comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uti tum ratiocinat one : deinde in
ipsa argum̃tatione. non semꝑ apꝓ¬
positione incipere. Nec semꝑ quinq
partibus obuti: neq eadem ratione¬
partitiones expolire Sectum ab assũp¬
tione incipere licet: tũ appbatione
alter utra: tum utraq tum hoc. tũ
illo genere cõplexionis uti Idut ꝑspi¬
cratnus: aut scribamus. aut in quolibet
exemplo dehis quȩ proposita sunt : hoc
idem exercͥeamus. ut quã facile. factu
tionis: satis nolis dictum uidetur
Illud autẽ uolumus intelligi: nosprobe
tenere. aliis quoq rationibus tractari
argunientationes inphilosophia mul¬
tis & obiscuris. de quibus certum est
artificium constitutũ. Uerum illa
nobis abhorrere: abusu oratorio uisa
sunt. Quȩꝑtinere autẽ ad dicendũ
putamus. ea nos commodius quã cete¬
ros adtendisse non ad firmamus. sed¬
ꝑ quistius &e diligentius conseripsisie
pollicemur. Nune ut ratitumus.
proficisci ordine adreliqua ꝑͥgemus

Expanded text:
uti, tum ratiocinatione, deinde in uti, tum ratiocinatione, deinde in ipsa ar- gumentatione non semper a propositione incipere nec semper quinque partibus abuti neque eadem partes ratione expolire, sed tum ab assumptione incipere, tum adprobatione alterutra, tum utraque, tum hoc, tum illo genere conplexionis uti. id ut perspiciatur, scribamus  in quolibet exemplo de iis, quae proposita sunt, hoc idem exerceamus, ut quam facile factu stionis satis nobis dictum videtur: illud autem volumus intellegi nos probe tenere aliis quoque rationibus tractari argumen- tationes in philosophia multis et obscuris, de quibus certum est artificium constitutum. verum illa nobis abhorrere ab usu oratorio visa sunt. quae pertinere autem ad dicendum putamus, ea nos commodius quam ceteros adtendisse non affirmamus; perquisitius et diligentius conscripsisse pollicemur. nunc, ut statui- mus, proficisci ordine ad reliqua pergemus.
Abbreviated transcription (Latin):
re. Nam argumentatio nomine uno
res: duas significat : ideo quod &inuen¬
tum aliquã inrem ꝓb̾abile. aut nec̾es¬
sarium argumentatio uõcatur. ariꝰ
inuenti artificiosa expolitio. Qm̃igit᷑
ꝓferent aliquid huius modi. qm̃pepe¬
rit cum uiro cõcubuit: inuentũ prose¬
rent non expolitionẽ. Nosautẽ deex¬
politionis partibus loquimur. Nihil
igitur ad hancrem: ratio illa ꝑtinebit.
Atq hac distinctione: alia quoq quȩ
uide buntur officere huic partitioni:
ꝓpulsabinius. si qui aut ad suptionem
aliquando tolli posse pͥutet: aut pro¬
positionẽ Quȩ si quid habet probabi¬
io aut necessariũ. quo quomodo cõmo¬
ueat auditorems necesseest. Qđn solũ
spec tarẽtur: acnihia quo pacto trac¬
taretur id quod eẽt ex cogitatũ refer
do est satietatis mater: id ficripoteri:
si non similiter semꝑ in grediamur
in argum̃tationẽ Nam primum
omniũ: generibus ipsis distinguere
conuenit. Hoc est tum inductione

Expanded text:
re. nam argumentatio nomine uno re. nam argumentatio nomine uno res duas significat, ideo quod et inventum ali- quam in rem probabile aut necessarium argumentatio vocatur et eius inventi artificiosa expolitio. cum igitur proferent aliquid huiusmodi: quoniam peperit, cum viro concubuit, inventum proferent, non expolitionem; nos autem de expolitionis partibus loquimur. Nihil igitur ad hanc rem ratio illa pertinebit; atque hac distinctione alia quoque, quae videbuntur officere huic partitioni, propulsabimus, si quis aut assumptio- nem aliquando tolli posse putet aut propositionem. quae si quid habet probabile aut necessarium, quoquo modo commoveat auditorem necesse est. quod si so- lum spectaretur ac nihil, quo pacto tractaretur id, quod esset excogitatum, referrmater est satietatis. id fieri poterit, si non similiter semper ingre- diamur in argumentationem. nam primum omnium generibus ipsis distinguere convenit, hoc est, tum in- ductione
Abbreviated transcription (Latin):
Sũmaigitur amentia est: in eorũ fide
Sspem habere. quorũ ꝑfidia totiens de¬
ceptussis: aut ita ut id solũ quod confici
S tur inferatur adhunc modũ. Uir beni
Sigitur diruamus. aut ut iꝰd quõd ea̾m
Srem qu̾ȩ conficitur: seluatur neces¬
Sseesti idest huius moati Sipeperi: cũ
Conficitur hos
concubuit
Sigitur cũ uinto ełtoc
sinolis iii¬
ferre: & inferas idi quod sequitun. fecit
Sigitur incestũ: & coneluseris argilmñ¬
tationẽ : orꝑspicuã feceris cõplexoneꝰ
Quarẽ in longis argum̃tationibus exes¬
Sductionibus aut ex contrario. cõploeh
oportit: In breuibus id slũ quod con¬
fictur exponere. In his inquibus exitus
ꝑspicuus est : consecutione uti. Si qui autẽ
exuna quoq parte þutabunt constare
argumentationẽ : poterunt dicere:
sȩpe satis eẽ hoc modo argumentatio¬
nẽ facere: Qm̃ peperit: cumuiro cõcubu¬
it. Nam hoc nullius neq approbationis
neq cõplexionis indigere. Sed nobis
ambiguitate nominis uidentur erra¬

Expanded text:
'summa igitur amentia est in eorum fide spem habere, quorum perfidia totiens deceptus sis'; aut ita, ut id solum, quod conficitur, inferatur, ad hunc modum: urbem igitur diruamus; aut, ut id, quod eam rem, quae con- ficitur, sequatur necesse est. id est huiusmodi: si peperit, cum conficitur hoc: concubuit igitur cum viro. hoc si nolis inferre et inferas id, quod sequitur: fecit igitur incestum, et concluseris argumentationem et perspicuam fugeris complexionem. quare in longis argumentationibus ex conductionibus aut ex contrario complecti oportet, in brevibus id solum, quod conficitur, exponere, in iis, in quibus exitus perspicuus est, consecutione uti. Si qui autem ex una quoque parte putabunt constare argumentationem, poterunt dicere saepe satis esse hoc modo argumentationem facere: quoniam peperit, cum viro concubuit; nam hoc nullius neque approbationis neque complexionis indigere. sed nobis ambiguitate nominis videntur erra
Abbreviated transcription (Latin):
Enumeratio &iam quanquam mul¬
tas inseres habeat conlocatas: du¬
plex tamenest. Carnim omnia quȩ
tollis quãuis multa sint. in una tam̃
parte ponuntur. In altera id. qđ
condudis. siue aliquifl de rebussit.
siue contrariũ rei: ut supra do cui¬
mus atq hoc diligenter uidere
oportebit. Prȩceptumdat : ut neces¬
saria argumenta ponsola dicendi
specie faciamus: id est neconplexio
uel enumeratio insolo genere dicen¬
di posita eẽ uideatur : sed utratio¬
nes ipse &res: necessariȩ sint & hoc
genere dicendi proferantur. tri¬
plici scilicet : aut percõplexionem.
aut ꝑ enumerationẽ : aut ꝑ simplicẽ
conclusionẽ. Dictũ itaq denecessa¬
rio argumento & qualesit & quot
modis dictionis proferatur. Nunc
de probabili incipit disputatio.
