comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cũ filus suis In qͦ numero duȩ tantũ fęminȩ cõ¬
memorant᷑. una filia: neptis altera. Sed res di¬
ligent̃ con sidata ñ indicat quod tantꝰ numer̾
fuerit inꝓgeniȩ ia cob die uel anno qͦ ingres¬
sus ÷ egrptũ. Cõmemorati s̃ qͥppe in eis etiã ꝓne¬
uxorẽ. qͦmͦ potuit ꝑ .uiiii. annos hab̾e ꝓnepotes
de filiis qͦs ex eadẽ uxore suscepit : Cũ gͥ nec fi¬
lios hab̾ent effrẽ & manasses filii ioseph. sed eos
pueros in fra quã nouennes ia cobegrptũ ingres¬
sus in uenerit: qͦ pacto eoꝵ ñ solũ filii sedetiã
chir filius manasse nepos ioseph. & eiꝰdẽ machir
filius id ÷ galaad nepos manasse ꝓnepos ioseph.
lbi ÷ & quẽ genuit effrẽ alt̃ filius ioseph id est
ut alaam nepos ios eph. & filius ipsius ut aleȩ
id ÷ nepos effrẽ. ꝓnepos ioseph. Qui nullomͦ. eẽ.
potuer̃ & quando in egrptũ uenit & filios io¬
sephnẽpos suos auos istoꝵ minores quã .uiiii.
annoꝵ pueros inuenit. Sed nimirũ in troitus

Expanded text:
cum filiis suis. In quo numero duae tantum feminae commemorantur, una filia, neptis altera. Sed res diligenter considerata non indicat, quod tantus numerus fuerit in progenie Iacob die uel anno quo ingressus est Aegyptum. Commemorati sunt quippe in eis etiam proneuxorem, quo modo potuit per nouem annos habere pronepotes de filiis, quos ex eadem uxore suscepit? Cum igitur nec filios haberent Ephraem et Manasses, filii Ioseph, sed eos pueros infra quam nouennes Iacob Aegyptum ingressus inuenerit, quo pacto eorum non solum filii, sed etiam chir, filius Manasse, nepos Ioseph, et eiusdem Machir filius, id est Galaad, nepos Manasse, pronepos Ioseph; ibi est et quem genuit Ephraem, alter filius Ioseph, id est Utalaam, nepos Ioseph, et filius ipsius Utalaae Edem, nepos Ephraem, pronepos Ioseph; qui nullo modo esse potuerunt, quando Iacob in Aegyptum uenit et filios Ioseph, nepotes suos, auos istorum, minores quam nouem annorum pueros inuenit. Sed nimirum introitus
Abbreviated transcription (Latin):
frẽ t̃cius. Deinde seqͥtur. Et filii machir filii
manasse nati s̃ supͣ fȩmora ioseph. Et hic ille ip¬
se ÷ nepos manasse ꝓnepos ioseph. sed pluralit̃
appellati s̃ sic̃ scriptura consueuit : quȩ unã
quoq filiã iacob. filias nuncupauit. sic̃ in latinȩ
linguȩ consuetudine liberi dicunt᷑ pluralit̃ filii.
etiã si ñ sint uno amplius. Cũ gͦ ipsius ioseph p̃di¬
cerit᷑ felicitas. quia potuit uide ꝓnepotes: nullo
mͦ putandi sunt. ĩa fuisse .xxͦx. nono anno ꝓ aui
sui ioseph. quando ad eũ in egrpto iacob pater
eiꝰ ad uenit. Illud aut̃. ẽ. qͦd fallit minꝰ diligent̃
intuentes: q̃mn scriptũ ÷. Haec aut̃ nomina filioꝵ¬

Expanded text:
epotem. Deinde sequitur: Et filii Machir, filii Manasse, nati sunt supra femora Ioseph. Et hic ille ipse est nepos Manasse, pronepos Ioseph. Sed pluraliter appellati sunt, sicut scriptura consueuit, quae unam quoque filiam Iacob filias nuncupauit; sicut in Latinae linguae consuetudine liberi dicuntur pluraliter filii, etiamsi non sint uno amplius. Cum ergo ipsius Ioseph praedicetur felicitas, quia potuit uidere pronepotes, nullo modo putandi sunt iam fuisse tricensimo nono anno proaui sui Ioseph, quando ad eum in Aegyptum Iacob pater eius aduenit. Illud autem est, quod fallit minus ista diligenter intuentes, quoniam scriptum est: Haec autem nomina filio
Abbreviated transcription (Latin):
paulo ante clixi uocabat᷑: qͦd nom̃ magis popłs ex
illo ꝓcreatꝰ obtinuit. Hoc aut̃ nom̃ illi ab angło
impositũ ÷ qͥ cũ illo fuerat initinere de mesõpo¬
tamia redeunte luctatꝰ. tr̃pũ xp̃i euidentissime
gerens. Nã qͦd ei p̃ualuit ia cobutiq uolenti
ut mysteriũ figurare : significat passionẽ xp̃i
ubi uisi s̃ ei p̃ualere iudȩi ÷ & tam̃ benedicti¬
onẽ ab eodẽ angło quẽ suꝑ auerat impetrauit.
ac sic huiꝰ nominis impositio. benedictio fuit.
ueluti p̃ualenti latitudinẽ femoris: eũq isto
mͦ claudũ reddidit. Erat itaq unꝰ atq idem
ia cob: & benedic tꝰ & claudus. Benedictꝰ in eis
qͥ in xp̃m ex eodẽ popło credidunt: atq in
fidelib claudus. Nã femoris latitudo: generis
multitudo ÷. Plures qͥppe sunt in ea strrpe

Expanded text:
paulo ante dixi, uocabatur, quod nomen magis populus ex illo procreatus obtinuit. Hoc autem nomen illi ab angelo inpositum est, qui cum illo fuerat in itinere de Mesopotamia redeunte luctatus, typum Christi euidentissime gerens. Nam quod ei praeualuit Iacob, utique uolenti, ut mysterium figuraret, significat passionem Christi, ubi uisi sunt ei praeualere Iudaei. Et tamen benedictionem ab eodem angelo, quem superauerat, inpetrauit; ac sic huius nominis inpositio benedictio fuit. ueluti praeualenti latitudinem femoris eumque isto modo claudum reddidit. Erat itaque unus adque idem Iacob et benedictus et claudus: benedictus in eis, qui in Christum ex eodem populo crediderunt, adque in infidelibus claudus. Nam femoris latitudo generis multitudo est. Plures quippe sunt in ea stirpe,
Abbreviated transcription (Latin):
contraria ꝓfitiat uel emineat. Non sane om̃ia q̃
gesta narrant᷑ aliqͥt etiã significare putanda
st̃: sed ꝓpt̃ illa qͦe aliqͥd significant etiã ea quȩ
nichil significant at texunt᷑. Non solũ eñi uomere
t̃ra ꝓscindit᷑ : sed ut hoc fieri possit etiã cȩt̾a aratri
m̃bra s̃ necessaria. Et soli nerui iner̃tharis atq
huiꝰ modi uasis musicis aptant᷑ ad cantũ: sed ut
aptari possint ins nt & cȩtera in cõpagib: orga¬
norũ. quȩ ñ ꝑcutiunt᷑ acanentib sed eaquȩ ꝓcus¬
sa resonant his connectunt᷑. Ita in ꝓpħica hrsto¬
ria dicunt᷑ & aliqͣ quȩ nichil significant. sed qͥb
ad hereant quȩ significant. & qͦdã mͦ religent᷑.¬

