comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
discurrit. libidim flectit genu. Qui furio¬
sus. flexo iram adorat genu. Qui mã¬
mona suscipit. & ds̃ eiꝰ est uenter: flectit
genu auaritiȩ atq luxuriȩ. Et qͥd me
necesse est singula ꝑagrare: Totiens dia-¬
bolo flectimus genu: quotienscumq
peccamus. Hȩc autẽ spiritaliter expo¬
nentes. non statim iuxta litterã oran¬
di consuetudinem tollimꝰ. qua dm̃ ge-¬
nu posito suppliciter adoramus. ꝙ fixo
in terram poplite. magis quod ab eo
poscimus impetramus. Legimus enĩ
& PaUIUm in littore sic orasse: ꝙ geni¬
culationis in oratione p̃cepta esse. Sed
sicut illud ȩdificat simplicem. sic uerã
geniculationem esse docemꝰ in animo.
quia multi corporale flectentes genu.
animȩ nequaquam poplitẽ curuaue¬
runt: & e regione alii erecto dm̃ cor-¬
pore deprecantes. magis se animo cur¬
uauerunt. Porro quod sequitur ad pa¬
trem ex quo om̃is paternitas in cęlis
ꝙ in terra nominatur. non ut in lati

Expanded text:
discurrit, libidini flectit genu suum. Qui furiodiscurrit, libidini flectit genu suum. Qui furiosus, flexo adorat iram genu. Qui mammonam suspicit, et Deus ejus est venter, flectit genua avaritiae atque luxuriae. Et quid me necesse est singula peragrare? Toties diabolo flectimus genu, quotiescumque peccamus. Haec autem spiritualiter exponentes, non statim juxta litteram orandi consuetudinem tollimus, qua Deum genu posito suppliciter adoramus, et fixo in terram poplite, magis quod ab eo poscimus, impetramus. Legimus enim et Paulum in littore sic orasse, et geniculationes in oratione praeceptas . Sed sicut illud aedificat simplices: sic veram geniculationem esse docemus in animo; quia multi corporale flectentes genu, animae, nequaquam poplitem curvaverunt. Et contra, alii erecto Deum corpore deprecantes, magis se animo curvaverunt. Porro quod sequitur, ad Patrem ex quo omnis paternitas in coelis, et in terra nominatur, non ut in Latin
Abbreviated transcription (Latin):
poris sed ad subiectionem mentis. ꝙ
inclinationem animȩ cordisq obsequi¬
um ꝑtinet. terrȩ se coequantis: ut psal¬
mista quoq canit dicens. Adhesit pa-¬
uimento anima mea. Res enim sp̃ita¬
lis & in corporea anima. rei corporali
pauimento qui potuit adherere. Esto
quippe. In nomine iãu flectant genu
terrestria. Numquid & angłos cȩte¬
rasq uirtutes quȩ in cȩlestibꝰ ꝑsenerans
possumus affirmare spetiem habere cor¬
poream. ut in nomine eius flectant ge¬
nua: uel apud inferos animas uinculis
corporis liberatas. genu quod non ha-¬
bent flexuras: Quomodo igit᷑ quicũq
subiectus est saluatori. flectere ei ge¬
nua dicitur. sic qui peccati seruus est.
& habet sp̃m seruitutis iterum in timo¬
re. genu scribitur flexisse peccato. Dere¬
liqui michi ait dñs septem milia uiro¬
rum qui non curuauerunt genua ante
bahal: idolo scilicet atq peccato. Qui
fornicator est. & ꝑ lupanaria scortaq

Expanded text:
poris, sed ad subjectionem mentis et poris, sed ad subjectionem mentis et inclinationem animae, cordisque obsequium pertinet, terrae se coaequantis, ut Psalmista quoque canit, dicens: Adhaesit pavimento anima mea . Res enim spiritualis et incorporea anima, rei corporali pavimento quomodo potuit adhaerere? Esto quippe in nomine Jesu flectant genu terrestria: numquid et angelos caeterasque virtutes, quae in coelestibus perseverant, possumus affirmare speciem habere corpoream, ut in nomine ejus flectant genu? vel apud inferos animas vinculis corporis liberatas, genu quod non habent, esse flexuras? Quomodo 599 igitur quicumque subjectus est Salvatori, flectere ei genu dicitur: sic qui peccati servus est, et habet spiritum servitutis iterum in timore, genu scribitur flexisse peccato. Derelinquit mihi, ait Dominus, septem millia virorum, qui non curvaverunt genua ante Baal , idolo scilicet atque peccato. Qui fornicator est, et per lupanaria scortaque
Abbreviated transcription (Latin):
nos. & liberat: speramus autẽ quia &
liberaturus sit. Quantum putas eum
tribulationum pondus urgebat ut
diceret: qui de tantis & talibus mor¬
tibus liberauit nos: Recte igitur pe¬
tit ne deficiat fides ephesioꝵ. in p̃ssuris
sius atq angustiis: quas ꝓpterea patit᷑
quia ephesiis ȩuangłm p̾dicabat. Quȩ
quidem prȩssurȩ apud incredulos penȩ
sunt: apud fideles gła atq uictoria. quia
uicisse est aduersarios. in angustiis ñ ces
ropterea curuo genua mea ad zsisse.¬
patrem. ex quo om̃is paternitas in cȩ¬
lis ꝙ in terra nominat
uomodo insuꝑioribꝰ demonstratũ ẽ.
⁊ad effigiem corporalium luminum
esse oculos spiritales: sic nunc intelli¬
gendum. alia esse exterioris homi¬
nis genua. alia interioris. Et enĩ illud
quod dicitur in isaia. confortamini ma¬
alio loco ipse apłs. ut in nomine inqͥt
iũ omne genu flectatur. cęlestium. ter¬
restrium & infernoꝵ: non ad genua cor-¬

Expanded text:
nos, et liberat: speramus autem, quia et nos, et liberat: speramus autem, quia et liberaturus sit . Quantum putas eum tribulationum pondus urgebat, ut diceret: qui de tantis et talibus mortibus liberavit nos? Recte igitur petit, ne deficiat fides Ephesiorum in pressuris suis atque angustiis, quas propterea patitur, quia Ephesiis Evangelium praedicabat. Quae quidem pressurae apud incredulos poenae sunt, apud fideles gloria atque victoria, quia vicisse, est adversariis in angustiis non cessisse. Propterea curvo genua mea ad ti, ex quo omnis paternitas in coelis, et in terra nominatur. Quomodo in superioribus demonstratum est, ad effigiem corporalium luminum esse oculos spirituales: sic nunc intelligendum, alia esse exterioris hominis genua, alia interioris. Etenim illud quod dicitur in Isaia: Confortamini maalio loco ipse Apostolus: Ut in nomine, inquit, Jesu, omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum , non ad genua cor
Abbreviated transcription (Latin):
sum suꝑ iniquis. pacem peccadoꝵ ui¬
dens. & reliqua suꝑ quȩ infert. Ego
autẽ dixi. Ergo sine causa iustificaui
cor meum. ꝙ laui inter innocentes
manus meas. & factus sum flagellatꝰ
totadie. Non itaq mirum est si pluribꝰ
paylo angustiis in epheso & in asia
coartato. ephesii temptabantur. ꝙ ha-¬
bebant necessarium orationum eius au-¬
xilium: ne deficerent in p̃ssuris illius.
Quod autẽ in epheso & in asia fuerit
apłs plura ꝑpessus. scriptum est quidẽ
pauli epłis discimus. in quibus ait.
Si iuxta hominem ad bestias pugna
ui ephesi. quid michi ꝓdest: si mortui ñ
resurgunt: Et in scda ad corinthios.
Nolo uos ignorare fr̃s de tribulatio.
ne nr̃a quȩ facta est in asia. quia suꝑ
modum. suꝑ uirtutẽ aggrauati sumus:
ita ut desperaremus etiam uiuere. Sed
ipsi in nobismet ipsis responsum mortis
habuimus. ut non confidentes essemꝰ
in nobis. sed in dõ qui suscitat mortu¬
os: qui de talibus mortibus liberauit