quod ut melius intelligamus ꝓpter
uim expositionis hȩc prius nobis &iã

Expanded text:
Enumeratio etiam, quamquam mulEnumeratio etiam, quamquam multas in se res habeat conlocatas, duplex tamen est. Ea enim omnia, quae tollis, quamuis multa sint, in una tamen parte ponuntur; in altera id quod concludis, siue aliquid de rebus sit siue contrarium rei, ut supra docuimus. ATQVE HOC DILIGENTER VIDERE OPORTEBIT. Praeceptum dat ut necessaria argumenta non sola dicendi specie faciamus, id est ne complexio uel enumeratio in solo genere dicendi posita esse uideatur, sed ut rationes ipsae et res necessariae sint, et hoc genere dicendi proferantur, triplici scilicet, aut per complexionem aut per enumerationem aut per simplicem conclusionem. Dictum itaque de necessario argumento et quale sit et quot modis dictionis proferatur; nunc de probabili incipit disputatio. Quod ut melius intellegamus, propter uim expositionis haec prius nobis etiam
Abbreviated transcription (Latin):
conclusit. Siigitur horum nihilest.
Non occidit. ¶ Dimplȩx autẽ conclu¬
sio ex ne cessaria consecutione confici
tur. hoc modo. Siuos me istud eotẽpores
fecisse dicitis. ego autẽ eo ipso tẽpore
trans mare fui: relinquitur. ut id qđ
dicitis non modo nonfecerim: sedne
potuerim quidem facere. atq hoc dili¬
genter oportebit uidere. nequo pacto:
genus hocrefelli possit. Ut nec confir:¬
matio modum in se argumentationis
habeat. & quandam similitudinẽ necessa¬
riȩ conclusionis: uerum ipsa argumen¬
tatio ex ne cessaria ratione consistat. I¬
Et in hoc necessarium est argum̃tũ:
sed inunare positum. & ideo simplex
conelusio nominatur: ut puta. Su illo
tẽpore quo uos meistud fecisse dicitis
ego transmare fui: relinquitur. ut id
ego non fecerim nec potuerim facere.
stic itaq simplebest: in superioribus ueto
diiplex: inconplexone scilicet. &enu¬
meratione. Et conplexio quidem
aꝑte duasres continet. Aut hoc est

Expanded text:
conclusit: IGITVR HORVM NIHIL EST, conclusit: IGITVR HORVM NIHIL EST, NON OCCIDIT. SIMPLEX AVTEM CONCLVSIO EX NECEStur, hoc modo: si vos me istuc eo tempore fecisse dicitis, ego autem eo ipso tempore trans mare fui, relinquitur, ut id, quod dicitis, non modo non fecerim, sed ne potuerim quidem facere. atque hoc diligenter oportebit videre, ne quo pacto genus hoc refelli possit, ut ne confirmatio modum in se argumentationis habeat et quandam similitudinem necessariae conclusionis, verum ipsa argumentatio ex necessaria ratione consistat. Et in hoc necessarium est argumentum, sed in una re positum, et ideo simplex conclusio nominatur, ut puta: 'si illo tempore quo uos me istud fecisse dicitis ego trans mare fui, relinquitur ut id ego non fecerim nec potuerim facere'. Hic itaque simplex res est, in superioribus uero duplex, in complexione scilicet et enumeratione. Et complexio quidem aperte duas res continet; aut hoc est,
Abbreviated transcription (Latin):
trarium. confirmas. Multis rei rebus
exelusis. una quȩ reliquaest confirmat᷑:
ut supra ipse cicero contra hermagoram
Nam aut p uullũ causȩ genusefe: aut nidia¬
le solura. aut & iudiciale. & de monstra¬
tiuum. & delberatiuum. Hemulta enu¬
merauit: sed ex clusis duabus rebus. reli¬
quã terciam conformauit. Nullum
inquit causegenus eẽ non potes dicere :
quia artis preceptadas. Unũ cẽ nonpo¬
ersdirre. quia hoc & hoc. Re linquitur
ereo mauit: ut ominia tria genera cau¬
sarũ sunt. Ergo hic multis reirebus sib¬
latis postremoest confirmata Peide
omnibus reirebus exclusis: contrariũ
