comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
at illi conprehensum at põcio pi¬
lato qui tunc legatus siriam rege¬
bat oblatum ernciad fugi adfigi pos¬
tulanerunt. obicientes ei nichil ali¬
ud uisi quod diceret se filium dei ẽe
regem uideorum. Item quia dixe¬
rat si solueritis hoc templum quod
edificatimi est. auus.xloi. Ego
illud intriduo sine manibus sus¬
citabo: Significans breui futura
passiouem suai. et se aiudeis inter¬
fectum. tertio die resurecturum: ip̃e
enm fuerat uerinu dei templum. has
noces eius tanquam infaustas et
impias insectabantur. Que cim pi¬
latus audisset et ille indeffeffensio¬
ne sui nichil diceret. pronuncianit
nichil in eo dampnacione digniu
nideri. At illi iniustissimi accusato¬
res cum populo quem in citauerãt
subclamare ceperunt. et crucem eiꝰ
molentis nocibus flagitare: Tum
pocius et illorum clamoribus et
herodis tempore ac instigacione me¬
tuentis ne regno pelleretur uictus
est. nec tamen ipse seutencia in pro¬

Expanded text:
at illi conprehensum ac Pontio Piat illi conprehensum ac Pontio Pilato, qui tum legatus Syriam regebat, oblatum cruci adfigi postulauerunt obicientes ei nihil aliut nisi quod diceret se filium dei esse, regem Iudaeorum; item quia dixerat: si solueritis hoc templum, quod aedificatum est annis XLVI, ego illut in triduo sine manibus resuscitabo, significans futuram breui passionem suam et se a Iudaeis interfectum tertio die resurrecturum. ipse enim fuerat uerum dei templum. has uoces eius tamquam infaustas et inpias insectabantur. quae cum Pilatus audisset et ille in defensionem sui nihil diceret, pronuntiauit nihil in eo damnatione dignum uideri. at illi iniustissimi accusatores cum populo, quem incitauerant, subclamare coeperunt et crucem eius uiolentis uocibus flagitare. tum Pontius et illorum clamoribus et Herodis tetrarchae instigatione metuentis, ne regno pelleretur; uictus est, nec tamen ipse sententiam pro
Abbreviated transcription (Latin):
libidinibus inmergerent. sicut sus
qui se ingurgitat ceuo. uel ne terre¬
ins sermant simula cris. ac se luto
inquinent. luto enim seobluuiit.
qui deos. idest lutui terramqz ne¬
nerantur. sic uniuersa precepta iu¬
daice legis ad exibendam insticiam
spectant. quoniam per ambagen
data sunt. ut per carnalium figurã
spiritalia nascerentur. Cmn igit ᷑
ea que deus fieri uolunt queqz per
prophetas suos multis seculis an¬
te predixit. xpũs impleret. ob ea ĩ¬
citati. et diuinas litterus nescientes
toierunt. ut deum sinum condemp¬
narent: Quod cum sciret futurnm
ac subinde diceret oportere patiatqz
interfici pro salute multorum. se¬
cessit tamen cum discipulis suis
nou ut uitaret quod neccesse erat.
perpeti ac sustinere. sed ut ostendẽt
quod ita fieri oportea in o mni perse¬
cucione ne sua quis culꝑa incidisse
indeatur. ac denunaauit fore nt
abuno eornin proderetur. Itaq ui
das imiectus tradidit eum uideis.

Expanded text:
libidinibus immergerent, sicut sus, libidinibus immergerent, sicut sus, quae se ingurgitat coeno; vel ne terrenis serviant simulacris, ac se luto inquinent. Luto enim se oblinunt, qui deos, id est, qui lutum terramque venerantur. Sic universa praecepta judaicae legis ad exhibendam justitiam spectant, quoniam per ambagem data sunt, ut per carnalium figuram spiritalia noscerentur. Cum igitur ea quae deus fieri uoluit quaeque per prophetas suos multis saeculis ante praedixit, Christus inpleret, ob ea incitati et diuinas litteras nescientes coierunt, ut deum suum condemnarent. quod cum sciret futurum ac subinde diceret oportere se pati atque interfici pro salute multorum, secessit tamen cum discipulis suis, non ut uitaret quod necesse erat perpeti ac sustinere, sed ut ostenderet quod ita fieri oporteat in omni persecutione, ne sua quis culpa incidisse uideatur; ac denuntiauit fore ut ab uno eorum proderetur. itaque ludas praemio inlectus tradidit eum Iudaeis.
Abbreviated transcription (Latin):
ma et arcanai peccatoris inpec ĩtu¬
etu.¶ Eodem pectat eciam carnis
suulle interdictio. que cum eos ab¬
stiuere deus iusserit. id potissimũ
uoluit intelligi. ut se peccatis atq¬
abinmundiciis abstinerent: Est
enim lutulentum hoc animal. et
inmundum. nec umquam ce lum
aspicit. sed interra toto corpore. et
ore. proiectum nentri sẽper ⁊ pabu¬
lo seruit: Nec ullum maliuicum
nut prestare usum potest. sicut
et cetere a minantes. que se dendi
ne hii culum prebent. uel incultib
agrorum alunt. nelplaustra col¬
lo trahunt. uel honera. Tergo ges¬
tant. nel indumentum exuniis
suis ad hibent. nel copia lactis ex¬
uberant. nel custodiendis domib
in ingilant: Interdixit ergo nepor¬
cia carue ntereutur. i dest ue initaz
porcorum iitarentir: quia ad solem
mortem nutriuntur ne uentri ac uo¬
luptatibus sermentes ad faciendaz
iusticiam in utiles ẽent. ac morte ad¬
ficerentur. Itemi ne se fedis libidĩs¬

Expanded text:
ma et arcana pectoris intuma et arcana pectoris intuetur. Eodem spectat etiam carnis suillae interdictio; a qua cum eos abstinere Deus jussit, id potissimum voluit intelligi, ut se a peccatis atque immunditiis abstinerent. Est enim lutulentum hoc animal, et immundum; nec umquam coelum aspicit: sed in terra toto et corpore et ore projectum, ventri semper et pabulo servit; nec ullum alium dum vivit praestare usum potest, sicut caeterae animantes, quae vel sedendi vehiculum praebent, vel in cultibus agrorum juvant, vel plaustra collo trahunt, vel onera tergo gestant, vel indumentum exuviis suis exhibent, vel copia lactis exuberant, vel custodiendis domibus invigilant. Interdixit ergo ne porcina carne uterentur, id est, ne vitam porcorum imitarentur, qui ad solam mortem nutriuntur; ne ventri, ac voluptatibus servientes, ad faciendam justitiam inutiles essent, ac morte afficerentur. Item ne se foedis
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ quia si deus id nellet. sic principio¬
⁊ formasset hominem. ut prepuciũ
non habetur. sed huius secunde cir¬
cuncisionis figura erat. significa¬
uit nudandum ẽe pectus. id est a¬
perto et simplici cor de oportere uos
uiuet. Quomain pars illa corporis
que ciramciditur. habet quan dam
similitudinem cordis. et est puden¬
ta. ob hauc causamn deus nudari eã
inssit. ut hoc argumento nos admo¬
ueret. ne inuolutum pectus habe¬
amus. idest ne quod pudeudum fa¬
enciam setreta nelemus: Hec est
cordis circuncisio. de qua prophete
loquintur. quam deus acarue mor¬
tali ad animam traustulit. que
cola mansura est. Uolens enun
uite ac salutis nostre. pro eterna
sna pietate consulere. penitenciã
nobis in illa circuncisione proposu¬
it.: Ut si cor mui dauerimus. idest. si
peccata nostra confessi satis Adeo
fecerimus. neui ain consequa mur
que contumãcibus et adinissa sua
celantibus denegatur ab eo qui
non faciem sicut homo. Ced ininti¬

