comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bes uero & theatra. oꝑa sint hominũ :
nec alii derideantur intheatris. quã¬
qui ad orantur intẽplis. nec aliis ludos
exhibeatis quã quib uictimas immo¬
latis. Quanto liberius subtiliusq ista
diuideres dicer. alios. eẽ . dõs natura¬
les. alios ab hominib institutos : sed de
institutis aliud hab̾e lit teras poeta¬
rũ. alud sacerdotũ. utrasq tam̃ ita. ẽẽ
int̃ se amicas consortio falsitatis ut
gratȩ sint utreq dȩmonib quib: docꝰ¬
trina inimica. ẽ. ueritatis. Sequestrata
igitur paululũ theologia quã natura¬
lẽ uocant. de qua post ea disserendũ
.ẽ: Placet ne tandẽ uitã ȩternã peti aut
sꝑare adiis poeticis. theatricis. ludicris
scȩnicis : Absit : immo auertat ds̃ uerus
tam immanẽ sacrilegamq dementiam.
Quid. ab eis diis quib hȩc placent. & qͦs
hȩc placant. cũ eoꝵ illic crimina fre¬
quentent᷑. uita ȩterna poscenda. ẽ : Ne¬

Expanded text:
bes uero et theatra opera sint hominum, bes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris, quaqui adorantur in templis, nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetarum, aliud sacerdotum, utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque daemonibus, quibus doctrina inimica est ueritatis! Sequestrata igitur paululum theologia, quam naturalem uocant, de qua postea disserendum est, placetne tandem uitam aeternam peti aut sperari ab dis poeticis theatricis, ludicris scaenicis? Absit; immo auertat Deus uerus tam inmanem sacrilegamque dementiam. Quid? ab eis dis, quibus haec placent et quos haec placant, cum eorum illic crimina frequententur, uita aeterna poscenda est? Ne
Abbreviated transcription (Latin):
tianda diuina inueritatẽ lib̾tatẽq sub¬
uectꝰ. cernis quidẽ quã sint res diuinȩ
abhumanis nugis atq mendaciis dirim̃¬
dȩ : sed uitiosissimas popłoꝵ opiniones
& consuetudines in suꝑstitionib publi¬
cis uereris offenđe. quas ab dõꝵ natura
ab horrere uel taliũ quales in huiꝰ mundi
elementis humani animi suspicat᷑ in fir¬
mitas. & sentis ipse cũ eas usquequaq
considas. & om̃is ur̃a lit teratura circũ¬
sonat: quid hic agit humanũ quã uis
ex cellentis simũ in geniũ: Quid tibi
humana licet multiplex ingensq doc¬
trina in his angustiis suffragatur :
Naturales dõs colere cupis: ciuiles co¬
geris: In uenisti alios fabulosos : in qͦs
lberiꝰ quod sentis euomas: unde & istos
ciuiles uelis nolis ue ꝑfundas: dicis qͥp¬
pe fabulosos accõmodatos eẽ ad thea¬
trũ. naturales ad mundũ. ciuiles ad
urbẽ: cũ mundus opus sit diuinũ. ur¬

Expanded text:
tianda diuina in ueritatem libertatemque subtianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, ur
Abbreviated transcription (Latin):
atrũ. scđa ad mundũ : tercia ad urbẽ.
Quis ñ uideat cui palmã dedit: Utiq
scđae : quã supra dix̃. eẽ. phylosophorũ.
Hanc enĩ ꝑtinere testat᷑ ad mundũ: qͥo
isti nichil. ẽẽ. excellentius opinant᷑ in re¬
bus. Duas uero illas theologias. primã
& terciã theatri scilicet atq urb distin¬
xit. & ad uixit. Uidemꝰ enĩ ñ continuo qđ
.ẽ. urbis ꝑtinere posse ad mundũ: quam¬
potest: ut in urbe scđm falsas opiniones
ea colant᷑ & ea credantur quoꝵ in mundo
uel extra mundũ natura sit nusquã. The¬
atrũ uero ubi. ẽ. nisi in urbe : Quis thea¬
trũ instituit nisi ciuitas : ꝓpt̃ quid insti¬
tuit nisi ꝓpt̃ ludos scęnicos: Ubi st̃ ludi
scȩnici nisi in rebus diuinis. de qͥb hili¬
bri tanta sollertia conscribunt᷑ : O marce¬
uarro cũ sis homo om̃iũ acutissimꝰ & sine
ulla dubitatione doctissimꝰ sed tam̃ homo
non ds̃. nec spũ dĩ ad uidenda & annun¬

Expanded text:
atrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'. atrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'. Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra dixit esse philosophorum. Hanc enim pertinere testatur ad mundum, quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Duas uero illas theologias, primam et tertiam, theatri scilicet adque urbis, distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum, quampotest, ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur, quorum in mundo uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi ciuitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? Cum acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnun
Abbreviated transcription (Latin):
phrsicon id ÷ fabulosũ atq naturale dis¬
cernamꝰ ab hoc ciuili de qͦ nunc agit᷑ : unde¬
illa & ipse discreuit. Iamq ipsũ ciuile uide¬
amus qualit̃ explicet: uideo quidẽ cur de¬
beat discerni fabulosũ : quia falsũ quia
turpe. quia indignũ . ẽ. Naturale autẽ
a ciuili uelle discernere. quid ÷ aliud qͥã
etiã ipsũ ciuile fateri. eẽ. m̃dosũ : Si enĩ
illud naturale. ẽ. quid habet rep̃hensionis
ut excludatur : Si autẽ hoc qđ ciuile dr̃
naturalȩ non . ẽ. quid habet meriti ut ad¬
mittat᷑: Haec nempea causa .ẽ. quare
prius scripserit de reb humanis. posteriꝰ
de diuinis : qm̃ in diuinis reb ñ naturã¬
dõꝵ sed hominũ instituta secutꝰ. ẽ. In tu¬
eamur sane & ciuilẽ theologiam. Terciũ
genus . ẽ. inquit qđ in urbib ciues maxi¬
me sacerdotes nosse atq ad ministrare
ac sacrificia cõlere facere quẽq par
theo logia maxime accõmodata .ẽ. ad the¬