Expanded text:
sum super iniquis, pacem peccatorum visum super iniquis, pacem peccatorum videns , et reliqua. Super quae infert: Ego autem dixi: ergo sine causa justificavi cor meum, et lavi inter innocentes manus meas, et factus sum flagellatus tota die. Non itaque mirum est, si pluribus Paulo angustiis in Epheso, et in Asia coarctato, Ephesi tentabantur, et habebant necessarium orationum ejus auxilium, ne deficerent in pressuris ejus. Quod autem in Epheso et in Asia fuerit Apostolus plura perpessus, scriptum est quidem Pauli Epistolis discimus, in quibus ait: Si juxta hominem ad bestias pugnavi in Epheso, quid mihi prodest, si mortui non resurgunt ? Et in secunda ad Corinthios: Nolo vos ignorare, fratres, de tribulatione nostra, quae facta est in Asia: quia super modum, super virtutem aggravati sumus, ita ut desperaremus etiam vivere: sed ipsi in nobismetipsis responsum mortis habuimus, ut non confidentes essemus in nobis, sed in Deo qui suscitat mortuos, qui de talibus mortibus liberavit
Abbreviated transcription (Latin):
ephesii in angustiis constituti. recte paulꝰ
peis potuerat deprecari. ne deficerent
atq lassescerent. nunc uero ridiculum
est. paulo in tribulationibꝰ posito. ro¬
gare eum ne ephesii in suo labore de¬
ficiant. Sed & adhuc ad hanc questiun-¬
culam dissoluendam. illud sumitur exem¬
plum. Temptationem urãm in carne mea
non spreuistis neq abiecistis. Ostendit᷑
siquidem in hoc dicto. quod in carne
pauli aliis sit nata temptatio. Conside¬
remus totius mundi homines. Et quid
in commune de om̃ibus loquor:. fos qͥ
in xp̃m putantur credere discutiamus.
& uidebimus hac eos uel maxime quȩ¬
stione temptari. quare scĩs uiris & do
seruientibꝰ multa aduersa eueniant. ꝙ
contra scelerati. impii. parricidȩ. floreant.
uigeant. sint diuites & potentes. Quoꝵ
uerba sub sua ꝑsona dauid exprimens
ait. Quam bonus ds̃ isrł: rectis corde.
Mei autẽ pene moti sunt pedes. pene
effusi sunt gressus mei: qm̃ emulatus

Expanded text:
Ephesi in angustiis constituti, recte Paulus Ephesi in angustiis constituti, recte Paulus pro eis potuerat deprecari, ne deficerent atque lassescerent: nunc vero ridiculum est, Paulo in tribulationibus posito, rogare cum, ne Ephesi in suo labore deficiant. Sed et ad hanc quaestiunculam dissolvendam, illud sumetur exemplum: Tentationem vestram in carne mea non sprevistis, neque abjecistis. Ostenditur siquidem in hoc dicto, quod in carne Pauli aliis sit nata tentatio. Consideremus totius mundi homines et quid in commune de omnibus loquor, eos qui in Christum putantur credere, discutiamus, et videbimus hac eos vel maxime quaestione tentari, quare sanctis viris et Deo servientibus, multa adversa eveniant, et contra scelerati, impii, parricidae floreant, vigeant, sint divites et potentes. Quorum verba sub sua persona David exprimens ait: Quam bonus Deus Israel rectis corde. Mei vero pene moti sunt pedes: pene effusi sunt gressus mei. Quoniam aemulatus
Abbreviated transcription (Latin):
quod coartor. ur̃ȩ salutis est causa:
dum uobis ȩuangłm annuntiare
desidero. quȩ tribulationes meȩ urã
est gła. Porro quasi imperitus locu¬
tus est ut plurali tribulationum nu¬
mero głam subiungeret singularem
& diceret. in tribulationibus meis pro
fidutiam. uel ad accessum. uel ad fidem
hoc ęstimet esse referendum. & dicat.
In quo habemus fidutiam. & accessum.
ꝙ fidem: quȩ fidutia accessus & fides.
ur̃a est gła. Sed magis suꝑior sectandꝰ
est sensus. Potest autẽ scđm quod latinꝰ
expressit. ꝓpter quod peto ne deficiatis
in tribulationibus meis ꝓ uobis quȩ ẽ¬
gła ur̃a. illud exponi quod ꝓ ephesiis
petat. ne in p̾ssuris apłi lassescant atq
deficiant. Siquidem & ea quȩ secuntur.
huic magis sensui congruunt. Propterea¬
uobis scđm diuitias głȩ suȩ uirtute
confortari. Necessariam quippe habe¬
bant fortitudinẽ. ne in tribulationibꝰ
uincerentur. Dicat aliquis. Si fuissent

Expanded text:
quod coarctor, vestrae salutis est causa, quod coarctor, vestrae salutis est causa, dum vobis Evangelium annuntiare desidero: quae tribulationes meae, vestra est gloria. Porro quasi imperitus locutus est, ut plurali tribulationum numero, gloriam subjungeret singularem, et diceret: In tribulationibus meis pro fiduciam, vel ad accessum, vel ad fidem hoc existimet esse referendum, et dicat, in quo habemus fiduciam, 597 et accessum, et fidem. Quae fiducia, accessus et fides, vestra est gloria. Sed magis superior sectandus est sensus. Potest autem secundum id quod Latinus expressit: Propter quod peto, ne deficiatis in tribulationibus meis proautem potest exponi, quod pro Ephesiis petat, ne in pressuris apostoli lassescant atque deficiant. Siquidem et ea quae sequuntur, huic magis sensui congruunt. Hujus revobis secundum divitias gloriae suae virtute confortari. Necessariam quippe habebant fortitudinem, ne in tribulationibus vincerentur. Dicat aliquis: Si fuissent
Abbreviated transcription (Latin):
d quod nunc latinus transias gła ur̃a.¬
tor expressit. ne deficiatis. potest uixta
greci sermonis ambiguitatem. ꝙ ita legi.
ne deficiam: ut sit sensus. Propter quod
peto ne deficiam in tribulationibꝰ meis:
& a dño magnopere deprecatur: ne de¬
ficiat in pressuris suis. Uidebat quippe
se ab ierłm usq ad illyricum ȩuangłm
p̃dicasse. isse Romam. ad hispanias uel
ꝑrexisse. uel ire disponere. Lotus mundus
ad doctrinam ipsius de potestate prin-¬
cipis dollebatur: deserebant᷑ idola. &¬
a cultoribus templa deserta. squalore
& sordibus replebantur. Ob qu̾a causã
om̃is exercitus demonum. om̃is turba
inimicarum fortitudinum. contra ipsũ
facto cuneo dimicabat. ut ꝑ tribulatio¬
nes & angustias ȩuangłm xp̃i desine-¬
ret p̃dicare. & lassus aliquando requie¬
sceret. Hoc est itaq qͦd ait. peto ne
deficiam in tribulationibus meis ꝓ uob̃.
Totum enim quod patior. quod tribulor.

