comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tuũ. Quid hic faciat misellis hõib : qui ipsum dñm ma¬
iestatis scripturaꝵ testimoniis appetiit: Si inquit filiꝰ
dei es: mitte te deorsũ. Quare : scriptũ est em̃ inquit:
Magnoꝑe nobis doctrina loci istius attendenda atq reti¬
nenda est: ut tando euangelice auctoritatis exemplo
tra catholicã fidẽ uiderimus : diabołli ꝑeos loqͥ mi¬
nime dubitemꝰ. Nam sicut t̾e caput capiti: ita nunc
quoq m̃bra m̃bris loquuntur. Membra scilicet dia¬
boli m̃bris xp̃i: ꝑfidi fidelib ÷ sacrilegi religiosis. he¬
retici postremo catholicis. S quid tandem dicunt : Si
esse uis & hereditatẽ regni celestis acciꝑe. mitte te deor¬
sũ: id est existius te sublimis eccłie que etiã demplum
dei putatur doctrina & traditione dimitte. Ac si qͥs
interroget quempiã hereticoꝵ talla sibi suadentem.
unde ꝓbas unde doces quod eccłie catholice unuiersa¬
lem & antiquam fidem dimitt̾e debeam: statĩ ille.

Expanded text:
. Quid hic faciet misellis hominibus qui ipsum Dominum majestatis Scripturarum testimoniis appetivit? Si, inquit, filius Dei es, mitte te deorsum. Quare? Scriptum est enim, inquit. Magnopere nobis doctrina loci istius attendenda atque retinenda est, ut tanto evangelicae auctoritatis exemplo, tra catholicam fidem viderimus, diabolum per eos loqui minime dubitemus. Nam sicut tunc caput capiti, ita nunc quoque membra membris loquuntur, membra scilicet diaboli membris Christi, perfidi fidelibus, sacrilegi religiosis, Haeretici postremo Catholicis. Sed quid tandem dicunt? Si, esse vis Dei et haereditatem regni coelestis accipere, mitte te deorsum, id est, ex istius te sublimis Ecclesiae, quae etiam templum Dei putatur, doctrina et traditione demitte. Ac si quis interroget quempiam haereticorum sibi talia persuadentem: Unde probas, unde doces quod Ecclesiae Catholicae universalem et antiquam fidem dimittere debeam? statim ille:
Abbreviated transcription (Latin):
que breuitatis studio p̾termittimꝰ. Quib tam̃ cunc¬
tis satis eudenter ꝑspicueq monstratur. hoc apud
om̃s fere hereses quasi sollempne ẽẽ ac legitimũ ut
semꝑ ꝓfams nouitatib gaudeant: antiquitatis scita
fastidiant: & ꝑ oppositiones falsi nõis scientie a fide nau¬
fragent. Contra uero catholicoꝵ hoc fore ꝓpriũ. deposi¬
ta scqꝵ patrũ & cõmissa seruare : dãpnare ꝓfanas noui¬
scripture destimoniis utafur. Utuntur plane: & ue¬
hement̃ quidẽ. Nam uideas eos uolare ꝑsigła queq
sc̃a legisuolumina ꝑmoysi ꝑ regnoꝵ libros. ꝑ psalmoᷤ ꝑ apłos.

Expanded text:
quae brevitatis studio praetermittimus: quibus tamen cuncquae brevitatis studio praetermittimus: quibus tamen cunctis satis evidenter perspicueque monstratur hoc apud omnes fere haereses quasi solemne esse ac legitimum, ut semper profanis novitatibus gaudeant, antiquitatis scita fastidiant, et per oppositiones falsi nominis scientiae a fide naufragent. Contra vero Catholicorum hoc vere proprium, deposita sanctorum patrum et commissa servare, damnare profanas noviScripturae testimoniis utantur. Utuntur plane. et vehementer quidem. Nam videas eos volare per singula quaeque sanctae legis volumina, per Moysi, per Regum l
Abbreviated transcription (Latin):
astrictũ: Qs ante sacrilegũ arriũ trinitatis unitatẽ
discindere ÷ quis ante sceleratũ sabelliũ unitatis tͥ¬
nitatẽ confundere ausus est: Quis ante crudelissimũ
nouatianũ crudelem dm̃ dixit : eo qͦd mallet mortẽ
morientis quã ut reuertatur & uiuat. Quis ante ma¬
gum symonẽ apostolica districtione ꝑcussum a
quo uetus ille turpitudinũ gurges usq in nouis¬
simum pͥscilianũ continua & occulta successione
manauuit. auctorẽ malorũ ul est scelerũ impi¬
etatum. flagitioꝵq nr̃oꝵ ausus est dicere creatorẽ deum:
quippe quẽ asserit talem hominũ manib ipsã creare
naturã. que ꝓprio quodã motũ & necessarie cuiꝰdam
uoluntatis impulsu nichil aliud possit. nichil aliud
uelit nisi peccare: eo qͦd furiis uitioꝵ omiũ exagitata
& inflamata ÷ in om̃ium turpitudinũ baratra in ex¬
hausta cupiditate rapiatur. Innumera sunt talia:

Expanded text:
adstrictum? Quis ante sacrilegum Arium trinitatis unitatem adstrictum? Quis ante sacrilegum Arium trinitatis unitatem discindere, quis ante sceleratum Sabellium unitatis Trinitatem confundere ausus est? Quis ante crudelissimum Novatianum crudelem Deum dixit, eo quod mallet mortem morientis quam ut revertatur et vivat? Quis ante magum Simonem, apostolica districtione percussum a quo vetus ille turpitudinum gurges usque in novissimum Priscillianum continua et occulta successione manavit auctorem malorum, id est, scelerum, impietatum, flagitiorumque nostrorum ausus est dicere creatorem Deum? Quippe quem adserit talem hominum manibus ipsam suis creare naturam, quae proprio quodam motu et necessariae cujusdam voluntatis impulsu nihil aliud possit, nihil aliud velit nisi peccare, eò quòd furiis vitiorum omnium exagitata et inflammata in omnia turpitudinum barathra inexhausta cupiditate rapiatur. Innumera sunt talia,
Abbreviated transcription (Latin):
tudo : tot insule: ꝓuincie. reges gentes. regna nationes:
totus postremo iam pene terraꝵ orbis ꝑcatholicã fide
xp̃o capiti incorporatus tanto scłoꝵ tactu ignorasse
blasphemasse nescisse quid crederet ꝓnuntietur. Pro¬
fanas inquit uocũ nouitates deuita: quas reciꝑe atq
sectari numquã catholicoꝵ: semꝑ uͦ hereticoꝵ fuit. Et
reuera que ũquã hereses nisi sub certo noĩe. certo loco
certo tempore ebulliunt: Qs uiquã hereses institu¬
it : nisi qui se pliꝰ ab ecełia catholice uniuersitatis
& antiquitatis confessione discreuerit: Quod ita
esse: luce clarius exempla demonstrant᷑. Quis eni
ũquã ante ꝓfanũ illum pelagiũ tantã uirtutem
liberi p̾supsit arbitrii ⁊ ut ad hoc inbonis reb ꝑ ac¬
tus singulos adiuuandũ necessariã dĩ grãm ñ pu¬
taret: quis ante ꝓdigiosũ discipułu eiꝰ scelestiũ ⁊ reatu
p̾uaricationis ade om̃e humanũ genus denegauit