Expanded text:
 quia si deus id uellet, sic a principio quia si deus id uellet, sic a principio formasset hominem, ut praeputium non haberet: sed huius secundae circumcisionis figura erat significans nudandum esse pectus, id est aperto et simplici corde oportere nos uiuere, quoniam pars illa corporis quae circumciditur habet quandam similitudinem cordis et est pudenda. ob hanc causam deus nudari eam iussit, ut hoc argumento nos admoneret, ne inuolutum pectus habeamus, id est ne quod pudendum faentiae secreta uelemus. haec est cordis circumcisio, de qua prophetae loquuntur: quam deus a carne mortali ad animam transtulit, quae sola mansura est. uolens enim uitae ac saluti nostrae pro aeterna sua pietate consulere, paenitentiam nobis in illa circumcisione proposuit, ut si cor nudauerimus, id est si peccata nostra confessi satis deo fecerimus, ueniam consequamur, quae contumacibus et admissa sua celantibus dnon faciem, sicut homo, sed inti
Abbreviated transcription (Latin):
nestro. et circuncidite prepucium
cordis uestri: Ne exeat ira mea sicut
ignis. et non sit qui extiugat. Itez
moyses: In noinissuins diebus cir¬
cundicidet dens cor tuum. ad dñm
deum tunin amandum: Item iesus
nane. successor eius: et dixit dominꝰ
ad ihm: ffac tibi cutellos petrinos
niuus accutos. et sedens circuncide
secundo filio isrł. Secundam circũ¬
cisionem futurain ẽẽ dixit. non car¬
uis. sicut fuit prima. qua eciam ñc
iudei utuntur. sed cordis ac spũs ꝙ̃
xpĩ enum fignram xp̃i gerebat ille
deus. qui cum primo ause nocaret s
moy ses fuerat presens. iussit euz
ihesum uocari: Ut quoniam dux
milicie delectus ẽẽt adnersus ma¬
lec qui obpugnabat filios ifrł. et
aduersarium de bellaret per nom̾is
figuram. et populum interram pro¬
missionis induceret. id circo eciam mo¬
isi fuccedit successit. ut ostenderet ᷑
uonam legeni per ip̃m xp̃m datam.
ueteri legi successuram. que data p
moisen fuit: nam illa saguiuis cir¬

Expanded text:
uestro et circumcidite praeputium uestro et circumcidite praeputium cordis uestri, ne exeat ira mea sicut ignis et non sit qui extinguat item Moyses ipse: in nouissimis diebus circumcidet deus cor tuum ad dominum deum tuum amandum. item Iesus Naue successor eius: et dixit dominus ad Iesum: fac tibi cultellos petrinos nimis acutos et sede et circumcide secundo filios Israhel. secundam circumcisionem futuram esse dixit non carnis, sicut fuit prima, qua etiamnunc Iudaei utuntur, sed cordis ac spiritus,Christi enim figuram gerebat ille Iesus. qui cum primum Auses uocaretur, Moyses futura praesentiens iussit eum Iesum uocari, ut quoniam dux militiae delectus esset aduersus Amalech, qui obpugnabat filios Israhel, et aduersarium debellaret per nominis figuram et populum in terram promissionis induceret. et idcirco etiam Moysi successit, ut ostenderetur nouam legem per Christum Iesum datam ueteri legi successuram, quae data per Moysen fuit. nam illa carnis cir
Abbreviated transcription (Latin):
quem sibi legem datam dum perti¬
nacinaciter tuentur. exciderunt a
deo et dm uon aguouerunt: pre di¬
xerat forte ut propheta maximus
mitte retur a deo qui sit supra legez.
qui uolu̾tatem dei ad homines per¬
ferat. Inde uterononnum ita scrip¬
tum reliquit: et dreit dominus ad
me: prophetam excitabo eos eis de
fratribus eorum sicat te. et dabo u̾¬
bum meum mos eius et loquetur
ad eos itaq ea que prece precepo
ei: Et quisqz non audierit ea que
lo quetur propheta ille nomine mõ.
ego nindicabo in enm: Denuucia¬
nit deus scilicet per ipsum legiferũ
quod filium suum idest nuam pre¬
sentemqz legem missurus esset. et
illam neterem mortalem per moi¬
sen datam soluturus. et demio per
eum qui esset eternus. legem sanci¬
ret eteruam.¶ Item de circuncisione¬
soluenda. isaias prophetanit. Ixc
dicit doiumus uiris iuda. et qui ha¬
bitant ihrlm: Renonate inter nos
uauitatem. et ne senuuauertis in
spuus: Circuncidite uos domino

Expanded text:
quem sibi datam legem dum pertquem sibi datam legem dum pertinaciter tuentur, exciderunt a deo et deum non adgnouerunt, praedixerat fore ut propheta maximus mitteretur a deo, qui sit supra legem, qui uoluntatem dei ad homines perferat. in Deuteronomio ita scriptum reliquit: et dixit dominus ad me: prophetam excitabo eis de fratribus eorum sicut te et dabo uerbum meum in os eius, et loquetur ad eos ea quae praecepero ei. et quisque non audierit ea quae loquetur propheta ille in nomine meo, ego uindicabo in eum. denuntiauit scilicet deus per ipsum legiferum quod filium suum id est uiuam praesentemque legem missurus esset et illam ueterem per mortalem datam soluturus, ut denuo per eum qui esset aeternus, legem sanciret aeternam. item de circumcisionesoluenda Esaias ita prophetauit: haec dicit dominus uiris Iuda et qui inhabitant in Hierusalem: renouate inter uos nouitatem et ne seminaueritis in spinis. circumcidite uos deo
Abbreviated transcription (Latin):
rent ẽum uita. qui ut eos nnifica¬
ret aiduenerat. Sed ire atq inui¬
die sue. quam incordibus sins ge¬
rebant intus inclusã alias can¬
sas preferebant. quod legem dei ꝑ
moysen datam solueret. idest ut sab¬
batis non nacaret operans in salutẽ
hominum. quod circimcisionem nacu¬
e faceret. quod abstinenciam sui car
nis siulle auferret: In quibus rebus
idei care religionis sa cramenta cõs¬
tituunt: Ob hec itaqz cetera pars po¬
pupu populi que non dum ad xp̾m
se cesserat a sa cerdotibus incitabat
ut impium iudicarent enn ꝙ legẽ
dei solueret. cum h̾ille non suo iudi¬
cio. sed dei uoluntate secundum pre¬
dicta faceret prophetarum: Micheas
enim nouam legem daturnm enũci¬
aunt hoc modo: lex de syon proficisce¬
tur. et sermo domini ab ihrłm et in¬
dicabit inter plurimos populos ⁊
reuincet ⁊ diliget ualidas nacioẽs:
Illa enim prior lex que per moisen
tata est non inmonte sion. sed ĩ mõ

