comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
scientiã & contẽplationẽ. quȩ ꝓpͥa uer¬
satur in corde: & ab illis appellat᷑. seupia
Cũ gͦ m̃brũ quis fuerit ȩccłȩ. nec ab uno
eius spũ seꝑatus. consequent̃ erit in una
spe uocationis. Querit᷑ quomͦ una spes
uocationis sit: cũ apud patrẽ diũsȩ sint
mansiones Ad qđ unã spem uocationis
regnũ cęloꝵ. quasi unũ bonũ dĩ patris
ẽẽ dicemꝰ. & in una domo uarias in ansio¬
dicat᷑. qđ in fine aut & in consũmatiõe
rerũ. in pͥstinũ statũ restituenda sint
om̃a. quando om̃simnũ corpus efficim̃
&e in uirũ ꝑfectũ reformam̃. ut oratio ꝓ
nobis saluatoris impleat᷑. Pat̃ da ut qͦmͦ

Expanded text:
scientiam et contemplationem, quae proprie versatur in corde, et ab illis appellatur θεορία. Cum ergo membrum quis fuerit Ecclesiae, nec ab uno ejus spiritu separatus, consequenter erit in una spe vocationis. Quaeritur quomodo una spes vocationis sit: cum apud Patrem diversae 609 sint mansiones. Ad quod, unam spem vocationis, regnum coelorum, quasi unam domum Dei Patris esse, dicimus, et in una domo plurimas mansiodicatur, quod in fine et in consummatione rerum, in pristinum statum restituenda sint omnia, quando omnes unum corpus efficiemur, et in virum perfectum reformabimur, et Oratio in nobis Salvatoris i
Abbreviated transcription (Latin):
locus uel maxime aduersũ hereticos facit:
qui pacis uinculo dissipato. atq corrupto.
putant se tenere sp̃s unitatẽ. cũ unitas sp̃s
in pacis uinculo conseruet᷑ Quando enĩ
ñ id ipsũ om̃s loquim᷑. oc aliꝰ dicit. ego sũ
pauli. ego apollo ego cephȩ: diuidimꝰ sp̃s
unitatẽ. & eã in partes ac m̃bra discer pimꝰ
Nec statĩ aliquis illud opponẽt. Quomͦ¬
tas custodienda sit sp̃s. St̃ quidẽ uariȩ
donationes sed in eodẽ sp̃i: & diũsa mi¬
nisteria sed idẽ dñs. & multiplices oratio¬
oꝑationes sed ipse ds̃ qui oꝑat̾ om̃a in om̃ib
Qđ autẽ ait. unũ corpus. & unus sp̃s: uel
simplicit̾ unũ corpus xp̃i intelligitur
quȩ ẽ ȩccła. uel certe qđ ex uirgine ẽ dig¬
natus assumere: ne illũ quidã putant
totius corporatũ quotiens in ueteri appa.¬
ruit testam̃to: Et unus sp̃s sc̃s: unus qͥppe
largitor & scĩficator om̃iũ. Uel certe
unũ corpus ad uitã refert᷑ oe oꝑa. quȩ¬

Expanded text:
locus vel maxime adversum haereticos facit, qui, pacis vinculo dissipato atque corrupto, putant se tenere spiritus unitatem: cum unitas spiritus in pacis vinculo conservetur. Quando enim non idipsum omnes loquimur, et alius dicit: Ego sum Pauli, ego Apollo, ego Cephae , dividimus spiritus unitatem, et eam in partes ac membra discerpimus. Nec statim aliquis illud opponat: Quomtas custodienda sit spiritus? Sunt quidem variae donationes, sed in eodem spiritu: et diversa ministeria, sed idem Dominus: et multiplices operationes, sed ipse Deus qui operatur omnia in omnibus . Quod autem ait: Unum corpus, et unus spiritus, vel simpliciter unum corpus Christi intelligitur, quae est Ecclesia, vel certe quod ex Virgine est dignatus assumere: ne illum quidem putent toties corporatum, quoties in veteri apparuit Testamento. Et unus Spiritus sanctus: unus quippe largitor, et sanctificator est omnium. Vel certe unum corpus, ad vitam refertur et opera qu
Abbreviated transcription (Latin):
inferosae quȩ infra eosst̃: Longitudinẽ du¬
tẽ & latitudinẽ. media quȩ int̾ suꝑosinfe¬
rosq consistunt. Et quia consequensẽ u
suꝑis aliqua. aut inferis eẽ uicina. quȩcĩa
incipiunt ad meliora ꝓficere & ad eelesu
et alta consurgere longitudo appellent
quȩ uͦ inferiori parti ꝓxima st̃ &r adiucis
delabunt᷑ his latitudinis nom̃ impositĩ
sit Lata qͥppe ot spaciosa uia. quȩ duet
ad mortẽ Nȩc uniũsa. & in cruce dñi¬

Expanded text:
inferos, et quae infra eos sunt. Longitudinem autem et latitudinem, media quae inter superos inferosque consistunt. Et quia consequens est, aut superis aliquem, aut inferis esse vicinum, quaecumque incipiunt ad meliora proficere, et ad coelestia, et ad alta consurgere, longitudo appellentur. Quae vero inferiori parti proxima sunt, et ad vitia delabuntur, his latitudinis nomen impositum sit. Lata quippe et spatiosa via, quae ducit ad mortem . Haec universa, et in cruce D
Abbreviated transcription (Latin):
ei genua dr̃ sic qui peccati seruus ẽ oe ht̃
bitur flexisse peccato. Dereliqui ait mͥ
Qui fornicator ẽ &x ꝑlupanaria scortaq
discurrit: libidini flectit genu. Qui fu¬
riosus. flexo irã adorat genu. Qui mãmo.¬
na suscipit & ds̃ eius ẽ uent̃. fletet genu
auaritiȩ atq luxuriȩ. Et qͥd me necesse
ẽ singula ꝑagrare: Totiens diabolo flecti¬
mus genu: quocienscũq peccamꝰ. Nec au¬
cẽ spiritalit᷑ exponentes ñ statĩ iuxta litt̃am
orandi consuetudinẽ tollimꝰ qua dm̃ ge¬
ni posito supplicit̃ adoramꝰ & fixo int̾rã
poplite magis qđ ab eo poscimꝰ impetramꝰ.
Legimꝰ enĩ & paulũ in littore sic orasse:
& geniculationis in oratione p̃cepta eẽ
Sea̾ sicut illud ȩdificat simplicẽ. sic uerã
geniculationẽ eẽ docemꝰ in animo. quia
multi corporale flectentes genu. animȩ
nequaquã poplitẽ curuauert̃. et eregio¬
ne alii. erecto dm̃ corpore dep̃cantes:

Expanded text:
ei genu dicitur: sic qui peccati servus est, et haei genu dicitur: sic qui peccati servus est, et habitur flexisse peccato. Derelinquit mihi,Qui fornicator est, et per lupanaria scortaque discurrit, libidini flectit genu suum. Qui furiosus, flexo adorat iram genu. Qui mammonam suspicit, et Deus ejus est venter, flectit genua avaritiae atque luxuriae. Et quid me necesse est singula peragrare? Toties diabolo flectimus genu, quotiescumque peccamus. Haec autem spiritualiter exponentes, non statim juxta litteram orandi consuetudinem tollimus, qua Deum genu posito suppliciter adoramus, et fixo in terram poplite, magis quod ab eo poscimus, impetramus. Legimus enim et Paulum in littore sic orasse, et geniculationes in oratione praeceptas . Sed sicut illud aedificat simplices: sic veram geniculationem esse docemus in animo; quia multi corporale flectentes genu, animae, nequaquam poplitem curvaverunt. Et contra, alii erecto Deum corpore deprecantes,
Abbreviated transcription (Latin):
Quomͦ in suꝑiorib demonstratũ ẽ. ad
effigiem corporaliũ luminũ eẽ ocłos spiri¬
tales sic nc̃ intelligendũ. alia eẽ ext̾ioris
hominis genua. alia int̾ioris. Et enĩ illud
qđ dr̃ in esaia. confortamini manꝰ disso¬
lutȩ & genua dimissa. et in alio loco ipse
apłs ut in noĩe inquit ihu om̃e genu flec¬
tatur cęlestiũ & t̃restriũ. & infernorũ:
ñ ad genua corporis sed ad subiectionẽ
ñĩtis & inclinationẽ animȩ cordisq obse¬
quiũ ꝑtinet. terręq se coequantis. ut psal¬
mista quoq canit dicens. Adhesit pauim̃to
anima mea Resenĩ spiritalis. & in corpo¬
rea anima. rei corporali pauim̃to qͥ po
tuit adherere: Esto quippe: in noĩe iħu.
flec tant genu trestria Nũqͥd & angłos
cȩterasq uirtutes quȩ in cȩlestib ꝑseue¬
rant possumꝰ affirmare. spẽm habere cor¬
poreã ut in noĩe eius flectant genua. uel
apud inferos animas uinculis corporis li

Expanded text:
Quomodo in superioribus demonstratum est, ad Quomodo in superioribus demonstratum est, ad effigiem corporalium luminum esse oculos spirituales: sic nunc intelligendum, alia esse exterioris hominis genua, alia interioris. Etenim illud quod dicitur in Isaia: Confortamini manus dimissae, et genua dissoluta . Et in alio loco ipse Apostolus: Ut in nomine, inquit, Jesu, omne genu flectatur, coelestium, terrestrium, et infernorum , non ad genua corporis, sed ad subjectionem mentis et inclinationem animae, cordisque obsequium pertinet, terrae se coaequantis, ut Psalmista quoque canit, dicens: Adhaesit pavimento anima mea . Res enim spiritualis et incorporea anima, rei corporali pavimento quomodo potuit adhaerere? Esto quippe in nomine Jesu flectant genu terrestria: numquid et angelos caeterasque virtutes, quae in coelestibus perseverant, possumus affirmare speciem habere corpoream, ut in nomine ejus flectant genu? vel apud inferos animas vinculis corporis lib
Abbreviated transcription (Latin):
as pugnaui ephesi. quid mͥ ꝓdest. si mor¬
tui ñ resurgunt: Et in scda ad corinthioᷤ
Nolo uos ignorare fr̃s de tribulatione nr̃a
quȩ facta ẽ in asia: quia suꝑ modũ. suꝑ
uirtutẽ aggͣuati sumꝰ ita ut desperaremꝰ
etia uiuere. Sed ipsi in nobismet ipsis res¬
ponsũ mortis habuimꝰ: ut ñ confidentes
eẽmꝰ in nobis sed indõ qui suscitat mortuoᷤ.
qui de talib mortib liberauit nos & libe
rat. sꝑamꝰ autẽ quia &e liberat᷑us sit. Quan¬
tũ putas eũ tribulationũ pondus urge¬
bat. ut diceret: qui de tantis & talib mor¬
tib lib̾auit nos: Recte gͥ petit ne defi¬
ciant fides ephesioꝵ in p̃ssuris suis. atq an¬
gustiis. quas ꝓpt̃ea patit̾ quia ephesiis euan¬
geliũ p̃dicabat. Quȩ quidẽ p̃ssurȩ apud
incredulos pene st̃: apud fideles gła. atq
uictoria. quia uicisse ẽ adũsarios. an an¬
gustiis ñ cessisse
Propt̾ea curuo genua mea ad patrẽ:¬
ex quo om̃is pat̾nitas incelis & in t̾ra noĩat᷑

Expanded text:
bestias pugnavi in Epheso, quid mihi prodest, si mortui non resurgunt ? Et in secunda ad Corinthios: Nolo vos ignorare, fratres, de tribulatione nostra, quae facta est in Asia: quia super modum, super virtutem aggravati sumus, ita ut desperaremus etiam vivere: sed ipsi in nobismetipsis responsum mortis habuimus, ut non confidentes essemus in nobis, sed in Deo qui suscitat mortuos, qui de talrat: speramus autem, quia et liberaturus sit . Quantum putas eum tribulationum pondus urgebat, ut diceret: qui de tantis et talibus mortibus liberavit nos? Recte igitur petit, ne deficiat fides Ephesiorum in pressuris suis atque angustiis, quas propterea patitur, quia Ephesiis Evangelium praedicabat. Quae quidem pressurae apud incredulos poenae sunt, apud fideles gloria atque victoria, quia vicisse, est adversariis in angustiis non cessisse. Propterea curvo genua mea ad Patreex quo omnis paternitas in coelis, et in terra nominatur.
Abbreviated transcription (Latin):
pat̃ ẽ & unigenitus ñ ẽ ad optione filiꝰ sed
nat᷑a: cetẽ qͦq ereat̾ȩ pat̃nitatis nom̃ ad op¬
tioe meruert̃. Quicqͥd dutẽ de patre & fi¬
lio dicimꝰ. hoc sciamꝰ dictũ eẽ de spũ scõ
Na & saluator nr̃. patrẽ se ẽẽ nouit dicens.
fili dimittunt᷑ tͥ peccata. & filia fides tua
te saluã fecit. & filioli mei adhuc modieũ
tur in filios. Calentinus sclo̾rũ suoꝵ prõ¬
bolas atq c̃iugia ex hoc uel maxime loco
confirmandas putat: nequaquã intelli¬
gens ut supͣ diximꝰ ad similitudinẽ dĩ patͥs
& in cȩlo & in t̾ra pat̾ntatis ñ fieri sed ap
Ut det uobis sedm diuitias ipellari:¬
głe suȩ uirtutẽ confortari ꝑ spm eius in
int̾iorẽ hominẽ. habitare xp̃m ꝑfide̾ in¬

Expanded text:
Filius, sed natura. Caeterae quoque creaturae paternitatis nomen adoptione meruerunt. Quidquid autem de Patre et Filio dicimus, hoc sciamus dictum esse de Spiritu sancto. Nam et Salvator noster Patrem esse se novit dicens: Fili, dimittuntur tibi peccata . Et: Filia, fides tua te salvam fecit . Et: Filioli mei, adhuc modicum tur in filios. Valentinus saeculorum suorum probolas atque conjugia, ex hoc vel maxime loco confirmandas putat: nequaquam intelligens, ut supra diximus, ad similitudinem Dei Patris, et in coelo, et in terra, paternitates non fieri, sed appellari. Ut det vobis, secundum divitias gloriae suae, virtute confortari per spiritum ejus in interiorem homine
Abbreviated transcription (Latin):
sinagoge isr ł iuxta cognationes & poplos
scdm domꝰ pat̾nitatũ iuxta numerũ no¬
minũ eorũ Et pꝰ paululũ. Hi sunt electi
sinagoge pͥncipes tribuũ. iuxta pat̾nitat
suas duces isrł. Et rursũ de tribu leu
Et locutus ẽ dñs ad moysen in desertos¬
na dicens. Numera filios leui scdm̃da
pat̾iuntatũ suarũ. scłm popłos eorũ scdn
cognationes eorũ: om̃e masculinũ am̃le
uno & supͣ considerate eos. Hȩc de popb
isrłae de sacerdotali. Ac leuitica tribus
Ceterũ mecũ ipse ꝑtractans. ubi & de
gentib pat̾nitatũ uocabulũ legerima
interim aliud ñ inuenio. nͥ uicesimi pͥa
psalmi testimoniũ in quo scriptũ ẽ s
adorabt̃ in conspec tu eius om̃s patrieg

