comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uictorie gloriã maculent dãpna uc¬
toris. nisi force cũ adeo pauei cadunt
ut ãmirationẽ terroremq uirtucis
augeat paucitas ꝑditorum. sicut in
pͥma ꝑsici belli congressione aput a¬
lexandrũ magnũ fuit. Cui int̾ qua¬
dringenta fere milia hostiũ int̾fecta.
nouẽ cantũ modo pedites in exercitu
eius: defuisse referunt᷑. Sed pirrus
atrocitatem cladis quã ex bello excepe¬
rat. diis suis hominib q cestatus est:
adfigens ticulũ intemplo tarencini io¬
uis inquo hec scͥpsit. Qui ante hec
inuicti fuere uiri. pater optime olim¬
phi. hosego in pugna uici. uictusq
sum ab hisclem. Et cũ a sociis increpi¬
taret᷑. cur se uictũ diceret. qui uicisset:
respondisse fert᷑. Ne ego si iterũ eodem
modo uicero. sine ullo milite epirũ re¬
uertar. Interea romanꝰ exercitꝰ postquã
uictus clam fugit e castris. miserabi¬
lem belli cladem grauiorib monstris
auctam accumulatãq persensit. Hã

Expanded text:
victoriae gloriam maculent damna vicvictoriae gloriam maculent damna victoris: nisi forte cum adeo pauci cadunt, ut admirationem terroremque virtutis augeat paucitas perditorum, sicut in 217 prima Persici belli congressione apud Alexandrum Magnum fuit: cui, inter quadringenta fere millia hostium interfecta, novem tantummodo in exercitu ejus pedites defuisse referuntur. Sed Pyrrhus atrocitatem cladis, quam hoc bello exceperat, diis suis hominibusque testatus est, affigens titulum in templo Tarentini Jovis, in quo haec scripsit: Qui ante hac invicti fuvere viri, pater optime Olympi, Hos ego in pugna vici, victusque sum ab isdem. Et cum a sociis increparetur, cur se victum diceret qui vicisset, respondisse fertur: Ne ego, si iterum eodem modo vicero, sine ullo milite Epirum revertar. Interea Romanus exercitus, postquam victus clam fugit e castris, miserabilem belli cladem gravioribus monstris auctam accumulatamque persensit. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
ma cruces odore graues. mole terri¬
biles. ut uidere romani. nouo pug¬
nandi genere circumuenti. et t̃riti
equis maxime pauicantib diffuger̃t.
Sed postquã minutius quarte legio¬
nis primus astatus: procentã in se ma¬
nũ belue ᷤ disecuit. et contur batã dolo¬
re uuilneris. auerti bello: atq in suos
seuire compulit. eiusq ĩmoderato discur¬
su perturbari ac ꝑmisceri cepere. finis
pugne etiam beneficio noctis imposi¬
tus est. Uictos fuisse romanos turpis
fuga prodidit. Quoꝵ tune cecidisse re¬
ferunt peditum quatuordecĩ milid. et¬
octingenta octoginta. Capti. mille
trecenti ⁊ decem. Tquites autẽ cesi: du¬
centi quadraginta. ⁊ sex. capti octingen¬
ti⁊ duo. Signa amissa: uignici duo.
Nam quantꝰ e diuerso numerꝰ socioꝵ
pirri fuit extinctus: memorie tradi¬
tum non est: Maxime quia scͥptoꝵ
ueterũ mos est. ex ea parte que uicerit
occisorũ non cõmendare numerũ: ne

Expanded text:
ma truces, odore graues, mole terrima truces, odore graues, mole terribiles ut uidere Romani, nouo pugnandi genere circumuenti et territi, equis maxime pauitantibus, diffugerunt. sed postquam Minucius quartae legionis primus hastatus protentam in se manum beluae gladio desecuit et conturbatam dolore uulneris auerti bello atque in suos saeuire conpulit eiusque inmoderato discursu perturbari ac permisceri coepere, finis pugnae etiam beneficio noctis inpositus est. Victos fuisse Romanos turpis fuga prodidit: quorum tunc cecidisse referuntoctingenti et octoginta: capti mille trecenti et decem: equites autem caesi ducenti quadraginta duo, capti octingenti et duo, signa amissa viginti duo. Nam quantus e diverso numerus sociorum Pyrrhi fuerit exstinctus, memoriae traditum non est: maxime quia scriptorum veterum mos est, ex ea parte quae vicerit, occisorum non commemorare numerum, ne
Abbreviated transcription (Latin):
morum presidio fultos. maxime pirrꝰ
aurit. Qui etiã ob magnitudinem
iuriũ consilioꝵ q summã belli nom̃¬
q tradurit. Nam tarentũ ut poce ex
iacedemoniis condicã. cognatamq
grecie ciuitatẽ. uindicaturus. totas
iures epiri. thessalie et macedonie. ele¬
fantos etiã usq ad id cẽpus inuisos ro¬
manis. numero uiginti in italiam
primꝰ inuexit. Terra. mari. uiris. eqͥs.
armis. bellis. ad postremũ uirib suis.
dolisq cerribilis. nisi qd̃ delfici illius
uanissimi sp̃c ⁊ mendacissimi nebulo¬
lis. quẽ magnũ ipsi uatẽ ferunt. res¬
ponso circumuent᷑ ambiguo. exicũ¬
fecit eius qui non consuluisset. Itaq
apud heracleam campanie urbem.
fluuiũq lirim. pͥma int̾ epirũ regẽ.
et leuinũ consulem: pugna comissa
est. Consũmata est magno certaii¬
ne dies. utrunq om̃ib mori iicentiᷤ.
fugere nesciis. Introductos autẽ int̾
concurrentia agmina elefantos. for¬

Expanded text:
morum praesidiis fultos, maxime Pyrrhus morum praesidiis fultos, maxime Pyrrhus auxit, qui etiam in se, ob magnitudinem virium consiliorumque, summam belli nomenque traduxit: nam Tarentum, utpote ex Lacedaemoniis conditam cognatamque Graeciae civitatem, vindicaturus, totas vires Epiri, Thessaliae et Macedoniae, elephantos etiam, usque in id tempus invisos Romanis, numero 20 in Italiam primus invexit: terra, mari, viris, equis, armis, belluis ad postremum viribus suis dolisque terribilis: nisi quod Delphici illius vanissimi spiritus, et mendacissimi nebulonis, quem magnum ipsi vatem ferunt, responso circumventfecit eius, qui non consuluisset. itaque apud Heracleam, Campaniae urbem, fluuiumque Lirim prima inter Pyrrhum regem et Laeuinum consulem pugna commissa est. consumpta est grauissimo certamine dies, utrimque omnibus mori intentis, fugere nesciis. introductos autem iflter -conourrentia agmina elephantos for
Abbreviated transcription (Latin):
manã classem. forte pretereuntẽ spec¬
taculo theatri prospectam: hostilicer
inuaserunt. Quint tantũ nauibus
iur ꝑ fugami elapsis. cetera retracta in
portũ clasis et ꝓfligata est. Prefecti
nauiũ trucidati. om̃s bello utiles cesi.
reliqui p̃cio uenditi st̃. Continuo mis¬
s̃i tarentũ a romanis legati. ut de illa¬
tis quererent᷑ iniurus. pulsati ab hisdẽ
auctas insuꝑ inuirias retulerunt.
His causis bellũ ingens ortum est.
Romanos qui quantiq hostes circũ¬
streperent permetientes. ultuna ad¬
egit necessitas. proletar ios quoq in¬
arma cogere. hoc est eos qui in urbe
semꝑ sufficiende prolis causa uacabant.
milicie adseribere. Quippe cũ frustra
de prole cura est. nisi reb presentib
consulat᷑. Itaq irruit in uniuersos
tarentinoꝵ fines cum enilio consule
ronianꝰ exercit᷑. Igni ferroq uastat oĩa.
plurima expugnat oppida. iniuriã
insolent̃ acceptam: crudelit̃ uindicat.¬
o Continuo tarentinos plurimo finiti¬

