comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
toꝵ remissionem: c negari ñ possit. ꝓead̃
corporis sanitate. & similiter ꝓ peccatoꝵ re¬
missione sepiꝰ iterandam ẽẽ orationem: Et
ut insacram̃tis idem demonstremꝰ. quis di¬
cat hominẽ aqͣ asꝑsionis semel lustratum.
ampliꝰ asꝑgi ñ posse: & qđ maius ẽ. sacra¬
mento corporis & sanguinis. rp̃i semel ꝑcep¬
to. ampliꝰ illud suscipere ñ debere: S si
forte adhec respondendũ existimes. quia
corpꝰ semel consecratum. denuo in eodem
sacramento ñ benedicitur. neq aque asꝑsio¬
nis benedictio. sepiꝰ ineadem aqua reiterat᷑:
uide qͥa similit̾ idem oleũ pꝰ unã consecra¬
tionem alia rursũ benedictione aut con¬
secratione ñ scĩficatur. Et tam̃ sicut ille
qui corpous. xp̃i sacramentũ iam ꝑcepit.
neqͣqͣm iccirco a ꝑcipiendo iterũ eo ꝓhibet᷑:
sic ei qui unctionis sacramentũ accepit.
sinecesse fuerit: & causa siue deuotio expo¬

Expanded text:
torum remissionem, cum negari non possit pro eadem torum remissionem, cum negari non possit pro eadem corporis sanitate, et similiter pro peccatorum remissione, saepius iterandam esse orationem? Et ut in sacramentis idem demonstremus, quis dicat hominem aqua aspersionis semel lustratum amplius aspergi non posse; et quod majus est sacramento corporis et sanguinis Christi semel percepto amplius illud suscipere non debere? Sed si forte ad haec respondendum existimes, quia corpus semel consecratam denuo in eodem sacramento non benedicitur, neque aspersionis benedictio saepius in eadem aqua reiteratur, vide quod similiter idem oleum post unam consecrationem alia rursum benedictione aut consecratione non sanctificatur: et tamen sicut ille qui corporis Christi sacramentum jam percepit, nequaquam idcirco a percipiendo iterum eo prohibetur, sic ei qui unctionis sacramentum accepit, si necesse fuerit et causa sive devotio expo
Abbreviated transcription (Latin):
natio saluabit infirmũ. Uerte qͦ libet. Si
licis quia unctio confert peccatorũ remissio¬
nem. ioratio infirmitatis alleuiationẽ : ego
urũ ẽẽ confiteor. sic tam̃ ut conuersam ñ ne¬
ges. quia unctio confert corporis alleuiatio.¬
nm. & oratio peccatoꝵ remissionem. Utrũq
nadit adutrũq. Utrũq oꝑatur. ⁊utrũq
Tame qi unctio menbroꝵ dolorẽ sanat. &
untra corporis infirmitatẽ magis ꝓdesse ui¬
litur. id̃o fortassis dixit. oratio saluabit in¬
lrmũ: ut mutroq utrumq intelligas. et
ĩputes unctionem magis ad sanitatẽ corpo¬
ts ptinere. qͣm ad peccatoꝵ remissionem. Priꝰ
aima curatur: pꝰea corpus sanatur. ꝓpter
iruptionẽ anime: infirmatũ ẽ. corpus.
Uad sanitatẽ corꝑis obtinendam: prius ẽ.¬
alanda anima. Et si forte corpꝰ adpristi
suꝑ infirmum iterari possit. ad reꝑandam
sepius sanitatẽ. & impetͣndam sepiꝰ pecca¬

Expanded text:
oratio salvabit infirmum. Verte quolibet. Sed oratio salvabit infirmum. Verte quolibet. Sed dicis, quod unctio confert peccatorum remissionem; et oratio infirmitatis allevationem. Ego verum esse confiteor, sic tamen ut conversam non neges; quia unctio confert corporis allevationem, et oratio peccatorum remissionem. Utrumque vadit ad utrumque. Utrumque operatur ut tamen quia unctio membrorum dolorem sanat, et contra corporis infirmitatem magis prodesse videtur: ideo fortassis dixit oratio salvabit infirmum, ut in utroque utrumque intelligas, et non putes unctionem magis ad sanitatem corporis pertinere, quam ad peccatorum remissionem. Prius anima curatur, postea corpus sanatur. Propter correctionem animae infirmatum est corpus. Ideo ad sanitatem corporis obtinendam, prius curanda est anima. Et si forte corpus ad pristsuper infirmum iterari possit; ad reparandam saepius sanitatem et ad impetrandam saepius pecca
Abbreviated transcription (Latin):
etiã si bonus ẽẽ desinit. ꝓ pterca qui seme
baptizatus ẽ: denuo ñ baptiratur. etiam
si de bono admalũ cõmutatur. Qui autẽ
oleo ungitur. ideo ungitur. ut ei pecata
gonitantur: & infirmitas alleuietur. Si
qn uistificatur. potest iterũ peccare: ⁊ qui
sanatur. potest iterũ egrotare. Qui autem
qpanus efficitur: quia qͦd habet sacͣmentũ
nominis ꝑdere ñ potest. recipere ñ potest.
Nͥon sic ẽ. sacramentũ unctionis. Specialis
s̃ quedam medicina: corporis & anime lan¬
quores mitigans & sanans. Nam oleũ men¬
lra dolentia sanat. Ita oleũ adutrũq curan¬
dum ꝓdest. Si morb ñ reuertitur: medici.¬
ia ñ iteretur. Si autẽ morb ñ potest choi¬
leri: quare debet medicina ꝓhiberi: Siun¬
tio terari ñ potest: nec oratio iterari potest.
utraq enim illic cõmemorata sunt. Orent
nquit ꝓeo: ungentes oleo sacro. Et simpec¬
uis ẽ dimittent᷑ ei. & oratio saluabit infir¬
ut nͥ ad corꝑis alleuiationem: qͥa dictum ẽ

Expanded text:
terea qui semel baptizatus est denuo non baptizatur, etiam si de malo ad bonum convertatur. Qui autem oleo ungitur ideo ungitur ut ei peccata mittantur, et infirmitas allevetur. Sed qui justificatur potest iterum peccare, et qui sanatur potest iterum aegrotare. Qui autem christianus efficitur, quia quod habet sacramentum nominis perdere non potest, recipere non potest. Non sic est sacramentum unctionis: spiritalis est quaedam medicina corporis et animae, languores mitigans et sanans. Nam oleum membra dolentia sanat. Ita oleum ad utrumque curandum prodest; si morbus non revertitur medicina non iteretur. Si autem morbus non potest cohiberi, quare deberet medicina prohiberi? Si unctio iterari non potest, nec oratio iterari potest. Utraque enim illic commemorata sunt. Orent, inquit, pro eo, ungentes eum oleo sacro; et si in peccatis est, dimittentur ei; et oratio salvabit infir ad corporis allevationem, quia dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
nalia linea que ritu sacro circareno
ficis stringebantur adieceris octoss
dotalia indumenta. De tunica bil

