comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
si iam uel illis clareret nostra
religio: uel ita eos a sacris sacrilegis
prohiberet. Nec et secundo et
tertio libro satis quantum eꝵ is¬
timo absoluimus: in secundo agc̃¬
tes de malis morum: que mala
uel sola uel maxima de putanda
sunt. In tertio autem libro de
his malis que stulti sola perpeti
exhorrent: corporis uidelicet
exteruarumq rerum que pleriq
patuamtur et boni. Illa uero mali
non dico patienter sed libenter
habent: quaibus ipa fiunt mali.
Et quampauca dixi de sola ipã
ciuitate atque eius imperio: nec
inde omnia usq ad Cesarem ati¬
gustum. Quod si commemorare
uoluissem et exagerare illa que
non sibi mala miticem homines
faciunt: sicut sunt uastationes:
euersionesq bellantium: sed e
ip̃ius mundi elementis terrenis
accidunt rebus: que uno loco
Apulcius breuiter stringit.
in co libro quem de mundo scp̃¬
sit terrena omnia dicens muta¬
tiones euersiones et intensiones¬
habere. Nanq in modicis tre¬
moribus terrarum: ut uerbis
eius utar dissiluisse humum

Expanded text:
si iam uel illis clareret nostra religio uel ita eos a sacris sacrilegis prohiberet. Haec in secundo et tertio libro satis, quantum existimo, absoluimus, in secundo agentes de malis morum, quae mala uel sola uel maxima deputanda sunt, in tertio autem de his malis, quae stulti sola perpeti exhorrent, corporis uidelicet externarumque rerum, quae plerumque patiuntur et boni; illa uero mala non dico patienter, sed libenter habent, quibus ipsi fiunt mali. Et quam pauca dixi de sola ipsa ciuitate adque eius imperio! nec inde omnia usque ad Caesarem Augustum. Quid, si commemorare uoluissem et exaggerare illa mala, quae non sibi inuicem homines faciunt, sicut sunt uastationes euersionesque bellantum, sed ex ipsius mundi elementis terrenis accidunt rebus, quae uno loco Apuleius breuiter stringit in eo libello quem de mundo scripsit, terrena omnia dicens mutationes, conuersiones et inthabere? Namque inmodicis tremoribus terrarum, ut uerbis eius utar, dissiluisse humum
Abbreviated transcription (Latin):
Anadoptinendum dilatandumꝰ
regnum prosuerit Romanis cul¬
De falsitate aulpicii: quo romani
regni fortitudo et Ntabilitas uisa
XXUIII. Nam illud
Qualia de diis gentium etiã culto¬
res eorum se sentire fateanturo¬
De oppinionibus Uarronis: qui
reprobata suasione populari: lic
ad noticiam ueri dei non peruene¬
rit unum tamen deum colend
esse censuerit. Capitulum¬
Ad quam speciem utilitatis prĩ¬
cipes gentium apud subiectos
sibi populos falsas religiones uo¬
luerunt permanere. Capitul¬
Quol iudicio et potestate ueri
dei: omnium regum atque reg¬
norum orolinata sint tempora.

Expanded text:
An ad obtinendum dilatandumque regnum profuerit Romanis culDe falsitate auspicii, quo Romani regni fortitudo et stabilitas uisa . Nam illud Qualia de dis gentium etiam cultores eorum se sentire fateanturDe opinionibus Varronis, qui reprobata persuasione populari, licet ad notitiam ueri Dei non pel\'uenerit, unum tamen Deum colendum esse censuerit. QuOb quam speciem utilitatis principes gentium aput \'subiectos sibi populos falsas religiones uoluerunt permanere. Quod judicio et potestate Dei veri omnium regum atque regnorum ordinata sint tempora.
Abbreviated transcription (Latin):
De Uno tantum colendo deo: qui
licet nomine ignoretur: tamen feli¬
citatio dator ẽsse sentitur. Capi
De ludis scenicis quos sibi dii ce¬
lebrari a sius cultoribus exegexũt¬

Expanded text:
De uno tantum colendo Deo, qui, licet nomine ignoretur, tamen felicitatis dator esse sentitur. IDe ludis scenicis, quos sibi dii celebrari a suis cultoribus exegerunt
Abbreviated transcription (Latin):
hominum milia perisse referãtur.
et multo amplius in terris litto¬
ribusq proximis. Tunc utice
ex triginta milibus uirorum
que ibi exant: decem remansis¬
se confirmant. Talis itaq uani¬
tas qualem ferimus: eiq respõ¬
dere compellimur: quid horum
non christiane religioni tribuẽt.
si tpribus christianis uideret.
Ct tamendiis suis ista non tribu¬
unt: quorum cultum non teliq̃¬
runt: ne ista uel minora patian¬
tur: cum ea maiora pertuler ĩt
a quibus antea colebantur

Expanded text:
hominum millia perisse referantur, hominum millia perisse referantur, et multo amplius in terris littoribus proximis. Tunc Uticae ex triginta millibus juniorum, quae ibi erant, decem remansisse confirmant. Talis itaque vanitas, qualem ferimus, eique respondere compellimur, quid horum non christianae religioni tribueret, si temporibus christianis videret? Et tamen diis suis non ista tribuunt, quorum cultum ideo requirunt, ne ista uel minora patiantur, cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur
Abbreviated transcription (Latin):
ut grando appellari solet hoc noiẽ
lapilum pluuia. Hec profecto
etiam grauiter ledere potuerunt.
legimũs apud eos ethneis ignibus
ab ipõ montis uertice usq ad littus¬
proximum decurrentibus ita
ferbuisse mare: ut rupes exurerẽ¬
tur: et pices nauium soluerẽtur.
Hloc utiq non leuiter noꝵium
fuit: quanuus incredibiliter miꝵ
Codem rursus estu ignium tanta
ui fauille scriplerunt oppletam
esse siciliam: ut Cathinensis ur¬
bis tecta obruta et oppressa di¬
rueret: Qua calamitate permoti
misericorditer eiusdem anni
tributum ei relaxare romani
locustarum etiam in africa mł¬
titudinem prodigii similem fusse:
cun iam essent populi romani pro¬
uincia litteris mandauerunt
Consumptis enim fructibus foluiq
lignorum ingentiatq mextimablĩ
nube in mari dicunt esse deiectã.
Qua mortua redditaq littoribus.
atq hinc aere corrupto tantam
ortam pestilentiam: ut in solo
regno mansinis se ce tingenta

