comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mercede intͥuemente locatꝰ tͥ rei usus uidetur. Gtriit᷑ enĩ debet ẽẽ comodat:Pret̾ea
et his ap ꝗͣ res aliqͣ deponit᷑: re obligat᷑ ⁊ acc̾one depositi. qi ip̃e de ea ꝗͣ accepꝰ restituenda
non tenetur. Itaꝙ securꝰ ẽ. qui paꝵ diligent̃ eustoditã rem furto amisit. Quia qͥ negliger¬
ti amieo rem eustodiend̾a tradit sue facilitati imputare debet. Creditor ꝙͦ qͥ pignꝰ accep̃
re obligatur. qr tp̃e de re ip̃a qm accep̃ restituenda tenetur accone pigueraticia. d qr pis¬
nis utriꝰꝙ gr̾a datur. ⁊ debitoris quo ei magis pecimia c̃detur. ⁊ c̃ditoris qͦ mag̾ sit ei intuto¬

Expanded text:
mercede interveniente, locatus tibi usus rei videtur. Gratuitum enim debet esse commodatum. Summa mercede interveniente, locatus tibi usus rei videtur. Gratuitum enim debet esse commodatum. Summa et is, apud quem res aliqua deponitur, re obligatur et actione depositi, qui et ipse de ea re quam accepit restituenda ue neglegentiae, non tenetur: itaque securus est qui parum diligenter custoditam rem furto amisit, quia, qui neglegenti amico rem custodiendam tradidit, suae facilitati id imputare debet. Creditor quoque qui pignus accepit re obligatur, qui et ipse de ea ipsa re quam accepit restituenda tenetur actione pigneraticia. sed quia pignus utriusque gratia datur, et debitoris, quo magis ei pecunia crederetur, et c
Abbreviated transcription (Latin):
ei pͣ. si paret eu̾dare oport̾e: ac si imuituũ accepiss. im̃pupillꝰ si ei sine tutoris atictoritate.
ñ debitũ ꝑ erporem datũ ẽ: ñ tenetur indebiti ꝯdit᷑one ñ mag̃ ꝗͣ nrutui donoe. S ħ spes ob¬
his ab eo qͥ mutuũ accep̃ longe distat. Namq nͥ ita res datur ut eiꝰ fiat. ⁊ ob id de ea re ip̃a
restituenda tenetur: ⁊ his qui mutitũ accep si quolibet fortuitu easi qd̵ accep amisi̾t. uelu
incendio. ruina. naufragio. aut latron̾ aut hostiũ ineursu: nicħomimꝰ obligatꝰ ꝑmanet.
At his qui utend̾ accepit. sane ꝙͣ exactã diligentiã custodiend rei p̾stare ubetur. Hec suf¬
terit eam rem custodire. s ꝑ maiorem iu maiorem ue cafũ ñ tenetur. Si nͦi nͥ hꝰ ip̃iꝰ
eulpa his casus int̾uenit. alioquin si id qd̾ tͥ domi comodat̾ ẽ ꝑegre tec̃ fere malu̾is. ⁊ uł
res tũc ꝓͥe intelligͥ. si nulla mcede accepta. ł ꝯstituta. res tͥ data utenda ẽ. alioquin

Expanded text:
ci potest ‘ si paret eum dare oportere ’ ac si mutuum accepisset. unde pupillus, si ei sine tutoris auctoritate non debitum per errorem datum est, non tenetur indebiti condictione, non magis quam mutui datione. sed haec is ab eo qui mutuum accepit longe distat: namque non ita res datur ut eius fiat, et ob id de ea re ipsa restituenda tenetur. et is quidem qui mutuum accepit, si quolibet fortuito casu quod accepit amiserit, veluti incendio, ruina, naufragio aut latronum hostiumve incursu, nihilo minus obligatus permanet. at is qui utendum accepit sane quidem exactam diligentiam custodiendae rei praestare iubetur, nec sufterit eam rem custodire: sed propter maiorem vim maioresve casus non tenetur, si modo non huius culpa is casus intervenerit: alioquin si id quod tibi commodatum est peregre ferre tecum malueris, et vel res tunc proprie intelligitur, si nulla mercede accepta vel constituta tibi res utenda data est. Alioquin
Abbreviated transcription (Latin):
ub̾tas data ẽ ꝓ in lib̾i ext̃. ac si h̾editas adita eẽt. hii aũ qͦs hes rogatꝰ est manumitt̾e :

Expanded text:
libertas data est perinde liberi erunt ac si hereditas libertas data est perinde liberi erunt ac si hereditas
Abbreviated transcription (Latin):
S ex diũso ꝓ eo qd̾ his debuit qͥ se in adopt̃one dedit. ip̃o qͥd̾ uire ariogator ñ tenet᷑. s noĩe
fuii quenietur. Et si nolui̾t eum defend̾e: ꝑmittetur creditorib ꝑ cõpetentes nr̃os magis¬
tratꝰ bona qͥ eoꝵ eũ usufructu futura fuissent. si se alieno uiri ñ subierissent posside.
et legitimo m ea dispon̾e. De eo cui libertatis causa bona adiciuntur. xiii.¬
ecessit nouꝰ casus successionis ex ꝯstone diuini marciis. Nã si hii qͥ lib̾tatẽ acceꝑũt ã
intur. Et ita rescptio diu mareii adpupilłu rusfũ ꝯtinet᷑. u̾ba rescͥpti ita se hñt. Siuir¬
gineo nalenti qͥ testam̃to suo libtatẽ quibid̾a ascͥpsit noĩe successore ab intestato existente in
ea ci bona ẽt ceꝑunt ut uenire debeant: his eui de ea re not᷑o ẽ aditꝰ ron̾e desid̾ii tui ha¬
dicantur tͥ si idonee e̾ditori cau̾isde solido: ꝙ cuiꝙ debetur soluendo. ⁊ hii qͥdꝰ quib directa

Expanded text:
o eo, quod is debuit qui se in adoptionem dedit, ipso quidem iure adrogator non tenetur, sed nomine filii convenietur et, si noluerit eum defendere, permittitur creditoribus per competentes nostros magistratus bona, quae eius cum usu fructu futura fuissent, si se alieno iuri non subiecisset, possidere et legitimo modo ea disponere. TIT. 11 DE EO CUI LIBERTATIS CAUSA BONA ADDICUNTUR Accessit novus casus successionis ex constitutione divi Marci. nam si hi qui libertatem acceperunt a ba rescripti ita se habent : ‘ Si Virginio Valenti, qui testamento suo libertatem quibusdam adscripsit, nemine successore ab intestato existente, in ea causa bona esse coeperunt ut veniri debeant: is cuius de ea re notio est aditus rationem desiderii tui hadicantur tibi, si idonee creditoribus caveris de solido quod cuique debetur solvendo. et hi quidem quibus directa
Abbreviated transcription (Latin):
papie sũma intͣptati sumꝰ. Ut ꝓmille sex t̾ciis unꝰ aureꝰ ꝯputetur: nullũ loc̃ hãt patͦnꝰ ĩ eoꝵ
siuressione. si tn testam̃t᷑ fecit. Sin aũ intestati decessint nullo lib̾oꝵ relicto: tu̾c pat̾nꝰ iꝰ qd̃
erat ex lege.xii. tabulaꝵ integr̃ reseruaũ. Cũ uͦ maiores centenariis sit̾. si ħedes suos ł bo
dux. õib pat᷑ns una c̃ sua ꝓgenie remotis. Sin aũ sine uberis decessint: si qͥd̾ intestati: ad
omne heditate pat̾nos patronasq tiocasiꝰ. Si uͦ testam̃t᷑ qͥs feci̾nt. pat᷑ros aũ ł pat̾nas pͣtieiñt