Expanded text:
physicon, id est fabulosum atque naturale, disphysicon, id est fabulosum atque naturale, discernamilla et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludatur? Si autem hoc quod ciuile dicitur naturale non est, quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxime sacerdotes, nosse adque administrare ac sacrificia colere et facere quemque par theologia maxime adcommodata est ad the
Abbreviated transcription (Latin):
parietes inscola : quã extra in foro ferre
possunt aures. Nichil in hoc genere cul¬
pauit qđ physicon uocant. & ad phẏloso¬
phos ꝑtinet : tantũq eorũ int̃ se controuer¬
sias cõmemorauit. ꝑ quos facta . ẽ. dissi¬
dentiũ multitudo sec tarũ. Remouit tam̃¬
hoc genus a foro. id ÷ a popłis: scolis uero
& parietib clausit. Illud autẽ primũ men¬
dacissimũ atq turpissimũ a ciuitatib ñ
remouit. O religiosas aures popłares. atq
in his etiã romanas. quod de diis immor¬
talib phy losophi disputant ferre ñ pos¬
sunt. quod uero poetȩ canunt & hystriones
agunt quia contra dignitatẽ ac naturã
immortaliũ ficta sunt qr ñ mͦ in hominẽ
sed etiã in contẽptissimũ hominẽ cadere
possunt ñ solũ fer̃. sed etiã libent̃ audiuns:
neq id tantũ sed diis quoq ipsis hȩc pla¬
cere. & ꝑ hȩc placandos. eẽ. decernunt. di
xerit aliquis: hȩc duo genera mythicon &

Expanded text:
parietes in schola, quam extra in foro ferre parietes in schola, quam extra in foro ferre possunt aures. Nihil in hoc genere culpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet, tantum quod eorum inter se controuersias commemorauit, per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Remouit tamhoc genus a foro, id est a populis; scholis uero et parietibus clausit. Illud autem primum mendacissimum adque turpissimum a ciuitatibus non remouit.s o religiosas aures populares adque in his etiam Romanas! Quod de dis inmortalibus philosophi disputant, ferre non possunt; quod uero poetae canunt et histriones agunt, quia contra dignitatem ac naturam inmortalium ficta sunt, quia non modo in hominem, sed etiam in contemtissimum hominem cadere possunt, non solum ferunt, sed etiam liNeque id tantum, sed diis quoque ipsis haec placere, et per haec eos placandos esse decernunt. 3. Dixerit aliquis, Haec duo genera, mythicon et
Abbreviated transcription (Latin):
hoc enĩ. ẽ. ut dĩ alius ex capite. alius ex
femore sit: alius exguttis sanguinis
natus in hoc ut dii furati sint. ut adul¬
terarint: ut seruierint homini. Deinde
in hoc om̃ia diis at tribuuntur : quȩ ñ
mͦ in hominẽ. sed etiã in contẽptissimũ
hominẽ cađe possunt. Hic certe ubi po¬
tuit. ubi ausus. ẽ. ubi impunitũ putauit :
quanta mendacissimis fabuł naturȩ dõ¬
rũ fieret in uiria sine caligine ulius am¬
biguitatis ex p̃ssit. Lo quebat᷑ enĩ ñ de
naturali theologia. ñ de ciuili: sed fa
bulosa quã lib̾e a se putauit. eẽ. culpan¬
dam. Uideamus de altera qͥd dicat. Se¬
cđm genus. ẽ. inquit quod de monstraui.
de quo multos libros phylosophi reliqͥe¬
r̃. in quib.ẽ. dii qui sint ubi qđ genus¬
quale.ẽ.: a quodã tempore. ana sempit̃no
fuerint: dii ex igne sint ut credit heracdrtꝰ.
an ex numeris ut prtagoras. an exꝰ thomis
ut ait epicurus . Sic alia quȩ facilius intͣ

Expanded text:
hoc enim est, ut deus alius ex capite, alius ex hoc enim est, ut deus alius ex capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut dii furati sint, ut adulteraverint, ut servierint homini: denique in hoc omnia diis attribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi impunitum putavit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret injuria, sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur enim, non de naturali theologia, non de civili, sed de fabulosa, quam libere a se putavit esse culpandam. 2. Videamus quid de altera dicat. Secundum genus est, inquit, quod demonstravi, de quo multos libros philosophi reliquerunt: in quibus est, dii qui sint, ubi, quod genusquale; a quodam tempore, an a sempiterno fuerint dii; ex igne sint, ut credit Heraclitus; an ex numeris, ut Pythagoras; an ex atomis, ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra
Abbreviated transcription (Latin):
in .iiiͦI. libro cõmemoraui. ex naturȩ for¬
mula se scripturũ fuisse si nouã ipse con¬
deret ciuitatẽ : qr uero iam ueterẽ inue¬
nerat. ñ se potuis se nisi eius consuetudi¬
nẽ sequi. Deinde illud quale .ẽ. quod¬
tria genera theologiȩ dicit. eẽ. id .ẽ. ra¬
tionis quȩ de diis explicatur : eorũq
unũ mythicon appellari. alterũ phr̃si¬
con. terciũ ciuile. Latine siusus ad mit¬
teret: genus qđ primũ posuit fabulare
appellaremꝰ. sed fabulosũ dicamꝰ. A fa¬
bulis enĩ mythicon dictũ. ẽ: qm̃ mythos
grece fabula latine dr̃. Scđm autẽ ut
naturale dicatur iam & consuetudo lo¬
cutionis ad mittit. Terciũ etiã ipse la¬
tine enuntiauit : qđ ciuile appellatur.
Deinde ait mythicon appellant. qͦ ma¬
xime utuntur poetȩ : physicon qͦ phy¬
losophi. ciile quo popłi. Primũ inquit
quod dixi. in eo sunt multa contra dig¬
nitatẽ & naturã immortaliũ ficta. In