Expanded text:
ut grando appellari solet hoc nomine, ut grando appellari solet hoc nomine, apidibus, haec profecto etiam grauiter laedere potuerunt. Legimus aput eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis uertice usqproximum decurrentibus ita mare ferbuisse, ut rupes exurerentur, et pices navium solverentur. Hoc utique non leviter noxium fuit, quamvis incredibiliter mirum. Eodem rursus aestu ignium tanta vi favillae scripserunt oppletam esse Siciliam, ut Catinensis urbis tecta obruta et oppressa dirueret: qua calamitate permoti, misericorditer ejusdem anni tributum ei relaxavere Romani. Locustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse, cum jam esset populi Romani provincia, litteris mandaverunt: consumptis enim fructibus foliisque lignorum, ingenti atque inaestimabili nube in mare dicunt esse dejectam: qua mortua redditaque littoribus, atque hinc aere corrupto, tantam ortam pestilentiam, ut in solo regno Masinissae octingenta
Abbreviated transcription (Latin):
ane religioni illa mala tribueret.
Multo autem minus eorum uo¬
ces tolerarentur: quanto attinet
ad romanos: si christiane religio¬
nis receptionem et diffamationẽ:
uel irruptio illa gallorum: uel
tyberini fluminis igniumq illa
depopulatio: uel quod cuncta
mala precedit. bella ciuilia seq̃¬
rẽtur. Mala etiam alia: que usq
adeo incredibiliter acciderunt
ut inter prodigia numerarẽtur:
si christianis temporibus accidis¬
sent: quibus ea nisi christianis
hominibus tanquam crimina
obiscerent: Omitto quippe oppe¬
illa que magisfuerunt mira¬
oxia quam noꝵia: boues locutos: in¬
fantes nondum natos ole uteris
matrum quedam uierba clamas¬
se: uolasse serpentes: feminas et
gallinas: et omnes in masculinu
Sexcum fuille conuersis. et cetera
huiis modi: que in cortim libris.
non fabulosis sed historicis scu
uera suie falsa sint. non inferũt
hominibus pernitiem: sed stuporẽ.
Sed et cum pluit terra: cum pluit
creta: cum pluunt lapides: non

Expanded text:
anae religioni mala illa tribuisset. anae religioni mala illa tribuisset. Multo autem minus eorum uoces tolerarentur, quantum adtinet ad Romanos, si Christianae religionis receptionem et diffamationem uel inruptio Gallorum uel Tiberini fluminis igniumque illa depopulatio uel, quod cuncta mala praecedit, bella illa ciuilia sequerentur. Mala etiam alia, quae usque adeo incredibiliter acciderunt, ut inter prodigia numerarentur, si Christianis temporibus accidissent, quibus ea nisi Christianis hominibus tamquam crimina obicerent? Omitto quippe illa, quae magis fuerunt mira quam noxia, boues locutos, infantes nondum natos de uteris matrum uerba quaedam clamasse, uolasse serpentes, feminas et gallinas et homines in masculinum sexum fuisse conuersas et cetera huius modi, quae in eorum libris non fabulosis, sed historicis, seu uera seu falsa sint, non inferunt hominibus perniciem, sed stuporem. Sed cum pluit terra, cum pluit creta, cum pluit lapidibus non
Abbreviated transcription (Latin):
Cos suos accusent
de tantis malis.
qui nostro chris¬
to ingrati sunt de tantis bonis
Terte quando illa mala fiebãt
calebant arte numinum sabeo
thure: sertisq recentibus hala¬
bant. clarebant sacerdotia: phi¬
na remittebant. sacrificabatuꝵ. eneri
ludebatur: furebatur in templis
quando passim tantus cuuam
sangitis a ciuibus.: non modo in
cẽteris locis: uerum inter ipã qs
deorum altaria fundebantur
Non elegit templum quo co¬
fugeret. Tulltus ꝗa frustrarelege¬
rat Mutiuo. ħd uero qui multo
dicatissima confugrunt: aut il¬
luq eos ut uiuerent etiam ipei bar¬
barideduxerunt. Illud scio: et
hoc mccum ꝗsꝗs sme studio ꝑtiũ
cudicat facillime agnoscit: ut
omittam cetera que multa com¬
memoraui: et alia multo plura.
que cominemorare longam puta¬
ui. si humanum gnus ante bella
disciplinam: et consequeretur
rerum tanta uastatio: quanta
illis bellis Curopam A fricamq
contruit: nullust alium: qua¬
les nunc patimur: nisi christi¬

Expanded text:
os suos accusent de tantis malis, qui nostro Christo ingrati sunt de tantis bonis. Certe quando illa mala fiebant, calebant arae numinum, Sabthure sertisque recentibus halabant, clarebant sacerdotia, fana renidebant, sacrificabatur ludebatur furebatur in templis, quando passim tantus ciuium sanguis a ciuibus non modo in ceteris locis, uerum etiam inter ipsa deorum altaria fundebatur. Non elegit templum, quo confugeret Tullius, quia frustra elegerat Mucius. Hi uero qui multo dicatissima confugerunt, aut illuc eos ut uiuerent etiam ipsi barbari deduxerunt. Illud scio et hoc mecum, quisquis sine studio partium iudicat; facillime agnoscit ut omittam cetera quae multa commemoraui et alia multo plura quae commemorare longum putaui;: si humanum genus ante bella disciplinam et consequeretur rerum tanta uastatio, quanta illis bellis Europam Africamque contriuit, nullus talium, quales nunc patimur, nisi Christi
Abbreviated transcription (Latin):
De uirtute et fide quas pagani
templis et sacris honorauerunt
pretermittentes alia bona que
similiter colenda fuerunt: si
recte aliis diuinitas tribueba¬

Expanded text:
De Virtute et Fide, quas Pagani templis et sacris honoraverunt, praetermittentes alia bona, quae similiter colenda fuerunt, si recte aliis divinitas tribueba
Abbreviated transcription (Latin):
Augmenta regnorum loui in cõ¬
lunt dea est uictoria: ipã huic
negotio sola sufficeret Capitu.
Quid fuerit quod Romaĩ omni¬
bus rebus et omnibus motibus
deos singulos deputantes edem ꝗe¬
tis extra portam esse uoluerũt

Expanded text:
Augmenta regnorum Jovi inconlunt, dea est, ipsa huic negotio sola sufficeret. Hic Quid fuerit quod Romani omnibus rebus et omnibus motibus deos singulos deputantes, aedem Quietis extra portas esse voluerunt
Abbreviated transcription (Latin):
Anterrena regna inter profec¬
tus suos atq defectus: ddeorũ
uel iuuentur uel deserantur
Quorum deorum presidio putat
Romaĩ imperium suum auctũ:
atq seruatum: cum singulis uix
singularum rerum tuitionem
cõmittendam esse crediderunt.¬