Expanded text:
rent eum uita qui ut eos uiuificarent eum uita qui ut eos uiuificaret aduenerat. Sed irae atque inuidiae suae, quam in cordibus suis gerebant intus inclusam, alias causas praeferebant: quod legem dei per Moysen datam solueret, id est quod sabbatis non uacaret operans in salutem hominum, quod circumcisionem uacuefaceret, quod abstinentiam suillae carnis auferret: in quibus rebus Iudaicae religionis sacramenta consistunt. ob haec itaque cetera pars populi, quae nondum ad Christum secesserat, a sacerut impium judicaret eum, quod legem Dei solveret, cum hoc ille non suo judicio, sed ex Dei voluntate et secundum praedicta faceret prophetarum. Micheas enim novam legem daturum denuntiavit hoc modo: Lex de Sion proficiscetur, et sermo Domini ex Hierusalem, et judicabit inter plurimos populos, et revincet, et deliget validas nationes. Illa enim prior lex, quae per Mosen data est, non in monte Sion, sed in monte
Abbreviated transcription (Latin):
plunia si descendat in uellus. ad aĩ¬
maduerti non potest. quia strepitũ
nou facit. Ita xp̃m̃ interra sine cuiꝰ¬
quam suspicione nenturum ẽẽ dix̃.
ut iusticiam doceret et pacem: Isai¬
as quoq trad̾dit ita.: Domine quis¬
tradit credidit auditin nostro. et bra¬
chium domini cui reuelatum est:
Admin ciauimus coram ipso sicut
pueri. et si cut radix interra eins. neq
figura eins sine houore. et deficiens
situs. et sciens ferre in betillitatem.
quia aduersus est. et non est con
putatus. Hic peccata nostra portat.
et pro nobis dolet. et uos putanimꝰ
ipsum ẽẽ in dolore. et inplaga. et in
uexacione: Ipse autem nuluerato
est propter facinora nostra. et infir¬
matus est propter peccata nostra:
Doctrina pacis nostre super illum:
liuore eins nos sanati sumus. õ¬
nes sicut oues errainus. et deus
tradidit illum pro peccatis nostris:
surm non agnoscentes. mierũt
consilium detestandum. ut prina¬

Expanded text:
pluvia, si descendat in vellus, anipluvia, si descendat in vellus, animadverti non potest, quia strepitum non facit: ita Christum in terram sine cujusquam suspicione venturum esse dixit, ut justitiam doceret et pacem. Esaias quoque ita tradidit : Domine, quis credidit auditui nostro, et brachium Domini cui revelatum est? Annuntiavimus coram ipso sicut pueri, et sicut radix in terra sitienti: figura ejus sine honore, et deficiens situs est, sciens ferre imbecillitatem, quia aversus est, et putatus. hic peccata nostra portat et pro nobis dolet, et nos putauimus ipsum esse in dolore et in plaga et in uexatione: ipse autem uulneratus est propter facinora nostra et infirmatus est propter peccata nostra. doctrina pacis nostrae super illum, liuore eius nos sanati sumus. omnes sicut oues errauimus, et deus tradidit illum pro peccatis nostris. suum non adgnoscentes inierunt consilium detestandum, ut priua
Abbreviated transcription (Latin):
ta res est. mille et decem ann fue¬
runt. nichil nos fungimnus. nichil
ad dumus: Habebant hec qui feceĩt.
legebant inquos hec dicta sunt. sed
et nunc heredes nominis ac celeris
illorum hec et habent. et dampnaci¬
onem suai prophetarum nocem
predictam. cotidianis leccionibus
personant. nec aliquando in corsu¬
um que pars est. et ipsa tampna¬
cionis admittunt. Inccepiti ergo a
insticias. et apopulo pene deserti
concitati sunt ad eum ne caudum.
Cuns rei audaciam dedit illis hu¬
militas eius. Nam cum legerent.
cum quanta nirtute et claritate fi¬
lius dei nenturus eẽt eẽt de celo. iħz¬
auten autem cernerent humilez.
sordidum. informem non credetãt
fil ium dei eẽ. iguorautes duos eiꝰ
Aduentus. aprophetis eẽ predictos:
Primum in humilitate carius obscu¬
rium: Secundum infortitudine ma¬
lxxii. sic ait. Descendet si out plu¬
nia inuellus. et orietur indiebus
eins iusticia. et habundancia pacis.
donec extollatur luna. Sicut enĩ

Expanded text:
ta res est, mille ac decem anni fueta res est, mille ac decem anni fuerunt. Nihil nos affingimus, nihil addimus. Habebant haec, qui fecerunt: legebant, in quos haec dicta sunt. Sed et nunc haeredes nominis ac sceleris illorum haec et habent, et damnationem suam prophetarum voce praedictam quotidianis lectionibus personant; nec aliquando in cor suum, quae pars est et ipsa damnationis, admittunt. Increpiti ergo a injustitias, et a populo pene deserti, concitati sunt ad eum necandum. Cujus rei audaciam dedit illis humilitas ejus. Nam cum legerent, cum quanta virtute et claritate Filius Dei venturus esset e coelo, Jesum autem cernerent humilem, quietum, sordidum, informem, non credebant filium Dei esse, ignorantes duos ejus adventus a prophetis esse praedictos: primum in humilitate carnis obscurum, secundum in fortitudine masic ait: Descendet sicut pluvia in vellus, et orietur in diebus ejus justitia, et abundantia pacis, donec extollatur luna. Sicut enim
Abbreviated transcription (Latin):
nobis iutraductioneni auimaꝵ
nostrauun. granis est nobis et¬
iam ad udendum: Quia dissili̾s
est a liis uita illius. et iuimitate
sunt nie eius: Tamquam inuga¬
ces estimati sumus ab illo. ⁊ cõtiẽt se
aniis nostris quasi a biminiudiciis.¬
Et prefert nonissa nouissima ni sto¬
rum. et gloriatur patrem se habere¬
deum. Bideamus ergo sermoues il¬
lius ueri sunt. et temptemus que
nentura sunt illi. Et sciennus pa
filius dei suscipiet illum: Et li be¬
rabit illum. demanibus contrarioꝵ:¬
Iniurie tormento castigenius illũ.
ut sciannus uenerenciam illius.
et probennus pacienciam eius: mor¬
te turpissima condempuemus eñ.
erit eniu respectus ex sermonibus¬
illins. Hec cogitauerunt et erraue¬
runt. excecanit enim illos malici¬
a illoru. et nestierunt msteriũ
dei: Ronne ita descripsit ne farium
illud consilium ab impiis initum
contra deuni. ut plane interfuisse
uideatur. atq qui a salomoue qui
cecunt. us ad idem tempus quo ges¬