Expanded text:
tudo, tot insulae, provinciae, reges, gentes, regna, nationes, tudo, tot insulae, provinciae, reges, gentes, regna, nationes, totus postremo jam pene terrarum orbis, per catholicam fidem Christo capiti incorporatus, tanto seculorum tractu ignorasse, errasse, blasphemasse, nesciisse quid crederet, pronuntietur. Prophanas, inquit, vocum novitates devita: quas recipere atque sectari nunquam Catholicorum, semper vero Haereticorum fuit. Et revera, quae unquam haeresis nisi sub certo nomine, certo loco, certo tempore ebullivit? Quis unquam haereses instituit nisi qui se prius ab Ecclesiae catholicae universitatis et antiquitatis consensione discreverit? Quod ita esse luce clarius exempla demonstrant. Quis enim unquam ante profanum illum Pelagium tantam virtutem liberi praesumpsit arbitrii ut ad hoc in bonis rebus per actus singulos adjuvandum necessariam Dei gratiam non putaret? Quis ante prodigiosum discipulum ejus Coelestium reatu praevaricationis Adae omne humanum genus denegavit
Abbreviated transcription (Latin):
las etatũ successiones incorrupta ueritatis traditione
manentẽ: & usq in scła sine fine mansurã: Qa tum:
nolite inquit reciꝑe eũ indomũ: nec aue ei dixeritis:
Qenĩ dicit illi aue: cõmunicat oꝑibus suis malignis.
Prouanas in quit uocũ nouitates. Qd est ꝓphanas: qͤ
nichil habent sacri. nicħ religiosi: ab eccłie penetrali¬
bus que est tempłu dei penitus extraneas ꝓfanas
inquit uocũ nourtates. Nocũ idest dogmatũ rerũ
sententiaꝵ nouitates: que sunt uerustati que antiqui¬
tati contrarie. Que sirecipiantur: necesse ẽ ut fides
beatoꝵ patrũ aut tota aut certe magna ex parte
iuoletur : necesse est ut om̃s omiũ etatũ fideles om̃s
sc̃i. om̃s casti. continentes. uirgines. om̃s cleri. leuite &
sacerdodes: tanta confessoꝵ mi lia. tanti martirum
exercitꝰ: tanta urbiũ. tanta ppłoꝵ celebritas &e multi.¬

Expanded text:
las aetatum successiones incorrupta veritatis traditione las aetatum successiones incorrupta veritatis traditione manentem, et usque in secula sine fine mansuram? Quid tum? Nolite, inquit, recipere eum in domum, nec ave ei dixeritis. Qui enim dicit illi ave, communicat operibus ejus malignis. Prophanas, inquit, vocum novitates. Quid est prophanas? Quae nihil habent sacri, nihil religiosi, ab Ecclesiae penetralibus, quae est templum Dei, penitus extraneas. Prophanas, inquit, vocum novitates. Vocum, id est, dogmatum, rerum, sententiarum novitates, quae sunt vetustati atque antiquitati contrariae: quae si recipiantur, necesse est ut fides beatorum patrum, aut tota, aut certe magnâ ex parte violetur; necesse est ut omnes omnium aetatum fideles, omnes sancti omnes casti, continentes, virgines, omnes clerici, levitae et sacerdotes, tanta confessorum millia, tanti martyrum exercitus, tanta urbium, tanta populorum celebritas et mult
Abbreviated transcription (Latin):
postea instantius p̾dicaretur ⁊ qͦd antea securius col¬
lebatur hoc ide postea solicitiꝰ excoleret᷑: Hoc inquam
semꝑ neq qͥcquã p̃terea hereticoꝵ nouitatibus excitata
concilioꝵ suoꝵ decretis catholica ꝑfecit eccłia÷ nisi
ut qͦd prius a maioribus sola tradicione susceꝑat hoc
deinde poteris etiam ꝑ scripture eyrographũ consig¬
naret: magnam rerum sũmam paucis littris comp̃henden¬
do: & plerũq ꝓpter intelligentie lucẽ nouũ fidei sensũ
deamus. Otimothee inquit depositũ custodi: deuitans
ꝓfanas uocũ nouitates. Deuita inquit quasi uiꝑam.
quasi scorpionẽ. quasi basiliscũ : ne te non solum tac¬
tu: s etiã uisu flatuq ꝑcuciant. Qd est deuitare: cũ
huiꝰmodi nec cib̃u sumere. Qd ẽ deuita : si quis in quit¬
uenit ad uos & hãc doctrinã ñ affert. Quã doctrinã
nisi catholicã & uniuersale ÷ & unã eandemq singu¬

Expanded text:
postea instantius praedicaretur, quod antea securius copostea instantius praedicaretur, quod antea securius colebatur, hoc idem postea sollicitiùs excoleretur? Hoc, inquam semper, neque quicquam praeterea, Haereticorum novitatibus excitata, conciliorum suorum decretis catholica perfecit Ecclesia, nisi ut quod prius à Majoribus sola traditione susceperat, hoc deinde posteris etiam per Scripturae chirographum consignaret, magnam rerum summam paucis litteris comprehendendo, et plerumque, propter intelligentiae lucem, non novum fidei sensum deamus. O Timothee, inquit, depositum custodi, devitans prophanas vocum novitates. Devita, inquit, quasi viperam, quasi scorpionem, quasi basiliscum, ne te non solum tactu, sed etiam visu afflatuque percutiant. Quid est devitare? cum hujusmodi nec cibum sumere, 1  Joann. Quam doctrinam, nisi catholicam et universalem, et unam eamdemque per singu
Abbreviated transcription (Latin):
necesse est ut nichil post hec apud eccłiã relinquatur
intactũ: nichilillibatũ. nichil integrũ. nichil inma¬
culatũ: s sit ibidẽ deinceps impioꝵ ac turpiũ erroꝵ
lupanar : ubi erat ante caste & incorrupte sacrariũ
ueritatis. S auertat hoc a suoꝵ mentibus nefas diuina
sedula &e cauta depositoꝵ apud se dogmatũ custos m¬
chil in his ũquã ꝑmutat : nichil minuit nichil addit:
ñ ãputat necessaria: ñ apponit suꝑflua : ñ amittit sua.
ñ usurpat aliena: s om̃i industria hoc unũ studet:
ut uetera fideliter sapienterq tractando si qua sunt
antiquitus informata & inchoata accuret & poliat:
si qua iã expressa & enucleata consolidet & firmet:
siqua iã confirmata & definita custodiat. Deniq qͥd
umquã aliud concilior̃ decretis enixa est nisi ut qͦtban¬
tea simpliciter i credebatur hoc idem postea diligen¬
tius crederetur : qͦd antea lentiꝰ p̾dicabatur hoc idem