Expanded text:
a terrena inter profectus suos atque defectus deorum vel juventur vel deserantur Quorum deorum praesidio putent Romani imperium suum auctum adque seruatum, cum singulis uix singularum rerum tuitionem committendam esse crediderin
Abbreviated transcription (Latin):
Ed mnulti inquiũt
christiani etiam
captiui ducti sũt.
Hoc sane userrimũ est: si ali¬
quo duci ptuerunt ubi deũ
suum non iuenerunt. Sunt¬
autẽ in scipturis sanctis hui ͤ
etiã cladignagna solatia. Fuert̃
in captiuiite tres pueri: fuit
Daniel. fucunt alii prophete:
nec deus laut consolator: sic
g̾ nõ deserit suos fideles sub
dominatioe gentis: Licet harha¬
re tamẽ himane qui prophetã¬
non deseruit: nec in uisceribus
belue. Hec quoq illi cum ꝗbus
agimus malunt irridere quam
credere: qui tamẽ in sus litte¬
ris credunt Arionem metim¬
neum nobilissimũ citharistã
cum esset eiectus de naui ex¬
ceptum delphini dorso: et ad
terrã esse prouectum. Uerũ
illud nostrum de lona prophe¬
ta incredibilius est. Hane m¬
credibilius: quia mirabilius.
et mirabilius. quia potentius:
¶ De Regulo in quo cap¬
tiuitatis ob religionẽ etiã
sponte tolerande ertat
exemplum quod tamen
illi deos colenti prodesse
non potuit. Cap. XU.¬
Abent tamen isti

Expanded text:
ed multi, inquiunt, Christiani etiam captiui ducti sunt. Hoc sane miserrimum est, si aliquo duci potuerunt, ubi Deum suum non inuenerunt. Sunt in scripturis sanctis huius etiam cladis magna solacia. Fuerunt in captiuitate tres pueri, fuit Daniel, fuerunt alii prophetae; nec Deus defuit consolator. Sic ergo non deseruit fideles suos sub dominatione gentis, licet barbarae, tamen humanae, qui prophetanon deseruit nec in uisceribus beluae. Haec quoque illi, cum quibus agimus, malunt inridere quam credere, qui tamen in suis litteris credunt Arionem Methymnaeum, nobilissimum citharistam, cum esset deiectus e naui, exceptum delphini dorso et ad terras esse peruectum. Verum illud nostrum de Iona propheta incredibilius est. Plane incredibilius quia miret mirabilius, quia potentius. CAPUT XV.-- De Regulo, in quo captivitatis, ob religionem etiam sponte tolerandae, exstat exemplum: quod tamen illi deos colenti prodesse non potuit. 1. Habent tamen isti
Abbreviated transcription (Latin):
matresamilias honestis simam
palam coronam necesse erat impo¬
nere. Sic uidelicet siber deus placã¬
dus fuerat proeuentibus semiuũ
sic ab agris fasematio repellenda:
Ut inatrona facere cogeretur in pu¬
blico. quod nec meretri si matro¬
ne spectirent permiui debuit in
theitro. Propter hoc Saturnus solus
creditus est non sufficere posse
seminibus ut occasiones multi¬
plicatidorum deorum immũda
anima reperiret: et ab uno uero
deo merito immaridicie destitu¬
ta: ac per multos falsos auiditate
maioris immundicie prostitu¬
ta: ista sacrilegia sacra nominanꝰs
seseq spurcorum demonum turbis
conuiolandam polluendam que
preberet
¶ De Neptuno et Salacia

Expanded text:
matrem familias honestissimam matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat inponere. Sic uidelicet Liber deus placandus fuerat pro euentibus seminum, sic ab agris fascinatio repellenda, ut matrona facere cogeretur in publico, quod nec meretrix, si matronae spectarent, permitti debuit in theatro. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus, ut occasiones multiplicandorum deorum inmunda anima reperiret, et ab uno uero Deo merito inmunditiae destituta ac per multos falsos auiditate maioris inmunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conuiolandam polluendamque praeberet. CAPUT XXII. De Neptuno et Salacia
Abbreviated transcription (Latin):
Amuero liberi sacra
quemliquidis senti¬
ubus ac perhoc non
solum liquoribus fructuum quorũ
quod amitiodo primatum uinum
tenet. Uerum etiam seminibus
anmalium prefecerunt: ad quãtã
tur pitudinem peruenerint: piget
quidem dicere ꝑꝑ sermonis Longi¬
tudinem. sed propter superbam isto¬
xum hebetudinem non piget. Inter
cetera que pretermittere quoniã
multa sunt cogor: in italie compi¬
tis quedam dicit sacra liberi cele¬
brata cum tanta licentia turpitu¬
dinis ut in eius honorẽ pudenda
Uirilia colerentur: non saltem ali¬
quantum uerecundiore secreto
sed in propatulo eNultante nequa
Nam hoc turpe membrum liberi¬
per dies festos cum honore magno
plostellis impositum prius perru¬
ra incompitis: et usq in urbem
postea uectabatur In oppido au¬
tem lauinio unus libero totus mẽ¬
sis tribuebatur cuius odiebus omẽs
Uerbis flagitiosis simis utebantar
donec illuodiembrumper forum
transuectum esset: atq in loco suo
quiesceret. Cui membro inhonesto

Expanded text:
am uero Liberi sacra, quem liquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum, quorum quodam modo primatum uinum tenet, uerum etiam seminibus anturpitudinem pervenerunt, piget quidem dicere propter sermonis longitudinem, sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. Inter cetera que pretermmulta sunt, cogor, in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. ut in eius honorem pudenda uirilia colerentur, non saltem aliquantum uerecundiore secreto, sed in propatulo exultante nequitia. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis inpositum prius rure in compitis et usque in urbem postea uectabatur. In oppido autem Lauinio unus Libero totus mensis tribuebatur, cuius diebus omnes uerbis flagitiosissimis uterentur, donec illud membrum per forum transuectum esset adque in loco suo quiesceret. Cui membro inhonesto
Abbreviated transcription (Latin):
Bistarũ ĩmũdissiãs
potest atum tart areo
iugo et societate pena¬
li erui per christum nome homines
ilucem saluberrime pietitis ab illa¬
illa pernitiosissime impietatis nocte
transferriqueruntur: et murmurãt
iniꝗ et ingrati. et illo nefario spiritu
altius obstructiusq oppressi: quia
populi confluunt adeccłas castacele¬
britate: honesta utriusq sexus
discretione: tibi audiant quã bene
hic ad tempus uiuere debeant: ut
post hanc uitam beate semperq ui¬
uere mereantur. Ubi sancta scriptuã
iusticieq doctrina de superiore loco
in conspectu omniũ personante: et
qui faciunt audiant ad premiũ: et¬
qui non faciunt audiant ad iudiciũ.
Quo et si ueniunt quiolam talium
preceptorumirrisores: omnis corum
petulantia aut repentma ĩmutatione
oleponitur: aut timore uel pudore
comprimitur. Nihil enĩ eis turpe
ac flagitiosum spectandũ imitãdũor
proponitur: ubi ueri dei: aut precepti
insinuantur: aut miracula natrãtur:
aut dona laudantur. aut beneficia

