comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
.e& id ÷ ipsi greciȩ luctũ & cladẽ apollinẽ
significasse plorantẽ. Deinde mox regem
aristonicũ uictũ & captũ. eẽ. nuntiatũ. ẽ:
quẽ uinci utiq apollo nolebat & dolebat:¬
& hoc sui lapidis etiã lacrimis indicabat.
Unde ñ usq quaq in congrue quã uis fa¬
bulosis tam̃ ueritati similib mores dȩ mo¬
nũ describunt᷑ carminib poetarũ. Nam
camillã diana doluit apud uirgiliũ : &
pallantẽ moriturũ hercules fleuit. Hinc
fortassis & numa pompilius pace ab un¬
dans. sed quo donante nesciens nec reqͥreas.
cũ cogitaret ociosus quib nã diis tuendã
romanã salutẽ regnũq cõmitteret. nec
uerũ illũ atq om̃ipotentẽ summũ dm̃ cu¬
rare opinaret᷑ ista t̾rena atq recolere  troi¬
anos dõs quos aeneas ad uexerat neq troi¬
anũ neq lauiniense ab ipso a enea conditũ
regnũ diu seruare potuisse : alios ꝓuiden¬

Expanded text:
esset, id est ipsi Graeciae, luctum et cladem Apollinem esset, id est ipsi Graeciae, luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. Deinde mox regem Aristonicum victum et captum esse, nuntiatum est; quem vinci utique Apollo nolebat et dolebat, et hoc sui lapidis etiam lacrymis indicabat. Unde non usquequaque incongrue, quabulosis, tamen ueritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. Nam Camillam Diana doluit aput Vergilium et Pallantem moriturum Hercules fleuit. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans, sed quo donante nesciens nec requirens, cum cogitaret otiosus, quibusnam dis tuendam Romanam salutem regnumque committeret, nec uerum illum adque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena, adque recoleret Troianos deos, quos Aeneas aduexerat, neque Troianum neque Lauiniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conseruare potuisse: alios prouiden
Abbreviated transcription (Latin):
licasq uictorias. qua semꝑ fere ꝑhuma¬
nors animoꝵs motus accidunt. quas tam̃
plerũq contra eors fieri uoluntatẽ non
solũ fabulȩ multa mentientes. & uix ueri
aliquid uel indicantes uel significantes.
sed etiã ipsa romana confitet᷑ historia
Neq enĩ aliunde apollo ille cumanꝰ cugĩ anꝰ
aduersus acheos regẽq aristonicũ bella¬
retur quatriduo fleuisse nuntiatus . ẽ.
quo ꝓdigio arus pices t̃riti. cũ id simu¬
lachrũ in mare putauis sent. eẽ. ꝓiciendũ.
cumani senes int̾cesser̃. atq retuler̃ tale
ꝓdigiũ & antiochi & ꝑsis bello in eodem
apparuis se figmento. & quia romanis
felicit̃ ꝓuenisset ex senatus consulto: ei¬
dem apollini sua dona. eẽ. missa testati
sunt. Tunc uelut peritiores acciti aruspi¬
ces responder̃ simulachri apollinis fle¬
tum ideo ꝓsꝑum. ẽẽ. romanis : qm̃ cumana
colonia greca. ẽẽt. siuisq t̾ris unde accitus

Expanded text:
licasque uictorias, quae semper fere per humalicasque uictorias, quae semper fere per humanorum animorum motus accidunt; quas tamen plerumque contra eorum fieri uoluntatem non solae fabulae multa mentientes et uix ueri aliquid uel indicantes uel significantes, sed etiam ipsa Romana confitetur historiaNeque enim aliunde Apollo ille Cumanus, cum adversus Achaeos regemque Aristonicum bellaretur, quatriduo flevisse nuntiatus est: quo prodigio aruspices territi, cum id simulacrum in mare putavissent esse projiciendum, Cumani senes intercesserunt, atque retulerunt tale prodigium et Antiochi et Persae bello in eodem apparuisse figmento: et quia Romanis feliciter provenisset, ex senatusconsulto eidem Apollini suo dona esse missa testati sunt. Tunc velut peritiores acciti aruspices responderunt, simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Romanis, quoniam Cumana colonia Graeca esset, suisque terris, unde accitus
Abbreviated transcription (Latin):
irruebant imꝓbi belloq tẽptabant. an ni¬
chil eoꝵs fiebat. ut posset pax illa ꝑsistere :¬
Si eni bellis etiã tum roma lacessebat᷑. nec
armis arma obuia ferebant᷑: quib modis
agebat᷑. ut nulla pugna suꝑati. nullo
martio impetũ sedarent᷑ in imici: His mo¬
dis semꝑ ageret᷑ : ut semꝑ roma clausis iani
portis pacata regnaret. Qđ si in potestate
ñ fuit : ñ gͦ roma pacẽ habuit. quandiu
dii eoꝵ sed quandiu homines finiami cir¬
cunquaq uoluerunt qui eã nullo bello ꝓ¬
uocauer̃: hisi forte dii tales etiã id homi¬
ni uendere audebant. Qđ alius homo uo¬
luit siue noluit sint̃. ẽ. quidẽ iã uitio ꝓpͥo
malas mentes quatͤnus sinant᷑ isti dȩmo¬
nes uel t̾rere uel excitare. Sed si semꝑ hoc
possent. nec aliud secretiore ac suꝑiore
potestate contͣ᷑ eoꝵs conatũ sepe alit̾ agere¬
tur ⁊ semꝑ in potestate haberent paces bel¬

Expanded text:
irruebant improbi belloque tentabant; an niirruebant improbi belloque tentabant; an nihil eorum fiebat, ut posset pax illa Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obuia ferebantur: quibus modis agebatur, ut nulla pugna superati, nullo Martio impetu territi sedarentur inimici, his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. Quod si in potestate non fuit, non ergo Roma pacem habuit, quamdiu di eorum, sed quamdiu homines finitimi circumquaque uoluerunt, qui eam nullo bello prouocauerunt; nisi forte di tales etiam id homini uendere audebunt, quod alius homo uoluit siue noluit. Interest quidem iam uitio proprio, malas mentes quatenus sinantur isti daemones uel terrere uel excitare; sed I si semper hoc possent nec aliud secretiore ac superiore potestate contra eorum conatum saepe aliter ageretur, semper in potestate haberent paces bel
Abbreviated transcription (Latin):
irruentib sibi importune in imicis resis¬
tere cogebat. ñ auiditas ad ipiscendȩ lau¬
dis humanȩ. sed necessitas tuendȩ salutis
& libertatis: Ita sit plane. Nam post quã
res eoꝵs sic̃ scribit ipse salustius legib mo¬
rib agris aucta satis ꝓsꝑa satisq pollers
uidebatur. sicuti pleraq mortaliũ habent᷑:
in uidia exopulentia orta. ẽ. Igit᷑ reges. po¬
płiq finitimi bello tẽptare : pauci ex amicis
auxilio. ẽẽ. Nã cȩteri metu ꝑculsi aperi¬
culis aberant. At Romani domi. militiȩq
intenti. festinare. parare. alius aliũ hor¬
tari. hostib: obuiã ire : libertatẽ. patriã.
parentesq armis tegere : Post ubi pericula
uirtute ꝓpulerant : sociis atq amicis au¬
xilia portabant. magisq dandis quã ac¬
cipiendis beneficiis amicitias parabant.
Decent̃ his artib roma creuit. Sed regnan¬
te numa: ut tam longͣ pax. eẽt. utrũ¬