Expanded text:
d quod nunc Latinus translad quod nunc Latinus translator expressit, ne deficiatis, potest juxta Graeci sermonis ambiguitatem et ita legi, ne deficiam. Ut sit sensus: Propter quod peto, ne deficiam in tribulationibus meis pro ogat, et a Domino magnopere deprecatur, ne deficiat in pressuris suis. Videbat quippe se de Jerusalem usque ad Illyricum Evangelium praedicasse, isse Romam, ad Hispanias, vel perrexisse, vel ire disponere . Totus mundus ad doctrinam ipsius de potestate principis tollebatur: deserebantur idola, et cultoribus templa deserta squalore et sordibus replebantur. Ob quam causam omnis exercitus daemonum, omnis turba inimicarum fortitudinum, contra ipsum facto cuneo dimicabat, ut per tribulationes et angustias, Evangelium Christi desineret praedicare, et lassus aliquando requiesceret. Hoc est itaque quod ait: Peto, ne deficiam in tribulationibus meis pro vobis. Totum enim quod patior, quod tribulor,
Abbreviated transcription (Latin):
eum sensus accedat. & diligentius
contempletur. ꝙ aliquid sibi de eius
maiestate assumat & uindicet. & quasi
de radiis solis calorem quendam splen¬
doremq luminis mutuetur ꝙ dicat.
Signatum est suꝑ nos lumen uultus
tui dñe. Magnum est ergo non solum
nos habere fidutiam. sed habere eam
in confidentia: nec tantum habere ac-¬
cessum. sed ut ipse firmior sit accessus.
habere illum in confidentia. cuiꝰ fiduciȩ
atq accessus pͥncipiũ & origo. fides IN
xp̃m ẽ. Qui igitur om̃ia ratione ꝙ or¬
dine facit: iste credit in xp̃m sermonẽ
atq rationem. Qui sapientiam potue¬
rit comprehendere: credet in xp̃m sa-¬
pientiam. Qui intellexerit ueritatem:
credet in xp̃m ueritatẽ. Qui iuste uixe¬
rit. credet in eum iustitiam. Nec opusẽ
plura dicere: cum frequenter michi ne¬
cessitas incubuerit de xp̃o similiter disse
Ropter quod peto ne deficiatis Irendi.¬
in tribulationibus meis ꝓ uobis: quȩ ẽ

Expanded text:
eum sensus accedat, et diligentius eum sensus accedat, et diligentius contempletur, et aliquid sibi de ejus majestate assumat et vindicet, et quasi de radiis solis, calorem quemdam splendoremque luminis mutuetur et dicat: Signatum est 596 super nos lumen vultus tui, Domine . Magnum est ergo non solum nos habere fiduciam, sed etiam habere eam in confidentia. Nec tantum habere accessum, sed ut ipse firmior sit accessus, habere illum in confidentia, cujus fiduciae atque accessus, principium et origo, fides in Christo est. Qui igitur omnia ratione et ordine facit, iste credit in Christum sermonem atque rationem: qui sapientiam potuerit comprehendere, credit in Christum sapientiam: qui intellexerit veritatem, credit in Christum veritatem: qui juste vixerit, credit in eum justitiam. Nec opus est plura dicere, cum frequenter mihi necessitas incubuerit de Christo similiter disserendi. Propter quod peto, ne deficiatis in tribulationibus meis pro vobis, quae
Abbreviated transcription (Latin):
iuncturamq sermonis ęccłia facta in¬
sitio. quam nos genere neutrali in la¬
tino sermone ꝓpositum habemus exp̃s¬
sa: tamen sapientia magis in xp̃o facta
potest resonare quam cȩtera. fatuum
quippe dĩ. sapientius est hominibus.
Quod si in xp̃o scđm mysticos intelle¬
ctus dicitur facta sapientia: intelligant
arriani. frustra se de illo testimonio głia¬
ri. in quo sapientia in initio uiarum
di. creatam se & genitam loquitur &
fundatam. Et utiq iuxta illos si creata
est: nata ẽẽ non potuit. Si autẽ nata
est: quomodo & fundata dicitur &.
accessum in confidentia ꝑ fidem eius.
ichil nobis ita potest ad dm̃ prebere
fidutiam ꝙ conscientię puritatẽ de qͣ
dicitur. si conscientia nos non reprehen¬
derit fidutiam habemus ad dm̃. nisi
sermo. ueritas. sapientia. iustitia: quȩ
om̃ia intelliguntur in xp̃o. Quomͦ
igitur hȩc nobis tribuunt fiduciam
ad dm̃ sic & accessum: ut noster ad

Expanded text:
juncturamque sermonis, et Ecclesia facta injuncturamque sermonis, et Ecclesia facta insitio quam nos genere neutrali in Latino sermone propositum habemus expressam: tamen sapientia magis in Christo facta potest resonare quam caetera. Fatuum quippe Dei sapientius est hominibus . Quod si in Christo secundum mysticos intellectus dicitur facta sapientia , intelligant Ariani frustra se de illo testimonio gloriari, in quo sapientia in initio viarum Dei creatam se et genitam loquitur et fundatam. Et utique juxta illos creata est, nata esse non potuit. Si autem nata est, quomodo et fundata dicitur et et accessum in confidentia per fidem ejus. Nihil nobis ita potest ad Deum praebere fiduciam, et conscientiae puritatem, de qua dicitur: Si conscientia nos non reprehenderit, confidentiam habemus ad Deum , nisi sermo, veritas, sapientia, justitia, quae omnia intelliguntur in Christo. Quomodo igitur haec nobis tribuunt fiduciam ad Deum: sic et accessum, ut noster ad
Abbreviated transcription (Latin):
tentem mirantur & dicunt. Quis ẽ iste
qui ascendit de edom. fuluida uestim̃¬
ta eiꝰ ex bosor. sic formosus in stola can¬
dida. Et in alio loco. Qͥs ẽ iste rex glȩ:
Dñs uirtutum ipse ẽ rexgłȩ. Non putemꝰ
igitur in ȩccl̃ia esse simplicem fidem.
sed multiplicem ꝙ multifariam esse sa¬
pientiam: ut non solum uaria sit. sed
multa uarietate distincta. Respicis eu¬
nas xp̃i: uide pariter & cęlum. Uagi¬
entem in prȩsepe intueris infantẽ: sed¬
ꝙ angłos simul ausculta laudantes.
Herodes ꝑsequitur: sed adorant magi.
Ignorant pharisçi. sed stella demon¬
strat. Baptiratur a seruo: sed uox desi¬
ꝑ dĩ intonantis auditur. Aguis mer¬
gitur. sed columba descendit: immo
sp̃s in columba. Ad passionẽ uenit. ꝙ
pati timet. Wit transire calicem: ꝙ
petrum quia calicem timebat accusat.
Quid hac stultitia prudentius. uarie¬
tate distinctius. sapientia obscurius.
Licet enim a plerisq scdm ordinem