Expanded text:
istarum inmundissimarum potestatum tartareo iugo et societate poenali erui per Christi nomen homines et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae inpietatis nocte transferri queruntur et murmurant iniqui et ingrati et illo nefario spiritu altius obstrictiusque possessi, quia populi confluunt ad ecclesiam casta celebritate, honesta utriusque sexus discretione, ubi audiant quam bene hic ad tempus uiuere debeant, ut post hanc uitam beate semperque uiuere mereantur, ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium, etqui non faciunt audiant ad iudicium. Quo etsi ueniunt quidam talium praeceptorum inrisores, omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur, aut timore uel pudore conprimitur. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur, ubi ueri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur, aut dona laudantur aut beneficia
Abbreviated transcription (Latin):
Ratularetur autem diis
Distis selectis quisquã
nobilitatis et clapilidinis appetioꝵ
et eos diceret fortunatos: si non cos
magis ad initirias quam ad hono¬
res selectos uideret. Nam illam
insirnam turbam ipã ignobilitas
iexit ne obrueretur opprobriis
Ridenius quidem cum eos uide¬
mus sigmentis huinatiarum oꝑi¬
nionum partitis inter scoperibus
dis tributos: tanquam inunus¬
cularios uecligalium cultores:
Ueltanquam opifices in loco ar¬
gentario: ubi unum uasculum:
ut perfectum excat. per multos
artifices transit: cum ab uno
perfecto persici posset. Sed aliter
nonimputatum estoperanitiũ
multitudini consulendum. Nisi cit
singulas artis partes cito ac facile di¬
scerent finguli: ne omnes in arte
una tarde ac difficile cogerentur
esse perfecti. Ueruntamen uix q ꝗͣ
reperitur deorum non selectorum
qui aliquo crimine famam traxit
in fanien. Uix autem selec toruni
ꝗs piam: qui non in se noiam cõtu¬
melie insignis acceperit. illi adisto

Expanded text:
ratularetur autem dis istis selectis quisquam nobilitatis et claritudinis adpetitor et eos diceret fortunatos, si non eos magis ad inires selectos videret. Nam illam infimam turbam ipsa ignobilitas texit, ne obrueretur opprobriis. Ridemus quidem, cum eos videmus figmentis humanarum opinionum partitis inter se operibus distributos, tanquam minuscularios vectigalium conductores, vel tanquam opifices in vico argentario, ubi unum vasculum ut perfectum exeat, per multos artifices transit, cum ab uno perfecto perfici posset. Sed aliter non putatum est operantium multitudini consulendum, nisi ut singulas artis partes cito ac facile discerent singuli, ne omnes in arte una tarde ac difficile cogerentur esse perfecti. Verumtamen vix quisquam reperitur deorum non selectorum, qui aliquo crimine famam traxit infamem; vix autem selectorum quispiam, qui non in se notam contumeliae insignis acceperit. Illi ad isto
Abbreviated transcription (Latin):
rumq animas esse intelli¬
git: quos in celestibus se¬
dibuis habitare non dubitat.
non habere supra se naturã
insi dei qui fabricatus est
mundumm: a quo et ips a
facta est. nec aliunde illis
superitis preberi uitam bea¬
tam et lumen intelligen¬
tie xeritatis: quã unode pre¬
betur et nobis. consonans
euangelio ubi legitur Fuit
homnio missus adeo cui nomẽ
erat. Ioannes: hic uenit in
tel timonium. Ut teltimo¬
nium perhiberet de lumine.
Ut omnes crederent per eum
Nion erat ille lumen: sed
Ut tel Innonium perhiberet
de lumine. Erat lumen ue¬
rum: quod illuminat omnẽ
hoiuunem uemietitem in hũc
mundum. In qua differẽ¬
tia satis os tenditur anmã
rationalem uel intellectua¬
lem qualis erat in Ioane:
sibi lumen esse non posse.
seod alterius ueri luininis
participatione lucere. Hioc
et ip̃e Ioannes fatetur. ubi ei
perhibens tes timoniũ dicit:
Nios omnes de plenitadine
eius accepimus.ee
¶De uero dei cultu platoni¬

Expanded text:
rumque animas esse intellirumque animas esse intelligit, quos in coelestibus sedibus habitare non dubitat non habere supra se naturam nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est; nec aliunde illis supernis praeberi uitam beatam et lumen intellegentiae ueritatis, quam unde praebetur et nobis, consonans euangelio, ubi legitur: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Iohannes; hic uenit in testimonium, ut testimonium per perhiberet de lumine, ut omnes crederent per eum. Non erat ille lumen, sed ut testimonium perhiberet de lumine. Erat lumen uerum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. In qua differentia satis ostenditur animam rationalem uel intellectualem, qualis erat in Iohanne, sibi lumen esse non posse, sed alterius ueri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Iohannes fatetur, ubi ei perhibens testimonium dicit: Nos omnes de plenitudine eius accepimus. CAPUT III. De uero Dei cultu, a quo Platoni
Abbreviated transcription (Latin):
Ea non es t no¬
bis ullus cumhis
cellentioritus phylosoph
in hac quel tione conslictuo
diderunt enim scasq litte¬
tis in ultis modis copiosissiẽ
mandauerunt: hinc illos
Unde et nos fieri beatos: ob¬
iecto quodam lumine intel¬
ligibili quod decis el T illis:
et altud el ⁊ quam illi: a
quo illustrantur ut clareãt.
atq etus participatione per¬
fecti beatiq subsistant.
Sepe maltumq Plotinus
asserit sensum Dlatonis
explanatis: ne illam ꝗdem
quam credunt esse uniuersi¬
tatis amriinam aliunde beatã
esse quam nol tram: idq
esse lumen quod ipsa non
eNt: seda quo creata est.
et quo intelligibiliter illu¬
minante: intelligibi liter
lucet. Dat etiã similitudiẽ
ad illa incorporea de his ce¬
lestibus conspicuis amplis
corporibus: tanquam ille sit
sol et ipsa sit luna. Iunam
quippe solis obiectu illumi
illuminari put at. Dicit
ergo ille magnus platoni¬
cus: animam rationalem
siue potius intellec Tualis
dicenda sit. ex quo genere
ctiam immort alium beato¬