Expanded text:
in quarto libro commemoraui, ex naturae forin quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse, si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem sequi. tria genera theologiae dicit esse, id est rationis quae de diis explicatur, eorumque unum mythicon appellari, alterum physicon, tertium civile? Latine si usus admitteret, genus quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus: a fabulis enim mythicon dictum est; quoniam μῦθος graece fabula dicitur. Secundum autem ut naturale dicatur, jam et consuetudo locutionis admittit. Tertium etiam ipse latine enuntiavit, quod civile appellatur. Deinde ait: Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philosophi; civile, quo populi. Primum, inquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. In
Abbreviated transcription (Latin):
manis etiã si non om̃is. sed saltẽ aliqua
ẽẽt. Recte aut̃ post ponitur. Ergonul¬
la . ẽ. Non itaq reb diuinis ante ferre
uolu it res humanas : sed reb ueris no¬
luit ante ferre res falsas. In his enĩ quȩ
scripsit de reb humanis secutus. ẽ his¬
toriã rerũ gestarũ. Quȩ autẽ de his qͣs
diuinas uocat. quid nisi opimones rerũ
uanarũ : Hoc ÷ nimirũ qđ uoluit sub¬
tili significatione monstrare. ñ solum
scribens de his posterius quã de illis.
sed etiã rationẽ reddens cur id fecerit:
quã si tacuisset alit̃ hoc factũ eiꝰ ab aluis
fortasse defendetur. in ea uero ipse
ratione quã reddidit nec aliis quicquã re¬
liquit ꝓ arbitrio suspicari. & satis ꝓbauit
homines se p̃posuis se institutis hominũ.
ñ naturã hominũ naturȩ deoꝵ : ita se li
falsitate quȩ ꝑtinet ad errorẽ scripsisse
confessus . ẽ. Quod aꝑtius alibi posuit sic̃

Expanded text:
manis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua manis, etiamsi non omnis, sed saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libfalsitate quae pertinet ad errorem scripsisse confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
hominũ pars aliqua dõrũ : qđ si multũ ÷
ut aliqua pars diuina p̃ponat᷑ uniuersis
reb humanis: saltẽ digna. ẽ. uel romanis.
Rerũ quippe humanarũ libros ñ quantũ
ad orbẽ terrarũ. sed quantũ ad solã romã
ꝑtinet scripsit : quos tam̃ rerũ diuinarũ
libris se dixit scribendi ordine merito
p̃tulis se. sic̃ pictorẽ tabulȩ pictȩ. sic̃ fabrũ
ȩdi ficio. aꝑtissime confitens qđ etiã istȩ
res diuinȩ sic̃ pictura sic̃ structura abho¬
minib institute sint. restat ut de nulla
deoꝵ natura scripsisse intelligatur.: neq¬
neq hoc aꝑte dicere uoluisse : sed intelli¬
gentib reliquisse. Ubi enĩ dr̃ ñ om̃is. usi¬
tate quidẽ in telligitur aliqua. sed po
si om̃is. eẽt. natura deoꝵ de qua scribet:
scribendi ordine reb humanis p̃ponen¬
da &x. Ut autẽ & ipso tacente ueritas
clamat p̃ponenda. eẽt. certe reb hu¬

Expanded text:
hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur, neque hoc aperte dicere uoluisse, sed intellegentibus reliquisse. Ubi enim dicitur \'non omnis, usitate quidem intellegitur aliqua; sed potsi omnis esset natura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas clamat, praeponenda esset certe rebus Ro
Abbreviated transcription (Latin):
tio. ẽ. Sicut prior inquit pictor quã ta¬
bula picta. prior faber quã ȩdificiũ:
ita priores sunt ciuitates quã ea quȩ aci¬
uitatib instituta sunt. Dicit autẽ prus
se scripturũ fuisse de diis. post ea de ho¬
minib. si de om̃i natura deoꝵ scrib̾et :
quasi hic de aliqua scrib̾et᷑ ñ de om̃ibus.
aut uero etiã aliqua licet ñ om̃is deoꝵ
natura ñ prior debeat. eẽ. quã hominũ.
Quid qđ in illis trib nouissimis libris
dõs certos & incertos & selectos diligent̃
ex plicans. nullã dõꝵ naturã p̃t̃ mittere
uidet᷑: Quid .ẽ. gͦ qđ ait. si de om̃i nat᷑a
deoꝵ & hominũ scriberemꝰ priꝰ diuina
absoluis semꝰ quã humana attigis semꝰe
aut enĩ de om̃ĩ natura doꝵ scribit. aũ de
aliqua: aut om̃ino de nulla  de om̃ĩ p̃po¬
nenda . ẽ. utiq reb humanis. Si de aliqͦ.
cur non etiã ipsa res p̃cedat humanas :
An indigna. ẽ p̃ferri etiã uniuerse nat᷑ȩ

Expanded text:
tio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tatio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt. Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet, quasi hic de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae
Abbreviated transcription (Latin):
mones bonos. sed ut loquar aꝑtius immun¬
doꝵ sp̃uũ. & sine controuersia malig
noꝵ : qui noxias opiniones quib anima
humana magis magisq uanescat & in¬
cõmutabili ę̧ternȩq ueritati coaptari
atq inherere non possit in uidentia
miserabili & occulte in serunt cogitati¬
onib impioꝵ & aꝑte aliquando in ger̃
sensib & qua possunt fallaci attestati¬
one confimant. Iste ipse uarro ꝓpt̃ ea
se prius de reb: humanis. de diuinis aut̃
post ea scripsisse testatur. quod prius ex¬
titerint ciuitates. deinde abeis haec in¬
stituta sint : uera aut̃ religio ñ a t̾rena
aliqua ciuitate instituta. ẽ. sed plane
cȩlestẽ ipsa instituit ciuitatẽ. Eam uero
inspirat & docet uerus ds̃ : dator uitae:
ȩternȩ ueris cultorib: suis. Uarronis gͥ
confitentis idõ se prius de reb humanis
scripsisse. post ea de diuinis. qͥa diuinae
iste abhominib institutȩ sunt haec ra¬

