- verarent; aliquanto levius ex inscientia laborarent. ac si par in nobis huius artis atque in illo picturae scientia fuisset, fortasse magis hoc in suo genere opus nostrum quam illius in suo pictura nobilis eniteret. ex maiore enim copia nobis quam illi fuit exemplorum eligendi potes
Abbreviated transcription (Latin):
tis uirginibus formosissimas dũ pingo
id quod pollicitus sum uobis: ut mutũ
insimulacru exanimali exemplo ueri¬
tas transferatur. Tum crotoniatȩ
publico deconsilio. uirgines unũ in locũ
conduxerunt. & pictori quã uell&
eligendi potestatem dederunt Ille
autem quinq delegit : quorũ nomina
multi poetȩ memoriȩ prodiderunt.
quod eius eẽnt iuditio probatȩ : quipul¬
chritudines habere uerissimũ iuditiũ
debuiss&. Neq erum putauit omnia
quȩ quȩrera& aduenustatem. unose in
corpore reperire posse: Ideo qd ruhil
tum natura expoliit. Itaq tãquã
cȩteris ponsit habitura quod largia¬
tur. siuni cuncta concessefit. aliud
alii commodi: aliquo ad iuncto in com¬
modo muneratur. Qđ quõ nobis quoq
uoluntetis accidit. ut artẽ dicendi per¬
scriberemus. ponunum. aliquod ꝓpo
sumus. exemplum. cuius omnes partes
quocũq eent ingenere. exprimendȩ
nobis necessariȩ uiderentur: sed omni¬

Expanded text:
tis virgini- bus formonsissimas, dum pingo tis virgini- bus formonsissimas, dum pingo id, quod pollicitus sum vobis, ut mutum in simulacrum ex animali exemplo veritas transferatur. tum Crotoniatae publico de con- silio virgines unum in locum conduxerunt et pictori quam vellet eligendi potestatem dederunt. ille autem quinque delegit; quarum nomina multi poe+tae memo- riae prodiderunt, quod eius essent iudicio probatae, qui pulchritudinis habere verissimum iudicium de- buisset. neque enim putavit omnia, quae quaereret ad venustatem, uno se in corpore reperire posse ideo, quod nihil  per- fectum natura expolivit. itaque, tamquam ceteris non sit habitura quod largiatur, si uni cuncta concesserit, aliud alii commodi aliquo adiuncto incommodo mu- neratur. Quod quoniam nobis quoque voluntatis accidit, ut artem dicendi perscriberemus, non unum aliquod pro- posuimus exemplum, cuius omnes partes, quocumque essent in genere, exprimendae nobis necessarie vi- derentur; sed omni
Abbreviated transcription (Latin):
mago continer&e. helenȩ pingere simu¬
lacrum uelle sediẽ. Quod crotonia¬
te quieũ muliebri incorpore pin¬
gendo plurimũ aliis pstare. sepe acce¬
pissent. libenter audierunt. Futaue¬
runt enim siquo ingenere plurimũ
possa: in comagne pere e laborassa:
egregium sibi opus illo infano relictu¬
rum. Neq tum eos illa opinio fefellit
Nam zeuxis ilico quȩ siuit abhis. quas¬
uam uirgines formosas haberent.
Illi autẽ statim hominẽ deditxerunt
inpalestram. atq ei pueros ostender̃
multos. magna p̃ditos dignitate
Et enim quodam tempore crotoniatȩ.
multũ omnibus corporũ uiribus.
& dignitatibus ante ste terunt: atq
honestissimas exgimnico certamine
uictorias. domũ cũ laude maxima
retulerunt. Cũ puerorum igitur
formas. & corpora magnohic opere
miraretur: horũ in quiunt illisoro¬
ressunt apudnos uirgines. Quarequa
sint illȩ dignitate : potes exhis suspicari
Prebete igiturmihi quȩ so inquit. exis¬

