comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uaria diuersum xp̃i ȩuangłm puta¬
retur: sed & circumcisoꝵ & habenti¬
um prȩputium esset una communio.¬
Pulchrȩ autẽ p̃struxit dicens. qui enĩ
oꝑatus ẽ petro in apostolatũ circũ¬
cisonis. nequis eum putaret detra¬
here petro: sed ut laudibus eiꝰ ante
p̃missis intelligeretur petrus ideo
circumcisionem aliqua ex parte susci¬
pere ut eos qui sibi ex iudȩis crediti
fuerant lucrifaceret. ꝙ in xp̃i fide ęu̾a¬
gelium custodiret. sub intelligi etiã
quod si ille absq culpa faceret. ad
dempus obseruando quod non licet
ne sibi creditos ꝑderet. se magis pro
euangelii ueritate facere debere quod
sibi creditum est in preputio. ne gen¬
rent. Occulta oritur hic quȩstio. Qd
igitur: Petrus si inuenisset ex gentibꝰ
non eos adducebat ad fidem: aut pau¬
lus si ex circũcisione aliquos repperiss.
non eos ad xp̃i baptismum ꝓuocabat:
Quȩ ita soluitur. ut dicamus prin¬

Expanded text:
varia diversum Christi Evangelium putavaria diversum Christi Evangelium putaretur: sed et circumcisorum, et habentium praeputium esset una communioPulchre autem praestruxit, dicens: Qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis: ne quis eum putaret detrahere Petro, sed ut laudibus ejus ante praemissis, intelligeretur Petrus ideo circumcisionem aliqua ex parte suscipere, ut eos qui sibi ex Judaeis crediti fuerant lucrifaceret, et in Christi fide et Evangelio custodiret. Subintelligit etiam quod si ille absque culpa faceret, et ad tempus observando, quod non licet, ne sibi creditos perderet, se magis pro Evangelii veritate facere debere quod sibi creditum est in praeputio, ne genrent. Occulta hic oritur quaestio: Quid igitur? Petrus si invenisset ex gentibus, non eos adducebat ad fidem? Aut Paulus si ex circumcisione aliquos reperisset, non eos ad Christi baptismum provocabat? Quae ita solvitur, ut dicamus prin
Abbreviated transcription (Latin):
uiderctur ad quiescere.: alius in prȩpu¬
tio constitutis qui ȩuangłii grãm ñ
putaret ẽẽ seruitium sed liberam fidẽ:
ne sub aliqua occasione impedimen¬
tum fidei nasceretur. ꝙ ꝓpter circũcisionẽ
siue p̃putium non crederet᷑ in xp̃o.
Nec hoc dicimus quod petrus qui &
ipse in actibꝰ apłoꝵ nullum homi¬
nem communem esse testatus ẽ: ꝙ
in illo uase quod quatuor angulis
de cęlo dimissum est uiderat. edocet᷑
nichil interesse. iuidȩus sit aliquis
an gentilis. quasi oblitus prioꝵ suꝑ
euangłii grãm legem putauerit ẽẽ¬
obseruandam: sed ut ipse quoq legẽ
custodire se simulans paulatim iu-¬
deos ab antiquo uiuendi more dedu¬
ceret. Non enim poterant tantum
obseruationis laborẽ & ueteris uitȩ
cautissimam conuersationẽ. quasi pur¬
gamenta subito & damna contem¬
nere. Ex quo ꝑspicimus ꝓpterea dexte¬
ras datas paulo & barnabȩ a petro.
iacobo & iohanne. ne in obseruatione

Expanded text:
videretur acquiescere, alius in praepuvideretur acquiescere, alius in praeputio constitutis, qui Evangelii gratiam non putaret esse servitium, sed liberam fidem. Ne sub aliqua occasione impedimentum fidei nasceretur: et propter circumcisionem sive praeputium, non crederetur in Christum. Nec hoc dicimus quod Petrus, qui et ipse in Actibus apostolorum nullum hominem communem esse testatus est , et in illo vase, quod quatuor angulis de coelo missum viderat, edocetur nihil interesse, Judaeus sit aliquis, an gentilis, quasi oblitus priorum, super Evangelii gratia, Legem putaverit observandam: sed ut ipse quoque Legem custodire se simulans, paulatim Judaeos ab antiquo vivendi more deduceret. Non enim poterant tantum observationis laborem, et veteris vitae cautissimam 404 conversationem, quasi purgamenta subito et damna contemnere. Ex quo perspicimusras datas Paulo et Barnabae a Petro, Jacobo, et Joanne, ne in observatione
Abbreviated transcription (Latin):
medio sunt interiecta sublatis. sic le¬
gi breuiter potest. Michi enim qui ui¬
debantur esse aliquid nichil contule¬
runt: sed econtra dexteras dederunt
michi & barnabȩ societatis. Aut cer¬
te ille absq iactatione sui occultus
est sensus. Michi qui uidebantur
ẽẽ aliquid nichil contulerunt: sed
econtra a me eis collatum ẽ: dum
fiunt in ȩuangłii grã firmiores. To¬
tum autẽ quod dicit hoc ẽ unus
atq idem mͥ euangelium p̃putii. &
petro circumcisionis credidit. Me
misit ad gentes. illum posuit in
iudȩa. Nec gentes poterant ad ulta
iam ȩtate non pro futuro circũcisio¬
nis dolore cruciari & abstinere se
ab ęscis quibꝰ semper assueuerant et
quas ds creauerat adutendum: nec
hi qui ex iudȩis crediderant & circũ¬
cisi erant & ex consuetudine quasi se-¬
cunda natura putabant se cȩteris
gentibus plus habere facile contẽ¬
nere poterant ea in quibus głabant᷑.
Prouidentia itaq dĩ alius apłoꝵ
circũcisis datus ẽ. qui legis umbris

Expanded text:
medio sunt interjecta sublatis, sic breviter legi potest: Mihi enim qui videbantur esse nihil contulerunt: sed econtra dexteras dederunt mihi et Barnabae, societatis. Aut certe ille absque jactatione sui, occultus est sensus: Mihi qui videbantur esse aliquid, nihil contulerunt; sed econtra a me eis collatum est, dum fiunt in Evangelii gratia firmiores. Totum autem quod dicit, hoc est: unus atque idem mihi Evangelium praeputii, et Petro circumcisionis credidit. Me misit ad gentes, illum posuit in Judaea. Nec gentes poterant adulta jam aetate non profuturo circumcisionis dolore cruciari, et abstinere se ab escis, quibus semper assueverant, et quas Deus creaverat ad utendum: nec hi qui ex Judaeis crediderant et circumcisi erant, et ex consuetudine quasi secunda natura, putabant se a caeteris gentibus plus habere, facile contemnere poterant ea in quibus gloriabantur. Providentia itaque Dei, alius apostolus circumcisis datus est, qui Legis umbris
Abbreviated transcription (Latin):
cum sila egressum prohibitum esse a sp̃u
sancto uerbum in asya loqui. Auder. Sed
abii in arabiam. & iterum reuersus sũ
damascum. Quid michi ꝓdest ista rela¬
tio. si legam quod paulus post reuelatio¬
nem xp̃i statim ierit in arabiam. & de
arabia damascum fuerit reuersus. nec
sciam quid ibi gesserit. quid ue utilitatis
habuerit itus ac reditus: Dat michi
occasionem altioris intelligentiȩ in hac
& sara disputans. quȩ quidem sunt in qͥt
ꝑ allegoriam dicta. Hȩc enim sunt duo
testamenta. Unum quidem a monte
syna in seruitutẽ generans. quȩ ẽ agar.

