comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ñ solus ipse oꝑatur. s uoluntas etiam ꝑ quã
oꝑatur. Tamen opꝰ bonum ex sp̃u ẽ. qui oꝑat᷑:
ñ ex uoluntate hominis ꝑquam oꝑatur. In
ipsa quidem ẽ. bonũ: s ex ipsa ñ ẽ. Ex ipsa
ũ ẽ: q̃m̃ aliunde accepit. In ipsa tamen est:
q̃m liabet qđ accepit. Et ulem ipsum & suũ
ẽ. in qͣntum habet: & ñ suum inqͣntũ asemet¬
ipsa non habet. Tali gͥ distinctione facta. qr¬
scilicet quedam uirtutes exsola natura sunt
quedam ex grã: si queritur utrum pͥmus homo
iullo pͥmo sue conditionis statu uirtutes aliq̃s
habuerit. nulla cenꝰ ambigendo putamus af¬
fectus bonos ⁊ scd̾m iusticiam ordinatos. nat᷑e
illius a sua pͥma origine insertos. ꝑ quos ad
bonitatem ⁊ iustitiam exequendam. naturali
appetitu trahebatur. Et inhis quidem af¬
fectib bonis naturales uirtutes constitisse:
quib a principio natura hominis formata
ẽ. iinstructa. De illis autem urtutib que uo¬
luntate bona ex amore diuino mota ꝑficiunt᷑.

Expanded text:
n solus ipse operatur, sed et voluntas per quam operatur. Tamen opus bonum ex spiritu est qui operatur, non ex voluntate hominis per quam operatur. In ipsa quidem est bonum, sed ex ipsa non est. Ex ipsa non est quoniam aliunde accepit. In ipsa tamen est quoniam habet quod accepit. Et idem ipsum et suum est, in quantum habet; et non suum, in quantum a semetipso non habet. Tali igitur distinctione facta quod quaedam virtutes ex sola natura sunt, quaedam ex gratia si quaeritur utrum primus homo in illo primo suae conditionis statu virtutes aliquas habuerit, nullatenus ambigendo putamus affectus bonos et secundum justitiam ordinatos naturae illius a prima sua origine insertos per quos ad bonitatem et justitiam exsequendam naturali appetitu trahebatur. Et in his quidem affectibus bonis naturales virtutes constitisse quibus a principio natura hominis formata est et instructa. De illis autem virtutibus quae voluntate bona ex amore divino mota perficiuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
omo non scdm qualitatẽ corporis terre
ex benefitio uitalis edulii ñ mori potuit.
nfeste scriptura ostendit: ubi eum abeo¬
lem ligno eiectum ne uitã ipsam ꝑpetuam
conseruare posset. testatur dicens. Ecce adã
quassunus er nobis factus ẽ: sciens bonũ et
malum. Nõ gͦ ne forte mittat manum suã

Expanded text:
omo non secundum qualitatem corporis terreni, sed ex beneficio vitalis edulii non mori potuit, manifeste Scriptura ostendit, ubi eum ab eodem ligno ejectum ne vitam ipsam perpetuam conservare posset, testatur dicens: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum. Nunc ergo ne forte mittat ma
Abbreviated transcription (Latin):
s ad delectationẽ exercendum: ut & opus eẽt
addelectationẽ. & exemplũ ad eruditionem.
Sic nãq exterior homo exercendus erat. ut
ab ipso studio exterioris oꝑis forma sumeret᷑
studii interioris: & in eo qd̃ foris faceret. ag¬
nosceret quid sibi intus faciendum eẽt. Nã
⁊ intus similiter quedam terra erat. que bo¬
na quidem ereata erat. ⁊ tamen si bene exco¬
leretur adhuc melior ẽẽ poterat: que culta
fructus bonos daret. neglecta uͦ. mala ⁊ noria

Expanded text:
sed ad delectationem exercendum, ut et opus esset sed ad delectationem exercendum, ut et opus esset ad delectationem, et exemplum ad eruditionem. Sic namque exterior homo exercendus erat ab ipso studio exterioris operis, ut forma sumeretur studii interioris; et in eo quod foris faceret, agnosceret quid sibi intus faciendum esset. Nam et intus similiter quaedam terra erat quae bona quidem creata erat, et tamen si bene excoleretur adhuc melior esse poterat; quae culta fructus bonos daret, neglecta vero mala et noxia
Abbreviated transcription (Latin):
ad illam uitam transfe̾retur. ubi nullis ꝓrs
alimentis indigeret. Sicut scͥptum ẽ. Factus
ẽ. primus homo manimam uiuentẽ: sed̃s i
sp̃m uiuificantem. Quia enim qd̃ uiuit uitã
habet. qđ autẽ uuificat uitam dat: plus ẽ.
omnino uiuificare qͣm uiuere. ꝓpter qđ qͥa
uita prima ꝑse stare ñ potuit. uita autem
nouissima aliunde sustentari opus non ha¬
bebit: primꝰ homo in animã uiuentem factꝰ
đ̾r. que uitam quidem inse habuit. s corpori
ꝑse solam uitam dare ñ potuit. Se̾̃s autẽ
in sp̃m uiuificantem: qui & uitam habebit
ma si homo ñ peccasset colenda: ⁊exer¬
cenda fuisset: ñ inconuenienter dr̃ p̃ter inter¬
na ⁊ispiritalia studia sapientiȩ et diuine con¬
templacionis foris etiã interrȩ cultura. siue
do. siue inplantando. et ceteris huiusmodi
oꝑib quib natura bona exculta ꝓfectum ca¬
pit inmeluis. primũ hominem ñ adlaborẽ

Expanded text:
ad illam vitam transferretur ubi nullis prorsus ad illam vitam transferretur ubi nullis prorsus alimentis indigeret. Sicut scriptum est: Factus est primus homo in animam viventem; secundus in spiritum vivificantem . Quia enim quod vivit vitam habet, quam autem vivificat vitam dat; plus est omnino vivificare quam vivere. Propter quod quia vita prima per se stare non potuit, vita autem novissima aliunde sustentari opus non habebit primus homo in animam viventem factus dicitur, quae vitam quidem in se habuit, sed corpori per se solam, vitam dare non potuit; secundus autem in spiritum vivificantem, qui et vitam habebit na si homo non peccasset colenda et exercenda fuisset; non inconvenienter dicitur praeter interna et spiritualia studia sapientiae et divinae contemplationis, foris etiam in terra culturas sive do, sive in plantando, et caeteris ejusmodi operibus quibus natura bona exculta profectum capit in melius, primum homines non ad laborem,
Abbreviated transcription (Latin):
gͥ doligno uite eiectus da. ne semꝑ uiueret:
manissste ostenditur. ex ipsius ligni benefitio
hoc habiturus si semꝑ iuiueret. Sic itaq pͥmꝰ
homo ante peccatum natura mortalis & passi¬
bilis suit: qui tam̃ exbenefitio creatoris prece¬
ddto. & ꝓprio studio subsequente facere potu¬
ueo. ut nec moreretur. nec inuita corruptionẽ
pantetur. Quia gͦ naturam homo passibilẽ
haduit: contra passionem custodia ei necessaria
fuit. Ut uidelicet ꝑ rationem ꝓpriam contͣ
negligentiam cauendam excitaretur. & ꝑ ꝓui¬
Autiam diuinam contra uiolentiam omnem
illesus seruaretur: ⁊ sic utrimq munitus. nec
uita terrena homo manere debuisset.
amentũ aluid haberi non potest. nisi qr
dabile omnino ẽ. qd̃ pꝰ pactam obedientiã
si impsa obedientia ꝑstitisset. statim ad p̃miũ
ipsus obedientie transferri debuisset: quatinꝰ
Emortis interpositione de primo statu uͥ
abuit posse ñ mori. ad alium statũ transiret.
terrenam fructib terrenis nucriret: dones

