comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tibi abel nocuit: nec mͥ placendo te
lȩsit. Despexi munera tua meo iu¬
ditio. ñ illiꝰ uoto. Opus eñi bonum
negligent̃ egisti. Recta fuisset ob¬
latio tua. si fuisset recta discretio.
Sciens cui offei̾res. scire debueras qͥd
uoueres. Nõ digne int̾ me & te di¬
uisisti. qm̃ tͥ electiora seruasti. Tuuᷤ
gͦ hic ei̾ror ẽ. tuũq peccatũ. Cesce.
& noli in insontẽ fr̃em moueri. Ad
te potiꝰ tua culpa reuocet᷑. Noli pec¬
cato regnũ in te dare. s tu potius
in ipsũ sume d ominatũ. Penitendo
enĩ nec in maius facinꝰ ꝓ gredieris:
& ab eo in qͦ te doles displicuisse.
mundaberis. Cũ gͦ talia ad cai lo¬
queret᷑ đs. nũ qd ambiguũ ẽ uolusꝰ¬
se eũ.⁊ qͣntũ ad medendi modum
sufficiebat egisse. ut cain ab illo
impietatis furore resipisceret:
S malitia ꝑtinax inde facta ẽ in ex¬
cusabilior : unde debuit ẽẽ correc.¬
tior. Et utiq p̃sciebat d̾s ad quẽ

Expanded text:
tibi Abel nocuit, nec mihi placendo te tibi Abel nocuit, nec mihi placendo te laesit: despexi munera tua meo judicio, non illius voto. Opus enim bonum negligenter egisti: recta fuisset oblatio tua, si fuisset recta discretio. Sciens cui offerres, scire debueras quid voveres. Non digne inter me et te divisisti, quoniam tibi electiora servasti. Tuus ergo hic error est, tuumque peccatum, quiesce, et noli in insontem fratrem moveri, ad te potius tua culpa revocetur; noli peccato regnum in te dare, sed tu potius in ipsum sume dominatum. Poenitendo enim nec in majus facinus progredieris, et ab eo in quo te doles displicuisse, mundaberis . Cum ergo talia ad Cain loqueretur Deus, numquid ambiguum est voluisse, eum, et quantum ad medendi modum sufficiebat, egisse, ut Cain ab illo impietatis furore resipisceret? Sed malitia pertinax inde facta est inexcusabilior, unde debuit esse correctior. Et utique praesciebat Deus ad quem
Abbreviated transcription (Latin):
gr̃ȩ. Regebat᷑ gͦ pͥmꝰ ille ppłs dei
spũ di ⁊ a maledicti ac predãnati
ppłi societate ac moribꝰ ꝑ eruditio¬
nem sci sp̃c abstinebat. custodiens
etiã boni malorũ imitatiõe corrup¬
ti sunt. & ꝑuoluntariũ defectũ in
eandẽ nequitiã conspirabat uniu̾-¬
sitas. qͦs excepta noẽ domo una
impietas ꝓfanauit. sententia una
deleuit. Bonitas aũt di. ne illi qͥdẽ
parti defuit quȩ in caritate ñ ste-¬
tit: & ab initio sui ueneno diaboli¬
ci liuoris intumuit. Principẽ en im
gentis impiȩ sc̃i fr̃is meritis inui-¬
dentẽ.cedẽq eiꝰ parricidali corde
meditantẽ dignat᷑ dñs pat̾no mitiga¬
ri consilio. dicens ad caix. Ut quid
tristis factus es.⁊ ut qͥd concidit
uultꝰ tuus.Nonne si recte offeras.
recte aũt ñ diuidas peccasti : qͥesce.
Ad te enĩ erit conu̾sio eiꝰ. ⁊ tu domi-¬
naberis eiꝰ. Depone inqͥt ortã de ĩ¬
uidiȩ emulatione tristiciam. et
flãmas odii crudelis extinguę. Nichil

Expanded text:
. Regebatur ergo primus ille populus Dei Spiritu Dei, et a maledicti ac praedamnati populi societate ac moribus per eruditionem sancti Spiritus abstinebat, custodiens etiam boni malorum imitatione corrupti sunt, et per voluntatis defectum in eamdem nequitiam conspiravit universitas: quos excepta Noe domo una impietas profanavit, sententia una delevit . Bonitas autem Dei ne illi quidem parti defuit, quae in charitate non stetit, et ab initio sui veneno diabolici livoris intumuit. Principem enim gentis impiae sancti fratris meritis invidentem, caedemque ejus parricidali corde meditantem, dignatur Dominus paterno mitigare consilio, dicens ad Cain: Ut quid tristis factus es? ut quid concidit vultus tuus? Nonne si recte offeras, recte autem non dividas, peccasti? Quiesce. Ad te enim erit conversio ejus et tu dominaberis ejus. Depone, inquit, ortam de invidiae aemulatione tristitiam, et flammas odii crudelis exstingue. Nihil
Abbreviated transcription (Latin):
unxisti herodes & pontius pilatus
cũ gentibꝰ ⁊ ppłis isrł facere quę
manus tua & consiliũ decreuer̃
fieri.Igitur ad manifestandã gr̾ã
di quȩ ex ȩt̃no eiꝰ in cõmutabiliq
consilio in salutẽ omniũ gentium
disponebat᷑. non priora quasi inca¬
pacia declinata sũt tẽpora. s ista
electa quȩ tales ppłos edider̃. quoꝵ
ferox ⁊ uoluntaria iniquitas ñ con¬
sulendi affectu. s intentione seui.¬
endi ꝑsisteret facere. quȩ manus
di & consiliũ decreuer̃ fieri. ut
mirabilior ẽẽt grͦa ⁊ potentia đi.
quȩ de tã duris animis. tã tene¬
brosis mentibꝰ. tã in inicis cordibꝰ.
fecit sibi ppłm fidelẽ. subditũ scm̃.
qui ñ ꝑ sapientiã huiꝰ mundi ꝑue¬

Expanded text:
isti, Herodes et Pontius Pilatus cum gentibus et populis Israel, facere quae manus tua et consilium decreverunt fieri . Igitur ad manifestandam gratiam Dei quae ex aeterno ejus incommutabilique consilio in salutem omnium gentium disponebatur, non priora, quasi incapacia, declinata sunt tempora; sed ista electa, quae tales populos ediderunt, quorum ferox et voluntaria iniquitas non consulendi affectu, sed intentione saeviendi persisteret facere quae manus Dei et consilium decreverunt fieri: ut mirabilior esset gratia et potentia Dei, quae de tam duris animis, tam tenebrosis mentibus, tam inimicis cordibus fecit sibi populum fidelem, subditum, sanctum, qui non per sapientiam hujus mundi
Abbreviated transcription (Latin):
discedentẽ relinqͥ : neq cuiꝰquã rui¬
nã ex diuina ẽẽ constitutione dis¬
positã.S multis qͥ iã iuditio ratio¬
nis utuntur. ideo liberũ ẽẽ discede¬
re. ut ñ discessisse sit p̃miũ.⁊ ut
quod nõ potest nͥ cooꝑante sp̃u di
fieri. eiꝰ meritis deputetur: cuiꝰ id po¬
tuit uolunte ñ fieri. Quȩ uoluntas
in malis actionibꝰ sola ẽẽ potest. in
bonis aũt sola ẽẽ ñ potest. quãuiᷤᷤ eñi
scđm naturã sit eiꝰ ut bona sit. uitiũ¬