Expanded text:
mago contineret, Helenae pingere simumago contineret, Helenae pingere simulacrum velle dixit; quod Crotoniatae, qui eum mu- liebri in corpore pingendo plurimum aliis praestare saepe accepissent, libenter audierunt. putaverunt enim, si, quo in genere plurimum posset, in eo magno opere elaborasset, egregium sibi opus illo in fano relicturum. neque tum eos illa opinio fefellit. nam Zeuxis ilico quaesivit ab iis, quasnam virgines formosas haberent. illi autem statim hominem deduxerunt in palaestram atque ei pueros ostenderunt multos, magna praeditos dignitate. etenim quodam tempore Crotoniatae multum omnibus corporum viribus et dignitatibus antisteterunt atque honestissimas ex gymnico certamine victorias domum cum laude maxima rettulerunt. cum puerorum igitur formas et corpora magno hic opere miraretur: Horum, inquiunt illi, sorores sunt apud nos virgines. quare, qua sint illae dignitate, potes ex his suspicari. Praebete igitur mihi, quaeso, inquit, ex is
Abbreviated transcription (Latin):
& auctoritas.ẽ. plus proficit admi¬
sericordiam cõmouendam: quam
humilitas & obsecratio. Cõmotis
autem animis diutius in conquesti¬
onem orari non oportebit: Quem¬
admodum enim dtx᷑. rhetor. appo¬
lius: lacrima nihil citius a rescit.
Ded quõ & satis ut uidemur dcomnib
orationis partibus diamus. & hu¬
ius uoluminis magnitudo longius
processit: quȩ sequuntur de inceps
in secundo libro dicemus.
ROTONIATE Quondam
cum florerent omnibus copiis
& initalia cum in primis beatinume.¬
rarentur : templum iunonis quod
religiosissime colebant egregus
picturis locupletare uoluerunt
Itaq heracleoten zeirum. quitum longe
cȩteris excellere pictoribus existima¬
batur. Magno p̾cio conductũ ad hibu¬
erunt. Is ae cȩteras cõpluras tabulas
pinx̃ quarũ nonnulla pars usq ad nr̃am
memoriã ꝓpter fani religionẽ reman¬
sit. Et ut excellentem muliebris for¬
mę pulchritudinem muta in sese i¬

Expanded text:
et auctoritas est, plus proficit ad miet auctoritas est, plus proficit ad misericordiam commo- vendam quam humilitas et obsecratio. commotis au- tem animis diutius in conquestione morari non opor- tebit. quemadmodum enim dixit rhetor Apollonius, lacrima nihil citius arescit. Sed quoniam satis, ut videmur, de omnibus orationis partibus diximus et huius voluminis magnitudo lon- gius processit, quae sequuntur deinceps, in secundo libro dicemus. Crotoniatae quondam, cum florerent omnibus copiis et in Italia cum primis beati numerarentur, templum Iunonis, quod religiosissime colebant, egregiis picturis locupletare voluerunt. itaque Heracleoten Zeuxin, qui tum longe ceteris excellere pictoribus existimabatur, magno pretio conductum adhibuerunt. is et ceteras conplures tabulas pinxit, quarum nonnulla pars us- que ad nostram memoriam propter fani religionem remansit, et, ut excellentem muliebris formae pulchri- tudinem muta in se i
Abbreviated transcription (Latin):
rorum aut parentũ aut sui corporis
sepeliendi aut alicuis eiusmodirei
commendatiofit. Duo decimus
ꝑ quem dis iunctio deploratur ab aliꝙͦ.
cum diducaris ab eo quicum libentissi¬
me utxeris. ut a parente. filio. fratre.
familiari. Tercius decimus: perquẽ
cũ indignatione conquerimur. quod
abhis aquibus minime conueniat¬
in ale tractemur. propinquis amicis
quibus benugne fecerimus. quos ad iu¬
tores fore putaremus. aut aquibus
indignum .ẽ. ut seruis. liberis. clientib
supplicibus. Quartus decimus: quiꝑ
obsecrationẽ sumitur. in quo orantur
modo illi quiaudiunt humili & sup¬
plici oratione ut misereantur.
qui cari nobis debent. eẽ. fortunas
conqueri nos de monstramus.
Sextus decimus. ꝑ quem animum
nrͣm in alios misericordem esse
ostendimus. & tamen amplũ & ex¬
celsum & patientẽ in cõmodorum
ẽẽ. & futurũ eẽ. siquid acciderit
demonstramus. Nam sepe uircuᷤ
& magnificentia in quograuitas