Expanded text:
ergo de ligno vitae ejectus dicitur ne semper viveret, manifeste ostenditur ex ipsius ligni beneficio hoc habiturus, si semper viveret. Sic itaque primus homo ante peccatum natura mortalis et passibilis fuit, qui tamen ex beneficio Creatoris praecedente, et proprio studio subsequente facere potuisset ut nec moreretur, nec in vita corruptionem pateretur. Quia ergo homo naturam passibilem habuiidelicet per rationem propriam contra negligentiam cavendam excitaretur, et per providentiam divinam contra violentiam omnem illaesus conservaretur, et sic utrinque munitus, nec em in hac vita terrena homo manere debuisset, argumentum aliud haberi non potest, nisi quia probabile omnino est quod post peractam obedientiam si in ipsa obedientia perstitisset, statim ad praemium ipsius obedientiae transferri debuisset, quatenus sine mortis interpositione de primo statu ubi habuit posse non mori, ad alium statum transiret utam terrenam fructibus terrenis nutriret, donec
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ libertas arbitrii fuit posse pecai
ut nec adbonũ cogeretur. nec con
teneretur. Ultima libertas in bonos
habebit. in malo infirmitatẽ non bꝰ
non solum grãm in bono aduiuant
etiam contra malum confirmantẽ il¬
tem: ut sit posse ñ peccare. Confiras
ut sit ñ posse peccare. Media libertes
peccare. Posse peccare. quia liberar¬

Expanded text:
go libertas arbitrii fuit posse peccaren ut nec ad bonum cogeretur, nec contra malum teneretur. Ultima libertas in bono gratiam habebit, in malo infirmitatem non habebit, nec solum gratiam in bono adjuvantem, sed etiam contra malum confirmantem; adjuvantem, ut sit posse non peccare: confirmantem, ut sit non posse peccare. Media libertas peccare. Posse peccare, quia liber
Abbreviated transcription (Latin):
nib et̾no igne dampnatis: que nc̃ enãen¬
sa ẽ. ut ñ orent sc̃ĩ homines ꝓ hominib nsi¬
meritum cassari refugiunt: Qd si nẽ qͦ in
uentes iusti. ⁊ mortuis ⁊ damꝑnatis muistis
minime cõpatiuntur: qͣndo adhuc aliqponi
dicabile de sua causa sese ꝑpeti. etiã ͣ nae¬
runt: qͣnto districtiꝰ tẽ iniquoꝵ tormena ns¬
pit̾iunt. qnͣdo ab omni uitio corruptants
exuti. ip̃si iã iustitie uicinius atq artiuz ihe¬
rebunt: Sic quippe eoꝵ mentes. ꝑhoc ꝙͥu
sorbet: ut omino eis ñ libeat. qͥcqͥd ab ilus
possit ds̃ uideri. respondeo porest. U
dictus sit inuisibilis. si uideri potest: resꝑol.¬
deo inuisibilẽ ẽẽ natura. uideri autẽ cũ iuł
sicut uult. Plurimis ałitẽ uisus ẽ. ñ scis
ẽ: s quali spetie illi placuit apparere. Adl.¬
gͦ qd̾ eadem dicit auctoritas: dm̃ nemoll¬

Expanded text:
no igne damnatis, quae nunc etiam causa est ut non orent sancti homines pro hominibus infimeritum cassari refugiunt? Quod si nunc quoque viventes justi mortuis et damnatis injustis minime compatiuntur, quando adhuc aliquid judicabile de sua carne sese perpeti etiam ipsi noverunt; quanto districtius tunc iniquorum tormenta respicient, quando jam ab omni vitio corruptionis exuti, ipsi jam justitiae vicinius atque ardentius inhaerebunt? Sic quippe eorum mentes, per hoc quod sorbet, ut omnino eis non libeat, quidquid ab illius possit deus uideri, respondeo: potest. si dictus sit inuisibilis, si uideri potest, respondeo inuisibilem esse natura, uideri autem, cum uult, sicut uult; plurimis enim uisus est, non sicuti est, sed quali speest ergo quod eadem dicit auctoritas: « Deum nemo
Abbreviated transcription (Latin):
dicit patͥ. qͣm habui apud te priusqͣm
mundus fieret: Tc̃ enĩ tradet regnũ d̾õ
& ꝑatͥ: ut intret seruus bonꝰ ingaudium
fructuosam penitentiã eoꝵ cordaeoa¬
dere. atq ipsa conuersione saluars. Quleas

Expanded text:
dicit Patri, Quam habui apud te, priusquam mundus fieret . Tunc enim tradet regnum Deo et Patri , ut intret servus bonus in gaudium ad fructuosam poenitentiam eorum corda convertere, atque in ipsa conversione salvare. Quid
Abbreviated transcription (Latin):
sia hoc fuit. formata erit creat᷑a qͣ formabil
fuit: ut nichil iã desit eiꝰ forme ad qͣ ꝑuenire
deberet. S tam̃ coeqͣndia ñ erit. illi simpli.¬
citati ubi ñ formabile aliqͥd formatũ uel re¬
formatũ ẽ: s forma neq informis neq forma¬
ta ipsa ibi et̾na ẽ. immutabilis substantia.

Expanded text:
reatura quae formabilis fuit, ut nihil jam desit ejus formae, ad quam pervenire deberet: sed tamen coaequanda non erit illi simplicitati, ubi non formabile aliquid formatum vel reformatum est, sed forma; neque informis, neque formata, ipsa ibi aeterna est immutabilisque substantia.
Abbreviated transcription (Latin):
male: ut his qui ea uiuut nichil ꝓsit
ad capescendũ regnũ celoꝵ largitas elemo¬
sinarũ. qͥb etiã iustoꝵ sustentatur inopia.
& fiunt amici qui intab̾nacula et̾na susci¬
piant: nec tã bonȩ. ut ad tantã beatitudinẽ
adipiscendã eis ipsa suffitiat. nͥ eoꝵ meritis.
sententiã ubi ait. facite uobis amicos de
mãmona iniquitatis: ut & ipsi recipiant
campos poeta ille describeret: uͥ putant
habitare animas beatoꝵ. ñ solũ ibi posuit
eos qͥ ꝓpriis meritis ad illas sedes ꝑuenire
potuerunt. s adiecit atq ait̃. quiq sui me¬
mores alios fecere merendo: idẽ. qͥ ꝓmerue
rt̃. ꝓrsus tanqͣm dr̃ eis qdꝰ frequentatur
ore. xp̃iano. cũ se cuiq scõꝵ humilis qͥsq cõ¬
m̃dat. ⁊ dicit. memor esto mei: atq ut id
ipse possit. ꝓmerendo efficit. S qͥs iste
sit modus :ique sint ista peccata. que ita
impediũt ꝑuentionẽ ad regnũ di. ut tan
tũ amicoꝵ scoꝵ m̃itis impetrent indub.¬