Expanded text:
 neque cujusquam ruinam ex divina esse constitutione dispositam: sed multis qui jam judicio rationis utuntur, ideo liberum esse discedere, ut non discessisse sit praemium: et ut quod non potest nisi cooperante spiritu Dei fieri, eorum meritis deputetur, quorum id potuit voluntate non fieri. Quae voluntas in malis actionibus sola esse potest, in bonis autem sola esse non potest. Quamvis enim secundum naturam sit homini ut bonae volunt
Abbreviated transcription (Latin):
Et sepe dilectio di ex mundi dilec¬
tione marcesrit. nͥ ad eũ feruorem
sp̃u sco inflãmante ꝓfecerit. qui
nullo extingui frigore. nullo poᷤ.¬
sit tepore languere. Cũ itaq in
hoc in enai̾rabili dono di omĩũ sũ¬
ma donorũ.⁊ quędã cunctarũ sit
uita uirtutũ. ad hoc cętera confe¬
runtur. ut habeat animȩ fidelis
intentio: ꝑ quȩ ad ꝑfectã carita¬
tẽ possit eniti. quȩ qm ñ solum
ex d̾o s etiã d̾s ẽ. stabiles & ꝑseue¬
rantes atq inseparabiles facit: quoᷤ
flumine suȩ uoluntatis impleuerit.
Qui aũt istarũ aquarũ dulcedinẽ ne¬
sciunt. & adhuc de mundi huiꝰ tor¬
rentibꝰ bibunt. aut etiã si aliqͥd pͥmo¬
ribꝰ labris de uitȩ fonte gustar̃. ine¬
briari tam̃ aureo babilonis calice de¬
lectant᷑. suo ꝓrsus decipiunt᷑ arbi¬
trio sua uoluntate labunt᷑. ⁊ si ĩ hac
desidia ꝑseuerant: ipsi se de his q̃
acceꝑe despoliant. Facile eñi quȩ¬

Expanded text:
et saepe dilectio Dei ex mundi dilecet saepe dilectio Dei ex mundi dilectione marcescit; nisi ad eum fervorem, Spiritu sancto inflammante, profecerit, qui nullo exstingui frigore nullo possit tepore languere. Cum itaque in hoc inenarrabili dono Dei, omnium summa donorum, et quaedam cunctarum sit vita virtutum, ad hoc caetera conferuntur, ut habeat animae fidelis intentio per quae ad perfectam charitatem possit eniti. Quae quoniam non solum ex Deo, sed etiam Deus est, stabiles et perseverantes atque insuperabiles facit quos flumine suae voluptatis impleverit. Qui autem istarum aquarum dulcedinem nesciunt, adhuc de mundi hujus torrentibus bibunt; aut etiam si aliquid primoribus labris de vitae fonte gustaverunt, inebriari tamen aureo Babylonis calice delectantur : suo prorsus decipiuntur arbitrio, sua voluntate labuntur: et si in hac desidia perseverant, ipsi se iis quae accepere, dispoliant. Facile enim quae
Abbreviated transcription (Latin):
ferendorũ munerũ causȩ de his
quȩ sunt collata pariant᷑. Quidã
accepta fide diffidentia ñ carent.
quã utiq inẽẽ sibi nouerat qͥ dice¬
bat. credo dñe : adiuua increduli¬
tatẽ meã. Quã nec illi abẽẽ penitus
a suis animis sentiebant. qͥ dixer̃.¬
dñe auge nob̾ fidẽ. Quidã qđ credut
ñ intelligunt. ⁊ multi eorũ du in suȩ
simplicitatis modulo detinent᷑. mul¬
ti uͦ eito intellectꝰ lum̃ accipiũt. Ip
sa aũt intelligentia ñ in oiͦbꝰ eundẽ
habet uigorẽ : aut similẽ faculta¬
tẽ. Et plurimi cũ & fide ⁊ intellec¬
tu uideant᷑ ornati. laborant tamen
indigentia caritatis. & his q̃ fide
&̾ intellectu uident nequeunt inhe-¬
rere: qm̃ ꝑseuerari in eo ñ potest.
quod ñ toto corde diligit᷑. Donũ qͦ
ipsiꝰ caritatis ñ sẽꝑ eiꝰ modi ẽ. ut qͥe¬
quid ad plenitudinẽ ipsiꝰ ꝑtinet:
simul a ꝑcipiente sumatur. Est
eñĩ amor. qͥ potest alio amore suꝑa.¬

Expanded text:
ferendorum munerum causae, de his ferendorum munerum causae, de his quae sunt collata, pariantur. Quidam accepta fide, diffidentia non carent, quam utique inesse sibi noverat, qui dicebat, Credo, Domine, adjuva incredulitatem meam . Quam nec illi abesse penitus a suis animis sentiebant, qui dixerunt, Auge nobis fidem . Quidam quod credunt non intelligunt, et multi eorum diu in suae simplicitatis modulo detinentur. Multi vero cito intellectus lumen accipiunt. 898 Ipsa autem intelligentia non in omnibus eumdem habet vigorem, aut similem facultatem. Et plurimi, cum et fide et intellectu videantur ornati, laborant tamen indigentia charitatis, et his quae fide et intellectu vident nequeunt inhaerere: quoniam perseverari in eo non potest, quod non toto corde diligitur. Donum quoque ipsius charitatis non semper ejusmodi est, ut quidquid ad plenitudinem ipsius pertinet, simul a percipiente sumatur. Est enim amor qui potest alio amore super
Abbreviated transcription (Latin):
& qͥbusdã mentibꝰ nõ ex spectata
ꝓfectuũ mora. totũ simul qͥe qͥd
collaturus ẽ inuehit. In abrahȩ
lũbis leui scĩficatur. & simul cum
eo domꝰ aaron ⁊ sacerdotalis ordo
benedicitur. In ysaac de repronuᷤ¬
sione concepto.⁊ contra spemste.¬
riliũ senũ nato. omniũ gentiũ uo-¬
catio: & tota xp̃i forma p̃condi¬
tur. lacob nullo merito suffragã¬
te dilectꝰ. pͥus quã nascat᷑. eligit᷑.
Hieremiȩ dicitur. priꝰ quã te for¬
marẽ in utero noui te. ⁊ pͥus quã
exires de uulua scificaui te. Ioħ s
intra helisabeth matris uiscera spũ
sco repletꝰ exultat. ⁊ ut nullus int̾
natos mulierũ maior sit. pͥus sen-¬
tit initia gr̃ę.quã naturę.S cũ
et alia similiũ docum̃torũ exem¬
pla ñ desint. quȩ breuitatis studio
p̃terimꝰ : multo tam̃ crebrior mul¬
toq numerosior illa pars hoiͦnũ
ẽ. cui particulatim qͥcqͥd suꝑna
largitas donat aderescit: ut con¬

Expanded text:
et quibusdam mentibus non exspectata et quibusdam mentibus non exspectata profectuum mora, totum simul quidquid collaturus est, invehit. In Abrahae lumbis Levi sanctificatur, et simul cum eo domus Aaron et sacerdotalis ordo benedicitur . In Isaac de repromissione concepto, et contra spem sterilium senum nato, omnium gentium vocatio, et tota Christi forma praeconditur . Jacob nullo merito suffragante dilectus priusquam nascatur eligitur . Hieremiae dicitur: Priusquam te formarem in utero, noviexires de vulva, sanctificavi te . Joannes intra Elizabeth matris viscera Spiritu sancto repletus exsultat, et ut nullus inter natos mulierum major sit, prius sentit initia gratiae quam naturae . Sed cum et alia similium documentorum exempla non desint, quae brevitatis studio praeterimus, multo tamen crebrior, multoque numerosior pars illa hominum est, cui particulatim quidquid superna largitas donat, accrescit; ut con
Abbreviated transcription (Latin):
sit: quã ds inspirauit ⁊ rexit.
mensura ẽ. qm̃ multis modis et
in numerabilibꝰ differentiis gre
oꝑa & dona uariant᷑: in quȩ. ipsi ᷤ
singulis generibꝰ munerũ dissimi-¬
les sũt gradus.⁊ ĩpares quantita¬
tes. Sicut eñi in generibꝰ herbarũ
atq lignorũ quę t̾ra ꝓdueit non
una species nec unũ in omĩbꝰ genꝰ
ẽ: s singula quęq in sui geueriᷤᷤ for¬
ma.⁊ in suȩ stirpis qualitate gig-¬
nunt᷑. plenũ aut̃ decorẽ ñ statim
ut edunt᷑ accipiunt. s certis & or¬
dinatis ꝓuehuntur agnientis. do-¬
nec ad ꝑfectã sui habitꝰ quantita¬
tẽ ꝑ succedentia sibi increm̃ta ꝑ¬
ueniant: ita & semina carismatũ
planteq uirtutũ ñ in om̃i agro
cordis humani totũ hoc parit̾ qd̵
sunt futura nascuntur. nec facile
reꝑit᷑ in exordio maturitas. ⁊ in in¬
choatione ꝑfectio. Exerit qͥdẽ fre¬
quent̃ potens & musericors đs mi-¬
rabiles istos suȩ oꝑationis effectus.