Expanded text:
irruentibus sibi importune inimicis resisirruentibus sibi importune inimicis resistere cogebat, non aviditas adipiscendae laudis humanae, sed necessitas tuendae salutis et libertatis. Ita sit plane. Nam postquam res eorum, sicut scribit ipse Sallustius, legibus, moribus, agris aucta, satis prospera, satisque pollens videbatur, sicuti pleraque mortalium habentur, invidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitimi bello tentare, pauci ex amicis auxilio esse: nam caeteri metu perculsi a periculis aberant. At Romani domi militiaeque intenti festinare, parare, alius alium hortari, hostibus obviam ire; libertatem, patriam, parentesque armis tegere. Post ubi pericula virtute propulerant, sociis atque amicis auxilia portabant, magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant . Decenter his artibus Roma crevit. Sed regnante Numa, ut tam longa pax esset, utru
Abbreviated transcription (Latin):
diffamari : Idonea uero causa ut magnũ
.eẽt imꝑiũ. cur. eẽ. deb̾et in quietũ.
Non ne in corporib: hominũ satius . ẽ. mo¬
dicã staturã cũ sanitate hab̾e. quã ad mo¬
lem aliquã giganteã ꝑpetuis afflictionib
ꝑuenire. nec cũ ꝑueneris requiescere. sed
quanto grandiorib menbris tanto maio¬
rib: agitarimalis : quid autẽ mali e&̃: ac
ñ potius plurimũ bonisi ea tempora per¬
durarent. quae ꝑstrinx̃ salustius ubi ait:
igiturꝰ in itio reges: nã in t̾ris nom̃ imperu
id primũ fuit diuersi pars ingeniũ. alii
corpus exercebant: etiã tum uita hominũ
sine cupiditate agitabat᷑. sua cuiq satis
placebant: An ut tam multũ augeretur
imperiũ debuit fieri qđ uirgilius de testa¬
tur dicens sdeterior donec paulatim ac de¬
colorȩtas : & belli rabies. & amor successit
habendi : Sed plane ꝓtantis bellis suscep¬
tis & gestis iusta defensio romanoꝵ.ẽ. qͦd

Expanded text:
diffamari? Idonea vero causa: ut magnum diffamari? Idonea vero causa: ut magnum esset imperium, cur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicum staturam cum sanitate habere, quam ad molem aliquam giganteam perpetuis afflictionibus pervenire, nec cum perveneris, requiescere, sed quanto grandioribus membris, tanto majoribus agitari malis? Quid autem mali esset, ac non potius plurimum boni, si ea tempora perdurarent, quae perstrinxit Sallustius, ubi ait, « Igitur initio reges nam in terris nomen imperii id primum fuit diversi; pars ingenium, alii corpus exercebant: etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant » ? An ut tam multum augeretur imperium, debuit fieri quod Virgilius detestatur, dicens: Deterior donec paulatim ac decolor aetas, Et belli rabies, et amor successit habendi? . Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis justa defensio Romanorum est, quod
Abbreviated transcription (Latin):
alia subsidia suꝑ in gratos & nequã. Sed ñ
hoc tam magnũ bonũ du illi romȩ uel pom¬
pilio contuler̃: cur imꝑio romano ꝑ ipsa
tempora laudabilia id nũquã post ea p̃s¬
titer̃: An utiliora erant saera cũ institue¬
rentur. quã cũ instituta celebrarent᷑: At¬
qui non dũ erant. sed ut eent ad debantur:
post ea uero iam erant. quae ut ꝓd. ẽẽnt cus
alii uolunt. xxͣx. & nouẽ anni in tam lon¬
ga pace trans acti st̃ regnante numa. &
post ea sacris institutis dusq ipsis qui eis¬
dẽ sacris fuerant inuitati iam p̃sidib atq
tutorib uix post tam multos annos ab ur¬
be condita usq ad augustum
ꝓmagno miraculo unus cõmemorat᷑ aunus
post primũ bellũ punicũ. qͦ belli portas
romani claudere potuer̃ : An respondent
quod nisi assiduis sibiq continue succe¬
dentib bellis romanũ imꝑiũ tam longe
lateq ñ posset augeri. & tam grandigła

Expanded text:
alia subsidia super ingratos et nequam. Sed si alia subsidia super ingratos et nequam. Sed si hoc tam magnum bonum di illi Romae uel Pompilio contulerunt, quur imperio Romano per ipsa tempora laudabilia id numquam postea praestiterunt? An utiliora erant sacra, cum instituerentur, quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant, sed ut essent addebantur; postea uero iam erant, quae ut prodessent custalii uolunt, triginta et nouem anni in tam longa pace transacti sunt regnante Numa, et postea sacris institutis disque ipsis, qui eisdem sacris fuerant inuitati, iam praesidibus adque tutoribus uix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustum pro magno miraculo unus commemoratur annus post primum bellum Punicum, quo belli portas Romani claudere potuerunt? CAPquod nisi assiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri, et tam grandi gloria
Abbreviated transcription (Latin):
alia defendenda serius sunt redire cõmo¬
romuli ad iuuisse credunt᷑. ut toto regni sui
tempore pacẽ hab̾et: etiã portas quae belł
patere assolent clauđet : eo merito scilicet
qe romanis multa sacra constituit: Illi uͦ
homini ꝓtanto gatulandũ fuit: si mͦ id reb
salubrib scisset impenđe. & ꝑnitiosissima
curiositate neglecta. dm̃ uerũ uera pietate
ꝑ quirere. Nunc aut̃ ñ ei dii contuler̃ illud
otiũ : sed eũ minꝰ fortasse decepissent. si
otiosũ minime reperissent. Quanto enĩ mi¬
nꝰ eũ occupatũ in uener̃ : tanto magis ipsi
occupauer̃. Nã quid ille molitus sit & qͥb
artib dõs tales sibi uel illi ciuitati consoti¬
are potuerit : uarro ꝓdit. Quod si dño pla¬
cuerit : suodiligentius disseret loco. Mo
do aut̃ quia de beneficiis eoꝵs quȩstio. ẽ:
magnũ beneficiũ. ẽ.pax. sed dĩ ueri bene¬
ficiũ ÷ Plerũq etiã sic̃ sol. sic̃ pluuia. uitȩq