Expanded text:
 non est nobis ullus cum his excellentioribus philosophis in hac quaestione conflictus. Viderunt enim suisque litteris multis modis copiosissime mandauerunt hinc illos, unde et nos, fieri beatos, obiecto quodam lumine intellegibili. quod Deus est illis et aliud est quam illi, a quo inlustrantur, ut clareant adque eius participatione perfecti beatique subsistant. Saepe multumque Plotinus adserit sensum Platonis explanans, ne illam quidem, quam credunt esse uniuersitatis animam, aliunde beatam esse quam nostram, idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est et quo intellegibiliter inluminante intellegibiliter lucet. Dat etiam similitudinem ad illa incorporea de his caelestibus conspicuis araplisque corporibus, tamquam ille sit sol et ipsa sit luna. Lunam quippe solis obiectu inlumiluminari putant. Dicit ergo ille magnus Platonicus, animam rationalem sive potius intellectualis dicenda sit, ex quo genere etiam immortalium beato
Abbreviated transcription (Latin):
scelestis: et non deuinuerum:
id est anime corporisq factorẽ:
sed creaturam quanus nõ uitiosã
colit: siue illa sit anima: sitie cor¬
pus. sitic anitna simulet corpus:
bis peccat in deum: quod et pro
ip̃o colit quod non est ipẽ: et tali¬
bus rebus colit: qualibus nec ipẽ
colendus est: necnon ipẽ: sed hi
quonam modo: id est quãturpit̃
nefaricq coluerint in promptu
est. Otid autem uel quos colue¬
rint esset obscurum: insi eoram
tes taretur hystoria: caipsa que
feda et turpia confitemur numi¬
inbus terribiliter exigentibus
reddita. Unde remotis constat
ambagibus. nefarios demones
atq immundissimos spiritus:
hac omni ciuili theologia in uisen¬
dis stolidis iaginibus: et percas
possidendis etiam Ntultis cordib
inuitios

Expanded text:
scelestis, et non Deum uerum, scelestis, et non Deum uerum, id est animae corporisque factorem, sed creaturam quamuis non uitiosam colit, siue illa sit anima siue corpus siue anima simul et corpus. bis peccat in Deum, quod et pro ipso colit, quod non est ipse, et talibus rebus colit, qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. Sed hi quonam modo, id est quam turpiter nefarieque coluerint, in promtu est; quid autem uel quos coluerint, esset obscurum, nisi eorum testaretur historia ea ipsa, quae foeda et turpia confitentur, numinibus terribiliter exigentibus reddita; unde remotis constat ambagibus nefarios daemones adque inmundissimos spiritus hac omni ciuili theologia inuisendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus inuitatos
Abbreviated transcription (Latin):
et turpia non fieri nec iuberi. At
nunc cum pro deo uero quosolo
anima se inhabitante fit felix:
tem nec decus humanum cor¬
pus: aut anima colentis obti¬
neat: Quamobrem si templo¬
si sacerdote si sacrificio quod deo
Uero debetur colatur aliquod ele¬
nientum mundi: uel creatus
aliquis spiritus etiam si non
immundus et malus: non ideo
est malum quia illa mala sũt
quibus colitur: sed quia illa
sunt talia quibus solus ille co¬
lendus sit euitalis cultus serui¬
tusq debetur. Si autẽ Nolidi¬
tate uel mons truolit ate simu¬
lacrorum sacrificiis homicidio¬
rum: coronatione uiriliũ pud̾¬
dorum: trercede Ntuprorum:
sectione membtorum: abscisio¬
ne genit altam: consecratione
molliuin: festis impurorum.
obscenorumq ludorum: unũ
ueruin deumi: idest omnis aiẽ
corporisq creatorem colere se
ꝗs que contendat: non ideo pec¬
cat quia non est colendus quẽ
colit. sed quia colendum non
Ut colendus est colit. Qui uero et
rebus talibus. id est turꝑibus et

Expanded text:
et turpia non fieri nec juberi: at nunc cum pro Deo vero, quo solo anima se inhabitante sit felix, tem, nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat? Quamobrem si templo, sacerdote, sacrificio, quod vero Deo debetur, colatur aliquod elementum mundi, vel creatus aliquis spiritus, etiamsi non immundus et malus; non ideo malum est, quia illa mala sunt quibus colitur; sed quia illa sunt talia, quibus solus ille colendus sit, cui talis cultus servitusque debetur. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum, sacrificiis homicidiorum, coronatione virilium pudendorum, mercede stuprorum, sectione membrorum, abscisione genitalium, consecratione mollium, festis impurorum obscenorumque ludorum, unum verum Deum, id est omnis animae corporisque creatorem, colere se quisque contendat; non ideo peccat, quia non est colendus quem colit; sed quia colendum, nonut colendus est colit. Qui uero et rebus talibus, id est turpibus et
Abbreviated transcription (Latin):
Ps.is physiologias cũ
considero quibus doc¬
ti et acuti homines
has res humanas conantur euer¬
terr: inxes diuinas. ihil uideo
nisi ad temporalia terrenaque
opera: naturaniq corporcam:
uel etiam si muisibilem: tame
mutabileiti potius se recocari:
quod nullo modo est uerus
deus. Noc autẽ si saltem peligio¬
sitati congrtus significationib
agereun esser eqͦde dolendum.
non his uerum deum annun¬
ciari atq predicari: tamen
aliquomodo ferendum tm feda

Expanded text:
psas physiologias cum considero, quibus docti et acuti homines has res humanas conantur uertere in res diuinas, nihil uideo nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream uel etiamsi inuisibilem, tamen mutabilem potuisse reuocari; quod nullo modo est uerus Deus. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur, esset quidem dolendum non his uerum Deum adnuntiari adque praedicari, tamen aliquo modo ferendum tam foeda
Abbreviated transcription (Latin):
Priamum obtruncauerunt
Nec ideo troia periit quia
Mmeruam perdidit. Quid enĩ
prius ipsa Amerua perdideãt
ut periret. an forte cust odes
suos: Hoc sane uerum est:
Illis quippe interemptis potuit
aufferri. Neq enm homines
a simulacro: sed simulacrũ ab hoĩ¬
mbus seruabatur. Quomodo ergo¬
colebatur ut patriam custodiret
et ciues: que suos non ualuit
custodire custodes.
deos penates qui Troiã custor¬
dire nõ poterant sibi credi¬
runt profuturos. Capitulũ

