comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
atq ut sit aliquis inquirendi modus cau¬
sam primȩ malȩ uoluntatis in quiro. Non
est enĩ prima uoluntas mala quã fecit uoluntas
mala: sed illa prima. ẽ. quã nulla fecit. Nã si p̃¬
cessit a qua fieret: illa prior. ẽ. quȩ alterã fecit.
Si respondet᷑ qđ eã nulla res fecerit. & idõ sẽꝑ
fuerit: quȩro utrũ aliqua natura fuerit. Si enĩ
in nulla fuit: om̃ino ñ fuit. Si aut̃ inaliqͦ: ui¬
tiabat eã & corrũ pebat. eratq illi noxia. ac ꝑ¬
hoc bono priuabat. & idõmala natura uoluntas
mala. eẽ. ñ poterat sed in bona. mutabili tamen.
cui uitiũ hoc posset nocere. Si enĩ ñ nocuit non
utiq uitiũ fuit: ac ꝑhoc nec mala uoluntas fu¬
isse dicenda ẽ. Porro si nocuit: bonũ auferendo
uel minuendo utiq nocuit. Non igit᷑. eẽ. potuit
sempit̃na uoluntas mala in ea re in quabonũ
naturale p̃cesserat: qđ mala uoluntas nocendo

Expanded text:
Atque ut sit aliquis inquirendi modus, cauAtque ut sit aliquis inquirendi modus, causam primae malae voluntatis inquiro. Non est enim prima voluntas mala, quam fecit voluntas mala, sed illa prima est quam nulla fecit. Nam si praecessit a qua fieret, illa prior est quae alteram fecit: si respondetur quod eam nulla res fecerit, et ideo semper fuerit, quaero utrum in aliqua natura fuerit? si enim in nulla fuit, omnino non fuit; si autem in aliqua, vitiabat eam et corrumpebat, eratqhoc bono priuabat. Et ideo in mala natura uoluntas mala esse non poterat, sed in bona, mutabili tamen, cui uitium hoc posset nocere. Si enim non nocuit, non utique uitium fuit, ac per hoc nec mala uoluntas fuisse dicenda est. Porro si nocuit, bonum auferendo uel minuendo utique nocuit. Non igitur esse potuit sempiterna uoluntas mala in ea re, in qua bonum naturale praecesserat, quod mala uoluntas nocendo
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ita creata. ẽ. ut nec sum me. ẽẽt. & tam̃
ad beatitudinẽ habendã eo qͥ summe. ẽ. frui
posset : a quo auersa non qͥdẽ nulla. sed tam̃
minus atq obhoc misera fieret. Huius porro
malȩ uoluntatis causa efficiers si quęrat᷑. ni¬
chil inuenit᷑. Quid. ẽ. enĩ quod facit uolun¬
tatẽ malã. cũ ipsa faciat opus malũ : ac ꝑ
hoc mala uoluntas efficiens . ẽ. oꝑis mali: ma¬
lȩ autẽ uoluntatis efficiens nichil.ẽ: qͣm si
res aliqua .ẽ. aut habet aut non habet aliqͦã
uoluntatẽ. Si habet: aut bonã ꝓfecto habet
aut malã. Si bonã quis ita desipiat ut dicat
qđ bona uoluntas faciat uoluntatẽ malã :
Erit enĩ si ita . ẽ. bona uoluntas causa peo¬
cati: quo absurdius putari nichil potest.
Si aut̃ res ista quȩ putat᷑ facere uoluntatẽ
malã ipsã quoq habet uoluntatẽ malam.¬
etiã ipsã quȩ fecerit consequent̃ in t̾rogo :

Expanded text:
quae ita creata est, ut nec summe esset, et tamen quae ita creata est, ut nec summe esset, et tamen ad beatitudinem habendam eo, qui summe est, frui posset, a quo auersa non quidem nulla, sed tamen minus esset adque ob hoc misera fieret. Huius porro malae uoluntatis causa efficiens si quaeratur, nihil inuenitur. Quid est enim quod facit uoluntatem malam, cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala uoluntas efficiens est operis mali, malae autem uoluntatis efficiens nihil est. Quoniam si res aliqua est, aut habet aut non habet aliquam uoluntatem; si habet, aut bonam profecto habet aut malam; si bonam, quis ita desipiat, ut dicat quod bona uoluntas faciat uoluntatem malam? Erit enim, si ita est, bona uoluntas causa peccati, quo absurdius putari nihil potest. Si autem res ista, quae putatur facere uoluntatem malam, ipsa quoque habet uoluntateetiam eam quae fecerit res consequenter interrogo.
Abbreviated transcription (Latin):
sequent̃ quod. eẽ. debeat. Quȩ cũ ita sint : ds̃
qui sũme . ẽ. atsobhoc abillo facta.ẽ. om̃is es¬
sentia quȩ ñ sũme . ẽ. quia neq illi aeqͥlis. eẽ.
deberbe quȩ de nichilo facta .&x. neq ullomͦ
.ẽẽ. posset si ab illo facta ñ. eẽt: nec ulloꝵ ui¬
tiorũ offensione uituꝑandus. sed om̃iũ natu¬
rarũ consiđatione laudandus . ẽ. Promde cau¬
sa beatitudinis angłoꝵ bonoꝵ ea uerissima
reꝑit᷑: qđ ei ad herent qui sũme . ẽ. Cũ uero cau¬
sa miseriȩ maloꝵ angłoꝵ querit᷑ : ea merito
occurrit. quod ab illo qui sũme.ẽ. auersi. ad
se ipsos conuersi st̃ qͥ ñ sũme sunt. & hoc ui¬
tiũ quid aliud quã suꝑbia nuncupat᷑: In i¬
todire ad illũ fortitudinẽ suã : & qui magis
eent si ei qui summe. ẽ. adhererent. se illi p̃fe¬
rendo id qđ minꝰ. ẽ. p̃tuler̃. Hic primꝰ defectꝰ.
& prima in opia. primũq uitiũ eius naturȩ

Expanded text:
sequenter quod esse debebat. Quae cum ita sint, Deus, sequenter quod esse debebat. Quae cum ita sint, Deus, qui summe est adque ob hoc ab illo facta est omnis essentia, quae non summe est quia neque illi aequalis esse deberet, quae de nihilesse posset, si ab illo facta non esset — nec ullorum uitiorum offensione uituperandus et omnium naturarum consideratione laudandus est. Proinde causa beatitudinis angelorum bonorum ea uerissima reperitur, quod ei adhaerent qui summe est. cum uero causa miseriae malorum angelorum quaeritur, ea merito occurrit, quod ab illo qui summe est auersi ad se ipsos conuersi sunt qui non summe sunt: et hoc uitium quid aliud quam superbia nuncupatur? initodire fortitudinem suam, et qui magis essent, si ei qui summe est adhaererent, se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. Hic primus defectus et prima inopia primumque uitium eius naturae,
Abbreviated transcription (Latin):
sufficit : Nec audiendi sunt qui laudant in ig¬
ne lucẽ. ardorẽ aut̃ uituꝑant: udelicet ñ
ex sui natura sed ex suo cõmodo uel incõmodo.
Uidere enĩ uolunt: ardere nolunt. Sed parũ
at tendunt eã ipsã lucẽ quȩ certe & illis
placet oculis in firmis ꝑ in conuenientiam
nocere. & in illo ardore qͥ eis displicet non¬
habent modũ suũ. speciẽ suã. & quandam
secũ pacẽ suã: ꝓfecto bonȩ sunt. & cũ ibist̃
ubi. eẽ. ꝑnaturȩ ordinẽ debent. quantum
acceper̃ suũ ẽẽ. custodiunt: & quȩ semꝑ ec̃. non
acceper̃ ꝓ usu motuq rerũ quib creatoris le¬
ge subdunt᷑ in melius deteriusue mutantur.
in eũ diuina ꝓuidentia tendentes exitũ quẽ
ratio gubernandȩ uniuersitatis in cludit: ita
ut nec tanta corruptio quanta usq ad interitũ
naturas mutabiles mortalesq ꝑducit sic fa¬
ciat non. ẽẽ. qđ erat. ut non inde faciat con¬