Expanded text:
manam classem forte praetereuntem, spectaculo theatri prospectam hostiliter invaserunt, quinque tantum navibus vix per fugam elapsis: caetera retracta in portum classis, et profligata est; praefecti navium trucidati, omnes bello utiles caesi, reliqui pretio venditi sunt. Continuo missi Tarentum a Romanis legati, ut de illatis quererentur injuriis, pulsati ab iisdem, auctas insuper injurias retulerunt. His causis bellum ingens exortum est. Romanos, qui quantique hostes circumstreperent permetientes, ultima adegit necessitas, proletarios quoqarma cogere, hoc est, eos qui in Urbe semper sufficiendae prolis causa vacabant, militiae ascribere: quippe cum frustra de prole cura est, nisi rebus praesentibus consulatur. Itaque irruit in universos Tarentinorum fines cum Aemilio consule Romanus exercitus, igni ferroque vastat omnia, plurima expugnat oppida, injuriam insolenter acceptam crudeliter vindicat. Continuo Tarentinos, plurimis finiti
Abbreviated transcription (Latin):
tã clem̃ti  bomitate sopitũ. ubi neꝙ g auie ue¬
dem. nec uictoria cruentã exegit ultionẽ.
ꝙ fortasse concedã. ut non hec fidei xp̃ian
ducis concessa uideant᷑. Quãuis ego hoc testi¬
monio ñ laborem. quando unꝰ ex ip̃is poeta
qͥdem exumiꝰ s paganꝰ. ꝑuicacissimꝰ. eiꝰ modi
u̾bis et d̾o ⁊ hoi testimoniũ tulit: quibast.
Om̃iũ dilecte deũ tͥ militat ether. ⁊ comu¬
rati ueniunt. ⁊ humilia classica uenti. Ita ce¬
lit᷑ iudicatũ est int̾ partẽ etiã sine p̃sidio ho¬
minũ. de solo d̾o humilit̃ sꝑantem: ꝙ partem
arrogantissime de uiribe sirͤ ⁊ de ydolis p̃su¬

Expanded text:
tam clementi benignitate sopitum, ubi nec pugna grauem caetam clementi benignitate sopitum, ubi nec pugna grauem caedem nec uictoria cruentam exegerit ultionem, t fortasse concedam, ut non haec fidei Christiani ducis concessa uideantur; quamuis ego hoc testimonio non laborem, quando unus ex ipsis, poeta quidem eximius sed paganus peruicacissimus, huiusmodi uersibus et Deo et homini testimonium tulit, quibus ait: O nimium dilecte Deo! tibi militat aether, Et coniurati ueniunt ad classica uenti. Ita caelitus iudicatum est inter partem etiam sine praesidio hominum de solo Deo humiliter sperantem et partem adrogantissime de uiribus suis et de idolis p
Abbreviated transcription (Latin):
toraq hostrũ. nẽ illisis grauit̃ scutis uerbo¬
rabat. nc ĩ pressis ꝑnicit᷑ obstructa elaudent
ñc auulsis uiolent᷑ desticuta nudabat. nẽ op¬
posicis iugit̾ in terga trudebat. Tela etiã q̃
ipsi uehement̃ incorserant. excepta uentis.
impetu supinata ae retorsũ coacta: ipsosu
felicit̃ configebant. Prosperit sͥ humane
conscientie pauor. nã continuo sese paru
suoꝵ manu fusa: uictori theodosio hostilis
prostrauit exercit᷑. Eugemꝰ capt᷑ atq int̃¬
fectꝰ est. arbogastis suasese manui ꝑculit.
Ita ꝙ hic duoꝵ sangͥne bellũ ciuile restinctũe.
Absq illis decẽ milib gothoꝵ qͦs p̃missos a the¬
odosio arbogastis delesse fundit᷑ fert᷑. qͦs utios
ꝑdidisse luerũ. et uinci uinc̃e fuit. Non in¬
sulto obtrectatorib nr̃is unũ aliqd̃ ab initio
urbis condice bellũ ꝓferant. tam pia necesi¬
tate susceptũ. tã diuina felicitate confectũ.

Expanded text:
ctoraque hostium nunc inlisis grauiter scutis euerbectoraque hostium nunc inlisis grauiter scutis euerberabat, nunc inpreesis pertinaciter obstructa claudebat, nunc auulsis uiolenter destituta nudabat, nunc oppositis iugiter in terga trudebat; tela etiam, quae ipsi uehementer intorserant, excepta uenti impetu supinato ac retrorsum coacta ipsos infeliciter configebant. prospexit sibi humanae conscientiae pauor, nam continuo sese parua suorum manu fusa uictori Theodosio hostilis prostrauit exercitus; Eugenius captus atque interfectus est; Arbogastes sua se manu perculit. ita et hic duorum sanguine bellum ciuile restinctum est, absque illis decem milibus Gothorum, quos praemissos a Theodosio Arbogastes delesse funditus fertur: quos utique perdidisse lucrum et uinci uincere fuit. non insulto obtreotatoribus nostris. unum aliquod ab initio Vrbis conditae bellum proferant tam pia necessitate susceptum, tam diuina felicitate confectum,
Abbreviated transcription (Latin):
humi fusus: mente celo fixiis orabat. Dehinc
postqͣm insonnẽ noctẽ p̃cũ concinuatione
tnsegit. et testes ꝓpe modũ. quas in p̃cium
p̃sidii celestis append̾at lacrimaꝵ lacunaᷤ
reliqͥt. fiducialit arma corripuit. Solus
sciens se ẽẽ ñ solũ signo crucis. signũ p̃lio de¬
dit. ac se in bellũ etiã si nemo sequeret᷑ uictor
futurꝰ ĩmisit. Pͥma salutis uia exticit ar¬
bitio hostiliũ partiũ comes. Qͥ cũ ignarũ
ĩperatorem. circũpositis excepisset insidiis.
liberauit: uerũ etiã instrurit aurilio.
At ubi ad contigua miscende pugne spacia
ꝑuentũ est. continuo magnꝰ ille ⁊ meffabi¬
lis turbo uentoꝵ: in ora hostiũ ruit. Fereban¬
tur ꝑ aera spicłã missa nr̃oꝵ atq ultͣ men¬
surã humam ictꝰ ꝑ magnũ uane portata:
nusqͣm ꝓpe modũ cadere pͥusqͣm ĩpingerent̃
sinebant᷑. Porro autẽ t᷑bo continuus. orape¬