Expanded text:
Priamum obtruncauerunt. Priamum obtruncauerunt. Nec ideo Troia periit, quia Mineruam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerua perdiderat, ut periret? an forte custodes suos? Hoc sane uerum est; illis quippe interemtis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus seruabatur. Quocolebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire custodes? deos penates, qui Trojam custodire non potuerant, sibi crediderunt profuturos. Ecce qu
Abbreviated transcription (Latin):
uel subdolo confugerunt. uel tẽpo¬
rali luce fruerentur.
ita gesta sunt ut uictores ꝑꝑ
deos corũ quos uicerãt parcerẽt
Ot bella gesta cõscrip¬
ta sunt: uel ante cõ¬
ditam Romam.
uel ab eius exortu et imperio.
legant et proferant sic ab alie¬
maenis aliquã captam esse ciui¬
tatem: ut host es qui ceperant
parcerent eis quos ad deorum
suorum templa confugisse cõpe¬
rerant. aut aliquem ducẽ bar¬
barum precepisse: ut irrupto
opido nullus feriretur: qui in
illo et in illo templo fuisset muẽ¬
tus. Nonne uidit Eneas fria¬
mum: per aras sanguine fedantẽ:
quos ipse sacrauerat ignis.
N omie Domedes et ulyxes
cesis summe custodibus arcis cor¬
ripuere sacram effigiem: matii¬
busq eruentis uirgineas ausi
diue contingere uittas. Nec
tamen quod seꝗtur uerum est
ex illo fluere ac retro sublapsa
referri spes danaum: post ea
quippe uicerunt: postea troiã
ferro ignibusq delerunt
Postea confugientem ad aras

Expanded text:
uel subdolo confugerunt, ut tempouel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentur. ita gesta sint, ut uictores propter deos eorum, quos uicerunt, parcerent ot bella gesta conscripta sunt uel ante conditam Romam uel ab eius exortu et imperio: legant et proferant sic ab alienigenis aliquam captam esse ciuitatem, ut hostes, qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant, aut aliquem ducem barbarorum praecepisse, ut inrupto oppido nullus feriretur, qui in illo uel illo templo fuisset inuentus. Nonne uidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacrauerat ignes? Nonne Diomedes et Ulixes caesis summae custodibus arcis Corripuere sacram effigiem manibusque cruentis Virgineas ausi diuae contingere uittas? Nec tamen quod sequitur uerum est: Ex illo fluere ac retro sublabsa referri Spes Danaum. Postea quippe uicerunt, postea Troiam ferro ignibusque dele. uerunt, postea confugientem ad aram
Abbreviated transcription (Latin):
mortalium iustam atq lauda¬
bilem talibus afflictiomibus
excercere: probatamq uel in
meliora tranfferre: uel in his
adhuc terris propter usus alios
detinere. Illud uero quod eis
uel ubicunq propter christi
nomen uel m locis Christi no¬
mini dicãtissimis et amplissi¬
mis: ac pro largitione misericor¬
die ad capacitstem multitudĩ
electis preter bellorum morem
truculenti barbari pepercerunt.
hoc tribuere temporibus christi¬
anis: hinc deo agere gratias: hic̃
ad eius nomen ueraciter curre¬
re: ut effugiant penas ignis
cterni. Quod nomen multi eor
mendaciter usurparunt: ut
effugerent penas presentis exi¬
tii. Niam quos uides petulanter
et procaciter insultare seruis chri¬
sti: sunt in eis plurimi qui
illum interitum c lademq nõ
euasissent: nisi seruos Christi
se esse finxissent: et nunc ingra¬
ta superbia: atq impiis sima insa¬
nia eius nomini resistunt core
peruerso: ut sempiternis tenebris
puniantur: ad quod nomen ore

Expanded text:
mortalium iustam adque laudamortalium iustam adque laudabilem talibus adflictionibus exercere probatamque uel in meliora transferre uel in his adhuc terris propter usus alios detinere: illud uero, quod eis uel ubicumque propter Christi nomen uel in locis Christi nomini dicatissimis et amplissimis ac pro largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen ueraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos uides petulanter et procaciter insultare seruis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non euasissent, nisi seruos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia adque inpiissima insania eius nomini resistunt corde peruerso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore
Abbreviated transcription (Latin):
se confugientes suos alienosor
receperunt. Nucusq cruen¬
tus seuiebat mimicus. Ibi ac¬
cipiebat limitem trucidatoĩs
furor. Illo ducebantur a mise¬
rantibus hostibus quibus etiã
extra ipsa loca pepercerant ne
in eos incurrerent ꝗ similem
misericordiã non habebant. Qui
tamẽ etiam ip̃i alibi truces atq
hostili more seuientes pos tea ꝗͣ
ad loca illa ueniebant ubi fuerat
interdictum quod alibi iure
belli licuisset: tota feriendi re¬
frenabatur inmanitas. et cap¬
tiuandi cupiditas frangebatur.
Sic eualerunt multi: qui nuc̃
Christianis temporibus detra¬
hunt: et mala que illa ciui¬
tas pertulit. Christo imputat.¬
Bona uero que in eos ut uiuerẽt
propter christi honorem facta
sunt: non imputant christo nr̃o.
sed fato suo. Cum potius deberẽt
si quid recte saperent illa que
ab hostibus aspera et dura perpes¬
tribuere: que solet cõrruptos ho¬
minum mores bellis einendare
atq conterere. Itemq uitam

Expanded text:
se confugientes suos alienosque se confugientes suos alienosque receperunt. Huc usque cruentus saeuiebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miserantibus hostibus, quibus etiam extra ipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces adque hostili more saeuientes posteaquam ad loca illa ueniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, tota feriendi refrenabatur inmanitas et captiuandi cupiditas frangebatur. Sic euaserunt multi, qui nunc Christianis temporibus detrahunt et mala, quae illa ciuitas pertulit, Christo inputantbona uero, quae in eos ut uiuerent propter Christi honorem facta sunt. non inputant Christo nostro sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpestribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare adque conterere itemque uitam
Abbreviated transcription (Latin):
superbe quoque anime spiritus
inflatus affectat: amatq sibi
m laudibus dicĩ. Parcere subie¬
Ctis et debellare superbos: Unde
etiam de terrena ciuitate: que
cum dominari appetit et si po¬
puli seruiant: ipsa ei domin an¬
di libido dominatur: non est
pretereundum silentio quicꝗd
dicere suscepti huius operis ra¬
tiopostulat et facultas datur.
Ex hac nanq existunt mimi¬
ci aduersus quos dleffendenda
est deiciuitas: quorum ł amen
multi correcto impietatis errore
ciues in ea fiunt satis idonei.
Multi uero in eam tantis exar¬
descunt ignibus odiorum: tãq
manifestis beneficiis redempto¬
ris eius igrati sunt: ut hodie
contra eam Iiguas mouerent:
nisi ferrum hostile fugientes in
sacratis eius locis uitam de qua
superbiunt muenirent. An
non etiam illi romani Christi
nomine infesti sunt: quibus
propter christum barbari peꝑ¬
cerunt. Testantur hoc marte¬
rum loca et basilice apostoloꝵ.
que in illa uastatione. Urbis ad

