comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
homo de angłis intelligi quod dictũ. ẽ. faciamꝰ
hominẽ. quia ñ dix̃ faciã. Sed qͥa seqͥt᷑. ad imagi¬
ginẽ: recte illic intelligit᷑ pluralitas trinita¬
tis. Quȩ tam̃ trinitas quia unꝰ. ẽ. ds̃. etiã cũ di¬
xisset faciamꝰ. & fecit in qͥt ds̃ hominẽ ad ima
ginẽ dĩ. Non dix̃ fecer̃ dii: aut ad imaginẽ
dõꝵ. Poterat & hic eadẽ intelligitrinitas: tan¬
tius conuenit uenire ad dm̃ motib scĩs. hoc ÷
cogitationib piis: quib ab eis consulit᷑ im¬
mutabilis ueritas. tanquã lex ȩt̃na in illa eoꝵ
curia suꝑna. Neq enĩ sibi ipsi s̃ ueritas: s crea¬
tricis participes ueritatis. Ad illã mouent᷑ tan¬
qͦã ad fontẽ uitȩ : ut qͦd ñ habent ex se ipsis capi¬
ant ex ipsa: & eoꝵ stabilis. ẽ. motꝰ iste. qͦueniunt
angłis loquit᷑. Nec sic loqͥt᷑ angłis ds̃ qͦmͦ nos in
iucẽ nob̾ uel dõ uel angłis. uel ipsi angłi nobis.
siue ꝑ illos dĩ nobis: sed meffabili modo nobis

Expanded text:
is intellegi quod dictum est: Faciamus hominem, quia non dixit: \'Faciam\'; sed quia sequitur ad imagiorum et Dei: recte illic intellegitur pluralitas trinitatis. Quae tamen trinitas quia unus Deus est, etiam cum dixginem Dei : non dixit, Fecerunt dii, aut, ad imaginem deorum. Poterat et hic eadem intelligi Trinitas, tantius convenit venire ad Deum motibus sanctis, hoc est cogitationibus piis, quibus ab eis consulitur incommutabilis Veritas, tanquam lex aeterna in illa eorum curia superna. Neque enim sibi ipsi sunt veritas; sed creatricis participes Veritatis, ad illam moventur, tanquam ad fontem vitae, ut quod non habent ex se ipsis, capiant ex ipsa. Et eorum stabilis est iste motus, quo veniunt, unt Nec sic loquitur angelis Deus, quo modo nos in uicem nobis uel Deo uel angelis uel ipsi angeli nobis siue per illos Deus nobis. sed ineffabili suo modo; nobis
Abbreviated transcription (Latin):
& qđ de his dicendũ uidet᷑ at texendũ. ẽ. buic
oꝑi: qͦ ciuitati utriꝰq t̃renȩ scilicet & cȩlestis ꝑ
tẽpora ꝓcursus ostendit᷑. Coeptȩ sunt onĩ cõme¬
morari aminimo filioqͥuocatꝰ. ẽ. iafech: cuiꝰ filii
octo nominati sunt. nepotes aut̃ .uii. unꝰ de duob
filiis eiꝰ tres ex uno .iiͦiͦI. exaltero. Piunt itaq om̃s xuͦ.¬
Lilii aut̃ cham hoc ÷ medii filii noe . iiͦi. & nepotes
.u. ex eiꝰ uno filio ꝓnepotes duo exnepote uno. fit
eorũ sũma.xi. Quib enumeratis redit᷑ tanquã ad
caput & dr̃. Chus aut̃ genint nemrod. Hic cȩpit
artad & calemne int̾ra sennaar. De t̾ra illa exiu
assur. & ȩdificauit niniuẽ. & robot ciuitatẽ. &
chalac. & dasem. in t̃mediũ niniue. & chalac. hȩc¬
grgantẽ aut pꝰnepotes suos natos genuit. aut
qͦd ẽ credibilius seorsũ de illo ꝓpt̃ eminentiã¬
eiꝰ scriptura locuta. ẽ : quando qͥdẽ & regnũ eiꝰ
cõmemoratũ. ẽ. cuiꝰ intiũ erat nobilissima ba¬

Expanded text:
endum videtur, attexendum est huic operi, quo civitatis utriusque, terrenae scilicet et coelestis, per tempora procursus ostenditur. Coeptae sunt autem commemorari a minimo filio, qui vocatus est Japheth; cujus filii octo nominati sunt; nepotes autem septem de duobus filiis ejus, tres ex uno, quatuor ex altero: fiunt itaque omnes quilii autem Cham, hoc est medii filii Noe, quatuor, et nepotes quinque ex uno ejus filio, pronepotes duo ex nepote uno: fit eorum summa undecim. Quibus enumeratis, reditur tanquam ad caput, et dicitur: Chus autem genuit Nebroth: hic coepit Archad et Chalemne in terra Sennaar. De terra illa exiuit Assur et aedificauit Nineuen et Roboth ciuitatem et Chalach et Dasem inter medium Nineuae et Chalacgigantem aut post nepotes suos natos genuit; aut, quod est credibilius, seorsum de illo propter ejus eminentiam scriptura locuta est; quando quidem et regnum eius commemoratum est, cuius initium erat illa nobilissima Ba
Abbreviated transcription (Latin):
luit etiã ñ nullas gentes ita creare ne in his mor¬
tris quȩ apud nos oportet ex hominib nasci eiꝰ
sapientiã qͣ naturã fingit humanã uelut artẽ
cuiꝰ piã minꝰ ꝑfecti opicis putaremꝰ errasse :
Non itaq nob̵ uidi debet absurdũ. ut quẽ ad mo¬
dũ in singulis qͥbq gentib quȩdã monstra sum
hominũ: ita in uniuerso genere humano qͥeda
monstra sint gentiũ. Qua ꝓpt̃ ut istã quȩstionẽ
pedetẽ tim cauteq concludã: aut illa qͦȩ tali
de qͥb dã gentib scripta sunt om̃ino nulla sunt

Expanded text:
luit etiam nonnullas gentes ita creare, ne in his monluit etiam nonnullas gentes ita creare, ne in his monstris, quae aput nos oportet ex hominibus nasci, eius sapientiam, qua naturam fingit humanam, uelut artem cuiuspiam minus perfecti opificis, putaremus errasse? Non itaque nobis uideri debet absurdum, ut, quem ad modum in singulis quibusque gentibus quaedam monstra sunt hominum, ita in uniuerso genere humano quaedam monstra sint gentium. Quapropter ut istam quaestionem pedetemtim cauteque concludam: aut illa, quae talia de quibusdam gent
Abbreviated transcription (Latin):
dũ fama contraheret. Quis aut̃ om̃s cõmemora¬
re possit humanos foetꝰ longe dissimiles his
ex qͥb eos natos. eẽ. certissimũ. ẽ : Sic̃ gͦ hȩc ex
illo uno negari ñ posst̃ originẽ ducere. ita qͥȩ¬
cũq gentes indiuersitatib corporũ ab usitato
naturȩ cursu quẽ plures & ꝓpe om̃s tenent
uelut ex orbitas se traduntur. si diffinitione
illa includunt᷑ ut rationalia animalia sint atq
mortalia: ab eodẽ ipso uno pͥmo parente om̃iũ
stirpẽ trahere confitendũ ẽ: si tam̃ uera sunt
quȩ de illarũ nationũ uarietate & tanta int̾ se
atq nob̃cũ diuersitate tradunt᷑. Nã & simras
& circopedicos & ỹfingas si nesciremꝰ ñ homines
.ẽẽ. sed bestias: possent illi hystorici de sua curi¬
ositate głiantes uelut gentes aliqͦs hominũ nob
impunita uanitate m̃tiri. Sed si homines st̃ de
qͥb: illa mira conscripta sunt. qͥd si ꝓpt̃ ea dĩ uo¬