Expanded text:
malae, ut his qui eam uiuunt nihil prosit ad capessendum regnum caelorum largitas elemosynarum, quibus etiam iustorum sustentatur inopia et fiunt amici qui in tabernacula aeterna suscipiant, nec tam bonae, ut ad tantam beatitudinem adipiscendam eis ipsa sufficiat, nisi eorum meritis, omini sententiam, ubi ait: Facite uobis amicos de mammona iniquitatis, ut et ipsi recipiant campos poeta ille describeret, ubi putant habitare animas beatorum, non solum ibi posuit eos qui propriis meritis ad illas sedes pervenire potuerunt, sed adjecit atque ait: Quique sui memores alios fecere merendo, VIRG. Aeneid. lirunt. Prorsus tanquam diceretur eis quod frequentatur ore Christiano cum se cuique sanctorum humilis quisque commendat, et dicit: Memor esto mei atque ut esse possit promerendo efficit. Sed quis iste sit modus et quae sint ista peccata quae ita impediunt perventionem ad regnum Dei, ut tamen sanctorum amicorum meritis impetrent indul
Abbreviated transcription (Latin):
intunt. baptixando ututati ȩccłe in corꝑãt.
monib sacm̃tis usq ad manꝰ impositionẽ
rses inheremo septuaginta uiros elegit
adentes quoꝵ consilio & autilio multitudi¬
nem tantam faciliꝰ gubernaret. Siue aũt suꝑi¬
oris. siue inferioris sint ordinis sacͥdotes. id ẽ
tificis: dum popłos delinquentes ad peniten¬
ciam uocant. & orationũ suarũ medicam̃to
sanant. Unde apłs dic̃. Ds̃ erat in xp̃o mun¬
dum reconcilians sibi: & posuit in nob u̾bum.
reconciliationis. Ot secramꝰ gͦ ꝓ xp̃o: reconci¬
liamini dõ. In hoc gͦ uice mediatoris fungunt᷑
sac̾doces. qd̾ dm̃ ꝓ peccatis popłl ex orant: & pe¬
nitentes absoluendo dõ reconciliant. Qua ꝓpt̃
conuenit. ut tanꝗͣ boni mediatores int̾ hoi̾es
⁊ dm̃. & p̾cepta dĩ ad popłm deferant. uerita¬
tem p̾dicando: & pͥces popłi dõ offerant ꝓ pec¬
catoribꝰ intercedendo. Mediator aut̃ ut ait
qui utr̃iq societatis pace & amicitie uinelo

Expanded text:
itiant, baptizando unitati Ecclesiae incorporant, et in sacramentis usque ad manus impositionem Moyses in eremo septuaginta viros elegit prudentes, quorum consilio et auxilio multitudinem tantam facilius gubernaret. Sive inferioris sive superioris sint ordinis sacerdotes, id estificis, dum populos delinquentes ad poenitentiam vocant, et orationum suarum medicamento sanant. Unde Apostolus dicit: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, et posuit in nobis verbum reconciliationis. Oliamini Deo . In hoc igitur vice mediatoris funguntur sacerdotes, quod Deum pro peccatis populi exorant, et poenitentes absolvendo reconciliant. Quapropter convenit ut tanquam boni mediatores inter homines et Deum, et praecepta Dei ad populum deferant, veritatem praedicando, et preces populi Deo offerant pro peccatoribus intercedendo. Mediator autem, ut aiqui utrinque societatis pace, et amicitiae vinculo
Abbreviated transcription (Latin):
habentes pacem. Non multouimo are
ad sacrum nunisterium admitti h cies
tur solus ep̃c manus eisimponit. quiads
ab ep̃o: ut ꝑhec agnoscant se acapisse ra
rnori subitiant. Accipiunt et ititunite
licet. Ad ipsos ꝑtinet assistere sauerdotibe
tis xp̃i. in baptismo scilicet. incrismuate
nere in altari. Cõpone etiã mensandn¬

Expanded text:
habentes pacem: non multo vino dedad sacrum ministerium admitti. Hi cum ordinantur, solus episcopus manus eis imponit, quia ad ab episcopo, ut hoc agnoscant se accepisse jutimori subjiciant. Accipiunt et textum licet. Ad ipsos pertinet assistere sacerdotibus et risti, in baptismo scilicet, in chrismate, et nere in altari; componere etiam mensa
Abbreviated transcription (Latin):
nstrant: oportuuitate erigente epos eligi con¬
cedunt. S rarissime & ipsum ñ sine romani¬
romiant pontificis si ue metropolitam licentia:
sitam̃ spectate sunt religionis ce pbabilis scien

Expanded text:
nistrant, opportunitate exigente in episcopos eligi connistrant, opportunitate exigente in episcopos eligi concedunt. Sed rarissime et ipsum non sine Romani pontificis sive metropolitani licentia; si tamen spectatae sit religionis, et probabilis sci
Abbreviated transcription (Latin):
stia. se ipsũ in ara crucis ꝓpt̃ peccata gen̾is
humani obtulit. & ꝑ propͥum sanguinẽ scã
ȩt̾na ingrediens. celestia & t̾rena pascificaũ.
Inquo apparet quanta sit excellentia sacer¬
docalis offitii. ꝑ qd̾ cotidie in altari passio xp̃i
celebratur. & reus quisq apeccatis conu̾sus
dõ reconciliatur. Quib om̃ib de sac̾dotali
offitio breuit᷑ ꝑtractatis. ad monendisunt
xp̃i sacdotes. quatinus sicut excellunt ordi¬
nis dignitate. sic excellant uite sc̃itate. ut
plebs eis cõmissa. atq eoꝵ disciplinis edocta.
gratanter eis obediat. & eoꝵ imitatione de
die in diem profitiat. De ep̃is.
ep̃m eligendũ. nͥ qui pͥus in sacris
oidinib religiose fu̾it conuersatꝰ. Sacros aũt
ordines diaconatꝰ & p̾sbiterat᷑ tantum appel¬
landos censent: quia hos solos pͥnatiua legit
eccła habuisse & de his solis p̃ceptũ habem᷑ apłi.
Subdiacones tam̃ quia & ipsi satris altaribusmu¬

Expanded text:
stia seipsum in arca crucis propter peccata generis stia seipsum in arca crucis propter peccata generis humani obtulit, et proprium sanguinem sancta aeterna ingrediens coelestia et terrena pacificavit. In quo apparet quanta sit excellentia sacerdotalis officii, per quod quotidie in altari passio Christi celebratur, et reus quisque a peccatis conversus Deo reconciliatur. Quibus omnibus de sacerdotali officio breviter pertractatis admonendi sunt Christi sacerdotes, quatenus sicut excellunt ordinis dignitate, sic excellant vitae sanctitate, ut plebs eis commissa atque eorum disciplinis edocta, gratanter eis obediat, et eorum imitatione de die in diem proficiat. CAP. XIII.episcopum eligendum, nisi qui prius in sacris ordinibus religiose fuerit conversatus. Sacros autem ordines diaconatus et presbyteratus tantum appellandos censent; quia hos solos primitiva legitur Ecclesia habuisse, et de his solis praeceptum habemus apostoli. Subdiaconos tamen quia et ipsi sacris altaribus admi
Abbreviated transcription (Latin):
erdinantur inuocant. Unguntur pb̃ris manꝰ
sicut epis: ut cognoscant se hoc sacram̃to gram
de quo scriptum ẽ. Unxit te ess̃ ds̃ tuus ołeo le¬
ticie. hii post inuocationẽ sc̃i spõ stolam suꝑ
utrumq humerum accipiunt. que in mo¬
dũ sustentaculoꝵ dextru latus munit et
sinistrũ: ut ex hoc intelligant se ꝑ arma nies¬
ticie a dextris & asinistris eẽ. munitos. ut eos
nec adiisa frangant. nec ꝓsꝑa extollant. Acci¬
piunt & calicem cum uino. & patenam cum
hostiis de manu ep̃i: quatinus his instrum̃tis
potestatẽ se accepisse agnoscant placabiles dõ
hostias offerendi. Ad ipsos namq ꝑtinet sacͣ¬
m̃tum corporis & sanguinis dñi in altario
di conficere: orationes dic̾e & benedicere do¬
do post cenam panẽ & uinũ in corpus & san¬
guinẽ suũ cõmutauit. et ut in memoriam
sue passionis idem facerent. discipłos mo¬
nens instituit. Hoc quoq excellent᷑ offitiũ
implens exhibuit: quando ipse sac̾dos & ho¬