Expanded text:
nobis in traductionem cogitationum nobis in traductionem cogitationum nostrarum gravis est nobis etiam est aliis uita illius et inmutatae uiae eius. Tamquam nugaces aestimati sumus ab illo, et abstinet se a uiis nostris quasi ab inmunditiis; praefert nouissima iustorum et gloriatur patrem Deum se habere. Videamus ergo si sermones illius ueri sunt. et tentemus quae uentura sunt illi, et sciemus quaefilius Dei, suscipiet illum et liberabit eum de manu contrarioriae mortuorum deseruiunt fortunam iam extinctam colentes, quam ne uiuam quidem praesentemque sapientes colendam sibi umquam putauerunt. nec enim potest aliquid in rebus tec cogitaverunt, et erraverunt. Excaecavit enim illos stultitia ipsorum; et nescierunt sacramenta Dei. Nonne ita descripsit nefarium illud consilium ab impiis initum contra Deum, ut plane interfuisse videatur? Atqui a Salomone, qui haec cecinit, usque ad id tempus, quo ges
Abbreviated transcription (Latin):
am sibillam ceteras q commeno¬
rant. quarum ex libris ista exem¬
pla proferimus. quia auctores ã¬
te obierunt. quani xp̃ns secundũ
caruem nasceretur. Uernurnõ
dubito quin illa canuiua priorib
temporibus pro deli ramentis ha¬
bita sint. cum ea uenio intellige¬
ret: Deuunciabunt menstruosa
quedam miracula. quorum nec ra¬
cio nec tempus nec anctor designa¬
tatur. Deinqz eritrea fore ait de se.¬
nt diceretur iusaua meudar. Ia¬
cuerunt igitur multis seculis. post
ad uersus eum impium q consiliũ¬
et danid inprincipio ꝑsalmorum
suorum premdens inspñ. quantũ
facimis ad missuri eẽt. beatum ẽẽ
ait qui nou a bierit inconsilio mu¬
piorum: Et salonion in libro sapi¬
ueniamus nstum quoniam in¬
utilis est nobis. et contrarins est
operibus nostris: Et in properat
nobis peccata legis. et diffamat
in nos peccata discipline uostre: ꝓ¬
mittit scienciam dei se labere. et fi¬
lium dei se nominat. Ffactus est

Expanded text:
am Sibyllam caeterasque commemoam Sibyllam caeterasque commemorant: quarum ex libris ista exempla proferimus: qui auctores ante obierunt quam Christus secundum carnem nasceretur. Verum non dubito quin illa carmina prioribus temporibus pro deliramentis habita sint, cum ea nemo tum intelligeret. Denguntiabant enim monstruosa quaedam miracula, quorum nec ratio, nec tempus, nec auctor designabatur. Denique Erythraea fore ait, ut diceretur insacuerunt igitur multis saeculis, postrunt adcuerunt igitur multis saeculis, postet David, in principio Psalmorum suorum, providens in spiritu quantum facinus admissuri essent, Beatum esse ait, qui non abierit in consilio impiorum. Et Salomon in libro Sapiveniamus ergo iustum quoniam inutilis est nobis et contrarius est operibus nostris et inproperat nobis peccata legis et diffamat in nos peccata disciplinae nostrae promittit scientiam Dei se habere et filium Dei se nominat factus est
Abbreviated transcription (Latin):
fretum tenerent. tũ inpedibus ma¬
re ingressus consequtus est. eos tã¬
quain in solo gradiens uon ut po¬
ete deorio ne menciuntur inpella¬
go incedente. qui de mersa corporis
parte uiero supereminet mida.
Sed rursus cum ob dormisset ma
inuani ac uentus us ad extremũ
periculum seiure cepisset. excitatꝰ
ex sompuo si lere uentum protinus
iussit. et fluctus qui maximifere¬
bantur conꝯmescere. statunq sub
nerbo eius transquillitas insecuta
est. Menciuutur forte littere canse. ftẽ
dicentes tantan finsse meo potesta¬
tem. ut imperio suo cogeret nẽtos
obsequi. mari seruire. mobos cede¬
re. inferos obedire. Quid ꝙ eadem
sibille carminibus sins aute docne¬
rut. quarum mra cuius supra fe¬
cimus mencionõmione sic ait.
Hiis testimonis quidam reuicti so¬
lent eo confugere. nt aiant. non
esse illa carmina sibillina. sed a
nostris ficta: Quod profecto uou
putabit qui ciceronem narronez¬
qz legent aliosqz ueteres qui entre¬

Expanded text:
fretum tenerent, tum pedibus mafretum tenerent, tum pedibus mare ingressus consecutus est eos, tamquam in solido gradiens; non ut poetae Orionem mentiuntur in pelago incedentem, qui, demersa corporis parte, Humero supereminet undas. Et rursus cum obdormisset in navi, et ventus usque ad extremum periculum saevire coepisset, excitatus e somno, silere ventum protinus jussit; et fluctus, qui maximi ferebantur, conquievere, statimque sub verbo ejus tranquillitas insecuta est. Mentiuntur fortasse Litterae sanctae , docentes tantam fuisse in eo potestatem, ut imperio suo cogeret ventos obsequi, maria servire, morbos cedere, inferos obedire. Quid quod eadem Sibyllae carminibus suis ante docuerunt? quarum una, cujus supra fecimus mentionem, siHis testimoniis quidam revicti, solent eo confugere, ut aiant non esse illa carmina Sibyllina, sed a nostris ficta atque composita. Quod profecto non putabit qui Ciceronem Varronemque legerit, aliosque veteres, qui Erythrae
Abbreviated transcription (Latin):
neleorum qui curandos suos offer¬
re cupietant. a sceudit in montẽ
quemdam desertum. ut ibi a dora¬
ret. ubi cum triduo moratus eẽt
ac fame populus laboraret: In
quinqz panes. et duos pisces. in
ad ferri ea iussit. ac multitudinez
per quin quageuos distributa m
diccumbere: Quod cum discipuli
faciunt. frangebat ipse panem
in inutatum: Carnemqz piscuiz
conmnunuetat. et utraq in maĩb¬
eins eius augetantur. Et cum ap¬
ponere illa populo discipulis im¬
perasset. saturata sunt quinq lo
minum milia: Et super duo de cĩ
confundere siduis fragmimbus
impleti. quid aut dici aut fieri po¬
test mirabilius: Quero igitur ꝙͣ
hic potuerit ars magica moliri.
cuns pericia ad nichil aliud quã
ad circunscribendos occulos nal.
Item se cessit rrsus oraudi gr᷑a
sicut solebat inmontem. precepͭ
discipulis ut namculam sumerẽt
seqz precederent. Atq illi ngente i ã
nespera profecti. contrario nento la¬
borare ceperunt: Cumqz iam mediũ