Expanded text:
mones bonos; sed, ut loquar apertius, immunmones bonos; sed, ut loquar apertius, immundorum spirituum et sine controversia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque uanescat et incommutabili aeternaeque ueritati coaptari adque inhaerere non possit, inuidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus inpiorum et aperte aliquando ingerunt sensibus et qua possunt fallaci adtestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varronis igitur confitentis ideo se prius de rebus humanis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ra
Abbreviated transcription (Latin):
tercio de locis religiosis : tres porro qui
istos secuntur & ad tempora ꝑtineN.
id ÷ ad dies festos: ita ut unũ eoꝵ face¬
ret de feriis. alterũ deludis circensib.
de scenicis t̃ciũ. Quartoꝵ triũ ad sa¬
cra ꝑtinentiũ uni dedit consecrationes
alteri sacra priuata : ultimo publica. Hanc
uelut pompã obsequioꝵ in trib qͥ restaN
du ipsi sequntur extremi quib iste uni¬
uersus cultus impensus. e: in pͥmo dii cer¬
ti . in .uͦ. incerti. in .iiͦi. cunctoꝵ nouissimo
dii p̃cipui. atq selecti. In hac tota serie
pulcherrimȩ ac subtilissimȩ distributi¬
onis & distinctionis. uitã a et̃nã frustra
quęri & sꝑari impudentissimȩ uł optari
ex his quȩ iã diximꝰ. & quȩ deinceps di¬
cenda sunt. cui uis hominũ qui corde
obstinato sibi ñ fuerit inimicus facillime
apparet. Uel hominũ sunt enĩ ista institu¬
ta uel dȩmonũ: non quales uocant illi dȩ¬

Expanded text:
tertio de locis religiosis. Tres porro qui tertio de locis religiosis. Tres porro qui istos sequuntur, et ad tempora pertinent, id est ad dies festos; ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scenicis tertium. Quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra privata, ultimo publica. Hanc velut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, dii ipsi sequuntur extremi, quibus iste universus cultus impensus est: in primo dii certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum novissimo dii praecipui atque selecti. pulcherrimae ac subtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari, ex his quae jam diximus, et quae deinceps dicenda sunt, cuivis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facillime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta, vel daemonum: non quales vocant illi dae
Abbreviated transcription (Latin):
nib in locis & temporib sacra. Hȩc .iiiͦͬͬ.
quȩ dixi libris cõplexus. ẽ. t̃nis. Nã tres
priores de hominib scripsit: sequentes
de locis: tercios de tẽporib:. quartos de
sacris : etiã hic qui exhibeant. ubi exhibe¬
ant quando exhibeant. quid exhibeant.
subtilissima distinctione cõmendanᷤ. S
qr oportebat dicere & maxime id ex pec¬
tabatur quib exhibeant: de ipsis quoq
diis tres conscripsit extremos ut qͥnqͥes
t̃ni .xuͦ. fierent. Sunt autẽ om̃s ut diximꝰ
sẽdecim: quia istoꝵ exordio unũ singu¬
larem qui prius de om̃ib loqueret᷑ appo¬
suit. Quo ab soluto consequent̃ ex illa
quinq ꝑtita distributione tres p̃cedentes
qui ad homines ꝑtinent ita sub diuisit.
ut primꝰ sit de pontificib. scđs de augu¬
rib : tertius de xu. uiris sacroꝵ : scđos
tres ad loca ꝑtinentes. ita ut in uno eoꝵ
de sacellis. altero de sacris ȩdib diceret

Expanded text:
nibus in locis et temporibus sacra. Haec quatuor, nibus in locis et temporibus sacra. Haec quatuor, quae dixi, libris complexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris; etiam hic qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere, et maxime id exspectabatur, quibus exhibeant, de ipsis quoque diis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim: quia el istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, apposuit: quo absoluto, consequenter ex illa quinquepartita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdivisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimviris sacrorum. Secundos tres ad loca pertinentes; ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret,
Abbreviated transcription (Latin):
culis ꝓdit quȩ a sapientib & insipien¬
tib merito abicienda. & ueritatis re¬
ligioni inimicissima udicent᷑: quid
existimare debemus nisĩ hominẽ a cer¬
rimũ ac ꝑitissimũ. ñ tam̃ scõ spũ lib̃um
opp̃ssũ fuisse suȩ ciuitatis consuetudine
aclegib. & tam̃ ea quib mouebat᷑ subspe¬
cie cõmendandȩ religionis tacere nolu¬
Hos in res humanas diuinasq diuisit. Re
istam secutꝰ in ea partitione rationẽ ut
rerũ humanarũ libros senos .iIIͬI. partib
daret. Intendit enĩ qui agant. ubi agaNT.
quando agant. qͥd agant. In sex itaq pͥ¬
mis de hominib scripsit. In scđis sex de
locis. Sex tercios. de temporib. Sex.iiiͦiͦ.
rem qui cõmunit̃ prius de om̃ib loque¬
retur. in capite posuit. Indiuinis identi¬
demreb eadẽ ab illo diuisionis forma
seruata . ẽ. quantũ at tinet ad ea quȩ diis
exhibenda sunt : exhibent᷑ enĩ ab homi¬

Expanded text:
culis prodit, quae a sapientibus et insipienculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi hominem acerrimum ac peritissimum, non tamen sancto Spiritu liberum, obpressum fuisse suae ciuitatis consuetudine ac legibus, et tamen ea quibus mouebatur sub specie commendandae religionis tacere noluhos in res humanas divinasque divisit, rebistam secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quatuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos rem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In divinis identidem rebus eadem ab illo divisionis forma servata est, quantum attinet ad ea quae diis exhibenda sunt: exhibentur enim ab homi
Abbreviated transcription (Latin):
dõs putari fecerant quib dã fallaciũ mi¬
raculoꝵ at testationib supponebant. Sed
occulta dĩ ueri ꝓuidentia factũ. ẽ. ut &¬
pompilio amico suo illis conciliati artib
quib ỹ dromantia fieri potuit cuncta illa
confiteri ꝑmitterent᷑ : & tam̃ ut moritur
incendet ea potus quã obrueret ad mo¬
nere ñ ꝑmitt̾ent᷑ : qui ne in notescerent nec
aratro quo sunt eruta obsistere potuert̃.
Sinunt᷑ aut̃ alto dĩ summi iustoq udicio
ꝓmeritis coꝵ quos ab eis uel affligitantũ.
uel etiã subici ac decipi iustũ ÷. Quã uero
ꝑnitiosȩ uel a cultu uerȩ diuinitatis alienȩ
illȩ litterȩ iudicatȩ sint hinc intelligi po¬
test: quod eas maluit senatꝰ incenđe quas
pompilius occultauit. quã timere ꝗđ timu¬
it qui hoc aude sĩ potuit. Qui gͦ u̾ita nec᷑
mͦ hab̾e uult piam: talib sacris quȩrat
aȩtͣnã. Qui autẽ cũ malignis de monib ñ