Expanded text:
ordinantur invocant. Unguntur presbyteris manus sicut episcopis, ut cognoscant se hoc sacramento gratiam de quo scriptum est: Unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae . Hi post invocationem sancti Spiritus stolam super utrumque humerum accipiunt, quae in modum sustentaculorum dextrum latus munit et sinistrum, ut ex hoc intelligant se per arma justitiae a dextris et a sinistris esse munitos, ut eos nec adversa frangant, nec prospera extollant. Accipiunt et calicem cum vino, et patenam cum hostiis de manu episcopi, quatenus his instrumentis potestatem se accepisse agnoscant, placabiles Deo hostias offerendi. Ad ipsos pertinet sacramentum corporis et sanguinis Domini in altario Dei conficere, orationes dicere, et benedicere dodo post coenam panem et vinum in corpus et sanguinem suum commutavit, ut in memoriam suae passionis idem facerent discipulos moriens instituit. Hoc quoque excellenter officium implens exhibuit, quando ipse sacerdos et ho
Abbreviated transcription (Latin):
n ht̃. Nam sicut in sac̃dote consecratio itam
mi nistro dispensatio sacramenti ẽ. Ipsis etiã
sacdotib ꝓpt̃ p̃sumptionent ñ licet ealicem
dñ in mensam tollere. nͥ traditus eis fulit a
dliacono. Le uite hostias suꝑ altare porunt.
ipsi mensam dñi componunt. Leuite apũt
archam testamenti: quia non om̃s uidere
debent aut possunt alta mnisfioꝵ que opiuitar

Expanded text:
non habet. Nam sicut in sacerdote consecratio, ita in non habet. Nam sicut in sacerdote consecratio, ita in ministro dispensatio sacramenti. Ipsis etiam sacerdotibus propter praesumptionem non licet calicem domini in mensa tollere, nisi traditus eis fuerit a diacono. Levitae hostias super altare ponunt, ipsi mensam Domini componunt. Levitae operiunt arcam testamenti, quia non omnes videre debent aut possunt alta mysteriorum quae operiuntur
Abbreviated transcription (Latin):
cõplicat᷑: quia quid quid laboris & sustinentie
ni hac uita toleranius. tanꝗͥ in sinistra por¬
tamꝰ donec in dextra. hoc ẽ u etͥnitate re¬
quiem habeamꝰ. hic erdo in tiouo testarã¬
gert̃. & oratione pͥmissa manꝰ eis inposuert.
& ex inde apłi. & eoꝵ successores decreuerũt.
ut in om̃i matrice ȩccła septẽ diacones err¬
a aram xp̃i sublimiori gradu tanquã
colutine altaris assisterent. ñ sine aliquo
septenarii mistio inquofigurat᷑. ite septifor¬
nis gr̃e spũ fulgentes scĩ sint corpore & sp̃u
Hi ft̃ septẽ angłi in apocalipsi tuba catien¬
des. hi sunt septẽ candelabra aurea: h uo¬
ces tonitruorum. Ipsi enĩ clara uoce in mo¬
dum p̾conis ad monent cunctos. siie adorã¬
dum. siue adgenua flectenda: siue ad psal¬
lendum. siue ad legendũ. & audiendũ u̾bũ.
Ipsi euuangłiant: ipsi sacͣmienta dĩ dispen¬
sant. Sine ipsis sacerdos nom̃ ht̃. officium

Expanded text:
complicatur; quia quidquid laboris et sustinentiae complicatur; quia quidquid laboris et sustinentiae in hac vita toleramus, tanquam in sinistra portamus, donec in dextera, hoc est, in aeternitate requiem habeamus. Hic ordo in Novo Testamengerunt: et oratione praemissa manus eis imposuerunt . Et exinde apostoli et eorum successores decreverunt, ut in omni matrice Ecclesia septem diaconi circa Aaram Christi sublimiori gradu, tanquam columnae altaris assisterent, etiam non sine aliquo septenarii mysterio. In quo figuratur ut septiformis gratiae spiritu fulgentes, sancti sint corpore et spiritu. Hi sunt septem angeli in Apocalypsi tuba canentes . Hi sunt septem candelabra aurea . Hi voces tonitruorum . Ipsi enim clara voce in modum praeconis admonent cunctos, sive ad orandum, sive ad genua flectenda, sive ad psallendum, sive ad legendum, et audiendum verbum. Ipsi evangelizant, ipsi sacramenta Dei dispensant. Sine ipsis sacerdos nomen habet, officium
Abbreviated transcription (Latin):
sequitu:. Ioco. ñ sine aliqͦ senarũ mis x¬
detĩo. inquo ꝓpt̃ ꝑfectionẽ sui significat᷑ bonoꝵ¬
oꝑum ꝑfectio. Hic ordo inueti testamento a
ctibu leui habet ex ordium. Precepit enĩ dñs
moysi ut post ordinationẽ aaron oofilioꝵ eis rur¬
sus tribus leui ad diuini cult ministeria ordina¬
ret᷑. & consecraret᷑ dño. & seruirent ꝓistł coram
aaron as filiis eiꝰ in tabernaculo d̃t ppsicy gesta
rent archam & tabernacłia. & omĩa uasaeiꝰ.
& inciteurtu tabertiacli ipsi castra consti¬
tuerent: & intransportando taber naculo
ipsi deponerent rursus ipsi cõponerent:
Auiginti aut̃ annis & supra tuss sunt ser¬
uire in cab̾nacło: quam regula scĩ patres
etiam in nouo testamento constituerunt.
qm̃ hec ecas ad portanda onera robusta ẽ.
qd̵ illi ordini amoise institutũ ẽ. Qd aeĩã in
nouo testarnento repͥsentatur. cũ dia conib
supra situstrũ hunterũ stola ponit᷑. & casu¬
la in dieb ieiunũ suꝑ eundem humerum

Expanded text:
quitur loco, non sine aliquo senarii mysterio, in quo propter perfectionem sui significatur operum perfectio. Hic ordo in Veteri Testamento a tribu Levi habuit exordium. Praecepit enim Deus Moysi ut post ordinationem Aaron et filiorum ejus, rursus tribus Levi ad divini cultus ministeria ordinaretur, et consecraretur Domino, et servirent pro Israel coram Aarorent arcam et tabernaculum, et omnia vasa ejus, et in circuitu tabernaculi ipsi castra constituerent, et in transportando tabernaculo ipsi deponerent, rursusque ipsi componerent. A viginti autem annis et supra jussi sunt servire in tabernaculo. Quam regulam etiam sancti Patres in Novo Testamento constituerunt, quoniam haec aetas ad portanda onera robusta est, quod illi ordini a Moyse institutum est. Quod etiam in Novo Testamento repraesentatur, cum diaconis supra sinistrum humerum stola ponitur, et casula in diebus jejunii super eumdem humerum
Abbreviated transcription (Latin):
siturna: neq num̃o annoꝵ cõputata.
pi sunt eni sensuis hominis: & etas senec¬
uenum dedicatio. sacri crismatis consecͣ
neñ impositio: & cõmunis suꝑ ppłm be¬
citio. In aliis aut̃ sacram̃tis. siue scilicet
furandi siue baptizandi. siue missam ce¬
randi. & consecrandi corporis & sanguinis
isq dispensatio. Sũmis gͦ sacerdotibꝰ supra¬
sa ictirco singulariter reseruata sunt.
cidim ꝓrsus actoritas potestatis ab om̃ib
sumuendicata inferiores erga supra posi
in sdlentes redełet: & soluto obedientie uĩ¬
lo scandilum generaret. Pb̃ri successores
iucari sunt septuaginta discipłoꝵ: qui p̃¬