Expanded text:
contraria uel proficiat uel emineat. Non sane omnia, quae contraria uel proficiat uel emineat. Non sane omnia, quae gesta narrantur, aliquid etiam significare putanda sunt; sed propter illa, quae aliquid signichil significant attexuntur. Solo enim vomere terra proscinditur, sed ut hoc fieri possit, etiam cetera aratri membra sunt necessaria; et soli nervi in citharis atque huiusmodi vasis musicis aptantur ad cantum, aptari possint, insunt et cetera in conpagibus organorum, quae non percutiuntur a canentibus, sed ea, quae percussa resonant, his conectuntur. Ita in prophetica historia dicuntur et aliqua, quae nihil significant, sed quibus adhaereant quae significant et quodam modo religent
Abbreviated transcription (Latin):
secreta diuinȩ indagamꝰ ut possumꝰ: aliꝰ alio
magis minus ue congruent̃. Uerũ tam̃ fidelit̃
certũ tenentes ñ ea sine aliqͣ p̃figuratione
futuroꝵ gesta atq conseripta. nẽq nisi ad xp̃m
&e eiꝰ eccłiã quȩ ciuitas dĩ ẽ. eẽ. referenda: cuiꝰ ab
mitio generis humani ñ defuit p̃dicatio. quã ꝑ
om̃ia indemꝰ impleri. Benedictis gͥ duob filiis noe
atq uno in medio eoꝵ maledicto: deinceps usq
ad abrahã de iustoꝵ aliquoꝵ qͥ pie dm̃ colerent
cõmemoratione silentiũ. ẽ. ꝑ annos ampliꝰ quã
mille. Nec eos defiusse crediderĩ : sed si om̃s cõme¬
morarent᷑ nimis longũ fieret : & eẽt hȩc hysto¬
Illa itaq exeqͥt᷑ lit terarũ sacrarũ scriptor is
rita. uerũ etiã p̃nuntient᷑ futura: quȩ tam̃ ꝑtinem
ad ciuitatẽ dĩ : qͥa & de hominib qͥ ñ st̃ ciues eiꝰ
qͥcqͥd hic dr̃ ad hoc dr̃ ut illa ex cõparatione

Expanded text:
secreta diuinae indagamus, ut possumus, alius alio secreta diuinae indagamus, ut possumus, alius alio magis minusue congruenter, uerum tamen fideliter certum tenentes non ea sine aliqua praefiguratione futurorum gesta adque conscripta neque nisi ad Christum et eius ecclesiam, quae ciuitas Dei initio generis humani non defuit praedicatio, quam per omnia videmus impleri. Benedictis igitur duobus filiis Noe, atque uno in medio eorum maledicto, deinceps usque ad Abraham de justorum aliquorum, qui pie Deum colerent, commemoratione silitum est per annos amplius quam mille. Nec eos defuisse crediderim: sed si omnes commemorarentur, nimis longum fieret, et esset haec histoIlla itaque exsequitur litterarum sacrarum scriptor istrita, uerum etiam praenuntientur futura, quae tamen pertinent ad ciuitatem Dei; quia et de hominibus, qui non sunt ciuesc dicitur, ad hoc dicitur, ut illa ex conparatione
Abbreviated transcription (Latin):
nudatꝰ.ẽ. Ibi nãq nudatꝰ ẽ: id ÷ apparuit eiꝰ m¬
firmitas. De qͣ dicit apłs. Etscrucifixꝰ .ẽ. ex infir¬
mitate. Unde iterũ dicit. Infirmũ dĩ fortius ÷
hominib: & stultũ dĩ sapientiꝰ. ẽ. hominib Iuod
uͦ cũ dictũ. ẽẽt & nudatꝰ. ẽ. ad didit scriptura
indomo sua: elegant̃ ostendit qͦd a suȩ carnis
gente & domesticis sanguinis sui utiq iudȩis
fuerat crucẽ mortẽq passurꝰ. Hanc passionẽ
xp̃i foris in sono tantũ uocis reꝓbi annuntian
ñ enĩ qͦd annuntiant in telligunt. Robi aut̃ in
interiori homine habent tam̃ grande mysteriũ.
atq honorant intꝰ in corde in firmũ & stultũ
dĩ qͥa fortiꝰ ẽ. & sapientiꝰ ẽ. hominib Huiꝰ rei fi¬
gura ẽ. qͦd cham exiens hoc nuntiauit foris. Sem
u̾& iafethut hoc uelarent id ÷ honorarent in¬
gressi st̃: hoc ÷ in teriꝰ id eger̃. Haec scripturae

Expanded text:
st. Ibi namque nudatus est, id est, apparuit inst. Ibi namque nudatus est, id est, apparuit infirmitas, de qua dicit Apostolus: Et si crucifixus est ex infirmitate . Unde item dicit: Infirmum Dei fortius est hominibus, et stultum Dei sapientius est hominibus. Quod uero cum dictum esset: Et nudatus est, addidit scriptura: In domo sua, eleganter ostendit, quod a suae carnis gente et domesticis sanguinis sui, utique Iudaeis, fuerat crucem mortemque passurus. Hanc passionem Christi foris in sono tantum uocis reprobi adnuntiant; non enim quod adnuntiant intellegunt. Probi autem in interiore homine habent tam grande mysterium adque honorant intus in corde infirmum et stultum Dei, quia fortius et sapientius est hominibus. Huius rei figura est, quod Cham exiens hoc nuntiauit foris; Sem uero et Iapheth, ut hoc uelarent, id est honorarent, ingressi sunt, hoc est interius id egerunt. Haec scripturae
Abbreviated transcription (Latin):
& qͦd ꝓnob̾ factũ. ẽ. honoramꝰ : & iudeoꝵ facinꝰ
auersamꝰ. Uestim̃tũ significat sacram̃tũ dorsa
memoriã p̃teritorũ : qͥ p̾assionẽ xp̃i eo scilicet
iã tẽpore qͦ habitet iafeth indomib sem & ma¬
lus fr̃ in medio eoꝵ transactã celebrat ęccłia.
ñ adhuc ꝓspectat futurã. Sed malus fr̃ in filio
suo hoc ÷ in oꝑe suo puer pͥmꝰ seruus. ẽ. frm̃
bonoꝵ: cũ ad excitationẽ pacientię uel ad p
dicit ꝓpħa. Uinea dñi sabaoth domꝰ isrł. ẽ.
Et bibit de uino eiꝰ. Siue ille calix hic intelli¬
gat᷑ de qͦ dicit. si potestis bibere calicẽ quẽ ego
bibiturꝰ sũ. & pat̾ si fieri potest transeat a m̃e
calix iste. qͦ suã sine dubio significat passionẽ :
siue qͥa uinũ fruetꝰ ÷ uineȩ̨ hoc potius illo
significatũ ÷ qđ ex ipsa uinea hoc ÷ ex genere
is raelitarũ carnẽ ꝓ nob & sanguinẽ ut pati
posset assũpsit łt in ebriatus e. id÷ passus ẽ &¬