Expanded text:
rorum aut parentum aut sui corporis rorum aut parentum aut sui corporis sepeliundi aut alicuius eiusmodi rei commendatio fit. duodecimus, per quem disiunctio deploratur ab aliquo, cum diducaris ab eo, quicum libentissime vixeris, ut a parente filio, a fratre familiari. tertius decimus, per quem cum indignatione conquerimur, quod ab iis, a quibus minime conveniat, male tractemur, propinquis, amicis, quibus benigne fecerimus, quos adiutores fore putarimus, aut a qui- bis indignum est, ut servis, libertis, clientibus, sup- plicibus. quartus decimus, qui per obsecrationem sumitur; in quo orantur modo illi, qui audiunt, hu- mili et supplici oratione, ut misereantur. , sed eorum, qui cari nobis debent esse, fortunas conqueri nos demonstra- mus. sextus decimus, per quem animum nostrum in alios misericordem esse ostendimus et tamen amplum et excelsum et patientem incommodorum esse et fu- turum esse, si quid acciderit, demonstramus. nam saepe virtus et magnificentia, in quo gravitas
Abbreviated transcription (Latin):
in miseriis. de monstratur ẽẽ. & cum
aliquid exspertar& ñ modo idp̃ adep¬
tũ eẽ. sedinsũmas miserias incidisse
Septimus: ꝑquẽ ad ipsos quiaudiunt
similem casum conuertimus. & peti¬
mus ut de suis liberis aut parentibus
aut aliquo qui illiscarus debeat ẽẽ nos
cum uideant recordentur. Oc tauus
ꝑquem aliquid dr̃ ẽẽ factũ quod non
oportuerit aut ñ factũ quod oportu¬
erit hoc modo Naffui. nonuidi. non
postremã uocẽ eius audiui. ñ extre¬
mũ sp̃m eius ex coepi. Itẽ inimicorũ
inmanibus mortuus ẽ. hostili intera
tur piter iacuit. insepultus. a feris
diuuexatus. communi quoq honore
in morte caruit: Nonus: ꝑ quem
oratio admutas & exꝑtes animires
referetur. ut siad ęquum domũ. ues¬
tem. sermonem alicuius ac cõmodes
quibus animus corum quiaudiunt.
&aliquem dilexerunt uehementer
commouetur. Decimus. ꝓquem in¬
opia. infirmitas. solitudo demonstra¬
tur: Vndecimus. ꝑquemaut libe¬

Expanded text:
in miseriis demonstratur esse, et, cum in miseriis demonstratur esse, et, cum aliquid exspectaret, non modo id non adeptus esse, sed in summas miserias incidisse. septimus, per quem ad ipsos, qui audiunt, similem in causam convertimus et petimus, ut de suis liberis aut parentibus aut aliquo, qui illis carus debeat esse, nos cum videant, recordentur. octavus, per quem aliquid dicitur esse factum, quod non oportuerit, aut non factum, quod oportuerit, hoc modo: non affui, non vidi, non postremam vocem eius audivi, non extremum spiritum eius excepi. item: inimicorum in manibus mortuus est, hostili in terra turpiter iacuit insepultus, a feris diu vexatus, communi quoque honore in morte caruit. nonus, per quem oratio ad mutas et expertes animi res referetur, ut si ad equum, domum, vestem sermonem alicuius accommodes, quibus animus eorum, qui audiunt et aliquem dilexerunt, vehementer com- movetur. decimus, per quem inopia, infirmitas, soli- tudo demonstratur. undecimus, per quem libe
Abbreviated transcription (Latin):
hominum. & ad misericordiã compa¬
ratur. cum in alieno malo suã infir¬
mitatẽ considerabit. Peinde primꝰ
locus . ẽ. misericordiȩ : ꝑquem quibus
in bonis fuerint. & nunc ꝑ quem qui¬
bus in malis sint ostenditur. Secundud
quuntẽpora tribuitur ꝓquẽ quibus
in malis fuerint & sint & futuri sint
demonstratur. Tercius ꝑquem unũ
quodq deploratur incõmotdĩ. ut in
morte filii pueritiȩ delectatio. amor.
spes. solatium. educatio. & siqua simili
ingenere quolib& de in cõmodo ꝑ con¬
quȩstionẽ dicipoterunt. Quartus.:
ꝑ quẽ resturpes. & humiles. & inlibera¬
les ꝓferentur. & indigna ȩtate. gene¬
re fortuna. pristino honore. benefi¬
cuis. quȩ passi. ꝑ pessuriuesint. Quintꝰ
per quẽ omnia ante oculos singillatim
in cõmoda ponuntur: ut uideatur
is qui audit uidere. & requoq ipsa ꝗͥsi
adsit. Nuerbis solum admisericordiã
ducatur. Sextus. ꝑ quem p̾ter spem