Expanded text:
humi fusus, mente coelo fixus, orabat. 560 Dehinc humi fusus, mente coelo fixus, orabat. 560 Dehinc postquam insomnem noctem precum continuatione transegit, et testes propemodum, quas in pretium praesidii coelestis appenderat, lacrymarum lacunas reliquit, fiducialiter arma corripuit, solus, sciens se esse non solum. Signo crucis signum praelio dedit, ac se in bellum, etiam si nemo sequeretur, victor futurus immisit. Prima salutis via exstitit Arbitrio, hostilium partium comes: qui cum ignarum imperatorem circumpolum periculo liberauit uerum etiam instruxit auxilio. at ubi ad contigua miscendae pugnae spatia peruentum est, continuo magnus ille et ineffabilis turbo uentorum in ora hostium ruit. ferebantur per aera spicula missa nostrorum atque ultra mensuram humani iactus per magnum inane portata nusquam propemodum cadere, priusquam inpingerent, sinebantur. porro autem turbo continuus ora pe
Abbreviated transcription (Latin):
te. alibi cognatione subnixas. Historiã etiã
notã ocłis plurimoꝵ quã meliꝰ qui spectaue¬
re nouer̾t: dilatari uerbis ñ opus est:
Potentia d̃i non fidutia hominis. uictorem
semꝑ exticisse theodosiũ. Arbogastis iste p̃ci¬
puũ in utroq documentũ est. qͥ et t̃e cũ the¬
odosio paruit. tantis ĩstructũ p̃sidis: maxi¬
mũ ipse minimꝰ cepit. et nc̃ cũ adũsus eundẽ
theodosiũ. collectis galloꝵ francoꝵ q iurib
magna tñ felicitate succubuit. Eugeniꝰ atq
arbogastis instructas acies cãpis expedierait
arta alpiũ latera. acq meuitabiles tͣnsitus
p̃missis callide insidis: occuparant. etiã si
numero ac uirib ĩpares forent. sola tñ bel
li positione uictores. At uͦ theodosiꝰ in sum¬
mis alpib constitut᷑. expers cibi ⁊ sõpni. sci¬
ens qd̾ destitut᷑ suis. nesciens qd̃ clausus alie¬
nis. dñm xp̃m solus solũ qͥ possit omĩa. corꝑe

Expanded text:
te alibi cognatione subnixus. historiam notam te alibi cognatione subnixus. historiam notam etiam oculis plurimorum, quam melius qui spectauere nouerunt, dilatari uerbis Potentia Dei, non fiducia hominis, victorem semper exstitisse Theodosium, Arbogastes iste praecipuum in utroque documentum est: qui et tunc, cum Theodosio paruit, tantis instructum praesidiis Maximum ipse minimus cepit: et nunc, cum adversus eumdem Theodosium, collectis Gallorum Francorumque viribus, magna tamen facilitate succubuit. Eugenius atque Arbogastes instructas acies campis expedierant, arta Alpium latera atque inevitabiles transitus, praemissis callide insidiis, occuparant: ut, etiamsi numero ac viribus impares forent, sola tamen belli dispositione victores. At vero Theodosius in summis Alpibus constitutus, expers cibi ac somni, sciens, quod destitutus suis, nesciens quod clausus alienis, Dominum Christum solus solum qui posset omnia, corpore
Abbreviated transcription (Latin):
bellũ quo maximꝰ int̾fectꝰ est multa utiq
sicut om̃s recognoscimꝰ theodosiũ. filiũq
eiꝰ honoriũ: usq ad nc̃. et ext̃na bella ⁊ eiui¬
uictorie: uel nullo uel minimo sangͥne qͥeue¬
runt. Igit᷑ ualentinianꝰ iunior regno resti¬
tut᷑. extincto maximo. eiꝰq filio uictore.
qͣm imꝑatorem gallis maximꝰ reliquerat:
ip̃e ingalliã tͣnsut. ubi cũ tnͣquillã rẽpu¬
blicã in pace ageret. apud iuennã. dolo ar¬
q ut uoluntariã sibi consciꝰ se mortẽ puta¬
ret᷑. laqueo suspensus est. Mortuo ualenti¬
niano augusto arbogastis. tẽ eugeniũ ti¬
rannũ mox ereare ausus est. legit q hõiẽ:
cui citulũ imꝑatoris imponẽt: ip̃e acturꝰ
imꝑiũ. Uir barbarꝰ animo. consilio. manu.
audatia. potentia q nimiꝰ. contraxit undiq
innumeras. inuictasq copias. uel romanoꝵ
p̃sidiis. uel auxilus barbaroꝵ. alibi potesta¬

Expanded text:
bellum, quo Maximus interfectus est, multa utique, bellum, quo Maximus interfectus est, multa utique, sicut omnes recognoscimus, Theodosium filiumque eius Honorium usque ad nunc et externa bella et ciuiuiotoriae uel nullo uel minimo sanguine quieuerunt. Igitur Yalentinianus iunior regno restitutus extincto Maximo eiusque filio Victore, quem imperatorem Gallis Maximus reipse in Galliam transiit: ubi cum, tranquilla republica, in pace ageret, apud Viennam dolo Arque ut voluntariam sibi conscivisse mortem putaretur, laqueo suspensus est. Mortuo Valentiniano Augusto, Arbogastes Eugenium tyrannum mox creare ausus est, legitque hominem cui titulum imperatoris imponeret, ipse aucturus imperium: vir barbarus animo, consilio, manu, audacia, potentiaque nimius, contraxit undique innumeras inuictasque copias, uel Romanorum praesidiis uel auxiliis barbarorum alibi potesta
Abbreviated transcription (Latin):
Theodosiꝰ ineruentã uictoriã d̾o ꝓcurante
suscepit. Ecce regib ꝙ tẽporib xp̃ianis
qualit̾ bella ciuilia. cũ uicari nequeunt
tnsigunt᷑. Ad uictoriã ꝑuentũ est. irrupta
est ciuitas. corrept᷑ tirannꝰ. Et hoc parũẽ
fece parte alia uictꝰ hostilis exercit᷑. atq ip̃o
tiramnio truculentior comes tiranni ad mor¬
cem coactꝰ. Tante dissoluce. eluse q insidie.
tanti apparat᷑ exinaniti st̃. Et tam̃ nullꝰ
dolos instruxit. nullꝰ aciem disposuit. pos¬
tremo nullꝰ si dici licet: gladiũ de uagina
extulit. Formidolosissimũ bellũ sine sangͥne
usq ad uictoriã. ꝙ in uictoria duoꝵ morte
confectũ est. Et ne hoc qͥsq casu factũ putȩt
qͦ magis potentia di. qua et dispensant᷑. et
iudicant᷑ uniuersa. propalato sui testimo¬
nio et declarato. obstrepentiũ mentes. uel
ad confusionẽ. uel ad fidẽ cogat. Dico rẽ
ꝙ ignotã om̃ib et om̃ib nocã. Post hoc

Expanded text:
Theodosius incruentam uictoriam Deo procurante Theodosius incruentam uictoriam Deo procurante suscepit. Ecce regibus et temporibus Christianis qualiter bella ciuilia. cum uitari nequeunt, transiguntur. ad uictoriam peruentum est, inrupta est ciuitas, correptus tyrannus. et hoc parum est. ecce parte alia uictus hostilis exercitus atque ipso tyranno truculentior comes tyranni ad mortem coactus, tantae dissolutae elusaeque insidiae, tanti apparatus exinaniti sunt: et tamen nullus dolos struxit, nullus aciem disposuit, postremo nullus, si dici licet, gladium de uagina extulit. formidulosissimum bellum sine sanguine usque ad uictoriam et in uictoria duorum morte confectum est. et, ne hoc quisquam casu factum putet, quo magis potentia Dei, qua et dispensantur et iudicantur uniuersa, propalato sui testimonio declarata obstrepentium mentes uel ad confusionem uel ad fidem cogat, dico rem et ignotam omnibus et omnibus notam: post hoc
Abbreviated transcription (Latin):
marimũ. sola fide maior. uniu̾sa apꝑatus
Nqͥleie t̃c maximꝰ uictorie sue spectator in¬
sederat. Andragatiꝰ eiꝰ comes sũmã belli
ãministrabat. Qͥ cũ largissimis militum
copiss. ip̃aq magnaꝵ copiaꝵ. fortigtidine
p̃cellente. consilio om̃s incredibilit alpi¬
um ac fluminũ aditꝰ cõminuisset: inef¬
fabsi iudicio dei. dũ nauali expeditiõe. in¬
cautũ hostẽ p̃uenire qͥ obruere parat. spon¬
ti eadẽ que obstruxerat claustra deseruit.
Ita theodosiꝰ nemine sentiente. ut non dicam
repugnante: uacuas tͣnsit alpes. Acq aqͥ¬
leiã ĩprouisis adueniens. hostẽ illũ mag¬
nũ. maximũ trueẽ.ꝙ ĩmanissimis quoq
germanoꝵ gentib tributa. ac stipendia
magno t̾rore nõis exigentẽ. sine dolo ⁊ sine
controuersia. clausit. cepit. ⁊ occidit. Ualen¬
tinianꝰ recepta italia: potit᷑ imꝑio est. And¬
gatiꝰ comes cognita maximi nece. p̃cipitẽ
sise: e naui in undas dedit. ⁊ suffocat᷑ est.