Expanded text:
turna, neque annorum numero computata. Cani enim sunt sensus hominis, et aetas senecBasilicarum dedicatio, sacri chrismatis consecratio, manus impositio, et communis super populum benedictio. In aliis autem sacramentis sive scilicet catechizandi, sive baptizandi, sive missam celebrandi, et consecrandi corporis et sanguinisutrisque dispensatio. Summis ergo sacerdotibus supradicta idcirco singulariter reservata sunt, ne eadem prorsus auctoritas potestatis ab omnibus passim vindicata, inferiores erga superpositos insolentes redderet, et soluto obedientiae vinculo scandalum generaret. Presbyteri successores et vicarii sunt septuaginta discipulorum qui p
Abbreviated transcription (Latin):
suis requieuisse dã. Sedm: illud qd̾ filiis
isrł carnalit̾ custo diendũ mandatur. Certiũ:
alud qd̾ ppłõ di seruandũ p̃cipitur. Quartũ:
illd̾ qđ inꝑmissione sabbatũ ꝑsabbato suis as
dilectoub pollicet᷑. Duo gͥ sũt sabbata extius.
unũ dĩ ⁊unũ hominis: ⁊ duo ĩtiꝰ. unũ di ⁊unũ
hominis. Sabbatũ d̾i illud qͦ ertersꝰ. aboꝑe
cessasse dr: sac̃m̃tũ ẽ illiꝰ int̾ioris sabbati eiꝰ aq̾
beatitudine ꝑfruens. nullo unꝗͣ labor fati¬
bati. il mens sc̃a ꝑbonã conscientiã a seruitute
peccati quiescens. in gaudio sp̃s sẽi iocundat᷑.
Hoc sabbatũ. qͥsqͥs inp̃senti uita seruauit.
ut nullis ꝯsentiat malis: ꝑueniet infutura ui¬
ta ad illd̾ et̾num diei sabbatũ. uͭ nulla sentiat
mala. sicut dictũ ẽ. Et erit sabbatũ ꝑ sabbato:
m̃sis ꝓm̃se. Iilud itaq p̃ceptũ spetialiter ad
sp̃s sci ꝑsonã referi uidetur cũ dr̃. obserua
sabbatũ: ut uidelicet in presenti eũ suscipia¬

Expanded text:
m illud quod filiis Israel carnaliter custodiendum mandatur. Tertium illud quod populo Dei servandum praecipitur. Quartum illud quod in promissione Sabbatum pro Sabbato suis Deus dilectoribus pollicetur. Duo igitur sunt Sabbata exterius: unum Dei, et unum hominis; et duo interius unum Dei, et unum hominis. Sabbatum Dei quo exterius ab opere cessare dicitur, sacramentum est illius interioris Sabbati ejus, inbeatitudine perfruens, nullo unquam labore fatibati, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati quiescens; in gaudio Spiritus sancti jucundatur. Hoc Sabbatum quisquis in praesenti vita servaverit, ut nullis consentiat malis, perveniet in futura vita, ad illud aeternum Dei Sabbatum, ubi nulla sentiet mala. Sicut dictum est: Et erit Sabbatum pro Sabbato, mensis pro mense . Illud itaque praeceptum specialiter ad referri videtur, cum dicitur: Observa Sabbatum, ut videlicet in praesenti eum suscipia
Abbreviated transcription (Latin):
rarsit^ idẽ aita it ut dieit: m̃tit᷑ tam̃ ille qͥ
ioquit cũ opinione ⁊ intentione fallenda. So¬
cosa m̃dacia.:⁊ hyronice et parabole: m̃datia
nst̃. Ailioqͥn sc̃i rep̃hensibiles inuenirent᷑
qui inꝑabolis ⁊ hironus multa locut sanu
iocos armdatia isi falsitatis reatĩñ ineidẽ
luuugen mendati. cũ aliquis quasi humila¬
tatis causa mentiri uidetur: utpote cũ
se peccatorem dicit: ⁊ tam̃ ñ ita senti ute aio.
Deq uerisime dictũ ẽ. quia cũ causa humib¬
catis quis mcitur. si anteqͣ m̃tiretur pere ator
ñ erat. menciendo efficitur qd ñ erat.: quia
Est aliud genꝰ m̃datii. cũ ꝓsalute ueluita
alt̾ius conseruanda. aliquis m̃titur: qđ ⁊ ip¬
sum nullo mͦ approbandũ ẽ. Male enĩ m̃tien¬
do uitã seruat. in alteriꝰ corꝑe: qui ꝑm̃datiũ
ũitatẽ extinguit insuo corde. Pocest tam̃ in
causa salutis nr̃e siue utilitatis aliene ratio
exposcit. Longe enim aliud ẽ. qd̾ uerũ ẽ. tac̾e:

Expanded text:
ut dicit, mentitur tamen ille qui loquitur cum opinione et intentione fallendi. Jocosa mendacia, et ironiae, et parabolae, mendacia non sunt; alioquin sancti reprehensibiles invenirentur, quia in parabolis et ironiis multa locuti suntjocosa mendacia et si falsitatis reatum non incidunt ud genus mendacii, cum aliquis quasi humilitatis causa mentiri videtur, utpote cum se peccatorem dicit, ettamen non ita sentit ut dicit, de quo verissime dictum est, quia cum causa humilitatis quis mentitur, si antequam mentiretur peccator non erat; mentiendo efficitur quod non erat, quia Est aliud genus mendacii cum pro salute vel vita alterius conservanda aliquis mentitur, quod et ipsum nullo modo approbandum est. Male enim mentiendo vitam servat in alterius corpore, qui per mendacium veritatem exstinguit in suo corde. Potest tamen incausa salutis nostrae sive utilitatis alienae ratio exposcit. Longe enim aliud est, quod verum est tacere,
Abbreviated transcription (Latin):
abce iuuiolenter rape. qͣm oceulte sibdelem
qr mai ocdiũ ⁊ iram excitat. Sub surto eciam
comp̃henditur usura¬
moniũ dices. Uo gͦ meliuis liqueat. qͥo
fit fallu testimoniũ: alti incipiendñ e cadẽ
Amanaatis. a uua enĩ ẽ. simplex mendatiũ.¬
aluid m̃datiũ infalso testimonio. aliud mn
Duirio. aliua inuoto: dũ aliqͥs ifouet. qd mñ
soluis. De qͥb om̃ib dicendũ t̃. Primũ audẽ
talia significatio cũ uoluntate faliendi: que
uel p̃sentialiter adẽ. uel pꝰea aduenit. Nãe
uquis altis ꝓmitẽt se aliquid cat̃m. mabefs
uoluntatẽ dandi. eũ ꝓmitt̾et. p̾ea ũ mutata