Expanded text:
alia defendenda serius sunt redire commoalia defendenda serius sunt redire commoRomuli, adjuvisse creduntur, ut toto regni sui tempore pacem haberet, et Jani portas, quae bellis patere assolent, clauderet: eo merito scilicet, quia Romanis multa sacra constituit. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit, si modo id rebus salubribus scisset impendere, et perniciosissima curiositate neglecta, Deum verum vera pietate perquirere. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium; sed eum minus fortasse decepissent, si otiosum minime reperissent. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt, tanto magis ipsi occupaverunt. Nam quid ille molitus sit, et quibus artibus deos tales sibi, vel illi civitati consociare potuerit, Varro prodit: quod si Domino placuerit, suo diligentido autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax, sed Dei ueri beneficium est, plerumque etiam sicut sol, sicut pluuia uitaeque
Abbreviated transcription (Latin):
cipiendũ semꝑ uigilantis simi qđ potuer̃ fecer̃.
Cuersis quippe & incensis cũ oppido om̃ib
simula chris. solũ miueruȩ sub tanta runa
templi illius ut scribit libius in tegrũ ꝑhi
semꝑ subnumine troia. ẽ. ad eoꝵs laudẽ:
sed ne diceretur: excessere om̃s aditis arisq
relictis dii ad eorum defensionẽ. Illud
enĩ posse ꝑmiss̃ sunt: non unde ꝓbarent᷑
potentes. sed unde p̃sentes con uincerent᷑.
tũ qua tandẽ prudentia roma custodien¬
da cõmissa. ẽ. dixerit quis piãiã eos romȩ
habitare solitos quando ex pugnante fim¬
bria cecidit ilium. Unde gͦ steat mineruȩ
simulachrũ: Deinde si apud
romã erant quando fimbria
deleuit ilium. for¬
tasse apud iliũ erant quando agallis ipsa
roma capta & incensa. ẽ. Sed ut sunt audi¬
tu acutissimi motuq celerrimi. ad uocem
anseris cito redier̃. ut saltem capitolinũ col¬
lem qui remanserat tuerentur. Cȩterũ ad

Expanded text:
cipiendum semper uigilantissimi, quod potuerunt, fecerunt. cipiendum semper uigilantissimi, quod potuerunt, fecerunt. Euersis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris solum Mineruae sub tanta ruina templi illius, ut scribit Liuius, integrum stetsemper sub numine Troia est, ad eorum laudem, sed ne diceretur: Excessere omnes adytis arisque relictis Di, ad eorum defensionem. Illud enim posse permissi sunt, non unde probarentur potentum, qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam, jam eos Romae habitare solitos, quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. Unde ergo stetit Minervae simulacrum? Deinde, si apud Romam erant, quando Fimbria delevit Ilium - fortasse apud Ilium erant, quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est: sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi, ad vocem anseris cito redierunt, ut saltem Capitolinum collem, qui remanserat, tuerentur: caeterum ad
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ melius ciues illius urbis facere potuer̃:
Quid honestius : Quid fidelius : Quid ro¬
mana parentela dignius. quã melioricau¬
sȩ romanoꝵs ciuitatẽ seruare . & contͣ par¬
ricidã romanȩ rei publicȩ portas clauđe :
At hoc eis in quantũ exitiũ uerterit at ten¬
dant defensores dõrs. Deseruerint dii ad¬
ulteros: iliũq flaminis grecoꝵs reliquerint.
ut ex eis cinerib roma castior nasceretur.
Cur & post ea deseruerunt eandẽ ciuitatẽ
romanis cognatã ñ rebellantẽ ad uersus
romã nobilẽ filiã. sed iustiorib: eius par¬
tib fidem constantissimã piissimãq ser¬
uantẽ: curq delendã reliquer̃ ñ grecoꝵ
iuris fortib sed uiro spurcissimo romano¬
rũ : Aut si displicebat diis causa partiũ
sillanarũ cui seruantes urbẽ miseri por¬
tas clauserant: cur eidẽ sillȩ tanta bona
ꝓmit tebant & p̃nuntiabant: An & hic ag¬
noscunt᷑ adulatores feliciũ potius quã

Expanded text:
ergo melius ciues urbis illius facere potuerunt, ergo melius ciues urbis illius facere potuerunt, quid honestius, quid fidelius, quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum ciuitatem seruare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium uerterit, adtendant defensores deorum. Deseruerint di adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint, ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: quur et postea deseruerunt eandem ciuitatem Romanis cognatam, non rebellantem aduersus Romam nobilem filiam, sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque seruantem, eamque delendam reliquerunt non Graecorum uiris fortibus, sed uiro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat dis causa partium Syllanarum, cui seruantes urbem miseri portas clauserant: quur eidem Syllae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hic agnoscuntur adulatores felicium potius quam
Abbreviated transcription (Latin):
prius edictũ posuit ne cui parceret᷑: atq ur¬
bẽ totã cunctosq homines incendio conere¬
mauit. Hoc meruit iliũ ñ agrecis. quos sua
irritauerat iniquitate : sed a romanis. quos
sua calamitate ꝓpagauerat. diis illis cõmu¬
nib ad haec repellenda nichil iuuantibus:
seu qđ uerũ ÷ nichil ualentib. Nunqͥd &
tunc abscessere om̃s aditis arisq relictis dii.
quib illud oppidũ steterat post antiquos
grecoꝵs ignes ruinasq reparatũ : Si aut̃
abscesser causã requiro: & oppidanoꝵs
quidẽ quanto in uenio meliorẽ. tanto de te¬
riorẽ deoꝵs. Illi enĩ contra fimbriã portas
clauserant : ut sillȩ seruarent in tegrã ciui¬
tatẽ. Hinc eos iratus incendit: uel potius
penitus ex tinxit. Ad huc aut̃ melioꝵð par¬
tiũ ciuiliũ silla dux fuit: ad huc armis
rem publicã recuꝑare moliebat᷑. Horũ bonoꝵs
mitiorũ ñ dũ malos euentꝰ habuit. Quid

Expanded text:
prius edictum proposuit, ne cui parceretur, adque urprius edictum proposuit, ne cui parceretur, adque urbem totam cunctosque in ea homines incendio concremauit. Hoc meruit Ilium non a Graecis quos sua inritauerat iniquitate, sed a Romanis quos sua calamitate propagauerat, dis illis communibus ad haec repellenda nihil iuuantibus seu, quod uerum est, nihil ualentibus. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Di, quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant, causam requiro, et oppidanorum quidem quanto inuenio meliorem, tanto deteriorem deorum. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant, ut Syllae seruarent integram ciuitatem; hinc eos iratus incendit uel potius penitus extinxit. Adhuc autem meliorum partium ciuilium Sylla dux fuit, adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur; horum bonorum initiorum nondum malos euentus habuit. Quid
Abbreviated transcription (Latin):
q uindicari: tota hoc illa ciuitas fecit. qͦd
tota contempsit. Et ñ iã frẽm sed patrẽ
quod ÷ peius occidit: ut̃q fuit conditor
ubi alt̾ scelere ablatus ñ ꝑmissus. ẽ eẽ. reg¬
nator. Non . ẽ. ut arbitror qđ dicat᷑ quid
mali troia meruerit. ut eã dii desererent
quo posset ex tingui. & quid boni roma ut
eã dii in habitarent quo posset augeri:
nisi qđ uicti inde fuger̃. & se ad istos quos
parit̃ deciperent contuler̃: immo uero &
illic manser̃ ad eos more suo decipiendos qͥ
rursus easdẽ t̾ras habitarent: & hic easdẽ
artes fallatiȩ suȩ magis exercendo maio¬
rib honorib głati sunt. Certe enĩ ciuilib
iam bellis statentibus quid miserũ cõmise¬
rat iliũ. ut a fimbria marianarũ partiũ
homine pessimo euerteret᷑ multo ferotius
atq crudelius quã olim a grecis. Nã tunc
& multi inde fuger̃: & multi captiuati sal¬
tem in seruitute uixer̃. Porro aut̃ fimbria