Expanded text:
or uniuersa apparatus Aquileiae tunc Maximns uictoriae suae spectator insederat. Andragathius comes eius summam belli administrabat: qui cum largissimis militum copiis ipsamque magnarum copiarum fortitudinem praecellente consilio omnes incredibiliter Alpium ac fluminum aditus communisset, ineffabili indicio Dei, dum nauali expeditione incautum hostem praeuenire et obruere parat, sponte eadem quae obstruxerat claustra deseruit. ita Theodosius nemine sentiente, ut non dicam repugnante, uacuas transmisit Alpes atque Aquileiam inprouisus adueniens hostem illum magnum, Maximum, trucem et ab inmanissimis quoque Germanorum gentibus tributa ac stipendia solo terrore nominis exigentem, sine dolo et sine controuersia clausit cepit occidit. Valentinianus recepto Italiae potitus imperio est. Andragathius comes cognita Maximi nece praecipitem sese e naui in undas dedit ac suffocatus est.
Abbreviated transcription (Latin):
xł. primꝰ. int̾fecto ꝑ maximũ gͣciano:
imꝑium orbis romani obtinuit. Mansitq
in eo undecĩ: cũ iã in orientis partib sex an¬
nis gratiano uiuente regnasset. Itaq iustĩ
necc̃is q causis ad bellũ cuule ꝑmotus. eũ
e duob augusti fr̃ibus.⁊ ad ultionẽ uniꝰ
intfecti sangͥnis erigeret. et ad resticutionẽ

Expanded text:
 primus interfecto per Maximum Gratiano imperium Romani orbis obtinuit mansitque in eo annis undecim, cam iam in Orientis partibus sex annis Gratiano uiuente regnasset. itaque iustis necessariisque causis ad bellum ciuile permotus, cum e duobus Augustis fratribus et ultionem unius interfecti sanguis exigeret et r
Abbreviated transcription (Latin):
uictorie sacietatẽ: cruda insultatione rui¬
tabant. Ultro constantinopolĩ. ad theodosi¬
ũ misere legatos. pacẽ q supplices poposceĩt.
Tunct̃eq tc̃ fedꝰ est. qͦ uniuers oriens usq ñt
tͣnquillisme fruit᷑. Int̾ea cũ theodosiꝰ. in
oriente subactis barbaroꝵ gentib thraci¬
as tandẽ ab hoste liberas reddidisset. ⁊ arc¬
diũ filiũ consortẽ fecisset imꝑti. maximꝰ uir
qͥdem strenuus et ꝓbus. atq augusto digiꝰ:
nisi contͣ sacram̃ti fidẽ ꝑ tirannidẽ emer¬
sisset. in bricanniã inuit᷑ ꝓpe modũ ab
exercitu imꝑator creat᷑: in galliã transit.
ubi gracianũ augustũ. subita incursione
ꝑterritũ: atq in italiã tnsire meditantem

Expanded text:
uictoriae satietatem cruda insultatione rucuictoriae satietatem cruda insultatione ructabant, ultro Constantinopolim ad Theodosium misere legatos pacemque supplices poposcerunt; ictumque tunc foedus est, quo uniuersus Oriens usque ad nunc tranquillissime fruitur. interea cum Theodosius in Oriente subactis barbarorum gentibus Thracias tandem ab hoste liberas reddidisset et Arcadium filium suum consortem fecisset imperii, Maximus, uir quidem strenuus et probus atque Augusto dignus nisi contra sacramenti fidem per tyrannidem emersisset, in Britannia inuitus propemodum ab exercitu imperator creatus in Galliam transiit: ubi Gratianum Augustum perterritum atque in Italiam transire meditantem
Abbreviated transcription (Latin):
cam ira dei: reparandã credidit miscd̃ia d̾i.
Omnẽ fiduciã sui ad opẽ xp̃i conferens. ma¬
ximas illas scithicas gentes. formidatas q
cunctis maiorib alexandro illo quoq
magno. sicut põpeuis corneliꝰ q testati st̃
euitatas. nunc autẽ extincto romano ex¬
ercitu. romanis eqͥs. armis q instructis¬
simas. hoc est alamannos. hunos. & go¬
thos. inconstant̃ aggress. magnis multĩq
p̃liis: uicit. urbẽ constantinopolĩ uictor
intͣuit. Et ne paruã ipsã romani ȩxerci¬
tus manũ assidue bellando deterreret: fi¬
dus cũ athanarico gothoꝵ rege ꝑcussit.
Athanaricꝰ autẽ continuo. ut constantino¬
polim uenit: diem obiit. Uniu̾se gothoꝵ
gentes. rege defuncto. aspicientes uirtutẽ
benignitatẽ q theodosii: romano sese ĩ ꝑo
dedider̾t. In hidem etiã dieb ꝑsecutore uui¬
ano int̾fecto. aliisq ĩperatorib sepe uietis
nẽ autẽ. ualente in fugã acto. recentissimi

Expanded text:
cam ira Dei reparandam credidit misericordia Dei; cam ira Dei reparandam credidit misericordia Dei; omnem fiduciam sui ad opem Christi conferens maximas illas Scythicas gentes formidatasque cunctis maioribus, Alexandro quoque illi Magno, sicut Pompeius Corneliusque testati sunt, euitatas, nunc autem extincto Romano exercitu Romanis equis annisque instructissimas, hoc est Alanos Hunos et Gothos, incunctanter adgressus magnis multisque proeliis uicit. urbem Constantinopolim uictor intrauit et ne paruam ipsam Romani exercitus manum adsidue bellando detereret, foedus cum Athanarioo Gothorum rege percussit. Athanaricus autem continuo ut Constantinopolim uenit, diem obiit. uniuersae Gothorum gentes rege defuncto aspicientes uirtutem benignitatemque Theodosii Romano sese imperio dediderunt. in isdem etiam diebus Persae, qui Iuliano interfecto aliisque imperatoribus saepe uietis, nunc etiam Valente in fugam acto recentissimae
Abbreviated transcription (Latin):
cio erroris arsuri st̃: Cap̃.
tem ualentis: sex annis imꝑium tenuit.
qͣmus iamdudũ ancea cũ patruo ualente
ꝙ cũ ualentiniano fratre regnaret. Qͥ cũ
afflictũ ꝙ pene collapsũ rei publice sta¬
cũ uid̾et: eadẽ ꝓuisione qua quondã lege¬
rat. nerua hispanũ uirũ traianũ. ꝑ qͣm
respublica reꝑata est. legit ⁊ iste theodosi¬
um eqͤ hispanũ uirũ. & resticuende reipu¬
blice necessitate apud sirmiũ: purpura in¬
duit. orientis q & tracie simul p̃fecit ĩꝑio.
In hoc usus ꝑfectiore iudicio. qͥa cũ in oĩb
humane uite uircutib ip̃e primꝰ fu̾it. in
fidei sacram̃to. religionisq cultu sine ulla
ꝯparatione p̃cessit. Siqͥdem ille ꝑsecutor.
hic ꝓpagator eccłie. Ita illi ne unꝰ qͥdẽ. ꝓpriꝰ
filiꝰ quo successore gauderet indult᷑ est. huiꝰ
autẽ orientis simul simul ꝙ occidentis per
succiduas usq adnunc generationes: głosa
ꝓpago dñat᷑. Itaq theodosiꝰ afflictã rẽ publi¬