Expanded text:
nalia linea, quae ritu sacro circa renes pontificis stringebantur, adjeceris, octo sunt sacerdotalia indumenta. CAP. I
Abbreviated transcription (Latin):
sustentationẽ ministroꝵ̃ di st̃ resetuu
ita ut in eis et deuotio offerentium n¬
retur. et accipientium necessitas consit
possunt. s si causa et ratio postulautt
commutationẽ aut donationẽ adaua
possessionẽ transire possunt. Sicut gͥ¬
est et uiolentia eiꝰ modi bona hoi ues¬
sidenti tollere: sic sacͥlegium ẽ. et pe
rapina ista eccłȩ iuste possidenti a
Decimas aũt qͦ quomͦ usurpare auas¬

Expanded text:
sustentationem ministrorum Dei sunt reservatae, ita ut in eis et devotio offerentium mereretur, et accipientium necessitas consolapossunt; sed si causa et ratio postulaverit, per commutationem aut donationem, ad alienam possessionem transire possunt. Sicut est et violentia ejusmodi bona homini juste possidenti tollere, sic sacrilegium est et plusquam rapina ista Ecclesiae juste possidenti auferre. Decimas autem quoquo modo usurpare au
Abbreviated transcription (Latin):
spatiis: siue rectofacta. siue peccata metim᷑.
Auoqͥn mauis peccatũ hab̃etur arborẽ dei¬
cere: qͣm hominẽ oceidero. Illud enĩ fit
longa mora. ictib multis: hoc uno ietu bre¬
iussimo tempore. In hac quippe sententia.
adhoc solum eadem mensura ẽ. ut qͦd non¬
p̾stitit. ei ñ prestet᷑: atq ita qͦa ipse iudica¬
tur. erit ecernũ. qmͣnius qd̾ uidicauit et̾nũ
ẽẽ nequiuerit. In eadẽ gͥ m̃sura. qͣmus ñ
eternoꝵ malefactoꝵ et̾na supplitia remeti¬
untur: ut qͥa eternam uoluit habere pecca

Expanded text:
spatiis sive recte facta sive peccata metientur. spatiis sive recte facta sive peccata metientur. Alioquin majus peccatum habetur arborem dejicere, quam hominem occidere. Illud enim fit longa mora, ictibus multis; hoc uno ictu, brevissimo tempore. In hac quippe sententia ad hoc solum eadem mensura est, ut quod praestitit, ei non praestetur. Atque ita quod ipse judicatur erit aeternum quamvis quod judicaverit aeternum esse nequiuerit. in eadem igitur mensura quamuis non aeternorum malefactorum aeterna supplicia remetiuntur, ut, quia aeternam uoluit habere pecca
Abbreviated transcription (Latin):
Nec quisqͣ existit. qui concedat tã cito no¬
centium finienda ẽẽ torm̃ta. ꝗͣcito factũ ẽ
homicidiũ uel adulterium uel saclegium.
uel qolibet aliud scelus: ñ temꝑis longitudi¬
ne. s iniquitatis et impietatis magnitudi¬
ne metiendũ.
remetietur uobis: idẽ. qđ feceris pa¬
teris. ñ ut si stuprũ fecerit. stuprũ paciat᷑.
s:. qͥd peccato isto facit legi. hoc ei lex faciat.
idẽ. qr legem talia ꝓhibentẽ de sua uita ab¬
stulit. auferat eũ etiã ipsa lex de hominum
uita qm regit. Ilem. Nolite uidicare: ut
ñ uidicemini. Inqͥ enim iuditio udicau̾itis:
iudicabimini. Numqͥd si miqͦ iuditio iudi¬
cabunt: iniquo nidicabuntur: Absit. Nul¬
la quiipe miqͥtas apud dm̃. S ita dictũẽ.
in quo iuiditio iudicaueritis meo iudicabi¬
mini: tanqͣm diceretur. inqͣ uoluntate be¬
ne feceritis. in ipsa lib̾abimini. inqua uo¬
bantate malefeceritis. inipsa puniemini.
Ex qualitatib quippe uoluntatũ. ñ extẽpoꝵ

Expanded text:
nec quisquam exstitit qui censeret tam cito nocentium finienda esse tormenta, quam cito factum est uel homicidium uel adulterium uel sacrilegium uel quodlibet aliud scelus non temporis longitudine, sed iniquitatis et inpietatis magnitudine metiendum. remetietur vobis , id est quod feceris, patieris. Non ut si stuprum fecerit, stuprum patiatur, sed quod peccato isto facit legi, hoc ei lex faciat, id est quia legem talia prohibentem de sua vita abstulit; auferat eum etiam ipsa lex de hominum vita quam regit. Idem: Nolite judicare et non judicabimini. In quo enim judicio judicaveritis, judicabimini . Nunquid si iniquo judicio judicabunt, iniquo judicabuntur? Absit! Nulla quippe iniquitas apud Deum, sed ita dictum est: In quo judicio judicaveritis, in eo judicabimini, tanquam si diceretur: In qua voluntate benefeceritis in ipsa liberamini, vel in qua voluntate malefeceritis in ipsa puniemini. Ex qualitatibus quippe voluntatum non ex temporum
Abbreviated transcription (Latin):
mare orbis implebitur. ꝓculdubio latet
qnͣdo finis erit: ante quippe ñ erit. Tc̃ reue¬
ducendas nationes. que st̃ manglis qͣtuor
t̾re. gog. ⁊magos. Quoꝵ interp̃tationem
nominũ ẽe comꝑimꝰ. gog tectũ. magog de
tecto. tanqͣm domꝰ. & ipse qui ꝓcedit domo.
so suꝑus intelligebamꝰ inclusũ: upse de
sint tectũ. ipse de tecto. Quaro mͦ diabolus

Expanded text:
mare orbis implebitur, procul dubio latet mare orbis implebitur, procul dubio latet ndo finis erit. Ante quippe non erit. « Tunc reveducendas nationes, quae sunt in quatuoresse Gog et Magog, quorum interpretationem nominum esse comperimus Gog tectum, Magog de tecto, tanquam domus et ipse qui procedit de domo; so superius intelligebamus inclusum, et ipse de sint tectum ipso de tecto. Si au
Abbreviated transcription (Latin):
toris ad¬
uentu
qui ex¬
pectat᷑
infine.
tempa
dinume¬
rare ñ
audeo. nec aliquẽ ꝓpħam dehac re nume¬
rũ annoꝵ existimo p̃finisse: s. illud potius
preualere. qqđ ipse dñs ait. Nemo potest
cognoscere tẽpora. que pat̾ posuit insua.
potestate. Tempora gͦ cõputare. hoc ẽ cronois.
ut sciamꝰ qͣndo sit finis huiꝰ scłi. uel aduentꝰ
dñi: nichil mͥ aliud uidetur. qͣm scire uelle
uͦ illius temꝑis ꝓfecto ñ erit: anteqͣm p̃dicet᷑
euͣngłm uniu̾so orbi. intestimoniũ omnib gen¬
tib. Aꝑtissima enim de hac re legitur sen¬
tentia saluatoris dicentis. Et p̃dicabitur
hoc eungłm regni inuniuerso orbe: intesti¬
moniũ omnib gentib. Tc̃ ueniet finis. Tc̃
ueniet quid ẽ: nisi ante ñ ueniet: Quando
pꝰ gͦ ueniat: incertũ nobis ẽ. Ante tam̃ ñ eẽ
ñ eẽ uenturũ:. dubitare utiq ñ debemus
Si gͦ latet. quando eccłia fructificante atq
crescente uniuersus omnino amari usq ad