Expanded text:
que uindicari, tota hoc illa ciuitas fecit, quod que uindicari, tota hoc illa ciuitas fecit, quod tota contemsit, et non iam fratrem, sed patrem, quod est peius, occidit. Uterque enim fuit conditor, ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. Non est, ut arbitror, quod dicatur quid mali Troia meruerit, ut eam di desererent, quo posset extingui, et quid boni Roma, ut eam di inhabitarent, quo posset augeri; nisi quod uicti inde fugerunt et se ad istos, quos pariter deciperent, contulerunt; immo uero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos, qui rursus easdem terras habitarent, et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati sunt. CAPUT VII. De iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium, ut a Fimbria, Marianarum partium homine pessimo, euerteretur, multo ferocius adque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captiuati saltem in seruitute uixerunt; porro autem Fimbria
Abbreviated transcription (Latin):
illis numinib displicerent. ut offensi pa¬
ridis facto desertã troiã ferro ignibq
donarent : magis contra romanos mo¬
ueret romuli fr̃ occisus. quã contͣ troiã¬
nos grecus marius illusus: magis irri¬
taret parricidiũ nascentis. quã regnan¬
tis adulteriũ ciuitatis. Nec ad causã quã
multi impudentia negant. multi pudore
dubitant. multi dolore dissimulant. N ec
nos itaq in ea re diligentius reqͥrenda
ꝑmultoꝵ scriptoꝵ ꝑ pensa testimonia
demoremur : romuli frẽm palã constat
occisũ ñ ab hostib ñ ab alienis. Si aut̃ ꝑ pe¬
trauit aut imꝑauit hoc romulus: magis
ipse fuit romanoꝵ quã paris troianoꝵd
caput. Cur igit᷑ troianis irã deoꝵ ꝓuoca¬
uit ille alienȩ coniugis raptor. & eorũdẽ
dõrs tutelã romanis mnuitauit iste sui fra¬
tris extinctor: Si aut̃ illud scelus a facto
imperioq romuli alienũ. ẽ. qm̃ debuit uti¬

Expanded text:
illis numinibus displicerent, ut offensi Paillis numinibus displicerent, ut offensi Paridis facto desertam Troiam ferro ignibusque donarent, magis eos contra Romanos moueret Romuli frater occisus quam contra Troianos Graecus maritus inlusus; magis inritaret parricidium nascentis quam regnantis adulterium ciuitatis. Nec ad causam, quam multi inpudentia negant, multi pudore dubitant, multi dolore dissimulant. Nec nos itaque in ea re diligentius requirenda per multorum scriptorum perpensa testimonia demoremur: Romuli fratrem palam constat occisum, non ab hostibus, \' non ab alienis. Si aut perpetrauit aut imperauit hoc Romulus, magis ipse fuit Romanorum quam Paris Troianorum caput; quur igitur Troianis iram deorum prouocauit ille alienae coniugis raptor, et eorundem deorum tutelam Romanis inuitauit iste sui fratris extinctor? Si autem illud scelus a facto imperioque Romuli alienum est: quoniam debuit uti
Abbreviated transcription (Latin):
terim mͦ nr̃a disputatio referatur. Si enĩ uera
sunt quae apud illos de matre aeneae & de
patre romuli lectitant᷑. quomͦ possunt diis
ad ulteria displicere hominũ. quȩ inse ip¬
sis concordit̃ fer̃ : si aut̃ falsa sunt : nec sic
quidẽ possunt irasci ueris adulteriis hu¬
manis: qui etiã falsis delectant᷑ suis. Huc
accedit : qm̃ si illud de marte ñ creditur :
ut hoc quoq de uenere ñ credat᷑. nullo di¬
uini concubitus obtentu matris romuli
causa defenditur. łuii aut̃ sacerdos illa
uestalis : & idõ dii magis in romanos sa¬
crilegũ illud flagitiũ quã introianis pa¬
ridis ad ulteriũ uindicare debuer̃. Nã
& ipsi romani antiqui instupro de tectas
uestȩ sacerdotes uiuas etiã defodiebant.
ad ulteras aut̃ feminas quã uis aliqͣ dã¬
natione nulla tam̃ morte plectebant.
usq ad eo grauius quae putabant adita
Aliud adicio quia si peccata hominũ

Expanded text:
terim modo nostra disputatio referatur. Si enim vera terim modo nostra disputatio referatur. Si enim vera sunt, quae apud illos de matre Aeneae et de patre Romuli lectitantur; quomodo possunt diis adulteria displicere hominum, quae in se ipsis concorditer ferunt? Si autem falsa sunt; nec sic quidem possunt irasci veris adulteriis humanis, qui etiam falsis delectantur suis. Huc accedit, quoniam si illud de Marte non creditur, ut hoc quoque de Venere non credatur, nullo divini concubitus obtentu matris Romuli causa defenditur. Fuit autem sacerdos Sylvia vestalis, et ideo dii magis in Romanos sacrilegum illud flagitium, quam in Trojanos Paridis adulterium, vindicare debuerunt. Nam et ipsi Romani antiqui in stupro de tectas Vestae sacerdotes, vivas etiam defodiebant adulteras autem feminas, quamvis aliqua damnatione, nulla tamen morte plectebant: usque adeo grauius quae putabant adyta Aliud adicio, quia, si peccata hominum
Abbreviated transcription (Latin):
uis ñ audacit̾ neq fident̃ pene tam̃ fatet᷑.
sed utile. eẽ. ciuitatib dicit ut se uiri for¬
tes etiã si falsũ sit diis genitos. eẽ. credant.
ut eomͦ animirs humanus uelut diuinae
stirpis fidutiã gerens resmagnas aggre¬
diendas p̃sumat audacius. agat uehem̃tiꝰ.
& obhoc impleat securitate felicius.: Quȩ
uarronis sententia exp̃ssa ut potui meis
uerbis: cernis quã latũ locũ aꝑiat falsita¬
ubi in telligamꝰ plura iã sacra & quasi reli¬
giosa potiusse confingi. Ubi putata sunt
ciuib etiã de ipsis dis ꝓd ẽe. mendacia sed
utrũ potuerit uenus ex concubitũ anchisae
aeneã parere. uel mars ex ͥ concubitu filiȩ
numitoris romulũ gignere : in medio relin¬
quamus. Nã pene talis quaestio etiã de scrip¬
turis nr̃is oboritur : qua quȩrit᷑ utrũ p̃ua¬
ricatores angłi cũ filiab hominũ concubu¬
tunc terra cõpleta. ẽ. Proinde ad utrũq in