sic concluditur : ut hic ipsum positum
exemplumest. Necesse est inquit. aut
inimicitiarũ causa ab hoc ẽẽ occisum.¬
aut metus. aut spei. aut alicuius a mici
gratia. Aut sihorum Nihil est : ab hoc
nonẽẽ occisum. Itaq hic resest occisio
Huius rei omnes res sustulit : id est cau¬
sas occidendi. Postremo contrarium

Expanded text:
usis contrarium confirmas. Multis rei rebus usis contrarium confirmas. Multis rei rebus exclusis una quae reliqua est confirmatur, ut supra ipse Cicero contra Hermagoran: 'nam aut nullum causae genus est, aut iudiciale solum, aut et iudiciale et deliberatiuum et demonstratiuum'. Hic multa enumerauit, sed exclusis duabus rebus reliquam tertiam confirmauit. Nullum, inquit, causae genus esse non potes dicere, quia artis praecepta das; unum esse non potes dicere, quia hoc et hoc; relinquitur ergo, inquit, ut omnia tria genera causarum sint. Ergo hic multis rei rebus sublatis postrema est confirmata. Deinde omnibus rei rebus exclusis contrarium sic concluditur ut hic ipsum positum exemplum est: NECESSE EST, inquit, AVT INIMICITIARVM CAVSA AB HOC ESSE OCCISaut metus aut spei aut alicuius amici gratia aut, si horum nihil est, ab hoc NON ESSE OCCISVM. Hic res est occisio; huius rei omnis res sustulit, id est causas occidendi; postremo contrarium
Abbreviated transcription (Latin):
reliqua necessario confirmatur. hoc¬
÷ pacto. Necesse est. aut inimicitiarũ¬
S causa abhocẽẽ occisum. aut metus.
Saut spei. aut alicuius amicigratia
Aut sihorum nililest: ab hoecẽ occisũ¬
S Namsine causa male ficiũ susceptũ non
potest eẽ. Sineque inimicitiȩ fuerum
nec metus ullus Nec sp̾es exmorte illius
alicu̾iuis cõmodi. Neq ad amicũ huius aliquẽ s¬
mors illius ꝑtinebat: relinquitur agitur.s
ut ab hoc nonsit occisus. Enumeratio¬
q̃q̃ formadictionis est posita in rationib
necessariis. Uerum inenumeratione
multa ponuntur: & exlusis multis. unũ
quodreliquũ est. confir matur: ut puta.
Si hoc non est. sullud & illud non est: restat
igitur ut istudsit. Ita inuerrinis. sineq
carbo attigit. neq sylla uidit. Neq in
erarium relatumest: restat igitur.
uttu uerres pecuniam sustuleris uierũ
enumeratio duobus modisfit: cũ aut
multis reirebus relictis. unã quȩ reliqͥ ẽ

Expanded text:
reliqua necessario confirmatur, hocreliqua necessario confirmatur, hoc pacto: necesse est aut inimicitiarum causa ab hoc esse occisum aut metus aut spei aut alicuius amici gratia aut, si horum nihil est, ab hoc non esse occisum; nam sine causa maleficium susceptum non potest esse; si neque inimicitiae fuerunt nec metus ullus nec spes ex morte illius alicuius commodi neque ad amicum huius aliquem mors illius pertinebat: relinquitur igi- tur, ut ab hoc non sit occisus. siquoque forma dictionis est posita in rationibus necessariis: uerum in enumeratione multa ponuntur, et exclusis multis unum quod reliquum est confirmatur, ut puta: 'si hoc non est, si illud et illud non est, restat igitur ut istud sit'. Ita in Verrinis: si "neque Carbo attigit neque Sylla uidit neque in aerarium relatum est", restat igitur ut tu, Verres, pecuniam sustuleris. Verum enumeratio duobus modis fit, cum aut multis rei rebus exclusis unam quae reliqua est
Abbreviated transcription (Latin):
Freri itaq pecessariũ argumentum.
docet: aut ꝑ complexionẽ aut ꝑenume¬
rationẽ aut ꝑsimplicem conclusionẽ
Conplexio est: in quautrum concesseris
reprehendetur. Cõplexio formadic¬
tionis est: posita inrationibus Necessa¬
riis. Uerũ cõplexio duplicilatere
constat. Unde quicquid fuerit electũ.