Expanded text:
deos putari fecerant, quibusdam fallacium mideos putari fecerant, quibusdam fallacium miraculorum adtestationibus subponebant. Sed occulta Dei ueri prouidentia factum est, ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuit, cuncta illa confiteri permitterentur, et tamen, ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret, admonere non permitterentur; qui ne innotescerent nec aratro, quo sunt eruta, obsistere potuerunt, sinuntur autem alto Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum, quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam subici ac decipi iustum est. Quam uero perniciosae uel a cultu uerae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi potest, quod eas maluit senatus incendere, quas Pompilius occultauit, quam timere quod timuit, qui hoc audere non potuit. Qui ergo uitam nec modo habere uult piam, talibus sacris quaerat aeternam; qui autem cum malignis daemonibus non
Abbreviated transcription (Latin):
ad modũ in supͣ dicto ubro uarronis expo¬
nit̾. Ita enĩ solent res gestȩ asꝑsione men¬
datiorũ in fabulas uerti. Illa gͥ ỹdroman¬
tia curiosissimꝰ rex ille romanꝰ & sacra
didicit quae in libris suis pontifices habe¬
rent: & eorũ causas. quas p̃t̃ se neminẽ
scire uoluit. Itaq eas seorsũ scriptas secũ
quodã mͦ fecit mori: quando ita subtra¬
hendas hominũ notitiȩ sepeliendasq cu¬
rauit. Aut gͦ dȩmonũ illic tam sordidae
& noxiȩ cupiditates erant conscripte. ut
ex his tota illa theologia ciuilis etiã apđ
tales homines execrabilis appareret. qͥ
tam multa in ipsis sacris erubescenda
susceꝑant : aut illi om̃s nichil aliud quã
homines mortui ꝓdebant᷑. quos tã ꝓlixa
temporis uetustate fere om̃s popłi gen¬
tiũ dõs immortales. eẽ. crediderant̃. cũ
& talib sacris idem illi dȩmones obiecta¬
rentur. qui se colendos ꝓipsis mortuis qͦs

Expanded text:
ad modum in supradicto libro Varronis expoad modum in supradicto libro Varronis exponitur. Ita enim solent res gestae aspersione mendaciorum in fabulas uerti. In illa igitur hydromantia curiosissimus rex ille Romanus et sacra didicit, quae in libris suis pontifices haberent, et eorum causas, quas praeter se neminem scire uoluit. Itaque eas seorsum scriptas secum quodam modo mori fecit, quando ita subtrahendas hominum notitiae sepeliendasque curauit. Aut ergo daemonum illic tam sordidae et noxiae cupiditates erant conscriptae, ut ex his tota illa theologia ciuilis etiam aput tales homines execrabilis appareret, qui tam multa in ipsis sacris erubescenda susceperant; aut illi omnes nihil aliud quam homines mortui prodebantur, quos tam prolixa temporis uetustate fere omnes populi gentium deos inmortales esse crediderant, cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur, qui se colendos pro ipsis mortuis, quos
Abbreviated transcription (Latin):
id ipsũ. ẽ. ubi uident᷑ mortui diuinare.
Quib haec artib fiant ipsi uiderint. Nolo
enĩ dicere has artes etiã ante nr̃i salua¬
toris ad uentũ in ipsis ciuitatib gentiũ legi¬
b solere ꝓhib̃i. & pena seueris sima uindi¬
cari: nolo in quã hoc dicere : fortassis enim
talia tunc licebant. His tam̃ artib didicit
sacra illa pompiluts. quoꝵ sacroꝵ facta pro¬
didit. causas obruit. Ita timuit & ipse qͦd
didicit: quarũ causarũ ꝓditos libros senatꝰ
incendit. Quid mͥgͦ uarro illorũ sacrorũ
alias nescio quas causas uelut phrsicas in¬
t̃p̃tat᷑: quales si illi librihabius sent. non
utiq arsissent : Aut & istos uarronis ad cȩ¬
sarẽ pontificẽ scriptos atq editos patres
conscripti similit̾ incendissent: Q od
gͦ aquã egesserit id ÷ exportauerit numa
pompilius unde ỹ dromantiã faceret: idõ
nr̃mphã egerrã conuigẽ dr̃ habuisse. qͦẽ

Expanded text:
id ipsum est, ubi uidentur mortui diuinare. id ipsum est, ubi uidentur mortui diuinare. Quibus haec artibus fiant, ipsi uiderint. Nolo enim dicere has artes etiam ante nostri Saluatoris aduentum in ipsis ciuitatibus gentium legibus solere prohiberi et poena seuerissima uindicari. Nolo, inquam, hoc dicere; fortassis enim talia tunc licebant. His tamen artibus didicit sacra illa Pompilius, quorum sacrorum facta prodidit, causas obruit ita timuit et ipse quod didicit, quarum causarum proditos libros senatus incendit. Quid mihi ergo Varro illorum sacrorum alias nescio quas causas uelut physicas interpretatur? quales si libri illi habuissent, non utique arsissent, aut et istos Varronis ad Caesarem pontificem scriptos adque editos patres conscripti similiter incendissent. Quod ergo aquam egesserit, id est exportauerit, Numa Pompilius, unde hydromantian faceret, ideo nympham Egeriam coniugem dicitur habuisse, quem
Abbreviated transcription (Latin):
posse ñ credens. Senatus autẽ cũ religiones¬
assentiri cogeret᷑: illos tam̃ libros tam ꝑni¬
tiosos. eẽ. iudicauit. ut ne obrui rursus ui¬
beret. ne humana curiositas multo uehem̃¬
tius rẽ iã ꝓditam quereret. sed aboleri flã¬
mis nefanda monum̃ta: ut quia iã necesse
eẽ. ex istimabat saera illa facere. tolerabi¬
lus erraret᷑ causis eorũ ignoratis. quã cog¬
nitis ciuitas turbaret᷑. Nam & ipse numa
ad quẽ nullus dĩ ꝓpħa. nullus scs̃ angelus
mit cebat᷑ y dromantiã facere cõpulsus est.
ut in aqua uidet imagines dõrũ uel potuis
ludificationes dȩmonũ. a quib audiret qͥd
insacris constituere atq obseruare debet.
Quod genus diuinationis idem uarro aꝑsis
dicit allatũ. quo & ipsũ numã & pꝰea pita¬
gorã phylosophũ usũ fuisse cõmemorat : ubi
ad hibito sanguine etiã in feros ꝑhibet scisci¬
siue nichromantia uel r̃ dromantia dicat᷑