Expanded text:
 pro nobis factum est honoramus et Iudaeorum facinus auersamur. Yestimentum significat sacramentum, dorsa memoriam praeteritorum, quia passionem Christi eo scilicet iam tempore, quo habitat Iapheth in domibus Sem et malus frater in medio eorum, transactam celebrat ecclesia, non adhuc prospectat futuram. Sed malus frater in filio suo, hoc est in opere suo, puer. id est seruus est fratrum bonorum, cum ad exercitationem patientiae udicit propheta: Vinea Domini Sabaoth domus Israel est, et bibit de uino eius siue ille calix hic intellegatur, de quo dicit: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? et: Pater, si fieri potest, trancalix iste , quo suam sine dubio significat passionem, sive quia vinum fructus est vineae, hoc potius illo significatum est, quod ex ipsa vinea, hoc est, ex genere Israelitarum, carnem pro nobis et sanguinem, ut pati posset, assumpsit; et inebriatus est, id est, passus e
Abbreviated transcription (Latin):
mine tuo. Et ecce ego sũ tecũ custodiens te in
om̃i uia qͣcũq ibis. & reducã te in t̾rã hanc qͥa
ñ te dereliquã donec faciã om̃ia quȩ tecũ locu¬
tus sũ. Et surrex̃ iacobde somno suo. & dixit.
qͥa ÷ dñs in loco hoc. ego aut̃ nesciebã. Et timu¬
it & dix̃. Iuã t̾ribilis. ẽ. locus hic : non ÷ hoc nisi
domꝰ dĩ. & hȩc porta. ẽ. cęli. Et surrex̃ ia cob&
sũpsit lapidẽ quẽ sub posuit sibi sub caput
suũ & statuit illũ titulũ. & suꝑ fudit oleum
incacum̃ eiꝰ : & in uocauit ia cob nom̃ loci illius:
domꝰ dĩ. Hoc ad ꝓpħiã ꝑtinet: nec more idola¬
triȩ lapidẽ ꝑfudit oleo iacob uelut faciens illũ
dm̃. Neq enĩ ad orauit eundẽ lapidẽ: uel ei sa¬
ad magnũ ꝑtineat sacram̃tũ. Scalã uͦ istã
in telligit᷑ ipse saluator nob̃ in memoriã re¬
uocare in euangłio. Ubi cũ dixis set de natanah&
ecce uere israelita in qͦ dolus ñ ÷ qͥa isrł uiđat istã

Expanded text:
mine tuoet ecce ego sum tecum, custodiens te in omni uia quacumque ibis, et reducam te in terram hanc, quia non te derelinquam, donec faciam omnia, quae tecum locutus sum. Et surrexit Iacob de somno suo et dixit: Quia est Dominus in loco hoc, ego autem nesciebam. Et timuit et dixit: Quam terribilis locus hic! non est hoc nisi domus Dei et haec porta est caeli. Et surrexit Iacob et sumsit lapidem, quem subposuit ibi sub caput suum, et statuit illum titulum et superfudit oleum in cacumen eius; et uocauit Iacob nomen loci illius: domus Dei. Hoc ad prophetiam pertinet; nec more idolatriae lapidem perfudit oleo Iacob, uelut faciens illum Deum; neque enim adorauit eundem lapidem uel ei saad magnum pertineat sacramentum. Scalam uero istam intellegitur ipse Saluator nobis in memoriam reuocare in euangelio, ubi, cum dixisset de Nathanael: Ecce uere Israelita, in quo dolus non est, quia Israel
Abbreviated transcription (Latin):
t̃rȩ. Dñs ascendit incȩlos & tonuit: ipse uidica¬
bit extrema t̃rȩ. qͥa iustus. ẽ. & dat uirtutẽ regi¬
b nr̃is : & exaltabit cornu xp̃i sui. Itane uͦ uerba
hȩc uniꝰ putabunt᷑. eẽ. mulierculȩ. de nato sibi fi¬
lio exultantis : tantũne mens hominũ aluce ue¬
ritatis auersa. ẽ. ut ñ sentiat suꝑ gredi modũ fe¬
mine huiꝰ uerba quȩ fudit : porro qͥ reb: ipsis qͥȩ
iã cȩper̃ etiã in hac t̾rena peregrinatione com¬
pleri conuenient̃ mouet. nonne intendit & as¬
picit & agnoscit ꝑ hanc mulierẽ cuiꝰ etiã nom̃
id ÷ anna gr̃a eiꝰ int̃p̃tat᷑: ipsã religionẽ xp̃i

Expanded text:
ipse iudicabit extrema terrae, quia iustus est; et dat uirtutem regibus nostris, et exaltabit cornu christi sui. Itane uero uerba haec unius putabuntur esse mulierculae. de nato sibi filio gratulantis? Tantumne mens hominum a luce ueritatis auersa est, ut non sentiat supergredi modum feminae huius dicta quae fudit? Porro qui rebus ipsis, quae iam coeperunt etiam in hac terrena peregrinatione conpleri, conuenienter mouetur, nonne intendit et adspicit et agnoscit per hanc mulierem, cuius etiam nomen, id est Anna, grati
Abbreviated transcription (Latin):
thurã duxit uxorẽ. ubi absit incontinentiã sur¬
picemꝰ : p̃sertim iã in illa ȩtatȩ & in illa fidĩ sc̃ĩ¬
tate : An ad huc ꝓcreandi filii quęrebant᷑ ⁊ cũ iã
dõ ꝓmittente tanta multiplicatio filioꝵ exisa ac
ꝑ stellas cȩli. & harenã t̾rȩ fide ꝓbantis sima te¬
neret᷑ : Sed ꝓfecto si agar & ismahel doctore apło
significauer̃ carnales ueteriᷤ testam̃ti᷑ cur noni eaã
cetthura & filii eiꝰ significent carnales qͥse ad
testam̃tũ nouũ existimant ꝑtinere : ambe qͥppe
& uxores abrahȩ & concubinȩ sunt appellatȩ.
Sara .uͦ. numquã dicta .ẽ. concubina llã quando¬
& data ẽ. agar abrahȩ: ita scriptũ ẽ. It app̃hen
sara uxor abrahã agar egrptia ancillã suã
pꝰ.x. annos quã habitauerat abrahã in t̾ra cha¬
naan: & delit eã abrã uiro suo ipsi uxorẽ. De
cetthura aut̃ quã pꝰ obitũ sarȩ accepit: sic legit᷑.
Adiciens aut̃ abrahã sumpsit uxorẽ : cui nom̃ erat

Expanded text:
duxit uxorem? Ubi absit ut incontinentiam suspicemur, praesertim in illa jam aetate, et in illa fidei sanctitate. An adhuc procreandi filii quaerebantur, cum jam Deo promittente tanta multiplicatio filiorum ex Isaac per stellas coeli et arenam terrae fide probatissima teneretur? Sed profecto si Agar et Ismael, doctore Apostolo, significaverunt carnales veteris Testamenti ; cur non etiam Cethura et filii ejus significent carnales, qui se ad Testamentum novum existimant pertinere? Ambae quippe et uxores Abrahae, et concubinae sunt appellatae: Sarra vero nunquam dicta est concubina. Nam et quando data est Agar Abrahae, ita scriptum est: Et apprehendit Sarra uxor Abram Agar Aegyptiam ancillam suam, post decem annos quam habitaverat Abram in terra Chanaan, et dedit eam Abram viro suo, ipsi uxorem . De Cethura autem quam post obitum Sarrae accepit, sic legitur: Adjiciens autem Abraham sumpsit uxorem, cui nomen
Abbreviated transcription (Latin):
suetudinẽ conualuerant quantã leges solent
alioꝵ factoꝵ p̃bere licentiã. Uerũ & hoc eorũ
suppliciũ. specim̃ futuri iudicii fuit diuini.
Nã qͦ ꝑtinet quod ꝓhibiti sunt qͥ lib̾abant᷑ ab¬
an głis retro respicere. nisi qͥa ñ ÷ animo rede¬
undũ ad ueterẽ uitã. qͥ ꝑ gr̃am regeneratꝰ ex uitꝰ.
si ultimũ iudiciũ euade cogitamꝰ : Deniq uxor loch
ubi respexit remansit. & in salẽ conuersa homi¬
nib fidelib qͦddã p̃stitit condim̃tũ. qͦ sapiant
aliqͥd unde illud. caueat᷑ exemplũ. Inde rursꝰ
abrahã fecit ingeraris apud regẽ ciuitatis illiꝰ
abimelech. qͦd in egrpto de coniuge fecerat. eiq
in tacta similit̃ reddita. ẽ. Ubi sane abrahã ob¬
iurganti regi cur tacuis set uxorẽ sororẽq di¬
xisset: aꝑiens qͥd timuerit etiã hoc addidit.
Et enĩ uere soror mea.ẽ. de patre. sed ñ de
matre : quia de patre suo soror erat abrahȩ.