Expanded text:
utetur, nullum locum habeat patronus in eorum successionem, si tamen testamentum fecerint. sin autem intestati decesserint, nullo liberorum relicto, tunc patronatus ius, quod erat ex lege duodecim tabularum, integrum reservavit. cum vero maiores centenariis sint, si heredes vel bonoduximus, omnibus patronis una cum sua progenie semotis. sin autem sine liberis decesserint, si quidem intestati, ad omnem hereditatem patronos patronasque vocavimus: si vero testamentum quidem fecerint, patronos autem vel patronas praet
Abbreviated transcription (Latin):
sio. ꝓdesse aũ lib̾to solebant ad excludend̾ patͦñ nat᷑ies lib̃i. ñ solũ qͦs inpotestate mortis tͣꝑe
habebat. s emancipati. ⁊ in adoꝑt ion̾e dati si mͦ ex aliquas ħedes scripti erant. aut pͣt̾ui
ꝯtͣ tabulas bonoꝵ possessione ex edicto petierant. Nã exħedati nullomͦ repellebat patro¬
ñi. p̾ea lege papia ad aucta st̃ uira patͦnoꝵ qͥ locupletores lib̾tos habeb̾at. Caut̃ ẽ eni ut exbo¬
nis eiꝰ qͥ sext̾cioꝵ centũ miliũ patͥmoniũ reliqͣrit. n pautiores qͣm tres lib̾os habebat. siue his
duas duas ue hedes reliquerat: t̾cia pars debebat᷑ patͦno. Si tres reliqͥrat repellebat᷑ patͦnꝰ. S¬

Expanded text:
sio. prodesse autem liberto solebant ad excludendum patronum naturales liberi, non solum quos in potestate mortis tempore sio. prodesse autem liberto solebant ad excludendum patronum naturales liberi, non solum quos in potestate mortis tempore habebat, sed etiam emancipati et in adoptionem dati, si modo ex aliqua parte heredes scripti erant aut praeteriti contra tabulas bonorum possessionem ex edicto petierant: nam exheredati nullo modo repellebant patronum. Postea lege Papia adaucta sunt iura patronorum, qui locupletiores libertos habebant. cautum est enim ut ex bonis eius qui sestertiorum centum milium patrimonium reliquerit et pauciores quam tres liberos habebat, sive is duos duasve heredes reliquerat, tertia pars debebatur patrono: si tres reliquerat, repellebatur patronus. S
Abbreviated transcription (Latin):
urc de lib̾toꝵ bonis uideamꝰ. Olim itaꝙ lib̾to licebat patnu sit̾ũ ĩpune testa¬
m̃to pͣnͣe. Nã ita demũ lex .uii. tabulaꝵ ad ħeditatẽ libti uocab̾at patͦn̾ si in¬
testatꝰ mortuꝰ eẽt lib̾tꝰ nullo suo hede relicto. Itaq intestato ꝙͦ mortuo lib̾to. si suũ hed̾ reliqͥs¬
set. nicħ inbonis eiꝰ patͦno iꝰ erat. ⁊ si qͥd̾ ex nͣlib liberis aliꝗ̃ suũ ħedem reliqss nulla iudeba¬
tur querela. Si uͦ adoptuiꝰ filiꝰ fuiss aꝑte iniquũ erat nicħ suris patͦno siꝑ ẽe. qͣ de ca̾ pꝰea p̃toris
edicto ħ uiris ũqͥtas em̃data ẽ Siue .it. fatiebat testam̃t᷑ libtꝰ. uidebat᷑ ita testari ut patͦno par¬
tem dimidiã bonoꝵ suoꝵ relinq̃rat. Et si auͣ nicħ miꝰ partis dimidie reliqͣrat: dabatur
pat̾no ꝯͣ tabulas testam̃ti patis dimidie bonoꝵ possessio. Siue intestatꝰ moriebat᷑ suo ħe¬
de relicto fitio ad optuio. dae̾ur eq̃ patͦno ꝯ̃ hunc suũ ħedem partis dimidie bonoꝵ posses¬

Expanded text:
Nunc de libertorum bonis uideamus. Olim itaque licebat liberto patronum suum impune testamento praeterire; nam ita demum lex XII tabularum ad hereditatem liberti uocabat patronum, si intestatus mortuus esset libertus nullo suo herede relicto. itaque intestato quoque mortuo liberto, si is suum heredem reliquerat, nihil in bonis eius patrono iuris erat; et, si qat nihil iuris patrono superesse. Qua de causa postea praetoris edicto haec iuris iniquitas emendata est. sive enim faciebat testamentum libertus, iubebatur ita testari ut patrono partem dimidiam bonorum suorum relinqueret: et si aut nihil aut minus partis dimidiae reliquerat, dabatur patrono contra tabulas testamenti partis dimidiae bonorum possessio. si vero intestatus moriebatur, suo herede relicto filio adoptivo, dabatur aeque patrono contra hunc suum heredem partis dimidiae bonorum posses
Abbreviated transcription (Latin):
ib da adiectionib ip̃as iuas q̃ inlatinitatẽ ducebãt: ad ciuitatẽ romanam capiend̾a tͥnspo
a suma qd ad bona lib̾tinoꝵ ꝑtinet amonendi sumꝰ senat᷑ censuisse. ut qͣuis ad om̃s pat̾nili¬
b̃os qͥ eid grad st̃ eq̃łr bona lib̾toꝵ ꝑtineãt. tñ ltẽ parenti uni ex libis assignare lib̾tũ. Ut pꝰ¬
moct̾e el solꝰ his lib̾tũ hãt eui assignatꝰ ẽ. Et cer̾i lib̃i qͥ ip̃i qͦ ad ead̾ bona nulla assignatõne in¬
tueniente parit᷑ admitt̾ent᷑: nicħ uiris in his bonis hãnt. S̾ ita dm̃ pͥstinũ iꝰ recipuit: si hi
cui assignatꝰ ẽ decessĩt nulł ub̵ is relictas. Hͥec tr̾ilib̾t᷑ s ⁊ lib̾tã. ⁊ ñ tm̃ filio nepotiue. S ⁊̃
filie neptiue assignare ꝑmittit᷑. Dat᷑ aut̃ assign̾adi facriltas ei qͥ duos plures ue lib̾os inpo

Expanded text:
quibusdam adiectionibus ipsas vias quae in Latinitatem ducebant ad civitatem Romanam capiendam transpoquibusdam adiectionibus ipsas vias quae in Latinitatem ducebant ad civitatem Romanam capiendam transpoRUM In summa quod ad bona libertorum admonendi sumus, senatum censuisse, ut quamvis ad omnes patroni liberos, qui eiusdem gradus olus is patronus habeatur, qui adsignatus est, et ceteri liberi, qui ipsi quoque ad eadem bona, nulla adsignatione interveniente pariter admitterentur, nihil iuris in his bonis habeant. sed ita demum pristinum ius recipiunt, si is cui adsignatus est decesserit nullis liberis relictis. Necfiliae neptive adsignare permittitur. Datur autem haec adsignandi facultas ei, qui duos pluresve liberos in po
Abbreviated transcription (Latin):
serra . sene enĩ ꝯsonantia uira ingenuitatis ⁊ lib̾tinitatis in successionibꝰ fecimꝰ. S de his lib̾tinis
hodie dicenda st̃ qͥ in cuutate romanã ꝑuenũt. Cũ uͦ sint alti uł̃ti. simł ⁊ dediths ⁊ latintis stibla¬
tis. sͥ sarmo legitime successi ones nulle penitꝰ erãt. qr licet ut lib̾i ut̾a suã ꝑagebant: At tñ
⁊p̃o ultimo sp̃u sirł aiã atq lib̾tatẽ amitteb̾at. ⁊ qͣi sernoꝵ ita bona eoꝵ iure qͦdam peculis
ep leg iunia corbatia manumissores Õtineb̾at. p̾ea uͦ senatꝰ ꝯsulto largiano caut fuerat: ut
fitio pͥncipis festinauit: fatiebat uuuũ ꝙ ciũe romañ. latiñ aũ morientẽ.S nr̃a ꝯstone ꝑꝑtͥ¬
u qditori uices ⁊alias difficultates. e ip̃is latinis ñ leg̾e uniã ⁊ senatꝰ ꝯsult̾ largiañ ⁊ edic¬
tũ duu tuni inꝑpetuũ deli censiumꝰ. It om̃is libti ciuitate romana fruant᷑. ⁊ mirabili mͦ