Expanded text:
uel eorum qui curandos suos offeruel eorum qui curandos suos offerre cupiebant, ascendit in montem quendam desertum, ut ibi adoraret. ubi cum triduo moratus esset. ac fame populus laboraret, uocquinque panes et duos pisces in adferri ea iussit ac multitudinem per quinquagenos distributam discumbere. quod dum discipuli faciunt, frangebat ipse panem minutatim carnemque piscium comminuebat: et utraque in manibus eius augebantur. et cum adponere illa populo discipulis imperasset, saturata sunt quinque milia hominum et insuper duodecim cophini de residuis fragminibus inpleti. quid aut dici aut fieri potest mirabilius? at id futurum hic potuerit ars magica moliri, cujus peritia ad nihil aliud quam ad circumscribendos oculos valet. Idem, secessurus orandi gratia, sicut solebat, in montem, praecepit discipulis, ut naviculam sumerent, seque praecederent. At illi, urgente jam vespere profecti, contrario vento laborare coeperunt. Cumque jam medium
Abbreviated transcription (Latin):
Nec ntiq mirum quod uerbo fa ce¬
ret mirabilia. cum ipse esset dei
uerbum celestis mitute ac potes¬
tate subureum: Nec satis fint quo
di res inbecillis redderet. quod de¬
bilibus integritatem. quod eguis¬
et languentibus sanitatem. uisi
eciam mortuos suscitaret uelut ex
compno solutos. ad initamq reno¬
caret. que uidentes tunc uidei dẽo¬
omma sic futura ut facta sunt ar¬
caue illorum littere continerent:
legebant q ippe cum aliorum ꝓplĩrr.
tñ ysa ie uerta dicentis; Confortami¬
in manus resolute. et genna debi¬
lia consolannui: Qui estis pus¬
sillianun nolite tinere. uolite
metuere: Deus noster iudicium
retribuet. et ipse nemet et saluos
faciet nos: Tunc aperientur occu¬
li cecorum. et aures surdorum au¬
dient; Tnne salliet claudus sic̃
ceruus. et plaua erit lingua mu¬
torum: Qma rupta est in de serto
a qua. et rinus in terra sicienti.¬
Ob has enis uirtutes et opera dĩa
cum magua illum multitudo se¬
queretur nel debilium nel egrorũ

Expanded text:
Nec utique mirum, quod verbo faciebat mirabilia, cum ipse esset Dei Verbum, coelesti virtute ac potestate subnixum . . . ; Nec satis fuit quod vires imbecillis redderet, debilibus integritatem, quod aegriset languentibus sanitatem, nisi etiam mortuos suscitaret , velut e somno solutos, ad vitamque revocaret. Quae videntes tunc Judaei, daemoomnia sic futura, ut facta sunt, arcanae illorum litterae continerent. Legebant quippe cum aliorum prophetarum, tum Esaiae verba dicentis : Confortamini manus resolutae, et genua debilia consolidamini. Qui estis pusilli animi, nolite timere, nolite metuere. Dominus noster judicium retribuet; ipse veniet, et salvos faciet nos. Tunc aperientur oculi caecorum; et aures surdorum audient. Tunc saliet claudus sicut cervus, et plana erit lingua mutorum, quia rupta est in deserto aqua, et rivus in terra sitienti.ob has eius uirtutes et opera diuina cum magna illum multitudo sequeretur uel debilium uel aegrorum
Abbreviated transcription (Latin):
sicut in secundo libro dreinus. au¬
te quam preclarum hoc opus mũ¬
di adoreretur. sauctum et inconp̾¬
hensibilem spiritui genuit. quẽ
filium nincuparetar. et quaniis
postea alios nmmerabiles per
ipsum creansset. quos angelos
dicimus: hunc tamen solum pri¬
mogenitum diuiui nouius appel¬
lacione diguatus est patria scilicz
uirtute et maiestate pollentem:
Esse autem suuimum dĩ filium qͥ
sit potestate maxima preditus. nõ
tautum congruentes uinuum no¬
ces prophetarium. sed eciam tris¬
megisti predicacio et sibilla rimi
naticima demonstrant: hermes ĩ¬

Expanded text:
sicuti in secundo libro diximus, ansicuti in secundo libro diximus, antequam praeclarum hoc opus mundi adoriretur, sanctum et incorruptibilem spiritam genuit, quem Filium nuncuparet. Et quamvis alios postea innumerabiles per ipsum creavisset, quos angelos dicimus, hunc tamen solum primogenitum divini nominis appellatione dignatus est, patria scilicet virtute ac majestate pollentem. Esse autem summi Dei Filium, qui sit potestate maxima praeditus, non tantum congruentes in unum voces Prophetarum, sed etiam Trismegisti praedicatio, et Sibyllarum vaticinia demonstrant. Hermes i
Abbreviated transcription (Latin):
sub iuidicibus fuerunt per aimos .cc.
babilonio captiq indei duiturnum
sernicium pertulerunt. donec sep¬
tuagesimo postea anno. cirus ma¬
sus redderet. qui per idem tempus
inpers ides suscepit imperium quo
rome tarquimus superbus: Quare
cum omnis temporum series. et
ex iudaicis et grecis romanns que
hy storiis colligatur. Etiam singu¬
lorum prop hetarum tempora colli¬
gi possunt: Quorum ultimus za¬
charias fuit. quem coustare cõstat
sub dario rege secundo amuo regui
eius octano mense cecinisse. a deo
antiquiores eciam ingrecis scripto¬
ribus prophete reperimitur. Que õ¬
nia eo pro fero ut errorem suum sẽ¬
ciant qui scripturam sanctam co¬
arguere nituntur tainquam no¬
nam et recens fictam ignorautes
ex quo fonte religionis scẽ origo ma¬
poribus fundamentum doctrine sa¬
lubriter iecerit. et ueritatem peni¬
tus conprehenderit. errorem cogni¬
ta ueritate de ponet. Deus igitur
machinatur constitutor q rerum

Expanded text:
sub iudicibus fuerunt per annos trecesub iudicibus fuerunt per annos treceBabylonio captique Iudaei diuturnum seruitium pertulerunt, donec septuagesimo post anno Cyrus masuis redderet, qui per idem tempus in Persas suscepit imperium quo Romae Tarquinius Superbus. quare cum omnis temporum series et ex Iudaicis et ex Graecis Romanisque historiis colligatur, etiam singulorum prophetarum tempora colligi possunt; quorum sane ultimus Zacharias fuit, quem constat sub Dario rege, secundo anno regni eius octauo mense cecinisse. adeo antiquiores etiam Graecis scriptoribus prophetae reperiuntur. quae omnia eo profero, ut errorem suum sentiant qui scripturam sacram coarguere nituntur tamquam nouam et recens fictam, ignorantes ex quo fonte religionis sanctae origo maisque temporibus fundamentum doctrinae salubriter iecerit, et ueritatem penitus conprehendet et errorem cognita ueritmachinator constitutorque rerum,
Abbreviated transcription (Latin):
uelamine stulticie la tentem asꝑ¬
nautar ac respunnit. Sed pri¬
usquam incipiam de deo. et operi¬
bus suis dicere. pauca michi de ꝓ¬
phetis aute dicenda sunt: Quoꝵ
testimoniis mĩc uti neccesse est.
Quod inprioribus libris ne face¬
rem temperam: Aute omnia qͥ
ueritatem studet conp̾hendere: nõ
modo intelligendis prophetarmu
nocibus anmum debet intendere¬
Sedeciam tempora per que quisqz
illorum fuerit diligentissime reqͥre¬
re. ut sciat et que futura predixerĩt
Et post quos annos predicta com¬
pleta sint. nec diffultas in hiis col¬
ligendis mest ulla: Testati sunt
sub quo quisq rege diuini sꝑitus
fuerit passus instinctum. multiq
scriptos libros detemporibus edi¬
derint. inicium sapientes apro¬
pheta moyse. Qui troianum bellũ
septingentis fere amiis aute cessit.
Is autem cum per annos quadra¬
ginta populum rexisset successorẽ
habuit ih̃m qui septem ac ugniti
annis tenuit principatum: Ex in de