Expanded text:
necesse est ut nihil posthac apud Ecclesiam relinquatur necesse est ut nihil posthac apud Ecclesiam relinquatur intactum, nihil illibatum, nihil integrum, nihil immaculatum, sed sit ibidem deinceps impiorum ac turpium errorum lupanar ubi erat antea castae et incorruptae sacrarium veritatis. Sed avertat hoc a suorum mentibus nefas divina  Ecclesia, sedula et cauta depositorum apud se dogmatum custos, nihil in his unquam permutat, nihil minuit, nihil addit, non amputat necessaria, non apponit superflua, non amittit sua, non usurpat aliena; sed omni industria hoc unum studet ut vetera fideliter sapienterque tractando, si qua sunt illa antiquitus informata et inchoata, accuret et poliat; si qua jam expressa et enucleata consolidet, firmet; si qua jam confirmata et definita, custodiat; denique quid unquam aliud Conciliorum decretis enisa est nisi ut quod antea simpliciter credebatur, hoc idem postea diligentius crederetur, quod antea lentius praedicabatur, hoc idem
Abbreviated transcription (Latin):
hoc ide flore etate maturescat: hoc idẽ ꝓficiat & ꝑfi¬
ciatur. fas est etenĩ ut prisca illa celestis philosophie
doginata ꝓcessu tẽporis excurrent᷑. limentur po¬
liantur: s nefas est ut cõmutent᷑ nefas ut detrun¬
centur ut mutilent᷑. Accipiant licet eui dentiã. luc̃ẽ
distinctionẽ: s retineant necesse ẽ plenitudinẽ in¬
tegritatẽ ꝓprietatẽ. Nam si semel admissa fue.¬
rit hec impie fraudis licentia: horreo dicere quan¬
tũ exscindente atq abolende religionis ꝑicułu con¬
sequatur. Abdicata eteñĩ qualibet parte catholici
dogmatis: alia quoq atq itẽ alia ac deinceps alie
iam quasi exmore & licito abdicabunt᷑. Porro aut̃
singillatĩ partib repudiantis quid aliud ad extre¬
mum sequeretur t nisi ut totũ parit̾ repudietur:s
econtra si nouitia ueterib ÷ extranea domesticis. & ꝓfana
sacratis admisceri ceꝑit: ꝓserpat hic mos in uniuersũ.

Expanded text:
hoc idem floreat et maturescat, hoc idem proficiat et perfihoc idem floreat et maturescat, hoc idem proficiat et perficiatur. Fas est etenim ut prisca illa coelestis philosophiae dogmata processu temporis excurentur, limentur, poliantur; sed nefas est ut commutentur, nefas ut detruncentur, ut mutilentur. Accipiant, licet, evidentiam, lucem, distinctionem; sed retineant necesse est plenitudinem, integritatem, proprietatem. Nam si semel admissa fuerit haec impiae fraudis licentia, horreo dicere quantum exscindendae atque abolendae Religionis periculum consequatur. Abdicata etenim qualibet parte catholici dogmatis, alia quoque atque item alia, ac deinceps alia et alia, jam quasi ex more et licito, abdicabuntur. Porro autem sigillatìm partibus repudiatis, quid aliud ad extremum sequetur, nisi ut totum pariter repudietur? sed e contra, si novitia veteribus, extranea domesticis, et profana sacratis admisceri coeperint, proserpat hic mos in universum
Abbreviated transcription (Latin):
um est ut nos eoꝵ posteri ꝓ germana ueritate: frum̃¬
ti. subsiditiuũ ⁊izane eligamꝰ errorem. Quin potiꝰ
hoc rectũ & consequens est: ut pͥmis atq extremis si¬
bimet ñ discrepantib. de increm̃tis triticee institu¬
tionis triticei quoq dogmatis frugem demetamus : ut
cum aliquid ex illius seminis primordiis accessũ tempo¬
ris euoluat᷑. & nẽ letet᷑ & excolat᷑: nichil tam̃ de ger¬
minis ꝓprietate mutet᷑. Addatur licet species. forma.
distinctio: eacde tam̃ cuiꝰq generis natura ꝑmaneat.
Absit etenĩ ut rosea illa catholici sensus plantaria: in
carduos. spinasq uertatur. Absit inquã ut mnisto spi¬
ritali paradiso. de cinnamomii & balsami surculis:
loliũ repente atq aconita ꝓueniant. Qacumq gͥ in
hac eccłie dĩ agricultura fide patrũ satũ est: hoc
idem filioꝵ industria dscet excolatur & obseruet᷑..

Expanded text:
um est ut nos eorum posteri pro germana veritate frumeum est ut nos eorum posteri pro germana veritate frumenti subdititium zizaniae legamus errorem. Quin potiùs hoc rectum et consequens est ut primis atque extremis sibimet non discrepantibus, de incrementis triticeae institutionis triticei quoque dogmatis frugem demetamus; ut cùm aliquid ex illis seminum primordiis accessu temporis evolvatur, et nunc laetetur et excolatur, nihil tamen de germinis proprietate mutetur: addatur licet species, forma, distinctio, eadem tamen cujusque generis natura permaneat. Absit etenim ut rosea illa catholici sensus plantaria in carduos spinasque vertantur. Absit inquam, ut in isto spiritali paradiso de cinnamomi et balsami surculis lolium repente atque aconita proveniant. Quodcumque igitur in hac Ecclesia Dei agricultura fide patrum satum est, hoc idem filiorum industriâ decet excolatur et observetur,
Abbreviated transcription (Latin):
partes ac formas numerus dexexat etatis : quas inpar¬
uulis creatoris sapĩa p̾liciauerat. Quod sihumana spe¬
cies in aliquã deinceps non sui generis uertatis effigiẽ
aut certe addat᷑ quippiã m̃broꝵ numero uel detraha¬
tur: necesse est ut totũ corpus uł intercidat uł ꝓdi¬
giosũ fiat ÷ uł certe debiliterur. Ita etiã xp̃iane religi¬
onis dogia sequatur has decet ꝓfectuũ leges. ut an¬
nis scilicet consolidetur ÷ dilatetur tempore: sublime¬
tur ȩtate: incorruptũ tam̃ illibatũq ꝑmaneat: & uniuet¬
sis partiũ suaꝵ mensuris. cuntisq quasi m̃bris ac sensi¬
b ꝓpriis plenũ atq ꝑfectũ sit: quod nichil p̃terea ꝑ¬
mutationis ãmittat : nulla ꝓprietatis dispendia: nul¬
lam definitionis sustineat uarietatẽ. Exempli gr̃ã.
Seuerunt maiores nr̃i antiquitꝰ in hac eccłiastica se¬
gete triticee fidei semina: iniquũ ualde & incongru¬

Expanded text:
partes ac formas numerus detexat aetatis quas in parpartes ac formas numerus detexat aetatis quas in parvulis Creatoris sapientia praeformaverat. Quod si humana species in aliquam deinceps non sui generis vertatur effigiem, aut certe addatur quippiam membrorum numero vel detrahatur, necesse est ut totum corpus vel intercidat, vel prodigiosum fiat, vel certe debilitetur: ita etiam Christianae Religionis dogma sequatur has decet profectuum leges, ut annis scilicet consolidetur, dilatetur tempore, sublimetur aetate, incorruptum tamen illibatumque permaneat, et universis partium suarum mensuris cunctisque quasi membris ac sensibus propriis plenum atque perfectum sit, quod nihil praeterea permutationis admittat, nulla proprietatis dispendia, nullam definitionis sustineat varietatem. Exempli gratia: Severunt majores nostri antiquitus in hac ecclesiastica segete triticeae fidei semina: iniquum valde et incongru
Abbreviated transcription (Latin):
scilicet doginate. eodem sensu. eadeq sententia. Imitet᷑
animaꝵ religio rationẽ corpoꝵque licet annorũ ꝓ¬
cessũ numeros suos euoluant & explieent: eadẽ tamen
que erant ꝑmanẽt. Multũ inter ẽ int̾ puericie florẽ
& senectutis maturitatẽ : s idem ipsi fiunt senes eẽ qui
fuerant adolescentes: ut quãuis unius eiusdẽq homi¬
nis statꝰ. habitusq mutetur: una tam̃ nichilominꝰ
eadeq natura. una eadeq ꝑsona sit. Parua lactenti¬
uni menbra magna uiuenũ: eadẽ ipsa sunt tam̃.
Quot paruuloꝵ artus tot uiroꝵ: & siqua illa sunt que
eui maturis etate pariuntur. iam ĩ seminis ratione ꝓfer.¬
ta sunt: ut nichil postea nouũ ꝓferatur in senib. quod
non inpueris iam ante latitauerit. Unde ñ dubiũ est hans
ẽẽ legitimã & rectã ꝓficiendi reguła ÷ hc̃ ratũ atq pul¬
cherrimũ crescendi ordinẽ: si eas semꝑ ingrandiorib