Expanded text:
dum fama contraheret. Quis autem omnes commemoradum fama contraheret. Quis autem omnes commemorare possit humanos fetus longe dissimiles his, ex quibus eos natos esse certissimum est? Sicut ergo haec ex illo uno negari non possunt originem ducere, ita quaecumque gentes in diuersitatibus corporum ab usitato naturae cursu, quem plures et prope omnes tenent, uelut exorbitasse traduntur, si definitione illa includuntur, ut rationalia animalia sint adque mortalia, ab eodem ipso uno primo patre omnium stirpem trahere confitendum est, si tamen uera sunt quae de illarum nationum uarietate et tanta inter se adque nobiscum diuersitate traduntur. Nam et simias et cercopithecoB et sphingas si nesciremus non homines esse, sed bestias, possent illi historici de sua curiositate gloriantes uelut gentes aliquas hominum nobis inpunita uanitate mentiri. Sed si homines sunt, de quibus illa mira conscripta sunt: quid, si propterea Deus uo
Abbreviated transcription (Latin):
homines nouimꝰ : & hȩc leuior . ẽ. quã illa distantia.
Sed tam̃ absit ut quis ita desipiat ut existimet in
numero digitorũ humanoꝵ errasse creatorẽ : qͥã¬
uis nesciens cur hoc fecerit. Ita & si maior diuer¬
sitas oriat᷑: scit ille qͥo egerit: cuiꝰ oꝑa nemo iuste
similes & in manib Si aliqͣ gens talis. eẽt : illi cu¬
riosȩ atq mirabili ad deret᷑ hystoriȩ. Nũ gͥ istũ
ꝓpt̃ hoc negabimꝰ ex illo uno qͥ pͥmꝰ creatꝰ.ẽ. esse¬
ꝓpagatũ : Andro grni quos etiã erma froditos
nuncupant quã uis ad modũ rarisint: difficile
.ẽ. tam̃ ut his tẽporib desint. in qͥb sic ut̃q sexꝰ
Ante annos aliqͦt nr̃a certe memoria in orien¬
te duplex homonatꝰ. ẽ. in suꝑiorib m̃bris: in¬
feriorib simplex. Nã duo erant capita. duo pec¬
tora .iiIͦI. manꝰ: uent̾ aut̃ unꝰ & pedes duo sic̃
uni homini. Et tã du uix̃: ut multos ad eũ uiden¬

Expanded text:
homines, novimus; et haec levior est quam illa distantia: homines, novimus; et haec levior est quam illa distantia: sed tamen absit ut quis ita desipiat, ut existimet in numero humanorum digitorum errasse Creatorem, quamvis nesciens cur hoc fecerit. Ita etsi major diversitas oriatur, scit ille quid egerit, cujus opera juste nemo similes et manus. Si aliqua gens talis esset, illi curiosae atque mirabili adderetur historiae. Num igitur istum propter hoc negabimpropagatum? Androgyni, quos etiam Hermaphroditos nuncupant, quamuis admodum rari sint, difficile est tamen ut temporibus desint, in quibus sic uterque sexus Ante annos aliquot, nostra certe memoria, in Oriente duplex homo natus est superioribus membris, inferioribus simplex. Nam duo erant capita, duo pectora, quattuor manus, uenter autem unus, et pedes duo, sicut uni homini; et tam diu uixit, ut multos ad eum uiden
Abbreviated transcription (Latin):
se. Uerũ qͥsqͥs uspiã nascit᷑ homo id ÷ animal
rationale mortale. quã libet nr̃is inusitatã sen¬
sib gerat corporis formã. seu colorẽ. seu motũ.
siue somĩ. siue qͣlibet ui qualibet parte qͣlibet
qͣlitate naturã: ex illo uno ꝓthoplasto originẽ
ducere nullus fideliũ dubitauerit. Apparet
tam̃ qͥd inplurib natura optinuerit: & qͥd sit
ipsa raritate mirabile. Qualis aut̃ ratio reddit᷑
de monstruosis apud nos hominũ partub: tał
de monstruosis qͥb dã gentib reddi potest. Os̃
enĩ creator.ẽ. om̃iũ. qͥubi & quando creari quid
oporteat uel oportuerit ipse nouit : sciens uni¬
uersitatis pulchritudinẽ quarũ partiũ uel si¬
militudine uel diuersitate contexat. Sed qͥ totũ
inspicere ñ potest. tanquã deformitate partis
offendit᷑ : qm̃ cui congruat & qͦ referat᷑ ignorat.
Plurib qͥã qͥnis digitis in manib & pedib nasci

Expanded text:
se. Verum quisquis uspiam nascitur homo, id est animal se. Verum quisquis uspiam nascitur homo, id est animal rationale mortale, quamlibet nostris inusitatam sensibus gerat corporis formam, seu colorem, sive motum, sive sonum, sive qualibet vi, qualibet parte, qualibet qualitate naturae, ex illo uno protoplasto originem ducere, nullus fidelium dubitaverit. Apparet tamen quid in pluribus natura obtinuerit, et quid sit ipsa raritate mirabile. 2. Qualis autem ratio redditur de monstrosis apud nos hominum partubus, talis de monstrosis quibusdam gentibus reddi potest. Deus enim creator est omnium, qui ubi et quando creari quid oporteat uel oportuerit, ipse nouit, sciens uniuersitatis pulchritudinem quarum partium uel similitudine uel diuersitinspicere non potest, tanquam deformitate partis offenditur; quoniam cui congruat, et quo referatur, ignorat. Pluribus quam quinis digitis in manibus et pedibus nasci
Abbreviated transcription (Latin):
tas uersas. eẽ .pꝰ crura : qͥb dã utriꝰq sexus. eẽ. natu¬
rã & dexterã mãmam urilẽ. & sinistrã muliebrẽ.
uicibq int̾ coeundo & gignere & parere: aliis
ora ñ. ẽẽ. eosq ꝑ nares tantũ mͦ alitu uiuere: alios
statura. eẽ. cubitales. qͦs pigmeos a cubito greci uo¬
cant : alibi qͥnquennes conciꝑe feminas. & octa¬
uum uitȩ annũ ñ excede. Item fer̃. eẽ. gentẽ ubi
singula crura in pedib habent. nec poplitẽ flec¬
tunt. & s̃ mirabilis celeritatis. qͦs sciopodas uo¬
cant. qđ ꝑ ȩstũ int̾ra iacentes resupini umbra
se pedũ ꝓtegant: quosdã sine ceruice oculos
habentes in humeris. & cętera hominũ uel qͣsi
hominũ genera. quȩ in maritima platea bcar¬
taginis musiuo picta st̃ ex libris de ꝓmpta
uelut curiosioris hrstoriȩ. Quid dicã de cȩno¬
cephalis. qͦrũ canina capita. atq ipse latratꝰ
magis bestias quã homines confitet᷑ : Sed om̃ia