Expanded text:
servando. paene enim consonantia iura ingenuitatis et libertinitatis in successionibus fecimus. Sed haec de his libertinis hodie dicenda sunt, qui in civitatem Romanam pervenerunt, cum nec sunt alii liberti simul et dediticiis et Latinis sublatis, cum Latinorum legitimae successiones nullae penitus erant, qui licet ut liberi vitam suam peragebant, attamen ipso ultimo spiritu simul animam atque libertatem amittebant, et quasi servorum ita bona eorum iure quodammodo peculii ex lege Iunia manumissores detinebant. postea vero senatus consulto Largiano cautum fuerat ut ficio principis festinavit, faciebat vivum quidem civem Romanum, Latinum autem morientem. sed nostra gem Iuniam et senatus consultum Largianum et edictum divi Traiani in perpetuum deleri censuianus, ut omnes liberti civitate Romana fruantur, et mirabili modo
Abbreviated transcription (Latin):
missori p̃fe̾rebat. Sunt aũ.x. ꝑͣ hee. pat̾. mater. auꝰ. auia . t̾a patͣni ꝗͣ mat̾ni. It̃ filiꝰ. filia. ne¬
pas. neptis. tã ex filio ꝗͣ exfilia. fr̃ soror suie ꝯsangͥnei. siue ut̃iiii. Quarto: cognatisꝰ ꝓximis.
Qͥnto ⁊ qͣnͣt̾ ex familia. Sexto : pat᷑no npat᷑ne. libisq eoꝵ ⁊ parentibꝰ. Septimo uiro nuxori.
Octauo: cognatis manirmissoris. S eas ꝙ p̃toria indux̃ uiris dictõ. anob tñ nicħ ineuriosũ pt̾¬
admisimꝰ uͥ pote necas ꝯstitutas. nec ñ ab intestato: unͣ lib̃i. ⁊ uñ̾ legitimi bonoꝵ possessio¬

Expanded text:
ni, item filius, filia, nepos, neptis, tam ex filio quam ex filia, frater, soror, sive consanguinei sive uterini: quarto cognatis proximis: quinto tanquam ex familia: sexto patrono et patronae liberisque eorum et parentibus: septimo viro et uxori: octavo cognatis manumissoris. Sed eas quidem praetoria induxit iurisdictio. nobis tamen nihil incuriosum padmisimus utpote necessarias constitutas, nec non ab intestato unde liberi et unde legitimi bonorum possessio
Abbreviated transcription (Latin):
Rididũ ⁊t ẽ pictur̾a appellis ł aparassii: in accessione uilissime tabule cede. Uñ si a
domino tabłe imagi̾e possid̾te is qui puixit eam petat neo soluat p̾ciũ tabule: po¬
terit ꝑ exceptionem doli mali remoũi. at siis qͥ pinxit possideat : ꝯsequens ÷ ut
utił acc̃o dño tabłe adu̾sus eum detu. Quo casri si ñ soluat urpensam picture:
poterit ꝑ exceptionẽ doli mali repelli. ytiꝙ si bona fide possessor fuĩt: ille qͥ pic¬
tura inposuit. Iud̾ .it. pała ẽ qd̾ siueis qͥ pmx̃ subripuit tabłam. sirie aliꝰ. ꝯpetͥ

Expanded text:
ridiculum est enim picturam Apellis vel Parrhasii in accessionem vilissimae tabulae cedere. unde si a ridiculum est enim picturam Apellis vel Parrhasii in accessionem vilissimae tabulae cedere. unde si a domino tabulae, imaginem possidente, is qui pinxit eam petat, nec solvat pretium tabulae, poterit per exceptionem doli mali summoveri: at si is qui pinxit possideat, consequens est ut utilis actio domino tabulae adversus eum detur, quo casu, si non solvat impensam picturae, poterit per exceptionem doli mali repelli, utique si bona fide possessor fuerit ille qui picturam i
Abbreviated transcription (Latin):
si ab eo dnͣs petat edificium. defendi potest ꝑ exceptioñe doli mali scd̾m ea que diximꝰ
ita eiꝰdem exceptionis auxilio tutꝰ ẽe p̃.is qui alienꝰ fund̾ sua inpẽsa bona fide ꝯ¬
seruit. Littere quoꝙ licet auree sint ꝑ mñ cartis m̃branis ue cedunt. ac s̃ ea solo
ced̾e solent qͥ in edificant᷑. aut insert᷑. Iõꝙ si in cartis m̃branis ue tuis carm̃ ł hiᷤ.¬
libro ᷤᷤ tuas ue m̾branas ẽe̾. ñ inpensas seͥpt᷑e solu̾e paratꝰ sis: pot̾it se ticiꝰ d̾fend̾e̾.
ꝑ exceptione doli mali. ytiq sibona fide eaꝵ. cartarͣ m̃biaanaꝵ ue possessionẽ
nactꝰ ÷ Y Si qͥs in aliena tabła puyxer̃: quid̾a putãt tabuła picture ced̾e. in altis
uid̾r picturã qͣłerĩcp sit tabule ced̾e. S nob̾ uid̾r meliꝰ esse tabuła picture cedere.

Expanded text:
si ab eo dominus petat aedificium, defendi potest per exceptionem doli mali, secundum ea quae diximus: si ab eo dominus petat aedificium, defendi potest per exceptionem doli mali, secundum ea quae diximus: ita eiusdem exceptionis auxilio tutus esse potest is qui alienum fundum sua impensa bona fide cseuit. Litterae quoque licet aureae sint, perinde chartis membranisque cedunt, ac solo cedere solent ea quae aedificantur aut seruntur. ideoque si in chartis membranisue tuis carmen uel his nec impensam scripturae solvere paratus sis, poterit se Titius defendere per exceptionem doli mali, utique si bona fide earum chartarum membranarumve possessionem nanctus est. Si quis in aliena tabula pinxerit, quidam putant tabulam picturae cedere: aliis videtur pictura, qualiscumque sit, tabulae cedere. sed nobis videtur melius esse, tabulam picturae cedere:
Abbreviated transcription (Latin):
des fabroꝵ: posse eũ ꝑ exceptone̾ mali doli repelli. ytiq si bone ficłĩ posses¬
sor fuit qͥ eclificass Mam seienti alieñ ẽe solũ obiei pͥ culpa. qͥ temi̾e edificaun¬
in eo solo qd̵ intellexit alieñ esse. Si tieiꝰ alieni̾a plantã insuo solo posuer: ip̃rᷤᷤ
et: n ex dit̾iso si ticiꝰ suã plantã in meiuĩ solo posuer. i neiii planta er̃ Si mͦ
ittꝰq casii radices eg̾it. an ꝗͣ aũ radices egit: ei ꝑmanet cꝰ ⁊ fuerat. Adeo aut̃
ex eo ex qͥ radices egĩt planta ꝓpͥetas eꝰi ꝯmutatur: ut si uiemi arborita
t̾rã tiesi pͥsset̃t yt in ei fund̾ radices mniser̃. tiet effici arborem dm̃s nͣ
ne autem plante q̃ terra coalescunt solo cedũt: eadem r̃one frumienta ꝙͦ
que sata sunt solo cedere intelligũtur. Sic̃ is qui in alieno solo edificau̾it