Expanded text:
Israel, juxta cognationes et populos, secundum domos paternitatum, juxta numerum nominum eorum . Et post paululum : Hi sunt electi synagogae principes tribuum, juxta paternitates suas duces Israel. Et rursum de tribu Levi: Et locutus est Dominus ad Moysen in deserto Sina, dicens: Numera filios Levi, secundum domos paternitatum suarum, secundum populos eorum, secundum cognationes eorum: omne masculinum a mense uno et supra, considerate eos . Haec de populo Israel, et de sacerdotali ac Levitica tribu. Caeterum mecum ipse pertractans, ubi de gentibus paternitatum vocabulum legerim, nunc interim aliud non invenio, nisi vicesimi primi psalmi testimonium, in quo scriptum est: Et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae
Abbreviated transcription (Latin):
quosdã autẽ ꝓ pħas alios euangelistas.
alios pastores. & in agistrosos reliqua.
ẽẽ manubias hominib distributas. quã
xp̃c uictor emeruit. Ascendens quip¬
pe in altũ. captiuã duxit captiuitatẽ
Nos qui nc̃ in xp̃o credimꝰ. de gentib
congregatieũ eẽmus creaturȩ dĩ. a dia

Expanded text:
quosdam autem prophetas, alios evangelistas, quosdam autem prophetas, alios evangelistas, alios pastores et magistros, et reliqua, esse manubias hominibus distributas, quas Christus victor emeruit. Ascendens quippe in altum, captivam duxit captivitatem. Nos qui nunc in Christo credimus de gentibus congreg
Abbreviated transcription (Latin):
s sed quo iuxta m̃surã uasculorũ in¬
at liquorẽ. tantũ muneris largiens.
militucdinẽ tam̃ ꝑ qd possit intelligi qd
dr̃ sumamꝰ exemplũ. Mare certe imm̃sũ
ẽ. & capacitas eius dõ soli nota Ex hoc siqͥs
uelit multis hominib scdm̃ id qđ gesta¬
re quȩunt tradere: necesse ẽ ut ad m̃surã
unicuiq tribuat & partis eius m̃surã re¬
cipiant. cuius soliũ inm̃surabile ẽ. Ita
or sp̃s scs imm̃sus quidẽ ẽ & nullo fine
concludit̾: tam̃ unicuiq dat᷑ scdm̃ qd
expedit. Et simul notandũ. qđ hȩc eadẽ
grã quȩ nc̃ attributa ꝑhibet᷑. scdm̃ m̃su¬
rã donationis xp̃i. data sit nobis
Propt̃ qđ dicit. Ascendens in altũ. cap¬
tiuã dux̃ captiuitatẽ. dedit dona in
hominib Quia supͣ dixerat. uni¬
cuiq autẽ nr̃m data ẽ gr̃a scdm̃ m̃surã
donationis xp̃i: ut confirmaret hȩc ip¬
sa dona quȩ pꝰ paululũ quoq enumerat
dicens. & ipse dedit quosda quidẽ apłos

Expanded text:
 sed quod juxta mensuram vasculorum, infundat liquorem, tantum muneris largiens, militudinem, tamen per quod possit intelligi quod dicitur sumamus exemplum. Mare certe immensum est, et capacitas ejus Deo soli 612 nota: ex hoc si quis velit multis hominibus secundum id quod gestare queunt, tradere, necesse est ut ad mensuram unicuique tribuat, et partes ejus mensuram recipiant, cujus solidum immensurabile  sanctus immensus quidem est, et nullo fine concluditur: tamen unicuique datur secundum quod expedit. Et simul notandum, quod haec eadem gratia, quae nunc attributa perhibetur, secundum mensuram donationis Christi data sit nobis. Propter quod dicit: Ascendens in altum, captivam duxit captivitatem, dedit dona in hominibus. Quia supra dixerat: Unicuique autem nostrum data est gratia secundum mensuram donationis Christi, ut confirmaret haec ipsa dona, quae post paululum quoque enumerat, dicens: Et ipse dedit quosdam quidem apostolos,
Abbreviated transcription (Latin):
rus ueritatis nom̃ imꝑtit: ita & solus
ẽquia ereator ẽ om̃iũ & uniũsorũ causa
stantie. p̃stat cȩt̾is ut patres eẽ dicantur
erenis celestia cõtẽplem̃. Adam quẽ pͥmũ
smauit ds. &x creator ipsius & pat̾ fuit
rte do patri. scit se debere. qdđ substitit
irsũ hi qui geniti st̃ ex ada. patrẽ illũ
ellig̃t ex quo orti st̃ Unde & in eugło¬

Expanded text:
eritatis nomen impertit: ita et solus Pater, quia Creator est omnium, et universorum causa substantiae, praestat caeteris ut patres esse dicantur. De terrenis coelestia contemplemur: Adam quem primum plasmavit Deus, et Creator ipsius, et Pater fuit, certe Deo Patri scit se debere quod substitit. Rursum hi qui geniti sunt ex Adam, patrem illum intelligunt, ex quo orti sunt. Unde et in E
Abbreviated transcription (Latin):
tiȩ etiã cȩtis imꝑtit elem̃itis. ut ipsa qub
eẽ dicant᷑. iĩ quo scdm̃ naturã sint. fus
enĩ tẽpis quando uniũsa ñ fuerinta
rursũ si uoluerit in nichilũ reĩteis
sed ut eẽ dicantur habent di bonitas
donatũ sic ce pat̾uitatis nom̃ exsent̃

Expanded text:
tiae, etiam caeteris impertit elementis, ut ipsa quoque esse dicantur, non quo secundum naturam sint fuit enim tempus quando universa non fuerunt, et rursum, si voluerit, in nihilum revertentur sed ut esse dicantur, habent Dei bonitate don
Abbreviated transcription (Latin):
i aliunde qͣđ subsistit. Nã & igni aliud ẽ¬
pẽ calidũ: aliud calefactũ Ignis absq calo¬
e intelligi ñ potest: cȩt̾a quȩ ex igni calefi¬
nt calorẽ illius mutuantur: & paulatim
ignis abscesserit calore tenuato redeunt
mũ putabat. Quiel me appellas bonũ: Ne
uo bomis ẽ nisi unus ds̃ Et certe t̾rã bonã
gunꝰ & hominẽ & pastorẽ bonũ. sed nemo
xta naturã bonus. nͥ solus ds. cȩt̃a ut di

Expanded text:
 quod substitit. Nam et in igne aliud est calidum, aliud calefactum. Ignis absque calore intelligi non potest. Caetera quae ex igne calefiunt, calorem illius mutuantur, et paulatim si ignis abscesserit, calore tenuato, redeuntbonum putabat: Quid me appellas bonum? nemo est bonus, nisi unus Deus . Et certe terram bonam legimus , et hominem , et pastorem bonum ; sed nemo juxta
Abbreviated transcription (Latin):
đmn diuitias glȩ suȩ uirtute confortari
ecessariã qͥppe habebant fortitudinẽ ne
stribulatione: uincerent᷑ Dicat aliqͥs. Si fuis¬
uit ephesii in angustiis constituti. rec te
ulus ꝓeis potuerat dep̃cari. ne deficerent
t lassescerent: nc̃ uͦ ridculũ ẽ paulo intri¬
ulationib posito. rogare eũ ne ephesii in suo
bore deficiant. Sed o ad huc in hanc questi¬
ir exẽplũ. Temptationẽ urãm incarne mea
spreuistis neq abiecistis. Ostendit᷑ siqͥde in
edicto quod in carne pauli aliis sit nata
itatio Consideremꝰ totius mundi homines.
quid in cõmune de om̃ib loquor: ẽosqͥ in
cosuel maxime quęstione tẽptari. quare
int & contra. scelerati. impii. parricidȩ. flo¬
nt uigeant. sint diuites & potentes. Quoꝵ
i sub sua ꝑsona dauid expͥmensait. Quã
ius ds̃ isrł rectis corde. Mei autẽ pene mo
tpedes pene effusi st̃ gressus mei: qm̃ emu
ussũ suꝑ iniquis pacẽ peccatorũ intuens