Expanded text:
superbae quoque animae spiritus superbae quoque animae spiritus inflatus adfectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos. Unde etiam de terrena ciuitate, quae cum dominari adpetit, etsi populi seruiant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat et facultas datur.Ex hac namque existunt inimici, aduersus quos defendenda est Dei ciuitas, quorum tamen multi correcto inpietatis errore ciues in ea fiunt satis idonei; multi uero in eam tantis exardescunt ignibus odiorum tamque manifestis beneficiis redemtoris eius ingrati sunt, ut hodie contra eam linguas non mouerent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis uitam, de qua superbiunt, inuenirent. An non etiam illi Romani Christi nomini infesti sunt, quibus propter Christum barbari pepercerunt? Testantur hoc martyrum loca et basilicae apostolorum, quae in illa uastatione Urbis ad
Abbreviated transcription (Latin):
Loriosissimam
ciuitatem dei:
siue in hoc tempo¬
rum cursu cum
inter impios pere¬
grinatur ex fide uiuens: siue
m illa stabilitate sedis cterne:
quam nunc expectat per patien¬
tiam: quoadusq iustitia conuer¬
tatur m iudicium: deiceps adep¬
tura per excellentiam uictoria
ultima et pace perfecta hoc opere
ate instituto: et mea ad te promis¬
sione debito defendere aduersus
eos qui conditori eius deos suos
prefecerunt fili charissime Mar¬
celline: suscepi magnum opus
et arduum. sed deus aduitor
noster. Nam scio quibus uiri¬
bus opus sit: ut per suadeatur
superbis quanta sit uirtus hu¬
militatis: qua fit ut omnia terre¬
na cacumina temporali mobilita¬
te nutantia: non humano usur¬
pata fastu: sed diuina gratia do¬
nata celcitudo transcendat.
Rex enim et conditor ciuiti¬
tis huius: de qua loqui institui¬
mus:m scriptura populi sui sentẽ¬
tiam diuine legis aperuit: qua
dictum est: ddeus superbis resis¬
tit: humilibus autem dat gra¬
tiam. Hoc uero quod dei est:

Expanded text:
loriosissimam ciuitatem Dei siue in hoc temporum cursu, cum inter inpios peregrinatur ex fide uiuens, siue in illa stabilitate sedis aeternae, quam nunc expectat per patientiam, quoadusque iustitia conuertatur in iudicium, deinceps adeptura per excellentiam uictoria ultima et pace perfecta, hoc opere ad te instituto et mea ad te promissione debito defendere aduersus eos, qui conditori eius deos suos praeferunt, fili carissime Marcelline, suscepi, magnum opus et arduum, sed Deus adiutor noster est. Nam scio quibus uiribus opus sit. ut persuadeatur superbis quanta sit uirtus humilitatis, qua fit ut omnia terrena cacumina temporali mobilitate nutantia non humano usurpata fastu, sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huius, de qua loqui instituimus, in scriptura populi sui sententiam diuinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Hoc uero, quod Dei est,
Abbreviated transcription (Latin):
uit. qui munus futura dicendi
quibus placuit spiritibus imꝑar¬
tiuit. Et per quos placet ipc futua
predicit: et per quos placei malas
Ualitumes pellit: qui bellorum
quoq ipõrum: cum sic emendãdũ
et cas tigandum eN gentis huma¬
num: &ordiis. progressibus:
simbusq moderatur. Qui huius
mundi ignem xchementissimũ¬

Expanded text:
vit; qui munus futura dicendi, vit; qui munus futura dicendi, quibus placuit spiritibus impertivit, et per quos placet ipse futura praedicit, et per quos placet malas valetudines pellit; qui bellorum quoque ipsorum, cum sic emendandum et castigandum est genus humanum, exordiis, progressibus, finibusque moderatur; qui hujus mundi ignem vehementissimu
Abbreviated transcription (Latin):
opinionis deo poiis uero qui fecit
mundum: omnis auime et omnis
corporis conditori tribuantur ad¬
uertamus hoc modo. Nos deum
colimus: non celum et terram:
quibus duabus partibos mũdos
hic constat: nec animam uel
animas per uiuentia queq dif¬
fusas: sed deum qui fecit celumet
terram: et omnia que in eis sũt
Qui fecit omnem animam: siue
quocunq modo uiuentem et sen¬
sus et rationis expertemti: siue
etiam sentientem: siue etiã intel¬
ligentem. Et ut iam incipiam
illa unius et ueri dei opera percur¬
rere: propter que isti sibi dum
quasi honeste conantur sacramẽta¬
turpis sima et scelestis sima inter
pretari: deos miultos falsosq fecerĩ.
Illum deum colinus qui naturis
a se creatis et subsis tendi et mo¬
uendi mitia fines ẜconstuuit:
qui terum causas habet. nouit.
atq disponit: qui uim seminum
condidit: qui rationalem animã
quod dicitur anmus quibus uo¬
luit uiuentibus indidit: qui ser¬
monis facultatem usumq dona¬