Expanded text:
suetudinem conualuerant, quantam leges solent suetudinem conualuerant, quantam leges solent aliorum factorum praebere licentiam. Verum et hoc eorum supplicium specimen futuri iudicii diuini fuit. Nam qAngelis retro respicere, nisi quia non est animo redeundum ad veterem vitam, qua per gratiam regeneratus exuitur, si ultimum euadere indicium cogitamus? Denique uxor Loth, ubi respexit, remansit et in salem conuersa hominibus fidelibus quoddam praestitit condimentum, quo sapiant aliquid, unde illud caueatur exemplum. Inde rursus Abraham fecit in Geraris aput regem ciuitatis illius Abimelech, quod in Aegypto de coniuge fecerat, eique intacta similiter reddita est. Ubi sane Abraham obiurganti regi, quur tacuisset uxorem sororemque dixisset, aperiens quid timuerit etiam hoc addidit: Etenim uere soror mea est de patre, sed non de matre, quia de patre suo soror erat Abrahae,
Abbreviated transcription (Latin):
mortẽ matris suȩ. Ut aut̃ illã duceret qͣndo ab
eiꝰ patre in mesõpotamiã seruus missus. ẽ : quid
aliud demonstratũ.ẽ. cũ eidẽ seruo dix̃ abrahã
pone manũ tuã sub femore meo. & ad uirabo te¬
fuisse uenturũ : Nunqͥd hȩc parua sunt p̃nunti¬
atȩ indicia ueritatis quã cõpleri uidemꝰ in xp̃o:¬

Expanded text:
mortem matris suae. Ut autem illam duceret, quando ab eius patre in Mesopotamiam seruus missus est, quid aliud demonstratum est, cum eidem seruo dixit Abraham: Pone manum tuam sub femore meo, et adiurabo tefuisse uenturum? Numquid haec parua sunt praenuntiatae indicia ueritatis, quam conpleri uidemus in
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa p̃t̃ isaac nullꝰ ÷ heres. Et ñ qͥ filii carnis hii
filii dĩ : sed filii ꝓmissionis deputant᷑ in semine :
de qͦ dictũ ÷ in isa ac uocabit᷑ tibi sem̃. Neq enim
uideo cur etiã cetthura pͦ uxoris mortẽ ducta.
nisi ꝓpt̃ hoc mysteriũ dicta concubina. S qͥsqͥs
hȩc ñ uult mnistis significationib acciꝑe: nori
calumniet᷑ abrahȩ. Iuid si enĩ & hoc ꝓuisũ ÷ con¬
tra hereticos futuros scđarũ ad uersarios nup¬
tiarũ ut in ipso patre multarũ gentiũ pꝰ obitũ
coniugis iterũ conuigari demons traret᷑ ñ. eẽ.
peccatũ : Et mortuus ÷ abrahã cũ. ẽẽt. annoꝵ¬

Expanded text:
aeter Isaac nullus est haeres; et non qui filii carnis, hi filii Dei; sed filii promissionis deputantur in semine , de quo dictum est, In Isaac vocabitur tibi semen . Neque enim video, cur etiam Cethura post uxoris mortem ducta, nisi propter hoc mysterium, dicta sit concubina. Sed quisquis haec non uult in istis significationibus accipere, non calumnietur Abrahae. Quid si enim et hoc prouisum est contra haereticos futuros secundarum aduersarios nuptiarum, ut in ipso patre multarum gentium post obitum coniugis iterum coniugari demonstraretur non esse peccatum? Et mortuus est Abraham, cum esset anno
Abbreviated transcription (Latin):
suo scripturã redisse ad tempus qͦdĩa narratio illa
rasset dix̃ illos fuisse in linguis & gentib: suis: &
tam̃ pꝰ ea quasi hoc etiã inordine tẽporũ sequeret᷑ :¬
& erat inqͥt om̃is t̃ra labiũ unũ: & uox una om̃ib
erat. Quomͦ gͦ scđ̾m suas gentes & scđm suas lings
erant si una erat om̃ib nisi qͥa ad illud qͦd iã tran¬
sierat recapitulando ẽ. reuersa narratio : Sic gͦ &¬

Expanded text:
um Scriptura redit ad illud cujus narratio jam rasset, dixit illos fuisse in linguis et gentibus suis, et tamen postea, quasi hoc etiam in ordine temporum sequeretur: Et erat, inquit, omnis terra labium unum, et vox una omnibus erat . Quomodo ergo secundum suas gentes et suas linguas erant, si una lingua erat omnibus, nisi quia ad illud quod jam transierat recapitulando est reversa narratio? 17.
Abbreviated transcription (Latin):
nebat᷑. Iuis gͦ illo figurabat᷑. nisi iħc ante quã
immolaretur spinis auidȩis coronatͦ : sed diui¬
na ꝑ angłm uerba potius audiamꝰ. Ait qͥppe scrip¬
tura. Et extendit abrahã manũ suã. sumere ma¬
cherã ut occidẽt filiũ suũ. Et uocauit illũ ange¬
lus dñi de cȩlo: & dix̃. Abrahã. Ille aut̃ dix̃. Icce¬

Expanded text:
nebatur. Quis ergo illo figurabnebatur. Quis ergo illo figurabimmolaretur, spinis Judaicis coronatus? 2. Sed divina per Angelum verba potius audiamus. Ait quippe Scriptura: Et extendit Abraham manum suam sumere machaeram, ut occideret filium suum. Et vocavit illum Angelus Domini de coelo, et dixit: Abraham! Ille aut
Abbreviated transcription (Latin):
apłs qͥd sit inisaac uocabit᷑ tͥ sem̃. id ÷ in quit
ñ qͥ filii carnis hi filii dĩ. sed fili i ꝓmissionis
deputant᷑ in semine. Ac ꝑ hoc fili i ꝓmissionis
ut sint sem̃ abrahȩ inisaac uocant᷑. hoc ÷ inxp̃o
di poterat immolatꝰ. qͥ dari potuit ñ sꝑatꝰ. Sic et¬
obtulit qͥ ꝓmissiones suscepit. Ad quẽ dictũ ÷
misa ac uocabitur tͥ sem̃. cogitans qͥa ex mortuis
excitare potest ds̃. Proide ad didit. ꝓhoc etiã
eũ insimilitudinẽ ad dux̃. Cuiꝰ similitudinẽ nͥ
illius unde dicit apłs. qͥ propͥo filio suo ñ peꝑcit
sed ꝓ nobis om̃ib tradidit illũ : dpt̃ ea isa ac
sic̃ dñs crucẽ suã. ita sibi ligna ad uictimȩ locũ
qͥb fuerat imponendus ipse portauit. Postremo
qͥa isaac occidi ñ oportebat. pꝰ ea quã. ẽ. pater
ferire ꝓhibitꝰ. qͥs erat ille aries qͦ immolato im¬
pletũ ÷ significatiuo sanguine sacrificiũ : nẽpe
quando uidit eũ abrahã: cornib in frutice te¬

Expanded text:
aac uocabitur tibi semen: Id est, inquit, non qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine. Ac per hoc filii promissionis, ut sint semen Abrahae, in Isaac uocantur, hoc est in Christo di poterat immolatus, qui dari potuit non speratus. Sic obtulit, qui promissiones suscepit, ad quem dictum est, In Isaac vocabitur tibi semen: cogitans quia et ex mortuis excitare potest Deus. Proinde addidit, Pro hoc etiam eum et in similitudinem adduxit . Cujus similitudinem, nisi illius desed pro nobis omnibus tradidit eum? Propterea et Isaac, sicut Dominus crucem suam, ita sibi ligna ad uictimae locum, quibus fuerat inponendus, ipse portauit. Postremo quia Isaac occidi non oportebat, postea quam est pater ferire prohibitus, quis erat ille aries, quo immolato inpletum est significatiuo sanguine sacrificium? Nempe quando eum uidit Abraham, cornibus in frutice te
Abbreviated transcription (Latin):
neq facias illi qͥcquã. Nunc enĩ sciui qͥa times dm̃
tuũ: & ñ peꝑcisti filio tuo dilecto ꝓpt̃ me. Nunc
sciui dictũ. ẽ: nunc sciri feci. Neq enĩ hoc ñ dũ sci¬
ebat ds̃ : Deinde ariete illo immolato ꝓisa ac filio
suo: uocauit ut legit᷑ abrahã nom̃ loci illius dãs.
uidit. ut dicant hodie in monte dñs uidebit. sic̃
dictũ ÷ nunc sciui. ꝓ eo qͦd dictũ ÷ nunc stire feci:

Expanded text:
neque facias illi quicquam; nunc enim sciui quia times Deum tuum, et non pepercisti filio tuo dilecto propter me. Nunc sciui dictum est \'nunc sciri feci\'; neque enim hoc nondum sciebat Deus. Deinde ariete illo immolato pro Isaac filio suo uocauit, ut legitur, Abraham nomen loci illius: Dominus uidit; ut dicant hodie: In monte Dominus apparuit. Sicut dictum est: Nunc sciui, pro eo quod est nunc sciri feci:
Abbreviated transcription (Latin):
serendo monstrare quã sit oꝑosũ atq plixũ &
quã multis indignũ uoluminib qͥs ignorat qͥ
hȩc uel medioerit᷑ cogitat : Deinde qͥa ea ipsa quȩ
ad ꝓpħiã ñ ambigit᷑ ꝑtinere. ita sunt multa
de xp̃o regnoq cęloꝵ quȩ ciuitas dĩ ÷ ut ad hoc
aꝑiendũ maior sit disputatio necessaria. quã
huiꝰ oꝑis modꝰ flagitat. Proide ita si potuero
stilo moderabor meo: ut huic oꝑi in dĩ uolunta¬
te ꝑ agendo. nec ea qͥe suꝑ s̃ dicã: nec ea qͦȩ satis
sunt p̃t̃mittã. In p̃cedente libro diximꝰ abinitio
ad abrahã ꝓmissionis dĩ. duas res fuisse ꝓmis¬
sas. Unã scilicet qͦd t̃rã chanaan possessurũ fu¬
erat sem̃ eiꝰ. qͦd significat᷑ ubi dictũ ÷ uade int̾rã

Expanded text:
serendo monstrare quam sit operosum adque prolixum et serendo monstrare quam sit operosum adque prolixum et quam multis indiguum uoluminibus, quis ignorat, qui haec uel mediocriter cogitat? deinde quia ea ipsa, quae ad prophetiam non ambigitur pertinere, ita sunt multa de Christo regnoque caelorum, quae ciuitas Dei est, ut ad hoc aperiendum maior sit disputatio necessaria, quam huius operis modus flagitat. Proinde ita, si potuero, stilo moderabor meo, ut huic operi in Dei uoluntate peragendo nec ea quae supersunt dicam nec ea quae satis sunt praetermittam. Cad Abraham promissionum Dei duas res fuisse promissas, unam scilicet, quod terram Chanaan possessurum fuerat semen eius quod significatur, ubi dictu
Abbreviated transcription (Latin):
supͣ & infra usq ad hoc tẽpꝰ qͦ reges in popło dĩ
significata siue p̃dicta quę ꝑtinerent ad ciuita¬
tẽ dĩ regnũq cȩloꝵ ñ immerito possumꝰ appel¬
lare ꝓpħas : p̃sertim qͥa ñ nullos eoꝵ id exp̃ssiꝰ
legimꝰ nuncupatos. sic̃ abrahã sic̃ morsen : tam̃
dies ꝓpħarũ p̃cipue maximeq hi dicti sunt.
ex qͦ cȩpit ꝓpħare samuhel qͥ & saulẽ pͥus. & eo
reꝓbato ipsũ dauid dõ p̃cipiente unx̃ in regẽ
dentib suis m̃bris. ciuitas dĩ ꝑ ista curreret
tẽpora si om̃ia uelim cõmemorare in imm̃sũ
ꝑgit᷑. Primũ qͥa ipsa scriptura quȩ ordinẽ reges
eoꝵq facta & euenta dirigens uidet᷑ tanqͥã
hystorica diligentia reb gestis occupata. ẽẽ.
narrandis : si ad uiuantẽ dĩ spu considerata
tractet᷑. uel magis uel certe ñ nunor p̃nuntian¬
dis futuris quã p̃teritis p̃nuntiandis in ueni¬
etur intenta. & hoc ꝑscrutando indagare ac dis¬

Expanded text:
supra, et infra usque ad hoc tempus, quo reges in populo Dei significata, sive praedicta, quae pertinerent ad civitatem Dei, regnumque coelorum, non immerito possumus appellare prophetas; praesertim quia nonnullos eorum id expressius legimus nuncupatos, sicut Abraham, sicut Moysen, tamen dies Prophetarum praecipue, maximeque hi dicti sunt, ex quo coepit prophetare Samuel, qui et Saulem prius, et eo reprobato, ipsum David, Deo praecipiente unxit in regem, dentibus suis membris, civitas Dei, per ista curreret tempora, si omnia velim commemorare, in immensum pergitur. Primum, quia ipsa Scriptura, quae per ordinem reges, eorumque facta et euenta digerens uidetur tamquam historica diligentia rebus gestis occupata esse narrandis, si adiuuante Dei spiritu considerata tractetur, uel magis uel certe non minus praenuntiandis futuris quam praeteritis enuntiandis inuenietur intenta; et hoc perscrutando indagare ac dis
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ om̃ia cõmemorare nimis longũ ÷. tẽptat᷑
abrahã de immolando dilectissimo filio ipso
isaac: ut pia eiꝰ obȩdientia ꝓbaret᷑ scłis in no¬
titiã ꝓferenda. ñ dõ. Neq enĩ om̃is ÷ culpan¬
cere ñ potest. nisi uires suas sibi ñ uerbo sed ex¬
ꝑim̃to tẽptatione qͦdã mͦ in t̾rogante respon¬
deat. Ubi si dĩ munꝰ cognouerit. tunc pius ÷ tunc
solidat᷑ firmitate gr̃ȩ : ñ inflat᷑ in anitate iacꝰ¬
tantiȩ. Nũ quã sane credet abrahã qͦd uictimis
ds̃ delecat᷑ humanis : quã uis diuino in tonante
p̃cepto obȩdiendũ sit ñ disputandũ. Uerũ tam̃
abrahã confestim filiũ cũ fuisset immolatus:
resurrecturũ credidisse laudandus .ẽ. Dixerat
nãq illi ds̃ cũ de ancilla & filio eiꝰ foras eiciendis
uoluntatẽ con iugis implere : inisaac uocabit᷑

Expanded text:
quae omnia commemorare nimis longum est, tentatur Abraham de immolando dilectissimo filio ipso Isaac, ut pia eius oboedientia probaretur, saeculis in notitiam proferenda, non Deo. Neque enim omnis est culpancere non potest, nisi uires suas sibi non uerbo, sed experimento tentatione quodam modo interrogante respondeat; ubi si Dei munus agnouerit, tunc pius est, tunc solidatur firmitate gratiae, non inflatur inanitate iactantiae. Numquam sane crederet Abraham, quod uictimis Deus delectaretur humanis; quamuis diuino intonante praecepto oboediendum sit, non disputandum; uerum tamen Abraham confestim filium, cum fuisset immolatus, resurrecturum credidisse laudandus est. Dixerat namque illi Deus, cum de ancilla et filio eius foras eiciendis uoluntatem coniugis nollet inplere: In Isaac uocabitur
Abbreviated transcription (Latin):
circũcidi iubet: ad om̃s istã gr̃am ꝑtinere tes¬
tatur. Quid eñĩ aliud circũcisio significat. qͣm
naturã exuta uetustate renouatã : Et quid
aliud quã xp̃m octauus dies: qͥ ebdomada
cõpleta. hoc. ẽ. pꝰ sabbatũ resurrexit: Parentũ
mutant᷑ & nomina om̃ia resonant nouitatẽ: &
.ẽ aliud qđ dr̃ nouũ nisi ueteris reuelatios ris
abrahȩ exultatio ÷ gratulantis : ñ irrisio dif¬
fidentis. Uerba qͦq eiꝰ illa in ammo suo. si mͥ .c.
annos habenti nascet᷑ filius. & si sara annoꝵ¬