Expanded text:
sufficit? Nec audiendi sunt, qui laudant in igsufficit? Nec audiendi sunt, qui laudant in igne lucem, ardorem autem vituperant: videlicet non ex sui natura, sed ex suo commodo vel incommodo. Videre enim volunt, ardere nolunt. Sed parum attendunt eam ipsam lucem, quae certe et illis placet, oculis infirmis per inconvenientiam nocere; et in illo ardore, qui eis displicet, nonhabent modum suum, speciem suam et quandam secum pacem suam, profecto bonae sunt; et cum ibi sunt, ubi esse per naturae ordinem debent, quantum acceperunt, suum esse custodiunt; et quae semper esse non acceperunt, pro usu motuque rerum, quibus Creatoris lege subduntur, in melius deteriusue mutantur, in eum diuina prouidentia tendentes exitum, quem ratio gubernandae uniuersitatis includit; ita ut nec tanta corruptio, quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit, sic faciat non esse quod erat, ut non inde fiat con
Abbreviated transcription (Latin):
cet: nisi qͥa om̃ib etiã ipsȩ naturȩ plerũq dis¬
plicent cũ eis fuint noxiae. non eas considantib
sed utilitatẽ suã. sic̃ illa ammalia quoꝵ ab un¬
dantia aegrptiorũ suꝑbia uapulauit. Sic
istomͦ possunt & solẽ uituꝑare : qm̃ qͥdã pec¬
cantes uel debita non reddentes poni a uidi¬
cib iubent᷑ ad solẽ. Non itaq ex cõmodo uel
in cõmodo nr̃o: sed ꝑse ipsã considata natura¬
dat artifici suo głam. Sic̃ & natura ignis ȩt̃ni
sine ulla dubitatione laudabilis : quã uis
dãnatis impiis futura pęnalis. Quid enĩ. ẽ.
igne flaminante. uigente. atq lucente pul¬
chrus : Quid calefaciente coquente utilius :
quã uis eo nichil sit urente molestius: Idemgͥ
ipse alit̃ appositꝰ ꝑnitiosus : qui conuenient᷑
adhibitꝰ cõmodissimꝰ inuenit᷑. Nã eius in uni¬
uerso mundo utilitates uerbis explicare qͥis

Expanded text:
cet; nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque discet; nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent, cum eis fiunt noxiae. non eas considerantibus, sed utilitatem suam, sicut illa animalia, quorum abundantia Aegyptiorum superbia uapulauit. Sed isto modo possunt et solem uituperare, quoniam quidam peccantes uel debita non reddentes poni a iudicibus iubentur ad solem. Non itaque ex commodo uel incommodo nostro, sed per se ipsam considdat artifici suo gloriam. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis, quamvis damnatis impiis futura poenalis. Quid enim est igne flammante, vigente, lucente pulchrius? quid calefaciente, curante, coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus, qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. Nam ejus in universo mundo utilitates verbis explicare quis
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ. talia cõpetebat aliis alia deficientib ori¬
unt᷑. & succumbunt minora maiorib atq in
qualitates suꝑ antiũ suꝑata uertunt᷑ : rerũ . ẽ.
ordo transeuntiũ. Cuius ordinis decus nos
ꝓpterea non delectat : qm̃ parti eiꝰ ꝓconditio¬
ne nr̃ȩ mortalitatis in texti. uniuersũ cui par¬
ticulȩ quȩ nos offendunt satis apte decent̃q
conueniunt sentire ñ possumꝰ. Unde nobis
in quib eam cõtẽplari minus idonei sumꝰ rec¬
tissime credenda p̃cipit᷑ ꝓuidentia conditoris:
ne tanti artificis opus in aliquo rep̃henđe ua¬
nitate humanȩ temeritatis audeamꝰ : quã quã
& uitia rerũ t̾renarũ non uoluntaria neq pȩ¬
nalia naturas ipsas quarũ nulla om̃ino. ẽ.
cuius non sit auctor & conditor dĩ si prudent̃
attendimus eadẽ ratione cõmendant: quia ᷤ meis
hoc nob̾ ꝑuitiũ tolli displicet qđ innatura pla¬

Expanded text:
esse talia conpetebat, aliis alia deficientibus oriesse talia conpetebat, aliis alia deficientibus oriuntur et succumbunt minora maioribus adque in qualitates superantium superata uertuntur, rerum est ordo transeuntium. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat, quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis intexti uniuersum, cui particulae, quae nos offendunt, satis apte decenterque conueniunt, sentire non possumus. Unde nobis, in quibus eam contemplari minus idonei sumus, rectissime credenda praecipitur prouidentia Conditoris, ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere uanitate humanae temeritatis audeamus. Quamquam et uitia rerum terrenarum non uoluntaria neque poenalia naturas ipsas, quarum nulla omnino est, cuius non sit auctor et conditor Deus, si prudenter adtendamus, eadem ratione commendant, quia et in eis hoc nobis per uitium tolli displicet, quod in natura pla
Abbreviated transcription (Latin):
impunita non .ẽ. Hoc enĩ iustũ. ẽ: & om̃e ius¬
tum ꝓcul dubio bonũ. Non enĩ qͥsquã deuitiis
naturalib sed de uoluntariis pęnas luit. Nã
etiã qđ uitiũ consuetudine nimioq ꝓgressu
roboratũ uelut naturalit̃ in oleuit : a uolun¬
tate sumpsit exordiũ. De uitiis qͥppe nunc lo¬
quim̃ euis naturȩ cui mens in est capax intel¬
ligibilis lucis. qua discernit᷑ uistũ ab iniusto.
mutabiliũ atq mortaliũ uel intellectu uel
sensu uel uita om̃ino carentiũ qͥb eoꝵ disso¬
lubilis natura corrũpit᷑ dãpmabilia putare
ridiculũ. ẽ : cũ istȩ creaturȩ eo mͦ nutu crea¬
toris acceꝑint ut cedendo ac succedendo ꝑ¬
agant in fimã pulchritudinẽ tẽporũ inge¬
nere suo istus mundi partib congruentẽ.
Neq enĩ cȩles tib fuerant t̾rena cõaeqͣnda
aut idõ uniuersitati de. eẽ. ista debuerunt
qm̃ sunt illa meliora. Cũ gͦ in his locis ubi¬