Expanded text:
toris aduentu, qui expectatur in fine, tempora dinumerare non audeo rec aliquem prophetam de hac re numerum annorum existimo praefinisse sed illud potius: praeualere, quod ipse dominus ait: Nemo potest cognoscere tempora, quae pater posuit in potesut sciamus, quando sit finis huius saeculi uel aduentus domini, nihil mihi aliud uidetur quam scire uelle, vero illius temporis profecto non erit, antequam praedicetur Evangelium universo orbi in testimonium omnibus gentibus. Apertissima enim de hac re legitur sententia Salvatoris dicentis: Et praedicabitur hoc Evangelium regni in universo orbe in testimonium omnibus gentibus. Tunc veniet finis . Tunc veniet quid est nisi ante non veniet? Quanto post ergo veniat incertum nobis est. Ante tamen non esse venturum dubitare utique non debemus. Si ergo latet, quando Ecclesia fructificante atque crescente, universus omnino a mari usque ad
Abbreviated transcription (Latin):
bonum ⁊ malum seiuuit. bonum quiss
⁊ ꝑscientiam ⁊ ꝑerꝑientiam. malum ut
ꝑ solam seientiam. Postqͣ autem ligni
ueritum tetigit. malũ iam etiam ꝑ erpto¬
tiam cognoscere cepit: atq ꝑ erpientios
iplius mali. bonũ qͦq ꝗͣ stricte fueraoe¬
nendum agnouit. Sic gͥ lignum istiad
ꝑ uirtutem obedientie. uel ꝑinobedientie cul¬
ꝑam ꝑdesse aut nocere homini potuit: qͣn¬
tum autem spectabat adnaturam ipsius. tale
fuisse creditur. ut siue ederet siuie ñ ederet
homo. fructum euis ñ lederetur. Conuenien¬
ter autem lignum uite ex sua natura uirtu¬
tem tribuit. lignũ uͦ scientie boni ⁊ mali.
uirtutis cantum occasionem p̃stitit: quia
bona inferioris uttȩ ex natura sunt. bona

Expanded text:
ivit; bonum quidem per scientiam et per experientiam, malum vero per solam scientiam. Postquam autem lignum vetitum tetigit, malum jam etiam per experientiam cognoscere coepit, atque per experientiam ipsius mali bonum quoque quam stricte fuerat tenendum agnovit. Sic igitur lignum istud per virtutem obedientiae vel inobedientiae culpam, prodesse aut nocere homini potuit. Quantum autem spectabat ad naturam ipsius, tale fuisse creditur ut sive ederet sive non ederet homo fructum ejus, non laederetur. Convenienter autem lignum vitae ex sua natura virtutem tribuit; lignum vero scientiae boni et mali virtutis tantum occasionem praestitit, quia bona inferioris vitae ex natura sunt; bona
Abbreviated transcription (Latin):
perioꝵ: ut utraq uita iocunditat sn
beret. alia adfomentum. alia ade
alia idel necessitatem. alia adfelicss
adusum tempis. alia ad fructum ag
le bonum ad fructum uite superios

Expanded text:
periori, ut utraque vita jucunditatem suam haberet. Alia ad fomentum, alia ad gaudium; alia ad necessitatem, alia ad felicitatem; alia ad usum temporis, alia ad fructum aetc est spirituale bonum ad fructum vitae superioris
Abbreviated transcription (Latin):
fuisset. si inipsa obedientia homo usq in
finem ñ ꝑstitisset. ꝓpterea sicut in obedien¬
tia uno tempore consummata. naturam
ad corruptionẽ mutauit: ita ꝙ̃ obedientia naturã
adic̃orruptionẽ ñ mutasset. dones cmpo
autem interim generarentur. a natura .e
adhuc ad ueram incorruptionem tans¬
nascerentur ñ dũ adhuc ꝑfecte obedieto
stitiam haberẽt. Non autem potuit md
nascentib dare. qđ in generantib noncõ
huc possidebat: queinadmodũ ⁊i hi qi
inpeccato generantur. non aliud nascti
obedientie sue casto coniugio ad ꝓpage
posteritatis institutioni diuine deseruia
filios generaret. sine peccato quidẽ. qͣni
tura ab omi uitio lib̾a. s ñ similiter po
ustitie heredes: qm ipsa natura nonit̃¬

Expanded text:
fuisset, si in ipsa obedientia, homo usque in fuisset, si in ipsa obedientia, homo usque in finem non perstitisset. Propterea sicut inobedientia uno tempore consummata naturam ad corruptionem mutavit, ita obedientia naturam ad incorruptionem non mutasset, donec tempofecta. Qui autem interim generarentur, a natura nondum adhuc ad veram incorruptionem transformanascerentur, nondum adhuc perfectae obedientiae justitiam haberent. Non autem potuit natura nascentibus dare quod in generantibus nondum adhuc possidebat, quemadmodum et ii qui nunc in peccato generantur, non aliud nascendobedientiae suae casto conjugio ad propagationem posteritatis institutioni divinae serviens filios generaret sine peccato quidem, quoniam ex natura ab omni vitio libera, sed non similiter paternae justitiae haeredes; quoniam ipsa natur
Abbreviated transcription (Latin):
hi qͥ mͦ generant᷑ cũ concupiscentia: quasi
ex ipso radicis sue uitio corruptionem tra¬
hentes nascuntur cum culpa. Si ꝑat̾ne iu¬
inquisitione udetur. si paterne obedientie
meritum ꝑ incorruptam originem ad poste¬
ros omnes tͣnsire debuerat: quemadmodũ¬
ñc in obedientie illius culpa ꝑ eandem origi¬
nem uitiatam iuniuersos se effundendo di¬
latat. Qđ si uerum ẽ: ita tẽ in nascentibus
foret exmerito parentum originalis iustitia.
sicut nc̃ inuenitur in eisdem exsolo pacerne
transgressionis reatu originalis culpa. Iccir¬
co tam̃ temere asserendum non ẽ: quia ñ¬
sumliter uidetur qđ quẽ admodũ ñc nat᷑a
ꝑ inobedientiam ad corruptionẽ inutata
cernitur: ita etiam t̃c ꝑ obedientiam obser¬
uatam. nisi usq ad tempus p̃ diffinitum a
deo seruata fuisset. adincorruptionem muta¬
retur. Semel enim tnsgredi plena mobe¬
dientia fuit: s ñ similiter ꝑfecta obedientia