Expanded text:
cum Sila egressum, prohibitum esse a Spiritu cum Sila egressum, prohibitum esse a Spiritu sancto verbum in Asia loqui . Aliter: Sed abii in Arabiam; et iterum reversus sum Damascum. Quid mihi prodest ista relatio, si legam quod Paulus post revelationem Christi statim ierit in Arabiam; et de Arabia statim Damascum fuerit reversus: nec sciam quid ibi gesserit, quidve utilitatis habuerit itus ac reditus? Dat mihi occasionem altioris intelligentiae in hac et Sara disputans: Quae quidem sunt, inquit, per allegoriam dicta. Haec enim sunt duo Testamenta: unum quidem a monte Sina, in servitutem gene
Abbreviated transcription (Latin):
tibus cuncꝰtis in sinagogis uidȩorum
prȩdicasse continuo quod ĩc esset filiꝰ
dĩ. & tunc isse in arabiam & de arabia
damascum reuertisse. & ibi fecisse trien¬
nium. quos dies multos scriptura testa¬
tur dicens. Cum implerentur autẽ dies
multi: consilium fecerunt iuidei ut eũ
interficerent. Notȩ autẽ factȩ sunt
saulo insidiȩ eorum. & custodiebant por¬
tas die ac nocte ut eum interficerent.
Accipientes ergo eum discipuli eius
nocte. ꝑ murum dimiserunt eum
sũmittentes in sporta. Cum autẽ ue¬
nisset ierłm: temptabat iungere se di¬
scipłis. Lucam uero iccirco de arabia
prȩterisse. quia forsitan nichil dignum
apostolatu in arabia ꝑpetrarat. & ea po¬
tius compendiosa narratione dixisse
quȩ digna xp̃i ȩuangelio uidebantur.
Nec hoc segnitiȩ apłi deputandum si
frustra in arabia fuerit. sed quod aliqua
dispensatio & dĩ prȩceptum fuerit ut
taceret. Nam & postia legimꝰ paulũ

Expanded text:
tibus cunctis in synagogis Judaeorum, tibus cunctis in synagogis Judaeorum, praedicasse continuo quod Jesus esset Filius Dei; et tunc isse in Arabiam, et de Arabia Damascum revertisse, et ibi fecisse triennium: quos dies multos Scriptura testatur, dicens: Cum implerentur autem dies multi, consilium fecerunt Judaei ut eum interficerent . Notae autem factae sunt Saulo insidiae eorum: et custodiebant portas die ac nocte, ut eum interficerent. Accipientes ergo discipuli ejus nocte, per murum dimiserunt eum, submittentes in sporta. Cum autem venisset Jerusalem, tentabat jungere se discipulis. Lucam vero 394 idcirco de Arabia praeterisse, quia forsitan nihil dignum apostolatu in Arabia perpetrarat: et ea potius compendiosa narratione dixisse, quae digna Christi Evangelio videbantur. Nec hoc segnitiae Apostoli deputandum, si frustra in Arabia fuerit  Al. commoratus sit: sed quod aliqua dispensatio et Dei praeceptum fuerit ut taceret. Nam et postea legimus Paulum
Abbreviated transcription (Latin):
sum damascum. post triennium uenis¬
se ierosolimam. uidisse petrum & cum
eo mansisse diebus quindecim. nec p̃t̃
iacobum frẽm dñi alterum conuenisse.
Quȩ ut uera credantur. dubia quippe
uideri absentibꝰ poterant: sub testatione
confirmat dicens. Quȩ autẽ dico uo¬
bis. ecce coram dõ. quia non mentior.
Possumꝰ igitur estimare isse quidem pau¬
lum scdm lucȩ hystoriam ierosolunam.
non quasi ad antecessores apłos. ut ali¬
quid ab illis disceret. sed ut ꝑsecutioniᷤᷤ
impetum declinaret. qui sibi damasci
ꝓpter ęuangelium xp̃i fuerat concita¬
tus. & sic uenisse ierosolimã quasi ad qũa-¬
cumq aliam ciuitatẽ. Unde eum statĩ
ꝓpter insidias recessisse & uenisse arabi-¬
am siue damascum. atq inde post tri¬
ennium ad uidendum petrum ieroso¬
limam reuertisse. Uel certe ita. Statim
ut baptiratus sit & accepto eybo con¬
fortatus. fuisse eum cum discipulis qͥ
erant damasci ꝑ dies aliquot. & stupen¬

Expanded text:
sum Damascum, post triennium venissum Damascum, post triennium venisse Jerosolymam, vidisse Petrum, et cum eo mansisse diebus qJacobum, fratrem Domini, alterum convenisse. Quae ut vera credantur dubia quippe videri absentibus poterant, sub testatione confirmat, dicens: Quae autem dico vobis, ecce coram Deo quia non mentior. Possumus igitur aestimare esse quidem Paulum, secundum Lucae historiam, Jerosolymam, non quasi ad antecessores apostolos, ut aliquid ab illis disceret: sed ut persecutionis impetum declinaret, qui sibi Damasci propter Evangelium Christi fuerat concitatus: et sic venisse Jerosolymam quasi ad quamcumque aliam civitatem. Inde cum statim propter insidias recessisse, et venisse Arabiam, sive Damascum: atque inde post triennium ad videndum Petrum Jerosolymam revertisse. Vel certe ita: Statim ut baptizatus sit, et accepto cibo confortatus, fuisse eum cum discipulis qui erant Damasci per dies aliquot: et stupen
Abbreviated transcription (Latin):
in arabiam & rursus reuersus damascũ
post tres annos ȩuangelium p̾dicarit.
& tunc demum ierosolimam ueniens
cum carne & sanguine. quid necesse fue¬
rat id ipsum iterare dicentẽ. neq ueni iero¬
solunã ad antecessores meos apłos. Isitaq
sensus tenendus ẽ quẽ supra exposuimus.
Sed abii in arabiam. et iterum reuersus sũ
concinere. referente lica in actibꝰ apłoꝵ
fuerint ei insidiȩ & in sporta ꝑ murum
nocꝰte dimissus sit et uenerit ierłm tem
ptans se ungere discipłis. a quibus cum
uitaretur & timerent ad eum accedere:
a barnaba ad apłos illum esse ꝑductũ.
& ibi narrasse quomodo dñm uiderit
in itinere. & damasci fiducialit̾ egerit
in nomine rãu. Erat inquit cum illis
intrans et exiens in ierłm: & fiducia¬
liter agens in nomine dñi. Loqͤbat᷑ qͦ
occidere eum. Quod cum cognouissen
fr̃s. deduxerunt eum cęsaream: & dimi¬
serunt tharsum. Hic autẽ dicit se pri¬
mum isse in arabiam & iterum reuer¬