Expanded text:
m divitias gloriae suae virtute confortari. Necessariam quippe habebant fortitudinem, ne in tribulationibus vincerentur. Dicat aliquis: Si fuissent Ephesi in angustiis constituti, recte Paulus pro eis potuerat deprecari, ne deficerent atque lassescerent: nunc vero ridiculum est, Paulo in tribulationibus posito, rogare cum, ne Ephesi in suo labore deficiant. Sed et ad hanc quaestiur exemplum: Tentationem vestram in carne mea non sprevistis, neque abjecistis. Ostenditur siquidem in hoc dicto, quod in carne Pauli aliis sit nata tentatio. Consideremus totius mundi homines et quid in commune de omnibus loquor, eos qui inhac eos vel maxime quaestione tentari, quare dversa eveniant, et contra scelerati, impii, parricidae floreant, vigeant, sint divites et potentes. Quorum verba sub sua persona David exprimens ait: Quam bonus Deus Israel rectis corde. Mei vero pene moti sunt pedes: pene effusi sunt gressus mei. Quus sum super iniquis, pacem peccatorum videns
Abbreviated transcription (Latin):
quia nichil absq eo ẽ Nec uͦ putandũ unũ ꝑ¬
diñ &e patrẽ om̃iũ eẽ cõmunit̃. ut scilicet¬
tadirrationabilia ium̃ta nom̃ patris pos¬
it aptari. sed quomͦ si in decẽ hominibus.
uinq filiis & quinq serus parit̃ diceremꝰ.
atrẽ nec dnm̃ om̃iũ uocaremꝰ sic & in eo
saccipiendis ẽ. Tale qͥd de creaturis & dõ
rgilius ait dm̃ nãq ire ꝑ om̃s t̃̾rasq trac̾¬
sꝙ maris & reliqua: et pͥncipio cȩlũ ac
scãposq liquentes. lucentẽq globũ lunȩ¬

Expanded text:
quia nihil absque eo est. Nec vero putandum, unum Deum, et Patrem omnium esse communiter, ut scilicet ad irrationabilia jumenta, nomen Patris possit aptari; sed quomodo si in decem hominibus, quinque filiis, et quinque servis, pariter diceremus: ium vocaremus: sic et in eo Deus accipiendum est. Tale quid de creaturis, et deVirgilius ait : Deum namque ire per omnes Terrasque tractusque maris, etc.; et: Principio coelum ac terras, camposque liquentes
Abbreviated transcription (Latin):
unt fiduciã ad dm̃ sic & aecessũ: ut nr̃
ad eũ sensus accedat. & diligentiꝰ contẽple¬
tur. & aliqͥd sibi de eiꝰ maiestate assumat.
& uindicet. & quasi de radus solis calorẽ
quenda splendorẽq luminis mutͥet᷑ &¬
dicat. Signatũ ẽ suꝑnos lum̃ uultꝰ tui
dñe. Magnũ ẽ gͦ ñ solũ nos habere fidu¬
ciã. sed habere eã in confidentia: nec tan¬
tũ habere accessũ sed ut ipse firmior sit
accessus. habere illũ inconfidentia. cuiꝰ
fiduciȩ atq accessus pͥncipiũ & origo.
dine facit: iste credit in xp̃msermonẽ.
acq rationẽ Qui sapientiã potuerit cõp̃¬
hendere: credet in xp̃m sapientiã Qui in
tellexerit ueritatẽ. credet in xp̃m ueri¬
tatẽ Qui iuste inxerit: credet in eũ iusti¬
tiã Nec opus ẽ plura dicere: cũ frequent̃
mͥ necessitas incubuerit de xp̃o similit̃¬

Expanded text:
 sic et accessum, ut noster  sic et accessum, ut noster ad eum sensus accedat, et diligentius contempletur, et aliquid sibi de ejus majestate assumat et vindicet, et quasi de radiis solis, calorem quemdam splendoremque luminis mutuetur et dicat: Signatum est 596 super nos lumen vultus tui, Domine . Magnum est ergo non solum nos habere fiduciam, sed etiam habere eam in confidentia. Nec tantum habere accessum, sed ut ipse firmior sit accessus, habere illum in confidentia, cujus fiduciae atque accessus, principium et origo, ione et ordine facit, iste credit in Christum sermonem atque rationem: qui sapientiam potuerit comprehendere, credit in Christum sapientiam: quierit veritatem, credit in Christum veritatem: qui juste vixerit, credit in eum justitiam. Nec opus est plura dicere, cum frequenter mihi necessitas incubuerit de Christo similit
Abbreviated transcription (Latin):
ordinẽ. iunc turãq sermonis. ȩcclã fac¬
ta intelligi possit. & ꝓ np̃o eecis. id ẽ
ꝓpositio quã nos gn̾e neutrali in lati¬
no sermone sermoue ꝓpositũ habemꝰ
exp̃ssa. tam̃ sapientia magis in xp̃o fac¬
ta potest resonare quã cȩt̃a. fatuũ qͥp
fac ta sapientia: intelligant arriani
frustra se de illo testimonio głari inquo
sapientia ininitio uiarũ di creatã se & ge¬
nitã loquit᷑ & fundatã. Et utiq iuxta il¬
lossi creata ẽ. nata ẽẽ ñ potuit. Si autẽ
nata ẽ. quomͦ & fundata dr̃ & ereata:
Inquo habeniꝰ fiduciã & accessũ in con¬
fidentia ꝑ fidẽ enꝰ s ichil nobis ita po¬
test ad diñ p̃bere fiduciã. & conscientiȩ
puritatẽ de qua dr̃. si conseientia nos ñ re¬
p̃henderit. fiduciã habemꝰ ad dm̃. nͥ sermo.
ueritas. sapientia. iustitia: quȩ om̃a in¬
telligunt᷑ in xp̃o. Quomͦ gͥhȩc nobis tribu

Expanded text:
ordinem juncturamque sermonis, et Ecclesia facordinem juncturamque sermonis, et Ecclesia facta intelligi possit, et πρόθεσις, id est, propositio quam nos genere neutrali in Latino sermone propositum habemus expressam: tamen sapientia magis in Christo facta potest resonare quam caetera. Fatuum quintellectus dicitur facta sapientia , intelligant Ariani frustra se de illo testimonio gloriari, in quo sapientia in initio viarum Dei creatam se et genitam loquitur et fundatam. Et utique juxta illos creata est, nata esse non potuit. Si autem nata est, quomodo et fundata dicitur et creata? In quo habemus fiduciam, et accessum in confidentia per fidem ejus. Nihil nobis ita potest ad Deum praebere fiduciam, et conscientiae puritatem, de qua dicitur: Si conscientia nos non reprehenderit, confidentiam habemus ad Deum , nisi sermo, veritas, sapientia, justitia, quae omnia intell
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfuit &x aꝑuit sacram̃tũ qđ ante nescie¬
bant. Peniq ad cęlũ cũ corpore dñm
reũtentẽ mirant᷑ & dicunt. Quis ẽ iste
qui ascendit de edom. fuluida uestim̃ta
eius ex bosor. sic formosus in stola can-¬
dida: Et in alio loco Quis ẽ iste rexgłe:
Oñs uirtutũ. ipse ẽ rex głe. Non putemꝰ
gͥ in ȩccła eẽ simplicẽ fidẽ. sed multipli¬
cem & multifariã ẽẽ sapientiã. ut ñ so¬
lũ uaria sit. sed multa uarietate distinc¬
ta. Respicis cunas xp̃i: uide parit̃ e
cȩlũ. uagientẽ in p̃sepe intueris infantẽ:
sed angłossimul ausculta laudantes.
herodes ꝑsequit̾: sed adorant magrlg.¬
norant pharisei: sed stella demonstrat
Baptitatur a seruo. sed uox desuꝑ dĩ in¬
tonantis audit᷑ A quis mergitur. sed co¬
lũba descendit. immo sp̃s in colũba.
Ad passionẽ uenit: & pati timet. Uult
transire calicẽ: & petrũ quia calicẽ
timebat aecusat. Quid hac stultitia pru¬
dentius. uarietate distinctius. sapien¬