Expanded text:
rexit. mensura est: quoniam multis modis et innumerabilibus differentiis gratiae opera et dona variantur, inque ipsis singulis generibus munerum dissimiles sunt gradus, et impares quantitates. Sicut enim in germinibus herbarum atque lignorum quae terra producit, non una species, nec unum in omnibus genus est, sed singula quaeque in sui seminis forma, et in suae stirpis qualitate gignuntur: plenum autem decorem non statim ut eduntur accipiunt, sed certis et ordinatis provehuntur augmentis, donec ad perfectam sui habitus quantitatem per succedentia sibi incrementa perveniant: ita et semina charismatum, plantaeque virtutum non in omni agro cordis humani totum hoc pariter quod sunt futura nascuntur, nec facile reperitur in exordio maturitas, et in inchoatione perfectio. Exserit quidem frequenter potens et misericors Deus mirabiles istos suae operationis effectus,
Abbreviated transcription (Latin):
linguarũ. alii int̃pretatio sermo¬
nũ. Hec aũt omĩa oꝑatur unus
atq idem sp̃e. diuidens singuliᷤ ꝓut
uult bec magistro gentiũ tanta
luce. tanta euidentia prȩdicante.
quȩ ratio. quę causa dubitandi ẽ.
ritis arbitretur. qd̾ ñ alit̾ de suꝑna
lib̾alitate confertur. Si eñĩ hec di¬
stributio scdđ̾m p̃cedentiũ operum
merita ꝓueniret. ñ ipsũ donorum
catalogũ tali conclusione apłs ter¬
munaret. ut diceret: hęc aũt oiꝰa
oꝑat᷑ unus atq idem sp̃c. diuidens
singulis ꝓut uult. Ubi utiq si meri.¬
torũ causas uoluisset intelligi. dice¬
ret. diuidens singulis ꝓut merent᷑.
sic̃ plantatoribꝰ & rigatoribꝰ p̾miũ
deuotionis spopondit dicens. Unꝰqͥsq
aũt ꝓpriã mercedẽ accipiet. scd̾m
na eugłicȩ ueritatis agnoscit᷑. ubi
ꝑ cõparationẽ dicitur. qd̾ homo pe¬
regre ꝓficiscens uocauit seruos suoᷤ.
&̾ tradidit illis substantiã suã.⁊ uni
dedit quinq talenta. alii aut̃ duo.¬

Expanded text:
alii interpretatio sermonum. Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult . Haec magistro gentium tanta luce, tanta evidentia praedicante, quae ratio, quae causa dubitandi est,ritis arbitretur, quod non aequaliter de superna liberalitate confertur? Si enim haec distributio secundum praecedentium operum merita proveniret, non ipsorum donorum catalogum tali conclusione Apostolus terminaret, ut diceret. Haec autem omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult . Ubi utique si meritorum causas voluisset intelligi, diceret, Dividens singulis prout merentur; sicut plantatoribus aut rigatoribus praemium devotionis spopondit, dicens, Unusquisque autem propriam mercedem accipiet secundum na evangelicae veritatis agnoscitur: ubi per comparationem dicitur quod homo peregre proficiscens vocavit servos suos, et tradidit illis substantiam suam, et uni dedit quinque talenta, alii autem duo
Abbreviated transcription (Latin):
quisq aũt ꝓpͥam mercedẽ accipiet:
scđm suũ laborẽ. Dei enĩ sumꝰ adiu.¬
tores. di agricultura estis.đi edi-¬
ficatio estis. Agriculturȩ gͦ huius
atq ȩdificationis in tantum quisq
adiutor & oꝑarius ac minister ẽ: in
quantũ unicuiq dñs dederit. Et hi
qͥ ministrorũ labore excolunt᷑ ad eũ
ꝓficiunt modũ. ad quẽ illos increm̃¬
ti auctor euexerit. In agro eñi dñi.
nõ uniformis. nec una plantatio ẽ.
Et quãuis in unũ decorẽ totiꝰ tẽpli
structura conueniat. ñ idem tam̃ lo¬
cus ẽ. nec idem usus omniũ lapidũ.
Sicut & in uno corpore ñ oiꝰa mẽ¬
bra eundem actũ habent. dicente
apło. Nunc aũt posuit ds membra:
& unũ qd̾q eorũ sic̃ uoluit. Hec uero
membra unde apta. unde utilia. un¬
de sint puchra: idem doctor expo-¬
nit dicens. Ideo notũ uob facio. qđ
nemo in spũ đi loquens dicit ana-¬
thena iħu. & nemo potest dicere

Expanded text:
am mercedem accipiet secundum suum laborem . Dei enim sumus adjutores, Dei agricultura estis. Dei aedificatio estis. Agriculturae ergo hujus atque aedificationis in tantum quisque adjutor et operarius ac minister est, in quantum unicuique Dominus dederit. Et ii qui ministrorum labore excoluntur, ad eum proficiunt modum ad quem illos incrementi auctor evexerit. In agro enim Domini non uniformis nec una plantatio est. Et quamvis in unum decorem totius templi structura conveniat, non idem tamen locus est, nec idem usus omnium lapidum: sicut et in uno corpore non omnia membra eumdem actum habent , dicente Apostolo: Nunc autem posuit Deus membra, et unumquodque eorum sicut voluit . Haec vero membra unde apta, unde utilia, unde sint pulchra, idem doctor exponit, dicens: Ideo notum vobis facio quod nemo in spiritu Dei loquens dicit anathema Jesu: et nemo potest dice
Abbreviated transcription (Latin):
rationẽ electorũ uident᷑ abiecti: s
nũ quã sũt a manifestis occultisq
beneficiis abdicati. Legimꝰ eñi in
actibꝰ apłorũ paulũ & barnaban
apłos lẏcaoniis dicere.Uiri qͥd hȩc
facitis : et nos mortales sumꝰ. simi¬
les uobis homines. annuntiantes
uobis ab his uanis conu̾ti ad dm
uiuũ. qͥ fecit cęlũ & t̾rã. ⁊ mare. et
omĩa quȩ ĩ eis sunt. Qui in p̃teritis

Expanded text:
rationem electorum videntur abjecti, sed rationem electorum videntur abjecti, sed numquam sunt a manifestis occultisque beneficiis abdicati. Legimus enim in Actibus apostolorum, Paulum et Barnabam apostolos Lycaoniis dicere Viri, quid hfacitis? et nos mortales sumus, similes vobis, homines, annuntiantes vobis ab his vanis converti ad Deum vivum, qui fecit coelum, et terram, et mare et omnia quae in e
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ salutis ipsiꝰ ac uirtute. nichil
uacuũ ẽ. Igitur sic̃ dicit ꝓpħa. mi-
scđia dñi plena ẽ t̃ra. quȩ nullis ũ¬
quã scłis. nullis generationibꝰ defu.¬
it. eãq ꝓuidentiã qua uniu̾sitatẽ
rerũ administrat & continet. re¬
gendis alendisq naturis sẽꝑ impẽ¬
dit. dispositũ habens ex in cõmu-¬
tabilis ȩt̃nitate consilii qͥbꝰ quęq tẽ¬
poribꝰ distribueret. & multiformis
gre suȩ inscrutabiles inuestigabi¬
lesq m̃suras ꝑ quȩ dona ac sacͣ¬
menta uariaret. Siẽ eñĩ ista gr᷑ȩ
largitas quȩ in om̃s gentes nouissi¬
me effluxit. ñ euacuat eã quȩ suꝑ
unũ isrł sub lege rorauit. nec prę¬
sentes diuitiȩ fidẽ p̃teritȩ abrogat
parcitati: ita nec de illa cura di
quȩ patriarcharũ filiis ꝓpͥe prȩsi¬
debat. coniciendum ẽ gub̾na eula
diuinȩ miscđiȩ cęteris hominibus
fuisse subtracta. Qui qͥdem in cõpa¬