Expanded text:
des fabrorum, posse eum per exceptionem doli mali repelli, utique si bonae fidei possesdes fabrorum, posse eum per exceptionem doli mali repelli, utique si bonae fidei possessor fuit qui aedificasset: nam scienti, alienum esse solum, potest culpa obici, qu Si Titius alienam plantam in suo posuerit, ipsius erit: et ex diverso si Titius suam plantam in Maevii solo posuerit, Maevii planta erit, si modo utroque casu radices egerit, antequam autem radices egerit, eius permanet cuius et fuerat. adeo autem ex eo ex quo radices agit planta proprietas eius commutatur, ut, si vicini arborem ita terra Titii presserit ut in eius fundum radices ageret, Titii effici arborem dicamus:ne autem plantae quae terra coalescunt solo cedunt, eadem ratione frumenta quoque, quae sata sunt, solo cedere intelleguntur. ceterum sicut is qui in alieno solo aedificaverit
Abbreviated transcription (Latin):
niti cͦqͦ ꝯpetit. Arbitͥo aũ uidicis ꝯtinetur. ut is existimet quale cuiꝰꝙ
fruimtũ fu̾it.ł Cũ infuo solo aliqͥs ex aliena mat̾ia edificau̾it: ip̃e ns in¬
telligͣ edifitii. Quia omne qd̾ in edificat᷑: solo ced̾. nee tñ idois qͥ mat̾ie dñs
fuerat᷑ desinit eͦi dñs esse s tantisꝑ. nec uendicare eam pot̃. neꝙͥ ad exibend̾
dere ea agere. ꝓpter legem xii. tabulaꝵ qua cauetur ne quis tigñ alieñ edi¬
b sius ĩ iunck᷑ exmmĩe cogatur. s dupłu ꝓ eo p̾stet ꝑ accionẽ que uocatur de
edeficũ . potĩt mat̾ie dñs si ñ fuct᷑ dupł iam ꝑsecutꝰ: tunc eam uslidicare et
nata intelligͥ. ytiq si ñ ignorabat iri alieno solo se edificare. ⁊ iõ licet dirupta
sit domꝰ uendicare materiam non possit. Certe ꝯstat illud si inpossessione ꝯ¬
stituto edificatoie soli dñs petat domũ suã ẽe nͨ soluat p̾cium mat̾ie. ⁊ m̾ce¬

Expanded text:
 competit, arbitrio autem iudicis continetur, ut is aestimet, quale cuiusque frumentum fuerit. Cum in suo solo aliquis aliena materia aedificaverit, ipse dominus intellegitur aedificii, quia omne quod inaedificatur solo cedit. nec tamen ideo is qui materiae dominus fuerat desinit eius dominus esse: sed tantisper neque vindicare eam potest neque ad exhibendum de ea re agere propter legem duodecim tabularum, qua cavetur, ne quis tignum alienum aedibus suis iniunctum eximere cogatur, sed duplum pro eo praestat per actionem quae vocatur de aedificium, poterit materiae dominus, si non fuerit duplum iam consecutus, tunc eam vindicare et nata intellegitur, utique si non ignorabat, in alieno solo se aedificare: et ideo, licet diruta sit domus, vindicare materiam non poterit. certe illud constat, si in possessione constituto aedificatore, soli dominus petat domum suam esse, nec solvat pretium materiae et merce
Abbreviated transcription (Latin):
qui accip̃ bona fide ꝯsimpti sint : ꝯdici possũt. Simala fide: ad exibend̾
de his agi p̃. Et ex ꝯtͣrio om̃s res pupillo ⁊pupille sñ tutoris auctorita¬
te recte cari possunt. Ido̾q si debitor pupillo solitat: necc̃a ẽ tuto¬
ris auctoritas. Alioqum non lib̾abitur. S ħ ñ eudentissima rõne sta¬
tut᷑ ÷. in ꝯstituone quam ad cesarienses acluocatos ex suggestione tri
sententia udiciał sñ omni dapno celebrata ħ ꝑmittat. Quo subsecuto:
si n iudex ꝓnͣtiaitĩt ⁊ debitor soluĩt. sequatur hꝰ moi solutõnẽ plenissimo
setͣitas : Sin aũ ałr quam disposumꝰ soło facta fu̾it. peciiam ari salu̾a
hat pupillꝰ aut exea loci plectior sit. ⁊ ad huc eand̾ fu̾̃mã pecunie petat.
ꝑ exceptõnẽ doli mali sit̾morũ pot̾it.Ꝙ si aut male ꝯsitpserit. aut furto
amiserit: nicħ ꝓd̾it debitori doli mali except̾o. S nicħominꝰ d̾apnabitu

Expanded text:
qui accepit bona fide consumpti sunt, condici possunt, si mala fide, ad exhibendum qui accepit bona fide consumpti sunt, condici possunt, si mala fide, ad exhibendum de his agi potest. at ex contrario omnes res pupillo et pupillae sine tutoris auctoritate recte dari possunt. ideoque si debitor pupillo solvat, necessaria est tutoris auctoritas: alioquin non liberabitur. sed etiam hoc evidentissima ratione statutum est in constitutione, quam ad Caesarienses advocatos ex suggestione Tribsententia iudicialis sine omni damno celebrata hoc permittat. quo subsecuto, si et iudex pronuntiaverit et debitor solverit, sequatur huiusmodi solutionem plenissima securitas. sin autem aliter quam disposuimus solutio facta fuerit et pecuniam salvam habeat pupillus aut ex ea locupletior sit et adhuc eandem summam pecuniae petat, per exceptionem doli mali summoveri poterit: quodsi aut male consumpserit aut furto amiserit, nihil proderit debitori doli mali exeptio, sed nihilo minus damnabitur,
Abbreviated transcription (Latin):
tes: inmeliorem statom d̾eduximꝰ.Cum . it. lex insoli tm̃mꝰ reb loc̃ habebat
que italice fuerat᷑. ⁊ alienat̾ones inhibebat que inuita muliere fiebãt. hy¬
potetas aũ eaoꝵ ⁊ iam ea uolente: utͥꝙ remediũ inpostumꝰ. ut n in eas reᷤᷤ
que inpruͣtiali solo poi̾te st̃. int̃dicta fiat alien̾o. uł oblig̾o. ut neuteu
eoꝵ ⁊ neq ꝯsentientib mulieribꝰ ꝓcedat. Ne sexꝰ muliebͥs fragilitas inꝑnitiẽ
substantie eaꝵ ꝯu̾t̾entur.¶Contͣ aut̃ c̃ditor pignꝰ ex pactõne qu̾aus eiꝰ ea res
non sit alienare pͣ. S ħ foisitan ĩo uidr fie̾i: ꝙ uoluntate debitoris intelligͥ
pignꝰ alienari qui ab init᷑o ꝯͣctꝰ pactꝰ ÷. ut licer c̾ditori pignꝰ uend̾e: si pe¬
tͥq parti ẽditor ⁊⁊ debitor satis habunde quoꝙ ꝓrusum est. Nunc admo¬
nendi sumꝰ neq pupillũ neꝙ pupilłã ullam rem sine auctoritate tuto¬
care ñmos possũt sicubi extent. S si nͥmi qͦs mutuo mitiordedit. ab eo

Expanded text:
tes, in meliorem statum deduximus. cum enim lex in soli tantummodo rebus locum habebat quae Italicae fuerant, et alienationes inhibebat quae invita muliere fiebant, hypothecas autem earum etiam volente: utrisque remedium imposuimus, ut etiam in eas res quae in provinciali solo positae sunt interdicta fiat alienatio vel obligatio, et neutrum eorum neque consentientibus mulieribus procedat, ne sexus muliebris fragilitas in perniciem substantiae earum converteretur. Contra autem creditor pignus ex pactione, qnon sit. sed hoc forsitan ideo uideatur fieri, quod uoluntate debitoris intellegitur pignus alienari, qui olim pactus est, ut liceret creditori pignus uendere, si petrique parti creditorum et debitorum satis abundeque provisum est. Nunc admonendi sumus, neque pupillum neque pupillam ullam rem sine tutoris auctocari nummi possunt, sicubi extent: sed si nummi, quos mutuos dedit, ab eo
Abbreviated transcription (Latin):
N fim casu. Ut possit ab intestato ad patͥs adoptuui uenire successionẽ. lestam̃ito
Au ab eo facto: neq iure cuuli. neꝙ p̾torio aliqͥd ex ħeditate eꝰi ꝑseqͥ pot̾. neꝙ ꝯͣ tabu
las bonoꝵ possessione agnita. neq in offitiosi q̃rela institeta: eũ hee necessitas. pa¬
tri ad optiuo inponit᷑ ł ħed̾e eũ instituere. ł exħedatũ face. Ut pote nullo nͣli
nneso copiuati neq si ex sabiniano senatꝰ ꝯsulto extͥb marib fuĩt adoptatius.