Expanded text:
in Arabiam, et rursus reversus Damascum, in Arabiam, et rursus reversus Damascum, post tres annos Evangelium praedicaverit: et tunc demum Jerosolymam veniens,cum carne et sanguine, quid necesse fuerat idipsum iterare dicendo: Neque veni Jerosolymam ad antecessores meos apostolos? Is itaque sensus tenendus, quem supra exposuimus. Sed abii in Arabiam: et iterum reversus sum o concinere, fuerint ei insidiae, et in sporta nocte per murum demissus sit, et venerit in Jerusalem tentans se conjungere discipulis, a quibus cum vitaretur, et timerent ad eum accedere, a Barnaba ad apostolos illum esse perductum, et ibi narrasse quomodo Dominum viderit in itinere, et Damasci fiducialiter egerit in nomine Jesu. Erat, inquit, cum illis intrans, et exiens in Jerusalem, et fiducialiter agens in nomine Domini, loquebatur quaerebant occidere eum. Quod cum cognovissent fratres, deduxerunt eum Caesaream, et dimiserunt Tharso . Hic autem dicit se primum isse in Arabiam , et iterum rever
Abbreviated transcription (Latin):
subintelligit᷑ quod non post modicũ
cum sanguine & carne contulerit. et
sensus hic quo apłi excusant᷑ ne caro
& sanguis sint: stare non poterit. dũ
nichilominus qui in principio cum
sanguine & carne non contulit. post¬
modum ut dixi cum sanguine et carne¬
non contulerit. Quȩ ꝓpositio nos coar¬
tat ut sic distinguamus. ne statim siue
continuo cum carne iungamͦ & sangui-¬
ne. sed cum suꝑioribꝰ herere faciamus
& legatur. cum autem placuit ei
qui me segregauit de utero matris meȩ.
ac deinde ut reuelaret filium suum
in me: & ad extremum ut ȩuangeliza¬
rem illum in gentibꝰ continuo. ut a pro¬
prio incipiat exordio non contuli cum
carne & sanguine. Magisq arbitrandũ
est sic stare sensum. quia qui statim missꝰ
sit post reuelationem xp̃i ȩuangłm gen¬
tibus annuntiare. non steterit nec
moris quibꝰdam tempus ꝓduxerit.
eundo ad apłos & reuelationem dñi
cum hominibꝰ conferendo. sed abierit

Expanded text:
subintelligitur, quod postmodum subintelligitur, quod postmodum cum sanguine et carne contulerit: et sensus hic, quo apostoli excusantur, ne caro et sanguis sint, stare non poterit: dum nihilominus qui in principio cum carne et sanguine non contulit, postmodum, ut dixi, cum carne et sanguine contulerit. Quae praepositio nos coarctat, ut sic distinguamus, ne statim, sive continuo, cum carne jungamus et sanguine; sed cum superioribus haerere faciamus, et legatur: Cum autem placuit ei qui me segregavit de utero matris meae. Ac deinde: Ut revelaret Filium suum in me. Et ad extremum: Ut evangelizarem illum in gentibus continuo: ut a proprio incipiat exordio: Non contuli cum carne et sanguine; magisque arbitrandum est sic stare sensum: quia qui statim missus sit, post revelationem Christi Evangelium gentibus annuntiare, non steterit: nec moris quibusdam tempus produxerit eundo ad apostolos, et revelationem Domini cum hominibus conferendo: sed abierit
Abbreviated transcription (Latin):
post reuelationem xp̃i non fuerit di-¬
gnatus ire ad homines & cum eis con¬
ferre fermonem. ne post doctrinam
uidelicet dĩ a carne & sanguine instrue-¬
retur. sed absit ut ego petrum. iohannẽ
& iacobum. carnem & sanguinem pu-¬
tem. quȩ regnum dĩ possidere non pos-¬
sunt. Si sp̃uales & apłi caro & sanguis
sunt. quid de choicis arbitramur: Non
contulit plane paulus post reuelatio¬
nem xp̃i cum carne & sanguine. quia
noluit margaritas ꝓicere ante porcos.
nec dare sc̃m̃ canibꝰ. Uide quid de
peccatoribus scriptum sit. non ꝑmane-¬
bit sp̃s m̃s in hominibꝰ istis. quia car¬
nes sunt. Cum talibus qui caro & san¬
guis erant quȩ petro quoq non reuela¬
uerunt filium di non contulit apłs
euangelium quod ei fuerat reuelatum.
sed paulatim eos de carne & sanguine
uertit in sp̃m. & tunc demum eis occul¬
te ȩuangelii sacramenta cõmisit. Dicat
quispiam.Si statim non contulit cum
carne ꝙ sanguine ȩuangelium. tam̃

Expanded text:
post revelationem Christi non fuerit dipost revelationem Christi non fuerit dignatus ire ad homines, et cum eis conferre sermonem: ne post doctrinam videlicet Dei, a carne et sanguine instrueretur. Sed absit ut ego, Petrum, Joannem et Jacobum carnem et sanguinem putem; quae regnum Dei possidere non possunt . Si spirituales apostoli, caro et sanguis sunt, quid de χοϊκοῖς arbitramur? Non contulit plane Paulus post revelationem Christi cum carne et sanguine, quia noluit margaritas projicere ante porcos, nec dare sanctum canibus. Vide quid de peccatoribus scriptum sit: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quia caro sunt . Cum talibus, qui caro et sanguis erant, quae 392 Petro quoque non revelaverunt Filium Dei , non contulit Apostolus Evangelium quod ei fuerat revelatum, sed paulatim eos de carne et sanguine vertit in spiritum: et tunc demum eis occulta Evangelii sacramenta commisit. Dicat quispiam: Si statim non contulit cum carne et sanguine Evangelium, tamen
Abbreviated transcription (Latin):
reuelatum ẽ. Simile ẽ in euangłio. Mediꝰ
in uobis stat. quem uos nescitis. Et ali¬
bi. Erat lux uera quȩ illuminat omnẽ
hominẽ uenientẽ in mundum. Ex quo
ꝑspicuum fit natura om̃ibus dĩ in eẽ
notitiam. nec qũẽquam sine xp̃o nasci.
& non delere semina in se sapientiȩ ꝙ
iustitiȩ reliquarumq uirtutũ. unde
mult absꝙ: fide & ȩuangłio xp̃i uel
sapienter faciant aliqua uel sc̃e. ut pa¬
rentibus obsequant᷑. ut in opi manum
porrigant. non opprimant uicmos. non
aliena diripiant. magisq iudicio di
obnoxii fiant. quod habentes in se pͥn
credunt in eo sine quo esse ñ possunt.
Dotest & aliter accipi in paulo dĩ filius
reuelatus. quod prȩdicante illo agni-¬
tꝰ sit gentibus. quem ante nesciebant.
ontinuo non ad quieui carni & san¬
guini. siue ut in greco melius habet.
non contuli cum carne & sanguine.
cio plerosq de apłis hoc dictum arbi¬
trari. Nam & porphirius obicit quod