Expanded text:
tamen salutis ipsius ac virtute nihil tamen salutis ipsius ac virtute nihil vacuum est. Igitur, sicut dDomini plena est terra ; quae nullis unquam saeculis, nullis generationibus defuit, eamque providentiam, qua universitatem rerum administrat et continet, regendis alendisque naturis semper 195 impendit, dispositum habens ex incommutabilis aeternitate consilii, quibus quidque temporibus distribueret, et multiformis gratiae suae inscrutabiles investigabilesque mensuras, per quae dona ac sacramenta variaret. Sicut enim ista gratiae largitas, quae in omnes gentes novissime effluxit, non evacuat eam quae super unum Israel sub lege roravit, nec praesentes divitiae fidem praeteritae abrogant parcitati, ita nec de illa cura Dei quae patriarcharum filiis proprie praesidebat, conjiciendum est gubernacula divinae misericordiae caeteris hominibus fuisse subtracta. Qui quidem in compa
Abbreviated transcription (Latin):
scđmi ipsiꝰ prȩceptũ cotidie ꝓ omibꝰ
supplicet᷑. ut etsi exaudit nota sit
gr᷑a miserationis. & si ñ exaudit in¬
telligat᷑ iudiciũ ueritatis : S ne in
diffusa ẽ. & de qͣ scriptũ ẽ. illux er̃
coruscationes tuȩ orbi t̾rę. de fuit
mundo. Quãuis eñi speciali cura
atq indulgentia di ppłm isrłiticum
constet electũ. om̃sq aliȩnationes
ab illis hominibꝰ au̾tit. ut eos ad co¬
gnoscendũ se atq metuendũ nullis
siguificationibꝰ admoneret. Cęlũ
qͥppe & t̾ra ac mare oĩsq creatura
quȩ uideri atq intelligi potest. ad
hanc p̃cipue disposita ẽ humani
generis utilitatẽ. ut natura ratio.¬
nalis de contẽplatione tot speci¬
erũ. de exꝑim̃tis tot bonorũ. de
ꝑceptione tot munerũ. ad cultũ
& dilectionẽ sui inbueret᷑ auctoris.
implente omĩa sp̃u dĩ. in qͦ uiuimuᷤ.
&̾ moueniur. ⁊ sumꝰ. Qm̃ et si lon¬
ge ẽ a peccatoribꝰ salus. prȩsentia

Expanded text:
secundum ipsius praeceptum quotidie pro omnibus secundum ipsius praeceptum quotidie pro omnibus supplicetur: ut et si exaudit, nota sit gratia miserationis; et si non exaudit, intelligatur judicium veritatis. CAPUT IV. In diffusa est, et de qua scriptum est, Illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae  defuit mundo. Quamvis enim speciali cura atque indulgentia Dei populum Israeliticum constet electum, omnesque aliae nationes ab illis hominibus avertit, ut eos ad cognoscendum se atque metuendum, nullis significationibus admoneret. Coelum 891 quippe ac terra et mare, omnisque creatura quae videri atque intelligi potest, ad hanc praecipue disposita est humani generis utilitatem, ut natura rationalis de contemplatione tot specierum, de experimentis tot bonorum, de perceptione tot munerum, ad cultum et dilectionem sui imbueretur auctoris, implente omnia Spiritu Dei in quo vivimus, et movemur, et sumus . Quoniam etsi longe est a peccatoribus salus , praesentia
Abbreviated transcription (Latin):
de facilitate cernendi ⁊ qͦdã modo
dormitet assuetis: si ñ excitetur
insolitis. Has aũt in cognoscibi¬
les illuminationũ dilationes. int̃
quas utiq multi infidelitate de-¬
ficiũt. non solũ in ppłis remotioribꝰ
impiorũ.s etiã in ciuitatibꝰ fideliũ.
ꝑ plurim as domos ac familias noui-¬
ani futuri sũt. adu̾sant᷑. Multi eñi
qd̾ oder̃ amabunt. qđ ũ recipiunt
prędicabunt. E t qͥs int̾ hȩc queru¬
lis aut curiosis notũ faciet. cur ad¬
huc sol iusticię quibꝰdã gentibus
nõ oriat᷑. & a tenebrosis cordibꝰ etiã
nuc̃ radios suos ueritas reuelanda
contineat Cur corrigendi tã diu
sinant᷑ ei̾rare.⁊ qđ senibꝰ in fine
p̃standũ ẽ. ꝑ tã longã ñ tribuatur
ȩtatẽ : Cur filiis iã in xp̃m cre¬
dentibꝰ necdũ credant parentes. &
rursus a religiosis parentibꝰ sobo¬
les praua discordet. cũ tam̃ đo qui
initiorũ fidei increm̃tiq largitor ẽ.

Expanded text:
de facilitate cernendi, et quodammodo de facilitate cernendi, et quodammodo dormitet assueris, si non excitetur insolitis. Has autem incognoscibiles illuminationum dilationes, inter quas utique multi in infidelitate deficiunt, non solum in populis remotioribus impiorum, sed etiam in civitatibus fidelium per plurimas domos ac familias novimani futuri sunt adversantur. Multi enim quod oderunt amabunt, quod non recipiunt praedicabunt. Et quis inter haec querulis aut curiosis notum faciet, cur adhuc Sol justitiae quibusdam gentibus non oriatur, et a tenebrosis cordibus, etiam nunc radios suos veritas revelanda contineat ? Cur corrigendi tam diu sinantur errare, et quod senibus in fine praestandum est, per tam longam non tribuatur aetatem? Cur filiis jam in Christum credentibus, nec dum credant parentes? Et rursum, a religiosis parentibus soboles prava discordet? Cum tamen Deo, qui initiorum fidei, incrementique largitor est,
Abbreviated transcription (Latin):
ri. ⁊ ĩ agnitionẽ ueritatis ueni
re. nõ tam̃ sibi dispensationum
suarũ abstulerat potestatẽ: ut
alit̾ quã occulto iustoq iuditio
statuerat. consilii sui ordo decur¬
reret. Unde locũ ñ habent contu:¬
łmaciũ
uiurmura querelarũ qr qd ds fieri
uoluit. constat ñ alit̾ fieri debuisse
quã uoluit. Posteriore uͦ tp̃re cũ iã
dñs iłc in di patris gła consederet.
& p̃dicator es u̾bi suscepto negotio
deseruirẽt. uolentes apłi eugłi zare
u̾bũ in asya. uetiti sũt ab sp̃ũ sco.¬
tũ apparuit retardata. Nã postiuo¬
dũ etiã apud ipsos fides xp̃iana cõ¬
ualuit. Quȩ aũt fuerit differendȩ
uocationis causa ñ claret. Et tam̃
rei gestȩ docem᷑ exẽplo. qd̾ int̃ ge¬
cepta. quȩdã ds a cõmunibꝰ excep¬
ta causis. occultiore nouit ordina¬
re ratione. credo ut int̃positis qͥ¬
bꝰdã obumbrationibꝰ ea quȩ secre¬
tius mieant. mirabilius in notes.¬
cant: ne negligentior fiat acies