necesseest ut contrariũsit. In cõplexio¬
ne itaq duogenera sunt proponendi
Nunc ꝑsimplex: nunc ꝑnecessariũ. Sim¬
plex hocmodo. Si hoc est cur illud facisu
Si illud est curhoc facis: Deinde ꝑne
cessarium. sic Aut hoc concelas. aut
onis. considerare cdebemus. factũ ꝑsim¬
plex. Su nꝓbus est inquit. cur uteris
Si probus curaccusas. Ita & inuerrinis
cicero. Aut amiros inquit. confitere
siculos necesse est: aut inimicos. Si
amici sunt : credamus testibus siinimi¬
Pcisunt : inuiti pecunias contulerunt¬
s Enumeratio est. in quapluribus reb¬
Sexpositis. & cȩteris infirmatis: una

Expanded text:
Fieri itaque necessarium argumentum Fieri itaque necessarium argumentum docet aut per complexionem aut per enumerationem aut per simplicem conclusionem. COMPLEXIO EST, IN QVA VTRVM CONCESSERIS, REPREHENDETVR. Complexio forma dictionis est posita in rationibus necessariis. Verum complexio duplici latere constat; unde quidquid fuerit electum necesse est ut contrarium sit. In complexione itaque duo genera sunt proponendi, nunc per simplex, nunc per necessarium. Simplex hoc modo: 'si hoc est, cur illud facis? Si illud est, cur hoc facis?', deinde per necessarium sic: 'aut hoc concedas necesonis considerare debemus factum per simplex: SI IMPROBVS EST, inquit, CVR VTERIS? SI PROBVS, CVR ACCVSAS? Ita et in Verrinis Cicero: "aut amicos", inquit, "confiteare Siculos necesse est aut inimicos; si amici sunt, credamus testibus; si inimici sunt, inuiti pecunias contulerunt". ENVMERATIO EST IN QVA PLVRIBVS REBVS EXPOSITIS ET CETERIS INF
Abbreviated transcription (Latin):
uiro natum. & non mortuum Ergone¬
cessarium argumentum est: qđ iam
opinione ꝑsua sumest. Atq: ut scias.
hoc necessarium. noneẽ omnino neces¬
sarium: ostendit cicero & iam hoc
hominibus ꝑsuaderi. cumait. I¬
¶Necessariȩ demonstrantur ea. quȩ
Saliter ac dicuntur necfieri. necpro¬
bari possunt. hoc modo Sipeperit.
S conuiro concubuit. Hoc genus ar¬
gumentandi quod in necessaria de¬
monstratione uersatur: maxime
tractatur indicendo. aut ꝑ cõplexio¬
nẽ. aut ꝑenumerationem. aut per
simplicẽ conclusionẽ Complexio ẽ:
Cinqua utrum concesseris reprehen¬
Ssas I Ergo si probantur. lam
non erunt necessaria. Quic quid enĩ
probatur. potuit & non credi. Itaq
necessarium argumientum teneamꝰ
illud. quod facile populo ꝑsuadet.
orator. Hoc necessariũ tribus
modis ficridocet. Quosmodos inge¬
nere dictionis ponit. Hic enĩ iam
dictio est. Superius in materia locos
posuit: de quibus conducta ad ar¬
gumentationẽ dictio nasceretur.

Expanded text:
uiro natum et non mortuum. Ergo necessarium argumentum illud est quod iam opinione persuasum est. Atque ut scias hoc necessarium non esse omnino necessarium, ostendit Cicero etiam hoc hominibus persuaderi, cum ait ‘necessarie demonaliter ac dicun- tur nec fieri nec probari possunt, hoc modo: si peperit, cum viro concubuit. hoc genus argumentandi, quod in necessaria demonstratione versatur, maxime tractatur in dicendo aut per complexionem aut per enumera- tionem aut per simplicem conclusionem. conplexio est, in qua, utrum concesseris, reprehennt'. Ergo si probantur iam non erunt necessaria; quidquid enim probatur, potuit et non credi. Itaque necessarium argumentum teneamus illud quod facile populo persuadet orator. Hoc necessarium tribus modis fieri docet, quos modos in genere dictionis ponit; hic enim iam dictio est, superius in materia locos posuit de quibus conducta ad argumentationem dictio nasceretur.