Expanded text:
revelatum est. Simile est illud in Evangelio: Medius in vobis stat, quem vos nescitis Joan. I, 26. Et alibi: Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in mundum . Ex quo perspicuum fit, natura omnibus Dei inesse notitiam, nec quemquam sine Christo nasci, et non habere semina in se sapientiae, justitiae, reliquarumque virtutum. Unde multi absque fide et Evangelio Christi, vel sapienter faciunt aliqua, vel sancte, ut parentibus obsequantur: ut inopi manum porrigant: non opprimant vicinos: non aliena diripiant: magisque judicio Dei obnoxii fiant  Al. fiunt, quod habentes in se prinnt  Al. credant in eo sine quo esse non possunt. Potest et aliter accipi in Paulo Dei Filius revelatus: quod, praedicante illo, agnitus sit gentibus, quem antea nesciebant. . Continuo non acquievi carni et sanguini. Sive ut in Graeco melius habet: Non contuli cum carne et sanguine. Scio, plerosque de apostolis hoc dictum arbitrari. Nam et Porphyrius objicit, quod
Abbreviated transcription (Latin):
rus. habentes ergo principem sacerdotũ
& apłm confessionis nr̃ȩ ĩm: nec fuisse
erat. ibi etiam paulus apłs poneretur.
Quatuor autẽ genera apłoꝵ sunt: unũ
Aliud quod a dõ quidem ẽ. sed ꝑ homi¬
nem. tertium quod abhomine & ñ a d̾o.
quartum quod neq a do neq ꝑ homi¬
nem neq ab homine. sed a semetipso.
De primo genere potest eẽ ysaias &
patre & xp̃o missus ẽ: de scdõ irĩc filius
naue. qui a dõ quidem ẽ. apłs constitu¬
tus. sed ꝑ hominẽ moysen. Tertium ge¬
nus est. cum hominum fauore & stu¬
dio aliquis ordinatur. ut nunc uide¬
inus plurimos non dĩ iudicio sed red̾e¬
pto fauore uulgi in sacerdotium subro¬
gari. Quartum est pseudo ꝓpħarum &
pseudo aploꝵ. de quibus apłs istuismo¬
di inquit pseudo apłi oꝑarii iniquita¬
tis transfigurantes se in apłos xp̃i. qui

Expanded text:
rus: Habentes ergo principem sacerdotum rus: Habentes ergo principem sacerdotum et apostolum confessionis nostrae Jesum : nec fuisse erat, ibi etiam Paulus apostolus poneretur. Quatuor autem genera apostolorum sunt: unum, aliud, quod a Deo quidem est; sed per hominem; tertium, quod ab homine, non a Deo; quartum, quod neque a Deo, neque per hominem, neque ab homine, sed a semetipso. De primo genere potest esse Isaias, o missus est. De secundo, Jesus filius Nave, qui a Deo quidem est apostolus constitutus, sed per hominem, Moysen. Tertium genus est, cum hominum 375 favore et studio aliquis ordinatur. Ut nunc videmus plurimos non Dei judicio, sed redempto favore vulgi in sacerdotium subrogari. Quartum est pseudoprophetarum et pseudoapostolorum, de quibus apostolus: Istiusmodi, inquit, pseudoapostoli, operarii iniquitatis, transfigurantes se in apostolos Christi, qui
Abbreviated transcription (Latin):
se ꝓpter caritatem seruum fecit. ut plu¬
res lucrifaceret: recte hortatur & cȩteroᷤᷤ
ut ꝑ caritatẽ sibi feruiant. quȩ non
quęrit quod suum ẽ sed quod ꝓximi.
Qui enim uult fieri primus: erit om̃i¬
um seruus: ut quomodo saluator in
forma di constitutꝰ non rapinam arbi¬
tratus est esse se ȩqualem dõ. sed scipsũ
exinaniuit. formam serui accipiens. et

Expanded text:
se propter charitatem servum fecit, ut pluse propter charitatem servum fecit, ut plures lucrifaceret , recte hortatur et caeteros, ut per charitatem sibi serviant: quae non quaerit quod suum est, sed quod proximi. Qui enim vult fieri primus, erit omnium servus : ut quomodo Salvator in forma Dei constitutus, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed seipsum exinanivit, formam ser
Abbreviated transcription (Latin):
dantur: sed sp̃u magis stent. sp̃u p̃puti¬
um carnis abscidant. & ad sp̃s altiora
tendentes. humilitatẽ litterȩ derelin-¬
quant. Potest autem & aliter intelligi.
Dicat quispiam. Si cessaui o payle esse
sub lege. & de seruitute in libertatẽ uo¬
catus sum: ergo debeo ita uiuere. ut
conuenit libertati. nec aliquibꝰ prȩce¬
ptis teneri: sed quo dcumq placuerit ꝙ
uoluntas suggesserit hoc facere. imple¬
re. sectari. Ad quod respondit apłs. uo¬
catos quidem nos eẽ in sp̃s libertatẽ. sed
ita ut libertas ipsa carni non seruiat.
Nec putemus quia nobis om̃ia licent
omĩa expedire. quin potius quia serui
legis eẽ cessauimus. facti liberi magis
ꝑ caritatẽ nobis inuicem seruiamus:
ut laciniosȩ legis p̃cepta uno dile¬
ctionis capitulo concdudantur. sed ꝑ
caritatẽ seruite in inuicem.
mĩs enim lex in uno sermone implet᷑:
diliges praximum tuum sicut teipsum.
UI cum esset liber exom̃ibus. om̃ium

Expanded text:
dantur; sed spiritu magis stent, spiritu praeputidantur; sed spiritu magis stent, spiritu praeputium carnis abscindant, et ad spiritus altiora tendentes, humilitatem litterae derelinquant. Potest autem et aliter intelligi. Discat quispiam: Si cessavi, o Paule, esse sub Lege, et de servitute 497 libertatem vocatus sum: ergo debeo ita vivere ut convenit libertati, nec aliquibus praeceptis teneri, sed quodcumque placuerit, et voluntas suggesserit, hoc facere implere, sectari. Ad quod respondit Apostolus: Vocatos quidem nos esse in spiritus libertatem: sed ita, ut libertas ipsa carni non serviat. Nec putemus quia nobis omnia licent, omnia expedire: quin potius quia servi Legis esse cessavimus, facti liberi, magis per charitatem nobis invicem serviamus, ut laciniosae Legis praecepta, uno dilectionis capitulo concludantur. Sed per charitatem servite invicem, omnis enim lex in uno sermone impletur. Diliges proximum tuum sicut teipsum. Qui cum esset liber ex omnibus, omnium
Abbreviated transcription (Latin):
erudiat᷑ cum etiam ea quȩ quibꝰdam tri¬
stia putantur in lege. supplicia dico
ꝙ pręlia. & euersiones gentium ꝙ com¬
minationes ad popłos ꝑ ꝓpħas. magis
remedia intellexerit esse quam pęnas :
Non enim in ȩternum irascit᷑ dominus.
Cum hȩc ergo nobis aꝑta fuerint. ratio¬
nabiliorem habebimus fidem. ꝙ corre¬
ctos mores temperantia comitabit᷑ quã
continentia sequitur &̃ castitas:. ꝙ post
hȩc om̃ia incipiet & lex esse ꝓ nobis. Huc¬
usꝙ origenes. Quibꝰ nos possumus ad¬
dere: ut dicamus de seruitute legali ad
ȩuangłii libertatẽ uocatos. quibꝰ suꝑius
dicit᷑. state ꝙ nolite rursum uigo seruitu¬
tis herere. etiam nunc moneri. ut leue
xp̃i iugum & delectabilia euangłii p̃ce¬
pta sectantes nequaquam putent sibi li¬
cere ut hac ipsa libertatẽ uiuendi in occa¬
sione carnis utantur: scilicet ut iuxta
carnr̃ uiuant. iuxta carnem circumci¬