Expanded text:
uis non audacter neque fidenter, paene tamen fatetur. uis non audacter neque fidenter, paene tamen fatetur. Sed utile ciuitatibus esse dicit, ut se uiri fortes, etiamsi falsum sit, dis genitos esse credant, ut eo modo animus humanus uelut diuinae stirpis fiduciam gerens res magnas adgrediendas praesumat audacius, agat uehementius et ob hoc inpleat ipsa securitate felicius. Quae Varronis sententia expressa, ut potui, meis uerbis cernis quam latum locum aperiat falsitaubi intellegamus plura iam sacra et quasi religiosa potuisse confingi, ubi putata sunt ciuutrum potuerit Venus ex concubitu Anchisae Aenean parere uel Mars ex concubitu filiae Numitoris Romulum gignere, in medio relinquamus. Nam paene talis quaestio etiam de scripturis nostris oboritur, qua quaeritur, utrum praeuaricatores angeli cum filiabus hominum concubutunc terra conpleta est.
Abbreviated transcription (Latin):
cõmiserat. ex qͦ aeneã pepererat : an qͥa
illud factũ ÷ indignante menelao. illud
aut̃ concedente uulcano: dii enĩ credo ñ
telant coniuges suas usq ad eo ut eas etiã
cũ hominib dignent᷑ hab̾e cõmunes. Ir¬
ridere fabulas existimor: ne grauit̃ a ge¬
re tanti ponđis causã. Non gͦ credamꝰ
si placet aeneã. eẽ. ueneris filiũ : ecce con¬
cedo si nec romulũ martis. Si aut̃ illud.
cur ñ & illud: Andõs fas . ẽ. hominibus
feminis: mares aut̃ homines deab: misceri
nefas : Dura uel potuis ñ credenda con¬
ditio : quod ex iure ueneris in concubitu
martis licuit hoc iniure suo ipsi ueneri
ñ licere. At utrũq firmatũ ÷ auctoritate
romana. Neq enĩ minꝰ credidit recentior
cȩsar auiã uenerẽ: quã patrẽ antiquior
romulus martẽ. Dixerit aliquis. Itane tu¬
ista credis : Ego uero ista ñ credo. Nã & uir
doctissimus eoꝵ uarro falsa hac. eẽ. quam¬

Expanded text:
commiserat, ex quo Aenean pepererat? An quia commiserat, ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao, illud autem concedente Vulcano? Di enim, credo, non zelant coniuges suas usque adeo, ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. Inridere fabulas fortassis existimor nec grauiter agere tanti ponderis causam. Non ergo credamus, si placet, Aenean esse Veneris filium: ecce concedo, si nec Romulum Martis. Si autem illud, quur non et illud? An deos fas est hominibus feminis, mares autem homines deabus misceri nefas? Dura uel potius non credenda condicio, quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit, hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Neque enim minus credidit recentior Caesar auiam Venerem quam patrem antiquior Romulus Martem. CAPUT ista credis? Ego uero ista non credo. Nam et uir doctissimus eorum Varro falsa haec esse, quam
Abbreviated transcription (Latin):
nisi etiã peierando peccabant : Nãq cor¬
ruptissimis morib ad huc mos iurandi
seruabatur antiquus : ut abscelerib metu
religionis ꝓhiberent᷑. sed ut ꝑuiria quoq
quare dii qͥb ut dicunt steterat illud im¬
periũ cũ agrecis p̃ualentib ꝑhibentur
uicti. troianis peierantib fingant᷑ irati:
nec ad ulterio paridis ut rursus a qͥb dam
defendent᷑ ut troiam desererent succensu¬
erunt. Auctores enĩ doctoresq peccator
.eẽ. solent: ñ ultores Urbem romã inquit
Salustiꝰ sicuti ego accepi. condidere atq
habuere initio troiani: Qui aenȩa duce ꝓ¬
fugi sedib incertis uagabant᷑. Si gͦ ad¬
ulteriũ paridis uindicandũ numina cen¬
suerunt. aut magis introianis. aut
certe etiã in romanis puniendũ fuit. qr
aeneae mat̾ hoc fecit. Sed qͦmͦ in illo illud
flagitiũ oderant. qui in sua socia uenere
ñ oderant sut alia oͥmit tãi quod cũ anchise

Expanded text:
nisi etiam peierando peccabant? Namque cornisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi seruabatur antiquus, non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur, sed ut periuria quoque quare di, quibus, ut dicunt, steterat illud imperium, cum a Graecis praeualentibus probentur uicti, Troianis peierantibus fingantur irati. Nec adulterio Paridis, ut rursus a quibusdam defenduntur, ut Troiam desererent, suscensuerunt. Auctores enim doctoresque peccatorum esse adsolent, non ultores. \'Urbem Romam, inquit Sallustius, sicuti ego accepi, condidere adque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis uagabantur\'. Si ergo adulterium Paridis uindicandum numina censuerunt, aut magis in Romanis aut certe etiam in Romanis puniendum fuit, quia Aeneae mater hoc fecit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant, qui in sua socia Venere non oderant ut alia omittam quod cum Anchise
Abbreviated transcription (Latin):
entes igit᷑ tanti dii neptiꝰ & apollolao¬
medontẽ sibi negaturũ. eẽ. mercedẽ : struc¬
tores mȩniũ troiãnoꝵ gratis & ingratis
fuer̃. Uideant ne grauius sit tales dõs cre¬
dere : quã diis talib peierare: Hoc enĩ
nec ipse homerus facile credidit : qui nep¬
tunũ quidẽ contͣ troianos. a pollinẽ aut̃
ꝓtroianis pugnantẽ facit. cũ illo ꝑiurio
ambos fabula narret offensos. Si igitur
fabulis credunt: erubescant talia colere
numina. Si fabulis ñ credunt: ñ obten¬
dant troiana ꝑ iuria. aut mirent᷑ dõs ꝑ¬
iuria punisse troiana. a masse romana.
Unde enĩ con iuratio catilinȩ intanta tã¬
q corrupta ciuitate habuit etiã eoꝵ gran¬
dẽ copiã quos manus atq lingͣ ꝑiurio
aut sanguine ciuili alebat: Quid enim
aliud tõtiẽs senatores corrupt in iudicus.
totiẽs popłs in suffragiis uel inquibusq
causis quae apud eũ contionib agebant᷑.

Expanded text:
entes igitur tanti di, Neptunus et Apollo, Laoentes igitur tanti di, Neptunus et Apollo, Laomedontem sibi negaturum esse mercedem, structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Videant ne grauius sit tales deos credere quam dis talibus peierare. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit, qui Neptunum quidem contra Troianos, Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit, cum illo periurio ambos fabula narret offensos. Si igitur fabulis credunt, erubescant talia colere numina; si fabulis non credunt, non obtendant Troiana periuria, aut mirentur deos periuria punisse Troiana, amasse Romana. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta ciuitate habuit etiam eorum grandem copiam, quos manus adque lingua periurio aut sanguine ciuili alebat? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis, totiens populus in suffragiis uel in quibusque causis, quae aput eum contionibus agebantur,
Abbreviated transcription (Latin):
rei publicȩ ꝑuenirent: Primũ ipsa uel
iliũ unde origo ẽ. popłi romaniPneq eni
p̃pt̃ eundũ aut dissimulandũ .ẽ. quod & in
primo libro attigi eosdẽ habens dõs & coleas
cura grecis uictũ captũ atq deletũ. ẽ : Pri¬
amo inquiunt st̃ reddita laomedontea pa¬
t̃na ꝑ iuria. Ergo uerũ ÷ qđ a pollo atq nep¬
tunus eidẽ laomedonti mercẽnariis oꝑib
seruier̃. Illis quippe ꝓmisisse mercedem :¬
falsũq uirasse ꝑ hibetur. Miror apolli¬
nẽ nominatũ diuinatorẽ in tanto opificio
laborasse. nescientẽ qđ laomedon fuerat
ꝓmissa negaturꝰ : quã quã nec ipsũ neptu¬
nũ patruũ eius. frẽm iouis. regem maris.
decuit ignarũ. eẽ. futuroꝵs. Nã hunc ho¬
eta fuisse dicatur inducit magnũ aliqͥd
diuinantẽ: quẽ etiã nubes rapuit ut di¬
cit ne ab achille occidẽt᷑ cuꝑet. conuertere
ab imos qđ apud uirgiliũ confitet᷑ strucca
suis manib ꝑiurȩ moenia troiae. Nesci¬