Expanded text:
 hoc tantummodo casu, ut possit ab intestato ad patris adoptivi venire successionem. testamento autem ab eo facto neque iure civili neque praetorio aliquid ex hereditate eius persequi potest nequlas bonorum possessione agnita neque inofficiosi querela instituta, cum nec necessitas patri adoptivo imponitur vel heredem eum instituere vel exheredatum facere, utpote nullo naturali vinculo copulatum: neque si ex Sabiniano senatus consulto ex tribus maribus fuerit adoptatus,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ feminini sexꝰ ꝑsonas extnsu̾so cognatõne uinguntur tͥcio gͣdu ꝓximitatis no¬
Ead̾ tone nec inter se qͥs possũt uidi ꝯsangͥnei ẽe. qr ꝯsangͥnitatis tus ẽ spẽs
mus agnationis quid̾e iure admitti aliꝗͣ ad ħeditat̾e ⁊ si decimo gradu sit. siue de lege
xii. tabulaꝵ queramꝰ. siue de edicto qͦ p̃tor legitimis ħedib datur᷑ se bonoꝵ possessionem
pollicet᷑. Pximitatis u noĩe his soł p̾tor ꝓmitit bonoꝵ. possessione. qͥusꝙ ad .ui. grad̾ cog¬
nendi sumꝰ cognatõnẽ aliã supͣ mim̾ari. aliã infra. aliã extransuso. que ⁊̃ alatẽ¬

Expanded text:
 feminini sexus personas ex transverso cognatione iunguntur, tertio gradu proximitatis noeadem ratione nec inter se quidem possunt videri consanguinei esse, quia consanguinitatis ius species est mus adgnationis quidem iure admitti aliquem ad hereditatem et si decimo gradu sit, sive de lege duodecim tabularum quaeramus, sive de edicto quo praetor legitimis heredibus daturum se bonorum possessionem pollicetur. proximitatis vero nomine his solis praetor promittit bonorum possessionem qui usque ad sextum gradum cognendi sumus cognationem aliam supra numerari, aliam infra, aliam ex transverso, quae etiam late
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑscritantes: partĩ matrẽ adutuabant. partĩ eã adgͣuabat. ⁊ ñ insolid̾ eã uocabat.
s inqͥb d̾a casib t̃tiã partẽ ei abstrahentes cͥtis legitimis dabãt ꝑsonis. In aliis aũ ꝯͣrrum
fatiebãt: nob uisu est recta ⁊ simplici uia matrẽ om̃ib legitimis ꝑͥs ante poni ⁊ sñ ulli
diminutione filioꝵ suoꝵ successionẽ exciꝑe. excepta fr̃is n sororis ꝑsona. suie ꝯsangui¬
nei sint. Siue sola cognationis uira hñtes. Ut ꝗͣad mod̾ eã toto alio ordini legitimo pͥ¬
posuimꝰ: ita om̃s fre̾s ⁊ soroies siue legitimi sint siue ñ. ad capiend̾a ħedit̾at᷑e simł¬
uocemꝰ. Ita tñ ut siqͥd sole sorores. agneite ł cognate. ⁊mat᷑ d̾functi ł Sfuncte suꝑ

Expanded text:
rscrutantes partim matrem adiuvabant, partim eam praegravabant et non in solidum eam vocabant, sed in quibusdam casibus tertiam partem ei abstrahentes certis legitimis dabant personis, in aliis autem contrariam faciebant: nobis visum est, recta et simplici via matrem omnibus legitimis personis anteponi et sine ulla deminutione filiorum suorum successionem accipere, excepta fratris et sororis persona, sive consanguinei sint sive sola cognationis iura habentes, ut quemadmodum eam toto alio ordini legitimo praeposuimus, ita omnes fratres et sorores, sive legitimi sint sive non, ad capiendas hereditates simu
Abbreviated transcription (Latin):
te n fr̾e ł fr̃ib solis. ł ⁊ cũ sororib siue legitima suie sola cognationis uira ħntibꝰ.
intestatꝰ qͥs ł intestata moriat᷑: incapita distͥbuat᷑ eiꝰ ħeditas. S ꝗͣ ad mod̾ nos matbꝰ
ꝓspeximꝰ: ita eas oportet sue soboli ꝯsułe. Scituris eis qd̾ si tutores lib̾is ñ pecierint ł
in loc̃ remoti ł excusati intͣ annu̾ pet̾e neglexerint: ab eoꝵ inpubeꝵ. morientiũ
successione mĩto repellent᷑. Licet aũ uulgo quesitꝰ sit filiꝰ filia ue: pͣ. ad bona eiꝰ

Expanded text:
solis vel etiam cum sororibus sive legitima sive sola cognationis iura habentibus intestatus quis vel intestata moriatur, in capita distribuatur eius hereditas. Sed quemadmodum nos matribus prospeximus, ita eas oportet suae suboli consulere: scituris eis quod, si tutores liberis non petierint vel in locum remoti vel excusati intra annum petere neglexerint, ab eorum impuberum morientium successione merito repellentur. Licet autem vulgo quaesitus sit filius filiave, potest ad bona eius
Abbreviated transcription (Latin):
bat. oi alia successione incognita. donec p̃tores paulatĩ asꝑitat̾e uixis ciuił corrigentes
siuiẽ ꝙ de ẽ ad implentes humano ꝓpor̾to: aliũ ordiñ̾e suis edictis addid̾ũt. ⁊ cognatio¬
nił siea ꝓximnitatis noĩe int̾ducta ꝑ bonoꝵ possessiones eas adiuriabãt  pollicebantꝰ

Expanded text:
bat, omni alia successione incognita, donec praetores, paulatim asperitatem iuris civilis corrigentes, bat, omni alia successione incognita, donec praetores, paulatim asperitatem iuris civilis corrigentes, sive quod deest adimplentes, humano proposito alium ordinem suis edictis addiderant et, cognationis linea proximitatis nomine introducta, per bonorum possessionem eas adiuvabant et pollicebantur
Abbreviated transcription (Latin):
qͥs ex cet̾is agnatis ułti fr̃ aut patruus. aut deniq his qͥ longiore gradu ẽ aliq̃ ad optauĩt:
agnatas int̾ suos ẽẽ ñ dubitat᷑. Ceter̃ int̾ masculos qͥd̾ agnatonis iure. heditas ⁊̃ longis¬
simo gdu ult᷑ citꝰqꝙ capitur. Ꝙ ad feminas uͦ ita placebat ut ip̃e ꝯsangͥnitatis iure tm ca¬
piant heditat᷑e si sorores sũt: ult̾iꝰ nͥ capiant. Masculi uͦ ad eaꝵ ħeditates ñ si longissimo
gradii sit̃: admittant᷑. Qua dec̃a fr̃is tui aut patrui filie. ł amite tue heditas ad te
ptinet. Tua uͦ ad illas ñ ꝑtinebat. Ꝙ ĩo ita ꝯstitut᷑ erat: qr comodiꝰ uidebatur ita uira
ꝯstiui. Ut plerͣt heditates ad masculos ꝯfluerent. S qr sane iniquũ erat inuiniu̾sũ
eas quasi extͣneas repelli: p̃tor eas ad bonoꝵ possessione admittit. ea parte qͣ ꝓximi¬
tatis noĩe bonoꝵ possessionẽ pollicetur. ex qua parte . s. ita admittuntur.si neꝙ ag