Expanded text:
s esse naturam et dextram mammam uii-ilem, sinistram muliebrem, uicibusque inter se coeundo et gignere et parere; aliis ora non esse eosque per nares tantummodo halitu uiuere, alios statura esse cubitales, quos Pygmaeos a cubito Graeci uocant, alibi quinquennes concipere feminas et octauum uitae annum non excedere. Item ferunt esse gentem, ubi singula crura in pedibus habent nec poplitem flectunt, et sunt mirabilis celeritatis; quos Sciopodas uocant, quod per aestum in terra iacentes resupini umbra se pedum protegant; quosdam sine ceruice oculos habentes in umeris, et cetera hominum uel quasi hominum genera. quae in maritima platea Carthaginis musiuo picta sunt, ex libris depromta uelut curiosioris historiae. Quid dicam de Cynocephalis, quorum canina capita adque ipse latratus magis bestias quam homines confitetur? Sed omnia
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ fuerat megrpto seruiturus. aꝑtissime ꝓpħatũ
.ẽ. ñ qͦd in eadẽ seruitute sub egrptiis affligentib¬
modũ enĩ scriptũ. ẽ. de thare patre abrahȩ & fa
acti sunt. sed qͥa ibi cõpleti sunt: ita & hic ꝓpt̃ ea¬
int̃ positũ. ẽ. & in seruitutẽ redigent eos & affli
gent eos .cccc. annis. qm̃ iste numerꝰ in eadẽ af¬
flictione cõpletꝰ. ẽ. ñ qͥa ibi uniuersus ꝑ actꝰ. est.
Quadrigenti sane dicunt᷑ anm ꝓpt̃ numeri ple¬
nitudinẽ : quã uis aliquanto amplius sint. siue
ex hoc tẽpore cõputent᷑ qͦ ista ꝓmittebant᷑ abra¬
hȩ. siue ex qͦ natus ẽ isaac ꝓpt̃ sem̃ abrabȩ de

Expanded text:
ui fuerat in Aegypto seruiturus, apertissime prophetatum est; non quod in eadem seruitute sub Aegmodum scriptum est de Thare patre Abrahae, Et facti sunt, sed quia ibi completi sunt: ita et hic interpositum, Et in servitutem redigent eos et affgentis annis, quoniam iste numerus in eadem adflictione conpletus est, non quia ibi uniuersus peractus est. Quadringenti sane dicuntur anni propter numeri plenitudinem, quamuis aliquanto amplius sint, siue ex hoc tempore conputentur, quo ista promittebantur Abrahae, siue ex quo natus est Isaac, propter semen Abrahae, de
Abbreviated transcription (Latin):
Unde conuenient̾ & ipse filiꝰ eiꝰ chanaã int̃ p̃¬
cati & iustificat. cognita qͦ qͦ mͦ nuditate patris
qua significabat᷑ passio saluatoris : sum̃tes ues¬
tim̃tũ posuer̃ supͣ dorsa sua. & in trauer̃ auersi.

Expanded text:
Unde conuenienter et ipse filius eius Chanaan interprUnde conuenienter et ipse filius eius Chanaan interprcati et iustificati, cognita quoquo modo nuditate patris, qua significabatur passio Saluatoris, sumentes uestimentum posuerunt supra dorsa sua et intrauerunt auersi
Abbreviated transcription (Latin):
re scõꝵ: Sed hȩc in usũ cedunt ꝓficientiũ :
iuxta illud apłi. O portet & hereses. eẽ: ut ꝓbati
manifesti fiant in uobis. Unde etiã scriptũ ẽ¬
ł ilius eruditꝰ sapiens erit : imprudens autẽ
ministro utit᷑. Multa qͥppe ad fidẽ catholicã
ꝑtinentia dũ hereacoꝵ calida inqͥetudine ex a
gitant᷑ ut ad uersus eos defendi possint & con¬
sidant᷑ diligenti. & in telligunt᷑ clariꝰ & instan¬
tius p̃dicant᷑: & ab aduersario mota questio
discendi existit occasio. quã uis ñ solũ qͥ s̃ aꝑtis¬
sime separati. uerũ om̃s qͥ xp̃iano uocabulo
głiant᷑ & ꝑdite uiuunt ñ absurde possint
uidi medio noe filio figurati. Passionẽ qͥppe
xp̃i quȩ illiꝰ hominis nuditate significata ẽ
& amiuntiant ꝓfitendo: & male a gendo ex¬
honorant. De talib gͦ scriptũ.ẽ. ł x fructib
eoꝵ cognoscetis eos. Idõ chã infilio suo male¬
dictus: ẽ : tanquã in fructu suo id ÷ in oꝑe suo.

Expanded text:
usum cedunt proficientium, juxta illud Apostoli: Oportet et haereses esse, ut probati manifesti fiant in vobis . Unde etiam scriptum est, Filius eruditus sapiens erit, imprudente autem ministro utetur . Multa quippe ad fidem catholicam pertinentia, dum haereticorum calida inquietueos defendi possint, et considerantur diligentius et intelleguntur clarius et instantius praedicantur, et ab aduersario mota quaestio discendi existit occasio. Quamuis non solum qui sunt apertissime separati, uerum omnes, qui Christiano uocabulo gloriantur et perdite uiuunt, non absurde possunt uideri medio Noe filio figurati; passionem quippe Christi, quae illius hominis nuditate significata est, et adnuntiant profitendo, et male agendo exhonorant. De talibus ergo dictum est: Ex fructibus eorum cognoscetis eos. Ideo Cham in filio suo maledictus est, tamquam in fructu suo, id est in opere suo.
Abbreviated transcription (Latin):
originẽ pͥmã quando dix̃ ds̃. ꝓlucat t̾ra animã
uiuã multo clariꝰ apparet ñ tam reparandoꝵ ani
maliũ causa. quã figurandarũ uariarũ gentiũ
ꝓpt̃ ȩccłiȩ sacram̃tũ in arca fuisse om̃ia genera :
si minsulis qͦ transire ñ possent multa ammalia

Expanded text:
originem primam, quando dixit Deus: Producat terra animam originem primam, quando dixit Deus: Producat terra animam uiuam, multo clarius amalium causa, quam figurandarum variarum gentium propter Ecclesiae sacramentum in arca fuisse omnia genera, si in insulis, quo transire non possent, multa animalia
Abbreviated transcription (Latin):
pħarũ ñ solũ in sermonib suis. uerũ etiã in
utteris sacris custodiuit auctoritas: ꝓfec to
cũ quęrit᷑ in diuisione linguarũ ubi lingua
illa remanere potuerit quȩ fuit ante cõmu¬
nis. quȩ sine ulla dubitatione ubi remansit
ñ ibi fuit illa pęna quȩ facta .ẽ. mutatione
linguarũ. qͥdo aliud occurrit. nisi quod in huiꝰ gente
remanserit. a cuiꝰ nomine nom̃ accepit. & hoc uis¬

Expanded text:
phetarum non solum in sermonibus suis, uerum etiam in phetarum non solum in sermonibus suis, uerum etiam in litteris sacris custodiuit auctoritas: profecto, cum quaeritur in diuisione linguarum, ubi lingua illa remanere potuerit, quae fuit ante communis quae sine ulla dubitatione ubi remansit, non ibi fuit illa poena, quae facta est mutatione linguarum, quid aliud occurrit, nisi quod in huius gente remanserit, a cuius nomine nomen accepit, et hoc i
Abbreviated transcription (Latin):
guarũ. ł tutiq p̃t̃ hanc pęnã. eẽ. debuit popłs
di. Nec frustra lingua hȩc ẽ. quã tenuit abra¬
ham. nec in om̃s filios suos transmit tere potui
sed in eos tantũ qͥ ꝓpagati ꝑia cob & in signiꝰ
atq eminentius indĩ popłm coalescentes dĩ
testam̃ta & stirpẽ xp̃i hab̾e potuer̃. Nec heber
ipse eandẽ linguã inuniuersã ꝓgenẽ suã re¬
fudit: sed in eã tantũ cuiꝰ generationes ꝑducunt
ad abrahã. Qua ꝓpt̾ etiã si ñ euident̃ exp̃ssũ ÷
fuisse aliqͦd piũ genꝰ hominũ. quando ab impiis
babrlonia condebat᷑: ñ ad hoc ualuit hȩc obs¬
curitas ut quȩrentis fraudaret᷑ sed potius
ut exerceret᷑ intentio. Cũ eñi legit᷑ unã fuisse
linguã pͥmitꝰ om̃iũ. & ante om̃s filios sem cõ¬
mendat᷑ heber quã uis ex illo qͥntꝰ oriat᷑. & he¬
brea uocat᷑ lingua quã patriarcharũ & pro¬