Expanded text:
circumcidi iubet, ad omnes istam gratiam pertinere tescircumcidi iubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Quid enim aliud circumcisio significat quam naturam exuta uetustate renouatam? Et quid aliud quam Christum octauus dies, qui hebdomade conpleta. hoc est post sabbatum, resurrexit? Parentum mutantur et nomina: omnia resonant nouitatem, etest aliud quod dicitur nouum nisi ueteris reuelatio? Risus Abrahae exultatio est gratulantis, non inrisio diffidentis. Verba quoque eius illa in animo suo: Si mihi centum annos habenti nascetur filius et si Sarra anno
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ isaac. Et statuã testam̃tũ meũ ad illũ. in
testam̃tũ ȩt̃nũ. eẽ. illi ds̃: & seminiciꝰ pꝰ illũ.
De ismahel aut̃ ecce exaudiuite. Icce benedixi
eũ & ampliabo illũ: & multiplicabo eũ ualde.
Duodecim gentes generabit: & dabo illũ in mag¬
nã gentẽ. Testam̃tũ aut̃ meũ statuã ad isaac:
quẽ pariet᷑ sara in tẽpore hoc ad annũ seqͥeri¬
tẽ. Hic aꝑtiora ꝓmissa sunt deuocatione gen¬
tiũ in isaac id ÷ infilio ꝓmissionis. qͦ significat᷑
gr̃ã ñ natura: qͥa de sene & anusterili ꝓmit¬
tit᷑ filiꝰ. Quã uis enĩ & naturalẽ ꝓcreationis ex¬
cursũ dĩ oꝑet᷑. ubi tam̃ euidens opus dĩ ÷ uiciata
& cessante natura. ibi euidentiꝰ intelligit᷑ gr̃a.
Et qͥa hoc ñ ꝑgenerationẽ sed ꝑ regenerationẽ
futurũ erat : idõ nunc imꝑata. ẽ. circũcisio qͦn¬
do de sara ꝓmissus ÷ filius. Et qͦd om̃s ñ solum
filios uerũ etiã seruos. uernaculos & empticios

Expanded text:
stamentum meum ad illum in testamentum aeternum, esse illi Deus et semini eius post illum. De Ismael autem ecce exaudiui te; ecce benedixi eum et ampliabo illum et multiplicabo eum ualde. Duodecim gentes generabit, et dabo illum in magnam gentem. Testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sarra in tempore hoc ad annum sequentem. Hic apertiora promissa sunt de uocatione gentium in Isaac, id est in filio promissionis, quo significatur gratia, non natura, quia de sene et anu sterili promittitur filius. Quamuis enim et naturalem procreationis excursum Deus operetur: ubi tamen euidens opus Dei est uitiata et cessante natura, ibi euidentius intellegitur gratia. Et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando de Sarra promissus est filius. Et quod omnes non solum filios, uerum etiam seruos uernaculos et emticios
Abbreviated transcription (Latin):
Multa qͥppe appellant᷑ testam̃ta dĩ. exceptis
illis duob magnis uetere & nouo: qͦd licet cinq
legendo cognoscere: Testam̃tũ aut̃ pͥmũ qͦd fac¬
tũ ÷ ad hominẽ pͥmũ ꝓfecto illud ÷. Qua die ede¬
ritis: morte moriemini. Unde scriptũ ÷ in libro
qͥ et clesiasticus appellat᷑. Om̃is caro sic̃ uestis uete¬
rascit. Testam̃tũ enĩ a scło ÷ morte morieris. Cũ
eñĩ lex tuidentior pꝰ ea data sit. & dicat apłs. ubi
aut̃ ñ . ẽ. lex nec p̃uaricatio: qͦ pacto in psal mo
aliqͦ peccato tenent᷑ obstricti: Quã obrẽ sic etiã
paruuli qͦd uera fides habet nascunt᷑ ñ ꝓpriȩ
sed originalit̃ peccatores. unde illis gr̃am remis¬
sionis peccatoꝵ necessariã con fitem᷑. ꝓfecto eo mͦ¬

Expanded text:
Multa quippe appellantur testamenta Dei exceptis Multa quippe appellantur testamenta Dei exceptis illis duobus magnis, uetere et nouo, quod licet cuique legendo cognoscere. Testamentum autem primum, quod factum est ad hominem primum, profecto illud est: Qua die ederitis, morte moriemini. Unde scriptum est in libro, qui ecclesiasticus appellatur: Omnis caro sicut uestis ueterescit. Testamentum enim a saeculo: Morte morieris. Cum enim lex euidentior postea data sit, et dicat apostolus: Ubi autem non est lex, nec praeuaricatio, quo pacto in psalmo qaliquo peccato tenentur obstricti? Quam ob rem . si etiam paruuli, quod uera fides habet, nascuntur non proprie, sed originaliter peccatores, unde illis gratiam remissionis peccatorum necessariam confitemur: profecto eo m
Abbreviated transcription (Latin):
sessionẽ ȩt̃nã. qͦ mͦ accipiat᷑ impletũ siue ad huc
ex pectetur implendũ. cũ possessio quęxũq t̾re¬
qͦd a scło deriuatũ.ẽ. Aeon qͥppe grece scłm nun¬
cupat᷑ : sed ñ sunt ausi latini hoc dicere scłare.¬
ne longe in alud mitterent sensũ Scłaria qͥp¬
pe dicunt᷑ multa quȩ in hoc scło sic agunt᷑: ut
breui etiã tẽpore transeant. Aconion aut̃
qͦd dr̃. aut ñ habet finẽ : aut usq in huiꝰ scłi
tendit᷑ finẽ. Itẽ potest mouere qͦmͦ in telligi
det carne p̃putii sui octauodie. in teribit ani¬
ma illa de genere eius: quia testam̃tũ meũ dissi¬
pauit. cũ haec nulla culpa sit paruuli. cuiꝰ dix̃
animã periturã. nec ipse dissi pauerit testam̃tũ
dĩ. sed maiores qͥ eũ circũcidẽ ñ curar̃. nisi quia
etiã paruuli ñ scđm suȩ uite ꝓpͥetatẽ. sed scđm
cõmunẽ generis humani originẽ. om̃s in illo
unũ testam̃tũ dĩ dissipauer̃. in qͦ om̃s peccauer̃.¬