Expanded text:
inpunita non est. Hoc enim est iustum et omne iusinpunita non est. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. Non enim quisquam de uitiis naturalibus, sed de uoluntariis poenas luit. Nam etiam quod uitium consuetudine nimioue progressu roboratum uelut naturaliter inoleuit, a uoluntate sumsit exordium. De uitiis quippe nunc loquimur eius naturae, cui mens inest capax intellegibilis lucis, qua discernitur iustum ab iniusto. mutabilium adque mortalium uel intellectu uel sensu uel uita omnino carentium, quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur, damnabilia putare ridiculum est, cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint, ut cedendo ac succedendo peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda, aut ideo uniuersitati deesse ista debuerunt, quoniam sunt illa meliora. Cum ergo in his locis, ub
Abbreviated transcription (Latin):
orũ. Si enĩ bonȩ non. eeñt: eis uitia nocere
ñ possent. Nam qͥd eis nocendo faciunt. nisi ad¬
iunt in tegritatẽ. pulchritudinẽ. salutem.
uirtutẽ. & quicqͥd boni. naturȩ ꝑuitiũ de thrai
siue minui consueuit: Quod si om̃ino desit :
nichil boni adimendo non nocet: ac ꝑ hoc nec
uitiũ.ẽ. Nam . eẽ. uitiũ & non nocere ñ potest
Unde colligit᷑ quã uis uitiũ non possit nocere
in cõmutabili bono. non tam̃ posse nocere nisi
bono: quia non in.ẽ. nisi ubi nocet. Hoc etiã isto
mͦ dici potest uitiũ. eẽ. nec in sũmobono: nec
nisi in aliquobono. Sola gͦ bona alicubi. eẽ. pos¬
sunt: sola mala nusquã. Qm̃ etiã naturȩ illȩ
quȩ ex malȩ uoluntatis mnitiouitiate st̃ in qͣntũ
uitiatȩ sunt malȩ sunt: in quantũ aut̃ naturȩ¬
sunt bonȩ sunt. Et cũ in pęnis. ẽ. natura uitiosa
ex cepto qđ natura. ẽ. etiã hoc ibi bonũ . ẽ. qđ

Expanded text:
orum. Si enim bonae non essent, eis uitia nocere orum. Si enim bonae non essent, eis uitia nocere non possent. Nam quid eis nocendo faciunt, nisi adimunt integritatem pulchritudinem, salutem uirtutem et quidquid boni naturae per uitium detrahi siue minui consueuit? Quod si omnino desit, nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec uitium est. Nam esse uitium et non nocere non potest. Unde colligitur, quamuis non possit uitium nocere incommutabili bono, non tamen posse nocere nisi bono, quia non inest, nisi ubi nocet. Hoc etiam isto modo dici potest, uitium esse nec in summo posse bono nec nisi in aliquo bono. Sola ergo bona alicubi esse possunt, sola mala nusquam; quoniam naturae etiam illae, quae ex malae uoluntatis initio uitiatae sunt, in quantum uitiosae sunt, malsunt, bonae sunt. Et cum in poenis est natura uitiosa, excepto eo, quod natura est, etiam hoc ibi bonum est, quod
Abbreviated transcription (Latin):
tia nulla contraria . ẽ. Dicunt᷑ aut̃ inscripturis
inimici dĩ: qui non natura sed uiti is ad uersañ
eius imꝑio. nichil ei ualentes nocere. sed sibi.
Inimici enĩ sunt resistendi uoluntate : ñ potes¬
tate ledendi. Ds̃ nãq in cõmutabilis. ẽ : & om̃i
no in corruptibilis. Id circo quo resistunt dõ
qui etꝰ appellant᷑ inimici non. ẽ. dõ sed ipsis
malũ: neq hoc ob aluid nisi quia corrũpit in
eis naturȩ bonũ. Natura gͥ contraria non. ẽ dõ
sed uitiũ : quia malũ . ẽ. contrariũ bono. Quis
aut̃ neget dm̃ summe bonũ : Uitiũ gͦ contra¬
riũ.ẽ. dõ: tanquã malũ bono. Porro aut̃ bonũ
.ẽ. & natura quã uitiat. Unde & huic bono
utiq contrariũ. ẽ.: sed dõ tantũ mͦ tanquã bo¬
no malũ. naturȩ uero quã uitiat ñ tantũ con
trariũ malũ. sed etiã noxiũ. Nulla qͥppe ma¬
la dõ noxia : sed mutabilib corruptibilibq
naturis : bonis tam̃ ipsoꝵ qͦq testimonio uiti¬

Expanded text:
t, non est. Dicuntur autem in scripturis inimici Dei, qui non natura, sed uitiis aduersantur eius imperio, nihil ei ualentes nocere, sed sibi. Inimici enim sunt resistendi uoluntate, non potestate laedendi. Deus namque inmutabilis est et omni modo incorruptibilis. Idcirco uitium, quo resistunt Deo qui eius appellantur inimici, non est Deo, sed ipsis malum, neque hoc ob aliud, nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. Natura igitur contraria non est Deo sed uitium, quia malum contrarium est bono. Quis autem neget Deum summe bonum? Vitium ergo contrarium est Deo, tamquam malum bono. Porro autem bonum est et natura quam uitiat; unde et huic bono utique contrarium est; sed Deo tantummodo tamquam bono malum, naturae uero, quam uitiat, non tantum malum, sed etiam noxium. Nulla quippe mala Deo noxia sed mutabilibus corruptibilibusque naturis, bonis tamen ipsorum quoque testimonio uiti
Abbreviated transcription (Latin):
singulũ creauit: ñ utiq solũ sine humana
socitate deserendũ: s ut eomͦ uehem̃tiꝰ cõm̃¬
daret᷑ ipsus societatis unitas uinculũq con¬
cordiȩ si ñ tantũ int̾ se naturȩ similitudine
uerũ etiã cognitionis effectu homines nec¬
terent᷑. qͥando nec ipsã quidẽ feminã copu¬
landã uiro sic̃ ipsũ creare illi placuit. s ex
ipso: ut om̃e ex homine uno diffundet᷑ genꝰ
humanũ. Nec ignorabat ds̃ hominẽ pecca
turũ. & morti iã obnoxiũ morituros ꝓpa¬
gaturũ : eoq ꝓgressuros peccandi immani¬
tate mortales ut tutus atq pacatius int̃
se rationalis uoluntatis ex ꝑtes bestiȩ sui
generis uiuerent. quarũ ex aquis & t̃ris
plurimũ pullulauit exordiũ quã homines.
quoꝵ genꝰ ex uno. ẽ. ad cõm̃dandã concor¬
diã ꝓpagatũ. Neq enĩ umquã int̾ se leones.¬
aut int̾ se dracones qualia homines bella

Expanded text:
singulum creauit, non utique solum sine humana singulum creauit, non utique solum sine humana societate deserendum, sed ut eo modo uehementius ei commendaretur ipsius societatis unitas uinculumque concordiae, si non tantum inter se naturae similitudine, uerum etiam cognationis affectu homines necterentur; quando ne ipsam quidem feminam copulandam uiro sicut ipsum creare illi placuit, sed ex ipso, ut omnino ex homine uno diffunderetur genus humanum. turum et morti iam obnoxium morituros propagaturum eoque progressuros peccandi inmanitate mortales, ut tutius adque pacatius inter se rationalis uoluntatis expertes bestiae sui generis uiuerent, quarum ex aquis et terris plurium pullulauit exordium, quam homines, quorum genus ex uno est ad commendandam concordiam propagatum. Neque enim umquam intaut inter se dracones, qualia homines, bella
Abbreviated transcription (Latin):
qͥntũ poruimꝰ explicata: ñ ÷ arduũ uide multũ
fuis se melius qđ factũ ÷ ex uno homine quẽ pͥ¬
mũ condidit. ut multiplicaret genꝰ humanũ :
qͥã si id in choasset aplurib Nã cũ animantes
alias solitarias & qͦdã mͦ soliuagas id ÷ quae
solitudines appetunt. sicuti s̃ aquilȩ milu
leones lupi. & qͥcũq ita s̃. alias cũ grege institu¬
erit: quȩ congregatȩ atq in gregib malint
uiuere. ut sunt colũbi sturni. cerui. damulȩ.¬
& cȩtera huiꝰ modi: utrũq tam̃ genꝰ ñ ex sin¬
gulis ꝓpagauit. sed plura simul iussit existẽ.
Hominẽ uero cuiꝰ naturã qͦdã mͦ mediã int᷑
angłos bestiasq condebat ut si creatori suo
tia custodiret. in consortiũ transiret angłicũ.
sine morte media beatã immortalitatẽ absq
ullo t̃mino consecutꝰ: si aut̃ dnĩm dm̃ suũ lib̾a
uoluntate suꝑbe atq mobedient̃ usus offen
ȩt̃noq pꝰ mortẽ supplicio destinatꝰ unũ ac