Expanded text:
guarum et utique praeter hanc poenam esse debuit populus guarum et utique praeter hanc poenam esse debuit populus Dei. Nec frustra lingua haec est, quam tenuit Abraham, nec in omnes suos filios transmittere potuit, sed in eos tantum, qui propagati per Tacob et insignius adque eminentius in Dei populum coalescentes Dei testamenta et stirpem Christi habere potuerunt. Nec Heber ipse eandem linguam in uniuersam progeniem suam refudit, sed in eam tantum, cuius generationes perducuntur ad Abraham. Quapropter etiamsi non euidenter expressum est fuisse aliquod pium genus hominum, quando ab inpiis Babylonia condebatur, non ad hoc ualuit haec obscuritas, ut quaerentis fraudaretur, sed potius ut exerceretur intentio. Cum enim legitur unam fuisse linguam primitus omnium et ante omnes filios Sem commendatur Heber, quamuis ex illo quintus oriatur, et Hebraea uocatur lingua, quam patriarcharum et pro
Abbreviated transcription (Latin):
cȩteris gentib quȩ lingͣ priꝰ humano generi
ñ immerito credit᷑ fuis se cõmunis: idõ deince
hebrea ÷ nuncupata. Iunc eñ opus erat eã dis¬
tingui ab aliis linguis nomine ꝓprio: sic̃ aliȩ
qͦq uocatȩ sunt nominib ꝓpriis. Quando aut̃
erat una. nichil aliud quã humana lingͣ uel
humana locutio uocabat᷑ : qͣ sola uniuersũ genꝰ
humanũ loquebat᷑. Dixerit aliqͥs. Si indieb pha¬
lec filii heber diuisa ÷ t̾ra ꝑ lingͦs. id ÷ homines
qͥ tunc erant in t̾ra: ex eiꝰ nomine potiꝰ debuit
appellari lingͣ illa quȩ fuit om̃ib ante cõmu¬
nis. Sed in telligentdum ÷ ipsũ heber ꝓpt̃ ea
sit qđ dictũ . ẽ. indieb eiꝰ diuisa .ẽ. t̾ra. Nã nisi ad¬
huc heber uiueret qͣndo linguarũ facta. ẽ. mul¬
titudo diuisio. ñ ex nomine nom̃ acciꝑet lingͣ
quȩ apud illũ potuit ꝑmanere : & idõ creden¬
da ẽ. ipsa fuisse pͥma illa cõmunis: qm̃ de
pęna uenit illa multiplicatio mutatioq lin¬

Expanded text:
 prius humano generi non inmerito creditur fuisse communis, ideo deinceps Hebraea est nuncupata. Tunc enim opus erat eam distingui ab aliis linguis nomine proprio, sicut aliae quoque uocatae sunt nominibus propriis. Quando autem erat una, nihil aliud quam humana lingua uel humana locutio uocabatur, qua sola uniuersum genus humanum loquebatur. Dixerit aliquis: Si in diebus Phalech filii Heber diuisa est terra per linguas, id est homines, qui tunc erant in terra, ex eius nomine potius debuit appellari lingua illa, quae fuit omnibus ante communis. Sed intellegendum est ipsum Heber propterea sit quod dictum est: In diebus eius diuisa est terra. Nam nisi adhuc Heber uiueret quando linguarum facta est multitudo, non ex eius nomine nomen acciperet lingua, quae aput illum potuit permanere. Et ideo credenda est ipsa fuisse prima illa communis, quoniam de poena uenit illa multiplicatio mutatioque lin
Abbreviated transcription (Latin):
nec texerat sed potiꝰ ꝓdidat nuditatẽ. Unde
etiã qͦd secut᷑ ad iungit benedictionẽ duoꝵ¬
maximi & minimi filioꝵ dicens. benedictꝰ dñs
ds̃ sem. & erit chanaam puer illiꝰ. lȩtificet ds̃
iafeth. & habitet in domib sem. sic̃ ipsa eiꝰdẽ
noe & uineȩ plantatio. & ex eiꝰ fructu in ebri¬
atio. & dormientis nudatio. & quȩ ibi cȩtera
facta atq conscripta sunt ꝓpħicis s̃ grauidata
iã in posteris consẽcuto. quȩ opta fuer̃ satis
aꝑta s̃. Quis enĩ hȩc diligent̃ & intelligent᷑ ad¬
uertens ñ agnoscat in xp̃o : Sem qͥppe de cuiꝰ
fraglat. ita ut in cantico canticorũ etiã ipsa
p̃cedente ꝓpħia unguento cõparet᷑ effuso. In
cuiꝰ domib id ÷ eccłiis habitat gentiũ latitudo.
Nã iafeth latitudo int̃p̃tat᷑. Cham porro qͥ in¬
t̃p̃tat᷑ calidus. medius noc filius tanquã se
abutroq discernens & int̃ utrũq remanens.

Expanded text:
nec texerat, sed potius prodiderat nuditatem. Unde nec texerat, sed potius prodiderat nuditatem. Unde etiam secutus adjungit benedictionem duormaximi et minimi, dicens: Benedictus Dominus Deus Sem, erit Chanaan puer ejus: dilatet Deus Iapheth, et habitet in domibus Sem, sicut ipsa eiusdem Noe et uineae plantatio et ex eius fructu inebriatio et dormientis enudatio, et quae ibi cetera facta adque conscripta sunt, propheticis sunt grauidata iam in posteris consecuto, quae operta fuerant, satis aperta sunt. Quis enim haec diligenter et intellegenter aduertens non agnoscat in Christo? Sem quippe, de cuius fragrat, ita ut in Cantico canticorum, etiam ipsa praecinente prophetia, unguento comparetur effuso : in cujus domibus, id est ecclesiis, habitat gentium latitudo? Nam Japheth Latitudo interpretatur. Cham porro, quod interpretatur Calidus, medius Noe filius, tanquam se ab utroque discernens et inter utrumque remanens,
Abbreviated transcription (Latin):
OST OIUUI¬
UM PROCUR¬
RENTIS SC̃E
uestigia ciui¬
tatis utrũ con¬
tinuata sint.
an int̾ curren¬
tib impietatis
int̃ rupta tẽ¬
porib. ita ut nullus hominũ ueri
unius dĩ cultor existeret. ad liqͥdũ
scripturis loquentib in uenire dif¬
ficile .ẽ. sropt̃ ea qm canonicis libris
pꝰ noe qͥcũ coniuge ac trib filiis
totidẽq nurib suis meruit ꝑ arcã
auastitate diluuii lib̾ari ñ inueni¬
mꝰ usq ad abrahã cuiꝰquã pietatẽ
euidenti diuino eloqͥo p̃dicatã: nisi
quod noe duos filios suos sem & iafedh
ꝓpħica benedictione cõm̃dat: in tuens & p̃¬
uidens qͦd longe fuerat pꝰ futurũ. Vnde fac¬
tũ ÷ etiã illud ut filiũ suũ mediũ hoc ÷ pͥmo¬
genito iuniorẽ ultimoq maiorẽ qͥ peccaue¬
rat in patrẽ ñ in ipso s in filio eiꝰ suo nepote
malediceret his uerbis. Maledictꝰ canaam
puer : famulus erit fr̃ib: suis. Chanaã por¬
ronatꝰ erat excham: qͥ patris dormientis¬