Expanded text:
antea nesciebant. Denique ad coelum 595 cum corpore Deum revertentem mirantur, et dicunt: Quis est iste qui ascendit de Edom, fulvida vestimenta ejus ex Bosor, sic Al. hic formosus in stola candida . Et in alio loco: Quis est iste rex gloriae? Dominus virtutum ipse est rex gloriae . Non putemus igitur in Ecclesia esse simplicem fidem, sed multiplicem et multifariam esse sapientiam, ut non solum varia sit, sed multa varietate distincta. Respicis cunas Christi: vide pariter et coelum. Vagientem in praesepe intueris infantem: sed angelos simul ausculta laudantes. Herodes persequitur, sed adorant Magi . Ignorant Pharisaei, sed stella demonstrat. Baptizatur a servo: sed vox desuper Dei intonantis auditur . Aquis mergitur: sed columba descendit, immo Spiritus in columba . Ad passionem venit, et pati timet, vult transire calicem, et Petrum quia calicem timebat, accusat. Quid hac stultitia prudentius, varietate distinctius, sapien
Abbreviated transcription (Latin):
ur̃a. Id qđ nc̃ latinus trans lator ex¬
p̃ssit. ne deficiatis potest iuxta greci ser¬
monis ambiguitatẽ. & ita legi. ne defi¬
se uel ire disponere. Totus mundus ade
trinã ipsius de potestate pͥncipis tollelie
deserebant᷑ idola. cescultorib templa dest¬
ta squalore & sordib replebant᷑. Obquã c¬
sam om̃is exercitus dȩmonũ. om̃is turla
inimicarũ fortitudinũ. contͣ ipsũ facto
sus aliqͣndo requiesceret. Hoc ẽ itaq qd
qđ coartor. ur̃ȩ salutis ẽ causa: dũ uabs
eugłm annuntiare desidero. quȩ tribu
ritus locutus ẽ: ut plurali tribulatior
numero głam subiungeret singularti
& diceret. In tribulationib meis ꝓ uobs¬
st̃ gła ur̃a: nisi forte quis altius& pli
ad fidem hoc estimet eẽ referendũa i¬
ẽgła. Sed magis suꝑior sec tandus ẽ seuls
Pocest autẽ scdm id quod latinus exps¬
ris apłi lassescant atq deficiant. Siqil
er ea quȩ sequunt᷑: huie magis seusĩ¬

Expanded text:
ra. Id quod nunc Latinus translator expressit, ne deficiatis, potest juxta Graeci sermonis ambiguitatem et ita legi, ne defiexisse, vel ire disponere . Totus mundus ad doctrinam ipsius de potestate principis tollebatur: deserebantur idola, et cultoribus templa deserta squalore et sordibus replebantur. Ob quam causam omnis exercitus daemonum, omnis turba inimicarum fortitudinum, contra ipsum facto lassus aliquando requiesceret. Hoc est itaque qquod coarctor, vestrae salutis est causa, dum vobis Evangelium annuntiare desidero: quae tribulritus locutus est, ut plurali tribulationum numero, gloriam subjungeret singularem, et diceret: In tribulationibus meis progloria vestra: nisi forte quis altius et pead fidem hoc existimet esse referendum, et diestra est gloria. Sed magis superior sectandus est sensus. Potest autem secundum id quod Latinus expessuris apostoli lassescant atque deficiant. Siquidem et ea quae sequuntur, huic magis sens
Abbreviated transcription (Latin):
testatib in celis quas scãs ministrasq dĩ
ciꝑe debemꝰ. licet quida pͥncipẽ deris istiꝰ
angłoseius int̃pretent᷑. ignota fuit mul¬
lex sapientia di quȩ nc̃ eis ꝑ ȩccłam reue¬
ta ẽ. quantomagis patriarchis & ꝓpħis
nota fuit. quos sup̃ ñ ignorasse misteriũ
si sed ita ut apłos nescisse monstraui¬
is: Multiplex quippe sapientia dĩ.

Expanded text:
quas sanctas ministrasque Dei accipere debemus licet quidam principem aeris istius et angelos ejus interpretentur, ignota fuit multiplex sapientia Dei, quae nunc eis per Ecclesiam revelata est, quanto magis patriarchis et prophetis ignota fuit, quos supra non ignorasse mysterium Christi, sed ita ut apostolos, nescisse monstravimus? Multiplex quippe sapientia Dei,
Abbreviated transcription (Latin):
&e al it̃ intelligi. qł ipsa illud soła igno¬
iuerint id ẽ om̃s spiritales & rationabi¬
lescreaturȩ quȩ in scłis fuert̃. Secłm qͥp¬
pe frequent᷑ ꝓhis quȩ in scło uersantur
ccipit᷑: sic̃ paulus ad galathas loquit᷑ di¬
cens ut eriꝑet nos de p̾senti scło nequã. &
Ut innotesceret nẽ pͥncipatib & potesta¬
aib incelestib ꝑ ȩccłam multiplex sapientia
i secdm ꝓpositũ scłoꝵ quã fecit in xp̃o iħu
ño nr̃o. Iuxta donũ gr̃e dĩ quȩ cdata ẽ
pło. ut euangelitaret int̾uestigabiles diui¬
as xp̃i. ot doceret ingentib misteriũ qđ
scuis fuerat ignoratũ. Id circo id ipsũ sacra¬
tĩ ei ẽ reuelatũ. ut ñ solũ gentib sed &
icipatib & potestatib ꝑ ȩccłam manifesta

Expanded text:
llud saecula ignoraverint, hoc est, omnes spirituales, et rationabiles creaturae quae in saeculis fuerunt. Saeculum quippe frequenter pro his quae in saeculo versantur, accipitur. Sicut Paulus ad Galatas loquitur dicens: Ut eriperet nos de praesenti saeculo nequam . Et Ut innotesceret nunc principatibus et potestatibus in coelestibus per Ecclesiam multiplex sapientia Dei secundum propositum ostro. Juxta donum gratiae Dei, quae data est Apostolo, ut evangelizaret ininvestigabiles divitias Christi, et doceret in gentibus mysterium quod a saeculis fuerat ignoratum: idcirco idipsum sacramentum ei est revelatum, ut non solum gentibus, sed et principatibus et potestatibus per Ecclesiam manifesta
Abbreviated transcription (Latin):
sit dñs. hereditas nr̃a. atq possessio Dñsqͥppe
ait hereditas ur̃a ẽ. Et alibi Dñs pars mea.
& hereditasmea. Concorporales autẽ illud
significat: ut quẽ ad modũ in uno corpore
plura st̃ m̃bra. ũbi causa. oculi. manꝰ aures.
pedesuent̃. & genua. & cũ in uno sint cor¬
pore habeant differentias suas & ꝓse in
ant gr̃as hi qui in xp̃o credidert̃. in uno
tam̃ sint ȩxcłȩ corpore conglobati. Et in
suꝑiorib quidẽ duob ũbis. idẽ in eo qđ
ait coheredes & concorporales poterat in
uno corpore diũsũ aliquid suspicari. ex eo
autẽ qđ ad chidit et cõparticipes ꝓmissiontᷤ
in xp̃o iħu om̃is penitus diũsitas amputa¬
ta ẽ. Ubi enĩ una cõparticipatio ẽ: uni