Expanded text:
ii qui modo generantur cum concupiscentia, quasi ii qui modo generantur cum concupiscentia, quasi ex ipso radicis suae vitio corruptionem trahentes, nascuntur cum culpa. CAP. XXIV. Uinquisitione videtur an paternae obedientiae meritum per incorruptam originem ad posteros omnes transire debuerat, quemadmodum nunc inobedientiae illius culpa, per eamdem originem vitiatam in universos se effundendo dilatat. Quod si verum est ita tunc in nascentibus foret ex merito parentum originalis justitia, sicut nunc invenitur in eisdem ex solo paternae transgressionis reatu originalis culpa. Idcirco tamen asserendum non est similiter videtur quod quemadmodum nunc natura per inobedientiam ad corruptionem mutata cernitur, ita etiam tunc per obedientiam observatam nisi usque ad tempus praediffinitum a Deo conservata fuisset ad incorruptionem mutaretur. Semel enim transgredi plena inobedientia fuit; sed non similiter perfecta obedientia
Abbreviated transcription (Latin):
st̃. etiam illud querendum uidetur
qualiter homo filios ꝓcreare potuisset. si ñ
peccasset: qualesq futuri ẽẽnt. qui ex eo nas¬
cituri essent. In eiusmodi gͦ sicut iam sepe
dipimus: diligenter considerare oportet:
ut abhis que dubia ñ st̃. ea que ꝓbabilit̃
tantum dicuntur. discernamꝰ. Que enim
nec auctoritas ꝓbat. nec ratio arguit mani¬
festa. inter dubia relinquuntur. tamen etiã¬
ista ñ mutiliter aliqͣndo inquestionẽ admit¬
tuntur. ut uel niueniatur qđ uerum ẽ. uel
saltem qͦd falsum est non credatur. Utrum
coniugium inter masculum ⁊ feminã
ante peccatum a do institutum. eisq ut cres¬
cerent ⁊ multiplicarentur. dono benedictio¬
nis concessum atq in iunctũ legimus: cõmix¬
tionem carnis in ꝓlis generatione sine curpi¬
tudine et concupiscentia futuram. nullate¬
nus dubitare debeinus. Qui gͦ sine peccato
generarentur: consequens omnino ẽ. qđ &̃
sine peccato nascerentur. Quemadmodũ

Expanded text:
nt etiam illud quaerendum videtur, qualiter homo filios procreare potuisset si non peccasset, qualesque futuri essent qui ex eo nascituri essent. In hujusmodi ergo, sicut jam saepe diximus, diligenter considerare oportet, ut ab iis quae dubia non sunt, ea quae probabiliter tantum dicuntur discernamus. Quae enim nec auctoritas probat, nec ratio arguit manifesta, inter dubia relinquuntur; tamen ista non inutiliter aliquando in quaestionem admittuntur, ut vel inveniatur quod verum est, vel saltem quod falsum est non concedatur. CAP.. Quia ergo conjugium inter masculum et feminam ante peccatum a Deo institutum, eisque ut crescerent et multiplicarentur dono benedictionis concessum atque injunctum legimus: commistionem carnis in generatione prolis, sine turpitudine et concupiscentia futuram nullatenus dubitare debemus. Qui ergo sine peccato generantur, consequens omnino est quod etiam sine peccato nascerentur, quemadmodum
Abbreviated transcription (Latin):
dolore dransferri debuisset: cũ omni ple
sua post ipsum subsequente. inconsortio
beatoꝵ angłoꝵ uita incelesti sine fine uis
tis a principio: inquo posuit hominem
quem formauerat. Qualis autẽ paradis
fuerit. ubi homo ꝓbandus & erercendus
positus ẽ:. subsequitur scͥptura ⁊ dicit.
Pduitq: dñs as de humo omne lignum
pulebrũ uisu .⁊ ad uescendũ suaue. lig

Expanded text:
dolore transferri debuisset cum omni prole dolore transferri debuisset cum omni prole sua post ipsum subsequente in consortio beatorum angelorum vita coelesti sine fine victtis a principio in quo posuit hominem quem formaverat . Qualis autem paradisus fuerit ubi homo probandus et exercendus positus est, subsequitur Scriptura et dicit: Produxitque Dominus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescen
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptum fuerat. non amore dĩ. s delectatio¬
ne cibi. adductus fuisset. Rursum si multa
de his que naturaliter concessa fuerant d̃s
homini ꝓbibuisset. & pauca concessissec
preuaricationis sue homo aduersus adm̃
ercusationem habere uideretur: ꝓeo qd̾ nȩ¬
cessitate magis qͣm uoluntate ad p̃uaricatio¬
nem impulsus demonstraretur. ꝓpterea
as hominem aderꝑiendam obedientiam
mandato informans. multa concessit et
pauca ꝓhibuit. ut ipsa obedientia eẽt li¬
bera: et que ꝓhibuit. iccireo potius ꝓhibuit
qͣm p̃cepit. ut ipsa obedientia eẽt pura
De omru inquit ligno paradisi comede.
de liguo uͭ seientie boni & mali ne come¬
Aao ut seilicet prius infirmitatem sensus
humam ꝑ concessionem consolareturt. nes
forte postea adphibitionem terreretur. Si
gͦ homo in hac obedientia ꝑstitisset. postꝰ
tempus definitum adeo ad illud bonum
ꝗd ei incelis p̃ꝑatum fuerat. sine mortis

Expanded text:
praeceptum fuerat non amore Dei, sed delectatiopraeceptum fuerat non amore Dei, sed delectatione cibi adductus fuisset. Rursum si multa de his quae naturaliter concessa fuerant Deus homini prohibuisset, et pauca concessisset, praevaricationis suae homo adversus Deum excusationem habere videretur, pro eo quod necessitate magis quam voluntate ad praevaricationem impulsus demonstraretur. Propterea Deus hominem ad experiendam obedientiam mandato informans multa concessit et pauca prohibuit ut ipsa obedientia esset libera, et quae prohibuit idcirco potius prohibuit quam praecepit, ut obedientia ipsa esset pura. De omni, inquit, ligno paradisi comede; de ligno vero scientiae boni et mali ne comedas , ut scilicet prius infirmitatem sensus humani per concessionem consolaretur, ne forte postea ad prohibitionem terreretur. Si ergo homo in hac obedientia perstitisset, post tempus definitum a Deo ad illud bonum quod ei in coelis praeparatum fuerat sine mortis
Abbreviated transcription (Latin):
oportebat ut de ipsa concessione p̃ceptũ disci¬
plinȩ sumeretur: quatinus ꝑ preceptum con¬
cessio ipsa ñ mutaretur. id ẽ. ut p̃ceptum
naturam rei dequa fieri debebat ñ corrum¬
ꝑet. neq contra primũ institutũ uite hu¬
mane noriam faceret: quatinus sola inobe¬
dientia p̃uaricatori ñ ipsis inqua p̃uarica¬
batur rei natura noceret. Cum autẽ de con¬
cessione naturali p̃ceptum discipline forman¬
dum fuisset. congruũ fuit magis ut scd̃m
ꝓhibitionem hoc fieret. ñ scd̃m preceptionẽ:
ue diabolus posset obedientiam hominis ca¬
lumpniari. ⁊ muno tantũ ñ in pluribus.
ne inobedientia ipsa ualeret ab homine ex¬
cusari. Sienim dixisset d̾s homini ut de lig¬
no scientiȩ boni ⁊ mali manducaret. hab̾et
diabolus aduersus hominem aliquid qd̃ dicẽ
posset: quia uidelicet inexequutione man¬
dati magis cõmodũ suũ quã preceptũ crea¬
toris sui resperisset. ⁊ adꝑficiendum id qđ