Expanded text:
ri, et in agnitionem veritatis vellet venire , non tamen sibi dispensationum suarum abstulerat potestatem, ut aliter quam occulto justoque judicio statuerat, consilii sui ordo decurreret. Unde locum non habent contumacium murmura querelarum, quia quod Deus fieri voluit, constat non aliter fieri debuisse quam voluit. Posteriore vero tempore cum jam Dominus Jesus in Dei Patris gloria consederet, et praedicatores verbi suscepto negotio deservirent, volentes apostoli evangelizare verbum in Asia, vetiti sunt ab Spiritu sanctum apparuit, retardata. Nam postmodum etiam apud ipsos fides Christiana convaluit. Quae autem fuerit differendae vocationis causa, non claret; et tamen rei gestae docemur exemplo quod inter gecepta, quaedam Deus a communibus excepta causis, occultiore novit ordinare ratione. Credo, ut interpositis quibusdam obumbrationibus, ea quae secretius micant, mirabilius innotescant: ne negligentior fiat acies
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃m ꝓ omibꝰ uobis. qr fides ur̃a an¬
nuntiat᷑ in uniu̾so mundo. Ad ephe¬
sios qͦq scribens. ꝓpterea inqͥt et
ego audita fide ur̃a quȩ ẽ in dño
iħu. ⁊ dilectione in om̃s seoͦs. non
cesso gr̃as agens ꝓ uob̾. memoriã

Expanded text:
pro omnibus vobis, quia fides vestra annuntiatur in universo mundo . Ad Ephesios quoque scribens, Propterea, inquit, et ego audita fide vestra, quae est in Domino Jesu, et dilectione in omnes sanctos, non cesso gratias agens pro vobis, memor
Abbreviated transcription (Latin):
ticia corda ur̃a. qđ ẽ aũt hoc te-¬
te conticuit. nͥ ipsa totiꝰ mundi in¬
enai̾rabilis pulchritudo.⁊ in nume¬
rabiliũ beneficiorũ eiꝰ diues & or¬
dinata largitio: ꝑ quę humanis cor¬
dibꝰ quȩdã ȩt̃nȩ legis tabulȩ p̃bebã¬
tur. ut in paginis elementorũ et
uolum in ibꝰ tẽporũ. cõmunis ⁊ pu-¬
blica diuinȩ institutionis doctri¬
na legeret᷑ : cęlũ gͦ cunctaq cȩlesti¬
consono speciei suȩ ordinationisq
concentu. ꝓtestabant᷑ głam di. &
p̃dicatione ꝑpetua maiestatẽ suilo¬
quebant᷑ auctoris.⁊ tam̃ maximuᷤ
numerus hominũ qr uiis uolunta¬
tis suȩ ambulare ꝑmissus ẽ.ñ in¬
tellexit. nec secutꝰ hanc legẽ est.
& odor uitȩ qͥ spirabat ad uitã. factꝰ
est eis odor mortis ad mortẽ. ut
etiã in illis uisibilibꝰ testimoniis diꝰ.¬
ceretur. qđ littera occideret: sp̃e
constitutionẽ legis & ꝓpħi ca elo¬
quia gerebatur. hoc ĩ uniuersis
nationibꝰ totiꝰ ereature testimonia.

Expanded text:
ra . Quod est autem hoc tete conticuit, nisi ipsa totius mundi inenarrabilis pulchritudo, et inenarrabilium beneficiorum ejus dives et ordinata largitio, per quae humanis cordibus quaedam aeternae legis tabulae praebebantur, ut in paginis elementorum, ac voluminibus temporum, communis et publica divinae institutionis doctrina legeretur? Coelum ergo cunctaque coelesticonsono speciei suae ordinationisque concentu protestabantur gloriam Dei, et praedicatione perpetua majestatem sui loquebantur auctoris; et tamen maximus numerus hominum, 892 qui vias voluntatis suae ambulare permissus est, non intellexit, nec secutus hanc legem est, et odor vitae, qui spirabat ad vitam, factus est ei odor mortis ad mortem ; ut etiam in illis visibilibus testimoniis disceretur quod littera occideret, spiritus constitutionem legis et prophetica eloquia gerebatur, hoc in universis nationibus totius creaturae testimonia
Abbreviated transcription (Latin):
Ut iuditiũ di magis inscrutabile sit
in electione gr̃ȩ: quã in retributi¬
one iusticię.Ueruntam̃ ne illa pars
fidei qͣ pie credimꝰ. deũ uelle ut om̃s
hoies ueritatis agnitione saluentur.
ꝑ hoc qd̾ de effectibꝰ gr̃ȩ euident̃ ostẽ¬
dit᷑ infirmata uideat᷑: adnitendũ est
auxiliante xp̃o ut nob̾ stabilitas huius
definitionis appareat. S qr nec essa-¬
riȩ inqͥsitionis negotiũ ñ leuẽ oꝑam
sibi poscit impendi: secuturã dis¬
putationẽ ab exordio alteriꝰ uolu-¬
minis inchoemus .E xPICIT Li Ber

Expanded text:
ut judicium Dei magis inscrutabile sit ut judicium Dei magis inscrutabile sit in electione gratiae, quam in retributione justitiae. Verumtamen ne illa pars fidei, qua pie credimus Deum velle, ut omnes homines veritatis agnitione salventur, per hoc quod de effectibus gratiae evidenter ostenditur, infirmata videatur; annitendum est, auxiliante Christo, ut nobis stabilitas hujus definitionis appareat. Sed quia necessariae inquisitionis negotium non levem operam sibi poscit impendi, secuturam disputationem ab exordio alterius voluminis inchoemus. LIBER
Abbreviated transcription (Latin):
questionis quã scđm admirationẽ
apłi inpenetrabilẽ confitem᷑. ꝑ li¬
beri arbitri̾i uelle & nolle ñ soluit᷑.
Quia licet insit homini uelle ⁊ nolle:
tam̃ nͥ donatũ ñ habet bonũ uelle.
Et illud contͣxit natura ꝑ culpam:
hoc recipit natura ꝑ gr̃am. S qͥd
illud sit qd̾ hȩc eadẽ natura in om̃ibꝰ
hominibꝰ aute reconciliationẽ rea. ĩ
om̃ibꝰ misera. ñ in omnibꝰ iustificat᷑.
& a ꝑeuntibꝰ quadã sui parte discernit᷑.
ab eo qͥ uenit querere & saluare qd̾
perierat: humano sensu ꝓrsus ñ potest
indagari. Quantũlibet eñĩ impior ũ
malignitas accuset᷑ resistens grͦȩ dđi.
nũqͥd ꝓbabunt᷑ eã qͥbꝰ ẽ collata meru¬
isse: Aut illa uirtus gr̃ȩ quȩ sibi qͦs
uoluit subdidit. conuertere eos qͥ in-¬
conu̾tibiles ꝑmansere ñ potuit.ꝰ
Tales fuer̃ qͥ sunt attracti. qͣles hi qͥ
in sua duritia sũt relicti. S illis tri¬
buit gr̃a stupenda qđ uoluit: istis
retribuit ueritas iusta qd̾ debuit.

Expanded text:
m admirationem Apostoli impenetrabilem confitemur, per liberi arbitrii velle et nolle non solvitur. Quia licet insit homini bonum nolle, tamen nisi donatum non habet bonum velle: et illud contraxit natura per culpam, hoc recipit natura per gratiam. Sed quid illud sit quod haec eadem natura in omnibus hominibus ante reconciliationem rea, in omnibus misera, non in omnibus justificatur, et a pereuntibus quadam sui parte discernitur ab eo qui venit quaerere et salvare quod perierat , humano sensu prorsus non potest indagari. Quantumlibet enim impiorum malignitas accusetur, resistens gratiae Dei; numquid probabuntur eam, quibus est collata, meruisse? aut illa virtus gratiae, quae sibi quos voluit subdidit, convertere eos qui inconvertibiles permansere non potuit? Tales fuerunt qui sunt attracti, quales hi qui in sua duritia sunt relicti. Sed illis tribuit gratia stupenda quod voluit, istis retribuit veritas justa quod debuit,
Abbreviated transcription (Latin):
morte eos afficient. Et eritis odio
omĩbꝰ hominibꝰ. ꝓpt̃ nom̃ meũ. Qui
aũt ꝑseuerauerit usq i finẽ: hic
Et cũ alii essẽt qͥ oderant. alii qͥ oduᷤ
ꝑ sequentiũ p̃mebaut᷑. neutra pars
nuncupatione omniũ hominũ pri¬
uabatur. habente qͥdẽ salutis suę
dãnũ rebelliũ portione: s obtinẽ¬
te plenitudinis censũ fideliũ dig¬
nitate. Dicit eñi ioħs apłs.Sed &¬