Expanded text:
tentem mirantur, et dicunt: Quis est iste tentem mirantur, et dicunt: Quis est iste qui ascendit de Edom, fulvida vestimenta ejus ex Bosor, sic Al. hic formosus in stola candida . Et in alio loco: Quis est iste rex gloriae? Dominus virtutum ipse est rex gloriae . Non putemus igitur in Ecclesia esse simplicem fidem, sed multiplicem et multifariam esse sapientiam, ut non solum varia sit, sed multa varietate distincta. Respicis cunas Christi: vide pariter et coelum. Vagientem in praesepe intueris infantem: sed angelos simul ausculta laudantes. Herodes persequitur, sed adorant Magi . Ignorant Pharisaei, sed stella demonstrat. Baptizatur a servo: sed vox desuper Dei intonantis auditur . Aquis mergitur: sed columba descendit, immo Spiritus in columba . Ad passionem venit, et pati timet, vult transire calicem, et Petrum quia calicem timebat, accusat. Quid hac stultitia prudentius, varietate distinctius, sapientia obscurius, Licet enim a plerisque secundum ordinem
Abbreviated transcription (Latin):
manifesta fieret multiplex sapientia
di. quȩ iuxta ꝓpositum ueterum scł̃oꝵ
olim destinata. nunc consummata ui¬
detur in xp̃o. Si autem principatibꝰ
& potestatibꝰ in cęlis quas sc̃as mini-¬
strasq dĩ accipere debemus licet qui¬
dam principem aeris istius & angłos
eius interpretentur. ignota fuit mul¬
ciplex sapientia di. quȩ nunc eis per
ȩccłiam reuelata est: quantomagis pa-¬
triarchis & ꝓpħis ignota fuit. quos
supra non ignorasse mysterium xp̃i.
sed ita ut apłos nescisse monstrauimꝰ:
Oultiplex quippe sapientia di quȩ ser
eccłiam d̃i. nunc & principatibus &
potestatibus reuelata est: qũa olim
d̾s futuram in sua mente decreuerat.
ꝙ nunc esse ꝑfectam ex eo quod uide¬
mus agnoscimus. Crux itaq xp̃i ñ
solum nobis sed & angłis cunctisq
in cęlo uirtutibus profuit: & aꝑuit sa¬
cramentum quod ante nesciebant. De-¬
niq ad cęlum cum corpore dñm reuer¬

Expanded text:
manifesta fieret multiplex sapientia manifesta fieret multiplex sapientia Dei, quae juxta propositum veterum saeculorum olim destinata, nunc consummata videtur in Christo. Si autem principatibus et potestatibus in coelis, quas sanctas ministrasque Dei accipere debemus licet quidam principem aeris istius et angelos ejus interpretentur, ignota fuit multiplex sapientia Dei, quae nunc eis per Ecclesiam revelata est, quanto magis patriarchis et prophetis ignota fuit, quos supra non ignorasse mysterium Christi, sed ita ut apostolos, nescisse monstravimus? Multiplex quippe sapientia Dei, quae sermoEcclesiam Dei nunc et principatibus et potestatibus revelata est. Quam olim Deus futuram in sua mente decreverat, et nunc esse perfectam ex eo quod videmus, agnoscimus. Crux itaque Christi non solum nobis, sed et angelis cunctisque in coelo virtutibus profuit, et aperuit sacramentum quod antea nesciebant. Denique ad coelum 595 cum corpore Deum rever
Abbreviated transcription (Latin):
idem esse ds noui & ueteris testamenti.
Potest autẽ mysterium a scłis abscon¬
ditum ꝙ aliter intelligi: quod ipsa
illud scłã ignorauerint. id ẽ om̃s sp̃italesꝙ
rationabiles creaturȩ quȩ in scłis fue¬
runt. Seculũ quippe frequenter ꝓhis
quȩ in scło uersantur accipitur. sic̃
paulus ad Galathas loquitur dicenᷤ.
ut eriperet nos de presenti scł̃o neꝙͣ.
ꝙ in alio loco. ut ostenderet in uen¬
turis scłis: ꝓ eo quod est his om̃ibus
quȩ insuꝑuenientibꝰ scłis futura erant.
t innotesceret nunc principatibꝰ & po¬
testatibꝰ in cęlestibꝰ ꝑ eccl̃iam multiplex
sapientia dĩ scđm ꝓpositum scłoꝵ. quã¬
uxta donum grȩ dĩ quȩ data ẽ apło.
ut ȩuangłiaret in uestigabiles diui-¬
tias xp̃i. & doceret in gentibus my¬
sterium quod a scłis fuerat ignoratũ.
iccirco idipsum sacramentum ei est re¬
uelatum. ut non solum gentibꝰ ꝙ pͥn-
cipatibus ꝙ potestatibus ꝑ ȩccłiam

Expanded text:
idem esse Deus novi et veteris Testamenti. idem esse Deus novi et veteris Testamenti. Potest autem mysterium a saeculis absconditum et aliter 594 intelligi, quod ipsa illud saecula ignoraverint, hoc est, omnes spirituales, et rationabiles creaturae quae in saeculis fuerunt. Saeculum q accipitur. Sicut Paulus ad Galatas loquitur dicens: Ut eriperet nos de praesenti saeculo nequam . Et in alio loco: Ut ostenderet in venturis saeculis , pro eo quod est, his omnibus quae in supervenientibus saeculis futura erant. Ut innotesceret nunc principatibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiplex sapientia Dei secundum propositum saJuxta donum gratiae Dei, quae data est Apostolo, ut evangelizaret ininvestigabiles divitias Christi, et doceret in gentibus mysterium quod a saeculis fuerat ignoratum: idcirco idipsum sacramentum ei est revelatum, ut non solum gentibus, sed et principatibus et potestatibus per Ecclesiam
Abbreviated transcription (Latin):
aptȩ sint passionem. aut certe quȩ
natura sua homini inuestigabiles erañ.
hȩ dõ reuelante sunt cognitȩ quia
aliud est ad secretum curiositate ꝓpria
ꝑuenire. quod post qũa inuentum fuerit
desinit esse inuestigabile: aliud ꝓpria
diligentia illud nequaqũã posse comp̃
ris & cȩteris quoq ostenderis. nichilo¬
minus inuestigabile ꝑseuerat: dũ tibi
quantum inte est. fuit antequam osten¬
deretur occultum. Duuitias xp̃i in uesti¬
disti timentibus te. Hȩ bonitatis eius
diuitiȩ ab omnibꝰ retro scłis absconditȩ
fuerunt in dõ qui creator est om̃ium.
Ubi est martion & ualentinus. ꝙ õs
heretici. qui alterum mundi id est uisi¬
bilium ꝙ alterum asserunt in uisibiliũ
conditorem: hunc iustum esse dicentes.
illum nescio quem semꝑ ignotum. tan¬
tum bonum qui pater xp̃i sit: Eece
ds̃ in quo mysterium xp̃i ab om̃ibus
retro scłis absconditum fuit creator ẽẽ
om̃ium prȩdicat᷑: ex quo ostenditur.