Expanded text:
oportebat ut de ipsa concessione praeceptum discioportebat ut de ipsa concessione praeceptum disciplinae sumeretur, quatenus per praeceptum concessio ipsa non mutaretur, id est ut praeceptum naturam rei de qua fieri debebat non corrumperet, neque contra primum institutum vitae humanae noxiam faceret, quatenus sola inobedientia praevaricatori non ipsius in qua praevaricabatur rei natura noceret. Cum autem de concessione naturali praeceptum disciplinae formandum fuisset congruum fuit magis ut secundum prohibitionem hoc fieret non secundum praeceptionem ne diabolus posset obedientiam hominis calumniari, et in uno tantum non in pluribus; ne inobedientia ipsa valeret ab homine excusari. Si enim dixisset Deus homini ut de ligno scientiae boni et mali manducaret, haberet diabolus adversus hominem aliquid quod dicere posset, quod videlicet in exsecutione mandati commodum suum magis quam praeceptum creatoris sui respexisset, et ad perficiendum id quod
Abbreviated transcription (Latin):
hominem facta sunt. aut necessaria st̃
uuito humane. & ꝑtirent ad preceptionem:
up noria. et ꝑtinent acdphibitionem: aut
media. & ꝑtinent ad concessionem. Man¬
datum autem discipline neq dep̃ceptione
neq de ꝓhibitione naturali sumi poterat.
ne si uel eadem p̃ciꝑet. ds aut ꝓhiberet quȩ
prus preceꝑat. & ꝓhibuerat. meritum ut
dictum ẽ. aduitam obedienti ñ esset. Si uͦ
inutrolibet. mutaret mandatum. ut uel ne¬
cessaria ꝓhiberet. uel noria p̃ciperet. natu¬
ram a se factam iniuste lederet. et in repug¬
nantia mandatoꝵ suoꝵ quecũq: pars adẽt¬
fectum duceretur. hominem innecessitatem
preuaricationis precipitaret: cum e duob
contrariis alterum sine alterius transgressiõe
impleri non posset. Oportuit gͦ ut de conceᷤ¬
sione naturali p̃ceptum discipline sumere¬
tur. quia solummͦ meritum ẽẽ ñ potuit. ubi
liberum arbitrium fuit: ⁊ ubi homo adutrũ¬
libet se ꝓuoto inclinare potuit. Sie tamen

Expanded text:
hominem facta sunt: aut necessaria sunt vitae humanae, et pertinent ad praeceptionem; aut noxia, et pertinent ad prohibitionem; aut media, et pertinent ad concessionem. Mandatum autem disciplinae neque de praeceptione neque de prohibitione naturali sumi poterat; ne si vel eadem praeciperet Deus aut prohiberet quae prius praeceperat et prohibuerat meritum, ut dictum est, ad vitam obedienti non esset. Si vero in utrolibet mutaret mandatum, ut vel necessaria prohiberet vel noxia praeciperet naturam a se factam injuste laederet. Et in repugnantia mandatorum ejus quaecunque pars ad effectum duceretur hominem in necessitatem praevaricationis praecipitaret, cum e duobus contrariis alterum sine alterius transgressione implere non posset. Oportuit ergo ut de concessione naturali praeceptum disciplinae sumeretur, quia solummodo meritum esse potuit ubi liberum arbitrium fuit, et ubi homo ad utrumlibet se pro voto inclinare potuit. Sed tamen
Abbreviated transcription (Latin):
etiam screniȩ boni ⁊ mali ibi fuusse nr¬
tie ita di ñ simuiliter quidem ex natura des
suentran bona et mali homini dars pes
auemadmnocdũ liqium uite uitam inhe¬
ne eo poralem ex̃ natura sua. inrales¬

Expanded text:
etiam scientiae boni et mali ibi fuisse narratur, quod non similiter quidem ex natura sua scientiam boni et mali homini dare potuit, quemadmodum lignum vitae vitam in homine corporalem ex natura sua e
Abbreviated transcription (Latin):
oterat itaq homo ꝑ p̾ceptum nature
conseruare bonum temporale qđ ha-¬
necesim habuit adipisci. Neq enim adu
tam sipiorem obtinendam meritũ illi foret.
si ant sutaret huic uite noxia. aut que salu¬
bria sunt appeteret. siuie adutrũlibet mediis
iuereuur: qͣm inhis omnib. ñ tam p̃cipientiᷤᷤ
assittum. quã cõmodum obedientis attendet.
Itai. ito homo suꝑ hanc uitam aliquid mere¬
retur. necessariũ fuit ut p̃cepto nature pre¬
ceptum discipline adderetur. & ut inipsiuspcepti
pacepti utilitatem. quã precipientis dilectionẽ
aecti ꝓbaretur. S quid erit amplius qđ
Apiendã obedientiam hominis illi p̃cipia
tũ totum qđ adiutam ꝑtinet humanam.¬

Expanded text:
eptum naturae conservare bonum naturale quod habnecdum habuit adipisci. Neque enim ad vitam superiorem obtinendam meritum illi foret, si aut vitaret huic vitae noxia, aut quae salubria sunt appeteret, sive ad utrumlibet mediis uteretur, quoniam in his omnibus non tam praecipientis affectum quam commodum obedientis attenderet. Itaque ut homo super hanc vitam aliquid mereretur, necessarium fuit ut praecepto naturae praeceptum disciplinae adderetur; et ut in ipsius praecepticepit utilitatem quam praecipientis dilectionem amplecti probaretur. Sed quid erit amplius quod ad experiendam obedientiam hominis illi praecipiatur, cum totum quod ad vitam pertinet humanam
Abbreviated transcription (Latin):
gͥ niro. nec dña neo ancilla parabatur s
sotia. nec de capite nec de pedib. s de latẽ
fuerat ꝑducenda: ut iuxta se ponendam
cognosceret. quamde iurta se sumptã didi
lanti. costa de qua mulieris corpus
fabricaretur. subtracta ẽ. ne in eo penam
aliqͣm sensisse putapetur. et diuine simul
potentie opus ꝓbabile ꝓbaretur. que ho¬
minis dormientis latus aꝑuit. & eum tam̃
a quiete soporis sui minime suscitauit. Qnͣdã
uͦ ꝑtinet ad sp̃italem intelligentiam. iccireo
primus adam dormiendo mat̾iam unde
illi sponsa crearetur de latere suo p̾stitit:
q̃m scds adam pꝰea in cruce somno mortis
soporatus. ut sponsa illuis eccłia formaret᷑
sanguinem cum aqua de latere fundendo.
sacramenta ministrauit. Porro qđ de costa
uiri mulieris corpus factum dr. ita intel¬
ligendum ẽ. ut de sola ipsuis coste substan¬
tia. sine omni extrinseco additam̃to ꝑ diui¬
nam potentiam insemet ipsa multiplicata.