Expanded text:
icient, et eritis odio omnibus hominibus propter nomen meum. Qui autem perseveraverit usque in finem, hic Et cum alii essent qui oderant, alii qui odiis persequentium premebantur, neutra tamen pars nuncupatione omnium hominum privabatur: habente quidem salutis suae damnum rebellium portione, sed obtinente plenitudinis censum fidelium dignitate. Dicit enim Joannes
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ me fiet ut int̾ contradicentes.
int̾ furentes. abrahȩ filii de la¬
pidibꝰ suscitent᷑. Ego insinuabo qͦd
docui. ego faciã qđ ꝓmisi. Tradẽt
eñi uos in conciliis & insynagogiᷤ
suis flagellabunt uos: ⁊ ante re¬
ges & prȩsides stabitis ꝓpt̃ me in

Expanded text:
per me fiet ut inter contradicentes, per me fiet ut inter contradicentes, inter furentes Abrahae filii de lapidibus suscitentur . Ego insinuabo quod docui, ego faciam quod promisi. Tradent enim vos in conciliis, et in synagogis suis flagellabunt vos, et ante reges et pr
Abbreviated transcription (Latin):
Scđm marcũ uͦ. hisdẽ apłis ita dicit᷑.
Ite ĩ orbẽ uniu̾sũ & p̃dicate eugłiũ
uniu̾sȩ creaturȩ.⁊ qͥ crediderit &
baptidatꝰ fuerit. ipse saluus fiet.
qui uͦ ñ crediderit: dãnabit᷑. Nũqͥd
in hac preceptione ullarũ uationũ.
ullorũue hominũ. facta discretio
est : Neminẽ merito excepit. nemi¬
nẽ genere separauit. neminẽ condi¬
tione distͥnxit. Ad om̃s ꝓrsus hoĩe ᷤ.
missũ ẽ eugłiũ crucis xp̃i. Et ne
prȩdicantiũ ministeria humano
tantũ uideret᷑ oꝑe ꝑagenda: ecce
ego inqͥt uob̾cũ sũ omĩbꝰ diebꝰ usq
ad consũmationẽ scłi. Id ẽ cũ sic̃
oues introieritis in mediũ luporũ.
nolite de ur̃a infirmitate trepi-¬
dare. s de mea potestate confidi¬
te: qͥ uos usq ad consũmationem
scłi in omĩ hoc oꝑe ñ relinquã.
ñ hoc ut nichil patiamini. s quod
niulto maiꝰ ẽ. pręstiturus ⁊is ut nul¬
la seuientiũ crudelitate suꝑemini.
In mea enĩ potestate p̃dicabitis. &

Expanded text:
a dicitur: Ite in orbem universum, praedicate Evangelium universae creaturae; et qui crediderit et baptizatus fuerit, ipse salvus fiet; qui vero non crediderit, damnabitur . Numquid in hac praeceptione ullarum nationum ullorumve hominum facta discretio est? Neminem merito excepit, neminem genere separavit, neminem conditione distinxit. Ad omnes prorsus homines missum est Evangelium crucis Christi. Et ne praedicantium ministeria humano tantum viderentur opere peragenda, Ecce ego, inquit, vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi . Id est, cum sicut oves introieritis in medium luporum , nolite de vestra infirmitate trepidare, sed de mea potestate 889 confidite, qui vos usque ad consummationem saeculi in omni hoc opere non derelinquam: non hoc ut nihil patiamini, sed, quod multo majus est, praestiturus ut nulla saevientium crudelitate superemini. In mea enim potestate praedicabitis, et
Abbreviated transcription (Latin):
randũ ẽ.Ut quanto hoc ipsũ diffici¬
liore intellectu capit᷑. tanto fide lau¬
dabiliore credatur. Magna eñĩ for¬
titudo ẽ consensionis. cui ad sequen¬
dã ueritatẽ auctoritas sufficit. etiã
latenti ratione. Proinde uigilanter
consideremꝰ. p̃dicatoribꝰ eugłii qͥd a dño
iubeatur. Scđm matheũ quippe sic
ait. Data ẽ mͥ om̃is potestas in celo & ĩ
t̃ra. Euntes gͦ docete gentes. baptizã¬
tes eas in nomine patris & filii ⁊ spẽ

Expanded text:
randum est, ut quanto hoc ipsum difficirandum est, ut quanto hoc ipsum difficiliore intellectu capitur, tanto fide laudabiliore credatur. Magna enim fortitudo est consensionis, cui ad sequendam veritatem auctoritas sufficit etiam latente ratione. Proinde vigilanter consideremus, praedicatoribus Evangelii quid a Domino jubeatur. Secundum Matthaeum quippe sic ait: Data est mihi potestas omnis in coelo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patri
Abbreviated transcription (Latin):
saluet qͥ om̃s uult saluos fieri: non
miis. s secura ac tranqͥlla fide utrũq
prȩdicabit᷑. utrũq credet᷑. Deus qͥppe
hominũ bonꝰ conditor. iustus ẽ or¬
dinator. nemuinẽ indebite dãnans.
neminẽ debite liberans. nr̃a plectes
cũ punit noxios. sua tribuens cũ
facit iustos ut obstruat᷑ os loquentiũ
iniqua. ⁊ iustificet᷑ đs in sermonibus
suis: & uincat cũ iudicat᷑. Nec dã¬
nati eñĩ iusta querimonia. nec ui¬
stificati uerax ẽ aĩrogantia. si uł il¬
le dicat ñ meruisse se penã. uł iste
asserat meruisse se gr̾am. Siẽ aũt
ea quȩ ad manifestationẽ gr̃e ex
diuinis ꝓferunt᷑ eloquiis nulla possũt
disserendi arte uiolari. ut ꝑspicuȩ
consonantesq & in tanta numerosi¬
tate sententiȩ ad aliqd̾ prauę interp̃¬
tationis trahant᷑ incertũ: ita etiam
qͦd de saluatione omniũ hominũ in
eodem scripturarũ corpore reꝑitur.
nulla contraria argum̃tatione teme¬

Expanded text:
n minis, sed secura ac tranquilla fide utrumque praedicabitur, utrumque credetur. Deus quippe,hominum bonus conditor, justus est ordinator; neminem indebite damnans, neminem debite liberans, nostra plectens cum punit noxios, sua tribuens cum facit justos: ut obstruatur os loquentium iniqua , et justificetur Deus in sermonibus suis, et vincat cum judicatur . Nec damnati justa querimonia, nec justificati verax est arrogantia: si vel ille dicat non meruisse se poenam, vel iste asserat meruisse se gratiam. Sicut autem ea quae ad manifestationem gratiae ex divinis proferuntur eloquiis, nulla possunt ratione, disserendi arte violari, ut perspicuae consonantesque in tanta numerositate sententiae ad aliquod pravae interpretationis trahantur incertum: ita etiam quod de salvatione omnium hominum in eodem Scripturarum corpore reperitur, nulla contraria argumentatione teme
Abbreviated transcription (Latin):
absq illo  Itẽ ĩ eodẽ libro loqͥt᷑. qđ
corda & oꝑa iustorũ in manu sint
di. ⁊ tantũ in studi̾is suis ꝓficiant.
qͣntũ ille uoluerit. Quantacũq labo.¬
rauerit homo ut quȩrat ñ inueniet.
& qđ cũq dixerit sapiens ut sciat.
ñ poterit inuenire. Quia uniu̾sũ hoc
dedi ĩ cor meũ. ⁊ cor meũ uniu̾sũ hoc
uidit. quia iusti & sapientes. ⁊ oꝑa