Expanded text:
apertae sint passionem. Aut certe quae apertae sint passionem. Aut certe quae natura sua homini ininvestigabiles erant, hae, Deo revelante, sunt cognitae. Quia aliud est ad secretum curiositate propria pervenire, quod postquam inventum fuerit, desinit esse ininvestigabile. Aliud propria diligentia illud nequaquam posse comprehris, et caeteris quoque ostenderis, nihilominus ininvestigabile perseverat, dum tibi quantum in te est, fuit antequam ostenderetur occultum. Divitias Christi ininvestiscondisti timentibus te . Hae bonitatis ejus divitiae ab omnibus retro saeculis absconditae fuerunt in Deo, qui creator est omnium. Ubi sunt Marcion et Valentinus, et omnes haeretici, qui alterum mundi, id est, visibilium, et alterum asserunt in visibilium conditorem? Hunc justum esse dicentes, illum nescio quem semper ignotum: tantum bonum, qui Pater Christi sit. Ecce Deus, in quo mysterium Christi ab omnibus retro saeculis absconditum fuit, Creator esse omnium praedicatur. Ex quo ostenditur
Abbreviated transcription (Latin):
maior esse fiat om̃ium minor: ꝙ qui
uult esse primꝰ sit om̃ium nouissimus.
Quod paulus opere complebat diccis.
Duto enim quia d̾s nos apłos nouissi¬
mos ostendit quasi morti d estinatos.
Om̃ibus igitur qui se ꝓpter xp̃m infi¬
mos esse cupiebant. apłs paulus infi¬
mior erat. & iccirco maior. Om̃ibus enĩ
inquit illis plus laboraui: non autẽ ego.
sed gr̃ã dĩ quȩ mecum est. Propter qua
humilitatẽ dum om̃ium scõꝵ ẽ infimꝰ.
data est ei gr̃ã hec in gentibꝰ. ut euangłi¬
zaret inuestigabiles diuitias xp̃i. ꝙ
doceret dispensationẽ mysterii abscon¬
diti a scłis. in dõ qui uniuersa creauit.
Si inuestigabiles diuitiȩ xp̃i sunt: qͦmͦ
euangelirantur in popło: Et si abscon¬
ditum a scłis est mysterium in do. qua
ratione ꝑ paulum ꝓfertur in gentes:
Sed inuestigabile & absconditum du-¬
pliciter sentiendum. quod inuestigabiles
ante diuitiȩ fuerint. & nunc post dñi

Expanded text:
major esse, fiat omnium minor, et qui major esse, fiat omnium minor, et qui vult esse primus, sit omnium novissimus . Quod Paulus opere complebat, dicens: Puto enim quia Deus nos apostolos novissimos ostendit, quasi morti destinatos . Omnibus igitur qui se propter Christum infirmos esse cupiebant, apostolus Paulus infirmior erat, et idcirco major. 593 Omnibus enim, inquit, illis plus laboravi, non autem ego, sed gratia Dei, quae mecum est. Propter quam humilitatem dum omnium sanctorum est infimus, data est ei gratia haec in gentibus, ut evangelizaret ininvestigabiles divitias Christi, et doceret dispensationem mysterii absconditi a saeculis in Deo, qui universa creavit. Si ininvestigabiles divitiae Christi sunt, quomodo evangelizantur in populo? Si absconditum est a saeculis mysterium in Deo, qua ratione per Paulum profertur in gentes? Sed ininvestigabiles et absconditum dupliciter sentiendum. Quod ininvestigabiles ante divitiae fuerint, et nunc post Domini
Abbreviated transcription (Latin):
qui ꝓpħas non intelligunt nec scire de¬
siderant asserentes se tantũ euangłio esse
contentos xp̃i nescire mysterium: quod
cemporibus ȩternis gentibꝰ cunctis fue-¬
rit ignotum.
ichi infimo om̃ium scõꝵ data ẽ gr̃a hȩc
in gentibꝰ euangłizare in uestigabiles di¬
uitias xp̃i: s illuminare quȩ sit dispen-¬
satio mysterii absconditi a scł̃is in dõ
qui uniuersa creauit:
on puto apłm paulum cum mentis
suȩ concordasse secreto. ut uere om̃ibus
his qui erant in epheso. qui in corintho.
qui thessalonicȩ. uel qui in toto orbe
crediderant. Quod cum humilitatis
indicium sit. se om̃ibus scĩs infimum
dicere: mendacii est reatus. aliud in pe¬
ctore clausum habere. aliud in lingua
ꝓmere. Repperiendum ẽ ergo argumen-¬
tum. quo & paulus uere om̃ibus scĩs¬
infimꝰ fuerit. & tamen de apłica non ce-¬
eiderit dignitate. Loquitur dñs in
ȩuangłio ad discipłos. Qui uult in uoᷤ

Expanded text:
qui prophetas non intelligunt, nec scire dequi prophetas non intelligunt, nec scire desiderant, asserentes se tantum Evangelio esse contentos, Christi nescire mysterium, quod temporibus aeternis gentibus cunctis fuerit ignoratum. Mihi infimo omnium sanctorum data est gratia haec, in gentibus evangelizare investigabiles divitias Christi, et illuminare omnes quae sit dispensatio mysterii absconditi a saeculis in Deo qui universa creavit. Non puto apostolum Paulum cum mentis suae concordasse secreto, ut vere omnibus his qui erant in Epheso, qui in Corintho, qui in Thessalonica, vel qui in toto orbe crediderant. Quod cum humilitatis indicium sit, se omnibus Sanctis infimum dicere, mendacii est reatus, aliud in pectore clausum habere, aliud in lingua promere. Reperiendum ergo est argumentum, quo et Paulus vere omnibus sinfimus fuerit, et tamen de apostolica non ceciderit dignitate. Loquitur Dominus in Evangelio ad discipulos: Qui vult in vobis
Abbreviated transcription (Latin):
ȩccłiam deuastasse. ex qua humilitate arro¬
gantiȩ penitus crimen exduditur. suꝑ qͣñ¬
nulli eum reprehendendum putant. quia
sibi dixerit mysterium reuelatum quod pa¬
triarchis & ꝓphis fuerit ignotum. Nũꝙͣ
enim humilitatis discipłs uerbis arro¬
gantiȩ intumesceret: euangłm cuius mim¬
ster est. non sui meriti dicens fuisse. sed gr̃ȩ
tos: cum prȩsenti testimonio illud quoq
quod ad romanos in plerisq codicibꝰ
inuenitur. ad confirmationem sui dogna¬
tis trahunt legentes. ei autẽ qui potens
nem mysterii temporibus ȩternis taciti.
Quibus breuiter respondendum est. tẽpo¬
ribus preteritis tacitum xp̃i fuisse myste¬
rium non apud eos qui illud futurum
pollicebntur. sed apud uniuersas gentes
quibꝰ postea manifestatũ est. Et pariter
annotandum. quod sacramentum fidĩ
nr̃ȩ nisi ꝑ scripturas ꝓpħicas & aduentũ
xp̃i. non ualeat reuelari. Sciant igitur