Expanded text:
scilicet dogmate, eodem sensu, eademque sententia. Imitetur scilicet dogmate, eodem sensu, eademque sententia. Imitetur animarum religio rationem corporum: quae licet annorum processu numeros suos evolvant et explicent, eadem tamen quae erant permanent. Multum interest inter pueritiae florem et senectutis maturitatem; sed iidem tamen ipsi fiunt senes qui fuerant adolescentes; ut quamvis unius ejusdemque hominis status habitusque mutetur, una tamen nihilominus eademque natura, una eademque persona sit. Parva lactentium membra, magna juvenum, eadem ipsa sunt tamen. Quot parvulorum artus, tot virorum; et si qua illa sunt quae aevi maturioris aetate pariuntur, jam in seminis ratione proserta sunt; ut nihil novum postea proferatur in senibus quod non in pueris jam antè latitaverit. Undè non dubium est hanc esse legitimam et rectam proficiendi regulam, hunc ratum atque pulcherrimum crescendi ordinem, si eas semper in grandioribus
Abbreviated transcription (Latin):
diuinũ mĩnus idoneũ fecerit ingenio exercitatione
doctrina: esto spiritalis tabernãculi beselehel: p̃cio¬
sas diuini doginatis gemmas exculpe ⁊ fideliter coapta:
adorna sapienter ÷ adice splendorẽ. grãm. uenustatem.
ntelligatur te exponente illustriꝰ qͦd antea obscurius
credebatur: ꝑ te pteritas intellectũ gratuletur: qͣd ante
uetustas ñ intellectũ uenerabatur. Cade tam̃ que didi¬
cisti doce: ut cũ dicas noue. ñ dicas noua. S forsitan
religionis: habeatur plane: & maximꝰ. Nam quis ille
est tam inuidus hominib tam exosus do : qui istud ꝓ¬
hibere conetur: S ita tam̃ ut uere ꝓfectus sit ille fider:
non ꝑmutatio. Si quidẽ add ꝓfectũ ꝑtinet. ut in semet¬
ipsũ unaqueq res ãplificetur: ad ꝑmutationẽ uͦ ut aliqͥa
ex alio in alui transuertatur. Crescat gͥ oportet multũ.
uehem̃terq ꝓficiat tam singuloꝵ quam omniũ: tam

Expanded text:
divinum munus idoneum fecerit, ingenio, exercitatione, divinum munus idoneum fecerit, ingenio, exercitatione, doctrina, esto spiritalis tabernaculi Beseleel, pretiosas divi dogmatis gemmas exsculpe, fideliter coapta, adorna sapienter, adjice splendorem, gratiam, venustatem. Intelligatur, te exponente illustrius, quod ante obscurius credebatur. Per te posteritas intellectum gratuletur quod ante vetustas non intellectum venerabatur. Eadem tamen quae didicisti doce, ut cum dicas nove, non dicas nova. XXIII. Sed forsitan Religionis? Habeatur plane, et maximus. Nam quis ille est tam invidus hominibus, tàm exosus Deo, qui istud prohibere conetur? Sed ita tamen ut verè profectus sit ille fidei, non permutatio. Siquidem ad profectum pertinet ut in semetipsum unaquaeque res amplificetur; ad permutationem verò, ut aliquid ex alio in aliud transvertatur. Crescat igitur oportet et multùm vehementerque proficiat tam singulorum quam omnium, tam
Abbreviated transcription (Latin):
ne dormientib hominib suꝑseminent zirania suꝑ il¬
lud tritici bonũ sem̃ quod seminauerat filius hominis
in agro suo. Depositũ inquit custodi. Quid est depositũ:
id est qͦd tibi creditũ est. ñ quod ate inuentũ: qͦd accepisti.
ñ qͦd excogitasti: rem ñ ingenii.s doctrine ⁊ ñ usurpatio¬
nis pͥuate. s publice traditionis: rẽ ad te ꝑductã ñ a te
platam: in qua ñ auctor debes esse s custos: ñ institutoe
s sectator : ñ ducens s sequẽs. Depositũ iquit custodi.
Catholice fidĩ talentũ inuiolatũ illibatumq conserua:
qͦd tibi creditũ est hoc penes de maneat. hoc adetrada¬
tur: aurũ accepisti. aurũ redde: nolomͥ ꝓ aliis alia rel¬
das: nolo ꝓ auro aut inpudenter plumbũ aut fraudu¬
lenter eram̃ta supponas. Nolo auri specĩe: s naturam
plene. O timothee. o sacerdos o tractator. o doctor ⁊ site

Expanded text:
ne dormientibus hominibus, superseminent zizania super ilne dormientibus hominibus, superseminent zizania super illud tritici bonum semen quod seminaverat filius hominis in agro suo, Depositum, inquit, custodi. Quid est depositum? id est, quod tibi creditum est, non quod a te inventum; quod accepisti, non quod excogitasti; rem non ingenii, sed doctrinae, non usurpationis privatae, sed publicae traditionis; rem ad te perductam, non a te prolatam: in qua non auctor debes esse, sed custos; non institutor, sed sectator; non ducens, sed sequens. Depositum, inquit, custodi; catholicae fidei talentum inviolatum illibatumque conserva. Quod tibi creditum, hoc penes te maneat, hoc a te tradatur. Aurum accepisti, aurum redde: nolo mihi pro aliis alia subjicias: nolo pro auro aut impudenter plumbum aut fraudulenter aeramenta supponas: nolo auri speciem, sed naturam plane. O Timothee, O Sacerdos, O Tractator, O Doctor, si te
Abbreviated transcription (Latin):
lus intelligit: que multis ante seculis latuit. Nuꝑ uers
reuelata & ostensa est: s discite furtĩ atq secretim : de¬
lectabit enĩ uos. E itẽ. Cũ didisceritis latenter docete ne
mundus audiat : ne eccłia sciat: paucis nãq concessũ ẽ
tanti misterii caꝑe secretũ. Nonne hec uerba sunt illiꝰ
meretricis que apud salomonis ꝓuerbia uocat ad se
p̃tereuntes uiam ÷ qui dirigunt iter suũ: qui est inquit
urm̃ insipientissimꝰ deuertat ad me: in opes autẽ sensu
exhortor dicens. Panes occultos libenter attingite: &
aquã dulcẽ furtĩ bibite. Quid deinde: at ille inquit
gene: exponat apls qui circa fidem inquit excider̃t. S o
ritatis: p̃uidebat eñi futuros quos etiã p̃dolebat errores
Quis est hodie thimotheꝰ nisi uł generaliter uniuersa ec¬
cłia uł specialit̾ totũ corpus p̃positoꝵ: qui integr̃a di¬
uini cultus scientiã uł habere ipsi debent uł aliis infun