Expanded text:
ost diluuium procurrentis sanctae uestigia ciuitatis utrum continuata sint an intercurrentibus inpietatis interrupta temporibus, ita ut nullus hominum ueri unius Dei cultor existeret, ad liquidum scripturis loquentibus inuenire difficile est, propterea quia in canonicis libris post Noe, qui cum coniuge ac tribus filiis totidemque nuribus suis meruit per arcam uastatione diluuii liberari, non inuenimus usque Abraham cuiusquam pietatem euidenti diuino eloquio praedicatam, nisi quod Noe duos filios suos Sem et lapheth prophetica benedictione commendat, intuens et praeuidens quod longe fuerat post futurum. Unde factum est etiam illud, ut filium suum medium, hoc est primogenito iuniorem ultimoque maiorem, qui peccauerat in patrem, non in ipso, sed in filio eius suo nepote maledicerethis uerbis: Maledictus Chanaan puer, famulus erit fratribus suis. Chanaan porro natus fuerat ex Cham, q
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ.e. nominatꝰ in ꝓgenie ueniente de sem. & p̃¬
latꝰ ÷ iã filiis cũ sĩt quintꝰ nepos: nisi qͥa uerũ ÷
qđ tradit᷑ ex illo hebreos. eẽ. cognominatos tan¬
quã hebereos. cͥũ & alia possit. ẽẽ. opinio. ut ex
abraham tanquã abrahei dicti. eẽ. ideantur.
Sed nimirũ hoc uerũ. ẽ : qđ ex heber hebrei ap¬
pellati sunt : Ac deinde una detrita littera hebrei.⁊
quã linguã solus popłs isrł potuit optinere. in qͦ
dĩ ciuitas & in suis peregrinata & in om̃ib sa¬
cram̃to ad ornata. Igit᷑ filii sem priꝰ segiominat᷑:
deinde ex uno eoꝵ nati s̃ . iiiͬi. nepotes eiꝰ. ltemq
alt̾ filioꝵ sem genuit eiꝰ nepotẽ. atq ex illo iti¬
dẽ ꝓnepos natꝰ. ẽ : atq inde ab neposqͥ ÷ heber
Genuit aut̃ heber duos filios. Quoꝵ unũ ap¬
pellauit phalech: qͦd int̃p̃tat᷑ diuidens. Deinde
scriptura subiungens rationẽq huiꝰ nominis

Expanded text:
imus est nominatus in progenie ueniente de Sem et primus est nominatus in progenie ueniente de Sem et praelatus etiam filiis, cum sit quintus nepos, nisi quia uerum est, quod traditur, ex illo Hebraeos esse cognominatos, tamquam Heberaeos; cum et alia possit esse opinio, ut ex Abraham tamquam Abrahaei dicti esse uideantur; sed nimirum hoc uerum est, quod ex Heber Heberaei appellati sunt, ac deinde una detrita littera Hebraei, quam linguam solus Israel populus potuit obtinere, in quo Dei ciuitas et in sanctis peregrinata est et in omnibus sacramento adumbrata. Igitur filii Sem prius sex nominantur, deinde ex uno eorum nati sunt quattuor nepotes eius, itemque alter filiorum Sem genuit eius nepotem, adque ex illo itidem pronepos natus est adque inde abnepos, qui est Heber. Genuit autem Heber duos filios, quorum unum appellauit Phalech, quod interpretatur diuidens. Deinde scriptura subiungens rationemque huius nominis
Abbreviated transcription (Latin):
geniti. eẽ. referunt᷑. Restat cõmemorare filios
sem. maximi filii noe. Ad eũ qͥppe gradatim
generationũ istarũ ꝑuenit aminimo exorta
narratio. Sed unde incipiunt cõmemorari
filii sem habet quiddã obscuritatis. qͦd expo¬
sitione illustrandũ ẽ : quia & multũ ad rem
ꝑtinet quã reqͥrumꝰ. Sic enĩ legit᷑. Et sem natꝰ
.ẽ. & ipsi patri om̃iũ filioꝵ heber. fr̃ĩ iaphet
maiori. Ordo uerboꝵ . ẽ. Et semnatꝰ. ẽ. heber
etiã ipsi: id ÷ ipsi sem natꝰ ẽ. heber. Qui sem
pat̃.ẽ. om̃iũ filioꝵ. Sem gͦ patriarchã intel¬
ligi uoluit om̃iũ qͥde stirpe eiꝰ exorti st̃ qͦs cõ¬
memoraturꝰ. ẽ. siue sint filii siue nepotes &
pnepotes & deinceps itidẽ exorti. Non sane
istũ heber genuit sem: sed ab illo qͥntꝰ in ꝓge¬
nitoꝵ serie reꝑit᷑. Sem qͥppe int̃ alios filios geñ
arfaxat. arfaxat genuit cainan. Chainangenuit
sala. Sala genint heber. Nonitaq frustra ipse pͥ¬

Expanded text:
geniti referuntur. 2. Restat commemorare filios Sem, maximi filii Noe: ad eum quippe gradatim generationum istarum pervenit a minimo exorta narratio. Sed unde incipiunt commemorari filii Sem, habet quiddam obscuritatis, quod expositione illustrandum est: quia et multum ad rem pertinet, quam requirimus. Sic enim legitur: Et Sem natus est, et ipsi patri omnium filiorum, Heber, fratri Iapheth maiori. Ordo uerborum est: Et Sem natus est Heber, etiam ipsi, id est ipsi Sem, natus est Heber, qui Sem pater est omnium filiorum. Sem ergo patriarcham intellegi uoluit omnium, qui de stirpe eius exorti sunt, quos commemoraturus est, siue sint filii, siue nepotes et pronepotes et deinceps indidem exorti. Non sane istum Heber genuit Sem, sed ab illo quinnitorum serie reperitur. Sem quippe inter alios filios genuit Arphaxat, Arphaxat genuit Cainan, Cainan genuit Sala, Sala genuit Heber. Non itaque frustra ipse pr
Abbreviated transcription (Latin):
fecit qͣndo sibi qͣntũ dis pliceret ostendit: qͥã uis
possit intelligi ds̃ ad illã ciuitatẽ descendisse qͥa
descender̃ angłi eiꝰ in qͥb habitat: ut quod ad uincꝰ¬
tũ ẽ. & dix̃ dñs ds̃ ecce genꝰ unũ & labiũ unũ om̃i¬
um. et cȩtera. ac deinde additũ. ẽ. uenite & descen¬
dentes confundamꝰ ibi linguã eorũ. recapitula¬
tio sit demonstrans quẽ ad modũ factũ sit quod
dictũ fuerat descendit dñs. Si enĩ iã descendat:
qͥd sibi uult. uenite & descendentes confundamꝰ. qͦd
intelligit̾ angłis dictũ: nisi qͥa ꝑ angłos descende¬
bat. qͥ mangłis descendentib erat : & bene ñ ait.
uenite descendentes confundite. sed confundamꝰ
ibi linguã eorũ: ostendens ita se oꝑari ꝑministros
suos ut sint etiã ipsi cooꝑatores dĩ sic̃ apłs dicit.¬

Expanded text:
fecit, quando sibi quantum displiceret ostendit. Quamvis possit intelligi Deus ad illam civitatem descendisse, quia descenderunt Angeli ejus in quibus habitat; ut quod adjunctum est, Et dixit Dominus Deus, Ecce genus unum, et labium unum omnium, et caetera; ac deinde additum, Venite, et descendentes confundamus ibi linguam eorum ; recapitulatio sit, demonstrans quemadmodum factum sit, quod dictum fuerat, Descendit Dominus. Si enim jam descenderat, quid sibi ia per angelos descendebat, qui in angelis descendentibus erat. Et bene, non ait, Venite, et descendentes confundite; sed, Confundamus ibi linguam eorum, ostendens ita se operari per ministros suos, ut sint etiam ipsi cooperatores Dei. Nec sic
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ñ uiuunt nec sentiunt merito p̃fe¬
runt᷑. Inᷤ selectos itaq dõs uitumnus
uiuificator. & sentinus sensificator
magis habi debuer̃ : quã ianus semim
ad missor. & saturnus seminis dacor
uel sator. uel liber uel lib̾a seminum
comotores uel emissores: quȩ semina cogi¬
tare indignũ. ẽ nisi ad uitã sensũq ꝑ ue¬
nerint. Quȩ munera selecta ñdant᷑ adiis
selectis sed a quib dã in cognitis: & p̃istoꝵ
dignitate neglectis. Q od si respondetur.
om̃iũ initiorũ potestatẽ habere ianũ. & i¬
dõ illi etiã qͦd aꝑit̾ conceptui non immerito
at tribui: & om̃iũ seminũ saturnũ. & idõse¬
minationẽ quoq hominis ñ posse ab eiꝰ oꝑa¬