Expanded text:
cata non est arduum uidere multo fuisse melius quod factum est, ut ex uno homine, quem primum condidit, multiplicaret genus humanum, quam si id incohasset a pluribus. Nam cum animantes alias solitarias et quodam modo soliuagas, id est, quae solitudinem magis adpetant, sicuti sunt aquilae milui, leones lupi et quaecumque ita sunt, alias congreges instituerit, quae congregatae adque in gregibus malint uiuere, ut sunt columbi sturni, cerui damulae et cetera huius modi: utrumque tamen genus non ex singulis propagauit, sed plura simul iussit existere. Hominem uero, cuius naturam quodam modo mediam inter angelos bestiasque condebat, ut, si Creatori suo boedientia custodiret, in consortium transiret angelicum, sine morte media beatam inmortalitatem absque ullo termino consecutus; si autem Dominum Deum suum libera uoluntate superbe adque inoboedienter usus offendaeternoque post mortem supplicio destinatus, unum ac
Abbreviated transcription (Latin):
t̃rȩ. dies t̃cius  cũ in cognitione luminarium
maioris & minoris. om̃iũq syderũ. dies qͦͥartꝰ:
cũ in cognitione om̃iũ ex aquis animaliũ nata¬
tiliũ atq uolatiliũ. dies qͥntꝰ : cũ in cognitione

Expanded text:
terrae, dies tertius; cum in cognitione luminarium terrae, dies tertius; cum in cognitione luminarium maioris et minoris omniumque siderum, dies quartus; cum in cognitione omnium ex aquis animalium natatiliu
Abbreviated transcription (Latin):
ent̃ intelligere ualeamꝰ : qm̃ scientia crea¬
turȩ in conparatione scientiȩ creatoris
qͦdã mͦ uesꝑascit: nitẽq lucescit & mane
creator creaturȩ dilectione relinquitur.
Deniq scriptura cũ illos dies dinumerare
ex ordine : nusquã int̃ posuit uocabulũ
noctis. Non enĩ ait alicubi facta. ẽ . nox. s
facta .ẽ. uesꝑa. & factũ. ẽ. mane dies unus:
ita dies scđs. & cȩteri. Cognitio qͥppe creatȩ¬
in se ipsa decoloratior. ẽ. ut ita dicã quã cũ in
dĩ sapientia cognoscit᷑ : uelut in arte qͣ facta
.ẽ. Idõ uesꝑa quȩ nox congruentius dici po¬
test. quȩ tam̃ ut dixi cũ ad laudandũ uel ad¬
amandũ refert᷑ creatorẽ recurrit in mane :¬
& hoc cũ facit in cognitione sui ipsius. dies u¬
nus. ẽ: cũ in cognĩtione firmam̃ti qđ in ter
aquas inferiores & fuꝑiores. cęlũ appellatũ
.ẽ. dies scđs: cũ in cognitione t̃rȩ ac maris. om¬
niũq gignentiũ quȩ radicib continuata suN

Expanded text:
m scientia creaturae in comparationem scientiae creatoris quodam modo uesperascit itemque lucescit et mane creator creaturae dilectione relinquitur. denique scriptura cum illos dies dinumeraret ex ordine, nusquam interposuit uocabulum noctis; non enim ait alicubi: facta est nox, sed: facta est uespera et factum est mane, dies unus; ita dies secundus et ceteri. cognitio quippe creatn se ipsa decoloratior est, ut ita dicam, quam cum in dei sapientia cognoscitur uelut in arte qua facta est; ideo uespera, quae nox congruentius dici potest; quae tamen, ut dixi, cam ad laudandum et amandum refertur creatorem, recurrit in mane. et hoc cum facit in cognitione sui ipsius, dies unus est; cum in cognitione firmamenti, quod inter aquas inferiores et superiores caelum appellatum est, dies secundus; cum in cognitione terrae ac maris omniumque gignentium, quae radicibus continuata sunt
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd scriptũ. ẽ. reqͥ euis se dñm in die septimo ab
om̃ib oꝑib suis quȩ fecit: cũ liber ipse ita sit
cȩlo & tra cȩꝑit. atq ipsa t̾ra quã primitꝰ fecit.
sic̃ scriptura consequent̃ eloqͥt᷑ in uisibilis &¬

Expanded text:
quod scriptum est, requieuisse Deum in die septimo ab quod scriptum est, requieuisse Deum in die septimo ab omnibus operibus suis quae fecit, cum liber ipse ita sit caelo et terra coeperit, adque ipsa terra, quam primitus fecit, sicut scriptura consequent
Abbreviated transcription (Latin):
facit ipse reqͥescere : hoc etiã hominib qͥb loqͥt᷑¬
tia. qͦd etiã ipsi pꝰ bona oꝑa quȩ in eis & ꝑ eos oꝑa¬
tur ds̃ si ad illũ prius inista uita ꝑfidẽ qͦdã mͦ
accesserint. in illo habebunt reqͥem sempit̃nã.
Hoc enĩ & sabbati uacatione ex p̃cepto legis in
uetere dĩ popło figuratũ.ẽ. Unde suo loco dili¬
głos attinet dicendũ putaui. quȩ huiꝰ ciuitatis
&& magna pars. ẽ. & eobeatior qͦd nunquã pere¬
grinãta: quȩ hinc diuina testimonia suppetant
quantũ satis uidebit᷑ dõ largiente explicare
curabo. Ubi dȩ mundi constitutione sacre lit¬
terȩ loquunt᷑ : ñ euident̃ dr̃ utrũ uel qͦ ordine
creati sint angłi. S si p̃t̃ missi non sunt: uel cȩli
nomine ubi dictũ . ẽ. in principio fecit ds̃ cȩlũ
et t̃rã. uel potius lucis huiꝰ deqͦa loqͥor signifi¬
cati sunt. Non aut̃. eẽ. p̃t̃ missos hinc existimo¬