Expanded text:
iore gradu est, aliquem adoptaverit, adgnatio inter vos esse non dubitatur. Ceterum inter masculos quidem adgnationis iure hereditas etiam longissimo gradu ultro citroque capitur. quod ad feminas vero ita placebat ut ipsae consanguinitatis iure tantum capiant hereditatem si sorores sint, ulterius non capiant: masculi vero ad earum hereditates, etiam si longissimo gradu sint, admittantur. qua de causa fratris tui aut patrui tui filiae vel amitae tuae hereditas ad te pertinebat, tua vero ad illas non pertinebat. quod ideo ita constitutum erat, quia commodius videbatur, ita iura constitui ut plerumque hereditates ad masculos confluerent. sed quia sane iniquum erat in universum eas quasi extraneas repelli, praetor eas ad bonorum possessionem admittebat ea parte qua proximitatis nomine bonorum possessionem pollicetur: ex qua parte
Abbreviated transcription (Latin):
cept᷑ã ł pat ecoꝵ ł auꝰ pat̾nꝰ. siue mat̃iꝰ. qn̾ femina mortua sit. cuiꝰ de heditate
agit᷑. hisq licet solisint adeuntib agnatos minime uocab̾at. Et q̃ ad mod̾ lex
.uii. tabula filio mortuo nepotes uł neptes ł ꝓnepotes ⁊ ꝓneptes. in loc̃ pau̾s
sui ad succecsione aui sui uocant. ita ⁊ pͥncipalis disp̃o in loc̾ matͥs sue ł auuie
ees ẽ iam designata pttis. iii. dimmutone uocat. S c̃ad huc dubit̾o manebat
inseri eam extheodosiano codice in eo ꝯcessimꝰ. Hrã aũ ꝯstõne ꝓmulgata son iiri ei dro
gat est. Et sanentꝰ talib nepotib ex filia. ł nepotib ex nepte. ⁊ deuiceps suꝑlliubꝰ. agna¬
tis nulła parte mottiti successionis ÷ͥ uendicare. ne hii qͥ ex tͣnsu̾sa linea uenui̾t poto¬
pes duridi heditate. simiłr nos inter filias ⁊ nepotes ex filia distͥbutonẽ fiꝰ iubeniꝰ. ł int̾ oẽs ne¬

Expanded text:
eorum vel avus paternus sive maternus, quando femina mortua sit cuius de hereditate agitur, hisque, licet soli sint, adeuntibus adgnatos minime vocabant. et quemadmodum lex duodecim tabularum filio mortuo nepotes vel neptes vel pronepotes et proneptes in locum patris sui ad successionem avi vocat: ita et principalis dispositio in locum matris suae vel aviae eos cum iam designata partis tertiae deminutione vocat. Sed nos, cum adhuc dubitatio manebat gregavimus neque inseri eam ex Theodosiano codice in eo concessimus. nostra autem constitutione proex filia vel pronepotibus ex nepte et deinceps superstitibus, adgnatos nullam partem mortui successionis sibi vindicare, ne hi qui ex transversa linea veniunt potiopes dividi hereditatem, similiter nos inter filios et nepotes ex filia distributionem fieri iubemus, vel inter omnes ne
Abbreviated transcription (Latin):
Item adoptuios lib̃os emancipatos ab adoptiuo patre. sic̃ ab intestato ita longe
minꝰ qͣ tabulas testam̃ti ad hona eiꝰ admittit. qi dsinu̾t ĩmnũ ꝯ hb̃ ꝵ ẽt̃. Admonendi¬
pati fui̾t. i testato parente nat᷑ali mortuo: licet ea parte edicti qͣ libi ad honorea
posessioñe ubcant᷑ n adinittant᷑: alia tñ parte uocari .i. qͣ cognati defuneti uocan¬
posles x qͣ parte ita admittunt᷑. si neꝙ sui hedes lib̃i necꝑ emaneipati obstent. Bieis
legita nos ħedes. dĩ ꝓximos cognatos. S ea oĩa cintiqͥtati qͥd placuert̃. Aliqꝗͥ aũ em̃¬

Expanded text:
item adoptivos liberos emancipatos ab adoptivo patre, sicut ab intestato ita longe minus contra tabulas testamenti, ad bona eius admittit, quia desinunt in liberoruea parte edicti qua liberi ad bonorum possessionem vocantur non admittantur, alia tamen parte vocari, id est qua cognati defuncti vocantur. ex qua parte ita admittuntur si neque sui heredes liberi neque emancipati obstent neque alegitimos heredes, deinde proximos cognatos. Sed ea omnia antiquitati quidem placuerunt: aliquam autem
Abbreviated transcription (Latin):
ħ fac̃ Iͣriũ eueñ. ut licet qͥs ĩfamilia defuncti sit mortis t̃ꝑe. tnͣ suus hes nͣ fiat.
ułti si pꝰ mort̾ẽ suã pat̾ uidicatꝰ fui̾t reꝰ ꝑduellionis. ac ꝑ ħmemoria eꝰi d̾cpuata
uocant᷑. Nec qͥ gͣdu ꝑximior ẽ ult̾iorem excludit. eqũ enĩ ẽe uid̾r nepotes. neptes¬
ꝙ in pa̾s sui loc̃ succede. Pari rõne ⁊ si nepos neptisꝙ sit ex filio: ⁊ ex nepote: ꝓne¬
tem diuidi. ut filiꝰ partẽ dimidiã ħeditatis ħat. ⁊ exalt̾o filio duo płres ue ne¬
potes altam dimidiã. It̾e̾ si ex duob filiis nepotes ext̾at exalt̾o imꝰ forte ł duo.

Expanded text:
arium evenit ut, licet quis in familia defuncti sit mortis tempore, tamen suus heres non fiat, veluti si post mortem suam pater iudicatus fuerit reus perduellionis, ac per hoc memoria eius damnata vocantur, nec qui gradu proximior est ulteriorem excludit: aequum enim esse videtur, nepotes neptesque in patris sui locum succedere. pari ratione et si nepos neptistem diuidi, ita ut filius partem dimidiam hereditatis ferat et ex altero filio duo pluresue nepotes alteram dimidiam, item si ex duobus filiis nepotes extent et ex altero filio unus f
Abbreviated transcription (Latin):
traneꝰ hes institutꝰ: filio mortuo n pꝰea c̾tũ fui̾t ħed̾e institut᷑ ex testam̃to nͥ fi̾
desertoꝙ pꝰea aui testam̃to: suꝰ ħes auo ñ existit. qr nullo ure cognat᷑onis
patr̃e sui patͥs tetigit. Sic n ille ẽ intͣ lib̾os auo ꝗͣ filtꝰ emancipatꝰ ad optauat:
cognati. ħ de siuis ħedib. E̾mancipati aũ lib̾i ure ciuili nicħ iuris ħnt. neqꝙ
uñ lib̃i ꝑ iñ ac si inpotestate parentis mortis tͥꝑe fuissent suie soli sint. suie c̃ sui
heditꝰ ꝯeurrãt. Itaꝙ duob lib̃is extantibꝰ emaneipatis. ⁊ qͥ mortis t̃pr in potestate

Expanded text:
o mortuo postea certum fuerit heredem institutum ex testamento non fieri desertoque postea avi testamento, suus heres avo non existit, quia nullo iure cognationis patrem sui patris tetigit. sic nec ille est inter liberos avo quem filius emancipatus adoptaverat. ancipati autem liberi iure civili nihil iuris habent: neque unde liberi, perinde ac si in potestate parentis mortis tempore fuissent, sive soli sint sive cum suis heredibus concurrant. itaque duobus liberis extantibus, emancipato et qui mortis tempore in potesta
Abbreviated transcription (Latin):
Ita d̾m tñ nepos neptis rie. ꝓnepos ꝓneptisue. suori ħed̾ nũo st̃. si p̃ced̾us pͣ esuꝰ ⁊ in¬
ꝑ id tempꝰ quo qͥs moreret᷑ filiꝰ inpotestate eiꝰ sit: nepos exeo suus ħes esse ñ pͣ. id ꝙ ⁊
potestate fut᷑ĩ forent: sui hedes sunt. Sui aũ ⁊̃ ignorantes fu̾it ħedes. Et licet su¬
riosi sitͣ. ħedes possũt existe̾. Qui ex qͥb causis ignorantibꝰ acqͥrit᷑ nob̾ exhis causis et
furiosis acqͥri por̃. Et statĩ morte parentis qͣi ꝯtinuat᷑ dñiũ. ⁊ io nͨ tutoris aucto¬
ritate opꝰ ẽ pupilł. õ̃ ignorantibꝰ acqͥritur suis ħedib heditas. nͨ curatoris ꝯsensu ac¬