Expanded text:
ia uel Ilium, unde origo est populi Romani, neque enim praetereundum aut dissimulandum est, quod et in primo libro adtigi eosdem habens deos et colens quur a Graecis uictum, captum adque deletum est? Priamo, inquiunt, sunt reddita Laomedontea paterna periuria\'. Ergo uerum est, quod Apollo adque Neptunus eidem Laomedonti mercennariis operibus seruierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur. Miror Apollinem nominatum diuinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Quamquam nec ipsum Neptunum, patruum eius, fratrem Iouis, regem maris, decuit ignarum esse futurorum. Nam hunc Hoeta fuisse dicatur, inducit magnum aliquid diuinantem, quem etiam nube rapuit, ut dicit, ne ab Achille occideretur, cuperet cum uertere ab imo, quod aput Vergilium confitetur, Structa suis manibus periurae moenia Troiae. Nesci
Abbreviated transcription (Latin):
marii & sylle aliorũq in eoꝵ partib ui¬
roꝵ clarissimoꝵ tanquã suoꝵ luminũ
in sua menbra ferocitatẽ : Galli quidẽ tru¬
cidauer̃ senatũ. quicqͥd eiꝰ in urbe tota p̃t̃
artẽ capitolinã quae sola ut cũq defen¬
sa. ẽ reperire potuer̃. Sed in illo colle
constitutis auro saltẽ uitã uendiderunt.
quã & si ferro raꝑe ñ possent: possent
tam̃ obsidione consumere. othi uero tã
multis senatorib peꝑcer̃: ut magis mi¬
rũ sit quod aliquos ꝑemer̃. At uero sylla
uiuo ad huc mario ipsũ capitoliũ qͦd a
gallis tutũ fuit. ad decernendas cȩdes
uictor in sedit. & cũ fuga mariꝰ laps. &̾e
ferocior cruentiorq rediturꝰ iste in capi¬
tolio ꝑsenatꝰ etiã consultũ multos uita
rebq priuauit. Marianis autẽ partib
sylla absente quid sc̃m cui parcerent fu¬
it quando mutio cinisenatori pontifici
aram ipsã ubierant ut aiunt fata roma¬

Expanded text:
Marii et Syllae aliorumque in eorum partibus uiMarii et Syllae aliorumque in eorum partibus uirorum clarissimorum tamquam suorum luminum in sua membra ferocitatem? Galli quidem trucidauerunt senatum, quidquid eius in Urbe tota praeter arcem Capitolinam, quae sola utcumque defensa est, reperire potuerunt; sed in illo colle constitutis auro uitam saltem uendiderunt, quam etsi ferro rapere non possent, possent tamen obsidione consumere: Gothi uero tam multis senatoribus pepercerunt. ut magis mirum sit quod aliquos peremerunt. At uero Sylla uiuo adhuc Mario ipsum Capitolium, quod a Gallis tutum fuit, ad decernendas caedes uictor insedit, et cum fuga Marius elapsus esset ferocior cruentiorque rediturus, . iste in Capitolio per senatus etiam consultum multos uita rebusque priuauit : Marianis autem partibus Sylla absente quid sanctum cui parcerent fuit, quando Mucio ciui senatori pontifici aram ipsam, ubi erant ut aiunt fata Roma
Abbreviated transcription (Latin):
hominẽ uiuũ. quã bestiȩ solent discerꝑe ca¬
dauer abiectũ. Alius oculis effossis & par¬
ticulatm menbris amputatis : in tantis cru¬
tiatib diu uiuere uel potiꝰ diu mori coactꝰ ÷
Subuastatȩ sunt etiã tanquã uillȩ quȩdã
nobiles ciuitates. Una uero uelut unus re¬
us duci iubetur : sic tota uissa ÷ trucidari.
Haec facta st̃ in pace pꝰ bellũ. ñ ut accele¬
raret᷑ obtinenda uictoria : sed ne contẽne¬
ret᷑ obtenta.¶ pax cũ bello de crudelitate
certauit & uicit. Illud enĩ ꝓstrauit arma¬
tos: ista nudatos. bellũ erat ut qͥ feriebat᷑
si posset feriret: pax aut̃. ñ ut qui euaserat
uiueret. sed ut moriens ñ repugnaret. Quȩ¬
rabies ex terarũ gentiũ. quȩ sẽuitia bar¬
baroꝵs huic de ciuib uictoriȩ ciuiũ com¬
parari potest : quid roma funestius tre¬
tetrius amariusq uidit. utrũ olim galloꝵ
& paulo ante gothorũ irruptionẽ. an

Expanded text:
• hominem uiuum, quam bestiae solent discerpere ca• hominem uiuum, quam bestiae solent discerpere cadauer abiectum. Alius oculis effossis et particulatim membris amputatis in tantis cruciatibus diu uiuere uel potius diu mori coactus est. Subhastatae sunt etiam, tamquam uillae, quaedam nobiles ciuitates; una uero, uelut unus reus duci iuberetur, sic tota iussa est trucidari. Haec facta sunt in pace post bellum, non ut acceleraretur obtinenda uictoria, sed ne contemneretur obtenta. Pax cum bello de crudelitate certauit et uicit. Illud enim prostrauit armatos, ista nudatos. Bellum erat, ut qui feriebatur, si posset, feriret; pax autem, non ut qui euaserat uiueret, sed ut moriens non repugnaret. rabies exterarum gentium, quae saeuitia barbarorum huic de ciuibus uictoriae ciuium conparari potest? Quid Roma funestius taetrius amariusque uidit, utrum olim Gallorum et paulo ante Gothorum inruptionem, an
Abbreviated transcription (Latin):
milia deditoꝵ unde utiq in eiꝰ publica ñ¬
do sed iubendo ꝓstrauerat. In urbe autẽ
tota quẽ uellet syllanꝰ quisq feriebat. Un¬
de tot funera numerari om̃ino ñ poterant :
donec syllȩ suggereret᷑. sinendos. eẽ. aliqͦs
uiuere. ut essent quib possent imꝑare
qui uicerant. Tunciã cohibita quȩ hac
atq hac passim furibunda ferebatur
licentia iugulandi. tabula illa cũ mag¬
na gratulatione ꝓposita. ẽ : quȩ hominũ
exutroq ordine splendido equestri scili¬
cet atq senatorio occidendoꝵ ac ꝓscriben¬
doꝵ duo milia continebat. Contristabat
numerꝰ. sed consolabat᷑ modus : nec quia
tot cadebant. tantũ erat meroris quam
lȩtitiȩ qc oȩteri non timebant. sed inqͥb dã
eorũ qͥ moriuissi erant etiã ipsa licet crude¬
lis ceterorũ securitas genera mortiũ ex qͥsita
congemuit. Quẽ dã enĩ sine ferro lanian¬
tiũ manꝰ diripuerant immanius homines