Expanded text:
Ecclesiam devastasse, ex qua humilitate, arroEcclesiam devastasse, ex qua humilitate, arrogantiae penitus crimen excluditur. Super qua nonnulli eum reprehendendum putant: quia sibi dixerit mysterium revelatum, quod patriarchis et prophetis fuerit 592 ignotum. Numquam enim humilitatis discipulus, verbis arrogantiae intumesceret, Evangelium cujus minister est, non sui meriti dicens fuisse, sed gratiatos, cum praesenti testimonio, illud quoque quod ad Romanos in plerisque codicibus invenitur, ad confirmationem sui dogmatis trahunt, legentes: Ei autem qui potest nem mysterii temporibus aeternis taciti, Quibus breviter respondendum est, temporibus praeteritis tacitum Christi fuisse mysterium, non apud eos qui illud futurum pollicebantur, sed apud universas gentes quibus postea manifestatum est. Et pariter annotandum, quod sacramentum fidei nostrae, nisi per Scripturas propheticas, et adventum Christi non valeat revelari. Sciant igitur
Abbreviated transcription (Latin):
mea & hereditas mea. Concorporales autẽ¬
illud significat: ut qũeadmodum in uno
corpore plura sunt membra. uerbi causa
oculi. manus. aures. pedes. uenter & ge¬
nua. & cum in uno sint corpore habe¬
ant differentias suas. & ꝓ se inuicem lȩ¬
tentur & doleant: sic & diuersas habe¬
ant grãs hi qui in xp̃o crediderunt. in
uno tamen sint ȩccłiȩ corpore congloba¬
ti. Et in suꝑioribꝰ quidem duobꝰ uerbis.
id est in eo quod ait coheredes & concor¬
porales poterat in uno corpore diuersum
aliquid suspicari. ex eo autẽ quod addi¬
dit & comparticipes ꝓmissionis in xp̃o
itĩu: om̃is penitus diuersitas amputata
est. Ubi enim una cõpartipͥatio ẽ uniuer¬
sa communia sunt. Pulchrȩ etiam addi¬
dit ꝑ euangłm cuius factus sum minister
scđm donum gr̃ȩ quȩ data est michi ui¬
xta oꝑationem uirtutis eius: ut dĩ gr̃am
non suum meritum demonstraret. Scie¬
bat se namq ꝑsecutorem fuisse & xp̃i

Expanded text:
mea et haereditas mea . Concorporales emea et haereditas mea . Concorporales eillud significat, ut quemadmodum in uno corpore plura sunt membra: verbi causa, oculi, manus, aures, pedes, venter, et genua: et cum in uno sint corpore, habeant differentias suas, et pro se invicem laetentur, et doleant: sic licet diversas habeant gratias, hi qui in Christo credidere, in uno tamen sint Ecclesiae corpore conglobati. Et in superioribus quidem duobus verbis, id est, in eo quod ait, cohaeredes et concorporales, poterat in uno corpore diversum aliquid suspicari. Ex eo autem quod addidit: et comparticipes promissionis in Christo Jesu, omnis penitus diversitas amputata est. Ubi enim una comparticipatio est, universa communia sunt. Pulchre etiam addidit, per Evangelium, cujus factus sum minister secundum donum gratiae quae data est mihi juxta operationem virtutis ejus: ut Dei gratiam, non suum meritum demonstraret. Sciebat se namque persecutorem fuisse, et Christi
Abbreviated transcription (Latin):
apłi magis notum mysterium xp̃i qͦd
scierunt quidem ꝙ scĩ antiquitus uiri.
sed non ita ut apłi. quibus prȩdicandi
necessitas incumbebat. Quod ẽ autẽ hoc
mysterium quod sicut nunc aliis. gene¬
rationibus non fuit reuelatum: Utiq
grẽ di quȩ data est ei uixta oꝑationem
uirtutis eius. Scio apposidionem coniun¬
ctionis ꝑ quam dicitur coheredes & con¬
corporales & comparticipes. in decorã
facere in latino sermone sententiã. Sed
quia ita habetur in greco. & singuli ser¬
mones. syllabȩ. apices. puncta. in diuiniᷤ
scripturis plena sunt sensibus. ꝓpterea
magis uolumus in cõpositione structu¬
raq uerboꝵ quam indelligentia ꝑiclitari.
Gentes igitur coheredes sunt ifraheli.
siue quod melius arbitramur xp̃o: ut¬
des dĩ coheredes autẽ xp̃i: non quo aliqͣ
inter nos possessio diuidat᷑. sed quo ipse
sit dñs hereditas nr̃a atq possessio. Dñs
quippe ait hereditas ur̃a ẽ. Et alibi. Dñs pars

Expanded text:
apostoli magis notum mysterium Christi. Quod apostoli magis notum mysterium Christi. Quod scierunt quidem et sancti antiquitus viri, sed non ita ut apostoli, quibus praedicandi necessitas incumbebat. 591 Quod est autem hoc mysterium, quod, sicut nunc, aliis generationibus non fuit revelatum? Utique gratiae Dei, quae data est ei juxta operationem virtutis ejus. Scio appositionem conjunctionis ejus, per quam dicitur, cohaeredes, et concorporales, et comparticipes, indecoram facere in Latino sermone sententiam. Sed quia ita habetur in Graeco, et singuli sermones, syllabae, apices, puncta, in divinis Scripturis plena sunt sensibus, propterea magis volumus in compositione structuraque verborum, quam intelligentia periclitari. Gentes igitur cohaeredes sunt Israeli, sive quod melius arbitramur, Cdesinter nos possessio dividatur, sed quo ipse sit Dominus haereditas nostra atque possessio. Dominus quippe, ait, haeredita svestra est ; et alibi, Dominus pars
Abbreviated transcription (Latin):
sunt similes facies faciebus sic nec corda
esse cordibus. & iuxta apłm diuersa esse
carismata. alium habere ꝓphetiam. aliũ
genera linguarum. alium dona curationũ.
alium opitulationes & gubernationes. il¬
lum esse sapientẽ. hunc fidelem. istum pol¬
lere scientia secretoꝵ. illum simplici tantũ
fide esse contentũ. Neq enim om̃s in exẽ¬
plum salomonis de naturis bestiarum
& uolucrum & herbarum. similiter sunt
locuti. ut disputarent a cedro libani. usq
ad ẏsopum quȩ exit ꝑ parietẽ: econt̾rio
salomon non ita forsitan uiderit ut moy¬
ses om̃s speties uictimarum & culturȩ dĩ.
nec ei facie ad faciem dñs sit locutus. nec
uasorum tantam uel habuerit uel intel¬
lexerit suppellectilem. quorum ty pum
illi in monte dñs ostendit. Et quomͦ
patriarchȩ ꝙ ꝓpħȩ habuerunt aliqͣ
quȩ apłos non habuisse credendum est:
sic econtrario ꝓ oportumtate temporis
ꝙ pro euangłii predicatione habuert̃

Expanded text:
sunt similes facies faciebus, sic nec corda sunt similes facies faciebus, sic nec corda esse cordibus; et, juxta Apostolum, diversa esse charismata, alium habere prophetiam, alium genera linguarum, alium dona curationum, alium opitulationes et gubernationes, illum esse sapientem, hunc fidelem, istum pollere scientia secretorum, illum simplici tantum fide esse contentum . Neque enim omnes in exemplum Salomonis de naturis bestiarum et volucrum, et herbarum similiter sunt locuti, ut disputarent a cedro Libani, usque ad hyssopum, quae exiit per parietem. Econtrario Salomon non ita forsitan viderit, ut Moyses omnes species victimarum, et culturae Dei; nec ei facie ad faciem sit locutus Dominus, nec vasorum tantam vel habuerit, vel intellexerit supellectilem, quorum typum illi in monte Dominus ostendit . Et quomodo patriarchae, et prophetae habuerunt aliqua quae apostolos non habuisse credendum est: sic econtrario pro opportunitate temporis, et pro Evangelii praedicatione, habuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
uerbum istud. ꝙ non petisti tibi dies
multos. neq postulasti diuitias nec
annnas inimicoꝵ tuorum. sed petisti
ut intelligeres ꝙ audires iudicium:
ecce feci uerbum tuum. ꝙ dedi tibi cor
ante te: ꝙ post te non surget similis tͥ.
Et quomodo quidam putant. apłis xp̃i
reuelatum esse mysterium quod ignotũ
fuerit salomoni: cum apłis om̃ib sapi¬
entiorem fuisse salomonẽ ꝙ retro patriar¬
chis uox diuina pollicita sit: Qui de se
quoq ipse loquitur confidenter. Ds do¬
cuit me sapientiam: & intellectum scõꝵ
cognoui. Necnon & dauid de scientia
occulti mysterii glatur dicens. Incerta
& occulta sapientiȩ tuȩ manifestasti
michi. Et ad eum qui sibi de scientia
quid tu sapientior es danihele: Aut ille
igitur de quo supra iam disseruimꝰ te-¬
nendus est sensus. ita patriarchas &
ignorasse mysterium. quia aliud sit tenere
quid manibus. ꝙ aliud futurum in spũ
ꝓuidere: aut dicendum quomodo non