Abbreviated transcription (Latin):
maioris habeat quã tu habes tuũne anillis¬
Hic tunc mulier erubuit. Aspasia autem:s
sermonẽ cũ ipso xenophonte instituit: s¬
Quȩso inquit xenofon siuicinustuus equũ
meliorem habeat quamtuus est. tuũ:¬
ne equum malis an illius. Illius inquit:s
Quidsi fundũ meliorem habeat quãtuha
bes. utrũ tandem fundũ habere malis.
tacuit. Post aspasia. Quoniã uterq
ur̃m inquit idmihi solum non respondit.
quodego solũ audire uoluerã : ego met
dica quid uterq cogitet: ãatu mulier
ortimũ uirũ maus habere : & tuxeno¬
pini utorem habere lectissimam man¬
ne nis Quare: nisihoc ꝑfeceritis ut neti
uir melior. neq femina lectior intris
st: rfestosempꝰ ia quod optimũ putabitis

Expanded text:
maioris habeat, quam tu habes, tuumne an illimaioris habeat, quam tu habes, tuumne an illihic mulier erubuit. Aspasia autem ser- monem cum ipso Xenophonte instituit. quaeso, inquit, Xenophon, si vicinus tuus equum meliorem habeat, quam tuus est, tuumne equum malis an illius? illius, inquit. quid, si fundum meliorem habeat, quam tu ha- bes, utrum tandem fundum habere malis? tacuit. post Aspasia: quoniam uterque vestrum, inquit, id mihi solum non respondit, quod ego solum audire volueram, egomet dicam, quid uterque cogitet. nam et tu, mulier, optumum virum vis habere et tu, Xenophon, uxorem habere lectissimam maxime vis. quare, nisi hoc per- feceritis, ut neque vir melior neque femina lectior in terris sit, profecto semper id, quod optumum putabit
Abbreviated transcription (Latin):
cõparabile dicetur. sostremo omnen
argumentum factũ ex his quȩ negotio
iuncta sunt. & negotiũ consequuntur.
iudicatũ dicetur : sed cum probabile
fuerit. Alioquin: in omnibus attri¬
butis tãꝑsonȩ quã negotio: & necessa¬
rium ẽẽ poterit argumentũ Cuius
tres partes eẽ diximus: cõplexionem.
enumerationẽ. simplicẽ conclusionẽ¬
S inductionẽ tractanda est: aut ꝑracio¬
s cinationẽ. Inducto est oratio: quȩ
Srebus nondubiis captat assensionẽ¬
s eius: quicũ infatuta est. Quib assen
sionibus facit: ut illidubia q̃dã res.