Expanded text:
igitur viro nec domina nec ancilla parabatur sed igitur viro nec domina nec ancilla parabatur sed socia; nec de capite, nec de pedibus, sed de latere fuerat producenda ut juxta se ponendam cognosceret; quam de juxta se sumptam didiclanti costa de qua mulieris corpus fabricaretur, subtracta est, ne in eo poenam aliquam sensisse putaretur, et divinae simul potentiae opus mirabile probaretur, quae hominis dormientis latus aperuit, et eum tamen a quiete soporis non excitavit. Quantum vero pertinet ad spiritualem intelligentiam, idcirco primus Adam dormiendo materiam unde illa sponsa crearetur de latere suo praestitit; quoniam secundus Adam postea in cruce somno mortis soporatus ut sponsa illius Ecclesia formaretur, sanguinem cum aqua de latere suo fundendo sacramenta ministravit. Porro quod de costa viri mulieris corpus factum dicitur ita intelligendum est, ut de sola ipsius costae substantia sine omni extrinseco additamento, per divinam potentiam in semetipsa multiplicata
Abbreviated transcription (Latin):
diso uoluptatis. Quem enĩ tulisse. & postea
in paradiso posuisse dr̃. qm̃ alibi creatussit¬
& ut hic poneretur. aliunde assumptus.
esset genĩs humani principium. quatinꝰ
in hoc ⁊ diaboli suꝑbia confunderetur. &
humane naturȩ humilitas diume imagi¬
nis similitudine głificaretur. Diabolus
namq aliud a do ẽẽ principium ẽẽ concu¬
pierat. ⁊ iccirco ut magis euis suꝑbia
confunderet᷑. hoc homo indono accepit.
qd ille ꝑuerse raꝑe uoluit: ⁊ optinere ñ
potuit: ut in hoc etiam unago d̃i inho¬
mine appareret. qđ sicut d̾̃s omnib reb
creationis principium extitit. ita iste om¬
nib hominib principium ẽẽt generatio¬
nis: ⁊ omnes homines dũ se abuno. Iu
num ẽẽ cognoscerent. omnes se quasi unũ
mulier facta ẽ: qm̃ si aliunde fieret. unũ
deretur quia inconsortiũ creabatur dibectio
nis: ne forte si fuisset de capite facta. prefe¬
renda uideretur uiro ad dñationem. aut
si de pedib subicienda adseruitutem. Qa

Expanded text:
diso voluptatis . Quem enim tulisse et postea in paradiso posuisse dicitur, quod alibi creatus sit, et ut hic poneretur aliunde assumptus messet generis humani principium, quatenus in hoc et diaboli superbia confunderetur, et humanae naturae humilitas divinae imaginis similitudine glorificaretur. Diabolus namque aliud a Deo principium esse concupierat, et ut idcirco magis ejus superbia confunderetur, hoc homo in dono accepit quod ille perverse rapere voluit et obtinere non potuit, ut in hoc imago Dei in homine appareret, quod sicut Deus omnibus rebus creationis principium exstitit; ita iste omnibus hominibus principium esset generationis, et omnes homines dum se ab uno et unum esse cognoscerent, omnes se quasi unum mulier facta est. Quoniam si aliunde fieret, unum enderetur quia in consortium creabatur dilenis, ne forte si fuisset de capite facta praeferenda videretur viro ad damnationem, aut si de pedibus, subjicienda ad servitutem. Quia
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sumamus. ꝑeo autem qd̃ ꝓpositum nob̾
fuit tractare. qualis primus homo conditꝰ
ẽ hec p̾senti adbreuiationi sufficere uolu
mus. Nẽ restat. ut id etiam qd̃ sequitur.
hoc ẽ scilicet qualiter institutus sit a deo:
qͣntum interim ammo occurrerit. & ꝓpo¬
sito nr̃o conuenire uidebitur. eplicemus
De insitutione pruni homuns xxuii.
ualiter primus homo istis

Expanded text:
praesumamus. Pro eo autem quod propositum fuit praesumamus. Pro eo autem quod propositum fuit nobis tractare qualis primus homo conditus est; hoc praesenti abbreviationi volumus sufficere. Nunc autem restat ut id etiam quod sequitur, hoc est scilicet qualiter institutus sit a Deo quantum interim animo occurrerit, et proposito nostro convenire videbitur, explicemusDe institutione primi hominis. Qualiter primus homo instit
Abbreviated transcription (Latin):
ta ueritate errorem sequitur: ipse ei error tẽ
ñ maritus s adulter appellatur. Quod autẽ
prus scđ̃m solum motum sensuum incedens
oꝑatur: nec malũ ei adculpam. nec bonum
ad meritum reputatur. Non gͥ infantibus
etiam in peccato natis. uitium ẽ. sine cogni¬
tione nasci: s hoc eis uitium ẽ. cũ tali scilie
uitio nasci. unde pꝰmodũ eũ ad annos discre¬
tionis ꝑuenerint. contingat eos si grãm
aduuiantem ñ habuerintꝰ. a cognitione ue¬
ritatis illa dum tarat que as salutem ꝑtinet
p̃pediri. Qđ si uerũ ẽ: neq uitium fuisset illiˢ
qui sine peccato nascerentur. sine cognitiõe
etiam nasci. quia niebil inse nascendo ha¬
berent. unde etiam p̾ea cũ adtempuis cognos¬
cendi puenissent. potuissent a cognitione
ueritatis p̃pediri. Et nos quidem scd̾m hẽ
modũ inreb occultis ea que magis ꝓbabi¬
lia nobis uidebantur elegimus: ita tam̃
ut in nulla parte dubia ꝓ certis asserere.

Expanded text:
ta veritate errorem sequitur; ejus error tunc ta veritate errorem sequitur; ejus error tunc non maritus, sed adulter appellatur. Quod autem prius secundum solum motum sensuum incedens operatur, nec malum ei ad culpam, nec bonum ad meritum reputatur. Non igitur infantibus etiam in peccato natis vitium est sine cognitione nasci, sed hoc eis vitium est cum tali scilicet vitio nasci unde postmodum cum ad annos discretionis pervenerint contingat eos si gratiam adjuvantem non habuerint a cognitione veritatis illa praesertim quae ad salutem pertinet praepediri. Quod si verum est, neque vitium fuisset illis qui sine peccato nascerentur, sine cognitione etiam nasci; quia nihil in se nascendo haberent unde postea cum ad tempus cognoscendi pervenissent, potuissent a cognitione veritatis praepediri. Et nos quidem secundum hunc modum in rebus occultis ea quae magis probabilia nobis videbantur eligimus, ita tamen ut in nulla parte dubia pro certis asserere
Abbreviated transcription (Latin):
nam de occultis suis conueniret. primũ
eam qͥnq uiros habuisse. acdeinde quẽ tẽ
haberet uirũ eiꝰ ñ ẽẽ testatus ẽ: dicens.
qͥnq enĩ uiros habuistr. ⁊ nc̃ quẽ habes
ñ ẽ. tuus uir. Qui st̃ enim quinq uiri.
quib ania rationalis primũ legitime
copulata dr̃: nͥ quinq sensus corpis scd̃m
quos prima etas uite humane sine rationis
diseretione gubernatur: Sedm quoꝵ uidẽ¬
licet sensum affectus incedere. siuilli etati ñ na¬
tura s uitiũ eẽt: neqͣ̃qͣm ipsi sensus. uiri. s
aduld̾ potuis appellati fuissent. Preterea
cũ postea subiunctum ẽ. quia ille quẽ habebat
uir eius ñ eẽt : manifeste demonstratũ ẽ. qͥd
hi quos priꝰ habuerat quinq eiꝰ hoc ẽ. legici¬
mi et ñ alieni fuissent. Naturale siqͥdem
humane nature ẽ. in priuna etate scd̃m
Colos sensuum affedis moueri atq in cedẽ.
Cum uͦꝰ ad annos discretionis ꝑuenĩt. si relio¬