Expanded text:
 violenter rapere: quam occulte subtrahere, quia majus odium et iram excitat. Sub furto etiam comprehenditur usurao melius liqueat, quid sit falsum testimonium, altius incipiendum est, id est a mendacio. Aliud enim est simplex mendacium in falso testimonio, aliud in perjurio, aliud in voto, dum aliquis vovet quod non solvit. De quibus omnibus dicendum est. Primum autem falsa significatio cum voluntate fallendi, vel quae praesentialiter adest, vel postea advenit. Nquis alteri promittens se aliquid daturum, habens voluntatem dandi cum promitteret, postea vero mutata
Abbreviated transcription (Latin):
ligi aebet. ut nom̃ cui homo muanũ ñ assumet.
icẽ ueł admencdatiũ afirmandũ. ueladid olũ
uenerandũ: scilicet ut neq idola nomine a¬
umo honoret. neq falsitati nom̃ diuinum
alsotiet. Mistice autẽ nom̃ di inuanũ assum̃e
ẽ⁊ filiũ dĩ uisibisẽ ꝑhumanitatẽ factũ. ere¬
curã estimare. Inuanũ qͥꝑpe nom̃ dĩ assumit.
qui filiũ cdi eternũ ex cẽꝑe cepisse credit. No¬
m̃ siquidẽ ꝑat̾s filius dr̃. quia infilio ⁊ ꝑ fil¬
ñ pater insusibilis manifestatur. ñ solũ qn
mundus ꝑrpsũ fact᷑ ẽ uerũ etiã qͣndo ꝓipfũ¬

Expanded text:
 ut nomen Dei homo in vanum non assumat, id est vel ad mendacium affirmandum vel ad idolum venerandum; scilicet ut neque idola nomine divino honoret, neque falsitati nomen divinum associet. Mystice autem nomen Dei assumeest Filium Dei visibilem per humanitatem factum, creaturam existimare. In vanum quippe nomen Dei assumit, qui Filium Dei aeternum ex tempore coepisse credit. Nomen siquidem Patris Filius dicitur, quia in Filio, et per Filium Pater invisibilis manifestatur; non solum quando mundus per ipsum factus est; verum etiam q
Abbreviated transcription (Latin):
latio. diuinã seruitutẽ ab humana ꝓpͥo
aiblo distinguit. qđ latinitas ñ habet.
latina lingua utrãq sub ȩodẽ nomine.
ro ambiguũ ñ ẽ. S cũ hoc p̃ceptũ ad
tirẽ ꝑtineat: qͣre dictũ ẽ. eisoli seruies.¬

Expanded text:
tio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit quod Latinitas non habet:Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine Graeco ambiguum non est. Sed cum hoc praeceptum ad Patrem pertineat, quare dictum est: Ei soli ser
Abbreviated transcription (Latin):
ontinebat: q̃ hominẽ addilectionẽ ꝑpi¬
nĩ instruũt. Et ꝓterea septenario distinꝰ¬
guntur. quia inpsenti uita tantũ que septõ
dieb uoluit᷑. nr̃a caritas pietatis opib erer¬
cetur gͦ ꝑrimũ: p̾ea consũmatis oꝑib ifini¬
tis laborib. ꝑ contẽplationẽ parit᷑ cũ pri¬
me beatificanda indm̃. Amor gͦ ꝑrimi.
i cẽporalis ẽ. qͣnͣtũ ꝑtinet ad exhibitionẽ

Expanded text:
continebat, quae hominem ad dilectionem proximi instruunt. Et propterea septenario distinguuntur: quia in praesenti vita tantum quae septem diebus volvitur, nostra charitas pietatis operibus exercetur erga proximum; postea, consummatis operibus et finitis laboribus, per contemplationem pariter cum proximo beatificanda in Deum. Amor igitur proximi et temporalis est quantum pertinet ad exhibitionem
Abbreviated transcription (Latin):
esspͥs sc̃s unꝰ ẽ dłs. ipse solus adorandusẽ edote
soli mñ alti seruiendũ ẽ ea indelicet seruiure
que ei soli debita ẽ. Nam ⁊ineu̾nglio c̃ũ dacrẽ
nemo nouit p atrẽ nfilius. ñ utiq sõs ses a pa
ten coguitione excudit᷑. cũ ipse minasecd̃
ꝑꝓ funcła dũ teste apło serutetur. S ẽ esmode
loqndi geñ. ut dicatur nemo. nͥ ille iuidelicet
quii hõs .̃. qͥti ile. His ꝓbreuitate tnscursis.
qd sequens manclatũ discutiendũ transeam :¬

Expanded text:
s sanctus unus Deus est, ipse solus adorandus est, eique soli et non alteri serviendum est, ea videlicet servitute quae ei soli debita est. Nam et in Evangelio, cum dicitur: Nemo novit Patrem nisi Filius , non utique Spiritus saione excluditur, cum ipse etiam profunda Dei, teste Apostolo, scrutetur . Sed est ejusmodi loquendi genus, ut dicatur nemo, nisi ille videlicet qui non est, hoc quod ille. His pro brevitate transcursis ad consequens mandatum discutiendum transeam
Abbreviated transcription (Latin):
Quua ẽ ẜͦ aicere. ne assumas nom̃ ditiu:̃
uanũ. nͥ sicut ueneraris ⁊ adoras eũ ꝓpter
hoc qͥd ab eo factus es. sio adora ⁊ uenerare:
cipłos om̃ib inse credentib dic̃. Ereditis in
eũ ñ solũ adorandũ nobis. in sua diuinita¬
te qua condidit: s in humanitate ⁊̃ qͣredemit.
ertiũ p̃ceptũ ẽ: obserua sabbatũ.
Quatuor sabbata cõmemorare udet᷑

Expanded text:
Quid est ergo dicere: Ne assumas nomen Dei tui in vanum, nisi sicut veneraris et adoras eum, propter hoc quod ab eo factus es; sic adora et venerare,cipulos omnibus in se credentibus dicit: Creditis in um non solum adorandum a nobis in sua divinitate qua condidit, sed in humanitate etiam qua redemit. Tertium praeceptum est observa Sabbatum Q
Abbreviated transcription (Latin):
ris. & contestata ẽ. ad eandem ueritatem
& dixit. opus unũ. auctorem unum: ieon¬
cordia una consiliũ unũ: iuna administra¬
tio. ꝓuidentiam unam: ⁊ manifestatus ẽ.
d̾s unus. creator unus. moderator unus.
& rector. quia totum unũ. et adunũ totũ.

Expanded text:
ris, et contestata est ad eamdem veritatem; ris, et contestata est ad eamdem veritatem; et dixit opus unum et auctorem unum; et concordia una consilium unum, et una administratio providentiam unam. Et manifestatus est Deus unus, creator unus, moderator unus et rector; quia totum unum et unum totum.
Abbreviated transcription (Latin):
sine cessatione cotidie. & orri uidetur qͦd ñ ẽ.¬
et p̃cerire qͦd ẽ. Omne autem qͦd mꝗtabile
ẽ. aliqͣndo ñ fuisse necesse ẽ: quia qd stare ñ
potuit. cum presens fuit. indicat se aliquan¬
do ñ fuisse. priusqͣm fuit. Sic respondent
que foris sunt his que intus iudentur. ac
ueritatem comꝓbandam: ⁊ auctorem sium
natura clamat᷑. que se ab alio factam ostendit.
pbaret. Et pͥmum ꝑse: demde ꝑ ea que erãt
ertra se facta. scđm se. Una pietas. una de¬
uotio. una cultura: dñm unum. idm̃unũ.
Sic dirit ratio. ⁊ comꝓbauit in se: ne seis¬
ma mentium fieret. ĩte plura pͥncipia. &
non ẽẽt certa salus. Et melus ẽẽ. ⁊ conso¬
num magis ueritati. & consentaneum na¬
ture principtũ unum. ⁊ finem unũ: inquẽ
habere possent conuersionem. que ab illo
existerent omnia. Alioqͥn dissipationem
ẽẽ uniuersitatis: sine capite. & principio.
⁊ moderatore. Et clamauit illi natura fo¬