Expanded text:
erudiatur, cum etiam ea quae quibusdam trierudiatur, cum etiam ea quae quibusdam tristia putantur in Lege supplicia dico et praelia, et eversiones gentium, et comminationes ad populos per prophetas, magis remedia intellexerit esse, quam poenas? Non enim in aeternum irascetur Dominus . Cum haec ergo nobis aperta fuerint, rationabiliorem habebimus fidem, et correctos mores temperantia comitabitur, quam continentia sequetur et castitas: et post haec omnia incipiet esse Lex pro nobis. » Hucusque Origenes. Quibus nos possumus addere, ut dicamus de servitute legali ad Evangelii libertatem vocatos quibus superius dicitur: State, et nolite rursum jugo servitutis haerere  etiam nunc moneri, ut leve Christi jugum et delectabilia Evangelii praecepta sectantes, nequaquam putent sibi licere, ut hac ipsa libertate vivendi, in occasione carnis utantur: scilicet ut juxta carnem vivant, juxta carnem circumci
Abbreviated transcription (Latin):
ros magis incantatoribꝰ & gazarenis
atq chaldeis sapientiores reꝑtos. ꝙ moy¬
sen om̃i sapientia & doctrina ȩgyptioꝵ
eruditum. Multoꝵ ergo malorum occasio
ẽ. siquis in scripturȩ carne ꝑmaneat: quȩ
qui fecerit. regnum di non consequetur.
Quam obrem sp̃m scripturȩ fructꝰq quȩ¬
ramus: qui non dicuntur ẽẽ manifesti.
Multo quippe labore ꝙ sudore ꝙ digno
cultu. in scripturis fructus sp̃s inuenit᷑.
Unde arbitror paulum diligenter et
caute de scripturȩ sensibus dixisse carna¬
libus manifesta autẽ sunt oꝑa carnis:
de sp̃ualibꝰ uero non ut ibi posuisse ma-¬
nifestus est fructus sp̃s. sed ita: fructus
autẽ sp̃s ẽ. caritas. gaudium . pax. & reli¬
qua. Quod si relictis typis ad ueritatẽ scri¬
pturȩ transeamus & sp̃m. statim nobis
prima caritas panditur: q ad gaudium
inde gradientes. ꝑuenimus ad pacem.
ꝑ quam consequimur patientiam. Quis
autẽ non ad mirationem & bonitatem

Expanded text:
ros, magis, incantatoribus, et Gazarenis ros, magis, incantatoribus, et Gazarenis 496 atque Chaldaeis sapientiores repertos, et Moysen omni sapientia et doctrina Aegyptiorum eruditum. Multorum ergo malorum occasio est, si quis in Scripturae carne permaneat. Quae qui fecerint, regnum Dei non consequenter. Quamobrem spiritum Scripturae fructusque quaeramus, qui non dicuntur esse manifesti. Multo quippe labore et sudore, et digno cultu in Scripturis fructus spiritus invenitur. Unde arbitror, Paulum diligenter et caute de Scripturae sensibus dixisse carnalibus: Manifesta autem sunt opera carnis . De spiritualibus vero non ut ibi posuisse, manifestus est fructus spiritus; sed ita: Fructus autem Spiritus, est charitas, gaudium, pax, et reliqua . Quod si relictis typis, ad veritatem Scripturae transeamus et spiritum, statim nobis prima charitas panditur, et ad gaudium inde gradientes, pervenimus ad pacem, per quam consequimur patientiam. Quis autem non ad miserationem et bonitatem
Abbreviated transcription (Latin):
positus scripturȩ sermo doceat: & ex
hoc loco ꝓbatur. filia babylonis mise¬
ra. beatus qui retribuit tibi retributio¬
nem tuam. quam retribuisti nobis. bea-¬
tus qui tenebit & allidet paruulos tu¬
cetera his similia. de contentionibus
uidelicet. emulatione. ira. rixis. dissen¬
sentiamꝰ: ꝓuocant nos magis hẏstoriȩ
exempla quam ꝓhibent. Hereses quoq
magis de carnali scripturȩ intelligentia
quam de oꝑe carnis nr̃ȩ ut plurimi
estimant substiterunt. Nec non inui-¬
dias & ȩbrietates ꝑ legis litteram di-¬
scimus. In ebriatur Noc post diluiuum:
& patriarchȩ apud frẽm ioseph in egy¬
pto. Sedet comessationes in regnoꝵ
libro scriptȩ sunt saltante dauid ꝙ con¬
crepante tẏmpanis coram arca testam̃¬
ti di: & his similia. Quęrit᷑ quomodo
ad ueneficia & ad maleficas artes. sim¬
caro eius nos ꝓuocet: nisi ad eius dẽ
scripturȩ sp̃m transcendamꝰ᷑. puto hoc
significare decies danihelem & tres pue¬

Expanded text:
positus Scripturae sermo doceat, et ex positus Scripturae sermo doceat, et ex hoc loco probatur: Filia Babylonis misera, beatus qui retribuet tibi retributionem tuam, quam retribuisti nobis. Beatus qui tenebit, et allidet parvulos tu et caetera his similia: de contentionibus videlicet, aemulatione, ira, rixis, dissensentiamus provocant nos magis historiae exempla, quam prohibent. Haereses quoque magis de carnali Scripturae intelligentia, quam de opere carnis nostrae, ut plurimi aestimant, substiterunt. Necnon invidiam et ebrietates per Legis litteram discimus. Inebriatur Noe post diluvium, et patriarchae apud fratrem Joseph in Aegypto . Sed et comessationes in Regnorum libro scriptae sunt; saltante David et concrepante tympanis coram Arca testamenti Dei , et his similia. Quaeritur quomodo ad veneficia, et ad maleficas artes, simcaro, nos provocet: nisi ad ejusdem Scripturae spiritum transcendamus. Puto hoc significare, decies Danielem, et tres pue
Abbreviated transcription (Latin):
ypotues in totius ȩpłẽ in hȩc subito pau¬
lus erumpit. Statim quippe sequitur.
Si autẽ sp̃u ducimini: non estis sub lege.
Et cum hucusq aliqua ex parte sibi sermo
cohereat: rursum si simplicem intelligin¬
tiam subsequanur. ad inordinata repen¬
te p̃cepta nos transfert de carne ꝙ spũ
disserens: id est manifesta autẽ sunt oꝑa
carnis/ illa & illa: & ẽ contrario fructus
autẽ sp̃s est caritas. ꝙͥ reliqua. Sed neq
in his consequentiam desperare debemꝰ.
quia oꝑa carnis diuinoꝵ uoluminum
hystoria continet. non ualde eos iuuans
qui sic eam intelligunt ut scripta est.
Quis enim non docebitur seruire luxu¬
riȩ ꝙ fornicationẽ habere ꝓ nichilo. cũ
iudam ad meretricem legerit ingredien¬
riter uxores: Quomodo non ad idolatri¬
am ꝓuocabit᷑. qui sanguinem tauroꝵ
ꝙ cet̾as leuitici uictimas non plusqũa
quod in littera sonat putauerit indi¬
care: Quod autẽ inimicitias in aꝑto