Expanded text:
uelamine stultitiae latentem aspuelamine stultitiae latentem aspernantur ac respuunt. sed priusquam incipiam de deo et operibus eius dicere, pauca mihi de prophetis ante dicenda sunt, quorum testimoniis nunc uti necesse est: quod in prioribus libris ne facerem temperaui. ante omnia qui ueritatem studet conprehendere, non modo intellegendis prophetarum uocibus animum debet intenderesed etiam tempora per quae quisque illorum fuerit diligentissime requirere, ut sciat et quae futura praedixerint et post quot annos praedicta conpleta sint. nec difficultas in his colligendis inest ulla. testati sunt enim sub quo quisque rege diuini spiritus fuerit passus instinctum, multique scriptores libros de temporibus ediderunt initium facientes a propheta Moyse, qui Troianum bellum nongentis fere annis antecessit. is autem cum per annos quadraginta populum rexisset, successorem habuit Iesum, qui septem ac uiginti annis tenuit principatum. exmde
Abbreviated transcription (Latin):
lus igitur ex hiis pater hominis m̃¬
cupari potest. ita ne deus quid̾: Er¬
go fas non est ueuerari eos a qui¬
bus non sit homo generatus. quia
neq amultis generari potest. unꝰ
igitur ac solus coli debet. qui iouẽ.
qui saturmu. qui celum ipsum t̾¬
ramq autecessit: Hiis enim ncͣcͣe
est hominem figurauerit. qui a añ
hominem celum terranq perfecit.
solus pater nocandus est qui sre¬
ainit. solus deus mncupandus ẽ
qui regit. qui h uite ac nescis ne¬
ram ⁊ perpetuam potestateni: ꝙ̃
qui non adorat. et insipiens sernꝰ.
nesciat. et impius filins quis u¬
num uerum patrem nel oderit uł
iguoret. Nunc quoniam docii sa¬
pienciam et religionem non pos¬
se deduci. superest ut ipsa de ueligi¬
one ac sapiencia disseramus: Sẽ¬
cio quid̾ ꝙͣ sit difficilis de rebus ce¬
lestibus disꝑutacio. sed tamen au¬
deudum est. ut inlustrata ueritas
pateat: Multiq ab errore atq ab
interitu liberentur. qui eam sub

Expanded text:
lus igitur ex his pater hominis nunlus igitur ex his pater hominis nuncupari potest, ita ne Deus quidem. Ergo fas non est venerari eos a quibus non sit homo generatus; quia neque a multis generari potest. Unus igitur ac solus coli debet, qui Jovem, qui Saturnum, qui Coelum ipsum, terramque antecessit. Is enim necesse est hominem figuraverit, qui ante hominem coelum terramque perfecit. Solus pater vocandus est, qui creavit; solus dominus nuncupandus, qui regit, qui habet vitae ac necis veram et perpetuam potestatem; quem qui non adorat, et insipiens servus nesciat, et impius filius, qui suum uerum patrem uel oderit uel ignoret. Nunc, quoniam docui sapientiam et religionem non posse diduci, superest ut de ipsa religione ac sapientia disseramus. sentio quidem quam sit difficilis de rebus caelestibus disputatio, sed tamen audendum est, ut inlustrata ueritas pateat multique ab errore atque interitu liberentur, qui eam sub
Abbreviated transcription (Latin):
sores. Quia ut nichil ouniino colẽ¬
dum putauerunt. aut religiõe fal¬
sa ad protauerunt. aut eciam si uim
potestatem qrie sumin dei intellexe¬
runt ut plato. qui ait unuu esse
fabricatorem mundi deum. et mar¬
cus tullius qui fatetur hominem
preclaratar quad condicione a su¬
premo dõ esse geueratum: Tamẽ
ei debitum cultum ta i quam sñ¬
mo patri nou reddiderunt. quod
erat consequens. ac neccess arinu.
Deos autem neqz patres neqz doĩ¬
nos ẽẽ posse. non tantum multitu¬
do ut supra ostendi: sed eciam ra¬
cio declarat. quia neq fictu esse
adiis hominem traditim. ueq deos
ipsos ante cedere hominis origien
muenitur si quid̾ fuisse interra ho
nimes. antequam milcannis et li¬
ter et appolo et ipse iuppiter uasce¬
rentur apparet. sed neq saturno fictõ
homins neqz celo patri eius ad signa¬
ri solet. Quod si nullus eorum qui
coluntur formasse a principio. at¬
qz instituisse hominem traditur. uł¬

Expanded text:
sores, quia aut nihil omnino colensores, quia aut nihil omnino colendum putauerunt aut religiones falsas adprobauerunt aut, etiamsi uim potestatemque summi dei intellexerunt, ut Plato, qui ait unum esse fabricatorem mundi deum, et Marcus Tullius, qui fatetur hominem praeclara quadam condicione a supremo deo esse generatum, tamen ei debitum cultum tamquam summo patri non reddiderunt, quod erat consequens ac necessarium. deos autem neque patres neque dominos esse posse non tantum multitudo, ut supra ostendi, sed etiam ratio declarat, quia neque fictum esse a diis hominem traditur neque deos ipsos antecedere originem hominis inuenitur, siquidem fuismines, antequam Vulcanus, et Liber, et Apollo, et ipse Jupiter nascrentur, apparet. Sed neque Saturno fictio hominis, neque Coelo patri ejus assignari solet. Quod si nullus eorum, qui coluntur, formasse a principio atque instituisse hominem traditur; nul
Abbreviated transcription (Latin):
sa esse uidetur: alterum enini poĩ¬
tum est insensu. alterum ĩ acti.
sed tamen similia sunt duobus
raus ex uno fonte manantibus
ffous autem sa pieucie et religions
dens est. a quo biduo rini si ab erra¬
nerint. a restant neccesse est. quẽ
qui nescuunt nec sapientes ẽẽ pos¬
sunt. nec religiosi: Sic fit ut et
phĩ. et qui deos colunt. sinul es st̃
aut filiis aibdicatis. ant seruis fu¬
gitinis: Qmia neq illi patreu q̃¬
niuit. neq hii dominum. sed sicut
ab dicati hereditatem patris non ad¬
sequutur. et fugitiu impnuita¬
tem. Ita neque phĩ iumortalitatẽ
accipient. que est regui celestis he¬
reditas .i. suminum bonum. quod
illi maxime querunt. Req culto¬
res deorum penai sempiterne mor¬
tis effugient: que est aĩi aduer¬
sio neri domini aduersus fugiti¬
nos sue maiestatis nominis: Dñi
uero ẽẽ patrem eundemq dñm u¬
triq ignoranerunt: tam cultores
deorum quam ipsi sapiencie profes¬