Expanded text:
facit ipse requiescere: hoc etiam hominibus quibus loqfacit ipse requiescere: hoc etiam hominibus quibus loqtia, quod etiam ipsi post bona opera, quae in eis et per eos operatur Deus, si ad illum prius in ista uita per fidem quodam modo accesserint, in illo habebunt requiem sempiternam. Hoc enim et sabbati uacatione ex praecepto legis in uetere Dei populo figuratum est, unde suo loco diligelos attinet dicendum putavi, quae hujus civitatis et magna pars est, et eo beatior, quod nunquam peregrinata, quae hinc divina testimonia suppetant, quantum satis videbitur, Deo largiente, explicare curabo. Ubi de mundi constitutione sacrae Litterae loquuntur, non evidenter dicitur utrum vel quo ordine creati sint Angeli: sed si praetermissi non sunt, vel coeli nomine, ubi dictum est, In principio fecit Deus coelum et terram ; vel potius lucis hujus, de qua loquor, significati sunt. Non autem p
Abbreviated transcription (Latin):
dies sextꝰ. Cũ uero indie septimo reqͥescit ds̃ ab
om̃ib oꝑib suis & scĩficat eũ. neqͣquã. ẽ. acci¬
piendũ puerilit̃. tanquã ds̃ laborauerit ope¬
rando qui dix̃ & facta sunt uerbo intelligibili
& sempit̾no. ñ sonabili & tẽporali: sed reqͥes¬
dĩ requiẽ eoꝵ significat qui requiescunt indõ:
sic̃ lȩtitia domꝰ lȩtitiã significat ᷑ᷤ q̃ui letant᷑
indomo. etiã si non eos domꝰ ipsa sed alia res
aliqͣ lȩtos facit : quanto magis si eadẽ domꝰ
pulchritudine sua faciat lȩtos habitatores.
ut non solũ eoloquendi mͦ lȩta dicat᷑ qͦo signi¬
ficamꝰ id qđ continet ꝑ id qđ continetur ÷̃ sic̃
theatra plaudunt. prata mugiunt cũ in illis
homines plaudant. in his boues mugiant : ss
etiã illo quo significat᷑ ꝑ efficientẽ id qđ effici¬
legentes efficit lȩtos: Cũ uenientis sime itaq
cũ dm̃ reqͥeuis se ꝓpħica narrat auctoritas.
significat᷑ reqͥes eoꝵ qui in illo reqͥescunt. & quos

Expanded text:
escit deus ab omnibus operibus suis et sanctificat eum, nequaquam est accipiendum pueriliter, tamquam deus laborauerit operando, qui dixit, et facta sunt, uerbo intellegibili et sempiterno, non sonabili et teDei requiem significat eorum qui requiescunt in Deo, sicut laetitia domus laetitiam significat eorum qui laetantur in domo, etiamsi non eos domus ipsa, sed alia res aliquos laetos facit: quanto magis si eadem domus pulchritudine sua faciat laetos habitatores, ut non solum eloquendi modo laeta dicatur, quo significamus per id quod continet id quod continetur sicut theatra plaudunt, prata mugiunt, cum in illis homines plaudunt, in his boues mugiunt; sed etiam illo, quo significatur per efficientem id quod efficilegentes efficit laetos? Convenientissime itaque, cum Deum requievisse prophetica narrat auctoritas, significatur requies eorum qui in illo requiescunt, et quos
Abbreviated transcription (Latin):
qͦ mͦ angłi p̃t̃mitterent᷑. tanquã non. eẽnt in
oꝑib dĩ a qͥb in die septimo reqͥeuite Opus aut̃
dei. ẽẽ. angłos hic quidẽ & si non p̃t̃ missũ nori
tam̃ euident̃ ex p̃ssũ. ẽ: s alibi hoc scã scriptura
clarissima uoce testat᷑. Nã & in rmnotriũ in
camino uirorũ cũ p̃dictũ. eẽt. benedicite om̃ia
oꝑa dñi dñm: in executione eorũdẽ oꝑmetiã
angłi nominati sunt. Et in psalmo canitur.
Laudate dñm de cęlis: laudate eũ in excelsis.
Laudate eũ angłi eius : Laudate eũ om̃s uir¬
tutes eius. Laudate eũ sol & luna: laudate eũ

Expanded text:
itterentur, tamquam non essent in operibus Dei, a quibus in die septimo requieuit? Opus autem Dei esse angelos hic quidem etsi non praetermissum, non tamen euidenter expressum est; sed alibi hoc sancta scriptura clarissima uoce testatur. Nam et in hymno trium in camino uirorum cum praedictum esset: Benedicite omnia opera Domini Dominum, in executione eorundem operum etiam angeli nominati sunt: et in psalmo canitur: Laudate Dominum de caelis, laudate eum in excelsis; laudate eum omnes angeli eius, laudate eum omnes uirtutes ei
Abbreviated transcription (Latin):
uel si hoc ñ potest saltim credat᷑ factꝰ ad
imaginẽ dĩ : ꝓfecto ea sui parte . ẽ. ꝓpͥnqͥior
suꝑiori dõ qua suꝑat in feriores suas. quas
etiã cũ pecorib cõmunes habet. S quia ip̾a
mens cui ratio & in telligentia naturalit᷑ in¬
est uiti is quib dã tenebrosis & ueterib in¬
ualida. ẽ. non solũ ad inherendũ fruendo.
uerũ etiã ad ꝑfruendũ in cõmutabili lu¬
mine donec de die indiẽ renouata atque
sanata fiat tantȩ felicitatis capax fide pͥmũ fu
erat imbuenda atq purganda. Inqua ut fiden¬
tius ambularet ad ueritatẽ : ipsa ueritas ds̃
dĩ filius homine assumpto non dõ consũpto
eandẽ constituit & fundauit fidem. ut ad dm̃
diator ꝑ qđ homo: ꝑ hoc & uia. Qm̃ siint̾ eũ
qͥ tendit & illud qͦ tendit uia media. ẽ : spes. ẽ.
ꝑueniendi. Si aut̃ de sit aut ignoret᷑ qͥa eim¬
dũ sit. qͥd ꝓd est nosse qͦͥo eundũ sit: Sola est

Expanded text:
uel, si hoc non potest, saltem credatur factus ad uel, si hoc non potest, saltem credatur factus ad imaginem Dei: profecto ea sui parte est propinquior superiori Deo, qua superat inferiores suas, quas etiam cum pecoribus communes habet. Sed quia ipsa mens, cui ratio et intellegentia naturaliter inest, uitiis quibusdam tenebrosis et ueteribus inualida est, non solum ad inhaerendum fruendo, uerum etiam ad perferendum incommutabile lumen, donec de die in diem renouata adque sanata fiat tantae felicitatis capax, fide primum erat imbuenda, atque purganda. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem, ipsa veritas deus dei filius homine assumpto, non deo consumpto, eamdem constituit atque fundavit fidem, ut ad deum diator, per quod homo, per hoc et uia. Quoniam si inter eum qui tendit et illud quo tendit uia media est, spes est perueniendi; si autem desit aut. ignoretur qua eundum sit, quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est
Abbreviated transcription (Latin):
reã considatã cõꝑtãq mutabilẽ intentione
mentis ex cede : atq ad incõmutabilẽ dĩ sub¬
stantiã ꝑuenire : & illic discere ex ipso quod
cunctã naturã quȩ ñ. ẽ. quod ipse ñ fecit nisi
ipse. Sic enĩ dĩ cũ homine ñ ꝑ aliquã creatu¬
rã loqͥt᷑ corporalẽ corporalib instrepens au¬
rib ut int̾ sonantẽ & audientẽ aerea spacia
uerb̾ent᷑: neq ꝑ eius modi spũalẽ quȩ corpo¬
rũ similitudinib figuratur : sic̃ in somnis uł¬
qͦlibet alio talimͦ. Nã & sicui uelut corporis
aurib: loquit᷑ quia uelut ꝑcorpus loqͥt᷑: &
uelut int̃posito corporaliũ locoꝵ int̃ uallo.
multũ enĩ similia sunt talia uisa corporibus:
s: loquit ipsa ueritate. si quis sit idoneus ad
audiendũ mente ñ corpore. Ad illud enim
hominis ita loquit᷑ qđ in homine p̃cȩteris
quib homo constat. ẽ. melius. & qͦ ipse dĩ solꝰ
.ẽ. melior. Cũ enĩ homo rectissime intelligat᷑