Expanded text:
sine cessatione quotidie et oriri videtur quod non essine cessatione quotidie et oriri videtur quod non eset est, aliquando non fuisse necesse est; quia quod stare non potuit cum praesens fuit, indicat se aliquando non fuisse priusquam fuit. Sic respondent qui foris sunt iis quae intus videntur ad veritatem comprobandam et auctorem suum natura clamat quae se ab illo factam ostendit. probaret; et primum per se deinde per ea quae erant extra se facta secundum se. Una pietas, una devotio, una cultura, Dominum unum et Deum unum. Sic dixit ratio et comprobavit in se, ne schisma mentium fieret in plura principia: et non esset certa salus. Et melius esse et consonum magis veritati et consentaneum naturae principium unum et finem unum in quem habere possent conversionem quae ab illo existerent omnia. Alioqui dissipationem esse universitatis sine capite et principio et moderatore. Et clamavit illi natura fo
Abbreviated transcription (Latin):
t gͦ inciꝑeret
qͦd ñ erat. ab alio factum ẽ. qui erat: qͣm
actirco ipsum ab alio non cepisse necesse ẽ: q̃m
qui ab alio ẽẽ accepit. primꝰ omnib existendi
auctor eẽ ñ potuit. Non gͦ ab alio accipere
potuit. qui omnib esse dedit: quẽ ꝓpterea
semꝑ fuisse. ⁊ numqͣm cepisse. fateri opportet.
q̃m omne qđ aliqͣndo ẽẽ incepit. auctorem
habuit. ꝑ quem cepit. Constat gͦ. nec du.¬
bitari ullo mͦ potest: quia ille ꝑ quem cepit.
qͦd ñ semꝑ fuit. numqͣm cepit. s semꝑ fuit.
Illum autem reũ auctorem & pͥmum pͥncipiũ.
hoc mͦ ratio inuestigat. inuentũ pietas uenat᷑:
adorandum fides p̃dicat deum. Eiusdem
oc autem rei argum̃tũ foris mnereaturis
ratio inuentum inse ꝓbat. unhis quȩ
idet extra se: quia ortum & occasũ habentia
cuncta. sme auctore nec originẽ habere possẽt.
nec reꝑationem. Que in toto aliqnͣdo cepisse.
iccirco dubium ẽe ñ potest. quia in partib suiᷤᷤ

Expanded text:
go inciperet quod non erat ab alio factum est qui erat. Quem idcirco ipsum esse ab alio non coepisse necesse est; quoniam qui ab alio esse accepit primus omnibus existendi auctor esse non potuit. Non ergo ab alio accipere esse potuit qui omnibus esse dedit, quem propterea semper fuisse et nunquam coepisse fateri oportet; quoniam omne quod aliquando esse incoepit auctorem habuit per quem coepit. Constat ergo nec dubitari ullo modo potest quod ille per quem coepit quod non semper fuit nunquam coepit, sed semper fuit. Illum autem rerum auctorem et primum principium hoc modo ratio investigat; et inventum pietas veneratur, et adorandum fides praedicat Deum. CAP. X. Ejusdem rei argumentum foris in creaturisratio inventum in se probat, et in his quae videt extra se; quia ortum et occasum habentia cuncta, sine auctore nec originem habere possent nec reparationem. Quae in toto aliquando coepisse idcirco dubium esse non potest; quia et in partibus suis
Abbreviated transcription (Latin):
sipsam fẽ aliquid ignorare potest:. eũ ex his
omnib que in se. hoc t̃ in corpore suo uisibilia
undlet. nichil se ẽẽ uel eẽ posse uidet. Secernit
idiuidit se ꝑ se. ab eo toto qđ iusibile uiclẽt
ise. unuisibilem omnino se ẽe uidet. ineo qͦa
uidet: ⁊ tam̃ uideri se ñ posse uidet. Uidet
ꝙ inuisibilia ẽẽ que tamen usibiliter nonui
Dumqͦ. de se dubitare ñ possit qͣm est.
quia se ignorare ñ potest. cogitur er se
A hoc credere. quia aliqͣndo cepisse se memi¬

Expanded text:
cum ex his omnibus quae in se hoc est in corpore suo visibila videt nihil se esse vel esse posse videt. Secernit ergo et dividit se per se ab eo toto quod visibile videt in se: et invisibilem omnino se esse videt; in eo quod se videt, et tamen videri se non posse videt. Videt ergo invisibilia esse; quae tamen viCum ergo de se dubitare non possit quoniam est quia se ignorare non potest cogitur ex se et hoc credere quod aliquando se coepisse memi
Abbreviated transcription (Latin):
totum absconditum. nec totum manifestũ.
Cũ uͦ dicit. manifestum ẽ. inillis. ⁊ ñ dicit
manifestum ẽ. illis: ostendit plane. qm̃ ñ
solum reuelatione diuina que facta illis fue¬
rat. s etiam ratione humana que inillis erat.
notum illis factũ erat. Cum autẽ subiun¬
git. d̾s enim illis reuelauit: ostendit quia
ratio humana adhec sublimia ⁊ alta inue¬
stiganda untelligenda infirma: iinsuffi¬
ciens omino fuisset. nisi diuina reuelatio
illi madiutoriũ ⁊ firmam̃tum cognoscen¬
de ueritatis adiunta fuisset. Postea osten¬
so eo qui abintus erat. inuestigationis uel
reuelationis modo: statim de illo qui fors
fit utroq sententiã simul subiungit dicẽs.
Inuisibilia enĩ ipsius a creatura mundi
ꝑ ea que facta st̃ intellecta conspiciuntur:

Expanded text:
totum absconditum, nec totum manifestum. totum absconditum, nec totum manifestum. Cum vero dicit: manifestum est in illis, et non dicit, manifestum est illis, ostendit plane quoniam non solum revelatione divina quae facta illis fuerat, sed etiam ratione humana in illis quae erat, notum illis factum erat. Cum autem subjungit: Deus autem illis revelavit, ostendit quia ratio humana ad haec sublimia et alta investiganda et intelligenda infirma et insufficiens omnino fuisset, nisi divina revelatio illi in adjutorium et firmamentum cognoscendae veritatis adjuncta fuisset. Postea ostenso eo qui intus erat investigationis vel revelationis modo, statim de illo qui foris sit utroque, sententiam simul subjungit, dicens: Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae
Abbreviated transcription (Latin):
d̾s. partim scilicet ratione humana. par¬
tim reuelatione diuina. Et ratio quidẽ
humana duplici inuestigatione dm̃ repre¬
hendit: partim uidelicet inse partim inhis
qui erant extra se. Similiter & reuelatio.
diuina duplici insinuatione eum qui nescie¬
batur. uel dubie credebatur. iñ cognitum
indicauit: ⁊ partim creditum asseruit. Nã
humanam ignorantiã nc̃ abintus ꝑ aspira¬
tionẽ illuminans edocuit. nẽ uͦ foris uel ꝑ
doctrinȩ eruditionẽ instruxit. uel ꝑmiracłoꝵ
ostensionem confirmauit. Utrũq manife¬
stationis diuine modum. quo uel ratione
humana d̾̃s abhomine cognitus ẽ. uel re¬
uelatione diuina homini manifestatus:
exponit apłs dicens. Qd notum di erat:
manifestum ẽ. millis. Ds̃ enim illis reue¬
lauit. Etͤinde subiungit. Inuisibilia enĩ
ipsius: a creatura mundi ꝑ ea que facta st̃
intellecta conspiciuntur. Cũ enĩ dicit. qͦd no¬
tum di erat. idẽ. noscibile de do: ostendit nec