Expanded text:
verbum istud, et non petiisti tibi dies verbum istud, et non petiisti tibi dies multos, nec postulasti divitias, nec animas inimicorum tuorum, sed petisti ut intelligeres, et audires judicium: ecce feci verbum tuum, et dedi tibi cor ante te, et post te non surget similis tibi . Et quomodo quidam putant apostolis Christi revelatum esse mysterium, quod ignotum fuerit Salomoni, cum apostolis omnibus sapientiorem fuisse Salomonem, et retro patriarchis vox divina pollicita sit? qui de se quoque ipse loquitur confidenter: Deus docuit me sapientiam, et intellectum sanctorum cognovi . Necnon et David de scientia occulti mysterii gloriatur, dicens: Incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi . Et ad eum qui sibi de sapientia etam: Numquid tu sapientior es Daniele . Aut ille igitur de quo jam supra disseruimus, tenendus est sensus, ita patriarchas et ignorasse mysterium, quia aliud sit tenere quid manibus, aliud futurum in spiritu praevidere. Aut dicendum, quomodo non
Abbreviated transcription (Latin):
uiolentum & coactum uidetur. illuc ser-¬
mo transibit. ut dicat non definite &
generaliter dixisse paulum aliis gene¬
rationibus ignotum fuisse om̃ino dñi
sacramentum. sed sic quomodo nunc
reuelatum est scĩs eius & apł̃is. nescisse
patriarchas ueteres & ꝓpħas. Aluid est
enim in spu uentura cognoscere: aliud
ea cernere oꝑe completa. Unde et iohs
ꝓpterea maior ꝓpħis om̃ibus dicitur.
quia quem cȩteri propħauerunt ipse con¬
spexerit. & digito demonstrarit dicens.
Ecce agnus dĩ. ecce qui tollit peccata
mundi. Iuxta quem sensum & illud ex¬
poni potest. Alulti ꝓpħȩ & iusti cupie¬
runt uidere quȩ uidetis & non uide¬
runt: ꝙ audire quȩ auditis. & non
re cupiebant. quȩ futura cognouerant.
Quod si nesciebant uentura: quomodo
desiderare potuerunt quȩ penitus igno¬
rabant: Legimus in regnoꝵ libris. do¬
minum salomoni in sommo pollicen¬
tem & dicentẽ. Pro eo quod petisti ame

Expanded text:
violentum et coactum videtur, illuc serviolentum et coactum videtur, illuc sermo transibit, ut dicat non definite et generaliter dixisse Paulum aliis generationibus ignotum fuisse omnino Domini sacramentum: sed sic quomodo nunc revelatum est sanctis ejus et apostolis, nescisse patriarchas veteres, et prophetas. Aliud est enim in spiritu ventura cognoscere, aliud ea cernere opere completa. Unde et Joannes propterea major prophetis omnibus dicitur : quia quem caeteri prophetaverunt, ipse conspexerit, et digito demonstrarit, dicens: Ecce Agnus Dei: ecce qui tollit peccata mundi . Juxta quem sensum et illud exponi potest: Multi prophetae et justi cupierunt videre quae videtis, et non viderunt, et audire quae auditisre cupiebant, quae futura cognoverant. Quod si nesciebant ventura, quomodo desiderare poterant, quae penitus ignorabant? Legimus in Regnorum libris, Dominum 590 Salomoni in somnio pollicentem atque dicentem: Pro eo quod petiisti a me
Abbreviated transcription (Latin):
plantauit dextera tua: ꝙ suꝑ filium
quem confirmasti tibi. Cuius etiam
corporis dispensatio in consequentibꝰ
indicatur. fiat manus tua suꝑ uirũ
dexterȩ tuȩ. & suꝑ filium hominis que
confirmasti tibi. Aut igitur uixta mon¬
tanum patriarchas & ꝓpħas in extasi
locutos accipiendum & nescisse quod
dixerint: aut si hoc impium est. sp̃s
quippe propħarum ꝓpħis subiectus est.
intellexerunt utiq quȩ locuti sunt. Et
si intellexerunt: quęrit᷑ quomodo nunc
paulus dicat. quod aliis generationibꝰ
non fuit notum. fuisse xp̃i apłis reue¬
latum. Aut igitur illud est responden¬
dum quod caute paulus signanterq
testatus sit. filiis hominum ignotum
fuisse mysterium. non filiis di ad quos
loquitur. ego dixi dii estis & filii excel¬
si om̃s. quod scilicet & hi qui spm̃ ado¬
ptionis acceperint de quibus patriar¬
chȩ & ꝓpħȩ fuerunt łi scierint sacram̃¬
tum: aut si hoc non recipitur. & nimiũ

Expanded text:
plantavit dextera tua, et super filium plantavit dextera tua, et super filium quem confirmasti tibi . Cujus etiam corporis dispensatio in consequentibus indicatur: Fiat manus tua super virum dexterae tuae, et super filium hominis quem confirmasti tibi . Aut igitur juxta Montanum, patriarchas et prophetas in ecstasi locutos accipiendum, et nescisse quae dixerint: aut si hoc impium est spiritus quippe prophetarum prophetis subjectus est intellexerunt utique quae locuti sunt. Et si intellexerunt, quaeritur quomodo nunc Paulus dicat, quod aliis generationibus non fuit notum, fuisse Christi apostolis revelatum. Aut igitur illud est respondendum, quod caute Paulus signanterque testatus sit, filiis hominum ignotum fuisse mysterium, non filiis Dei, ad quos loquitur: Ego dixi: dii estis, et filii Excelsi omnes . Quod scilicet hi qui spiritum adoptionis acceperint, de quibus patriarchae, et prophetae fuerint, Dei scierint sacramentum. Aut si hoc non recipitur, et nimium
Abbreviated transcription (Latin):
ex secutus est. quomodo aliis genera¬
tionibus fuerit ignotum. plenius retra¬
ctandum uidetur: utrumne abraham.
illud ignorauerint. annon: a quibus ẽẽ
predictũ aduentum xp̃i & uocationem
gentium. scriptura commeraorat. Abra¬
ham quippe uidit diem eius. & gauisꝰ
est: & dicitur ei. Benedicent᷑ in semine
tuo om̃s gentes. Et iacob de eo qui ori¬
undus esset ex uida. ꝓpħicȩ loquitur.
Et ipse erit expectatio gentium. Moyses
quoq maiores diuitias egypti thesauris.
opprobrium xp̃i arbitratus est. Et ysaiaᷤ.
ecce inquit uirgo in utero accipiet. ꝙ̃
pariet. Et alibi. Erit uirga iesse. ꝙ qui
surget ad regnandum in gentibus. in
ipso gentes sperabunt. Et ne longum
fiat: pauca de psalmis dixisse sufficiat.
Et ad orabunt in conspectu eiꝰ omnes
familiȩ gentium. Et iterum. Om̃s gen-¬
tes seruient ei. Et adhuc manifestius
de popło ifrł. & de dño saluatore. ui¬
sita uineam istã. & ꝑfice eam quam