Expanded text:
tamque mutabilem intentione mentis excedere adque ad incommutabilem Dei substantiam peruenire et illic discere ex ipso, quod cunctam naturam, quae non est quod ipse, non fecit nisi ipse. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem, corporalibus instrepens auribus, ut inter sonantem et audientem aeria spatia uerberentur, neque per eius modi spiritalem, quae corporum similitudinibus figuratur, sicut in somnis uel quo alio tali modo nam et sic uelut corporis auribus loquitur, quia uelut per corpus loquitur et uelut interposito corporalium locorum interuallo; multum enim similia sunt talia uisa corporibus; sed loquitur ipsa ueritate, si quis sit idoneus ad audiendum mente, non corpore. Ad illud enim hominis ita loquitur, quod in homine ceteris, quibus homo constat, est melius, et quo ipse Deus solus est melior. Cum enim homo rectissime intellegatur
Abbreviated transcription (Latin):
ꝗͥantũ satis. eẽ. iudicauit locutꝰ etiã scripturã
condidit qͥȩ canonica nuncupat᷑ eminentissi¬
mȩ auctoritatis : cui fidẽ habemꝰ de his reb
qͣs ignorare ñ ex pedit. nec ꝑnos ipsos nosse ido¬
nei sumꝰ. Nã si ea sciri posst̃ testib nobis quae
remota ñ s̃ a sensib nr̃is siue in teriorib siue
etiã ex terioribus. unde & p̃sentia nuncupan¬
sumꝰ. de his alios testes requirimꝰ. eisq credi¬
mus. a quoꝵ sensib remota. eẽ. uel fuisse
ñ credimꝰ. Si gͦ de uisibilib quȩ ñ dũ uidi¬
mꝰ eis credimꝰ qui uider̃. atq ita de cȩteris
q̾ȩ ad suũ quẽq sensũ corporis ꝑtinent : ita
rectissime dr̃ sensus. unde & sententia uo¬
cabulũ accepit. hoc ÷ de inuisibilib quȩ a
nr̃o sensu interiore remota s̃ his nos oportet
cređẽ qui hȩc in illo incorporeo lumine dis¬
posita didicer̃. uel manentia contuent᷑. bisi¬

Expanded text:
antum satis esse iudicauit, locutus etiam scripturam condidit, quae canonica nominatur, eminentissimae auctoritatis, cui fidem habemus de his rebus, quas ignorare non expedit nec per nos ipsos nosse idonei sumus. Nam si ea sciri possunt testibus nobis, quae remota non sunt a sensibus nostris siue interioribus siue etiam exterioribus unde et praesentia nuncupansumus, de his alios testes requirimus eisque credimus, a quorum sensibus remota esse uel fuisse non credimus. Sicut ergo de uisibilibus, quae non uidimus, eis credimus, qui uiderunt, adque ita de ceteris, quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita drectissime dicitur sensus, unde et sententia uocabulum accepit, hoc est de inuisibilibus quae a nostro sensu interiore remota sunt, his nos oportet credere, qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt uel manentia contuentur.
Abbreviated transcription (Latin):
angłos. & in huius mundi ima detrusos qͥ eis ue¬
lut carcer.ẽ. usq ad futurã in die iudicii ultimã
dãpnationẽ apłs petrus aꝑtissime ostendit di¬
cens qđ ds̃ angłis peccantib non peꝑcerit: sed
carcerib caliginis in feri retrudens tradiderit
in udiciũ puniendos reseruari. Int̾ hos gͦ & illos
dm̃ uel p̃sentia uel oꝑe diuisisse quis dubitet :
Illosq merito lucẽ appellari quis contͣ dicat. qͣn¬
do quidẽ nos ad huc in fide uiuentes. & eoꝵ ȩqͣ¬
litatẽ ad huc sꝑantes utiq nondũ tenentes. iã
lux dicti ab apło sumꝰ : Iiusti enĩ inquit aliqͣndo
tenebrȩ : nunc aut̃ lux indño. Istos uero deserto¬
res tenebras aꝑtissime nuncupari ꝓfecto ad¬
uertunt: qui peiores. eẽ. hominib in fidelibus
siue intelligunt siue credunt. Qua ꝓpt̃ &si a¬
lia lux in isto huiꝰ libri loco intelligenda.ẽ. ubi
legimꝰ dix̃ dĩ. fiat lux. & facta . ẽ. lux. & aliȩ te¬

Expanded text:
angelos et in huius mundi ima detrusos, qui eis uelut carcer est, usque ad futuram in die iudicii ultimam damnationem apostolus Petrus apertissime ostendit dicens, quod Deus angelis peccantibus non pepercerit. sed carceribus caliginis inferi retrudens tradiderit in iudicio puniendos reseruari. Inter hos ergo et illos Deum uel praescientia uel opere diuisisse quis dubitet? illosque lucem merito appellari quis contradicat? quando quidem nos adhuc in fide uiuentes eorum aequalitatem adhuc sperantes, utique nondum tenentes, iam lux dicti ab apostolo sumus: Fuistis enim, inquit, aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. Istos uero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto aduertunt, qui peiores esse hominibus infidelibus siue intellegunt siue credunt. Quapropter, etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est, ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, et aliae te
Abbreviated transcription (Latin):
illa inquinatione purgari tegmen ac uincu¬
lũ futurũ hostis uicti & inclusi. Si aut̃ mani¬
chei ñ desiꝑent uel potius insanirent. si dei
naturã sicuti .ẽ. in cõmutabilẽ atq om̃ino
incorruptibilẽ credent. cui nocere nulla
res possit : animã uero quȩ uoluntate muta¬
ri in deterius & peccato corrũpi potuit. atq
ita in cõmutabilis ueritatis luce priuari ñ
dĩ partẽ nec eius naturȩ quȩ dĩ.ẽ. sed ab illo
conditã longe imparẽ conditori xp̃iana

Expanded text:
illa inquinatione purgari, tegmen ac uincuilla inquinatione purgari, tegmen ac uinculum futurum hostis uicti et inclusi. Sic autem Manichaei non desiperent uel potius insanirent, si Dei naturam, sicuti est, incommutabilem adque omnino incorruptibilem crederent, cui nocere nulla res possit; animam uero, quae uoluntate mutari in deterius et peccato corrumpi potuit adque ita incommutabilis ueritatis luce priuari, non Dei partem nec eius naturae, quae Dei est, sed ab illo conditam longe inparem Conditori Christiana
Abbreviated transcription (Latin):
hoc in ȩqualia ut. eẽnt om̃ia. Ds̃ aut̃ ita .ẽ. ar¬
tifex magnus in magnis: ut minor non sit in
parius. Quȩ parua non sua granditate. nam
nulla ẽ. sed artificis sapientia mecienda st̃ :
sic̃ in specie uisibilis hominis si unũ radat᷑
multũ detrahit᷑ pulchritudini: qm̃ non mole
constat sed parilitate ac dimensione menbro¬
rũ. Nec sane multũ mirandũ. ẽ qđ non nul¬
lã malã putant. eẽ. naturã suo quodã contͣ¬
rio ex ortã ꝓpagatãq principio. nolunt
acciꝑe istam causã creationis rerũ ut bonꝰ
ds̃ condet om̃ia bona: credentes eũ potius
ad hȩc mundana molimina rebellantibus
ad uersũ se malis repellendis extrema ne¬
cessitate ꝑductũ. suãq naturã bonã malo
cohercendo suꝑandoq miscuisse. quã tur¬
pissime pollutã & crudelissime captiuatã.
& opp̃ssã labore magno uix mundet ac li¬
beret. ñ tam̃ totã: sed qͦd eius ñ potuerit ab