Expanded text:
Deus; partim scilicet ratione humana, parDeus; partim scilicet ratione humana, partim revelatione divina. Et ratio quidem humana duplici investigatione Deum deprehendit; partim videlicet in se, partim in iis quae erant extra se. Similiter et revelatio divina duplici insinuatione eum qui nesciebatur vel dubie credebatur et non cognitum indicavit, et partim creditum asseruit. Nam humanam ignorantiam nunc intus per aspirationem illuminans edocuit, tunc vero foris vel per doctrinae eruditionem instruxit, vel per miraculorum ostensionem confirmavit. Utrumque manifestationis divinae modum quo vel ratione humana Deus ab homine cognitus est, vel revelatione divina homini manifestatus, exponit Apostolus dicens: Quod notum Dei erat, manifestum est in illis; Deus enim illis revelavit . Et deinde subjungit: Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt intellecta conspisciuntur . Cum enim dicit: Quod notum Dei erat, id est noscibile de Deo, ostendit nec
Abbreviated transcription (Latin):
ropterea quippe ds a pͥncipio nec totꝰ
conscientiȩ humanȩ manifestus ẽẽ uo¬
luit: nec totus absconditus: ne si totus ma¬
nifestus eẽt. meritum fides ñ haberet. nec
infidelitas locũ. Infidelitas enim de mani¬
festo conunceretur: ⁊ fides de occulto ñ ex¬
exceretur. Si uͦ absconditꝰ totus eẽt. fides
quidẽ ad scientiam ñ aduiuaretur: ⁊ infide¬
litas de ignorantia excusaretur. Quo circa
oportuit. ut ꝓderet se occultũ d̃s. ne totus
celaretur. ⁊ ꝓrsus nesciret᷑. ⁊ rursũ ad aliqͥd
ꝓditum seᷤ ⁊ agnitũ occultaret. ne cotus ma¬
nifestaretur: ut aliquid eẽt qđ eor hominiᷤ
enutriret cognitum. irursus aliqͥd qd̃ ab¬
primũ ds̃ occultus ⁊ absconditus ⁊
latens. intantum a corde humano depre¬
hensus ẽ. ut sciri potuisset ꝙ d̃s ẽ. uel qͥd
erat credi. Nodi st̃ duo. ⁊ due iuȩ.⁊ mani¬
festationes due. quib a pͥncipio cordi huma¬
no latens. pditus ẽ. ⁊ indicatus occultus

Expanded text:
ropterea quippe Deus a principio nec totus conscientiae humanae manifestus esse voluit, nec totus absconditus; ne si totus manifestus esset, meritum fides non haberet, nec infidelitas locum. Infidelitas enim de manifesto convinceretur: et fides de occulto non exerceretur. Si vero absconditus totus esset, fides quidem ad scientiam non adjuvaretur, et infidelitas de ignorantia excusaretur. Quocirca oportuit ut proderet se occultum Deus ne totus celaretur et prorsus nesciretur; et rursum ad aliquid proditum se et agnitum occultaret ne totus manifestaretur, ut aliquid esset quod cor hominis enutriret cognitum, et rursus aliquid quod abprimum Deus occultus et absconditus et latens interim a corde humano deprehensus est, ut sciri potuisset quia Deus est, vel quod erat credi. Modi sunt duo et viae duae, et manifestationes duae, quibus a principio cordi humano latens proditus est et judicatus occultus
Abbreviated transcription (Latin):
unc oportet ꝑsingula que tionum.
proposita funt currentem considari
qualiter mens humana que tam longe al
ẽ. tanta dedo potuerit comprehendere. u
ratione ꝓpͥa directa. uel reuelatione dni
adiuta. Et primũ. usq qͦ ipsa humanasi
ex insito sibi lumine u̾itatis conualuerit
num ẽ. considatione: ne si uel totũ hon
detur. negare conuincamur grãm. aus
tollatur totũ ignorantiam excusare. Ite
utrũq modũ humane inuestigationis.
dine ꝓsequam᷑: quo ratio hominis uel ꝑli
directa. uel abhis que extra se naturalia
erant uisibilia admonita. ad uerũ cogno¬
situm ẽ: uideri poterat. qd illius imagis
⁊ similitudini ꝑrimum ⁊ cognatũ magis
factũ erat: hõc autẽ ipsa ratio erat. ⁊ mer
ratione utens. quo adprimã similitudinẽ
đi facta erat. ut ꝑ se inuenire posset eũ

Expanded text:
unc oportet per singula quae proposita sunt currentem considerare, qualiter mens humana quae tam longe a Deo est, tanta de Deo potuerit comprehendere, vel ratione propria directa, vel revelatione divina adjuta. Et primum usquequo ipsa humana ratio ex insito sibi lumine veritatis convaluerit, dignum est consideratione; ne si vel totum homini detur negare convincamur gratiam, aut si tollatur totum ignorantiam excusare. Itaque utrumque modum humanae investigationis ordine prosequamur, quo ratio hominis vel per se directa vel ab iis quae extra se naturalia erant visibilia admonita, ad verum cognopositum est videri poterat quod illius imagini et similitudini proximum et cognatum magis factum erat. Hoc autem ipsa ratio erat et mens ratione utens quo ad primam similitudinem Dei facta erat, ut per se invenire posset eum
Abbreviated transcription (Latin):
unum et̃. Qđ enim eẽntialiter unũ est: uere
unum ẽ. Qd immutabiliter unum ẽ: sũme
unum ẽ. Qđ autem inutroq bonum ẽ: met̃
ẽ utrumq qͣm alterum tantũ. Et bonũ est
eẽntialiter unum ẽẽ. ⁊ immutabiliter unũ
eẽ. & utrũq eẽ melius ẽ. Ps autem sũmũ
bonum ẽ: & ñ potest de eẽ summo bono bo¬
num qͦd melius ẽ. Et suadet ratio: optimo
dare qͥd melius ẽ bonum. Et iccireo fatetur
Am̃ suum. ⁊ auctorem suum: ⁊ principiũ sitũ

Expanded text:
unum esse. Quod enim essentialiter unum est, vere unum est: quood immutabiliter unum est, summe unum est. Quod autem in utroque bonum est, melius est utrumque quam alterum tantum. Et bonum est essentialiter unum esse; et immutabiliter unum esse; et utrumque esse melius est. Deus autem summum bonum est, et non potest deesse summo bono bonum quod melius est. Et suadet ratio optimo dare, quod melius est bonum. Et idcirco fatetur Deum suum et auctorem suum, et principium suum
Abbreviated transcription (Latin):
& q̃m uariari ⁊ mutari ñ potest ds̾
omnino. Non enim augeri potest qui im¬
mensus ẽ: nec minui qui unus ẽ. nec loco
mutari qui ubiq ẽ. nec tempore qui et̾nus ẽ.
nec cognitione qui sapientissimus ẽ. nec affec¬

Expanded text:
m variari et mutari non potest Deus omnino. Non enim augeri potest qui immensus est; nec minui qui unus est. Nec loco mutari qui ubique est; nec tempore qui aeternus est. Nec cognitione qui sapientissimus est; nec affec