Expanded text:
lus intelligit, quae multis ante seculis latuit, nuper vero lus intelligit, quae multis ante seculis latuit, nuper vero revelata et ostensa est; sed discite furtìm atque secretìm: delectabit enim vos. Et item: Cum didiceritis, latenter docete; ne mundus audiat, nec Ecclesia sciat: paucis namque concessum est tanti mysterii capere secretum. Nonne haec verba sunt illius meretricis quae apud Salomonis Proverbia vocat ad se praetereuntes viam qui dirigunt iter suum? Qui est, inquit, vestrum insipientissimus, divertat ad me. Inopes autem sensu exhortatur dicens: Panes occultos libenter attingite, et aquam dulcem furtim bibite. Quid deinde? At ille, inquitgenae? Exponat Apostolus: Qui circa fidem, inquit, exciderunt, 2 Tritatis. Praevidebat enim futuros, quos etiam praedolebat, errores. Quis est hodie Timotheus nisi vel generaliter universa Ecclesia, vel specialiter totum corpus Praepositorum, qui integram divini cultûs scientiam vel habere ipsi debent vel aliis infund
Abbreviated transcription (Latin):
post hec inueniuntur aliquictanta inueterate fron¬
tis duritia. tanta inpudentia incude. tanto adamante
ꝑtinatie qui tantis eloquioꝵ celestium molibus non succumbãt:
tantis ponderibus ñ fatiscant : tantis malleis ñ conquassen¬
tur: tantis postremo fulminib non conterantur. Deui¬
ta inqͥt ꝓfanas uocũ nouitates. Non dixit antiquitates:
ñ dixit uetustates: immo plane quid econtͣrio sequeretur
ostendit. Nan si uitanda est nouitas tenenda ẽ antiqui¬
tas: & si ꝓfana ẽ nouitas. sacrata ẽ antiquitas. Ee opposi¬
tiones inqͥt falsi nominis scientiẽ. Uere falsũ nom̃ ap̃ doc¬
trinas hereticoꝵ ut ignorantia scientie. & caligo serem¬
tatis & tenebre luminis ap̾ellatione fuscentur. Quam
qͥła inquit ꝓmittentes: circa fidẽ exciderunt. Quid ꝓmit¬
tentes exciderunt ⁊ nisi nouã nescio quã ignoratãq doc¬
trinam: dudias & eñĩ quosdã ipsoꝵ dicere uenite catho
lici uocitamini & discite fidem ueram. quã p̾ter nos nul¬

Expanded text:
post haec inveniuntur aliqui tanta inveteratae frontis duritia, tanta impudentiae incude, tanto adamante pertinaciae, qui tantis eloquiorum coelestium molibus non succumbant, tantis ponderibus non fatiscant, tantis malleis non conquassentur, tantis postremo fulminibus non conterantur? Devita, inquit, prophanas vocum novitates: Non dixit antiquitates, non dixit vetustates; imo plane quid e contrario sequeretur ostendit. Nam si vitanda est novitas, tenenda est antiquitas; et si prophana est novitas, sacrata est vetustas. Et oppositiones, inquit, falsi nominis scientiae. Vere falsum nomen apud doctrinas Haereticorum; ut ignorantia scientiae, et caligo serenitatis, et tenebrae luminis appellatione fucentur. Quam quidam, inquit, promittentes, circa fidem exciderunt. Quid promittentes exciderunt, nisi novam nescio quam ignoratamque doctrinam? Audias etenim quosdam ipsorum dicere: Venite, olici vocitamini, et discite fidem veram, quam praeter nos nul
Abbreviated transcription (Latin):
mũ malicuiꝰq erroris putredo erũꝑe ceꝑit de ad de¬
fensionẽ sui queła sacre legis uerba furari eaq fal¬
laciter & fraudulenter exponere: statim in t̾pretan¬
do canonũ maloꝵ sententie congregande sunt: qͥb
illud quod cũq exurget nouitiũ idłoq ꝓfanũ & ab

Expanded text:
imum mali cujusque erroris putredo erumpere coeperit, et ad deimum mali cujusque erroris putredo erumpere coeperit, et ad defensionem suî quaedam sacrae legis verba furari, eaque fallaciter et fraudulenter exponere, statim interpretando Canoni majorum sententiae congregandae sunt; quibus illud quodcumque exsurget novitium, i
Abbreviated transcription (Latin):
condẽpnentur. Que tam̃ antiqua scõꝵ patrũ consensio
ñ in om̃ib diuine legis questiuncłis: s solũ certe p̃¬
cipue infidi regula magno nobis studio & inuestigan¬
da ẽ & sequenda. S neq semꝑ neq om̃s hereses hoc
mͦ impugnande sunt: s nouitie recentesq tantũmͦ
cũ pͥmũ scilicet exoriunt᷑ antequã insalsare uetuste
fidei regulas ipsius tẽporis uerantur angustiis: ac
pͥus quã manante latsꝰ ueneno maioꝵ uolumina ui¬
ciare conentur. Ceterũ dilatate & inueterate hereses
nequaquã hacuia aggrediente st̃: eo qͦd ꝓlixioꝵ tẽpoꝵ
tractu lunga his furande ueritatis patuerit occasio.
Atq ideo quascũq illas antiquiores uł scismatũ uł he¬
reseon ꝓfanitates nullomͦ nos oportet nisi aut sola
si opus est scripturaꝵ auctoritate conuincere: aut cer¬
te iã antiquitus unũ ꝓ salib sacerdotũ catholicoꝵ
conciliis conuictas dã  pnatasq uitare. Itaq cũ pͥ¬

Expanded text:
. Quae tamen antiqua sanctorum patrum consensio non in omnibus divinae legis quaestiunculis, sed solum certe praecipue in fidei regula magno nobis studio et investiganda est et sequenda. Sed neque semper neque omnes haereses hoc modo impugnandae sunt, sed novitiae recentesque tantummodo, cum primum scilicet exoriuntur, ante quam infalsare vetustae fidei regulas ipsius temporis vetantur angustiis, ac priusquam manante latius veneno, majorum volumina vitiare conentur. Caeterum dilatatae et inveteratae haereses nequaquam hac via adgrediendae sunt, eo quod prolixo temporum tractu longa iis fruendae veritatis patuerit occasio. Atque ideo quascumque illas antiquiores vel schismatum vel haereseon profanitates nullo modo nos oportet nisi aut sola, si opus est, Scripturarum auctoritate convincere, aut certe jam antiquitus universalibus sacerdotum catholicorum Conciliis convictas damnatasque vitare. Itaque, cum pr
Abbreviated transcription (Latin):
nouitate antiquitas defenderetur ⁊ ita ep̃c cirillus
ꝓlocutus est & definiuit: quod hic quoq int̾pone.¬
re non ab re uideatur. Ait enim infine gestoꝵ. E hec in¬
quit que lecta est epła uenerandi & multũ religiosi
ep̃i cartaginensis capreoli. fidei gestoꝵ inseretur: cuiꝰ
aꝑta sententia est. Uult etenĩ fidei antique dogmata
confirmari: nouitia uero & suꝑflue ad inuẽta & impie