s ꝓpt̃ similitudinẽ carũ rerũ: quibus
Sassensit ꝓbetur: uelut apud soeraticũ
Saeschinen. demonstrat socrates. cum
xeno fontes iniore & cũ ipsoxe no fonte
habe aspasiã locutã. Dic mihi quęsos
xenophontis uxor. Siuicinatua melius
habeat aurũ. quã tuhabes. utrũ illiusne :¬
antuũ malis Illius inquit. Quid siuess¬
tem &cȩterũ ornatum muliebrẽ. prętus

Expanded text:
stremo omne argumentum factum ex his quae negotio adiuncta sunt et negotium consecuntur iudicatum dicetur, sed cum probabile fuerit. Alioqui in omnibus attributis tam personae quam negotio et necessarium esse potent argumentum, cuius tres partes esse diximus, complexionem, enumerationem, simplicem conclusioneer inductionem tractanda est aut per ratiocinationem. Inductio est oratio, quae rebus non dubiis captat assensionem eius, quicum instituta est; quibus assen- sionibus facit, ut illi dubia quaedam res propter si- militudinem earum rerum, quibus assensit, probetur; velut apud Socraticum Aeschinen demonstrat Socrates cum Xenophontis uxore et cum ipso Xenophonte Aspa- siam locutam: dic mihi, quaeso, Xenophontis uxor, si vicina tua melius habeat aurum, quam tu habes, utrum illudne an tuum malis? illud, inquit. quid, si vestem et ceterum ornatum muliebrem pretii
Abbreviated transcription (Latin):
sic fit siea ad fidem colligas. quȩ inactus
consuetudine uersantur : ut puta. si
mater ẽ: diligit filiũ. si auarusẽ. negle¬
git ius iurandum. Ita & terentius mere¬
trices malas auaros lenones. tristes
senes. ed aces parasitos: cẽ memorauit
Hȩc itaq ad fidem dicta sunt: ꝑid quod
fere solet fieri Peinde pid qđ in opinione
positumest probabile argumentũ sic fit :
collgamus. Sidicas inferoscẽ &impiis
apud inseros poenas Sidicis. omnes qui
philo sophentur: contradeos facere
Alultienĩ credunt. quo d philo sophi con¬
tradeos faciant. Et enĩ sidcos adser̃
ie pre lendint Peinde inrep cubelle
aut pax exdei uoluntate contingant:
ipsi autẽ multa cupiunt ꝑsuadere.
contra deos faciunt : sid non ad gendũ
asserunt quod deorũ uoluntate con¬
tingit. Ergo ut dixmus exhis quȩ in
opinionẽ sunt posita. ꝓbabile colligit᷑
argumentũ : sidicas. inferoseẽ. uel non

Expanded text:
sic fit, si ea ad fidem colligas quae in actus sic fit, si ea ad fidem colligas quae in actus consuetudine uersantur, ut puta: SI MATER EST, DILIGIT FILIVM: SI AVARVS EST, NEGLEGIT IVS IVRANDVM. Ita et Terentius meretrices malas, auaros lenones, tristes senes, edaces parasitos esse memorauit. Haec itaque ad fidem dicta sunt per id quod fere solet fieri. Deinde per id quod in opinione positum est probabile argumentum sic fit, colligamus; si dicas inferos esse et impiis apud inferos poenas; si dicas omnes qui philosophentur contra deos facere; multi enim credunt quod philosophi contra deos faciant. Etenim si deos adserunt reprehendunt. Deinde in re publica cum bella aut pax ex dei uoluntate contingant, ipsi autem multa cupiant persuadere, contra deos faciunt si id non agendum adserunt quod deorum uoluntate contingit. Ergo, ut diximus, ex his quae in opinione sunt posita probabile colligitur argumentum, si dicas inferos esse u
Abbreviated transcription (Latin):
nobis patria inspicienda est. in qua
sumus &eius patriȩ inspiciendimores
Deinde inspicienda est ciuitas: quȩ pars
patriȩ est. Omnis enĩ ciuitas: habet
proprios mores. Deinde inspiciendũ
est tẽpus. Temporaenĩ sepe mutant᷑
Postremo &iam eius apud quẽ dicimus.
cognoscenda natura. ẽ : ut scđm mores
eius probabilia argumenta faciamꝰ
Itaq hȩc prȩcedunt: antequã ꝓbabi¬
ua argumenta proferamus: uerũ
ipsum ꝓbabile argumentũ: primo intria
duditur: id est in id quod fere solet fieri.¬
& inid quod in opinione positum est:
& inid quod habet adhec quandã simili¬
tudinem. Deinde inquattuor: signum.