Expanded text:
io erroris arsuri sunt. Anno tem Valentis sex annis imperium tenuit, quainuis iamdudum antea cum patruo Valente et cum Valentiniano fratre regnaret. qui cum acum ac paene conlapsum reipublicae statum uideret, eadem prouisione, qua quondam legerat Nerua Hispanum uirum Traianum, per quem respublica reparata est, legit et ipse Theodosium aeque Hispanum uirum et restituendae reipublicae necessitate apud Sirmium purpura induit Orientisque et Thraciae simul praefecit imperio, in hoc perfectiore iudicio, quia, cum in omnibus humanae uitae uirtutibus iste par fuerit, in fidei sacramento religionisque cultu sine ulla comparatione praecessit; siquidem ille persecutor, hic propagator Ecclesiae. ita illi ne unus quidem proprios filius, quo successore gauderet. indultus est; huius autem Orienti simul atque Occidenti per succiduas usque ad nunc generationes gloriosa propago dominatur. itaque Theodosius adflictam rempubli
Abbreviated transcription (Latin):
passuũ octingiita. in lato milia ducen¬
ta. a tergo autẽ unde occeano infinito
patet: orcades insulas habet. qͥuarum
uiguiti deserte sunt. & tredecun colun¬
tur. Deinde insula thyle que ꝑ infini¬
tum a ceteris seꝑata. cirtiũ uersus me¬
clio sita occeani. uix paucis nota habe¬
tur. Hibernia insula int̾ britanniã
in boream spacio porrigit᷑. Huius par¬
tes priores in tance canthabrico occea¬
no brigantiã gallie ciuitatem. ab af¬
frico sibi in cirtiũ occurrentẽ spacioso
int̃uallo ꝓcul spectant. ab eo p̾cipuo
ꝓmoncorio. ubi scene fluminis hostiũ ẽ:
q uelabri lugeniq consistunt. Hec
propior bricanne spatio t̾rarum angu¬
stior. sẽd celi solis q temperie magis utił.
a scotoꝵ gentib colit᷑. Hinc etiã euan¬
na insula proruma est.ꝙ ipsa spacio ñ
parua. solo cõmoda. eque ascotorũ gen

Expanded text:
passuum octingenta; in lato millia ducenpassuum octingenta; in lato millia ducenta: a tergo autem, unde Oceano infinito patet, Orcadas insulas habet, quarum viginti desertae sunt, tredecim coluntur. Deinde insula Thule, quae per infinitum a 28 caeteris separata, circium versus medio sita Oceani, vix paucis nota habetur. in boream spatio porrigitur. Hujus partes priores intentae Cantabrico oceano, Brigantiam Calleciae civitatem, ab africo sibi in circium occurrentem, spatioso intervallo procul spectant, ab eo praecipue promontorio, ubi Scenae fluminis ostium est, et Velabri Lucenique consistunt. Haec propior Britanniae, spatio terrarum angustior: sed coeli solique temperie magis utilis, a Scotorum gentibus colitur. Huic etiam Mevania insula proxima est, et ipsa spatio non parva, solo commoda; aeque a Scotorum gen
Abbreviated transcription (Latin):
achlancẽ montẽ interiecto suut occe ni
prospiciunt. hispaniam euerioram ab
oriente incipientem. pirinei saltus ⁊ par¬
te septẽtrionis ułq ad cantabros struesci
deducit. atq inde perua ceos ꝙ oretanos.
quꝯs ab occa .u habet posita in nr̃i iaaris
littore c irtage deternut.at. Hispae illi
ulterior habet ab oriente uacceos celtibe¬
ros & oretaneos. a septẽtrione occeanũ
ab occasu occeanũ. a meridie gaditanũ
occeani fretũ. unde mare nr̃m qd̃ tir¬
tenũ uocatur ĩmictitur. Et qm̃ occe¬
anus habet insulas quas bricanniã
& hiberniã uocant. que in aduersagal¬
liarũ parte ad prospectũ hispanie sice
st̃: breuit̾᷑ explicabuntur. Britanniã
occeani insula per longũ in boream
extendit᷑. a meridie gallias habet cu¬
ius prorimũ litus transmeantib cuu¬
cas apparet que dr rutupi portus.
Unde haut procul amorinis in austͤ
positis. minaspos batauosq prospec
tat. Hec insula habet in longũ milia

Expanded text:
Athlantem montem interiecto sinu oceani Athlantem montem interiecto sinu oceani prospiciunt. Hispaniam citeriorem ab oriente incipientem Pyrenaei saltus a parte septentrionis usque ad Cantabros Asturesque deducit, atque inde per Vaccaeos et Oretanos, quos ab occasu habet, posita in Nostri maris litore Carthago determinat. Hispania ulterior habet ab oriente Vaccaeos, Celtiberos et Oretanos, a septentrione oceanum, ab occasu oceanum, a meridie Gaditanum oceani fretum; unde mare Nostrum, quod Tyrrhenum uocatur, inmittitur. Et quoniam oceanus habet insulas, quas Britanniam et Hiberniam uocant, quae in auersa Galliarum parte ad prospectum Hispaniae sitae sunt, breuiter explicabuntur. BRITANNIA oceani insula per longum in boream extenditur; a meridie Gallias habet. cuius proximum litus transmeantibus ciuitas aperit, quae dicitur Rutupi portus; unde haud procul a Morinis in austro positos Menapos Batauosque ptat. Haec insula habet in longo millia
Abbreviated transcription (Latin):
gicam galliã. a meridie mare gallicum.
qd̾ est int̾ sardiniam o insulas baleares:
habens in fronte qua rhodanꝰ fluuius
in mare exit insulas clicladas. Aquitania
prouintia. obliquo cursu ligeris fluminis
qui ex plurima parte terminꝰ eius est: in
orbem uertit᷑. Hec acirtio occeanũ qui
aquitanicus simus dr. ab occasu: hispam¬
as habet. a septẽtrione et oriente. lugdunen¬
sem. ab euro & meridie: narbonensem
prouinciã contingit. Hispania uniuer¬
sa situ t̾rarum trigona est. & circũfusi¬
one occeani. tirreniq pelagi pene insula
efficit᷑. Huius angulus propior spectans
ad orientẽ. a dextris aqͥtanica ꝓuincia. a
sinistris balearico mari choartat᷑. narbo¬
nensiũ finibus inser .t᷑. sed̃s angulus cir¬
tium intendit. ubi brigandia galli e cuu¬
tas sita est. ꝙ altissimũ farum.&. inter
pauca memorandi eperis ad specta Am
britannie erigit. Cercius angulus eius
est. quo gades insile intente affricum