Expanded text:
exsecutus est, quomodo aliis generaexsecutus est, quomodo aliis generationibus fuerit ignotum, plenius retractandum videtur: utrumne Abraham, illud ignoraverint, an non? A quibus esse praedictum adventum Christi et vocationem Gentium, Scriptura commemorat. Abraham quippe vidit diem ejus, et laetatus est , et dicitur ei: Benedicentur in semine tuo omnes gentes . Et Jacob de eo qui oriundus esset ex Juda prophetice loquitur: Et ipse erit exspectatio gentium . Moyses quoque majores divitias Aegypti thesauris, opprobrium Christi arbitratus est. 589 Et Isaias: Ecce, inquit, virgo in utero concipiet, et pariet . Et alibi: Erit virga Jesse, et qui surget ad regnandum gentibus: in ipso gentes sperabunt Idem, XI, 10. Et ne longum fiat, pauca de Psalmis dixisse sufficiat: Et adorabunt in conspectu ejus omnes familiae gentium . Et iterum: Omnes gentes servient ei . Et adhuc manifestius de populo Israel, et de Domino Salvatore: Visita vineam istam, et perfice eam quam
Abbreviated transcription (Latin):
sit in sapientia hominum. sed in uir-¬
tutȩ di. Iste ergo qui soloecismos in
uerbis facit. qui non potest hyꝑbaton
reddere. sententiamq concludere. au¬
dacter sibi uindicat sapientiam & dic̃
michi mysterium. sicut p̾scripsi in mo¬
dico. Uere enim siquis suꝑiora huius
epłȩ contempletur. uidebit ei reuelata
mẏsteria quoꝵ partẽ quandam modi¬
cam suo sermone prestrinxit: non tam
totum quod nouerat ꝓferens. quã
ostendens ex modico quid taceret.
Prout potestis in quit legentes in¬
telligere sensum meum. siue sapientiã
in mysterio xp̃i. Hoc ẽ illud quod
in prefatione diximus nulłã epłarum
pauli tanta habere mysteria. tam re¬
conditis sensibus inuolutam. quos
& apłs nosse se głatur. & nobis indica¬
tos breuiter ostendit. ut attentius quȩ
gelium cuius factus sum minister: se
cundum donum gr̃ȩ di. quȩ data est
michi uixta operationem uirtutis euis.¬
ysterium xp̃i quod ex parte supra apłs

Expanded text:
sit in sapientia hominum, sed in virsit in sapientia hominum, sed in virtute Dei . Iste igitur qui soloecismos in verbis facit, qui non potest hyperbaton reddere, sententiamque concludere, audacter sibi vindicat sapientiam, et dicmihi mysterium, sicut praescripsi in modico. Vere enim si quis superiora hujus epistolae contempletur, videbit ei revelata mysteria, quorum partem quamdam modicam suo sermone perstrinxit: non tam totum quod noverat proferens, quam ostendens ex modico quid taceret. Prout potestis, inquit, legentes intelligere sensum meum, sive sapientiam in mysterio Christi. Hoc est illud quod in praefatione diximus: nullam Epistolarum Pauli tanta habere mysteria, tam reconditis sensibus involutam, quos et Apostolus nosse se gloriatur, et nobis indicatos breviter ostendit, ut attentius quae gelium cuius factus sum mcundum donum gratiae, quae data est mihi juxta operationem virtutis ejusMysterium Christi quod ex parte supra Apostolus
Abbreviated transcription (Latin):
rei grã ego paulus uinctus. scđm re¬
uelationem cognitum factum est mͥ
mysterium. & reliqua. Si uero quis po¬
test etiam iuxta sermonis eloquiiq con-¬
textum docere. apłm fuisse ꝑfectum.
in artis grammaticȩ uidia non incurris-¬
se: ille potius auscultandus est. Nos qͦq¬
quotienscumq soloecismos aut tale
quid annotamꝰ. non apłm pulsamus
ut maliuoli criminantur. sed magis
apłi assertores sumus. quod hebreus
ex hebreis. absq rethorici nitore sermo¬
nis ꝙ uerborum compositione. & elo¬
quii uenustate numquam ad fidem
xp̃i totum mundum transducere ua-¬
luisset. nisi euangelizasset eum non in
sapientia uerbi. sed in uirtute dĩ. Nã
& ipse ad corinthios ait. Et ego cum
uenissem ad uos fr̃s. ueni non in emi¬
nentia uerbi aut sapientiȩ annunti¬
ans uobis testimonium dĩ. Et rursũ.
Et uerbũ meum ⁊ p̃dicatio mea. non
in suasoriis sapientiȩ uerbis. sed in osten¬
sione sp̃s ⁊ uirtutis: ut fides ur̃a non

Expanded text:
rei gratia ego Paulus vinctus secundum revelationem, cognitum factum est mihi mysterium, et reliqua. Si vero quis potest etiam juxta sermonis et eloquii contextum docere, Apostolum fuisse perfectum, et in artis grammaticae vitia non incurrisse, ille potius auscultandus est. Nos quotiescumque soloecismos, aut tale quid annotavimus, non Apostolum pulsamus, ut malivoli criminantur, sed magis Apostoli assertores sumus, quod Hebraeus ex Hebraeis, absque rhetorici nitore sermonis, et verborum compositione, et eloquii venustate, numquam ad fidem Christi totum mundum transducere valuisset, nisi evangelizasset eum non in sapientia verbi, sed in virtute Dei. Nam et ipse ad Corinthios ait: Et ego cum venissem ad vos, fratres, veni non in eminentia verbi aut sapientiae 588 annuntians vobis testimonium Dei . Et rursum: Et verbum meum, et praedicatio mea, non in suasoriis sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis, ut fides vestra non
Abbreviated transcription (Latin):
co scriptas esse monstrauimus. Uel certe
quia in pluribꝰ locis lectum ẽ uinculũ
animȩ corpus hoc dici. quod quasi
clausa teneatur in carcere: dicimus & ꝓp¬
terea paulum corporis nexibus coherce¬
ri. nec reuerti & ẽẽ cum xp̃o ut ꝑfecta
in gentes ꝑ eum p̃dicatio compleatur.
licet quidam alium sensum in hoc loco¬
introducant. quod paulus p̃destinatus
& scĩficatus ex utero matris suȩ. ad prę¬
dicationem gentium antequam nascere¬
tur. postea uincla carnis acceꝑit. Puto
autẽ. quod & uitiosa in hoc loco elocutio
sit. Pro eo enim quod debuit dicere.
huius rei grã ego payius iunctus it̃iu

Expanded text:
co scriptas esse monstravimus. Vel certe co scriptas esse monstravimus. Vel certe quia in pluribus locis lectum est, vinculum animae corpus hoc dici, quo quasi clausa teneatur in carcere: dicimus propterea Paulum corporis nexibus coerceri, nec reverti et esse cum Christo, ut perfecta in gentes per eum praedicatio compleatur. Licet quidam alium sensum in hoc introducant, quod Paulus praedestinatus, et sanctificatus ex utero matris suae, ad praedicationem gentium antequam nasceretur, postea vincula carnis acceperit. Puto autem quod et vitiosa in hoc loco elocutio sit. Pro eo enim quod debuit dicere: hujus rei gratia, ego Paulus vinctus Jesu