Expanded text:
nam de occultis suis conveniret; primum nam de occultis suis conveniret; primum eam quinque viros habuisse ac deinde quem tunc habebat virum ejus non esse testatus est, dicens: Quinque enim viros habuisti; et nunc quem habes, non est tuus vir . Qui sunt quinque viri quibus anima rationalis primum legitime copulata dicitur, nisi quinque sensus corporis, secundum quos prima aetas vitae humanae sine rationis discretione gubernatur; secundum quorum videlicet sensuum affectus incedere si illi aetati non natura, sed vitium esset; nequaquam ipsi sensus viri, sed adulteri potius appellati fuissent. Praeterea cum post ea subjunctum est, quod ille quem habebat vir ejus non esset; manifeste demonstratum est quod ii quos prius habuerat quinque ejus, hoc est legitimi, et non alieni fuissent. Naturale siquidem humanae naturae est, in prima aetate secundum solos sensuum affectus moveri atque incedere. Cum vero ad annos discretionis pervenerit, si relic
Abbreviated transcription (Latin):
tione ueritatis fortasse minus ꝓbabile esti¬
mabitur. qđ scilicet hi qui sine peccato nas¬
cerentur. sensu et intelligentia m̃tis imꝑ¬
fecti nascerentur: ꝓpterea qđ omnis igno¬
rantia inrationali creatura ñ nisi expena
peccati ẽẽ uideatur. S si qui hoc dicunt.
ñ satis diligenter considerant. quia ñ om̃is
qui aliquid nescit. aut aliquid minus ꝑ¬
fecte scit. statim ignorantiam habere. siue
inignorantia. ẽẽ dicendus ẽ: qi ignorantia
ñ dr̃ nisi t̾c solum cũ id qd̃ ignorari non
debuisset nescitur. Talis itaq ignorantia
ñ nͥ expena peccati inẽe cognoscitur: cũ
mens a lumine uitatis excecata. ne ea quȩ
scire deberet cognoscere ualeat. proprio
uitio obscuratur. Illam uero que innascen¬
tib cunctis. ⁊ nẽ a principio mẽe uidet᷑.
et tẽ qͦ mẽe debuisse creditur. sensus siue
cognitionis imꝑfectionem: naturȩ ẽẽ non
culpȩ. Ex hoc manifeste liquet: qr dñs

Expanded text:
tione veritatis fortasse minus probabile existitione veritatis fortasse minus probabile existimabitur. Quod scilicet ii qui sine peccato nascerentur sensu et intelligentia mentis imperfecti nascerentur, propterea quod omnis ignorantia in rationali creatura non nisi ex poena peccati esse videatur. Sed qui hoc dicunt, non satis diligenter considerant quod non omnis qui aliquid nescit aut aliquid minus perfecte scit, statim ignorantiam habere sive in ignorantia esse dicendus est; quia ignorantia non dicitur nisi tunc solum cum id quod ignorari non debuisset, nescitur. Talis itaque ignorantia non nisi ex poena peccati inesse cognoscitur, cum mens a lumine veritatis excaecata ne ea quae scire deberet, cognoscere valeat, proprio vitio obscuratur. Illam vero quae in nascentibus cunctis et nunc a principio inesse videtur, et tunc quoque inesse debuisse creditur, sensus sive cognitionis imperfectionem, naturae esse non culpae: ex hoc manifeste liquet quod Domi
Abbreviated transcription (Latin):
anuni qͣm instatura corporali incrementa ac¬
cpuuros. Sic enim in omni genere rerũ aliã
ligam primam conditionem habuisse cernimꝰ:
atq aliam subsequentem ꝓpagationem. Pri¬
ma enim omĩa ꝑfecta facta sunt: cetera autẽ¬
omnia que ex ppsis oriuntur. et post ipsa sub¬
sequuntur. insi ꝑ interualla tempoꝵ crescen¬
do. adꝑfectionem uenire ñ posst̃. Hoc mar¬
boribus. et plantis. et germinib cunctis. hoc
inbestiis et cunctis uiuentib cerminus: qͥa
a modico uniuersa incipiunt. ac deinde pau¬
latim ꝑ incrementa ordine ad ꝑfectionẽ euadt̃.
Quo circa. neqͣqͣm ꝓ uitio humane nature
deputandũ ẽ: siinprincipio suo aꝑfecto in¬
choata. ꝑ subsequentem ꝓpagationẽ a mo-¬
dico ad maiora & meliora ꝓficiat. Et de cor¬
pore quidem humano. fortassis difficile ñ
erit: neq inconueniens udebitur. hoc inesti¬
matione reciꝑe. Uerum de sensu & cogni¬

Expanded text:
animi quam in statura corporali incrementa acanimi quam in statura corporali incrementa accepturos. Sic enim in omni genere rerum aliam legem primam conditionem habuisse cernimus: atque aliam subsequentem propagationem. Prima enim omnia perfecta facta sunt; caetera automnia quae ex ipsis oriuntur et post ipsa subsequantur, nisi per intervalla temporum crescendo ad perfectionem venire non possunt. Hoc in arboribus et plantis et germinibus cunctis; hoc in bestiis et cunctis viventibus cernimus. Quia a modico universa incipiunt; ac deinde paulatim per incrementa ordine ad perfectionem evadunt. Quocirca nequaquam pro vitio humanae naturae deputandum est si in principio suo a perfecto inchoata, per subsequentem propagationem a modico ad majora et meliora proficiat. Et de corpore quidem humano fortassis difficile non erit, neque inconveniens videtur hoc in existimationem recipere. Verum de sensu et cogni
Abbreviated transcription (Latin):
minum huius uitȩ temporalis ad uitam eternã
cmislatis. hi qui ex eis nati fuissent. de ceden¬
tib suecederent. & ipsi qͦq temꝑa sua imple¬
turi. & obedientiam seruaturi: donec tandem
numerus ad uitam predestinatoꝵ impleretur.
& tempus hiuie inferiori uite ingenere huma¬
no deputatum consummaretur. trũ ꝑfecti nas¬
Iu peccasset. utrũ uidelicet quemadinodum
ꝑse primus homo et scd̃m staturam corporis
t scłm sensum mentis. ꝑfectus mox conditus
ẽ: ita qͦq qui ex eo nascituri fuissent. tã corꝑe
quã sensu inipso mor natiuitatis sue exordio ꝑ¬
fecti ũ deberent: nos scd̾m estimationem nr̃am
id magis approbamus. ut primus quidem ho¬
mo sicut dirimus. & corpore. et sensu ꝑfectus
mor factus fuisse credatur. illos uͦ qui ex ipso
nascerentur. eadem lege qua & ñc̃ natiuitatẽ
humanã ordinatam cernimꝰ. paruos nascit᷑os
aedande ꝑ interualla tempoꝵ tam insensu