Expanded text:
novitate, antiquitas defenderetur, ita Episcopus Cyrillus novitate, antiquitas defenderetur, ita Episcopus Cyrillus prolocutus est et definivit. Quod hìc quoque interponere non abs re videtur. Ait enim in fine gestorum: Et haec, inquit, quae lecta est Epistola venerandi et multum religiosi Episcopi Carthaginensis Capreoli, fidei gestorum inseretur; cujus aperta sententia est. Vult etenim antiquae fidei dogmata confirmari, novitia vero
Abbreviated transcription (Latin):
se approbaret᷑: lecte sunt quoq ibi queda ad quosdã
eplẽ sc̃ĩ felicis mr̃is & sc̃ĩ uilii urbis rome episcopoꝵ.
Et ut non sołu capt̃ orbis uerũetiã latera illi iudicio
testimoniũ ꝑhiberẽt : adibitꝰ est a meridie beatssimus
testes. iudicesq ꝓducti: quoꝵ beata illa sinodus doc¬
trinã tenens consiliũ sequens credens testimonio.
obediens iudicio: absq tedio & p̃sumptione. ex gr̃a
de fidei regulis ꝓnunciauit. Quamquã multo ã¬
plior maior̃ numerus adhiberi potuerit ÷ s necesse
non fuit. quia neq multitudine testiũ negotii tem¬
pora ocupari oportebat: & decẽ illos non aliud sen-
sisse quã ceteros om̃s collegas suos nemo dubitabat.
ost que omĩa adiecimꝰ & iam beati cyrillisententiã:
que gestis ipsis eccłiasticis continet᷑. Namq cum lectã
esset sc̃i capreoli ep̃i cartaginensis epła. qui nichil
aliud intendebat &e p̾cabatur nisi ut expugnata

Expanded text:
se adprobaretur, lectae sunt quoque ibi quaedam ad quosdam se adprobaretur, lectae sunt quoque ibi quaedam ad quosdam Epistolae sancti Felicis martyris et sancti Julii, urbis Romae Episcoporum. Et ut non solum caput orbis, verum etiam latera illi judicio testimonium perhiberent, adhibitus est à Meridie beatissimustestes, judicesque producti; quorum beata illa Synodus doctrinam tenens, consilium sequens, credens testimonio, obediens judicio, absque taedio, praesumptione, et gratia de fidei regulis pronuntiavit. Quanquam multo amplior majorum numerus adhiberi potuerit, sed necesse non fuit; quia neque multitudine testium negotii tempora occupari oportebat, et decem illos non aliud vere sensisse quam caeteros omnes collegas suos nemo dubitabat. XXXI. Post quae omnia, adjecimus etiam beati Cyrilli sententiam, quae gestis ipsis ecclesiasticis continetur. Namque cum lecta esset Sancti Capreoli, Episcopi Carthaginensis Epistola, qui nihil aliud intendebat et precabatur nisi ut, expugnata
Abbreviated transcription (Latin):
est. Sunt ergo hi uiri quoꝵ millo concilio uel tã¬
quam iudicium uł tamquã testiũ scripta recitata
sunt: scs petrus alexandrinꝰ eꝑe. doctor p̾stantis¬
simus & martir: beatissimus athanasius eiusdẽ
ciuitateͥs eꝑc magister fidelissimꝰ: & confessor emi¬
nentissimꝰ. Sẽs theophił eiusdẽ item urbis eꝑc ur
fide. uita scientia. satis clarus: cui successit ueneran¬
dus cyrillus qui nunc alexandrinã illustrat ecd̃ia
Et ne forsitan unius ciuitatis ac ꝓuincie doctrine
hec putaret᷑: adibita sunt etiam illa cappadocie
lumina. sc̃s gregoriꝰ eꝑc & confessor de nanzando¬
uel narabos: sanctus basilius cesaree &e cappado¬
cum eꝑc & confessor: sc̃s item alter gregorius nycenus
ep̃c fidei. conuersationis. integritatis. & sapĩe merito: fr̃e
basilio dignissimꝰ. S ne sola gͤtia aut oriens tantum
uerũ esiam occidentalis & latinus orbis ita semꝑ sensis¬

Expanded text:
est. XXX. Sunt ergo hi viri quorum in illo Concilio vel tanest. XXX. Sunt ergo hi viri quorum in illo Concilio vel tanquam judicum vel tanquam testium scripta recitata sunt. Sanctus Petrus Alexandrinus Episcopus doctor praestantissimus et martyr beatissimus. Sanctus Athanasius, ejusdem civitatis antistes, magister fidelissimus et confessor eminentissimus. Sanctus Theophilus, ejusdem item urbis Episcopus, vir fide, vita, scientia satis clarus, cui successit venerandus Cyrillus, qui nunc Alexandrinam illustrat Ecclesiam. Et ne forsitan unius civitatis ac provinciae doctrina haec putaretur, adhibita sunt etiam illa Cappadociae lumina, Sanctus Gregorius Episcopus et confessor de Nazianzo; Sanctus Basilius, Caesareae Cappadoopus et confessor; Sanctus item alter Gregorius Nyssenus Episcopus, fidei, conversationis, integritatis et sapientiae merito, fratre Basilio dignissimus. Sed ne sola Graecia aut Oriens tantum, verum etiam Occidentalis et Latinus orbis ita semper sensis
Abbreviated transcription (Latin):
holicissimũ fidelissimũ. atq optimũ factu uisum
est ut immedio sc̃oꝵ patrũ sententie ꝓferentur:
quoꝵ alios martires alios confessores om̃s uͦ catholi.¬
cos sacerdotes fuisse & ꝑmansisse constaret: ut scilicet
rite atq sollempniter ex eoꝵ consensu atq decreto an¬
tiqui doginatis religio confirma retur: & profane no¬
uitatis blasphemia. condẽpnaretur. Quod cũ ita fac¬
tum foret: iure meritoq impius ille nestoriꝰ catholice
uetustati contrarius : beatus uero cirillus sacrosc̃ẽ
antiquitati consentaneus. iudicatus est. Q ut ad fide
rerum nichil dec̾ẽt etiã noĩa &e numerũ licet ordi¬
nẽ fuissemꝰ obliti. edidimus eoꝵ patrũ iuxta quoꝵ
ibidẽ concinnentẽ sibi concordeq sententiã & legis
sacre ꝓloquia exposita sunt: & diuini dogmatis
regula constabilita est. Quos ad confirmanda me¬
moriam: hic quoq recensere nequaquã suꝑfluũ

Expanded text:
holicissimum, fidelissimum, atque optimum factu visum holicissimum, fidelissimum, atque optimum factu visum est ut in medium sanctorum patrum sententiae proferrentur, quorum alios martyres, alios confessores, omnes vero catholicos sacerdotes fuisse et permansisse constaret; ut scilicet rite atque solemniter ex corum consensu atque decreto antiqui dogmatis religio confirmaretur et prophanae novitatis blasphemia condemnaretur. Quod cum ita factum foret, jure meritoque impius ille Nestorius catholicae vetustati contrarius, beatus vero Cyrillus sacrosanctae antiquitati consentaneus judicatus est. Et ut ad fidem rerum nihil deesset, tam nomina et numerum licèt ordinem fuissemus obliti edidimus eorum patrum juxtà quorum ibidem concinentem sibi concordemque sententiam et legis sacrae proloquia exposita sunt, et divini dogmatis regula constabilita est: quos, ad confirmandam memoriam, hìc quoque recensere nequaquam superfluum
Abbreviated transcription (Latin):
quid esset antiquitus ab om̃ib eccłie catholice sacerdo¬
tibus uniuersalis concilii auctoritate deeretũ: demn¬
de si qua noua exurgeret questio ubi id minue re¬
ꝑiret᷑ recurrendũ ad scõꝵ patrũ sententias : eoꝵ dutax¬
at qui suis quiq temporib & locis inunitate cõmuni¬
onis & fidi ꝑmanentes magistri ꝓbabiles extitissent:
& qͥcquid uno sensu atq consensu tenuisse inueniren.¬
tur: id eccłie uerũ & catholicũ absq ullo scrupulo
indicaretur. Quod ne p̾sumptione magis nr̃a quã
auctoritate eccliastica ꝓmere uideremur ÷ exem¬
plum ad hibuimꝰ sc̃i concilii quod ante trienniũ fer¬
me inasia apud epysũ celebratũ est: basso antiochoq
consulib. Ubi cum de sanciendis fidei regulis discep¬
taretur. nequa illic forsitan ꝓfana nouitas in modu
ꝑfidie ariminensis surriꝑer : uniuersis sacerdotib
qui illo ducenti fere numero conuenerant hoc cat¬