Expanded text:
Ita demum tamen nepos neptisve et pronepos per id tempus, quo quis moriatur, filius in potestate eius sit, nepos ex eo suus heres esse non potest. idem et potestate futuri forent, sui heredes sunt. Sui autem etiam ignorantes fiunt heredes et, licet furiosi sint, heredes possunt existere: quia quibus ex causis ignorantibus adquiritur nobis, ex his causis et furiosis adquiri potest. et statim morte parentis quasi continuatur dominium: et ideo nec tutoris auctoritate op
Abbreviated transcription (Latin):
sunuils stipulat᷑onib op̃ ẽ ql simuu ⁊ huic qͥ restituit secitas datur. ⁊ accõnes ħe¬
ditaie ei  ineũ tnfferunt᷑ qui recip̃ heditatẽ. utͦꝙ senatꝰ ꝯsulto in hac sp̃e ꝯcur¬
uente Si qr sttpu latõnes ex senatꝰ ꝯsulto pegasiano descendentes n p̃l antiqͥtati
displieuert᷑ ⁊ qͥbid̃a casib capt̃osas eas ho excelsi ingenii papinianꝰ appellat. ⁊ nob
insegis magis simplicitas qm̃ difficultas placet. Id̾o õib nob fuggestis tã simili
pla suguenit. omñe auetortatẽ trebelliano senatꝰ ꝯsulto p̃stãe. ut ex eo fidiͥ¬
comllane heditates restituantur: sirie hes hat ex uoluntate testatoris. uii.n

Expanded text:
tituit securitas datur, et actiones hereditariae ei et in eum transferuntur qui recipit hereditatem, utroque senatus consulto in hac specie concurrente. Sed quia stipulationes ex senatus consulto Pegasiano descendentes et ipsi antiquitati displicuerunt et quibusdam casibus captiosas eas homo excelsi ingenii Papinianus appellat et nobis in legibus magis simplicitas quam difficultas placet, ideo omnibus nobis suggestis tam similitpostea supervenit, omnem auctoritatem Trebelliano senatus consulto praestare, ut ex eo fideicommissariae hereditates restituantur, sive habeat heres ex voluntate testatoris quartam
Abbreviated transcription (Latin):
pecimiã num̾at᷑a ł ip̃m ħedem rogare ut alicui restituat. ł legatartũ. ꝗͣus ale¬
tarii aut fidi comissari aut cꝰlib alt̾rus. Itaꝙ ⁊ legatariꝰ ⁊ fid̾i comissariꝰ ñ soł d ea re
rogari pͥ. ut alicui eã restituat q̃ ei relicta sit. s n d̾ alia siue ip̃iꝰ siue aliena sit. ħ
solũ obseruand̾ ẽ ne plus qͥsꝗͣ rogetur alicui restituere ꝗͣ ip̃e extestam̃to ceꝑit. Nã qd
ampliꝰ est ĩ utiłr relinqͥt᷑. Cũ aũ aliena res ꝑfidi cõmissũ relinq̃r: necesse ẽ ei qͥ rogat

Expanded text:
el ipsum heredem rogare ut alicui restituat, vel legatarium quamvis a letarii aut fideicommissarii aut cuiuslibet alterius. itaque et legatarius et fideicommissarius non solum de ea re rogari potest, ut eam alicui restituat, quae ei relicta sit, sed etiam de alia, sive ipsius sive aliena sit. hoc solum observandum est, ne plus quisquam rogetur alicui restituere quam ipse ex testamento ceperit; nam quod amplius est inutiliter relinquitur. cum autem aliena res per
Abbreviated transcription (Latin):
ae si unꝰ qͥͣsꝙ exqͣrta parte seͥptꝰ fuiss. Si płres uncie quã .xii. dũstͥbute
sunt. is qͥ sñ parte iastitucus ẽ ꝙ dispundio deest habebit. Id̾ ꝙ er̃ si di¬
pondiꝰ expletꝰ sit. ꝙ om̃s partes ad aisẽ pꝰea reuocantur qũauus suit pluri¬
um untiaꝵ Heres et pure ⁊ sub ꝯdit̾one institut pot᷑. Ex ẽto temꝑe aut̃
ẽe ac si pure heres institutꝰ eẽt. Impossibił ꝯditio inĩstutonib ⁊ legatis nͨ
non fid̾i ꝯmissis ⁊ lib̾tatibꝰ ꝓn̾ scͥpto habet᷑. Si płres ꝯdit̃ones institutõne¬

Expanded text:
arte scriptus fuisset. Et si plures unciae quam duodecim distributae sunt, is qui sine parte institutus est quod dipondio deest habebit: idemque erit si dipondius expletus sit. quae omnes partes ad assem postea revocantur, quamvis sint plurium unciarum. Heres et pure et sub condicione institui potest. ex certo tempore aut et, et perinde esse ac si pure heres institutus esset. Impossibilis condicio in institutionibus et legatis nec non in fideicommissis et libertatibus p
Abbreviated transcription (Latin):
nra sui ħedis ħt. qm uis qͦ nepos i neptis ex eo. in ead potestate st̃. S si filiꝰ ei ui
uo eomoriatur. aut qͣlibet alia rõne ex eat de .po. eiꝰ: incip̃ nepos neptis ue in eiꝰ
loc̃ succed̾e. n eo mͦ uira suoꝵ ħedũ qͣi agnatone nanciscunt᷑. He gͦ eo mͦ ruͣpat᷑ eiꝰ
testam̃tũ. sic̃ ipm filiũ ł ħeclem instituere ł noĩatĩ exħedare debi testator ue
instituere ł exħedare. ne forte uiuo eo filioꝙ m ortuo: succed̾ndo ĩ loe̾ eiꝰ nepos
neptis ue qͣi agnatõne rũpat testam̃tũ. Idꝙ lege uilia pelleia ꝓuisũ ẽ: ĩ qua

Expanded text:
quamuis nepos quoque et neptis ex eo in eadem potestate sint; sed si filius meus me uiuo moriatur aut qualibet alia ratione exeat de potestate mea, incipit nepos neptisue in eius locum succedere, et eo modo iura suorum heredum quasi adgnatione nanciscuntur. Ne ergo eo modo rumpatur mihi testaminstituere uel exheredare, ne forte, me uiuo filio mortuo, succedendo in locum eius nepos neptisue quasi adgnatione rumpat testamentum: idque lege Iunia Vellaea prouisum est, in qua
Abbreviated transcription (Latin):
siztestatꝰ d̾cedit qͥ aut oĩno testam̾t᷑ ñ fecit aut ñ uire feẽ. aut id qd fecerat ruptũ
sirrit̃ ue fem̃i ẽ. aut nemo ex eo heres exstitit. In testatoꝵ aũ heditates exlege.
xrii tabilaꝵ pmũ ad suos ħ̾edes ꝑtinẽt. siti atũ ħedes existimant᷑. Ut supͣ dixmiꝰ.
q̃ inpotestate morientis fuer. ueluti filiꝰ filia nepos. neptis tie ex filio. ꝓnepos. ꝓnep¬
t̃sue ex nepotẽ exfilio nato. ꝓnatꝰ ꝓnata ue. nͨ int̾ ẽ utr nat᷑ales suit libi̾ an ad¬

Expanded text:
Intestatus decedit qui aut omnino testamentum non fecit, aut non iure fecit, aut id quod fecerat ruptum irritumve factum est, aut nemo ex eo heres extitit. Intestatorum autem hereditates ex lege duodecim tabularum primum ad suos heredes pertinent. Sui autem heredes existimantur liberi qui in potestate morientis fuerunt, veluti filius filiave, nepos neptisve ex filio, pronepos proneptisve ex nepote filio nato
Abbreviated transcription (Latin):
ex eꝰ ꝑͣ ⁊ fid̾i coͥmissa ẽe ceꝑũt codicillos intduxit. Nã cũ Sced in affricã: scͥpsit es¬
dicillos testam̃to ꝯfirmatos: qͥb ab augͦto petiit ꝑfid̾i comissũ ut fr̃et aliqͦ. Et c̃̾ diuꝰ aus¬
tus̃ uoluntatẽ eiꝰ impleiuss: deinceps aue t̾britatẽ eiꝰ secuti fidi cõmissa pͥstabant. Et filia
cuꝰ tuc̾ auctoritas max᷑ erat: ⁊ qͥsisisse an possit ħ recipi.i. ne absonas aueris rone
adicilloꝵ us eẽt. ⁊ trebatiũ suasisse tragꝰto qd̾ d̾r utilissim̃ ⁊ nec̾m ħ eiuilib ẽẽ. ꝓpt̾¬