Expanded text:
hoc inaequalia, ut essent omnia; Deus autem ita est arhoc inaequalia, ut essent omnia; Deus autem ita est artifex magnus in magnis, ut minor non sit in paruis; quae parua non sua granditate nam nulla est, sed artificis sapientia metienda sunt; sicut in specie uisibilis hominis, si unum radatumultum detrahitur pulchritudini, quoniam non mole constat, sed parilitate ac dimensione membrorum! Nec sane multum mirandum est, qulam malam putant esse naturam suo quodam contrario exortam propagatamque principio, nolunt accipere istam causam creationis rerum, ut bonus Deus conderet bona, credentes eum potius ad haec mundana molimina rebellantis aduersum se mali repellendi extrema necessitate perductum suamque naturam bonam malo cohercendo superandoque miscuisse, quam turpissime pollutam et crudelissime captiuatam et obpressam labore magno uix mundet ac liberet; non tamen totam, sed quod eius non potuerit ab
Abbreviated transcription (Latin):
decoris tanquã in cõmunẽ rem publicã confe¬
rant. uel nob̾ ipsis si eis congruent̃ atq scient̃
utam commoditatis at tribuant. ita ut uene¬
na ipsa quȩ ꝑ inconuenientiã ꝑnitiosa sunt.
conuenient̃ ad hibita in salubria medicam̃ta
uertant᷑ : quãq a contrario etiã hȩc qͥb delec¬
tant᷑. sic̃ cibus & potus & ista lux immođato
& in oportuno usu noxia sentiant᷑. Unde nos
ad monet diuina ꝓuidentia ñ res insipient᷑
uituꝑare. sed utilitatẽ rerũ diligent̃ inqͥrere :
&e ubi nr̃m ingeniũ uel in firmitas deficit ita
crede occultam sic̃ erant quȩdã quas ux potu¬
imꝰ inuenire: quia & ipsa utilitatis occulta¬
tio aut humilitatis exercitatio. ẽ. aut elati¬
onis atcricio : cũ om̃ino natura nulla sit ma¬
lũ. nom̃q hoc ñ sit nisi priuationis boni. Sed
at̃renis usq ad cęlestia. & a uisibilib usq ad
in uisibilia sunt aliis alia bona meliora: ad

Expanded text:
decoris tamquam in communem rem publicam confedecoris tamquam in communem rem publicam conferant uel nobis ipsis, si eis congruenter adque scienter utamur, commoditatis adtribuant, ita ut uenena ipsa, quae per inconuenientiam perniciosa sunt, conuenienter adhibita in salubria medicamenta uertantur; quamque a contrario etiam haec, quibus delectantur, sicut cibus et potus et ista lux, inmoderato et inopportuno usu noxia sentiantur. Unde nos admonet diuina prouidentia non res insipienter uituperare, sed utilitatem rerum diligenter inquirere, et ubi nostrum ingenium uel infirmitas deficit, ita credere occultam, sicut erant quaedam, quae uix potuimus inuenire; quia et ipsa utilitatis occultatio aut humilitatis exercitatio est aut elationis adtritio; cum omnino natura nulla sit malum nomenque hoc non sit nisi priuationis boni. Sed a terrenis usque ad caelestia et a uisibilibus usque ad inuisibilia sunt aliis alia bona meliora, ad
Abbreviated transcription (Latin):
melior quã ut bonũ crearet᷑ ab onodõ. Hanc
etiã plato causã condendi mundi iustissimã
dicit. ut abono dõ bona oꝑa fierent : siue ista
legerit. siue abhis quilegerant forte cognoue¬
rit. siue acerrimo ingenio inuisibilia dĩ ꝑea
quȩ facta sunt in tellecta conspexerit. siue ab
his qͥ ita conspexerant & ipse didicerit. Hanc¬
tam̃ causã id .ẽ. ad bona creanda bonitatẽ dĩ.
hanc in quã causã tam uistam atq idoneã qͦȩ
diligent̃ consid̾ata & piae cogitata om̃s contro¬
uersias quęrentiũ mundi originẽ terminat
quidã heretici ñ uider̃: qui egenã carnis huius
fragilẽq mortalitatẽ iam de iusto supplicioue¬
nientẽ dũ ei non con ueniunt plurime offen¬
dunt. sic̃ ignis aut frigus. aut fera bestia uel qͥd
eius modi: Nec at tendunt quã uel in suis locis
naturisq uigeant. pulchroq ordine disponant᷑.
quantũq uniuersitati rerũ ꝓsuis portionib

Expanded text:
melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. Hanc melior quam ut bonum crearetur a Deo bono. Hanc etiam Plato causam condendi mundi iustissimam dicit, ut a bono Deo bona opera fierent; siue ista legerit, siue ab his qui legerant forte cognouerit; siue acerrimo ingenio inuisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspexerit, siue ab his qui ista conspexerant et ipse didicerit. CAtamen causam, id est ad bona creanda bonitatem Dei, hanc, inquam, causam tam iustam adque idoneam, quae diligenter considerata et pie cogitata omnes controuersias quaerentium mundi originem terminat, quidam haeretici non uiderunt, quia egenam carnis huius fragilemque mortalitatem iam de iusto supplicio uenientem, dum ei non conueniunt, plurima offendunt, sicut ignis aut frigus aut fera bestia aut quid eius modi; nec adtendunt, quam uel in suis locis naturisque uigeant pulchroque ordine disponantur, quantumque uniuersitati rerum pro sui portione
Abbreviated transcription (Latin):
minoris scientiȩ fuerit prius quã faceret quod
udet : qͥ tam ꝑfecte non oꝑ aret᷑. nisi tam ꝑfec¬
ta scientia cui nichil ex eius oꝑib ad deretur.
Qua ꝓpt̃ si tantũ modo nob̾ in sinuandũ. eẽt qͥs
fecerit lucẽ : sufficeret dicere fecit ds̃ lucẽ. Si
autẽ non solũ qͥs fecerit aierũ etiã ꝑ quid fece¬
rit : satis. eẽt. ita enunciari & dix̃ ds̃. fiat lux.
& facta. ẽ . lux. ut non tantũ dm̃ sed etiã per
uerbũ lucẽ fecisse nossemꝰ. Qui a uero tria qͦȩ¬
dã maximȩ scienda de creatura nob̃ oportuit
intimari qͥs eã fecerit. ꝑ quid fecerit. quare fe¬
cerit : dix̃ ds̃ inquit. fiat lux & facta ẽ .lux. &
uidit dĩ lucẽ quia bona. ẽ. Si gͦ querimꝰ qͥs fecerit.
dĩ. ẽ: si ꝑ quid fecerit. dix̃ fiat & facta. ẽ. si qͥare
fecerit. quia bona. ẽ. Nec auctor.ẽ. excellenti¬
or dõ. nec ars efficatior dĩ uerbo: nec causa