Expanded text:
hypothesin totius Epistolae, in haec subito Pauhypothesin totius Epistolae, in haec subito Paulus erumpet; 495 statim quippe sequitur: Si autem spiritu ducimini, non estis sub Lege. Et cum hucusque aliqua ex parte sibi sermo cohaereat, rursum si simplicem intelligentiam sequamur, ad inordinata repente praecepta nos transfert, de carne et spiritu disserens, id est: Manifesta autem opera carnis illa et illa. Et econtrario: Fructus autem spiritus, est charitas, et reliqua. Sed neque in his consequentiam desperare debemus; quia opera carnis divinorum voluminum historia continet; non valde eos juvans qui sic eam intelligunt, ut scripta est. Quis enim non docebitur servire luxuriae, et fornicationem habere pro nihilo: cum Judam ad meretricem legerit ingredienriter uxores? Quomodo non ad idololatriam provocabitur, qui sanguinem taurorum, et caeteras Levitici victimas non plus quam quod in littera sonat, putaverit indicare? Quod autem inimicitias, in aperto
Abbreviated transcription (Latin):
tamen xp̃i sunt. Si enim intelligit my¬
sterium caritatis infirmioribus seruien¬
tis: faciat aliquid ꝓpter infirmos. ne in
tuus. Diligenter itaq attende. an ex con¬
sequentibꝰ sensus iste texatur. Uos inqͥt
fr̃s in libertatem uocati estis: forsitan idõ
quia non om̃s uocationem capere pote¬
rant libertatis. Propter quod nunc au¬
ditis: tantum ne libertatẽ in occasio¬
nem detis carnis. Per dilectionẽ enim
oportet minoribus seruire maiores: qͥa
qui uult esse maior erit om̃ium seruis.
Neq ergo sp̃ualis laceret xp̃i carnes:
neq occasionem illis tribuat ut se re-¬
mordeant ꝓuocantem: ne ab inuicem
consumantur. O portet ergo sp̃u am¬
bulantẽ. ꝙ spũ scripturarum uerba sec¬
tantem: non ꝑficere desiderium carnis
earum. Si autẽ hoc quod dicitur spũ
ambulate et desiderium carnis non ꝑfi¬
cietis simpliciter intelligamꝰ ut pleriq
arbitrantur: contra argumentum et

Expanded text:
tamen Christi sunt. Si enim intelligit mytamen Christi sunt. Si enim intelligit mysterium charitatis infirmioribus servientis, faciat aliquid propter infirmos: ne in tuus. Diligenter itaque attende, an ex consequentibus sensus iste texatur. Vos, inquit, fratres, in libertatem vocati estis: forsitan ideo, quia non omnes vocationem capere poterant libertatis. Propter quod nunc auditis: Tantum ne libertatem in occasionem detis carni. Per dilectionem enim oportet minoribus servire majores: quia qui vult esse major, erit omnium servus . Neque ergo spiritualis laceret Christi carnes: neque occasionem illis tribuat, ut se remordeant provocantem ne ab invicem consumantur. Oportet ergo spiritu ambulantem, et spiritu Scripturarum verba sectantem, non perficere desiderium carnis earum. Si autem hoc quod dicitur: Spiritu ambulate, et desiderium carnis non perficietis, simpliciter intelligimus ut plerique arbitrantur contra argumentum et
Abbreviated transcription (Latin):
borum pondere demonstrat᷑. Quic quid
ergo illi ꝓ apło excusationis attulerint:
hoc nos pro lege ueteri defendimus.
os enim in libertatẽ uocati estis fr̃s: tan¬
tum ne libertatẽ in occasionem carnis
sub audit᷑ detis. Qd qr in greco ñ habet᷑. latinꝰ
mo stromatũ libro transferri pla
ad uerbum: non qo
singula non possint suis locis ꝙ sensibꝰ
explanari. sed quo a suꝑiori negotio se¬
parata uinum difficile corpus efficiant:
et si fic intelligant᷑ ut resonant. in con¬
sequenter & abrupte repugnare. inter
se & scatere uideantur. Origenis itaq
hȩc uerba sunt. Difficilis locus est: ꝙ ita
nobis disserendus uidetur. Qui liber
est ꝙ altiori sensu sp̃m & ueritatẽ sequi¬
tur. precedentesꝙ typos contemnit, et
litteram: non iccirco debet minores de¬
spicere & occasionem dare his qui non
possunt sentire sublimiꝰ de se penitus
desperandi. Licet enim infirmi sinit. & caro¬
in comparationem sp̃s appellentur: caro

Expanded text:
borum pondere demonstratur. Quidquid borum pondere demonstratur. Quidquid ergo illi pro Apostolo excusationis attulerint, 494 hoc non pro Lege veteri defendemus. Vos enim in libertatem vocati estis, fratres: tantum ne libertatem in occasionem carni subauditur detis: quod quia in Graecmo Stromatum libro transferri placuit ad verbum. Non quo singula non possint suis locis et sensibus explanari; sed quo a superiori negotio separata, unum difficile corpus efficiant: et si sic intelligantur ut resonant, inconsequenter et abrupte repugnare inter se et scatere videantur. Origenis itaque haec verba sunt: « Difficilis locus est: et ita nobis disserendus videtur. Qui liber est, et altiori sensu spiritum, et veritatem sequitur, praecedentes et typos contemnit et litteram: non idcirco debet minores despicere, et occasionem dare his qui non possunt sentire sublimius, de se penitus desperandi. Licet enim infirmi sint et caro comparatione spiritus appellentur: caro
Abbreviated transcription (Latin):
dictum est. melius esse aliquem sine
oculo & sine manu ꝙ sine pede. ꝙ qͣ¬
libet alia parte membroꝵ intrare in
regnum cęloꝵ. quam totum ire in
gehennam: ita & nunc optare eis
magis unam partem corporis ꝑdere
quã ꝑ occasionem integri corꝑis perpe¬
tuo igne damnari. Hic locus siquando
ab ęthnicis reprehenditur. quomodo ei
responderi possit ostendimꝰ. Nunc a nob̃
contra hereticos ꝓferatur. martionem
uidelicet & ualentinum s. om̃s qui
contra uetus latrant testamentum: qͣ
ratione illi qui creatorem sanguinari¬
um. seuerum. bellatorem. ꝙ tantum
iudicem criminantur. hoc in apło dĩ
boni. ualeant excusare. Et certe nullam
puto in ueteri lege tam trucem tam
cruentam in aliquos esse sententiam:
quam. utinam abscidantur qui uos con¬
turbant. Nec possunt dicere orasse apo¬
stolum ꝓ inimicis xp̃i qui eiꝰ eccłias con¬
turbabant. nec ex dilectione ꝓlatam. qͦd
tumore &̃ indignatione plenum ipso u̾¬

Expanded text:
dictum est: melius esse aliquem sine dictum est: melius esse aliquem sine oculo, et sine manu, et sine pede, et qualibet alia parte membrorum intrare in regnum coelorum, quam totum ire in gehennam : ita et nunc optare eis magis unam partem corporis perdere, quam per occasionem integri corporis perpetuo igne damnari. Hic locus si quando ab ethnicis reprehenditur, quomodo eis responderi possit, ostendimus. Nunc a nobis contra haereticos proferatur, Marcionem videlicet, et Valentinum et omnes qui contra vetus latrant Testamentum, qua ratione illi qui Creatorem sanguinarium, severum bellatorem, et tantum judicem criminantur, hoc in Apostolo Dei boni valeant excusare. Et certe nullam puto in veteri Lege tam trucem, tam cruentam in aliquo esse sententiam, quam, utinam abscindantur qui vos conturbant. Nec possunt dicere orasse Apostolum pro inimicis Christi, qui ejus Ecclesias conturbabant. Nec ex dilectione prolatum, quod tumore et indignatione plenum, ipso ver
Abbreviated transcription (Latin):
condemnatus: Ad quod qui ꝓ paulo
respondebit. hȩc dicet: non tam furous
in ad uersarios quam dilectionis in ȩcde-¬
sias cłi uerba eẽ quȩ loquut᷑ sit. Uide¬
bat quippe totam ꝓuintiam quam ipse
suo sanguine & ꝑiculis ab idolatria
ad xp̃i transduxerat fidem. subita ꝑsua¬
sione turbatam: & dolore apłico dolore
patris se tenere non poterat. Autabat
uocem. & quibus blanditꝰ fuerat irasce¬
bat᷑: ut quos nequiuerat lenitate. saltim
obiurgatione retineret. Nec
mi¬
rum est si apłs ut homo et
uasculo clausus infirmo uidensq aliam
legem in corpore suo captiuantẽ se &
ducentẽ in lege peccati. semel fuerit hoc
locutus. in quod frequenter sc̃os uiroᷤ
cadere ꝑspicimus. Sed et illud dici po¬
test. licet suꝑfluum quibusdam ẽẽ uidea¬
tur. quod paulus non tam maledix̾it
eis quam orauerit. ꝓ illis. ut eas partes
corporis ꝑderent ꝑ quas delinquere
cogebantur. & quomodo in ȩuangłio