Expanded text:
quid esset antiquitus ab omnibus Ecclesiae Catholicae sacerdoquid esset antiquitus ab omnibus Ecclesiae Catholicae sacerdotibus universalis Concilii auctoritate decretum; deinde si qua nova exsurgeret quaestio, ubi id minimè reperiretur, recurrendum ad sanctorum patrum sententias, eorum duntaxat qui suis quisque temporibus et locis in unitate communionis et fidei permanentes, magistri probabiles exstitissent, et quicquid uno sensu atque consensu tenuisse invenirentur, id Ecclesiae verum et catholicum absque ullo scrupulo judicaretur. Quod ne praesumptione magis nostra quam auctoritate ecclesiastica promere videremur, exemplum adhibuimus sancti Concilii quod ante triennium fermè in Asiâ apud Ephesum celebratum est VV. CC. Basso Antiochoque Consulibus: ubi cum de sanciendis fidei regulis disceptaretur, ne qua illic forsitan profana novitas in modum perfidiae Ariminensis obreperet, universis sacerdotibus, qui illo ducenti fere numero convenerant, hoc cat
Abbreviated transcription (Latin):
dis approbent: primũ diuini canonis auctoritate:
deinde eccłie catholice tradicione. Non quia canon so¬
solus non sibi adunuersa sufficiat: s qͥa uerba diui¬
na ꝓ suo pleriq arbitratu interp̾tantes uariaᷤ opinio¬
nes erroresq cõcipiant: atq ideo necesse sit ut ad
unã eccłiastici sensus regułã scripture celestis intel¬
ligentia dirigatur: inhis dũtaxat p̾cipue questio¬
nib. quib totius catholici dogmatis fundam̃ta ni¬
tuntur. Itẽ diximꝰ inipsa rursus eccłia uiniuersita¬
tes pariter & antiquitates consensionem spectare oportere ÷
ne aut ab unitatis integritate in patrẽ scismatis abrũpa¬
mur: aut auetustatis religione inhereseon nouitates
p̃cipiem̃. Item diximus impsa eccłie uetustate duo qͦ¬
dam uehement̃ studioseq obseruanda: qͥb penitꝰ in¬
herere deberent qͥ cũq heretici ẽẽ nollent. Primum. si

Expanded text:
dis adprobent, primum divini Canonis auctoritate, dis adprobent, primum divini Canonis auctoritate, deinde Ecclesiae Catholicae traditione; non quia Canon solus non sibi ad universa sufficiat, sed quia verba divina pro suo plerique arbitratu interpretantes, varias opiniones erroresque concipiant, atque ideò necesse sit ut ad unam ecclesiastici sensûs regulam Scripturae coelestis intelligentia dirigatur, in his duntaxat praecipue quaestionibus quibus totius Catholici dogmatis fundamenta nituntur. Item diximus in ipsa rursus Ecclesia universitatis pariter et antiquitatis consensionem spectari oportere; ne aut ab unitatis integritate in partem schismatis abrumpamur, aut a vetustatis religione in haereseon novitates praecipitemur. Item diximus in ipsa Ecclesiae vetustate duo quaedam vehementer studioseque observanda, quibus penitus inhaerere deberent quicumque haeretici esse nollent: primum, si
Abbreviated transcription (Latin):
ri queat : quod tam̃ iuxta apłicã cõminationẽ pelagi¬
ano illi ꝓueniss cernimꝰ iulians: qui se collegaꝵ sensui
aut incorporare neglexit aut excorporare presũpsie.
S iam tempus est ut pollicitũ ꝓferamus exemplũ. ubi
& quomodo scõꝵ patrũ sententie congregate sint: ut
scđm eas ex decreto atq auctoritate concilii. eccłiastice
fidĩ regula figeretur. Quod quo cõmodius fiat: hic
sit iam huuis cõmonitorii modus: ut cetera que sequur¬
tur ab alio sumamus exordio. Scdm cõmonitoriũ
int̾ lapsũ neq exeo ampliꝰ quicꝗͣ. quã ptͦrema particła
remansit: id est sola recapitulatio que ce subiecta est. Que
cũ ita sint: iam tempus est ut ea que de uobis his cõmo¬
nitoriis dicta sunt in huius secundi fine recapitulemꝰ.
Diximus insuꝑiorib hanc fuisse semꝑ & ẽẽ hodieq cat¬
holicoꝵ consuetudinẽ. ut fidem ueram duobus his mo¬

Expanded text:
ri queat. Quod tamen juxta apostolicam comminationem Pelagiri queat. Quod tamen juxta apostolicam comminationem Pelagiano illi provenisse cernimus Juliano, qui se collegarum sensui aut incorporare neglexit, aut excorporare praesumpsit. Sed jam tempus est ut pollicitum proferamus exemplum, ubi et quomodo sanctorum patrum sententiae congregatae sint, ut secundum eas ex decreto atque auctoritate Concilii ecclesiasticae fidei regula figeretur. Quod quo commodius fiat, hìc sit jam hujus Commonitorii modus; ut caetera quae sequuntur, ab alio sumamus exordio. SECUNDUM COMMONITORIUM Interlapsum est, neque ex eo amplius quicquam quam postrema particula remansit, id est, sola recapitulatio, quae et subjecta est. XXIX. Quae cum ita sint, jam tempus est ut ea quae duobus his Commonitoriis dicta sunt, in hujus secundi fine recapitulemus. Diximus in superioribus hanc fuisse semper et esse hodieque Catholicorum consuetudinem, ut fidem veram duobus his mo
Abbreviated transcription (Latin):
dest ̃ eius quĩ a consentiendi unitate de fecerit: s
eoꝵ qui in consentiendi pace ꝑ manserint. Sicut in
oĩb inquit eccłus sc̃oꝵ doceo. Id est catholiooꝵ ⁊ que
idõ sc̃e sunt: quia infidei cõmunione ꝑsistunt. Et
nequis forsitan p̾termissis ceteris se solum audiri
sibi soli credi arrogaret: paulopost ait. An auobis
inquit uerbum dei ꝓcessit taut inuos solos deue¬
nit: & ne hoc quasi ꝑfunctiorie acciꝑetur: adiecit
Siquis inquit uidetur ꝓpħa ẽẽ aut spiritalis: cog¬
noscat que scribo uob̾. qm dñi sunt mandata. Que
tatis cultor existat. ut scilicet neq opiniones suas
ceteris p̾ferat & ab uniuersorũ sensib non recedat:
cuius rei mandata. qui ignorat inquit ignorabitur:
iad est qui aut nescita non discit aut scita contemp¬
nit ignorabitur: hoc est indignus habebitur qui
inter unitos fide & exequatos humilitate: diuinitꝰ
resiciatur. Quo malo nescio anquicquã acerbitis cogita¬