Expanded text:
sitione indiget quomodo accipiatur impletum, sive adhuc exspectetur implendum, cum possessio quaecunque terrequod a saeculo derivatum est. Aeon quippe Graece seculum nuncupatur. Sed non ausi Latini hoc dicere sne longe in aliud mitterent sensum. Saecularia quippe dicuntur multa, quae in hoc saeculo sic aguntur. ut breui etiam tempore transeant: altoviov autem quod dicitur. aut non habet finem aut usque in huius saeculi tenditur finedetur carnem praeputii sui octauo die, interibii anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit, cum haec nulla culpa sit paruuli, cuius dixit animam perituram, nec ipse dissipauerit testamentum Dei, sed maiores, qui eum circumcidere non curarunt; nisi quia etiam paruuli, non secundum suae uitae proprietatem, sed secundum communem generis humani originem omnes in illo un
Abbreviated transcription (Latin):
peccatores t̾rȩ: & ubi ñ ÷ lex nec p̃uaricatio. Ac
ꝑ hoc qͥa circũcisio signũ regenerationis fuit. &
ñ inmerito paruulũ ꝓpt̃ originale peccatũ qͦ
pͥmũ dĩ dissi patũ ÷ testam̃tũ. generatio disꝑdet.
nisi regeneratio liberet: Sic intelligenda sunt
hec uerba diuina: tanquã dictũ sit Qui ñ fuerit
regeneratꝰ. in teribit anima illa de genere eius.
quia testam̃tũ dĩ dissipauit: qͣndo in adã cum
om̃ib etiã ipse peccauit. Si enĩ dixisset qͥa hoc
testam̃tũ meũ dissipauit: ñ nisi de ista circũ¬
cuiꝰ modi testam̃tũ paruulus dissipauerit :
liberũ ÷ intelligere de illo testam̃to dictũ. cuiꝰ
dissipatio ꝑtinere posset ad paruulũ. Si aut̃
hoc qͥsquã ñ nisi de ista circũcisione dictũ. eẽ.
cisus dissipauerit paruulus: quęrat locutionis
aliquẽ modũ qͦ ñ absurde possit intelligi idõ
dissipasse testam̃tũ qͥalicet ñ ab illo tam̃ in
illo .ẽ. dis si patũ. Uerũ sic qͦq animaduertendũ

Expanded text:
errae, et: Ubi lex non est, nec praeuaricatio. Ac per hoc, quia circumcisio signum regenerationis fuit et non inmerito paruulum propter originale peccatum, quo primum Dei dissipatum est testamentum, generatio disperdet, nisi regeneratio liberet: sic intellegenda sunt haec uerba diuina, tamquam dictum sit: \'Qui non fuerit regeneratus, interibit anima illa de genere eius\', quia testamentum Dei dissipauit, quando in Adam cum omnibus etiam ipse peccauit. Si enim dixisset: Quia hoc testamentum meum dissipauit\', non nisi de ista circumpressit cuius modi testamentum paruulus dissipauerit, liberum est intellegere de illo testamento dictum, cuius dissipatio pertinere posset ad paruulum. Si autem hoc quisquam non nisi de ista circumcisione dictum esse circumcisus, dissipauerit paruulus: quaerat locutionis aliquem modum, quo non absurde possit intellegi, ideo dissipasse testamentum, quia licet non ab illo, tamen in illo est dissipatum. Verum sic quoque animaduertendum
Abbreviated transcription (Latin):
uiro potius imputaret. etiã ibi de monstrauit
abrahã ñ se amatorẽ serĩi sed liberũ fuis se
nec uoluptatẽ suã sed uoluntatẽ illiꝰ impleuisse.
accepisse nec petisse: accessisse nec hesisse. se¬
minasse nec amasse. Ait eni. Ecce ancilla tua in
manib tuis: utere ea qͦmͦ tͥ placuerit. Oirum
uirilit̃ utentẽ feminis. coniuge tẽꝑant̃. ancillȩ
ismael ex agar in qͦ putare posset impletũ qđ
ei ꝓmissũ fuerat cũ sibi uernaculũ suũ adop¬
tare uoluis set . dõ dicente ñ erit heres tuus hic
sed qͥ exibit dete ille erit heres tuus. Hoc gͦ ꝓmis¬
sũ ne in ancille filio putaret impletũ: iã cũ eẽt
Ego sũ ds̃: place in conspectu meo. & esto sine
quȩrela : & ponã testam̃tũ meũ int̾me & te. &
& implebo te. ualde. Et ꝓcidit in suã faciẽ abra¬
hã: & locutꝰ ÷ illi ds̃ dicers. Et ecce testam̃tũ
meũ tecũ. & eris pat̾ multarũ gentiũ. Et nori

Expanded text:
uiro potius inputaret, etiam ibi demonstrauit uiro potius inputaret, etiam ibi demonstrauit Abraham non se amatorem seruum, sed liberum fuisse gnec uoluptatem suam, sed uoluntatem illius inpleuisse; accepisse nec petisse, accessisse nec haesisse, seminasse nec amasse. Ait enim: Ecce ancilla tua in manibus tuis, utere ea quo modo tibi placuerit.s o uirum uiriliter utentem feminis, coniuge temperanter, ancilla Ismael ex Agar, in. quo putare posset inpletum, quod ei promissum fuerat, cum sibi uernaculum suum adoptare uoluisset. Deo dicente: Non erit heres tuus hic; sed qui exiet de te, ille erit heres tuus. Hoc ergo promissum ne in ancillae filio putaret inpletum, iam cum esset Ego sum Deus, place in conspectu meo et esto sine querella, et ponam testamentum meum inter me et inter te et inplebo te ualde. Et procidit Abraham in faciem suam. Et locutus est illi Deus dicens: Et ego, ecce testamentum meum tecum, et eris pater multitudinis gentium; et non
Abbreviated transcription (Latin):
consequunt᷑ filioꝵ abrahȩ. Uniꝰ de agar ancilla
alterius de sara libera : de qͥb in libro supiore iã
diximꝰ. Quodꝰ atͣtinet ad rem gestã: nullo mͦ ÷ mn u¬
rendũ de hac concubina crim̃ abrahȩ. Usus ÷ ea qͥppe
ad generandã ꝓlẽ ñ ad explendã libidinẽ. Nec in¬
sultans sed obediens coniugi quę suę sterilitatis cre¬
didit. eẽ. solatiũ si foecundũ ancille uterũ q̃m na¬
tura ñ poterat uoluntate faceret suũ. & eo uire
qͦd ait apłs. similit̾ & uir ñ habet potestatẽ sui¬
corporis sed mulier. uteret᷑ mulier ad pariendũ
ex altera quod ñ poterat ex se ipsa. Nullãhic cu¬
pido lasciuiȩ : nulla neqͥtiȩ turpitudo. Abuxore
causa ꝓlis ancilla marito tradit᷑. a marito causa
ꝓlis accipit᷑: ab utroq ñ culpe luxus. sed naturȩ
fructꝰ ex qͥrit᷑. Deniq cũ ancilla grauida dñe
sterili suꝑbiret. & hoc sara suspitione muliebri

Expanded text:
consequuntur filiorum Abrahae, unius de Agar ancilla, consequuntur filiorum Abrahae, unius de Agar ancilla, alterius de Sarra libera, de quibus in libro superiore iam diximus. Quod autem adtinet ad rem gestam, nullo modo est inurendum de hac concubina crimen Abrahae. Usus est ea quippe ad generandam prolem, non ad explendam libidinem, nec insultans, sed potius oboediens coniugi, quae suae sterilitatis credidit esse solacium, si fecundum ancillae uterum, quoniam natura non poterat, uoluntate faceret suum, et eo iure, quo dicit apostolus: Similiter et uir non habet potestatem corporis sui, sed mulier, uteretur mulier ad pariendum ex altera, quod non poterat ex se ipsa. Nulla est hic cupido lasciuiae, nulla nequitiae turpitudo. Ab uxore causa prolis ancilla marito traditur, a marito causa prolis accipitur; ab utroque non culpae luxus, sed naturae fructus exquiritur. Denique cum ancilla grauida dominae sterili superbiret et hoc Sarra suspicione muliebri
Abbreviated transcription (Latin):
& cȩtera quȩ secunt᷑ in uerb̾ p̃nuntiantis dĩ.
nullus dubitauerit ad israheliticũ popłm ꝑ
tinere. Quod uͦ ad iungit᷑ cũ aut̃ soliret ad
occasũ flãma facta. ẽ & eccefornax fumabun¬
da. et lampades ignesq ꝑ transier̃ ꝑ media
diuisa illa: significat iã infine scłi pignẽ ui¬
dicandos. eẽ. carnales. Sic̃ enĩ afflictio ciuitatis dĩ
qͣlis antea nũquã fuit quȩ sub antix p̃o futura
sꝑat᷑ significat᷑ tenebroso timore abrahȩ circa
solis occasũ hoc ÷ ꝓpinqͣnte iã fine scłi sic ad sot
occasũ. id ÷ ad ipsũ iam finẽ significat᷑ istoigne
dies udicii. dirimens carnales ꝑignẽ saluandos
& igne damnandos. Deinde testam̃tũ factũ ad abra¬
hã: trã chanaan ꝓpͥe manifestat. & nominat in
ea .xi. gentes aflumine egrpti usq ad flum̃ mag¬
mĩ eufrate. Nongͦ a flumine magno egrpri hos
nilo. sed a paruo qͦd diudit int̃ egiptũ & pa¬
lestinã ubi ÷ ciuitas rinocorura. Iam hinc tẽpora¬