Expanded text:
quae nec uiuunt nec sentiunt, merito praefequae nec uiuunt nec sentiunt, merito praeferuntur. Inter selectos itaque deos Vitumnus uiuificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator uel sator et Liber et Libera seminum commotores uel emissores; quae semina cogitare indignum est, nisi ad uitam sensumque peruenerint, quae munera selecta non dantur a dis selectis, sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non inmerito adtribui, et omnium seminum Saturnum et ideo seminationem quoque hominis non posse ab eius opera
Abbreviated transcription (Latin):
nisi nesciꝰquid abiectis simũ limo ac pul¬
ueri cõparandũ : Quȩ igit᷑ causa tot selec¬
tos dõs ad hȩc oꝑa minima cõpulit. ubi
auitum no & sentino quos fama obscura
recondit in huiusiminificentię partici¬
patione suꝑentur : confert enĩ selectꝰ
ianꝰ aditum & quasi ianuã semini Con¬
fert sȩlectꝰ saturnꝰ semen ipsũ. Confert
selectꝰ liber eiusdẽ seminis emissionem
uiris. Confert hoc idem liba quȩ cȩres
seu uenus. ẽ. fȩminis. Confert selecta
iuno & hȩc ñ sola sed cũ mena filia
iouis fluores menstruos ad eius quod
conceptũ. ẽ. in crem̃tũ. & confert uitũn
obscurꝰ & ignobilis uitã. Confert sentinꝰ
obscurꝰ & ignobilis sensũ: quae duo tanto
illis reb: p̃stantiora st̃ quanto & ipsa in¬
tellectu ac ratione uincunt᷑. Sic̃ qͣua
tiora sunt his quȩ sine in tellectu atq
ratione ut pecora uiuunt & sentiunt.
ita & illa quȩ uita sensuq st̃ p̃dita his

Expanded text:
nisi nescio quid abiectissimum, limo ac pulnisi nescio quid abiectissimum, limo ac pulueri comparandum. Que igitur causa tot selectos deos ad hec opera minima compulit, ubi a Vitumno et Sentino, quos fama obscura recondit, in huius munificentie partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini; confert selectus Saturnus semen ipsum; confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem uiris; confert hoc idem Libera, quae Ceres seu Venus est, feminis; confert selecta Iuno, et hoc non sola, sed cum Mena, filia Iouis, fluores menstruos ad eius, quod conceptum est, incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis uitam; confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum; quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt, quanto et ipsa intellectu ac ratione uincuntur. Sicut enitiora sunt his, quae sine intellectu adque ratione ut pecora uiuunt et sentiunt: ita et illa, quae uita sensuque sunt praedita, his,
Abbreviated transcription (Latin):
riũ concipitur. unde illa cumcta oꝑa¬
sumunt exordiũ minutatim distributa
mini. Ibi . ẽ. & saturnus ꝓpt̾ ipsũ sem̃.
ibi lib̾. qui marẽ effuso semine liberat.
Ibi lib̾a quã & uenerẽ uolunt : quȩ hoc idẽ
beneficiũ conferat feminȩ. ut etiã emisso
semine libetur. Om̃s hi ex illis st̃ qͥ selec di
appellantur : sed ibi . ẽ & dea mena quae
menstruis fluorib p̃. ẽ: quã uis iouis
filia. tam̃ ignobilis. Et hanc ꝓuintiã flu
noni idem auctor assignat: quȩ in diis
selectis etiã regina.ẽ. Et hic tanquã iuno
lucina: cũ eadẽ mena priuigna sua ei¬
dem cruori presidet. Ibi sunt & duo nes¬
cio qui obscuris simi uitumnus & sentinas.
quoꝵ alt̾ uitã. alt̾ sensus puerꝑio largi¬
untur: & nmirũ multo plus p̃stant cũ
sint ignobilis simi. quã illi tot ꝓceres &
selecti. Nam ꝓfecto sine uita & sensu qͥo
.ẽ. illud totũ quod muliebri utero gerit᷑.

Expanded text:
rium concipitur, unde illa cuncta orium concipitur, unde illa cuncta opera exordium minutatim, minutis distributa mina: ibi est et Saturnus, propter ipsum semen: ibi liber, qui marem effuso semine liberat: ibi libera, quam Venerem volunt, que hoc idem beneficium conferat femine, ut ipsa etiam emisso semine liberetur. Omnes hi ex illis sunt qui selecti appellantur. Sed ibi est et dea Mena, que menstruis fluoribus preest, quamvis Iovis filia tamen ignobilis. Et hanc providentiam deorum ipsi Iunoni idem auctor assignat, que in diis selectis etiam regina est. Et hic tanquam Iuno lucina, cum eadem Mena privigna sua, eidem cruori presidet. Ibi sunt et duo nescio qui obscurissimi Vitumnus et Sentinus, quorum alter vitam, alter sensus puerperio largiuntur; et nimirum multo plus prestant, cura sint ignobilissimi, quam illi tot proceres et selecti. Nam profecto sine vita et sensu quid est illud totum quod muliebri utero geritur,
Abbreviated transcription (Latin):
mꝰ ad bibendũ. Non opus. ẽ. multa ꝑcurre¬
re: eũ res in aꝑto sit. Quã obrẽ ñ ex hoc qđ
dii ex multis quidã selecti sunt. uel is qͥ
scripsit uel eorũ cultores. uel dii ipsi uitu¬
ꝑandi sunt: s ad uertendũ .ẽ. potiuis qͥ¬
nam isti sint. & ad quã rẽ selecti uideant᷑.¬
Hos certe dõs selectos uarro uniꝰ libri con¬
texione cõmendat: ĩanũ. iouẽ. sat̾nũ geniũ.
mercuriũ. apollinẽ. martẽ. uulcanum.
neptunũ. solẽ. orcũ. liberũ patrẽ. tellurẽ.
cererem . uinonẽ. lunã. dianã. mineruã.
utrũ ꝓpt̾ maiores in mundo ad minis¬
trationes selecta dicunt᷑: an qđ popłis
magis in notuer̃. maiorq ẽ. eis cultus
exhibitꝰ. Si ꝓpt̃ea quia oꝑa maiora ab
his ad ministrant᷑ inmundo: ñ eos in¬
uenirede int illã quasi plebeiã numinũ
multitudinẽ minutis opuscuł de puta¬
tam. Nam ibi primũ ianus cũ puerpe¬