Expanded text:
posse non credens. Senatus autem cum religionesposse non credens. Senatus autem cum religioneso Numae adsentiri cogeretur, illos tamen libros tam perniciosos esse iudicauit, ut nec obrui rursus iuberet, ne humana curiositas multo uehementius rem iam proditam quaereret, sed flammis aboleri nefanda monumenta, ut, quia iam necesse esse existimabant sacra illa facere, tolerabilius erraretur causis eorum ignoratis, quam cognitis ciuitas turbaretur. CAPUT ad quem nullus Dei propheta, nullus sanctus angelus mittebatur, hydromantiam facere compulsus est, ut in aqua videret imagines deorum, vel potius ludificationes daemonum, a quibus audiret quid in sacris constituere atque observare deberet. Quod genus divinationis idem Varro a Persis dicit allatum, quo et ipsum Numam, et postea Pythagoram philosophum usum fuisse commemorat: ubi adhibito sanguine etiam inferos siue hydromantia siue necromantia dicatur,
Abbreviated transcription (Latin):
tuo senatꝰ assensus. ẽ: eosq libros tanquã reli¬
giosi patres conscripti p̃tor ut cõbureret cen¬
suer̃. Credat quisq quod putat: immo uero
dicat qđ dicendũ suggesserit uesana conten¬
tio qui libet tantȩ impietatis defensor egre¬
gius: me ad monere sufficiat sacrorũ causas
a rege pompilio romanorũ sacrorũ institu¬
torẽ conscriptas nec popło nec senatui nec
saltẽ ipsis sacerdotib in notescere debiusse :¬
ipsũq numã pompiliũ curiositate illicita
ad ea dȩmonũ ꝑuenisse secreta quae ipse
quidẽ scribet. ut hab̾et unde legendo cõmo¬
neret᷑: sed ea tam̃ cũ rex. eẽt . qui minine
quẽ quã metueret. nec doceret aliquẽ. nec
delendo uel qͦ tͦ mͦ con sumendo ꝑde audet
ista: quȩ scire neminẽ uoluit: nefaria ne
homines doceret. Uiolare autẽ timuit : ne
demones iratos hab̾et. Obruit ubi tutũ pu¬
tauit: sepulchro suo ꝓpinquare aratrum

Expanded text:
tuo senatus adsensus est, eosque libros tamquam relituo senatus adsensus est, eosque libros tamquam religiosi patres conscripti, praetor ut combureret, censuerunt\'. Credat quisque quod putat; immo uero dicat, quod dicendum suggesserit uesana contentio, quilibet tantae inpietatis defensor egregius. Me admonere sufficiat sacrorum causas a rege Pompilio Romanorum sacrorum institutore conscriptas nec populo nec senatui nec saltem ipsis sacerdotibus innotescere debuisse ipsumque Numam Pompilium curiositate inlicita ad ea daemonum peruenisse secreta, quae ipse quidem scriberet, ut haberet unde legendo commoneretur; sed ea tamen, cum rex esset, qui minime quemquam metueret, nec docere aliquem nec delendo uel quoquo modo consumendo perdere auderet. Ita quod scire neminem uoluit, ne homines nefaria doceret, uiolare autem timuit, ne daemones iratos haberet, obruit, ubi tutum putauit, sepulcro suo propinquare aratrum
Abbreviated transcription (Latin):
horribilib reb offensũ uelut naturaliũ cau¬
sarũ ratio reddita deliniret: Sed contra in¬
uenimꝰ sic̃ ipse uir doc dissimꝰ ꝓdidit de nu¬
mȩ pompilii libris redditas sacrorũ causas
nullomͦ potuis se tolerari: nec dignas habi¬
tas. quȩ ñ solũ lectȩ in notescerent religiosis.
sed saltẽ scriptȩ reconderent᷑ in tenebris. Iã
enĩ dicã qđ in t̾cio huiꝰ oꝑis libro me suoloco
dicturũ. eẽ. ꝓmiserã. Nã sic̃ apud eundem
uarronẽ legit᷑ in libro de cultu deoꝵ terren¬
tuis quidã cũ hab̾et ad ianiculũ fundũ &
bubulcus eiꝰ iuxta sepulchrũ numȩ pompi¬
lii traiciens aratrũ eruisset et̾ra libros eius.
ubi sacrorũ institutorũ scriptȩ erant causae :
in urbẽ ꝑtulit ad p̃torẽ. At ille cũ inspexisset
principia: rem tantã detulit ad senatũ. Ubi
cũ primores quasdã causasq legissent cur
quidq insacris fuerit institutũ : numȩ mor¬

Expanded text:
horribilibus rebus offensum uelut naturalium cauhorribilibus rebus offensum uelut naturalium causarum ratio reddita deleniret. uenimus, sicut ipse uir doctissimus prodidit, de Numae Pompilii libris redditas sacrorum causas nullo modo potuisse tolerari nec dignas habitas, quae non solum lectae innotescerent religiosis, sed saltem scriptae reconderentur in tenebris. Iam enim dicam, quod in tertio huius operis libro me suo loco dicturum esse promiseram. Nam, sicut aput eundem Varronem legitur in libro de cultu deorum, <Terentius quidam cum haberet ad Ianiculum fundum et bubulcus eius iuxta sepulcrum Numae Pompilii traiciens aratrum eruisset ex terra libros eius, ubi sacrorum institutorum scriptae erant causae, in Urbem pertulit ad praetorem. At ille cum inspexisset principia, rem tantam detulit ad senatum. Ubi cum primores quasdam causas legissent, quur quidque in sacris fuerit institutum, Numae mor
Abbreviated transcription (Latin):
agimꝰ tanquã in senatũ dõrũ selecti. Sed plane
electi nobilitate criminũ ñ dignitate uirtutũ.
quoꝵ sacra uarro dũ quasi ad naturales ra¬
tiones referre conatur quaerens honestate
res turpes quomͦ is quadret & consonet ñ potest
inuenire : qm̃ ñ sunt ipsȩ illorũ sacroꝵ causae
quas putat. uel potius uult putari. Nam si non
solũ ipsȩ uerũ etiã quȩlibet aliȩ huius generis
eent. quã uis nichil ad dm̃ uerũ uitãq de¬
ternã quae in religione querenda . ẽ. ꝑtinereN:
tam̃ qualicũq dererũ natura reddita ratione
aliquantulũ mitigarent offensionẽ quã non
in tellecta in sacris aliqua uelut turpitudo
aut absurditas fecerat. sic̃ in quib: dã theatroꝵ
fabulis uel delubrorũ mysteriis facere idẽ barro¬
conatꝰ. ẽ. ubi ñ theatra delubrorũ similitudine
absoluit. sed theatrorũ potus similitudine de¬
lubra damnauit : tam̃ ut cũq conatꝰ ÷ ut sensũ