Expanded text:
sa esse videatur. Alterum enim posisa esse videatur. Alterum enim positum est in sensu, alterum in actu. Sed tamen similia sunt duobus rivis ex uno fonte manantibus. Fons autem sapientiae et religionis, deus est, a quo hi duo riui si aberrauerint, arescant necesse est: quem qui nesciunt, nec sapientes esse possunt nec religiosi. sic fit ut et philosophi et qui deos colunt similes sint aut filiis abdicatis aut seruis fugitiuis, quia neque illi patrem quaerunt neque hi dominum. et sicut abdicati hereditatem patris non adsecuntur et fugitiui inpunitatem, ita neque philosophi inmortalitatem accipient, quae est regni caelestis hereditas, id est summum bonum, quod illi maxime quaerunt, neque cultores deorum poenam sempiternae mortis effugient, quae est animaduersio ueri domini aduersus fugitiuos suae maiestatis ac nominis. deum uero esse patrem eundemque dominum utrique ignorauerunt, tam cultores deorum quam ipsi sapientiae profes
Abbreviated transcription (Latin):
enim. pudor castitas fides abest. uͥ¬
tute careat neccesse: Sic et ueligio
dooꝵ impudica est. et incesta. quia
fide caret. quia houos ille instabił.
incertus. caput atqz originem nõ
habet. quibus rebus apparet qua
nter se comuncta sit sapiencia et
ueligio. sapiencia spectat ad filios.
quia exigit amorem. ueligio ad ser¬
nos. quia erigit morem. nam sicut
illi patrem colligere debent et houo¬
rare. sic et hii domniñ colere et ne¬
nerari; Dens autem qui unus est.
quoniam utramq personai sus¬
tinet. et patris et domini. et ama¬
re eunidem de benius quia sumus
filii. et timere quisi seruis non p̾t
igitur nec religio a sapiencia sepa¬
ri. nec sapiencia a religione se cer¬
.iii. quia idemi deus est. qui et intel¬
ligi debet quod est sapiencis. et ho¬
uorari quod est religionis: Sed
sapientia precedit religio sequitꝰ
quia prins est deuui scire: conseꝙ̃s
colere. Ita induobus nominibus¬
mai unanis est. quauruns diner¬

Expanded text:
enim pudor castitas fides abest, uienim pudor castitas fides abest, uirtute careat necesse est. sic et religio deorum iupudica est et incesta, quia fide caret, quia honos ille instabilis et incertus caput atque originem non habet. Quibus rebus apparet quam inter se coniuncta sint sapientia et religio. sapientia spectat ad filios, quae exigit amorem, religio ad seruos, quae exigit timorem. nam siilli patrem diligere debent et honorare, sic hi dominum colere ac vereri. Deus autem, qui unus est, quoniam utramque personam sustinet, et patris, et domini; et amare eum debemus, quia filii sumus, et timere quia servi. Non potest igitur nec religio a sapientia separari, nec sapientia a religioni secerni; quia idem Deus est, qui et intelligi debet, quod est sapientiae, et honorari, quod est religionis. Sed sapientia praecedit, religio sequitur: quia prius est, Deum scire, consequens, colere. Ita in duobus nominibus una vis est, quamvis diver
Abbreviated transcription (Latin):
duplici potestate preditum. quia ⁊
indulgere debet quia pater est. et co¬
hercere qua dominus. Ergo ideui ẜ¬
uus est. qui et filius. Idem domuꝰ
quia pater. Sicut igitur nature nec¬
dessitate non potest eẽ uisi unus p̃r.
qta uec dominus uisi unus: Quid
enum faciet sermis. si multi domi¬
ni dinersa imperauerunt: Eigo cõ¬
tra racionem. contraqr naturani.
sunt religiones multorum deormũ.
si quid uec patres unilti esse possint.
nec dourin. deos autem ⁊ patres et do¬
minos nũtupari. neccesse est ergo tem
ueritas non potest. ubi homo idem mł¬
tis patribus dominis qz subiectirsẽ.
ubi aminus in multa dispersus huc
atqz illuc du a gats nec habere nl¬
lam firmitatent religio potest. qñ
certo et stabili donualio caret: Cul¬
tus igitur deorum neri ẽẽ nõ possñt.
eodem modo quo matrimonium dici
non potest. ubi mulier una multos
niros habet. sed hec aut meretrix.
ant adultera nominabitur. a qua

Expanded text:
duplici potestate praeditum, quia et duplici potestate praeditum, quia et indulgere debet, quia pater est, et coercere, quia dominus; ergo idem servus est, qui et filius; idem dominus, qui et pater. Sicut igitur naturae necessitate non potest esse nisi unus pater, ita nec dominus nisi unus; quid enim faciat servus, si multi domini diversa imperaverint? Ergo contra rationem contraque naturam sunt religiones multorum deorum; siquidem nec patres multi possunt esse, nec domini: deos autem et patres, et dominos nuncupari necesse est. Teneri ergo veritas non potest, ubi homo idem multis patribus dominisque subjectus est, ubi animus in multa dispersus, huc atque illuc divagatur. Nec habere ullam firmitatem religio potest, quando certo et stabili domicilio caret. Cultus igitur deorum veri esse non possunt, eodem modo, quo matrimnon potest ubi mulier una multos uiros habet, sed haec aut meretrix aut adultera nominabitur: a qua
Abbreviated transcription (Latin):
unum. quod si natura non patit᷑
nt sut uinus hominis multi pr̃es.
ex uno enĩ procreatur. ergo eciaz
deos multos colere contra natiuaz
est. contraq pietatem: Uuus igi ͦ
colendus est. qui potest uere pater
nominari. I dem eciam dominus sit
ne ccesse est. quia sicut potest in dul¬
gere. ita eciam cohertere. pater io
appellandus est. quia nobis multa
et magna largitin. Dens ideo. qr
castigandi ac puniendi habet ma¬
ximam potestatem: Dominum eũ
dem ẽẽ qui sit pater. eciam iuris ci¬
nilis racio demonstrat. Quis enĩ
poterit filios educare. insi labeat
iu eos domini potestatem: nec in¬
merito pater familias dicitiz licet
tantum filios habeat. uidelicet no¬
men patris conplectitur eciam ser
apparet euudem ipsum et patre in
esse seruorinun. et dominum filio
ri: Deiude et filius manumicti¬
tur tainquam serms. et sermus li¬
beratus patro ni nomen accipit tãꝙͣ
filius. quod id propterea pater fa¬
milias nominatur. ut appareat eũ