Expanded text:
sit haereditas nostra atque possessio. Dominus quippe, ait, haereditas vestra est ; et alibi: Dominus pars mea, et haereditas mea . Concorporales autem illud significat, ut quemadmodum in uno corpore plura sunt membra: verbi causa, oculi, manus, aures, pedes, venter, et genua: et cum in uno sint corpore, habeant differentias suas, et pro sant gratias, hi qui in Christo credidere, in uno tamen sint Ecclesiae corpore conglobati. Et in superioribus quidem duobus verbis, id est, in eo quod ait, cohaeredes et concorporales, poterat in uno corpore diversum aliquid suspicari. Ex eo autem quod addidit: et comparticipes promissionis in Christo Jesu, omnis penitus diversitas amputata est. Ubi
Abbreviated transcription (Latin):
donũ grẽ quȩ data ẽ mͥ iuxta oꝑationẽ
uirtutis eius: ut dĩ grãm ñ suũ meritũ
demonstraret. Sciebat se nãq ꝑsecutorẽ
fuisse. e xp̃i eccłam deuastasse: ex qua hu¬
militate arrogantiȩ penitus erim̃ exclu-¬
dit᷑ suꝑ qua ñnulli eũ rep̃hendendũ putant.
quia sibi dixerit misteriũ reuelatũ. qđ pa¬
triarchis & ꝓpħis fuerit ignotũ. Nũquã
enĩ humilitatis discipulis ũbis arrogantiȩ
intumesceret. eugłm cuius minister ẽ nͣ
sui meriti dicens fuisse. sed gr̃ȩ dĩ. Qui uo
quasi in extasi locutos. cũ p̾senti testimo¬
nio illud qͦq qđ ad romanos in plerisq
codicib inuenitur ad confirmationẽ sui
dogniatis trahunt legentes. ei autẽ qͥ po¬
tens ẽ uos roborare iuxta legentes eugłm

Expanded text:
donum gratiae quae data est mihi juxta operationem virtutis ejus: ut Dei gratiam, non suum meritum demonstraret. Sciebat se namque persecutorem fuisse, et Christi Ecclesiam devastasse, ex qua humilitate, arrogantiae penitus crimen excluditur. Super qua nonnulli eum reprehendendum putant: quia sibi dixerit mysterium revelatum, quod patriarchis et prophetis fuerit 592 ignotum. Numquam enim humilitatis discipulus, verbis arrogantiae intumesceret, Evangelium cujus minister est, non sui meriti dicens fuisse, sed gratiae Dei. Qui vquasi in ecstasi locutos, cum praesenti testimonio, illud quoque quod ad Romanos in plerisque codicibus invenitur, ad confirmationem sui dogmatis trahunt, legentes: Ei autem qui potest vos roborare juxta Evangelium
Abbreviated transcription (Latin):
paulũ cũ m̃tis suȩ concordasse secreto.
ut uere om̃ib seĩs infimũ eẽ se dixerit:
ũbicausa hisqͥerant in epheso qui in co-¬
rintho qͥ thessalonice. uel qͥ in toto orbe
crediderant: qđ cũ humilitatis indiciũ
sit. se om̃ib sc̃ĩs infimũ dicere: m̃daciĩ
ẽreatus aliud in pectore clausũ habere.
aliud in lingua ꝓmere. Repꝑiendũ est
gͦ argum̃tũ. quo & paulus uere om̃ib sc̃ĩs
infimus fuerit & tam̃ de apłica ñ cecide¬
rit dignitate. Loquit᷑ dñs in eugło ad
discipłos. Quiuult inuos maior eẽ . fiat
om̃iũ iinor. & qui uult ẽẽ pͥmus. sit om̃i
Puto enĩ qr ds̃ nos apłos i dicenꝰ
nouissimosostendit quasi morti destina
circo maior Om̃ib enĩ inquit illis pͥhi
laborami. ñ autẽ ego. sed grã dĩ quȩ mecũ:
Propt̃ quã humilitatẽ. dũ om̃iũ scõꝵ ẽi
fimus. data ẽ ei gr̃ã hȩc in gentib ut euqi¬
geliraret in uestigabiles diuitias xp̃i. & d
ceret dispensationẽ misterii absconcdt

Expanded text:
Paulum cum mentis suae concordasse secreto, ut vere omnibus sanctis infimum se esse dixerit. Verbi causa, his qui erant Ephesi, qui Corinthi, qui Thessalonicae, vel qui in toto orbe crediderant. Quod cum humanitatis judicium sit se omnibus sanctis infimum dicere, mendacium est reatus aliud in pectore clausum habere, aliud lingua promere. Reperiendum ergo est argumentum quod et Paulus vere omnibus sanctis infimus fuerit, et tamen de apostolica non ceciderit dignitate. Loquitur Dominus in Evangelio ad discipulos: Qui vult in vobis major esse, sit omnium minor; et qui vult esse primuPuto enim quia Deus nos apostolos novissimos ostendit, quasi morti destinatcirco major. Omnibus enim, inquit, illis plus laboravi, non autem ego, sed gratia Dei, quae mecum est. Propter quam humilitatem dum omnium sanctorum est infimus, data est ei gratia haec in gentibus, ut evangelizaret ininvestigabiles divitias Christi, et doceret dispensationem mysterii absconditi
Abbreviated transcription (Latin):
Sed in inuestigabiles . &. absconditũ dupli¬
eiter sentiendũ. qđ in uestigabiles ante di¬
uitiȩ fuerint & nc̃ post dni aꝑte sint
passionẽ. Aut certe quȩ natura sua homis¬
in inuestigabileserant. hȩ dõ reuelante st̃
rit desinit eẽ inuestigabile. aliud ꝓpad
ligentia illud nequaquã posse cõp̃hent¬

Expanded text:
ergo investigabile absconditum dupliciter sentiendum: quod investigabiles ante divitiae fuerunt, et tunc post Domini apertae sunt passionem; aut certe, quia natura sua homini investigabiles erant, haec Deo revelante, rit, desinit esse ininvestigabile. Aliud propria diligentia illud nequaquam posse comprehend
Abbreviated transcription (Latin):
data ẽ mͥ. iuxta oꝑationẽ uirtutis eius
ysteriũ xp̃i quod ex parte sup̃ apłs
exsequutus ẽ. quomͦ aliis generationib
fuerit ignotũ. plenius retrac tandũ ui¬
detur. utrũne abrahã. iacob & moyses.
esaias & cȩteri ꝓpħȩ illud ignorauerint
uocationẽ gentiũ scriptura cõmemorat.
Abrahã quippe uidit diẽ eius. & gauisus
eẽt ex iuda ꝓpħice loquitur Et ipse erit
exspectatio gentiũ. Moyses quoq maio¬
res diuitias. egipti thesauris. obꝓbriũ
xp̃i arbitratus ẽ Et esaias. ecce in qͥt
uirgo in utero accipiet ce pariet Et
alibi Erit uirga iessede qui surget ad reg¬
nandũ ingentib: in ipso gentes sꝑabunt
sufficiat. Et ad orabt̃ inconspectu eius om̃s
familiȩ gentiũ. Et iterũ. Om̃s gentes serui¬
ent ei. Et adhuc manifestius de popło isrł.
ot de dño saluatore. Uisita uineã istã.& ꝑ
fira eã quã plantauit dextera tua. & suꝑfi¬