Expanded text:
condemnatus. Ad quod qui pro Paulo condemnatus. Ad quod qui pro Paulo respondebit, haec dicet: non tam furoris in adversarios, quam dilectionis in Ecclesias Dei, verba esse quae locutus sit. Videbat quippe totam provinciam, quam ipse suo sanguine, et periculis ab idololatria, ad Christi transduxerat fidem, subita persuasione turbatam, et dolore apostolico, dolore patris, se tenere non poterat: mutabat vocem, et quibus blanditus fuerat, irascebatur, ut quos nequiverat lenitate, saltem objurgatione retineret. Nec mirum esse si Apostolus, ut homo, et vasculo clausus infirmo, vidensque aliam legem in corpore suo captivantem se, et ducentem in lege peccati, semel fuerit hoc locutus, in quod frequenter sanctos viros cadere perspicimus. Sed et illud dici potest licet superfluum quibusdam esse videatur quod Paulus non tam maledixerit eis, quam oraverit pro illis, ut eas partes corporis perderent, per quas delinquere cogebantur. Et quomodo in Evangelio
Abbreviated transcription (Latin):
tinam ꝙ abscidantur. qui uos contur
ueritur quomodo paulus discipl̃s
eius qui ait benedicite maledicentibꝰ
uobis. & ipse loquens benedicite ꝙ
nolite maledicere. & in alio loco. neq ma¬
ledici regnum dĩ possidebunt: nunc et
dixerit. utinam ꝙ abscidantur qui uos
conturbant. Tam enim detestanda ab¬
scisionis est passio:. ut &̃ qui inuitis
intulerit legibus publicis puniat᷑. & qͥ
se ipsum castrauerit infamis habeatur.
Ut enim illud aiunt uerum sit uiuit
in me xp̃s. et hoc an exꝑimentum quȩ¬
ritis eius qui in me loquitur xp̃s: cer¬
te maledictionis uox non potest eius
intelligi qui dicit. discite a me quia
humilis sum & mitis & mansuetus
corde. Et magis putatur iudaico furo¬
re, et quadam effrenata insama se non
potuisse cohibere. quam imitatꝰ esse eũ
qui tamqua agnus coram tondente se
non aperuit os suum. & maledicentibꝰ
non remaledixit. tradidit autẽ se morti

Expanded text:
tinam et abscindantur qui vos conturbant. tinam et abscindantur qui vos conturbant. Quaeritur quomodo Paulus discipulus ejus qui ait: Benedicite maledicentibus vobis. Et ipse loquens: Benedicite et nolite maledicere . Et in alio loco: Neque maledici regnum Dei possidebunt : nunc et dixerit: Utinam et abscindantur qui vos conturbant. Tam enim detestanda abscisionis est passio, ut et qui invitis eam intulerit, legibus publicis puniatur, et qui seipsum castraverit, infamis habeatur. Ut enim illud, aiunt, verum sit: Vivit in me Christus ; et hoc: An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus? certe maledictionis vox non potest ejus intelligi, qui dicit: Discite a me, quia humilis sum, et mitis, et mansuetus corde . Et magis putatur Judaico furore, et quadam effrenata insania se non potuisse cohibere, quam imitatus esse eum, qui tamquam agnus coram tondente se, non aperuit os suum, et maledicentibus non remaledixit . Tradidit autem 493 se morti
Abbreviated transcription (Latin):
quam quia doceo legẽ esse completã.
Quod autẽ crux uideis scandalum sit
gentibꝰ autẽ stultitia: ipse dñs nr̃ osten¬
dit qui lapis dicitur offensionis & pe¬
tra scandali. ꝓpter nichil aliud puto. nͥ
quia prȩdicatio cum plenis uelis ap̃
audientes ꝓcesserit. statim ut ad crucẽ
uenerit impingit. & nequaqũa libero
cursu potest ultra ꝓcedere. Sed hȩc crux
quȩ apud uidȩos scandalum ẽ & apud
gentes stultitia: nobis qui credimus uir-¬
tus est ꝙ sapientia. Xp̃s enim dĩ uirtꝰ
ẽ ꝙ dĩ sapientia: ut ꝓpter id quod stulti¬
tia dicebat᷑. fatuum dĩ sapientius fie¬
ret hominibꝰ .s̃. ꝓpter id quod infirmi¬
tas scandalum. infirmum di fortius
fieret hominibꝰ. Cum autẽ inquit
crucis xp̃i scandalum maneat. & ego
ꝑsecutionẽ patiar. quam ñ paterer
si scandalum non maneret: frustra
quidam iactitant me circũcisionẽ
predicare. qũa impugnando sustinco
persecutionem.bant.¬

Expanded text:
quam quia doceo Legem esse completam. quam quia doceo Legem esse completam. Quod autem crux Judaeis scandalum sit, gentibus stultitia, ipse Dominus noster ostendit, qui lapis dicitur offensionis, et petra scandali : propter nihil aliud puto, nisi quia praedicatio cum plenis velis ad audientes processerit, statim ut ad crucem venerit, impingit: et nequaquam libero cursu potest ultra procedere. Sed haec crux quae apud Judaeos scandalum est, et apud gentes stultitia, nobis qui credimus virtus est et sapientia. Christus enim Dei virtus est, et Dei sapientia , ut propter id quod stultitia dicebatur, fatuum Dei sapientius fieret hominibus: et propter id quod infirmitas et scandalum, infirmum Dei fortius fieret hominibus. Cum autem, inquit, crucis Christi scandalum maneat, et ego persecutionem patiar, quam non paterer, si scandalum non maneret: frustra quidam jactitant me circumcisionem praedicare, quam impugnando sustineo persecutionem. U
Abbreviated transcription (Latin):
apłs paulus in epłis suis sepe cõme¬
morat. se a uidȩis ꝑsecutiones creber¬
rimas sustimisse: ꝓpterea quod doceret
eos qui de gentibus crediderant in
xp̃o. non debere circũcidi. Hi itaq¬
de quibus supra ait. qui autẽ contur¬
bat uos portabit udicium quicumq
est ille: ut deciperent galathas etiã
hoc addebant. Non solum petrus &
uos aliter docuit. quam se rei ueritas
habet. timotheum circumcidit. & u¬
dȩis frequenter uidȩus factus ẽ ueri¬
tate cogente. Quam opinionem de ga-¬
latharum mentibus paulus nunc uo¬
lens tollere. ait. Ego autẽ fr̃s si circũci¬
sionem predico: quid adhuc ꝑsecutio¬
nem patior: Omne inquit in me odiũ
iudȩoꝵ. & qua aduersum me furunt
insania ob nichil aliud ẽ: nisi quod do¬
ceo gentes non debere circumcidi. &
legis onera suꝑflua &̃ iam ab olita custo¬
dire. Cum autẽ ꝑsecutionem patiar:
manifestum est me circumcisionem
non p̃dicare quam destruo. Non enĩ
tantum ꝑsecutionẽ patior a uidȩis. qr