Expanded text:
hominum et ad misericordiam conpahominum et ad misericordiam conparatur, cum in alieno malo suam infirmitatem considerabit. deinde primus locus est misericordiae, per quem, quibus in bonis fuerint et nunc per quem quibus in malis sint, ostenditur. se- cundus, qui in tempora tribuitur, per quem, quibus in malis fuerint et sint et futuri sint, demonstratur. ter- tius, per quem unum quodque deploratur incom- modum, ut in morte filii pueritiae delectatio, amor, spes, solatium, educatio et, si qua simili in genere quo- libet de incommodo per conquestionem dici poterunt. quartus, per quem res turpes et humiles et inliberales proferentur et indigna aetate, genere, fortuna pristina, honore, beneficiis, quae passi perpessurive sint. quin- tus, per quem omnia ante oculos singillatim incom- moda ponuntur, ut videatur is, qui audit, videre et re quoque ipsa, quasi assit, non verbis solum ad miseri- cordiam ducatur. sextus, per quem praeter spem
Abbreviated transcription (Latin):
iuncta demonstratur ꝑquẽ locũ insu¬
ꝑbiam & arrogantiã odiũ concitatur
Quartus decimus locus ẽ ꝑ quem petimꝰ.
abhis quiaudiunt. ut ad suasres nr̃as
in iurias referant. Siad pueros ꝑti¬
nebit: deliberissuis cogitent Siad
mulieres deuxoribus. siad sene s: de pa¬
tribus aut parentibus. Quintus de¬
cimus. locus ẽ ꝑ quendicimus. ini¬
micis quoq & ostibus. ea quȩ nobis
acciderint indigna uiderisolere.
Et indignatio quidem his ferre delo¬
cis grauissime sumetur. Conques¬
tionis autẽ huiusmodi derebus par¬
tes petere oportebit. Conquęstio
est. oratio auditorũ misericordiam
captans. In hac primũ animũ audi¬
toris mitem & misericordem confi¬
cere oporta. quo facilius conques
tionem cõmouere possit. Ilocis
cõmunibus efficere oportebit:
ꝑ quos fortunẽ uis in omnes. & ho¬
minũ infirmitas ostenditur. Qua
oratione habita grauiter & senten¬
tio semaxime demittitur animus

Expanded text:
iuncta demonstratur, per quem locum in suiuncta demonstratur, per quem locum in superbiam et arrogantiam odium concitatur. quartus decimus locus est, per quem petimus ab iis, qui audiunt, ut ad suas res nostras iniurias referant; si ad pueros pertinebit, de liberis suis cogitent; si ad mulieres, de uxoribus; si ad senes, de patribus aut parentibus. quintus decimus locus est, per quem dicimus inimicis quoque et hostibus ea, quae nobis acciderint, indigna videri solere. Et indignatio quidem his fere de locis gravissime sumetur. conquestionis autem huiusmodi de rebus partes petere oportebit. Conquestio est oratio auditorum misericordiam cap- tans. in hac primum animum auditoris mitem et misericordem conficere oportet, quo facilius conque- stione commoveri possit. id locis communibus efficere oportebit, per quos fortunae vis in omnes et hominum infirmitas ostenditur; qua oratione habita graviter et sententiose maxime demittitur animus
Abbreviated transcription (Latin):
omnibus acriter excitata in dignatio.
sũmũ ineum quiuio laiorum aliquid
odium cõmouere poterit. Nonus locꝰ ÷
ꝑquem cũ aliis peccatis quȩ constant eẽ
peccata. hocquo dequȩstiosst cõparat᷑.
&ita ꝑcontentionẽ quanto a trocius
& indignussit. illud de quo agitur osten¬
ditur. Decimus locus ẽ. ꝑ quem omina
quȩ in negotio gerundo acta sunt. quȩ¬
q post negotiũ consecuta sunt cũ unius
cuiusq indignatione & criminatione
colligimus. & remuerbis quã maxiniȩ
ante oculos enis apudquem dr̃ ponimꝰ
ut id quod indignũ. ẽ talit̾ pinde illi uide¬
atur indignũ. acsupse inter fuerit
ac p̃sens uiderit. Undecimus locus. ẽ:
perquem ostendimus ab eofactũ a quo
mirme oportuerit: & aquosialius
facer& prohiberi conueniret. Duode¬
cimus locus ẽ: ꝑ quem indignamur
quod nobis hoc primis acciderit neq
alicui ũquã usuuenerit Tertius deci¬
mus. locus. ẽ: sicũ iniuria contumelia