Expanded text:
minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod minoris scientiae fuerit priusquam faceret quod uideret, qui tam perfecte non operaretur, nisi tam perfecta scientia, cui nihil ex eius operibus adderetur. Quapropter. si tantummodo nobis insinuandum esset quis fecerit lucem, sufficeret dicere, fecit Deus lucem; si autem non solum quis fecerit, uerum etiam per quid fecerit, satis esset ita enuntiari: Et dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux; ut non tantum Deum, sed etiam per Verbum lucem fecisse nossemus. Quia uero tria quaedam maxime scienda de creatura nobis oportuit intimari, quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit: Dixit Deus, inquit: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Deus lucem quia bona est. Si ergo quaerimus, quis fecerit: Deus est; si per quid fecerit: Dixit: Fiat, et facta est; si quare fecerit: Quia bona est. Nec auctor est excellentior Deo, nec ars efficacior Dei uerbo, nec causa
Abbreviated transcription (Latin):
Ille quippe ñ ex hoc in illud cogitatione
mutata. s om̃ino in cõmutabilit̃ uidet :
ita ut illa quidẽ quȩ tẽporalit̃ fuint &
futura non dũ sint & p̃sentia iã sint &
p̃terita iam non sint: ipse uero hȩc om̃ia
stabili ac sempit̾na presentia conp̃hen¬
dat: nec alit̾ oculis alit̾ mente. Non enĩ
examiiNo constat & corpore. nec alit̾ nunc
eius quoq scientia triũ tẽporũ p̃sentis uidelicet
& p̃teriti uel futuri uariͤtate mutat᷑ : apud qͦẽ
ñ. ẽ. imutatio. nec mom̃ti obumbratio. Neq enĩ
eus intentio de cogitatione in cogitationem
transit. In cuius in corporeo in tuitu simul ad¬
sunt cuncta quȩ nouit: qm̃ tẽpora ita nouit
nullis suis tẽporalib notioni b quẽ ad modũ
tẽpora mouet nullis suis tẽporalib motib lbi
gͦ udit bonũ. eẽ. qđ fecit : ubi bonũ. ẽẽ. uidit
ut faceret. Nec quia factũ uidit scientiã du¬
plicauit. uel ex aliqua parte auxit. tanquam

Expanded text:
Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione Ille quippe non ex hoc in illud cogitatione mutata, sed omnino incommutabiliter uidet; ita ut illa quidem, quae temporaliter fiunt, et futura nondum sint et praesentia iam sint et praeterita iam non sint, ipse uero haec omnia stabili ac sempiterna praesentia conprehendat; nec aliter oculis, aliter mente; non enim ex animo constat et corpore; nec aliter nunceius quoque scientia trium temporum, praesentis uidelicet et praeteriti uel futuri, uarietate mutatur, aput quem non est inmutatio nec momenti obumbratio. Neque enim eius intentio de cogitatione in cogitationem transit, in cuius incorporeo contuitu simul adsunt cuncta quae nouit; quoniam tempora ita nouit nullis suis temporalibus notionibus, quem ad modum temporalia mouet nullis suis temporalibus motibus. Ibi ergo uidit bonum esse quod fecit, ubi bonum esse uidit ut faceret; nec quia factum uidit scientiam duplicauit uel ex aliqua parte auxit, tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
nũ .ẽ. nisi oꝑis apꝓbatio scđm artẽ facti.
quȩ sapientia dĩ . ẽ : Ds̃ aut̃ usq ad eo ñ cũ
factũ .ẽ. tunc didicit bonũ : ut nichilem ũ
fieret si ei fuisset in cognitũ. Dũ gͦ uidet qͥa
bonũ. ẽ. quod nisi uidisset antequã fieret
non utiq fieret : docet bonũ. ẽẽ. ñ discit. Et
plato quidẽ plus ausus. ẽ. dicere. elatũ. ẽẽ
scilicet dm̃ gaudio mundi uniuersitate ꝑ¬
fecta. Ubi & ipse ñ usq ad eo desipiebat.
ut putaret dm̃ sui oꝑis nouitate factum
beatiorẽ. s sic ostenđe uoluit artifici suo
placuis se iã factũ qđ placuerat in arte
faciendũ: non qđ ullo mͦ dĩ scientia ua¬
riet᷑ ut aliud in ea faciant quȩ ñ dũ sunt.
aliud quȩ iã sunt. aliud quȩ fuer̃. Non
enĩ more nr̃o ille uel qđ futurũ ẽ ꝓspicit
uel qđ p̃sens .ẽ. aspicit. uel qđ p̃teritũ est
respicit : s alio mͦ quodã a nr̃arũ cogita¬
tionũ con suetudine longe alteq diuerso.

Expanded text:
si operis adprobatio secundum artem facti, quae sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non, cum factum est, tunc didicit bonum, ut nihil eorum fieret, si ei fuisset incognitum. Dum ergo uidet quia bonum est, quod, nisi uidisset antequam fieret, non utique fieret: docet bonum esse, non discit. Et Plato quidem plus ausus est dicere, elatum esse scilicet Deum gaudio mundi uniuersitate perfecta. Ubi et ipse non usque adeo desipiebat, ut putaret Deum sui operis nouitate factum beatiorem; sed sic ostendere uoluit artifici suo placuisse iam factum, quod placuerat in arte faciendum; non quod ullo modo Dei scientia uarietur, ut aliud in ea faciant quae nondum sunt, aliud quae iam sunt, aliud quae fuerunt; non enim more nostro ille uel quod futurum est prospicit, uel quod praesens est aspicit, uel quod praeteritum est respicit; sed alio modo quodam a nostrarum cogitationum consuetudine longe alteque diuerso.
Abbreviated transcription (Latin):
uerũ qđ illuminat omnẽ hominẽ uenientẽ
in hunc mundũ hoc illuminat & omnẽ angłm
mundũ : ut sit lux ñ in se ipso s indño. Aqͥosi a¬
uertit᷑ angłs fit immundꝰ: sic̃ sunt om̃s qͥ uocan
immundi sp̃s: nec iã lux indño s in se ipsis te¬
nebrȩ priuati participatione lucis aet̾̃nȩ.
Mali enĩ nulla Natura. ẽ : s amissio boni mali
obhoc solũ incõmutabile : qđ ẽ. dĩ. Ab hoc bo¬
nocreata sunt om̃ia bona. s simplicia: & ob
hoc mutabilia. Creata sane in quã: id.ẽ. facꝰ¬
ta ñ genita. Quod enĩ de simplicibono genitũ
ẽ. parit̃ simplex. ẽ: & hoc ẽ. quod illud de qͦ
genitũ. ẽ. Quȩ duo patrẽ & filiũ dicimꝰ: &
utrũq hoc cũ spu suo unꝰ ds̃. ẽ. Qui sp̃s patris¬

Expanded text:
enientem enientem in hunc mundum, hoc inluminat et omnem angelum mundum, ut sit lux non in se ipso, sed in deo: a quo si auertitur angelus, fit immundus, sicut sunt omnes qui uocantur immundi spiritus, nec iam lux in domino, sed in se ipsis tenebrae, priuati participatione lucis aeternae. mali enim nulla natura est, sed amissio boni mali ob hoc solum incommutabile, quod est Deus. Ab hoc bono creata sunt omnia bona, sed non simplicia et ob hoc mutabilia. Creata sane, inquam, id est facta, non genita. Quod enim de simplici bono genitum est, pariter simplex est et hoc est quod illud de quo genitum est; quae duo Patrem et Filium dicimus; et utrumque hoc cum spiritu suo unus Deus est; qui sp