Expanded text:
 etiam fideicommissa coeperunt, codicillos introduxit. nam cum decederet in Africa scripsit codicillos testamento confirmatos, quibus ab Augusto petiit per fideicommissum ut faceret aliquid: et cum divus Augustus voluntacuius tunc auctoritas maxima erat, et quaesisse, an possit hoc recipi nec absonans a iuris ratione codicillorum usus esset: et Trebatium suasisse Augusto, quod di
Abbreviated transcription (Latin):
legauit. utile ẽ legat᷑ ꝓptͣ rep̾sent̾onẽ. Ꝙ si uiuo testatore dies uenĩt. aut ꝯde

Expanded text:
legaverit, utile est legatum propter repraesentationem. quodsi vivo testatore dies venerit aut condicio legaverit, utile est legatum propter repraesentationem. quodsi vivo testatore dies venerit aut condicio
Abbreviated transcription (Latin):
te eum agẽ ⁊ fund̃ pete uilianꝰ ait. qi usus fructꝰ inpetõne: serututis loc̾ obti¬
net. s offitio rudicis ꝯtinĩ. ut deducto usufructu iubeat existimat᷑one p̾stari.
quãi aliena legauĩt. ualet legat᷑. Nã plus ualet qd̾ inu̾itate ẽ. qmͣ qd inopuuo¬
ne. s n si legatarii putauit: uałe ꝯstat. qi exitũ uoluntas defimeti pot᷑. ħre. Si
rem suã legauĩt testator pꝰea eam alienaui̾t celsus existimat si ñ adim̃di aio
alienauit: pars q̃ ñ est alienata om̃tm debetur. pars aũ alienata ita debeo
si n adim̃di aio alienata sit. Si qͥs debitori suo lib̾atõnẽ legauĩt: legat᷑ utile ẽ eet
neq ab ip̃o debitare nͨ ab hede eiꝰ pot̾ ħes pet̾e. nͨ ab alio qui hedis locõ  pot̾
adebitore queniti: ut lib̾et eũ. ft̾ aũ qͥs ad t̃pꝰ iub̾e : ne hes petat. Ex qͣrio si d¬
biter ẽditori suoꝙ debet legaui̾t: inutile ẽ legat᷑. si nicħ plus ⁊ inlegato qͣmͣ in

Expanded text:
 fundum petere Iulianus ait, quia usus fructus in petitione servitutis locum optinet; sed officio iudicis contineri, ut deducto usu fructu iubeat aestimationem praestari. quasi alienam legaverit, valet legatum: nam plus valet quod in veritate est quam quod in opinione. sed et si legatarii putavit, valere constat, quia exitum voluntas defuncti potest habere. Si rem suam legaverit testator posteaque eam alienaverit, Celsus existimat, si non adimendi aalienaverit, pars quae non est alienata omnimodo debetur, pars autem alienata ita debetur si non adimendi animo alienata sit. Si quis debitori suo liberationem legaverit, legatum utile est, et neque ab ipso debitore neque ab herede eius potest heres petere, nec ab tat. Ex contrario si debitor creditori suo quod debet, legaverit, inutile est legatum, si nihil plus est in legato quam in d
Abbreviated transcription (Latin):
tis nes scͥptꝰ rogatꝰ sit restituere: tunc extrebelliano senatꝰ ꝯsalto ⁊ estitue¬
hatͣ heditas. ⁊ inittr᷑ꝙ actiones heditarie ꝓrata parte dalunt᷑ in ħed̃ ꝙ̃ iure

Expanded text:
tis scriptus heres rogatus sit restituere, tunc ex Trebelliano senatus consulto restituetis scriptus heres rogatus sit restituere, tunc ex Trebelliano senatus consulto restituebatur hereditas et in utrumque actiones hereditariae pro rata parte dabantur: in here
Abbreviated transcription (Latin):
ꝯsulib: senatꝰ censuit. ut ei qͥ rogatꝰ eẽt ħeditate restituere ꝑ iñ lie̾ partem
qrͣtã retine sic̃ atꝙ ex lege falcidia ex legatis retiñe ꝯced̾r. Ex singłis quoꝙre
ħ qͣ ꝑ fid̃i cõmissũ relmquunt᷑ ead̾ retentõ ꝑmissa ẽ. Post ꝙ senatꝰ ꝯsult̾: ipse
ħes hoña heditaria sustinebat. Iile aũ ex fidi cõmisso recepit partẽ ħeditatis
legatarii partiarii loco erat .i. etꝰ legatari cui pars bonoꝵ legabat᷑. Que spes
legati partio uocabat᷑ qr c̃ hede legatariꝰ partiebat᷑ ħeditate. ut̃ q̃ solebant
stipulatones int̾ hecł .rx particiaꝵ legatariũ int̾poni: sed̾ int̾ponebant᷑
inter eum qͥ ex fidi ꝯmisso cep̃ ħeditatẽ ⁊ ħed̾e .i. ut luer̃ ⁊ d̾ apñ ħeditari
lim: ꝓrata parte int̾eos oõmune sit. Ergo si qͥd ñ plꝰ qͣm dodra̾tẽ ħedita¬

Expanded text:
consulibus senatus censuit, ut ei qui rogatus esset hereditatem restituere perinde liceret quartam consulibus senatus censuit, ut ei qui rogatus esset hereditatem restituere perinde liceret quartam partem retinere, atque lege Falcidia ex legatis retinere conceditur. ex singulis quoquetentio permissa est. post quod senatus consultum ipse heres onera hereditaria sustinebat: ille autem qui ex fideicommisso recepit partem hereditatis legatarii partiarii loco erat, id est, eius legatarii cui pars bonorum legabatur. quae species legati partitio vocabatur, quia cum herede legatarius partiebatur hereditatem. unde quae solebant stipulationes inter heredem et partiarium legatarium interponi, eaedem interponebantur inter eum qui ex fideicommisso pro rata parte inter eos commune sit. Ergo si quidem non plus quam dodrantem heredita
Abbreviated transcription (Latin):
bant. In pͥmis gͥ sciend̾ ẽ opꝰ ẽe ut aliqͥs recto uire testam̃to ħes instituat᷑ exꝰ ꝙ fidi
cõmittat᷑ ut eam ħeditat̾e alii restituat. alioqͥn inutile ẽ testam̃t̃ qͦ nemo ħes in¬
stitutt᷑. Cũ gͥ aliqͥs scͥpserit luciꝰ ticiꝰ heres esto. pot̾it addicẽ. Rogo te luci tici ut
cũ pͥm̾ possis ħeditatẽ meã adire: eam gaio seio reddas ⁊ restituas. Pot̾ aũ qͥsq et
de parce restituenda ħed̾ rogare. ⁊ lib̃m eẽ ł pure ł sub ꝯdit̾one relinq̾re. fidi cõ¬
missũ. ł ex die ẽto. Restituta aũ ħeditate: is qͥd̃ qͥrestituit: nichominꝰ hes ꝑma¬
net. is uͦ qͥ recpp̃ ħeditat̾e aliqn hedis. aliqͣn legatarii loco habebat᷑. Et innero
ħeditas ex fid̃i cõmissi euisa restituta sit: oẽs acciones que iuire cuuli ħedi ĩħede
ob id extinguebant᷑ fidi cõmissa: pꝰea uaspasiani aug̾ti tẽꝑib pegaso ⁊ pusione

Expanded text:
 esse ut aliquis recto iure testamento heres instituatur, eiusque fidei committatur ut eam hereditatem alii restituat: alioquin inutile est testamentum in quo nemo heres instituitur. cum igitur aliquis scripserit: ‘ Lucius Titius heres esto ’, poterit adicere: ‘ rogo te, Luci Titi, ut, cum primum possis hereditatem meam adire, eam Gaio Seio reddas restituas ’. potest autem quisque et de parte restituenda heredem rogare: et liberum est vel pure vel sub condicione relinquere fiditate is quidem qui restituit nihilo minus heres permanet: is vero qui recipit hereditatem aliquando heredis aliquando legatarii loco habebatur. Et in Neroautum est ut, si cui hereditas ex fideicommissi causa restituta sit, omnes actiones quae iure civili heredi et ob id extinguebantur fideicommissa; postea Vespasiani Augusti temporibus Pegaso et Pusione