Expanded text:
absque illo ? Item in eodem libro legitur, quod absque illo ? Item in eodem libro legitur, quod corda et opera justorum in manu sint Dei, et tantum in studiis suis proficiant, quantum ille donaverit. Quantumcumque laboraverit homo ut quaerat, non inveniet; et quodcumque dixerit sapiens ut sciat, non poterit invenire. Quia universum hoc dedi in cor meum, et cor meum universum hoc vidit, quia et
Abbreviated transcription (Latin):
& intellectu. qm̃ dñs dat sapientiã.
et a facie eiꝰ scientia ⁊ intellectꝰ. Itẽ
ĩ eodẽ libro de dispensationibꝰ sa¬
pientiȩ đi. sine qua nullȩ rectȩ s̃
actiones. ita dicit᷑. Meũ consilium.
& mea tutela. ego prudentia. mea
aũt uirtꝰ. ꝑ me reges regnant. et
tẏranni ꝑ me obtinet᷑ t̾rã. Itẽ alibi
dirigente. A dño dirigunt᷑ gressuᷤ
uiri. mortalis aũt qͦmͦ iutelligat uiaᷤ
suas. Itẽ alibi. oĩs uir uidetur sibi
iustꝰ. dirigit aũt corda dñs. et infra.
Preparat᷑ uoluntas a dño. ltẽ ibidem
de cogitatioe.atq consilio. Multe
cogitationes in corde uiri. consilium
aũt dñi obtinet. In libro uͦ eccłaste
scribit᷑ qđ ⁊ habere necessaria. & eiꝰ
bene uti. donũ sit di. Nõ ẽ inqͥt bo¬
nũ homini nͥ qd̾ manduc auit ⁊ bibit.
& ostendit animȩ sue bonũ ĩ labore
suo.⁊ qͥdẽ hoc uidi ego. qr a manu
di ẽ. qm̃ qͥs manducabit aut parcet

Expanded text:
et intellectu, Quoniam Dominus dat sapientiam, et intellectu, Quoniam Dominus dat sapientiam, et a facie ejus scientia et intellectus . Item in eodem libro de dispensationibus sapientiae Dei, sine qua nullae rectae sunt actiones, ita dicitur, Meum consilium et mea tutela, ego prudentia, mea autem virtus. Per me reges regnant, et tyranni per me obtinent terram . Item alibi, dirigente: A Domino corriguntur gressus viri, mortalis autem quomodo intelligat 880 vias suas ? Item alibi: Omnis vir videtur sibi justus, dirigit autem corda Dominus . Et infra: Praeparatur voluntas a Domino . Item ibidem de cogitatione atque consilio: Multae cogitationes in corde viri, consilium autem Domini obtinet . In libro vero Ecclesiastae scribitur, quod et habere necessaria, et eis bene uti, donum sit Dei, Non est, inquit, bonum homini nisi quod manducavit et bibit, et ostendit animae suae bonum in labore suo. Et quidem haec vidi ego, quia a manu Dei est. Quoniam quis manducabit aut pascet
Abbreviated transcription (Latin):
de quantũ arbitror his testimoni̾is.
quãuis ⁊ alia docum̃ta aggregari
potuer̃. demonstratũ ẽ.fidẽ qua iusti¬
ficat᷑ impiꝰ. nͥ ex di munere ñ haberi.
s ad hoc donari ut pͥncipiũ possit ẽẽ
meritorũ.⁊ cũ ipsa data fuerit non
petita: ipsius iã petitionibꝰ bona
cȩtera conferantur. Unde quedã de
plurimis assum̃da sũt testimonia:
quȩ in diu̾sitate donorũ ostendant
gr̃ȩ largitatẽ. Ex d̾o itaq ẽẽ ut hõ
uiã di eligat.⁊ ut surgat a lapsu:
psalmꝰ dauiticus canit dicens. A dño
gresus hominis dirigent᷑. ⁊ uiam
eiꝰ uolet. cũ ceciderit ñ collidetur:
qd̾ duce d̾o ueniatur ad dm. emit¬
te lucẽ tuã ⁊ ueritatẽ tuã: ipsa me
deduxer̃ & adduxer̃ in montem
sc̃m tuũ. & in tab̾nacula tua. Itẽ qd̾
ĩ đo sit hominis fortitudo.⁊ di uolun¬
tas prȩueniat lib̾andũ: fortitudinẽ
nieã ad te custodiã. qr ds susceptor
In ꝓuerbiis qͦq legimꝰ de sapientia

Expanded text:
de, quantum arbitror, his testimoniis quamvis et alia documenta aggregari potuerint demonstratum est, fidem qua justificatur impius, nisi ex Dei munere non haberi, sed ad hoc donari, ut principium possit esse meritorum: ut cum ipsa data fuerit, non petita, ipsius jam petitionibus bona caetera conferantur. Unde itaque quaedam de plurimis assumenda sunt testimonia, quae in diversitate donorum ostendant gratiae largitatem. Ex Deo utique esse, ut homo viam Dei eligat, et ut surgat a lapsu, psalmus Davidicus canit, dicens: A Domino gressus hominis dirigentur, et viam ejus volet. Cum ceciderit, non collidetur: d duce Deo veniatur ad Deum: Emitte lucem tuam et veritatem tuam, ipsa me deduxerunt, et adduxerunt in montem sanctum tuum, et in tabernacula tua . Item quod in Domino sit hominis fortitudo, et Dei voluntas praeveniat liberandum: Fortitudinem, inquit, meam ad te custodiam; quia Deus susceptor pientia
Abbreviated transcription (Latin):
trina sapientiũ. Hi aũt inqͥt quȩcũq
quidẽ ignorãt blasphemant. quȩcũq
aũt naturalit̾ uelut muta animalia
norut̃. in his corrũpunt᷑. Dicat aũt
sub u̾bis zacharię eugłista lucas. an¬
te illuminationẽ gr̃ȩ in qͣ humanũ
genꝰ nocꝰte u̾set᷑: & de qͥbꝰ ignorantie
tenebris.di ppłs eruat᷑. Et tu inquit¬

Expanded text:
trina sapientium. Hi autem, inquit, quaecumque quidem ignorant blasphemant; quaecumque autem naturaliter velut muta animalia norunt, in his corrumpuntur . Dicat etiam sub verbis Zachariae evangelista Lucas, ante illuminationem gratiae in qua humanum genus nocte versetur, et de quibus ignorantiae tenebris Dei populus eruat
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ scđ̾m matheũ qͦd scientia ⁊ intel¬
lectus dona sint di. quȩ qͥbꝰ uolue¬
rit largiat᷑: ita dicit᷑. T̾ unc accedẽ¬
tes discipuli eiꝰ. dixer̃ ei. Quare in
parabolis loqueris ad eos:: At ipse
respondens ait illis. quia uob datũ
ẽ nosse mysteria regni cȩlorũ: illis
nuntiat neminẽ aliqͥd boni hab̾e:
nͥ qd̾ desursũ acceperit. dicens.
Non potest homo accipere qͥe quã.
nͥ fuerit ei datũ de cȩlo. In eiꝰdẽ uͦ
eugłio doctrina ẽ ipsius ueritatis.
quod nemo uenit ad filiũ nͥ ad tͣetꝰ
a patre. quia uenturũ ds.⁊ intel¬
ligentẽ. & obȩdientẽ faeit. Nemo in¬
quit potest uenire ad me. nisi pat̃
qͥ misit me ad traxerit eũ. ⁊ ego
resuscitabo eũ in nouissimo die. Scͥp
uenit ad me. Et infra. Propt̃ hoc di¬
xi uob̾. qr nemo potest uenire ad me.
nͥ datũ fuerit ei a patre meo. In fi¬
de aũt & ĩ oꝑibꝰ bonis ꝓficere ac ꝑ¬
seuerare usq in finẽ. nuneris atq
auxiluꝰ eẽ diuini: sc̃arũ scriptura.¬