Expanded text:
agimus, tamquam in senatum deorum selecti; sed plane agimus, tamquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate uirtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare res turpes, quo modo his quadret et consonet non potest inuenire, quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae, quas putat uel potius uult putari. Nam si non solum ipsae, uerum etiam quaelibet aliae huius generis essent, quamuis nihil ad Deum uerum uitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent, tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intellecta in sacris aliqua uelut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdam theatrorum fabulis uel delubrorum mysteriis facere conatus est, ubi non theatra delubrorum similitudine absoluit, sed theatrorum potius similitudine delubra damnauit; tamen utcumque conatus est, ut sensum
Abbreviated transcription (Latin):
sacrificia. cerimoniȩ dies festi. & quicqͥd aliud
ad eã seruitutẽ ꝑtinet qua dõ debet᷑. & grece
ꝓprie latria dr̃ ea significata & p̃nuntiata
sunt quae ꝓpt̃ cet̾̃nã uitã fideliũ in xp̃o & im¬
pleta credimꝰ & impleri cernimꝰ: & implenda
tuit apiri dõs gentiũ. eẽ immundis simos dȩmo¬
nes sub defunctarũ occasionib animarũ uel
creaturarũ spetie mundanarũ dõs se putari
cupientes & qͣsi diuinis honorib eis dẽq scelestis
ac turpib reb suꝑba impuritate lȩtantes: atq
ad uerũ dm̃ conuers ionẽ humanis animis in¬
uidentes. Ex quoꝵ immanis simo & impiissimo
dominatu homolib̾at. cũ credit in eũ qͥ p̃buit
ad exurgendũ tantȩ humilitatis exemplũ. qͦn¬
ta illi suꝑbia cecider̃. Hinc st̃ ñ solũ illi deqͥb
multa iam diximꝰ & alii atq alii similes cȩte¬
rarũ gentiũ atq t̾rarũ: s etiã hi de qͥb nunc

Expanded text:
sacrificia, caeremoniae, dies festi, et quidquid aliud sacrificia, caeremoniae, dies festi, et quidquid aliud ad eam servitutem pertinet, quae Deo debetur, et graece proprie latria dicitur, ea significata, et pronuntiata sunt, quae propter aeternam vitam fidelium in Christo, et impleta credimus, et impleri cernimus, et implenda tuit aperiri deos gentium esse inmundissimos daemones, sub defunctarum occasionibus animarum uel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes et quasi diuinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba inpuritate laetantes adque ad uerum Deum conuersionem humanis animis inuidentes. Ex quorum inmanissimo et inpiissimo dominatu homo liberatur, cum credit in eum, qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus multa iam diximus, et alii adque alii similes ceterarum gentium adque terrarum, sed etiam hi, de quibus nunc
Abbreviated transcription (Latin):
mundarem᷑. eiusq spũ in cordib nr̃is dilecti¬
one diffusa om̃ib difficultatib suꝑatis in ae¬
t̃nã requiem & contemplationis eiꝰ in effabilẽ
dulcedinẽ ueniremꝰ. quae corda quot linguae
humani ꝑquȩdã signa & sacram̃ta tẽporib con¬
grua quib oportuit ꝑ angłos p̃dicatũ . ẽ. De¬
inde popłs hębreus inunã quandã rempublicã
quae hoc sacram̃tũ ageret congregatꝰ ÷ ubi
ꝑ qͦ sdã scientes ꝑ qͦs dã nescientes id qđ ex ad¬
uentu xp̃i usq nunc & deinceps agit p̃nuntia¬
ret᷑. ẽẽ. uenturũ: sparsa etiã post ea eadẽ gen
te ꝑgentes ꝓpt̃ testimoniũ scripturarũ. qͥb:
aeterna salus in xp̃o futura p̃dicta ẽ. Om̃s
enĩ ñ solũ ꝓpħiae quae in uerb̾ st̃. nec tantum
p̃cepta uitȩ quae mores pietatẽq con formaNT.
atq illis lit teris continent᷑. uerũ etiã sacra.
sacerdotia. tabnacula siue templũ. altaria.

Expanded text:
mundaremur, ejusque spiritu in cordibus nostris dilectimundaremur, ejusque spiritu in cordibus nostris dilectione diffusa, omnibus difficultatibus superatis, in aeternam requiem, et contemplationis ejus ineffabilem dulcedinem venihumani per quaedam signa et sacramenta temporibus congrua, quibus oportuit, per angelos praedicatum est. Deinde populus Hebraeus in unam quandam rem publicam, quae hoc sacramentum ageret, congregatus est, ubi per quosdam scientes, per quos dam nescientes id, quod ex aduentu Christi usque nunc et deinceps agitur, praenuntiaretur esse uenturum; sparsa etiam postea eadem gente per gentes propter testimonium scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura praedicta est. Omnes enim non solum prophetiae, quae in uerbis sunt, nec tantum praecepta uitae, quae mores pietatemque catque illis litteris continentur, verum etiam sacra, sacerdotia, templum, sive tabernaculum, altaria,
Abbreviated transcription (Latin):
ex se ipso beatificat angłos. Itaq quã uis ꝓpt̃
aliquas causas hominib: angłos mittat: ñ
tam̃ ex angłis homines. sed ex se ipso s ange¬
los beatificat. Ab hoc uno & uero dõ uitam¬
iei sꝑamꝰ aet̾nã. Habemꝰ enĩ ab illo p̃t̃ huiꝰcemo¬
dibenefitia quae ex hac de qua ñ nulla di¬
ximꝰ administratione naturȩ bonis malisq
largit᷑ magnũ & bonorũ ꝓpriũ magnae di
mentẽ atq rationẽ qua eũ ipsũ qͥ haec om̃ĩa
condidit inquiramꝰ nequaquã ualeamus
accioni sufficere grarũ: tam̃ qđ nos omeratos¬
obrutosq peccatis & a conp̃latione suae lucis
auersos ac tenebrarũ id ÷ iniqͥtatis dilectione
cȩcatos ñ om̃ino deseruit. misitq nobis uerbũ
suũ qͥ ÷ eiꝰ unicꝰ filius. qͦ ꝓnobis assũpta carne
nato atq quanti dĩ hominẽ pendet nosceremꝰ.
atq illo sacrificio singulari a peccatis om̃ibus