Expanded text:
gicam Galliam; a meridie mare Gallicum, gicam Galliam; a meridie mare Gallicum, quod est inter Sardiniam et insulas Baleares; habens in fronte, qua Rhodanus fluvius in mare exit, insulas Stoechadas. Aquitaniae provincia obliquo cursu Ligeris fluminis, qui ex plurima parte terminus ejus est, in orbem agitur. Haec a circio Oceanum, qui Aquitanicus sinus dicitur; ab occasu, Hispanias habet; a septesem, ab euro et meridie Narbonensem provinciam contingit. Hispania universa terrarum situ trigona est, et circumfusione Oceani Tyrrhenique pelagi 26 pene insula efficitur. Hujus angulus prior, spectans ad orientem, a dextris Aquitanica provincia, a sinistris Balearico mari coarctatus, Narbonensium finibus inseritur. Secundus angulus circium intendit: ubi Brigantia Calleciae civitas sita, altissimam pharum, et inter pauca memorandi operis, ad speculam Britanniae erigit. tertius angulus eius est, qua Gades insulae, intentae in Africum,
Abbreviated transcription (Latin):
sinũ. cuius ea pars que continenti t̾re com¬
munis &e contigua est. alpiũ obicib obstu¬
itur que a gallico mari suꝑ ligustiũ sinũ
exurgentes pͥmũ nabornensiũ fines. dem̃
galliam retiamq secludunt: donec in
sinũ liburnicũ defigant᷑. Gallia belgica
habet ab oriente limitẽ fluminis reni. ꝙ
germaniã. ab euro alpes penninas. a me¬
ridie ꝓuinciã narbonensem. ab occasu
ꝓuinciam lugdunensem. a cirtio occea¬
nũ britannicũ. a septẽtrione: britanni¬
am insulam. Gallia lugdunensis ducta
ꝑ longũ & per angustũ inflexa: aquita¬
nicam ꝓuintiam semicingit. Hec ab
oriente habet belgicã. a meridie partẽ
prouintie narbonensis. qua harelaĩ ci¬
uicas sita est. &. mari gallico rodani flum̃
accipit᷑. Narbonensis prouintia parsgal¬
liarũ. habet ab oriente alpes coficas. ab oc¬
casu hispaniam. a cirtio aqͥtaniam. a sep¬
cẽtrione: lugdunensem. ab aquilone bel¬

Expanded text:
sinum: cujus ea pars qua continenti terrae comsinum: cujus ea pars qua continenti terrae communis et contigua est, Alpium obicibus obstruitur: quae a Gallico mari super Ligusticum sinum exsurgentes, primum Narbonensium fines, 25 deinde Galliam Rhetiamque secludunt, donec in sinu Liburnico defigantur. Gallia Belgica habet ab oriente limitem fluminis Rheni et Germaniam, ab euro Alpes Penninas, a meridie provinciam Narbonensem, ab occasu provinciam Lugdunensem, a circio oceanum Britannicum, a septentrione Britanniam insulam. Gallia Lugdunensis, ducta per longum, et per angustum inflexa, Aquitanicam provinciam semicingit. Haec ab oriente habet Belgicam, a provinciae Narbonensis, qua Arelas civitas sita est; et in mari Gallico Rhodani flumine accipitur. Narbonensis provincia pars Galliarum habet ab oriente Alpes Cottias; ab occidente, Hispaniam; a circio Aquitaniam; a septentrione, Lugdunensem; ab aquilone, Bel
Abbreviated transcription (Latin):
chaia undiq prope modum cinc̃ta
est mari. nam ab oriente: habet
mirteum mare. ab euro mare cre¬
ticum. a meridie ionicũ mare. ab affrico
& occasu cephaleniam & cassiopam insulais.
Aseptẽtrione sinũ choruithiũ. ab aqͥlone:
angustũ terre dorsum. quo macedonie con¬
iungit᷑. uel potius attice. qͥ locꝰ isthinos uoca¬
tur. ubiest chorintus habens in atticam a
borea non longe athenas ciuitatẽ. Dalma¬
tia habet ab oriente machedoniã. ab aqͥlo¬
ne dardaniã. a septẽtrione mesiam. ab occa-¬
su histriam. et sinũ lburnicũ.& insulas li¬
burnicas. a meridie: adriaticũ sinum. Pan¬
nonia. noricus. & retia. habent ab oriente
mesiam. a meridie histriam. ab affrico al¬
pes penninas. ab occasu galliam belgicam
a circio: danubii flum̃.&. limitẽ qͥgerma¬
niam a gallia. int̾ danubiũ galliãq secer¬
nit. a septẽtrione danubiũ & germaniã.
Italie situs: a cirtio in eurũ tendit᷑. habens
ab affrico tirrenũ mare. a borea. adriaticũ

Expanded text:
chaia undique propemodum cincta est mari: nam ab oriente habet Myrtoum mare, ab euro mare Creticum, a meridie Ionium mare, ab africo et occasu Cephaleniam et Cassiopam insulas, a septentrione sinum Corinthium, ab aquilone angustum terrae dorsum, quo Macedoniae conjungitur, vel potius Atticae, qui locus Isthmos vocatur, ubi est Corinthus, habens in Attica ad boream non longe Athenas civitatem. Dalmatia habet ab oriente Macedoniam, ab aquilone Dardaniam: a septentrione Moesiam, ab occasu Istriam, et sinum Liburnicum, et insulas Liburnicas: a meridie Adriaticum sinum. Pannonia, Noricus, et Rhetia habent ab oriente Moesiam, a meridie Istriam, ab africo Alpes Penninas, ab occasu Galliam Belgicam, a circio Danubii fontem, et limitem, qui Germaniam a Gallia inter Danubium Galliamque secernit, a septentrione Danubium et Germaniam. Italiae situs a circio in eurum tenditur, habens ab africo Tyrrhenum mare, a borea Adriaticum
Abbreviated transcription (Latin):
catabanni et scenite deuent. arabes nobi¬
les monte cassio. Qui scrnite eausas no¬
minis iñ ducunt: qd̾ tentoriis sueredt̃.
nec alias domos hñt. Ipã aũ tentoria
eslitia sunt. Ita ñcupant uelam̃te. capͣ¬
rum pilis texta. Pret̾ea suillis carnib
prorsꝰ abstinent. Sane boc miãlis genus
srinuectum illo fuũt: morit᷑ ilieo. hane
arabiã g̃ci eudemonẽ: nr̃ibeatã noĩa¬
uert̃. habitat᷑ in colle manufacto. int̾
flum̃ tygrim. et flum̃ euleũ. Qd̾ ortũ
a medis. tam puro fluore inclitum est.
ut om̃s iñ reges. ñ alias qm̃ eiꝰ aquaꝰ
bibant. Lusdemonẽ non frust᷑ cognomi¬
natahine capessas. qd p̃ter soores quoᷤ
errat płimos. sola thus mittit: nec tam̃
unnu̾sa. Nam in mẽdio eiꝰ sunt astram¬
octo mansionib regio thurifera dist̾¬
minat᷑ arabia appellata. id ẽ sac. hoc
enim significar interp̃tant᷑. Uirgul
tab ñ sunt publica. s qd̾ int̃ barba¬