Expanded text:
est, non ejus qui a consentiendi unitate defecerit, sed eorum qui in consentiendi pace permanserint sicut in omnibus, inquit, Ecclesiis sanctorum doceo, id est, Catholicorum: quae ideo sanctae sunt, quia in fidei communione persistunt. Et ne quis forsitan, praetermissis caeteris, se solum audiri, sibi soli credi adrogaret, paulo post ait. An a vobis, inquit, verbum Dei processit, aut in vos solos devenit? Et ne hoc quasi perfunctorie acciperetur, adjecit: Si quis, inquit, videtur propheta esse aut spiritalis, cognoscat quae scribo vobis, quia Domini sunt mandata. Quae tatis cultor existat; ut scilicet neque opiniones suas caeteris praeferat, et ab universorum sensibus non recedat. Cujus rei mandata qui ignorat, inquit, ignorabitur: id est, qui aut nescita non discit, aut scita contemnit, ignorabitur, hoc est, indignus habebitur qui inter unitos fide et exaequatos humilitate divinitùs respiciatur: quo malo nescio an quicquam acerbius cogita
Abbreviated transcription (Latin):
gat euangelia in quibus scribitur. Tunc assumpsit
illum diabolus id est dñm saluatorẽ : & statuit eum
supra pinnã templi: & dixit ei. Si filius dei es: mitte
te deorsũ. Scriptũ est enĩ. quod angelis suis manda

Expanded text:
gat Evangelia, in quibus scribitur: Tunc assumpsit gat Evangelia, in quibus scribitur: Tunc assumpsit illum Diabolus, id est, Dominum Salvatorem, et statuit illum super pinnam templi, et dixit ei: Si filius Dei es, mitte te deorsu
Abbreviated transcription (Latin):
tes: ꝓferebant & illi. Proferebant apłi sententias patrũ¬
que similit̾ ꝓtulerant. interp̃tari ͤ illi similiter cepis¬
sent: tunc simplisces asubdolis ÷ tunc infucati a fucatis:
tunc recti aꝑuersis : tc̃ postremo ueri apł̃i a falsis apłis
discernebãt᷑. Q ñ mirũ inquit: ipse enĩ sathanas trans¬
figurattur se in agelũ lucis. Non est gͦ magnũ: si mi¬
nistri eiꝰ transfigurant᷑ sic̃ ministri iusticie. Ergo scd̾m
pseudo ꝓpħe uel pseudo doctores diuine legis sententi-¬
as ꝓferunt. quib male interp̃tis errores suos astrue¬
re conentur: non dubiũ est quin auctores sui callida
mac hinam̃ta sectentur: que ille nũquã ꝓfecto cõmi¬
nisceretur nisi sciret om̃ino nullam esse ad fallen¬
dum faciliorẽ uiã quã ut ubi nefarii erroris sub¬
inducit᷑ fraudulentia: ibi diuinoꝵ uerboꝵ uerbuꝵ
p̾tendatur auctoritas. S dicit aliquis. Unde ꝓba¬
tur quia sacre legis exemplis diabolus uti soleat: le¬

Expanded text:
bant Apostoli sententias Prquae similiter protulerant, interpretari non similiter coepissent, tunc simplices a subdolis, tunc infucati a fucatis, tunc recti a perversis, tunc postremo veri Apostoli a falsis Apostolis discernebantur. Et non mirum, inquit. Ipse enim Satanas transfigurat se in angelum lucis. Non est ergo magnum si ministri ejus transfigurantur sicut ministri justitiae. Ergo secundum  vel pseudoprophetae vel pseudodoctores divinae legis sententias proferunt, quibus male interpretatis errores suos adstruere conentur, non dubium est quin auctoris sui callida machinamenta sectentur, quae ille nunquam profecto comminisceretur, nisi sciret omnino nullam esse ad fallendum faciliorem viam, quam ut ubi nefarii erroris subinducitur fraudulentia, ibi divinorum verborum praetendatur auctoritas. XXVI. Sed dicet aliquis: Unde probatur quia sacrae legis exemplis Diabolus uti soleat? Le
Abbreviated transcription (Latin):
mirari satis nequeo tantã quorundã hominũ uesan¬
am. tantã excecate m̃tis impietatẽ. tantã postremo er.¬
randi libidinẽ ÷ ut contenti ñ sint tradita & recepta
semel: antiqͥtus credendi regula. s noua ac noua indiẽ.
querant: sẽꝑq aliquid gestiant religioni addere.
mutare. detrahere: quasi ñ celeste dogna sit. quod
semel reuelatũ esse sufficiat: s t̾rena instituitio que
alter ꝑfici nisi assidua em̃datione inimo potiꝰ rep̃hen¬
sione. nͨ posset cũ diuina clam̃t oracula. Ne transferas

Expanded text:
mirari satis nequeo tantam quorumdam hominum vesanmirari satis nequeo tantam quorumdam hominum vesaniam, tantam excaecatae mentis impietatem, tantam postremo errandi libidinem ut contenti non sint tradita semel et accepta antiquitus credendi regula, sed nova ac nova in diem quaerant, semperque aliquid gestiant Religioni addere, mutare, detrahere; quasi non coeleste dogma sit quod semel revelatum esse sufficiat, sed terrena institutio, quae aliter perfici nisi assidua emendatione, imo potius reprehensione non possit, cum divina clament oracula: Ne transferas
Abbreviated transcription (Latin):
approbant: ñc irrationali metu etiã que certa sunt ex¬
pauescunt: incerti qͣ eant qua redeant: qͥd appetant
qͥa fugiant: qͥd teneant qͥd dimittant. Que quidem
dubii & male penduli cordis afflictio: diuina erga se
miserationis est medicina si sapiant. Iccirco & enim
extra tutissimũ catholice fidei portũ diuersis cogita¬
tionum. quatiuntur uerberant᷑. ac pene enecantur
ꝓcellis. ut excussa in altum elate m̃tis uela deponant.
que male nouitatũ uentis expanderant: seseq intͣ
fidisimam stationem placide ac bone matris reducant
& teneant: acq amors illos turbulentosq erroꝵ fluctus
pͥmitus reuomant : ut possint deinceps uiue & salientis
aque fluenta potare: dediscant bene qͦd didisceratit ñ
bene : & extoto eccłie dogmate quod intellectu capi po¬
test capiant: quod ñ potest credant. Que cũ ita sint:
iterũ atq iterum eãdem mecũ reuoluens & reputans

Expanded text:
adprobant; nunc irrationali metu, etiam quae certa sunt exadprobant; nunc irrationali metu, etiam quae certa sunt expavescunt; incerti qua eant, qua redeant, quid adpetant, quid fugiant, quid teneant, quid dimittant. Quae quidem dubii et male penduli cordis afflictio divinae erga se miserationis est medicina, si sapiant. Idcirco etenim extra tutissimum catholicae fidei portum diversis cogitationum quatiuntur, verberantur, ac pene enecantur procellis, ut excussa in altum elatae mentis vela deponant, quae male novitatum ventis expanderant, seseque intra fidissimam stationem placidae ac bonae matris reducant et teneant, atque amaros illos turbulentosque errorum fluctus primitus revomant, ut possint deinceps vivae et salientis aquae fluenta potare. Dediscant bene quod didicerant non bene; et ex toto Ecclesiae dogmate quod intellectu capi potest capiant, quod non potest credant. XXI. Quae cum ita sint, iterum atque iterum eadem mecum revolvens et reputans,