Expanded text:
ex se ipso beatificat Angelos. Ita quamvis propter ex se ipso beatificat Angelos. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus Angelos mittat, non tamen ex Angelis homines, sed ex se ipso, sicut Angelos, beatificat. Ab hoc uno et vero Deo speramus vitam aeternam: habemus enim ab illo praeter hujusmodi beneficia, quae ex hac, de qua nonnulla diximus, administratione naturae, bonis, malisque largitur, magnum, et bonorum proprium magnae dilmentem, atque rationem, qua cum ipsum, qui haec omnia condidit, inquiramus, nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum, tamen quod nos oneratosobrutosque peccatis, et a contemplatione suae lucis aversos, ac tenebrarum, id est iniquitatis dilectione caecatos, non omnino deseruit, misitque nobis Verbum suum, qui est ejus unicus filius, quo pro nobis assumpta carne nato, ac passo, quanti Deus hominem penderet, nosceremus, atque illo sacrificio singulari, a peccatis omnibus
Abbreviated transcription (Latin):
qui humanis ingeniis qu&e creauit etiã sci¬
entiã artiũ uariarũ concessit ad ad iuiuan¬
instituit : qͥ hominũ cętib quẽ focis et
luminib adiberent ad facillimos usus mu¬
nus t̃reni ignis indulsit. Ista sunt certe quȩ¬
diis selectis ꝑ nescio quas phỹsicas int̾p̃tati¬
ones uir acutissimꝰ atq doctissimꝰ uarro siue
quae aliunde accepit. siue quae ipse coniecit
distribuere laborauit. Haec autẽ facit atq
agit unꝰ uerus ds̃. sed sic̃ dĩ idem ubiq to¬
tus. nullis inclusus locis. nullis uinculis al¬
ligatꝰ. innullas partes sectilis. ex nulla par¬
te mutabilis. implens cȩlũ & t̾rã p̃sente po¬
tentiam̃ indigente natura. Sic itaq ad mini¬
strat om̃ia quȩ creauit : ut etiã ipsa ꝓprios
exerere & agere motꝰ sinat. Quã uis enĩ ni¬
chil.eẽ. possit sine ipso: ñ tam̃ sunt qđ ipse.¬
agit autẽ multa etiã ꝑ angłos: sed non nisi

Expanded text:
qui humanis ingeniis, quae creauit, etiam sciqui humanis ingeniis, quae creauit, etiam scientias artium uariarum ad adiuuaninstituit. Qui hominum cetibus, quem focis et luminibus adhiberent, ad facillimos usus munus tdis selectis per nescio quas physicas interpretationes uir acutissimus adque doctissimus Varro, siue quae aliunde accepit, siue quae ipse coniecit, distribuere laborauit. Haec autem facit adque agit unus uerus Deus, sed sicut Deus, id est ubique totus, nullis inclusus locis, nullis uinculis adligatus, in nullas partes sectilis, ex nulla parte mutabilis, inplens caelum et terram praesente potentia, non indigente natura. Sic itaque administrat omnia, quae creauit, ut etiam ipsa proprios exerere et agere motus sinat. Quamuis enim nihil esse possint sine ipso, non sunt qAgit autem multa etiam per Angelos, sed nonnisi
Abbreviated transcription (Latin):
didit. qui sermonis facultatẽ usũq donauit.
qui munꝰ futura dicendi quib placuit spir¬
tib imꝑtiuit: & ꝑ quos placet ipse futura
p̃dicit : & ꝑ quos placet malas ualitudines
pellit : qui belloꝵ quoq ipsoꝵ cũ sic emendan
uehementissimũ & uiolentis simũ ꝓimm̃s&
naturȩ temꝑam̃to & creauit & regit: qͥ uni¬
uersarũ aquarũ creator & gubnator . ẽ: qͥ
solẽ fecit corporaliũ clarissimũ luminũ. eiq:
umm congruã & motũ dedit: qui ipsis etiã in¬
feris dñationẽ pͣotestatẽq ñ sub trahit: qͥ se¬
mina & alim̃ta mortaliũ. siue arida siue li¬
quida naturis cõpetentib at tributa substituit.
qui t̃rã fundat atq fȩcundat: qͥ fructꝰ eiꝰ mi¬
malib hominibq: largit᷑ : qͥ causas ñ solum
principales s etiã subsequentes nouit atq
ordinat: qui lunȩ statuit modũ suũ: qͥuias
celestes atq t̾restres locorũ mutationib p̃bet:

Expanded text:
didit; qui sermonis facultatem usumque donauit; didit; qui sermonis facultatem usumque donauit; qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus inpertiuit et per quos placet ipse futura praedicit et per quos placet malas ualetudines pellit; qui bellorum quoque ipsorum, cum sic emendanduehementissimum et uiolentissimum pro inmensae naturae temperamento et creauit et regit; qui uniuersarum aquarum creator et gubernator est; qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique uim congruam et motum dedit; qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit; qui semina et alimenta mortalium, siue arida siue liquida, naturis conpetentibus adtributa substituit; qui terram fundat adque fecundat; qui fructus eius animalibus hominibusque largitur; qui causas non solum principales, sed etiam subsequentes nouit adque ordinat; qui lunae statuit modum suum; qui uias caelestes adque terrestres locorum mutationibus praebet;