Expanded text:
Catabani et Scaenitae tenent Arabes, nobiCatabani et Scaenitae tenent Arabes, nobiles monte Cassio; qui Scaenitae causas nominis inde ducunt, quod tentoriis succedunt nec alias domos habent; ipsa autem tentoria cilicia sunt: ita nuncupant uelamenta caprarum pilis texta. Praeterea suillis carnibus prorsus abstinent. Sane hoc animalis genus si inuectum illo fuerit, ilico moritur. Hanc Arabiam Graeci Eudaemonem, nostri Beatam nominauerunt. Habitatur in colle manu facto inter flumen Tigrim et flumen Eulaeum, quod ortum a Medis tam puro fluore inclitum est, ut omnes inde reges non alias quam eius aquas bibant. Eudaemonem non frustra cognominatam hinc capessas, quod praeter odores, quos creat plurimos, sola tus mittit, nec tamen uniuersa. Nam in medio eius sunt Astramiocto mansionibus regio turifera disterminatur, Arabia appellata, id est sacra: hoc enim significari interpretantur. Virgulta haec non sunt publica, sed quod inter barba
Abbreviated transcription (Latin):
ros colonia a cesare dictatore dedueta. e
qua facib accensis nocturna ddirigitur
nauugatio. Nam alexandria insiddioso acor̾¬
su aditur. fallacib uadis. eeco mar. tri¬
b q tm̃ canalib admittit nauigantes
possides. degrno. tauro. h me gͥ inportib
machinas. ad p̃lucendi minist̾ĩum fabi¬
catas. faros dicunt. Pyrenides turres
celsitatẽ que fieri manu possit. Itaq m̃¬
surã umibraꝵ egresse: nullas hũt umbs.
Nunc ab egypto ꝓuehat᷑ stilus. de etr̃a
Sitra pelusiacũ ostiũ. arabia ẽ. bia.
ad rubium ꝑtinens mare. Q̾ eri¬
threum ab erichra rege ꝑsei et audro¬
mede filio. ñ solũ a colore appellatũ uar¬
ro dicit. Qui affirmat inlittore maris. stiꝰ
ouies biberint. mutent uellerũ qualita¬
tem. et antea candide. amittant qđ fue¬
rint usq ad haustũ. ac fuluo pꝰmodũ
igrescant colore. Rubri aũ maris arsi¬
noe oppidũ. uerũ ħ arabia ꝓcedit ad
usq illã odoriferã et diuitẽ terrã. quã

Expanded text:
ros, colonia a Caesare dictatore deducta, e qua facibus accensis nocturna dirigitur nauigatio; nam Alexandria insidioso accessu aditur, fallacibus uadis, caeco mari, tribusque tantum canalibus admittit nauigantes, Posideo Tegano Tauro. Hinc igitur in portibus machinas ad praelucendi ministerium fabricatas pharos dicunt. Pyramides turres celsitatem omnem quae fieri manu possit; itaque mensuram umbrarum egressae nullas habent umbras. Nunc ab Aegypto prouehamus stilum. XXXIII Vltra Pelusiacum ostium Arabia est, ad Rubrum pertinens mare, quod Erythraeum ab Erythra rege Persei et Andromedae filio, non solum a colore appellatum Varro dicit. Qui affirmat in litore maris istius oues biberint, mutent uellerum qualitatem, et antea candidae amittant quod fuerint usque ad haustum ac furuo postmodum nigrescant colore. Rubri autem maris Arsinoe oppidum. Verum haec Arabia procedit ad usque illam odoriferam et diuitem terram, quam
Abbreviated transcription (Latin):
dedit. Qui romam reuersus. a celio
tribuno plebi die dicta eo quod ti¬
sur inis obsides dederat: in criliũ
profugit. Cepio proconiul capta
urbe galloꝵ eui nomen est colose.
centũ milia ponderis auri et ar¬
genti centũ uiginti milia ex tem¬
plo apollinis sustulit. Quod eũ ad
massiliam amicam poplõ romano
urbem cũ presidus misisset inter¬
fectis clam sicut quidam contestan¬
tur quib ea custodienda et perue¬
henda cõmiserat: cuncta per sce¬
lus furat᷑ fuisse narrat᷑. Unde etiã
magna questio post rome acta ẽ:

Expanded text:
dedit, qui Romam reversus, a Coelio dedit, qui Romam reversus, a Coelio tribuno plebis die dicta, eo quod Tigurinis obsides dederat, in exsilium profugit, Caepio proconsule, capta urbe Gallorum; cui nomen est Tolosae, centum mille pondo auri, et argenti centum et decem mille, e templo Apollinis sustulit: quod cum ad Massiliam, amicam populo Romano urbem, cum praesidiis misisset, interfectis clam sicut quidam contestantur quibus ea custodienda et pervehenda commiserat, cuncta per scelus furatus fuisse narratur: unde etiam magna quaestio post Romae acta est.
Abbreviated transcription (Latin):
obscenũ in modũ nuda et lingua
paululũ ex serta iacuit. Equus quo¬
q ipse quo utebat᷑. stratoriis frenis et
cingulis dissolutis passim ac disper¬
sis exanimis procul iacuit. Paruo post
hoc int̾cessu temporis lucius uetur ius
eques romanꝰ emiliam uirginẽ uestalẽ
furtiuo stupro polluit. Quas preterea
uirgines uestales eadem emilia ad
participationẽ incesti sollicitatas
contuber nalib sui corruptoris expo¬
iuit ac tradidit. Indicio per seruium
facto: supplicium de omnib sup̃tũ
isclem preterea iugurtini bel¬
li temporib lucius cassius con
sul in gallia tigurinos usq ad occe¬
anũ ꝑsecutus. rursus q ab hisdem
insidus circũuent᷑ occisus est. Luci¬
us quoq pisso uir consularis. lega
tus consulis interfectus est. Gaius pu¬
blius alter legat᷑ ne residua exercitus
portio que in castra confugerat dele¬
ret᷑. obsides et dimidiã partẽ rerum
omniũ tigurinis turpissimo federe

Expanded text:
obscenum in modum nuda et lingua obscenum in modum nuda et lingua paululum exerta iacuit; equus quoque ipse, quo utebatur, straturis frenis et cingulis dissolutis passim ac dispersis exanimis procul iacuit. Paruo post hoc intercessu temporis L. Veturius eques Romanus Aemiliam uirginem Vestalem furtiuo stupro polluit. duas praeterea uirgines Vestales eadem Aemilia ad participationem incesti sollicitatas contubernalibus sui corruptoris exposuit ac tradfacto supplicium de omnibus sumptum isdem praeterea Jugurthini belli temporibus sul, in Gallia Tigurinos, usque Oceanum persecutus, rursumque ab eisdem insidiis circumventus, occisus est. Lucius quoque Piso, vir consularis, legatus Cassii consulis, interfectus. C. Popillius, alter legatus, ne residua exercitus portio, quae in castra confugerat, deleretur, obsides et dimidiam partem rerum omnium Tigurinis turpissimo foedere
Abbreviated transcription (Latin):
lo ab hisclem regib obiecta. Hec quo¬
q usq ad inter netionẽ romanis un¬
centib cesa referunt᷑. Ir eo boceus
spem belli abiciens. pacem petiuit
atq in preciũ pacis iugurtã dolo
captũ. cathenisq obrutũ. per sillã
legatũ: misit ad mariũ. Qui in
triumpho ante currũ cũ duobus
filiis suis actus. et mox incarcere
strangulat᷑ est. Hisdem dieb obsce¬
num prodigiũ ac striste uisum est.
Lucius heluius eques romanus cũ
urore et filia de roma in apuliam
rediens tempestate corrept᷑ cũ filiã
consteriratã uideret. ut citius pro¬
piorib tectis succederent. relictis ue¬
hiculis correptis q equis. filiam uir¬
ginẽ equo insidentem in mediũ ag¬
men accepit. Puella continuo ietu
fulminis examinata est. Sed om̃ib
sine scissura aliqua uestimentis ad¬
emptis. ac pectoris pedũq uinclis
dissolutis monilib etiam anulĩq
discussis. ipsoq corꝑe illeso. nũi qd̃