Expanded text:
minum hujus vitae temporalis ad vitam aeternam minum hujus vitae temporalis ad vitam aeternam translatis, hi qui ex eis nati fuissent, decedentibus succederent; et ipsi quoque tempora sua impleturi et obedientiam servaturi donec tandem numerus ad vitam praedestinatorum impleretur, et tempus huic inferiori vitae genere humano deputatum consummaretur. CAP. XXVIeccasset, utrum videlicet quemadmodum ipse primus homo secundum staturam corporis et secundum sensum mentis perfectus mox conditus est, ita quoque qui ex eo nascituri fuissent, tam corpore quam sensu in ipso mox nativitatis suae exordio perfecti esse deberent. Nos secundum existimationem nostram id magis approbamus, ut primus quidem homo, sicut diximus, et corpore et sensu perfectus mox factus fuisse credatur; illos vero qui ex ipso nascerentur eadem lege qua et nunc nativitatem humanam ordinatam cernimus parvos nascituros; ac deinde per intervalla temporum tam in sensu
Abbreviated transcription (Latin):
credt̃ ueraciter asserendum. qđ̃ pi
si ñ peccasset. nullos nisi bonos fili
isset: ⁊ nemo omniũ qui ex eiꝰ carn
rentur. dampnaretur. Tam̃ illus
meritum sufficere debuisset: autlbꝰ
fuissent. Et potest fortassis non abisi
credi. qd̾ idem mandatum qͦd priah
ti datum ẽ. posti qͦq illiuis obseria
erunt. ut singli ꝓpria obediende s¬
singl̃i ꝓsuis meritis digna remuneratiõe
ificarentur: primã tamen obedientiam
seruatam. causam fore gr̃e adiutricis in
aines sequentes. nipsam obedientiam obedi
uitȩ inferioris inqua usq ad tempus de¬
itum homo manere debuerat. doneo o
ac uere immortali uita semꝑ idueretur.
& post ꝑactam obedientiam ad p̃inium obe¬
dientie sine mortis interpositione transferet᷑.
hoc magis rationi consentaneum. & fide dig¬
num uidetur. qđ sicut in hac uita mortali
aliis ꝑ mortem decedentib. alii ꝑ natiuitatem
uicturi suecedunt. ita qͦq tẽ precedentib pꝰter¬

Expanded text:
credunt veraciter asserendum quod primus homo si non peccasset nullos nisi bonos filios genuisset, et nemo omnium qui ex ejus carne nasceretur damnaretur. Tamen illudad meritum sufficere debuisset; an si sfuissent. Et potest fortassis non absurde credi quod idem mandatum quod primo parenti datum est, posteri quoque illi observare debuerunt, ut singuli propria obediensinguli pro meritis suis digna remuneratione glorificarentur. Primam tamen obedientiam observatam causam fore gratiae adjutricis in omnes sequentes et ipsam obedientiam obedievitae inferioris in qua usque ad tempus definitum homo manere debuerat, donec coelesti ac vere immortali vita super indueretur, et post peractam obedientiam ad praemium obedientiae sine mortis interpositione transferretur, hoc magis rationi consentaneum et fide dignum videtur, quod sicut in hac vita mortali aliis per mortem decedentibus alii per nativitatem victuri succedunt, ita quoque tunc praecedentibus post ter
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. ut uite inferioris bonum ꝑ ꝓuid
tiam quereret. Sigͦ scdm hanc int¬
alienus fuisset a culpa. ita etiam libt
eoꝵq usum diligentius nos consiacs
o gͥ bona que suꝑnis distixmus. As
homini abintio p̃ꝑauerat: alterum
ꝑlenũ statim condito apposuit: alcerũ id est
dederat. custodiam apꝑosuit cum ꝓui¬

Expanded text:
Quapropter ad inferius quidem bonusaria fuit. Providentia ex ratione, obedialienus fuisset a culpa, ita etiam libereorumque usum diligentius non considerare  bona quae superius distinximus, Deus homini ab initio praeparaverat. Alterum lenum statim condito apposuit; alterum, id est . Illi quod dederat custodiam apposuit cum
Abbreviated transcription (Latin):
scientie boni ⁊ mali: et fluiuus egredieba¬
tur deloco uoluptatis adirrigandum
paradisum. qui inde diuiditur in qua¬
tuor capita. Patet gͦ quante amenitatis
locus ille fuit. inquo nacura hominis aa¬
hue a coruptione aliena. foueri ac nutri
debur :. qui fontib & fluminib irrigu¬
us. arborib omnigenis frondosus. & nemo¬
rosus fructu tam pulchro aduidendum
tã suaui aduescendum reserõ predicatur.

Expanded text:
mali. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita . Patet ergo quantae amoenitatis locus ille fuit in quo natura hominis adhuc a corruptione aliena foveri ac nutriri debuit, qui fontibus et fluminibus irriguis, arboribus omnis generis frondosus et nemorosus, fructu tam pulchro ad videndum quam suavi ad vescendum refertus praedicatur.
Abbreviated transcription (Latin):
ail pbandam obedientiam hominis sx
mobedientiam expiendam parabatur e
enem quedam bona que nec dũ homo pe
pientiam cognouerat: ⁊ erant similit
quedam mala. que ꝑerpientiam auhs
nescierat. Et positum ẽ. quasi mimabl
cenda transiret. uel non obediendo s
tura ligni. que hoe homini ex se ddar s
potuit: s quia meo uel obediendo brnui
non obediendo mali ꝓ debita remun¬

Expanded text:
ad probandum obedientiam hominis, sive inobedientiam experiendam parabatur. Erant enim quaedam bona quae necdum homo per experientiam cognoverat; et erant similiter quaedam mala quae per experientiam adhuc nescierat. Et positum est quasi in medicenda transiret, vel non obediendo ad natura ligni quae hoc homini ex se dare non potuit, sed quia in eo vel obediendo boni vel non obediendo mali pro debita remu
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑteatum ẽ. homini. que sint nature sue ueces¬
saria. ꝓhibitio uͦ ẽ: ꝑ quã insinuatum ẽ illi
que sin noria. Concessio autem ẽ. discretio
aloꝵ qs media st̃. idẽ. quib uti uel ñ uti sine
pitulo uel inc̃omodo potest. Si gͦ homo ꝑna
tutale preceptum instructus negligentiam
cauere uoluisset: duuna ꝓuidentia nulla.
cũ iolentia opprimi uel noceri ꝑmitteret.

Expanded text:
homini quae sunt naturae suae necessaria. Prohibitio vero est per quam insinuatum est illi quae sunt noxia. Concessio autem est discretio eorum quae media sunt, id est quibus uti vel non uti sine periculo vel incommodo potest. Si ergo homo per naturale praeceptum instructus negligentiam cavere voluisset, divina providentia nulla eum violentia opprimi vel offendi permitteret.
Abbreviated transcription (Latin):
nisterium exꝑuersitate exercet. qđ adbonũ
ꝑficiendum exconditione accepit. Nusqͣm
tamen scͥpturarũ neꝗͣ sp̃s seraphin appellatos
inuenio: quia licet cet̾a post riunam adhuc

Expanded text:
nisterium ex perversitate exerceret, quod ad bonum nisterium ex perversitate exerceret, quod ad bonum perficiendum ex conditione accepit. «Nusquam tamen Scripturarum nequam spiritus seraphin appellatos invenio, quia licet cetera dona post ruinam adhuc