Expanded text:
milia deditorum unde utique inmilia deditorum unde utique indo, sed iubendo prostrauerat. In Urbe autem tota quem uellet Syllanus quisque feriebat, unde tot funera numerari omnino non poterant, donec Syllae suggereretur sinendos esse aliquos uiuere, ut essent quibus possent imperare qui uicerant. Tunc iam cohibita quae hac adque iliac passim furibunda ferebatur licentia iugulandi, tabula illa cum magna gratulatione proposita est, quae hominum ex utroque ordine splendido, equestri scilicet adque senatorio, occidendorum ac proscribendorum duo milia continebat. Contristabat numerus, sed consolabatur modus; nec quia tot cadebant tantum erat maeroris, quantum laetitiae quia ceteri non timebant. Sed in quibusdam eorum, qui mori iussi erant, etiam ipsa licet crudelis ceterorum securitas genera mortium exquisita congemuit. Quendam enim sine ferro laniantium manus diripuerunt, inmanius homines
Abbreviated transcription (Latin):
uictoria secuta huius uidelicet uindex
crudelitatis. post tantũ sanguinẽ ciuiũ qͦ
fuso fuerat cõparata. finito iambello ini¬
micitiis uiuentib crudelius in pace gras¬
sata .ẽ. lam etiã pꝰ marii maioris pristinas
ac recentis simas cedes ad ditȩ fuerant aliȩ
grauiores a mario uiuene atq carbone
earũdẽ partiũ marianarũ: qui sylla in¬
minente ñ solũ uictoriã uerũ etiã ipsã de¬
sꝑantes salutẽ cuncta suis ali is cedib im¬
pleuer̃. Nam p̃t̃ stragem late ꝑdiuersa dif¬
fusa : obsesso etiã senatu de ip̃sa curia tan¬
quã decarcere ꝓducebant᷑ ad gladium.
Mutius sceuola pontifex qm̃ nichil apud
romanos templo uestȩ sanctiꝰ habebatur
&ram ipsã amplexus occisus . ẽ : ignẽq il¬
lũ qui ꝑpetua cura uirginũ semꝑ ardebat
suo pene sanguine extinxit. Urbem deinde
sylla uictor intrauit: qui in uilla publica
non iambello sed ipsa pace seuiente .uii.

Expanded text:
uictoria secuta, huius uidelicet uindex uictoria secuta, huius uidelicet uindex crudelitatis, post tantum sanguinem ciuium, quo fuso fuerat conparata, finito iam bello inimicitiis uiuentibus crudelius in pace grassata est. lam etiam post Marii maioris pristinas ac recentissimas caedes additae fuerant aliae grauiores a Mario iuuene adque Carbone earundem partium Marianarum, qui Sylla inminente non solum uictoriam, uerum etiam ipsam desperantes salutem cuncta suis aliis caedibus inpleuerunt. Nam praeter stragem late per diuersa diffusam obsesso etiam senatu de ipsa curia, tamquam de carcere, producebantur ad gladium. Mucius Scaeuola pontifex, quoniam nihil aput Romanos templo Vestae sanctius habebatur, aram ipsam amplexus occisus est, ignemque illum, qui perpetua uirginum cura semper ardebat, suo paene sanguine extinxit. Urbem deinde Sylla uictor intrauit, qui in uilla publica non iam bello, sed ipsa pace saeuiente septem
Abbreviated transcription (Latin):
cũ iã soli possent suꝑ. ẽẽ. nocentes. Illobel¬
lo mariano atq sillano exceptis his qui
foris in acie cecider̃. in ipsa quoq urbe
cadauerib uici. plateȩ. fora. theatra.
templa cõpleta sunt: ut difficile uidica¬
retur quando uictores plus funerũ edi¬
derint. utrũ prius ut uincerent. an pꝰea
quã uicissent . cũ primũ uictoria mari¬
ana quando de exilio se ipse restituit ex¬
ceptis passim quaqua uersũ cedib: factis
caput octaui consulis poneret᷑ in rostris.
eesar & fimbria domib trucidarent᷑ a suis
duo crassi pat̃ & filius in conspectu mutuo
necarent᷑: bebius & numitoriꝰ unco tracti
sparsis uiscerib in terirent: catulus hausto
ueneno se manib inimicoꝵ subtraheret :
nebula flam̃dialis p̃cisis uenis ioui suo etiã
suo sanguine litaret. In ipsius autẽ marii
oculis continuo feriebant᷑ : quib: salutanti¬
b dexterã porrigere noluis set. Syllana uͦ¬

Expanded text:
cum iam soli possent superesse nocentes. Illo belcum iam soli possent superesse nocentes. Illo bello Mariano adque Syllano exceptis his, qui foris in acie ceciderunt, in ipsa quoque Urbe cadaueribus uici plateae fora, theatra templa conpleta sunt, ut difficile iudicaretur, quando uictores plus funerum ediderint, utrum prius ut uincerent, an postea quia uicissent; cum primum uictoria Mariana, quando de exilio se ipse restituit, exceptis passim quaqua uersum caedibus factis caput Octauii consulis poneretur in rostris, Caesares a Fimbria domibus trucidarentur suis, duo Crassi pater et filius in conspectu mutuo mactarentur, Baebius et Numitorius unco tracti sparsis uisceribus interirent, Catulus hausto ueneno se manibus inimicorum subtraheret, Merula flamen Dialis praecisis uenis Ioui etiam suo sanguine litaret. In ipsius autem Marii oculis continuo feriebantur, quibus salutantibus dexteram porrigere noluisset. CAPU
Abbreviated transcription (Latin):
riã conscripser̃ ex plicare potuer̃. Neq
id solũ fuit seruile bellũ: sed & macedo¬
niã ꝓuntiã prius seruitia depbłata st̃.
deinde siciliã oraq: maritima. Quanta
etiã & quã horrenda cõmiserint primo
latrocinia. deinde ualida bella prrata¬
rũ. quis ꝓ magnitudine rerũ ualeat elo
cruentꝰ multis aduersarũ sibi partiũ ꝑ¬
emptis uictus urbe ꝓfugis set. uix pau¬
lulũ respirante ciuitate ut uerb tullia¬
nis utar. suꝑ auit pꝰea cinna cũ mario.
Tũ uero clarissimis uiris in t̃fectis : lumi¬
na ciuitatis ex tincta sunt. Ultus. ẽ. huiꝰ
uictoriȩ crudelitatẽ pꝰ ea silla: nec dici
quidẽ opus . ẽ. quanta deminutione ciui¬
um. & quanta calamitate rei publicae.
De hac enĩ uindicta quae ꝑnitiosior fuit
quã si scelera quȩ puniebant᷑ impunita
relinquerent᷑: ait & lucanus. Excessit
medicina modũ : nimiũq secutȩ qͣ mor¬
bi duxere manus. Periere nocentes : sed