Expanded text:
apostolus Paulus in Epistolis suis saepe commemorat se a Judaeis persecutiones creberrimas sustinuisse, propterea quod doceret eos qui de gentibus crediderant in Christo, non debere circumcidi. Hi itaqude quibus supra ait, Qui autem conturbat vos portabit judicium, quicunque est ille  ut deciperent Galatas etiam hoc addebant: Non solum Petrus etvos aliter docuit, quam se rei veritas habet. Timotheum circumcidit, et Judaeis frequenter Judaeus factus est, veritate cogente, quam opinionem de Galatarum mentibus Paulus nunc volens tollere ait: Ego autem, fratres, si circumcisionem praedico, quid adhuc persecutionem patior? Omne, inquit, in me odium Judaeorum, et qua adversum me furunt insania, ob nihil aliud est, nisi quod doceo gentes non debere circumcidi, et legis onera superflua, et jam abolita custodire. Cum autem persecutionem patior, manifestum est me circumcisionem non praedicare, quam destruo. Non enim tam persecutionem patior a Judaeis, quia
Abbreviated transcription (Latin):
mortificauit. & a saluatore dilectus. ne¬
quaꝙ̃ seruus sed amicꝰ uocat᷑. non est
ultra lex posita. quȩ impiis et peccato¬
ribus & ñ subditis & nefariis constitu¬
ta est. At nunc cum omĩa quȩ diffi¬
ciliora sunt uel modica ex parte faci¬
amus. hoc solum non facimus quod
et factu facilius est. & absq quo cassa
sunt unuersa quȩ facimus. Ieiunium
corporis sentit iniuria. iugiliȩ carnem
macerant. elemosinȩ labore quȩruntur:
sanguis in martẏrio qũauis ardeat fi¬
des: tamen sine timore & dolore ñ fun

Expanded text:
mortificavit, et a Salvatore dilectus, nemortificavit, et a Salvatore dilectus, nequaquam servus, sed amicus vocatur, non est ultra Lex posita, quae impiis et peccatoribus, et non subjectis et nefariis constituta est. At nunc cum omnia quae difficiliora sunt, vel modica ex parte faciamus, hoc solum non facimus, quod et factu facilius est, et absque quo cassa sunt universa quae facimus. Jejunii corpus sentit injuriam: vigiliae carnem macerant: eleemosynae labore quaeruntur: sanguis in Martyrio, quamvis ardeat fides, tamen sine dolore et timore non fun
Abbreviated transcription (Latin):
difficile est docere. quomodo uniuersa
p̃cepta. non occides. non adulterabis. ñ
furaberis. non falsum testimonium di¬
ces. ꝙ cȩt̾a his similia: una caritatis ob¬
seruatione teneant᷑. Hoc ostendere ar-¬
duuim est. quomͦ hostiȩ quoq quȩ in
leuitico sunt p̃ceptȩ. & eyboꝵ uel absti¬
nentia. uel ꝑmissio. cum alia munda. alia
dicantur immunda. sollemnitatũ quoq
iugis ꝑ annos recursus in uno caritatis
p̃cepto recapitulentur: nisi forte quisil¬
lo se transferat ut affirmet legem sp̃uale
esse. ꝙ imaginibꝰ q exemplaribus noscȩ¬
lestium deseruisse antequã uerus ponti-¬
fex adueniret. qui postquã semel seipsũ
offerens uictimam suo sanguine nos re-¬
demit. om̃is illa priscȩ legis uarietas ꝙ
difficultaᷤᷤ. in ipsius suꝑ homines dilecti¬
one completa est. Intantum quippe pat̾
amauit mundum: ut filium suum caris¬
simum. & unigenitum daret ꝓ nobis.
Ei autẽ qui semel spũ uiuens oꝑa carniꝰ

Expanded text:
difficile est docere quomodo universa difficile est docere quomodo universa praecepta, non occides, non adulterabis, non furaberis, non falsum testimonium dices, et caetera his similia, una charitatis observatione teneantur. Hoc ostendere arduum est, quomodo hostiae quoque, quae in Levitico sunt praeceptae, et ciborum vel abstinentia, vel permissio, cum alia munda, alia dicantur immunda, solemnitatum quoque jugis per annos recursus, in uno charitatis praecepto recapitulentur. Nisi forte quis illo se transferat, ut affirmet Legem spiritualem esse, et imaginibus et exemplaribus nos coelestium deservisse, antequam verus Pontifex adveniret: qui postquam semel seipsum offerens victimam, suo sanguine nos redemit, omnis illa priscae Legis varietas, et difficultas, in ipsius super homines dilectione completa est. Intantum quippe Pater amavit mundum, ut Filium suum charissimum, et unigenitum daret pro nobis. Ei autem qui semel spiritu vivens, opera carnis
Abbreviated transcription (Latin):
se factus obȩdiens usq ad mortẽ. mor¬
tẽ autẽ crucis: ita & nos quȩcũq ante
sub lege necessitate facere uidebamur.
nunc sciamꝰ nobis liberis magis ꝑ carita¬
tẽ esse facienda. Tantum autẽ bonum ẽ
caritas. ut om̃is lex in illa recapitule¬
tur. Enumerat & in alio loco apłs ca¬
ritatis bona dicens. Non zelatur: non
agit ꝑperam. Multiq in medio replica¬
tis. in fine concludit. Om̃ia sperat. om̃ia
sustinet: caritas numqũa excidit. Et sal¬
uator in ȩuangłio hoc signum sui ait
quidem puto non solum hominibꝰ. sed
etiam angelis conuenire. Aliis uerbis
id ipsum dicitur. Quod uobis fieri non
uultis alteri ne feceritis: ꝙ quȩ uultis
rari uxorem meam. nolo substantiam
diripi. nolo me falso opprimi testimo¬
nio. ꝙ ut cuncta breui sermone comprȩ¬
hendam. indigne fero aliquid michi
fieri quod iniustum est. Hȩc eadem si
ꝑ caritatẽ in me operantẽ uel fecero al¬
teri uel uoluero. lex om̃is impleta ẽ. Nec

Expanded text:
ediens usque ad mortem, mortem autem crucis : ita et nos quaecumque ante sub Legis necessitate facere videbamur, nunc sciamus, nobis liberis, magis per charitatem esse facienda. Tantum autem bonum est charitas, ut omnis lex in illa recapituletur. Enumerat et in alio loco Apostolus charitatis bona, dicens: Non zelatur, non agit perperam . Multisque in medio replicatis, in fine concludit: Omnia sperat, omnia sustinet, charitas numquam excidit. Et Salvator in Evangelio, hoc signum sui, ait,quidem puto non solum hominibus, sed etiam angelis convenire. Aliis verbis idipsum dicitur: Quae vobis fieri non vultrari uxorem meam, nolo substantiam diripi, nolo me falso opprimi testimonio, et ut cuncta brevi sermone comprehendam, indigne fero aliquid mihi fieri quod injustum est. Haec eadem si 498 per charitatem in me operantem, vel fecero alteri, vel voluero, lex omnis impleta est. Nec