Expanded text:
ejus. Mysterium Christi quod ex parte supra Apostolus exsecutus est, quomodo aliis generationibus fuerit ignotum, plenius retractandum videtur: utrumne Abraham, Jacob et Moyses, Isaias, et caeteri prophetae illud ignoraverint, vocationem Gentium, Scriptura commemorat. Abraham quippe vidit diem ejus, et laetatuesset ex Juda prophetice loquitur: Et ipse erit exspectatio gentium . Moyses quoque majores divitias Aegypti thesauris, opprobrium Christi arbitratus est. 589 Et Isaias: Ecce, inquit, virgo in utero concipiet, et pariet . Et alibi: Erit virga Jesse, et qui surget ad regnandum gentibus: in ipso gentes sperabunsufficiat: Et adorabunt in conspectu ejus omnes familiae gentium . Et iterum: Omnes gentes servient ei . Et adhuc manifestius de populo Israel, et de Domino Salvatore: Visita vineam istam, et perfice eam quam plantavit dextera tua, et su
Abbreviated transcription (Latin):
Quib breuit̃ respondendũ ẽtẽporib p̃te¬
ritis tacitũ xp̃i fuisse misteriũ . ñ apud
eosqui illud futurũ pollicebant᷑. sed apud
uniũsas gentes. quib postea manifestatũ
ẽ Et parit̃ annotandũ qđ sacram̃tũ fidei¬
nr̃e. ñ ꝑscripturas ꝓpħicas. & aduentũ
ñ intelligunt. nec scire desiderant. asseren¬
tes se tantũ eugło eẽ contentos. xp̃i nesci¬
re misteriũ qđ tẽporib et̃nis gentib cũc¬
tis fuerit ignotũ¬

Expanded text:
Quibus breviter respondendum est, temporibus praeteritis tacitum Christi fuisse mysterium, non apud eos qui illud futurum pollicebantur, sed apud universas gentes quibus postea manifestatum est. Et pariter annotandum, r Scripturas propheticas, et adventum ophetas non intelligunt, nec scire desiderant, asserentes se tantum Evangelio esse contentos, Christi nescire mysterium, quod temporibus aeternis gentibus cunctis fuerit igno
Abbreviated transcription (Latin):
s& concor porales & cõparticipes:. indecorã¬
cere in latino sermone sententiã. Sed qr
habet᷑ in greco. & singuli sermones. silla
apices. puncta indiuinis scripturis ple
t̃ sensib: ꝓpt̾ẽa magis uolumꝰ in cõpositio
struc turaq ũboꝵ quã intelligentia pe

Expanded text:
 concorporales, et comparticipes, indecoram facere in Latino sermone sententiam. Sed quia ita habetur in Graeco, et singuli sermones, syllabae, apices, puncta, in divinis Scripturis plena sunt sensibus, propterea magis volumus in compositione structuraque verborum,
Abbreviated transcription (Latin):
scoꝵ cognour. Necũ & dauid de scienra
occulti misterii głatur dicens. Incerti
& occulta sapientiȩ tuȩ manifestasti i
Et ad eũ qui sibi de sapientia suppla¬
entior es danihele: Aut ille gͥ de quo
supͣiam disseruimꝰ tenendis ẽ sensusitas
tenere quid manib aliud futurũ inh
cies facieb sic nec corda eẽ. cordib & iis
ꝓphetiã. aliũ gña linguarũ aliũ dor
curationũ aliũ opitulationes oe. gibs¬
ciones illũ eẽ sapientẽ. hunc fidele istũ pol¬
lare scientia secretoꝵ. illi simplici tantũ fi¬
de eẽ contentũ. Neq enĩ om̃s in exẽplũ salo¬
monis de naturis bestiarũ & uoluerũ ocher¬
barũ similit̾ st̃ locuti. ut dispitarent a ce¬
aro libani usq ad ysopũ quȩ exit ꝑ parietẽ:
econt̾rio salomon. ñ ita forsitan uiderit ut
moyses om̃s species uic timarũ & culturae
suppellectile: quoꝵ typũ illi in monte dñs
ostendit: Et quomͦ patriarchȩ & ꝓpħȩ. ha¬

Expanded text:
 cognovi . Necnon et David de scientia occulti mysterii gloriatur, dicens: Incerta et occulta sapientiae tuae manifestasti mihi . Et ad eum qui sibi de sapientia supplaentior es Daniele . Aut ille igitur de quo jam supra disseruimus, tenendus est sensus, ita tenere quid manibus, aliud futurum in sfacies faciebus, sic nec corda esse cordibus; et, prophetiam, alium genera linguarum, alium dona curationum, alium opitulationes et gubernationes, illum esse sapientem, hunc fidelem, istum pollere scientia secretorum, illum simplici tantum fide esse contentum . Neque enim omnes in exemplum Salomonis de naturis bestiarum et volucrum, et herbarum similiter sunt locuti, ut disputarent a cedro Libani, usque ad hyssopum, quae exiit per parietem. Econtrario Salomon non ita forsitan viderit, ut Moyses omnes species victimarum, et culturae supellectilem, quorum typum illi in monte Dominus ostendit . Et quomodo patriarchae, et prophetae ha
Abbreviated transcription (Latin):
gentib cdiligentissime ꝑquirentes: nichil
qđ eiꝰ adchiderit potuimꝰ inuenire Neꝙeñ
cdix̃. hurꝰ rei gr̃a ego paulus hoc. uel hoc fci
uel illud& illud docui: sed suspensa mantie
sententia transgressus ad alia ẽ: nͥ forte g¬
noscentes ei qđ e ipse confessus ẽ dicens a
si imꝑitꝰ sermone ñ tam̃ scientia. sensu
magis in eo querimꝰ ordinẽ quã ũborita

Expanded text:
gentibus, diligentissime perquirentes, nihil quod ei reddiderit, potuimus invenire. Neque enim dixit, hujus rei gratia ego Paulus hoc vel hoc feci, vel illud et illud docui: sed suspensa manente sententia, transgressus ad alia est. Nisi forte ignoscentes ei, quod et ipse confessus est dicens: Et si imperitus sermone, non tamen scientia , sensuum magis in eo quaeramus ordin
Abbreviated transcription (Latin):
asermonis eloquiiq contextũ docere apłm p
fuisse ꝑfectũ. & in artis grãmaticȩ uicia
i incurrisse: ille potius auscultandus ẽ.
osquoticͥscũq soloecismos: aut tale quid
ebreus ex hebreis absq rethorici nitore
rmonis & ũboꝵ cõpositione & eloquii ue¬
iustate. nũquã ad fide̾ xĩi totũ mundũ
ransdiicere ualuisset. nͥ euangelizasset eũ.
in sapientia ũbi. sed in uirtute dĩ Nla & ipse
d eorinthios ait Et ego cũ uenissem ad
ustr̃s. ueni ũ in eminentia ũbi aut sapien¬
entiȩ. annuntians uobis testimoniũ dĩ Et
ur sũ. Et ubũ meũ. & p̃licatio mea. ñ insua¬
riis sapentiȩ ũbis. sed in ostensione sp̃s
uirtutis: ut fides ur̃a ñ sit in sapientia
ominũ sed in uirtute dĩ. Iste gͦ qui soloecis p¬
os in uerbis facit. qui ñ potest hiꝑbatũ
eddere. sententiãq concludere: aud ac ter
bi uindicit sapientiã. & dicit. qm̃ scdm̃
reuelationẽ cognitũ ẽ mͥ mnysteriũ. sicut