Expanded text:
lo ab isdem regibus obiecta; haec quolo ab isdem regibus obiecta; haec quoque usque ad internecionem Romanis uincentibus caesa referuntur. ex eo Bocchus spem belli abiciens, pacem petiuit atque in pretium pacis Iugurtham dolo captum catenisque obrutum per Sullam legatum misit ad Marium. qui in triumpho ante currum cum duobus filiis suis actus et mox in carcere strangulatus est. Isdem diebus obscenum prodigium ac triste uisum est. L. Heluius eques Romanus cum uxore et filia de Roma in Apuliam rediens, tempestate correptus cum filiam consternatam uideret, ut citius propioribus tectis succederent, relictis uehiculis arreptisque equis filiam uirginem equo insidentem in medium agmen accepit. puella continuo ictu fulminis exanimata est, sed omnibus sine scissura aliqua uestimentis ademptis ac pectoris pedumque uinculis dissolutis, monilibus etiam anulisque discussis, ipso quoque corpore inlaeso, nisi quod
Abbreviated transcription (Latin):
telis cederent. turbatosq romanos in¬
suꝑ etiã estus solis. intolerantia sitis.
mortis cir cũstantia. usq ad extremũ
desperationis defatigaret: subito notũ
illud romanoꝵ aduersus affros tem¬
pestatũ imbriũ q suffragriũ celo mis¬
sum. insperate saluti fuit. Siquidẽ
repentina pluuia sicientib roma¬
nis. et estuentib refrigeriũ potũ q
prebuit. Porro autẽ numidis hasti¬
lia teloꝵ que manu intorquere sine
amentis solent. lubrica ac per hoc inu¬
tilia scuta reddidit. etiam que elefan¬
ti corio extento atq durato habilia et
tuta gestabant. Cuius ea nat᷑a est. ut
acceptũ imbrem. tanqͣ. spongia bibat
ac ꝑ hoc intractabile repentino ponde¬
re fiat. quia eircũferri non poterant
defendere nequiuerunt. Ita ex inspe¬
raco conturbatis destitutis q mau¬
ris. ac numidis: boccus et iugurta
fugerunt. Post hoc centũ quadra¬
guica milia armatoꝵ nouissimo bel¬

Expanded text:
telis caederent turbatosque Romanos intelis caederent turbatosque Romanos insuper etiam aestus solis, intolerantia sitis, mortis circumstantia usque ad extremum desperationis defetigaret, subito notum illud Romanorum aduersus Afros tempestatum imbriumque suffragium caelo missum insperatae saluti fuit. siquidem repentina pluuia sitientibus Romanis et aestuantibus refrigerium potumque praebuit, porro autem Numidis hastilia telorum, quae manu intorquere sine ammentis solent, lubrica ac per hoc inutilia reddidit; scuta etiam, quae elephanti corio extento atque durato habilia et tuta gestabant — cuius ea natura est, ut acceptum imbrem tamquam spongia ebibat ac per hoc intractabile repentino pondere fiat — quia circumferri non poterant, defendere nequiuerunt. ita ex insperato conturbatis destitutisque Mauris ac Numidis Bocchus ac Iugurtha fugerunt. post hoc nonaginta milia armatorum nouissimo bel
Abbreviated transcription (Latin):
mento caliginis. ⁊ expedicio ad ca¬
uendũ comp̃ssione multitudinis
deerat. Nec laborabat eques mau¬
rus. ac numida ut bene collocatũ
hostem oportuno teli impetu rimaret᷑
sed potius in incertũ cela mittebant.
certi qd̃ uulnã incerta non essẽt. Ita
coacti in unũ romani eqͥtes. in unũ
pedites densabant᷑. Int̾ capedinẽ tan¬
ti periculi. nox int̾ueniens dedit. Pa¬
dem postera die et belli et ꝑiculi facies
erũpere in hostẽ quãuis stricto miles
gladio ñ ualebat. eminꝰ enĩ iaculis
repellebant᷑. Tugere non poterant
undiq enĩ uelocior ad ꝑsequendum
eques ineluserat. Lam tercia dies et
nullũ undecũq suffragium. dira un¬
diq mortis facies obiciebat᷑. Landem
mar ius consul forti desperatione spei
uiã fecit. Uniuerso simul agmine
pror upit euallo. campo simul et pre¬
lio dedit. Et cũ iterũ circũfusi hostes
non solum agminis extrema lania¬
rent. uerũ etiam media excussis. ꝓcul

Expanded text:
mento caliginis, et expeditio ad camento caliginis, et expeditio ad cavendum compressione multitudinis deerat. Nec laborabat eques Maurus ac Numida, ut bene collocatum hostem opportuno teli impetu rimaretur, sed potius in incertum pila mittebant, certi quod vulnera incerta non essent. Ita coacti in unum Romani equites, in unum pedites densabantur. Intercapedinem tanti periculi nox interveniens dedit. Eadem postera die et belli et periculi facies. Erumpere in hostem, quamvis stricto miles gladio repellebatur; fugere non poterant, undique enim uelocior ad persequendum eques incluserat. iam tertia dies et nullum undecumque suffragium, dira undique mortis facies obiciebatur: tandem Marius consul forti desperatione spei uiam fecit, uniuerso simul agmine prorupit e uallo campoque sese simul et proelio dedit. et cum iterum circumfusi hostes non solum agminis extrema laniarent, uerum etiam media excussis procul
Abbreviated transcription (Latin):
consulis non minone pene quam
ipse p̃datus est astucia. romanisq
uir ib fractus est. Marime postqũa
marius urbem cͥaupasam. ab hercu¬
le phenice ut ferunt condicã. regiis
thesauris confertissimam dolo cireũ¬
uenit et cepit. Cap̃.¬
iffidens deinde proprin rebus
et uirib uigurta societatem
cum bocco mauroꝵ rege fecit. Cuuis
equitatu in ĩmensum actus. mari¬
anũ exercitũ crebris incursionibus
fatigauit. Postremo apud cirtham
urbem antiquã massiisse regiam.
aduersũ romanos expugnationem
eius parantes. sexaginta milib eqͥ¬
tum instructus occurrit. Nũquã
ulla romano militi tumultuosior
pugna. et terribilior fuit. adeo ut
discursu ⁊ fremitu circũcursantiũ
et ĩpetentiũ equicũ suscitat᷑ puluiᷤ
celũ subtexuerit. diem ademerit:
noctẽq obdurerit. Tant᷑ aucem ce¬
loꝵ nimbus ingruerit: ut nulla
pars corꝑis ab ictu tuta esset. Qui
bus etuisus ad prospiciendũ ĩpedi¬

Expanded text:
consulis, non minore pene quam consulis, non minore pene quam ipse praeditus erat astutia, Romanisque viribus fractus est: maxime postquam Marius urbem Capsam, ab Hercule Phoenice ut ferunt conditam, regiis tunc thesauris confertissimam, dolo circumvenit et cepit. Diffidens deinde propriis rebus et viribus Jugurtha, societatem cum Boccho Maurorum rege fecit, cujus equitatu in immensum auctus, Marianum exercitum creberrimis incursionibus fatigavit. Postremo apud Cirtam, urbem antiquam, Massanissae regiam, adversus Romanos expugnationem ejus parantes sexaginta millibus equitum instructus occurrit. Numquam ulla Romano militi tumultuosior pugna et terribilior 323 fuit, adeo ut discursu et fremitu circumcursantium et impetentium equitum suscitatus pulvis coelum subtexuerit, diem ademerit, noctemque obduxerit: tantus autem telorum nimbus ingruerit, ut nulla pars corporis ab ictu tuta esset, quippe quibus et visus ad prospiciendum impedi