Expanded text:
mus ad bibendum. Non opus est multa percurremus ad bibendum. Non opus est multa percurrere, cum res in aperto sit. Quam ob rem non ex hoc, quod di ex multis quidam selecti sunt, uel . is qui scripsit uel eorum cultores uel di ipsi uituperandi sunt, sed aduertendum potius quinam isti sint et ad quam rem selecti uideantHos certe deos selectos, Varro unius libri contextione commendat, Ianum, Iovem, Saturnum, Genium, Mercurium, Appollinem, Martem, Vulcanum, Neptunum, Solem, Orcum, Liberum patrem, Tellurem, Cererem, Iunonem, Lunam, Dianam, Minervam, utrum propter maiores in mundo administrationes selecta dicuntur, an quod populis magis innotuerunt, maiorque est eis cultus exhibitus? Si propterea quia opera maiora ab his administrantur in mundo, non eos invenire debuimus inter illam, quasi plebeiam numinum multitudinem, minutis opusculis deputatam. Nam ipse primum Ianus, cum puerpe
Abbreviated transcription (Latin):
legerit quid de hac quęstionȩ ex pedienda
ulterius desidet ñ habebit. Fierienĩ potest
ut saltẽ dõs selectos atq p̃cipuos. quos uar¬
ro uolumine cõplexus. ẽ. ultimo de qͥb pa¬
rũ diximꝰ. quisquã colendos ꝓpt̾ uitã bea¬
tã quȩ non nisi ȩt̃na ẽ. opinetur. Qua in
re ñ dico qđ facetius ait tullianus fortasse
repbantur. Non hoc dico. Uideo enĩ etiã ex
selectis seligi aliquos ad aliquid maius atq
p̃stantiꝰ sicũt inmilitia cũ trrones electi
fuerint. ex his quoq eligunt᷑ ad opus ali¬
quod maus armorũ . Et cũ eligunt᷑ in ȩcle¬
sia qͥ fiant p̃positi: nonutiq cȩteri rȩpban¬
tur. cũ om̃s boni fideles electi merito nun¬
cupent᷑. Eligunt᷑ in ȩdificio lapides angu¬
lares: ñ reprobatis cȩteris. qui structurẽ
partib aliis deputant᷑. Eligunt᷑ uuae ad
uescendũ : nec rȩꝓbant᷑ aliae quas relinqi¬

Expanded text:
legerit, quid de hac quaestione expedienda legerit, quid de hac quaestione expedienda ulterius desideret, non habebit. Fieri enim potest, ut saltem deos selectos adque praecipuos, quos Varro uolumine conplexus est ultimo, de quibus parum diximus, quisquam colendos propter uitam beatam, quae non nisi aeterna est, opinetur. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse i reprobi iudicantur. Non hoc dico: uideo enim etiam ex selectis selegi aliquos ad aliquid maius adque praestantius, sicut in militia, cum tirones electi fuerint, ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum; et cum eliguntur in ecclesia, qui fiant praepositi, non utique ceteri reprobantur, cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. Eliguntur in aedificio lapides angulares, non reprobatis ceteris, qui structurae partibus aliis deputantur. Eliguntur uuae ad uescendum, nec reprobantur aliae, quas relinqui
Abbreviated transcription (Latin):
ad hanc rem suꝑiores libri satis suꝑq suffici¬
unt patient̃ & ęquaminit̃ ferre debebunt: &
ꝓpt̃ alios non putare suꝑ fluũ qđ iã sibi seti¬
tiunt ñ necessariũ. Multũ magna res agit᷑ cũ
uera & uere scã diuinitas quã uis ab ea nob̃̾
etiã huic quã nunc gerimꝰ fragilitati necessa¬
ria subsidia p̾beant᷑. ñ tam̃ ꝓpt̾ mortał uitȩ
transitoriũ uaporẽ. sed ꝓpt̃ uitã beatã quae
non nisi ȩterna. E quȩrenda & colenda p̃dica¬
sius transferant quod illi theoteta appel¬
lant. hanc gͦ diuinitatẽ siue deitatẽ ñ. eẽ.
in ea theologia quã ciuilẽ uocant: quȩ a mar¬
co uarrone sedecim uoluminib explicata. ẽ.
id.ẽ. ñ ꝑueniri ad ȩternę̧ uitę felicitatẽ ta¬
liũ dõꝵs cultu quales aciuitatib qualit̃q co¬
lendi instituti st̃Cui non dũ ꝑsuasit sextus
liber quẽ pxime absoluimꝰ: cũ istũ forsitari

Expanded text:
ad hanc rem superiores libri satis superque sufficiad hanc rem superiores libri satis superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum, quod iam sibi sentiunt non necessarium. Multum magna res agitur, cum uera et uere sancta diuinitas, quamuis ab ea nobis etiam huic, quam nunc gerimus, fragilitati necessaria subsidia praebeantur, non tamen propter mortalis uitae transitorium uaporem, sed propter uitam beatam, quae non nisi sius transferant quod illi 3-e6\'Cti\'tcx appellant — hanc ergo diuinitatem siue deitatem non esse in ea theologia, quam ciuilem uocant, quae a Marco Varrone sedecim uoluminibus explicata est, id est non perueniri ad aeternae uitae felicitatem talium deorum cultu, quales a ciuitatibus qualiterque colendi instituti sunt, cui nondum persuasit sextus liber, quem proxime absoluimus, cum istum forsitan
Abbreviated transcription (Latin):
uerã felicitatẽ. Quã qm̃ illi quos colit theolo¬
gia ista ciuilis dare ñ posse conuicti st̃. ñ solũ
ꝓpt̃ ista tẽporalia & t̾rena quod suꝑioribus
.uͦ. libris ostendimꝰ. sed multo magis ꝓpter ui¬
tam ȩt̃nã quȩ pꝰmortẽ futura . ẽ. qđ isto .uiͦ. uno
etiã illis cooꝑantib egimꝰ colendi non suN.
S qm̃ uet̃nosȩ consuetudinis uis nimis in alto
radices habet: si cui de ista ciuili theologia
respuenda atq uitanda ł uideor disputas se.
in aliud uolum̃ qđ huic opitulante dõ con¬
iungendũ. ẽ. animũ intendat. uõ .ui.¬
ueteres opiniones ue¬
ritati pietatis inimicas¬
quas tenebrosis animis
altiꝰ & tenatius dut᷑nꝰ¬
humani generis error
in fix̃ euellere atq ex¬
tirpare conantẽ. illius
gr̃a qͥ hoc ut uerꝰ deus
potest. ꝓmeo modulo in eius adiutorio coope¬
rantẽ ingenia celsiora atq meliora quibus

Expanded text:
ueram felicitatem. Quam quoniam illi, quos colit theoloueram felicitatem. Quam quoniam illi, quos colit theologia ista ciuilis, dare non posse conuicti sunt: non solum propter ista temporalia adque terrena, quod superioribus quinque libris ostendimus, sed multo magis propter uitam aeternam, quae post mortem futura est, quod isto uno etiam illis cooperantibus egimus, colendi non sunt. Sed quoniam ueternosae consuetudinis uis nimis in alto radices habet, si cui de ista ciuili theologia respuenda adque uitanda parum uideor disputasse, in aliud uolumen, quod huic opitulante Deo coniungendum est, animum intendat. LIueteres opiniones ueritati pietatis inimicasquas tenebrosis animis altius et tenacius diuthumani generis error infixit, euellere adque exstirpare conantem et illius gratiae, qui hoc ut uerus Deus potest, pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora adque meliora, quibus
Abbreviated transcription (Latin):
ubi uera .ẽ. & plena felicitas pia caritate
diligimus : non autẽ. eẽ. datorẽ felicitatis
quẽquã istorũ dõꝵ qui tanta turpitudine
colunt᷑. & nisi ita colant᷑ multo turpius
irascunt᷑. atq obhoc se sp̃s immundissimos
confitent᷑ : puto ex his quȩ dicta sunt nemi¬
nẽ dubitare oportere. Porro qui ñ dat fe¬
litatẽ. uitã qͦmꝰ dare possit ȩternã : Eam
quippe uitã ȩt̾nã dicimꝰ. ubi. ẽ. sine
fine felicitas. Nã si anima in poenis uiuit
eternis quib & ipsi sp̃s cruciabunt᷑ immun¬
di: mors. ẽ. potius illa ȩterna quã uita. Nul¬
la quippe maior & peior.ẽ. mors. quã ubi
ñ moritur mors. S qđ animȩ natura per
id qđ immortał creata.ẽ. sine qualicũq
uita eẽ. ñ potest : summa mors eiꝰ.ẽ. alie¬
natio a uita dĩ in ȩt̾nitate supplicu. Uitã igit᷑
det̾nã id ÷ sine fine felicẽ solus ille dat qͥdat