Expanded text:
opinionis Deo potius uero, qui fecit opinionis Deo potius uero, qui fecit mundum, omnis animae et omnis corporis conditori, tribuantur. tur, aduertamus hoc modo: Nos Deum colimus, non caelum et terram, quibus duabus partibus mundus hic constat; nec animam uel animas per uiuentia quaecumque diffusas, sed Deum, qui fecit caelum et terram et omnia, quae in eis sunt; qui fecit omnem animam, sine quocumque modo uiuentem et sensus ac rationis expertem, siue etiam sentientem, siue etiam intellegentem. illa unius et ueri Dei opera percurrere, propter quae isti sibi, dum quasi honeste conantur sacramentaturpissima et scelestissima interpretari, deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus, qui naturis a se creatis et subsistendi et movendi initia finesque constituit; qui rerum causas habet, novit atque disponit; qui vim seminum condidit; qui rationalem animam, quod dicitur animus, quibus voluit viventibus indidit; qui sermonis facultatem usumque dona
Abbreviated transcription (Latin):
terram tenens: m inferiore habens Pro¬
serpinam coniugem. Quo modo ero
celuin referre conantur: quid so¬
lidum: quid constans: quid sobri¬
um: quiod definitum habet hec dis¬
putatio: Illa autem es ⁊ tellus mi¬
tiuni dearum mater scilicet magna
apud quam mollium et abscisorũ
seseq sec antiũ atq iactantiũ insa¬
insania perstrepit turpitudo. Quid
est ergo quod dicitur caput deoꝵ
Ianus: caput dearum Tellus: nec
ibi facit unum caput error: nec hic
sanum furor. Cur hoc frusba
referre intuntur ad mundum qͣsi
possit pro deo uero mundus uel opͦ¬
ꝑro factore coli: Et tamen eos nec
boc posse ueritas aperta contuncit
Refferant hec potius ad hoiẽs mor¬
tuos: et ad demones pessimos: et nul
Logi ad mundũ partesq eius
retulerunt ad unũ uerũ deũ
referre debuerunt. Capitulũ¬
Anq omina que ab eis
ex is torum deorum
theologia uelut physicis rauomibus
referuntur ad mundum: nos qua¬
liter sine ullo scrupulo sacrilege

Expanded text:
terram tenens, in inferiore habens Proterram tenens, in inferiore habens Proserpinam coniugem. Quo modo ergo terram referre conantur? Quid solidum, quid constans, quid sobrium, quid definitum habet haec disputatio? Illa autem est Tellus initium dearum, Mater scilicet magna, apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque jactantium insana perstrepit turpitudo: quid est ergo quod dicitur caput deorum Janus, caput dearum Tellus? Nec ibi facit unum caput error, nec hic sanum furor. Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent, pro Deo vero mundum nemo pius colit: et tamen eos nec hoc posse, veritas aperta convincit. Referant haec potius ad homines mortuos, et ad daemones pessimos, et nulllogi ad mundum partesque ipsius retulerunt, ad unum verum Deum referre debuerint. Namqunia quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum, quam sine ullo scrupulo sacrilegae
Abbreviated transcription (Latin):
scribendo epositurum: eisq mis¬
surum quasi religiosissime polli¬
cetur. Dicit enim se ibi mults
uidiciis collegisse in simulacris ali¬
ut significare celum: aliud terran:
aliud exeinplarerum quas Plato
appellat ydeas: celun Iouem: teriã
iunonem: itxas Mmneruam uult
intelligi. Celuni a quo fiat aliqd
terram de qua fiareemplum
secundum quodfiat. Qua in re
omito dicere quod Plato illas iod¬
as tantam uim habere dicit: ui
secundum eas non celum aliꝗd
fecerit: sed etiam celum factũ sit
Noc dico istum in libro selecto¬
rum deorum rationem illam iri¬
um deorum quibus quasi cũc¬
ta complexus est perdidis se
Celo enim tribuit masculos deos:
feminas terre: Inter quas posuit
Mineruam: quam supra ipsum
celum ante posuerat. Demde
masculus deus Neptunus in ma¬
ri est quod ad terram pocius quã
ad celum pertinet. Dispater postre¬
mo qui grece pluton dicitur etiã
ipẽ masculus frater amborum ter¬
renus deus esse perhibetur: superiorẽ

Expanded text:
scribendo expositurum eisque misscribendo expositurum eisque missurum quasi religiosissime pollicetur. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare caelum, aliud terram, aliud exempla rerum, quas Plato appellat ideas; caelum Iouem, terram Iunonem, ideas Mineruam uult intellegi; caelum a quo fiat aliquid, terram de qua fiat, exemplum secundum quod fiat. Qua in re omitto dicere, quod Plato illas ideas tantam uim habere dicit, ut secundum eas non caelum aliquid fecerit, sed etiam caelum factum sit. Hoc dico, istum in hoc libro selectorum deorum rationem illam trium deorum, quibus quasi cuncta conplexus est, perdidisse. Caelo enim tribuit masculos deos, feminas terrae; inter quas posuit Mineruam, quam supra ipsum caelum ante posuerat. Deinde masculus deus Neptunus in mari est, quod ad terram potius quam ad caelum pertinet. Dis pater postremo, qui Graece Πλούτων dicitur, etiam ipse masculus frater amborum terrenus deus esse perhibetur, superiorem
Abbreviated transcription (Latin):
Uid igitur ualetꝙ
uir doctissimus er
acutissimus Uarro
xelur subtili dilputatione hos
omnes deos in celum et terram
redigere ac referre conatur et
non potest. Fluuit de manibus:
resiltunt: labuntur: et decidunt.
Dicturus enimde seminis: hoc ẽ¬
de deabus: quoniam inquit ut
in primo libro dixide locis: duo
sunt principia deorum aminad¬
uersa de celo et terra: a quo dii
partim dicuntur celestes. partim
terres tres: ut in superioribus
initium fecimus a celocum dixi¬
mus de Iano: quem alii celum:
alii dixerunt esse mundum:
sic de feminis initium scribendi
fecimus a tellure. Sentio quãtã
molestiam tale actaniuni patia¬
tur igenum. Ducitur enm q̃d
ratione uerisimili. celum esse ꝗđ
faciat: terram que patiatur: et ido
illi masculinam uim tribuit. huic
femininam: et non aitendit: eũ
potius esse. qui hec faciat qui
Utrunq fecit. Ninc etiã Samo¬
thraccun nobilia mysteria in su¬
periore libro sic interpretatur.
caq se que nec suis nota sunt

Expanded text:
uid igitur ualet, quod uir doctissimus et acutissimus Varro uelut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et in terram redigere ac referre conatur? Non potest; fluunt de manibus, resiliunt, labuntur et decidunt. Dicturus enim \' de feminis, hoc est deabus: \'Quoniin primo libro dixi de locis, duo sunt principia deorum animadversa de coelo et terra, a quo dii partim dicuntur coelestes, partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus coelo, cum diximus de Jano, quem alii coelum, alii dixerunt esse mundum; sic de feminis initium scribendi facimus a Tellure. » Sentio quantam molestiam tale ac tantum patiatur ingenium. Ducitur enim quadam ratione verisimili, coelum esse quod faciat, terram quae patiatur; et idilli masculinam uim tribuit, huic rem femininam, et non adtendit eum potius esse qui haec facit, qui utrumque fecit. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se, quae nec suis nota sunt,