Expanded text:
um Matthaeum, quod scientia et intellectus dona sint Dei, quae quibus voluerit largiatur, ita dicitur: Tunc accedentes discipuli ejus, dixerunt ei, Quare in parabolis loqueris ad eos? At ipse respondens, ait illis, Quia vobis datum est nosse mysteria regni coelorum, illis nuntiat, neminem aliquid boni habere, nisi quod desursum acceperit, dicens: Non potest homo accipere quidquam, nisi fuerit ei datum de coelo . In ejusdem vero Evangelio doctrina est ipsius veritatis, quod nemo veniat ad Filium, nisi attractus a Patre: quia venturum Deus et intelligentem et obedientem facit. Nemo, inquit, potest venire ad me, nisi Pater qui misit me, attraxerit eum: et ego resuscitabo eum in novissimdicit, venit ad me . Et infra, Propter hoc dixi vobis, quia nemo potest venire ad me, nisi datum fuerit ei a Patre meo . In fide autem et in operibus bonis proficere ac perseverare usque in finem, muneris atque auxilii esse divini
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ cȩpit ex uob̾. ut ⁊ initiũ & consũ¬
matio oꝑis ñ ad đm s ad hoĩen refer.¬
ret᷑: qͥ & inciꝑe ⁊ ꝑficere uoluisset.
Sed hanc insanissimã suꝑbiã in eadem
epła excellentissimꝰ gr̃ȩ p̃dicator elidit
dicens. In nullo t̾reamuni ab adu̾sa¬
riis. quȩ ẽ illis causa ꝑditionis. uob̾
aũt salutis. ⁊ hoc a do.Uob̾ eñĩ dona
tũ ẽ ꝓ. xp̃o. nonsolũ ut ĩ eũ credatis.
s etiã ut ꝓ illo patiamini. Et ite.¬
rũ. Cũ mnetu inqͥt & tremore urã
salutẽ oꝑamini. Deus ẽ eñĩ qͥ oꝑat᷑

Expanded text:
vobis: ut et initium et consummatio operis non ad Deum, sed ad hominem referretur, qui et incipere et perficere voluisset. Sed hanc insanissimam superbiam, in eadem Epistola excellentissimus gratiae praedicator elidit dicens: In nullo terreamini ab adversariis, quae est illis causa perditionis, vobis autem salutis, et hoc a Deo.tum est pro Christo, non solum ut in cum credatis, sed etiam ut pro illo patiamini . Et iterum: Cum metu, inquit, et tremore vestram salutem operamini. Deus est enim qui operatur
Abbreviated transcription (Latin):
EMOTIS abdicatisq omĩbꝰ con-¬
certationibꝰ quas intẽꝑantium
disputationũ gignit animosi¬
tas. tria ẽẽ ꝑspicuũ ẽ: qͥbꝰ in hac
questione de qͣ scđ̾m uolum̃ incipi¬
mꝰ debeat inhereri.Unũ. qͦ ꝓfiten¬

Expanded text:
emotis abdicatisque omnibus concertationibus quas intemperantium disputationum gignit animositas, tria esse perspicuum est, quibus in hac quaestione, de qua secundum volumen incipimus, debeat inhaereri. Unum, q
Abbreviated transcription (Latin):
di sit habitantis in sc̃ĩs. ita loqͥt᷑. uos
ex đo estis filioli ⁊ uicistis mundũ.
qͣm maior ẽ qͥ in nob̾ ẽ quã qui in
mundo. Itẽ idẽ. Om̃e qd̾ natũ ẽ ex dõ
uincit mundũ. & hȩc ẽ uictoria que
uincit mundũ. fides nr̃a. In eugłio¬

Expanded text:
Dei sit habitantis in sanctis, ita loquitur: Vos ex Deo estis, filioli, et vicistis mundum; quoniam major est qui in vobis est, quam qui in mundo . Item idem: Omne quod natum est ex Deo, vincit mundum; et haec est victoria quae vincit mundum, fides n
Abbreviated transcription (Latin):
Om̃is sp̃e qͥ confitet᷑ iłm in carne ue¬
nisse. ex deo ẽ. & omis sp̃e qͥ soluit
idem dicit ab eo recipi eugłim. in
qͦ ẽ sp̃c ueritatis. Nos in qͥtꝰ ex do su¬
mꝰ. Qui nouit dm. audit nos. qͥ nõ ẽ
ex do. ñ nos audit. In hoc cognosci¬
mꝰ sp̃m ueritatis: ⁊ sp̃m ei̾roris. Itẽ
in actibꝰ apłorũ petrus apłs fidẽ ꝑ¬

Expanded text:
m in carne venisse, ex Deo est: et omnis spiritus qui solvit Item dicit ab eo recipi Evangelium, in quo est Spiritus veritatis. Nos, inquit, ex Deo sumus: qui novit Deum, audit nos: qui non est ex Deo, non nos audit. In hoc cognoscimus spiritum veritatis, et spiritum erroris . Item in Actibus apostolorum Petrus apostolus
Abbreviated transcription (Latin):
ĩ pͥma ad corinthios hȩc scribens. uo¬
lo aũt om̃s hoies ẽẽ sic̃ me ipsũ. sed
unꝰ quisq ꝓpriũ habet donũ ex deo.
no insinuasse nai̾ratur. Dicentibꝰ nãq
discipulis suis. si ita ẽ causa uiri cũ
uxore. non expedit nub̾e. dixit illi
iłc. Nõ om̃s capiut u̾bũ istud. s qͥbꝰ¬

Expanded text:
inthios haec scribentis: Volo autem omnes homines esse sicut meipsum; sed unusquisque proprium habet donum ex Deo, no insinuasse narratur. Dicentibus namque discipulis suis, Si ita est causa viri cum uxore, non expedit nubere; dixit illis Jesus, Non omnes capiunt verbum istud, sed q
Abbreviated transcription (Latin):
dona nec incerta sũt nec mutabi¬
lia. s ex ȩt̃na uoluntate uenientia.
iacobus apłs ita loqͥtur. Nolite er¬
rare frͦs mei dilecti. Om̃e datun
optimũ. ⁊ om̃e donũ ꝑfectũ desur¬
sũ ẽ. descendens a patre luminum.

Expanded text:
dona nec incerta sunt, nec mutabilia, sed ex aeterna voluntate venientia. Jacobus apostolus ita loquitur: Nolite errare, fratres, mei dilecti. Omne datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre
Abbreviated transcription (Latin):
se directos: quȩ et si parcior an¬
te atq occultior fuit: nullis tam̃
scłis se negauit. uirtute una. qͣn¬
titate diu̾sa. consilio in cõmutabili:
oꝑe multiformi. Nã & in his diebus
quibꝰ totũ mundũ ineffabiliũ dono¬
rũ flumina rigant. ñ idem modus
omĩbꝰ: nec ẽadẽ mensura confert᷑.
Quãuis enĩ ꝑ ministros uerbi &̾ gr̃e
di ẽadẽ cunctis ueritas prȩdicetur.
eadem cohortatio adhibeatur: dei
tam̃ agricultura ẽ. di ȩdificatio. eiuꝰ
uirtus inuisibilit̾ agit. ut increm̃to
ꝓficiat qd̵ ȩdificatur aut colit᷑. sic̃
at testat᷑ paulus apłs dicens. qͥd gͥ¬

Expanded text:
se discretos? Quae etsi parcior antea atque occultior fuit, nullis tamen saeculis se negavit, virtute una, quantitate diversa, consilio incommutabili, opere multiformi. Nam et in iis diebus quibus totum mundum ineffabilium donorum flumina rigant, non idem modus omnibus, nec eadem mensura confertur. Quamvis enim per ministros verbi et gratiae Dei eadem cunctis veritas praedicetur, eadem cohortatio adhibeatur; Dei tamen agricultura est, Dei aedificatio, cujus virtus invisibiliter agit, ut incremento proficiat quod aedificatur aut colitur: sicut attestatur Paulus apostolus, dicens: Quid