Expanded text:
unum. quodsi natura non patitur unum. quodsi natura non patitur ut sint unius hominis multi patres — ex uno enim procreatur —, ergo etiam deos multos colere contra naturam est contraque pietatem. unus igitur colendus est, qui potest uere pater nominari: idem etiam dominus sit necesse est, quia sicut potest indulgere, ita etiam cohercere. pater ideo appellandus est, quia nobis multa et magna largitur, dominus ideo, quia castigandi ac puniendi habet maximam potestatem. dominum uero eundem esse qui sit pater etiam iuris ciuilis ratio demonstrat. quis enim poterit filios educare, nisi habeat in eos domini potestatem? nec inmerito pater familias dicitur, licet tantum filios habeat: uidelicet nomen patris conplectitur etiam seruapparet eundem ipsum et patrem esse seruorum erum. Denique et filius manumittitur tamquam servus, et servus liberatus patroni nomen accipit, tamquam filius. Quod si propterea paterfamilias nominatur, ut appareat eum
Abbreviated transcription (Latin):
comungitur phĩa cum religione.
sed et phĩa intersacia cessabit. et
religio quando ph̾ia tractatur. illa
enin religio unita est. nõ tantu
quia inutorum est. sed quia ritus
eius in manu et digitis est. nõ in
corde aut inlingna. si cut uostra q̃
uera est. id circo et insapiencia reli¬
gio. et in religione sapiencia est:
Ergo non potest se gregarquia
s apere nichil aliud est. pisi deum
uerum instis ac piis cultibus ho¬
norares. Multorum aitem deorum
cultum non ẽẽ secundum natura.
Etiam hoc argumento colligret
conpre hendi potest: Omne enim
quod ab homine colitur. neccesse ẽ
inter sollemp nes ritus et precacio¬
nes patrem nun cupari: non tan¬
tum honoris gracia. uerum eciam
racioins. quod et antiquior est hoĩe.
Et quod utam. salutem nictum.
prestat. ut pater. Itaq iubiter a p̾¬
cantibus pater nocatur. saturmis.
teri de inceps. quod lucillius indõꝵ
concilio uiridet. Utine nemo sit nrm.
quin a nͨ pater optimus dinum. aut

Expanded text:
coniungitur philosophia cum religione, coniungitur philosophia cum religione, sed et philosophia inter sacra cessabit, et religio, quando philosophia tractabitur. illa enim religio muta est, non tantum quia mutorum est, sed quia ritus eius in manu et in digitis est, non in corde aut in lingua, sicut nostra, quae uera est. idcirco et in sapientia religio et in religione sapientia est. ergo non potest segregari, quia sapere nihil aliut est nisi deum uerum iustis ac piis cultibus honorare. multorum autem deorum cultum non esse secundum naturam etiam hoc argumento colligi et conprehendi potest: omnem deum qui ab homine colitur necesse est inter sollemnes ritus et precationes patrem nuncupari, non tantum honoris gratia, uerum etiam rationis, quod et antiquior est homine et quod uitam salutem uictum praestat ut pater. itaque et Iuppiter a precantibus pater uocatur et Saturnus teri deinceps: quod Lucilius in deorum concilio inridet: ut nemo sit nostrum, quin aut pater optimus diuum aut N
Abbreviated transcription (Latin):
exten ertiterit ingratus. quod nõ
ta sunt. longe que dicereta. Si q̃d̾
alni sunt professores sapiencie per
quos utique ad deos non ad itur. a¬
lii religionis antestites. per quos
sapere non discitur. apparet nec il¬
lam uerain ẽẽ sapienciam nec hñc
religionen. id circo nec pl̃a potu¬
it neritatem conprebendere nec re¬
ligio deorum racionem sui qua ca¬
ret reddere; Ubi autem sapiencia¬
cum religione inseperabili ne eu cohe¬
et in colendo sapere de benius .i. scire
quid nobis et quomodo sit colendũ.
et in sapiendo colere .i. re. et actu. qd̃
sciermus inp̾ere. Ubi ergo sapien¬
cia cum religione coniungitur. ibi
scilicet. ubi deus colitur unus. ubi
uita et actus omnis ad unium cap̃
et sid miam summaur refertur. de¬
niqz idem sunt doctores capiencie.
qui et dei sacerdotes: Nec tamen
moueat quemquaur. quia et sepe
factum est. et fieri potest. ut phũs
a li quis deus deorum suscipiat sa¬
cerdocium. Quod cum fit. non tam̃

Expanded text:
extiterit ingratus; quod non extiterit ingratus; quod non ta sunt, longeque discreta, si quidem alii sunt professores sapientiae, per quos utique ad deos non aditur, alii religionis antistites, per quos sapere non discitur; apparet, nec illam esse veram sapientiam, nec hanc religionem. Idcirco nec philosophia potuit veritatem comprehendere, nec religio deorum rationem sui, qua caret, reddere. Ubi autem sapientiacum religione inseparabili nexu cohaeet in colendo sapere debemus, id est scire, quid nobis et quomodo sit colendum, et in sapiendo colere, id est re et actu, quod scierimus, implere. Ubi ergo sapientia cum religione conjungitur? Ibi scilicet, ubi Deus colitur unus; ubi vita et actus omnis ad unum caput et ad unam summam refertur; denique iidem sunt doctores sapientiae, qui et Dei sacemoueat quemquam quia et saepe factum est et fieri potest, ut philosophus aliquis deorum suscipiat sacerdotium: quod cum fit, non tamen
Abbreviated transcription (Latin):
populo ablatam ceteris nacionib
reuelaret. qua dere in hoc libro ad¬
gredior disputare. si prins ostende¬
ro sapienciam cum religione sic co¬
hereret. nt diuelli utrumq nou pos¬
docui. non habet sapienciam nou mõ.
quia diuum a nuinal. homineu ter¬
renis fragilibusqz subteruit. sed qr
nichil ibi disseritur quod proficiat
ad mores excolendos. intanqz for¬
mandam. nec babet inquisicionez
a liquam ueritatis. sed tantũmodo
ritum colendi colendi. qui nou of¬
ficio mentis sed in misterio corꝑis
constat. Ideo non est illa religio ne¬
ra iudicanda. quia nullis insticie
mitutis q preceptis erudit. efficit¬
idest summam pietatem non hab
non est uera sapiencia. nam si di¬
iuitas que gubernat hunc mun¬
dum. incredibili beneficien cia geꝰ
hominum sustentat. et quasi pat̾¬
na indulgencia fonet. mlt pro fec¬
to gracias sibi referri et houorem
dari. nec coustare homini racio pi¬
etatis potest. si celestibus beneficus

Expanded text:
populo ablatam, exteris gentibus populo ablatam, exteris gentibus revelaret. Qua de re in hoc libro aggrediar disputare, si prius ostendero, sapientiam cum religione sic cohaerere, ut divelli utrumque non posdocui, non habet sapientiam, non modo quia divinum animal hominem terrenis fragilibusque substernit, sed quia nihil ibi disseritur, quod proficiat ad mores excolendos vitamque formandam: nec habet inquisitionem aliquam veritatis, sed tantummodo ritum colendi, qui non officio mentis, sed ministerio corporis constat. Et ideo non est illa religio vera judicanda; quia nullis justitiae virtutisque praeceptis erudit efficitm religionem, id est summam pietatem non habet, non est vera sapientia. Nam si divinitas, quae gubernat hunc mundum, incredibili beneficentia genus hominum sustentat, et quasi paterna indulgentia fovet, vult profecto gratiam sibi referri, et honorem dari: nec constare homini ratio pietatis potest, si coelestibus beneficiis