Expanded text:
t cetera, quae sequuntur in uerbis praenuntiantis Dei, nullus dubitauerit ad Israeliticum populum pertinere. Quod uero adiungitur: Cum autem iam sol erat ad occasum, flamma facta est, et ecce fornax fumabunda et lampades igdiuisa illa, significat iam in fine saeculi per ignem iudicandos esse carnales. Sicut enim adflictio ciuitatis Dei, qualis antea numquam fuit, quae sub Antichristo futura speratur, significatur tenebroso timore Abrahae circa solis occasum, id est propinquante iam fine saeculi: sic ad solis occasum. id est ad ipsum iam finem, significatur isto igne dies iudicii dirimens carnales per ignem saluandos et igne damnandos. Deinde testamentum factum ad Abraham terram Chanaan proprie manifestat et nominat in ea undecim gentes a flumine Aegypti usque ad flumen magnum Euphraten. Non ergo a flumine magno Aegypti, hoc est Nilo, sed a paruo, quod diuidit inter Aegyptum et Paaestinam, ubi est ciuitas Rhinocorura. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
ei: & dictũ ÷ ad abrã. Sciendo scies qͥa peregrinũ
erit sem̃ tuũ in t̾ra ñ ꝓpͥa : & in seruitutẽ redi
gent eos: & affligent eos. ccc annis. Gentẽ aut̃
cui seruierint: uidicabo ego. Post hȩc uͦ exibunt
huc cũ suppellectile multa : tu aut̃ ibis ad pa¬
tres tuos. cũ pace. nutritꝰ in senectute bona. er¬
ta uͦ generatione conuertent se huc. Non dũ eñĩ
impleta sunt peccata a morreorũ usq ad huc.
Cũ aut̃ iã sol iret ad occasũ: flãma facta . ẽ. Et ecce¬

Expanded text:
ei; et dictum est ad Abram: Sciendo scies, quia peregrinum ei; et dictum est ad Abram: Sciendo scies, quia peregrinum erit semen tuum in terra gent eos quadringentis annis; gentem autem cui servierint, judicabo ego. Post haec vero exibunt huc cum suppellectili multa. Tu autem ibis ad patres tuos cum pace nutritus in senecta bona. Quarta vero generatione convertent se huc. Nondum enim impleta sunt peccata Amorrhaeorum usque adhuc. Cum autem jam sol erat ad occasum, facta
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ gr̃am cõm̃dandã. Credidit abrahã dõ:
głaret᷑. gentesq in circũ cisas ad fidẽ xp̃i nol¬
let ad mitti. Hoc enĩ qͣndo factũ.ẽ. ut credenti
abrahȩ fides deputaret᷑ ad iustitiã : ñ¬
dũ fuerat circũcisus. In eodẽ uisu cũ loqueret᷑
ei ds̃ : etiã hoc ait ad illũ. Ego dĩ qͥ eduxi tede re¬
gione chaldeoꝵ : ut dẽ tͥ t̾rã hanc. ut heres sis
eiꝰ. Ubi cũ int̾rogasset abraham scđm qͥd sciret
qͦd heres eiꝰ. eẽt : dix̃ illids̃. Accipe mͥ iuuencam
trimã & caprã trimã. & arietẽ trimũ : turturẽ
& columbã. Accepit aut̃ ille hȩc om̃ia: & diuisit
illa media : & posuit ea contͣ faciẽ alterũ alteri.
aues aut̃ ñ diuisit. Et descender̃ sic̃ scriptũ . ẽ. a¬
ues suꝑcorpora quȩ diuisa erant: & consedit illis
abram. Circa solis aut̃ occasũ pauor irruit suꝑ
abrã. Et ecce timor tenebrosus magnꝰ incidit

Expanded text:
Dei gratiam commendandam: Credidit Abraham Deo, Dei gratiam commendandam: Credidit Abraham Deo, gloriaretur, gentesque incircumcisas ad fidem Christi nollet admitti: hoc enim quando factum est, ut credenti Abrahae deputaretur fides ad justitiam, noderat doceretur. In eodem uisu cum loqueretur ei Deus, etiam hoc ait ad illum: Ego Deus, qui eduxi te de regione Chaldaeorum, ut dem tibi terram hanc, ut heres sis eius. Ubi cum interrogasset Abraham secundum quid sciret, quod heres eius erit, dixit illi Deus: Accipe mihi iuuencam trimam et capram trimam et arietem trimum et turturem et columbam. Accepit autem illi haec omnia et diuisit illa media et posuit ea contra faciem alterum alteri; aues autem non diuisit. Et descenderunt, sicut scriptum est, aues supra corpora quae diuisa erant, et consedit illis Abram. Circa solis autem occasum pauor inruit super Abram, et ecce timor tenebrosus magnus incidit
Abbreviated transcription (Latin):
naculus. sed qͥde ipso abrahã fuerat exiturꝰ.
Rursusq sem̃ innumerabile ñ sic̃ arena terrȩ
sed sic̃ stellȩ cȩli: ubi magis mͥ uidet᷑ ꝓmissa
posteritas cęlesti felicitate sublimis. Nam
quantũ ad multitudinẽ ꝑtinet: qͥd st̃ stellȩ
cȩli ad harenã t̾rȩ. nisi qͥs istã cõparationẽ
in tantũ. ẽẽ. similẽ dicat. in quantũ etiã stellȩ
dinumerari ñ ualent : quia nec om̃s eas uidi
posse crȩdendũ. ẽc Nã quanto qͥsq acutius
in tuet᷑: tanto plures uidet. Unde & acerrime
merito existimat᷑. exceptis eis syderib quȩ
in alia parte orb a nob̾ remotissima oriri & oc¬
cide ꝑhibent᷑. Postremo qͥcũq uniuersũ stella¬
rũ numerũ cõp̃hendisse & conscripsisse iac¬
tant᷑. sic̃ aratꝰ uel eudoxius uel si qͥ alii sunt :
eos libri huiꝰ contẽpnit auctoritas. Hic sane
illa sententia ponit᷑ : cuiꝰ apłs meminit ꝓpt̃

Expanded text:
naculus, sed qui de ipso Abraham fuerat exiturus, naculus, sed qui de ipso Abraham fuerat exiturus, rursusque semen innumerabile, non sicut harena terrae, sed sicut stellae caeli; ubi mihi magis uidetur promissa posteritas caelesti felicitate sublimis. Nam quantum ad multitudinem pertinet, quid sunt stellae caeli ad harenam terrae? nisi quis et istam conparationem in tantum esse similem dicat, in quantum etiam stellae dinumerari non ualent, quia nec omnes eas uideri posse credendum est. Nam quanto quisque acutius intuetur, tanto plures uidet. Unde et acerrime merito existimatur, exceptis eis sideribus, quae in alia parte orbis a nobis remotissima oriri et occidere perhibentur. Postremo quicumque uniuersum stellarum numerum conprehendisse et conscripsisse iactantur, sicut Aratus uel Eudoxus uel si qui alii sunt, eos libri huius contemnit auctoritas. Hic sane illa sententia ponitur, cuius apostolus meminit propter