Expanded text:
riam conscripserunt satis explicare potuerunt. Neque riam conscripserunt satis explicare potuerunt. Neque id solum fuit seruile bellum, sed et Macedoniam prouinciam prius seruitia depopulata sunt et deinde Siciliam oramque maritimam. Quanta etiam et quam horrenda commiserint primo latrocinia, deinde ualida bella piratarum, quis pro magnitudine rerum ualeat eloqcruentus multis aduersarum sibi partium peremtis uictus Urbe profugisset, uix paululum respirante ciuitate, ut uerbis Tullianis utar, \'superauit postea Cinna cum Mario. Tum uero clarissimis uiris interfectis lumina ciuitatis extincta sunt. Ultus est huius uictoriae crudelitatem postea Sylla, ne dici quidem opus est quanta deminutione ciuium et quanta calamitate rei publicae. De hac enim uindicta, quae perniciosior fuit, quam si scelera quae puniebantur inpunita relinquerentur, ait et Lucanus: Excessit medicina modum nimiumque secuta est, Qua morbi duxere manum. Periere nocentes; Sed
Abbreviated transcription (Latin):
concordiȩ testem cedis suppliciiq grac¬
corũ concionantib opponendã puta¬
uer̃ : qui quantũ ex hoc ꝓfecerint iN¬
dicant secuta peiora. laborar̃ enĩ dein¬
cops concionatores ñ exemplũ deuitare
graccoꝵ sed suꝑare ꝓpositũ lucius sa¬
turnius tribunus pleb̵ & gauis serui¬
lius p̃tor . & multo post marcꝰ drusus.
quoꝵs om̃iũ seditionib cedes primo iã
tunc grauis simȩ. deinde socialia bella
exarser̃: quib italia uehement̃ afflicta:
& ad uastationẽ miserabilẽ desertionẽq
ꝑducta ẽ. Bellũ deinde seruile successit. &
bella ciuilia. Quae p̃lia cõmissa st̃. qͥd san¬
guinis fusũ. ut om̃s fere italiȩ gentes qͥb
romanũ maxime p̃pollebat imꝑiũ tanꝗ
seua barbaries domarent᷑. iam ex paucis
ad quantũ numerũ & quã acrem ferocẽq
ꝑuenerit. quos ille numerus imꝑatores
popłi romani suꝑ auerit. quas & qͦmͦ ciui¬
tates regionesq uastauerit: uix qͥ histo¬

Expanded text:
diae, testem caedis suppliciique Gracchorum, contionantibus obponendam putarunt. Quantum ex hoc profecerint, indicant secuta peiora. Laborarunt enim deinceps contionatores non exemplum deuitare Gracchorum, sed superare propositum, L. Saturninus tribunus plebis et G. Seruilius praetor et multo post M. Drusus, quorum omnium seditionibus caedes primo iam tunc grauissimae, deinde socialia bella exarserunt, quibus Italia uehementer adflicta et ad uastitatem mirabilem desertionemque perducta est. \'Bellum deinde seruile successit et bella ciuilia. Quae proelia commissa sunt, quid sanguinis fusum, ut omnes fere Italae gentes, quibus Romanum maxime praepollebat imperium, tamquam saeua barbaries domarentur! Iam ex paucissad quantum numerum et quam acrem ferocemque peruenerit, quos ille numerus imperatores populi Romani superauerit, quas et quo modo ciuitates regionesque uastauerit, uix qui histo
Abbreviated transcription (Latin):
teris macdauer̃. Con sumptis enĩ fructibus
folisq lignoꝵ: ingenti atq in estimabili
nube in mare dicunt. eẽ. deiectã. Qua mor¬
tua redditaq litorib atq hinc aere cor¬
rupto tantã ortã pestilentiã: ut solo regno
masanissȩ .lxxx. hominũ milia perisse refe¬
rant᷑. & multo amplius int̾ris litorib ꝓxi¬
itaquanitas qualẽ ferimꝰ eiq respondere
compellimur quid horũ ñ xp̃ianȩ religio¬
ni tribueret . si temporib xp̃ianis uideret :
Et tam̃ diis suis ista ñ tribuunt : quoꝵ cultũ
idõ requir̃ ne ista uel minora patiantur:⁊
cũ ea maiora ꝑtulerint a quib antea co¬
lebantur.

Expanded text:
teris mandauerunt; consumtis enim fructibus teris mandauerunt; consumtis enim fructibus foliisque lignorum ingenti adque inaestimabili nube in mare dicunt esse deiectam; qua mortua redditaque litoribus adque hinc aere corrupto tantam ortam pestilentiam, ut in solo regno Masinissae octingenta hominum milia perisse referantur et multo amplius in terris litoribus proxiitaque uanitas, qualem ferimus eique respondere conpellimur, quid horum non Christianae religioni tribueret, si temporibus Christianis uideret? Et tamen dis suis ista non tribuunt, quorum cultum ideo requirunt, ne ista uel minora patiantur, cum ea maiora pertulerint a quibus antea colebantur.
Abbreviated transcription (Latin):
fuisse conuersas : & cetera huius modi quȩ
in eorũ libris non fabulosis s hystoricis seu
uera seu falsa sint. ñ in fer̃ hominib ꝑnitiẽ.
sed stuporẽ. Sed cum pluit t̾ra. cũ pluit creta.
cũ pluit lapidib ñ ut grando appellariso¬
let hoc nomine. sed om̃ino lapidib hi
ꝓfecto etiã grauit̃ lede potuer̃. Legimus
apud eos ethneis ignib ab ipso montis
uertice usq ad litus ꝓximũ decurrentib
ita mare ferbuisse ut rupes ex urerent᷑ :¬
& pices nauiũ soluerentur. Hoc utiq ñ
leuit̃ noxiũ fuit: quã uis incredilit̃ mirũ.
Eodem rursus estu igniũ tanta ui fauillȩ
scripser̃ oppletã. eẽ. siciliã : ut catinensis
urbis tecta obruta & opp̃sa dirueret. Qͦ a
calamitate ꝑmoti. miscđit̃ eiusdẽ anNi
tributũ ei relaxauere romani. Locustarũ
etiã in affrica multitudinẽ ꝓdigii similẽ
fuisse cũ iã. e&. popłi romani ꝓuintia lit¬

Expanded text:
fuisse conuersas et cetera huius modi, quae fuisse conuersas et cetera huius modi, quae in eorum libris non fabulosis, sed historicis, seu uera seu falsa sint, non inferunt hominibus perniciem, sed stuporem. Sed cum pluit terra, cum pluit creta, cum pluit lapidibus non ut grando appellari solet hoc nomine, sed omnino lapidibus, haec profecto etiam grauiter laedere potuerunt. Legimus aput eos Aetnaeis ignibus ab ipso montis uertice usque ad litus proximum decurrentibus ita mare ferbuisse, ut rupes urerentur, ut pices nauium soluerentur. Hoc utique non leuiter noxium fuit, quamuis incredibiliter mirum. Eodem rursus aestu ignium tanta ui fauillae scripserunt obpletam esse Siciliam, ut Catinensis urbis tecta obruta et pressa dirueret; qua calamitate permoti misericorditer eiusdem anni tributum ei relaxauere Romani. Lucustarum etiam in Africa multitudinem prodigii similem fuisse, cum iam esset populi Romani prouincia, lit