Expanded text:
omnibus acriter excitata in- dignatio omnibus acriter excitata in- dignatio summum in eum, qui violarit horum aliquid, odium commovere poterit. nonus locus est, per quem cum aliis peccatis, quae constat esse peccata, hoc quo de quaestio est, conparatur, et ita per contentionem, quanto atrocius et indignius sit illud, de quo agitur, ostenditur. decimus locus est, per quem omnia, quae in negotio gerundo acta sunt quaeque post negotium consecuta sunt, cum unius cuiusque indignatione et criminatione colligimus et rem verbis quam maxime ante oculos eius, apud quem dicitur, ponimus, ut id, quod indignum est, proinde illi videatur indignum, ac si ipse interfuerit ac praesens viderit. undecimus locus est, per quem ostendimus ab eo factum, a quo minime oportuerit, et a quo, si alius faceret, prohiberi con- venerit. duodecimus locus est, per quem indignamur, quod nobis hoc primis acciderit neque alicui umquam usu venerit. tertius decimus locus est, si cum iniuria contumelia
Abbreviated transcription (Latin):
nonnũquã conuenire. Septimuslocus ẽ.
ꝑ quẽ indignamur quod tetrum. erudele
ne fariũ. trrranni cum factũ. ẽẽ. dicamꝰ
ꝑummanũ opulentam. Quęres able¬
gibus & ab ęquabili iure remotissimasit.
Octauus locus. ẽ: ꝑquem de monstramus
puulgare neq factitatum. eẽ. Neab au¬
dacissimis quidem hominibus id malefi¬
cium de quo agitur : atq id aferis quoq
hominibus & ab arbaris gentibus & in¬
manibus bestus eẽ. remotũ. Nȩcerunt
quȩ in parentes. liberos. coniuges. con¬
sanguineos. supplices. crudeliter facta
dicentur: & de inceps siqua proferant᷑
Inmaioresnatu. Inospites. Inuicinos.
In amicos. in eos quibus cumuitã egeris
Ineos apud quose ducatuf sis. In cos aqͥbis
eruditus . in mortuos. Inmiseros a mise¬
ricordia dignos. in homines claros. Nobi¬
les. & honoreusos. In eos quineq lȩdere
alium. nec sedefendere potuerunt.
ut inpisros. senes. mulieres. quibus ex

Expanded text:
nonnumquam convenire. septimus lo- cus est, nonnumquam convenire. septimus lo- cus est, per quem indignamur, quod taetrum, crudele, nefarium, tyrannicum factum esse dicamus per vim manum opulentiam; quae res ab legibus et ab aequabili iure remotissima sit. octavus locus est, per quem de- monstramus non vulgare neque factitatum esse ne ab audacissimis quidem hominibus id maleficium, de quo agatur; atque id a feris quoque hominibus et a bar- baris gentibus et inmanibus bestiis esse remotum. haec erunt, quae in parentes, liberos, coniuges, consangui- neos, supplices crudeliter facta dicentur, et deinceps si qua proferantur in maiores natu, in hospites, in vicinos, in amicos, in eos, quibuscum vitam egeris, in eos, apud quos educatus sis, in eos, ab quibus eruditus, in mortuos, in miseros et misericordia dignos, in ho- mines claros, nobiles et honore usos, in eos, qui neque laedere alium nec se defendere potuerunt, ut in pueros, senes, mulieres; quibus ex