Expanded text:
ubi vera est et plena felicitas, pia charitate ubi vera est et plena felicitas, pia charitate diligimus? Non autem datorem esse felicitatis quemquam istorum deorum, qui tanta turpitcoluntur et. nisi ita colantur, multo turpius irascuntur adque ob hoc se spiritus inmundissimos confitentur, puto ex his, quae dicta sunt, neminem dubitare oportere. Porro qui non dat felicitatem, uitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe uitam aeternam dicimus, ubi est sine fine felicitas. Nam si anima in poenis uiuit aeternis, quibus et ipsi spiritus cruciabuntur inmundi. mors est illa potius aeterna quam uita. Nulla quippe maior et peior est mors, quam ubi non moritur mors. Sed quod animae natura, per id quod inmortalis creata est, sine qualicumque uita esse non potest, summa mors eius est alienatio a uita Dei in aeternitate supplicii. Vitam igitur aeternam, id est sine ullo fine felicem, solus ille dat, qui dat
Abbreviated transcription (Latin):
mysteriũ reuelatũ .ẽ. tẽpore qͦ oportuit ea¬
dẽ auctoritate diuina sublata sins  &
alias diximꝰ maxime cũ aduersꝰ maniche¬
os ageremꝰ: & in hoc oꝑe loco oportuniore
greci dicunt mr̃thicen. physicen. politicen.
latine autẽ dici posit̃ fabulosa. naturał.
ciuilis. qđ neq de fabulosa quã & ipsi deoꝵ
multoꝵ falsorũq cultores lib̾rime repre¬
hender̃. neq de ciuili cuiꝰ illa paes. eẽ. con¬
uincitur. eiusq & ista simillima uel etiã
deterior inuenit᷑ sꝑanda. ẽ. uita ȩt̃na : si
cui satis ñ st̃ quȩ in hoc uolumine dicta st̃.
ad iungat etiã illa quȩ in suꝑiorib: libris
& maxime .iiiͦI. de felicitatis datore dõ
plurima disputata sunt. Nam cui nisi imi
felicitati ꝓpt̃ ȩt̃nã uitã consecrandi ho¬
mines. eent. si dea felicitas. eẽt : quia uero
ñ dea sed minꝰ. ẽ. dĩ. cuidõnisi datorife¬
licitatis conserrandi sumꝰ. qui ȩternã uitã

Expanded text:
mysterium reuelatum est, tempore quo oportuit eamysterium reuelatum est, tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint, et alias diximus, maxime cum aduersus Manichaeos ageremus, et in hoc opere loco opportuniore Graeci dicunt mythicen physicen politicen, Latine autem dici possunt fabulosa naturalis ciuilis, quod neque de fabulosa, quam et ipsi deorum multorum falsorumque cultores liberrime reprehenderunt, neque de ciuili, cuius illa pars esse conuincitur eiusque et ista simillima uel etiam deterior inuenitur, speranda est aeterna uita, si cui satis non sunt quae in hoc uolumine dicta sunt, adiungat etiam illa, quae in superioribus libris et maxime quarto de felicitaplurima disputata sunt. Nam cui nisi uni felicitati propter aeternam vitam consecrandi homines essent, si dea felicitas esset? Quia vero non dea, sed munus est Dei; cui Deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus, qui aeternam vitam,
Abbreviated transcription (Latin):
septẽ int̃ positos dies septimã fere partẽ
ȩtatis suȩ ꝑdant uacando & multa in tẽ¬
pore urgentia ñ agendoledant᷑: xp̃ianos
tam̃ iam tunc uidȩis mimicissimos in ne¬
utra parte cõmemorare ausus. ẽ. ne uel
laudaret contra suȩ patriȩ ueterẽ con¬
suetudinẽ. uel rep̃hendẽt contͣ ꝓpriã sa¬
sitan uoluntatẽ. De illis sane iudȩis cũ lo¬
queretur ait. Cũ interim usq eo scelera¬
tissimȩ gentis consuetudo conualuit ut ẜ
om̃s iã t̾ras recepta sit : uicti uictorib leges
deder̃. Mirabat᷑ hȩc dicens: & quid diuinitꝰ
ageret᷑ ignorans subiecit plane sententiã:
qua significare quid de illoꝵ sacram̃toꝵ
ratione sentiret. Ait enĩ. Illi tam̃ causasritꝰ
sui nouer̃: maior pars popłi facit qđ faci¬
at ignorat. S de sacram̃tis udȩoꝵ uel cur
uel quat nꝰ instituta sint auctoritate diui¬
na. ac pꝰ modũ apopło dĩ cui uitȩ ȩternȩ

Expanded text:
septem interpositos dies septimam fere partem septem interpositos dies septimam fere partem aetatis suae perdant uacando et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. Christianos tamen iam tunc Iudaeis inimicissimos in neutram partem commemorare ausus est, ne uel laudaret contra suae patriae ueterem consuetudinem, uel reprehenderet contra propriam forsitan uoluntatem. De illis sane Iudaeis cum loqueretur, ait: \'Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo conualuit, ut per omnes iam terras recepta sit: uicti uictoribus leges dederunt. Mirabatur haec dicens et quid diuinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam, qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. Ait enim: <Illi tamen causas ritus sui nouerunt; maior pars populi facit, quod quur faciat ignorat. Sed de sacramentis Iudaeorum, uel quur uel quatenus instituta sint auctoritate diuina, ac post modum a populo Dei, cui uitae aeternae
Abbreviated transcription (Latin):
ñ miror petitorẽ defuisse. Omnẽ istam
nobilẽ dorũ turbã quã longo aeuolong̾a
suꝑstitio congessit sic inqͥt ad orabimꝰ: ut
meminerimꝰ cultũ eiꝰ magis ad morẽ quã
ad rem ꝑtinere. Nec leges gͦ ille nec mos in
ciuili theologia id instituer̃ qđ diis gratũ
.ẽẽt. uel ad rem ꝑtineret. S iste quẽ phrloso¬
phi quasi libum fecer̃. tam̃ quia illustris
popłi romani senator erat colebat qđ rep̃¬
hendebat. agebat qđ arguebat. qđ culpa¬
bat ad orabat: quia uidelicet magnũ ali¬
qͥd eũ phylosophia docuerat ne suꝑstitios
.eẽt. in mundo. sed ꝓpt̾ leges ciuium moresq
bilius quo illa quȩ m̃dacit̾ agebat sic age¬
ret ut eũ popłs ueracit̾ agere existimar&:
scȩnicus aut̃ ludendo potius delectaret.
theologiȩ suꝑstitiones rep̃hendit etiã sacra¬
menta udeoꝵ & maxime sabbata. inut¬
lit̃ eos facere affirmans qđ ꝑ illos singulos

Expanded text:
n miror petitorem defuisse. Omnem istam n miror petitorem defuisse. Omnem istam ignobilem deorum turbam, quam longo aeuo longa superstitio congessit, sic, inquit, adorabimus, ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere\'. Nec leges ergo illae nec mos in ciuili theologia id instituerunt, quod dis gratum esset uel ad rem pertineret. Sed iste, quem philosophi quasi liberum fecerunt, tamen, quia inlustris populi Romani senator erat, colebat quod reprehendebat, agebat quod arguebat, quod culpabat adorabat; quia uidelicet magnum aliquid eum philosophia docuerat, ne superstitiosus esset in mundo, sed propter leges ciuium moresquebilius, quo illa, quae mendaciter agebat, sic ageret, ut eum populus ueraciter agere existimaret; scaenicus autem ludendo potius delectaret, theologiae superstitiones reprehendit etiam sacramenta Iudaeorum et maxime sabbata, inutiliter eos facere adfirmans, quod per illos singulos