Expanded text:
ta sermonis eloquia contextum docere Apostolum fuisse perfectum, et in artis grammaticae vitia non incurrisse, ille potius auscultandus est. Nos quotiescunque soloecismos aut tale quid Hebraeus ex Hebraeis, absque rhetorici nitore sermonis, et verborum compositione, et eloquii venustate, numquam ad fidem Christi totum mundum transducere valuisset, nisi evangelizasset eum non in sapientia verbi, sed in virtute Dei. Nam et ipse ad Corinthios ait: Et ego cum venissem ad vos, fratres, veni non in eminentia verbi aut sapientiae 588 annuntians vobis testimonium Dei . Et rursum: Et verbum meum, et praedicatio mea, non in suasoriiset virtutis, ut fides vestra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei . Iste igitur qui soloecismos in verbis facit, qui non potest hyperbaton reddere, sententiamque concludere, audacter sibi vindicat sapientiam, et dicit: Quoniam secundum revelationem cognitum est mihi mysterium, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
intelligere sensũ meũ. siue sapientiã in
mysterio xp̃i. Hoc ẽ illud qđ in p̃fatiõe
diximꝰ: nullã epłarũ pauli tanta habere
mysteria. tã reconditis sensib in uolu¬
tã. quos& apłs nosse se głatur. & nobis
indicatos breuit̃ ostendit. ut attentius
quȩ st̃ scripta relegamꝰ¬

Expanded text:
sensum meum, sive sapientiam in mysterio Christi. Hoc est illud quod in praefatione diximus: nullam Epistolarum Pauli tanta habere mysteria, tam reconditis sensibus involutam, quos et Apostolus nosse se gloriatur, et nobis indicatos breviter ostendit, ut attentius quae sunt scripta, relegam
Abbreviated transcription (Latin):
rit & digito demonstrarit dicens Lece
agnus dĩ. ecce qͥ tollit peccata mundi sis
quẽ sensiios illud ex poni potest. Multi
phetȩ & iusti cupiert̃ uidere quȩ uides
& ñ uidert̃: & audire quȩ auditis ox ñ ai¬
diert̃. Hȩc utiq uidere & audire cupieda¬

Expanded text:
rit, et digito demonstrarit, dicens: Ecce rit, et digito demonstrarit, dicens: Ecce Agnus Dei: ecce qui tollit peccata mundi . Juxta quem sensum et illud exponi potest: Multi prophetae et justi cupierunt videre quae videtis, et non viderunt, et audire quae auditis, et non audier
Abbreviated transcription (Latin):
montanũ patriarchas & ꝓpħas in extasi
locutos accipiendũ & nescisse qđ dixerint:
Et si intellexert̃: querit̾ quomͦ nc̃ paulus
dicat qd aliis gñationib ñ fuit notũ. fuis¬
se xp̃i apłis reuelatũ. Aut gͥ illud ẽ respon¬
dendũ. qđ caute paulus signant̃q testatꝰ
sit. filus hominũ ignotũ fuisse misteri¬
um ñ filiis dĩ ad quos loquitͥ. ego dixi dii
estis & filii excelsi om̃s. qđ scilicet & hi qui
spm adoptionis acceꝑint de qͥb patriar¬
chȩ oe ꝓpħȩ fuert̃ dĩ scierint sacram̃tũ:
aut si hoc ñ recipit᷑. & nimiũ uiolentũ
os coac tũ uidet᷑. illuc sermo transibit.
ut dicat ñ definite & gñalit̃ dixisse paulũ
aliis gñationib ignotũ fuisse om̃ino dñi
sacram̃tũ. sed sic quomͦ nc̃ reuelatũ ẽ scĩs
eius & apłis nescisse patriarchas ueteres.
& ꝓphas Aliud ẽ enĩ in spũ uentura cog¬
noscere: aliud ea cernere oꝑe cõpleta.
Unde ot iohes ꝓptea maior ꝓpħis om̃ib¬

Expanded text:
Montanum, patriarchas et prophetas in ecstasi locutos accipiendum, et nescisse quae dixerint: Et si intellexerunt, quaeritur quomodo nunc Paulus dicat, quod aliis generationibus non fuit notum, fuisse Christi apostolis revelatum. Aut igitur illud est respondendum, quod caute Paulus signanterque testatus sit, filiis hominum ignotum fuisse mysterium, non filiis Dei, ad quos loquitur: Ego dixi: dii estis, et filii Excelsi omnes . Quod scilicet hi qui spiritum adoptionis acceperint, de quibus patriarchae, et prophetae fuerint, Dei scierint sacramentum. Aut si hoc non recipitur, et nimium violentum et coactum videtur, illuc sermo transibit, ut dicat non definite et generaliter dixisse Paulum aliis generationibus ignotum fuisse omnino Domini sacramentum: sed sic quomodo nunc revelatum est sanctis ejus et apostolis, nescisse patriarchas veteres, et prophetas. Aliud est enim in spiritu ventura cognoscere, aliud ea cernere opere completa. Unde et Joannes propterea major prophetis omnib
Abbreviated transcription (Latin):
enedicentur in te om̃s gentes
qui exfide sunt. benedicentur
cũ fideli abrahã: ñ quo ipsa¬
cu feriptura atram̃tũ uideli¬
cet ox membranȩ quȩ insensibiles sunt pos¬
sint futura p̃noscere. sed quo sp̃s sc̃s or
sensus qui in litteris latet. multis post
scłis uentura p̃dixerint. Porro exemplũ
qđ de genesi sũptũ ẽ: ita in ꝓprio uolu¬
mine continetur. Et benedicentur in
semine tuo: om̃s gentes terrȩ Quod
apls. suꝑscripto int̃pretans ait. Non ẽ
scriptũ ex seminib. quasi in multis. sed
quasi in uno. &t semini tuo qͥ ẽ xp̃c

Expanded text:
enedicentur in te omnes gentes. Igitur qui ex fide sunt, benedicentur cum fideli Abraham. Non quo ipsa scriptura, atramentum videlicet et membranae, quae insensibiles sunt, possint futura praenoscere, sed quo Spiritus sanctus, et sensus qui in litteris latet, multis post saeculis ventura praedixerint. Porro exemplum, quod de Genesi sumptum est, ita in proprio volumine continetur. Et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae. Quod Apostolus super Christo interpretans ait: Non est scriptum in seminibus, quasi in multis, sed quasi in uno, et semini tuo, qui est C
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ de ueterib libris in nouo assũpta
st̃ testam̃to. obseruare debemꝰ: qđ memo¬
riȩ crediderint euangelistȩ. uel apłi.
& tantũ sensu explicato. sepe ordinem
cõmutauerint: ñ nũquã uel detraxe¬
rint ũba uel addiderint. Nulli uero
dubium quod in isaac & in iacob. siue
in duodecim patriarchis. & cȩteris. qui
de abraham stirpe descendunt. ñ fue¬
rint benedicte uniũsȩ nationes.: sed

Expanded text:
assumpta sunt Testamento, observare debemus, quod memoriae crediderint evangelistae vel apostoli; et tantum sensu explicato, saepe ordinem commutaverunt, nonnumquam vel detraxerint verba vel addiderint. Nulli vero dubium quod in Isaac et Jacob, sive in duodecim patriarchis, et caeteris qui de Abraham stirpe descendunt, non fuerint benedictae universae nationes; sed