credibile. iudicatũ. cõparabile. Uerũ
illatria. ressunt: quibus probabile con¬
ficitur argumentũ. Illa autẽ iiͦiiͦ quȩ se¬
quuntur : rerũ arũ trium effectus sunt
Primo itaq illatria uideamus. inquaꝓ
babile diuiditur argumentum. Fid
quod fere solet fieri: ꝓbabile argum̃tũ

Expanded text:
nobis patria inspicienda est in qua nobis patria inspicienda est in qua sumus, et eius patriae inspiciendi mores; deinde inspicienda est ciuitas, quae pars patriae est: omnis enim ciuitas habet proprios mores. Deinde inspiciendum est tempus - tempora enim saepe mutantur -, postremo etiam eius apud quem dicimus cognoscenda natura est, ut secundum mores eius probabilia argumenta faciamus. Itaque haec precedunt antequam probabilia argumenta proferamus. Verum ipsum probabile argumentum primo in tria diuiditur, id est in id quod fere solet fieri, in id quod in opinione positum est et in id quod habet ad haec quandam similitudinem; deinde in quattuor, signum, credibile, iudicatum, comparabile. Verum illa tria res sunt, quibus probabile conficitur argumentum; illa autem quattuor, quae secuntur, rerum harum effectus sunt. Primo itaque illa tria uideamus in quae probabile diuiditur argumentum. Per id quod fere solet fieri probabile argumentum
Abbreviated transcription (Latin):
Osir hodus turpe non est portoriũ loca¬
re: ne hermacre onti quidem turpe
Sest conducere. Nectũ uerasunt: hoc
pacto. Qm̃ circa trix est: fuit uulnus
Tumueri similia: hoc modo. Simultus
erat in calceis puluis: exitinere eum¬
dene cessario argumento: & dehuiustodi.
trib scilicet. Nunc deprobabili argum̃¬
to dicamus: in quo solo uirtus omnis
fidei continetur. Ut supra diximus.
necessarium int̾ homines non est :
prȩ sertim cum etiam ipsum
probetur Probabili itaq
solo : omnis nititur. adeo ut greciofficiũ
& finẽ oratoris. sic diffinierint. TiciiTe¬
NΩN EINE: id est probabiliter ad fidẽ
dicere Probabileautẽ ꝑse ipsum non
potest definiri: neq in pręceptũ quod¬
dã exprimi. Sed probabile erit argu¬
mentum : promoribus patriȩ. populi.
tẽporis. Neq enim omnibus unũ atq
idẽ probabile est. Aliud enĩ iustũ roma¬
nis: aliud barbaris uidetur. Itaq ut ꝓ¬
babilia argumenta faciamus: primũ

Expanded text:
si Rhodiis turpe non est portorium locasi Rhodiis turpe non est portorium locare, ne Her- mocreonti quidem turpe est conducere. haec tum vera sunt, hoc pacto: quoniam cicatrix est, fuit vulnus; tum veri similia, hoc modo: si multus erat in calceis pulvis, ex itinere de necessario argumento et de eius modis, tribus scilicet: nunc de probabili argumento dicamus, in quo solo uirtus omnis fidei continetur. Vt supra enim diximus, necessarium inter homines non est, praesertim cum etiam ipsum probetur. Probabili itaque solo omnis fides nititur, adeo ut Graeci officium et finem oratoris sic definierint, πιστεἰπεῖν , id est probabiliter ad fidem dicere. Probabile autem per se ipsum non potest definiri neque in praeceptum quoddam exprimi, sed probabile erit argumentum pro moribus patriae, populi, temporis. Neque enim omnibus unum atque idem probabile est; aliud enim iustum Romanis, aliud barbaris uidetur. Itaque ut probabilia argumenta faciamus, primum
Abbreviated transcription (Latin):
Probabile autẽ est id qđ fere solet fieri.
Saut quod inopinione positum est. aut
S qđ habet inse adhȩc quandam similitu¬
Idinẽ. siue id falsum est. siue uerum.¬
uerũ ineo genere quod fierisolet: ꝓba¬
bile huius modiest. Simater est : dili¬
git filium Siauarus est: negligit ius
Siurandum In eo autẽ quod in opinio¬
Sne positum est : huius modisunt. ꝓbabi¬
lia. Impiis apud inferos poenasẽẽ prȩ¬
paratas. eos qui phy losophyȩ dent ope¬
ram. non arbitrari deos esse. Simili¬
tudo autẽ in contrariis. & paribus.
& in his rebus: quȩ sub candem rationẽ
cadunt maxime spectatur. Incontra¬
riis. hocmodo. Namsihis quuim pru¬
dentes leserunt ignosci conuenit : his¬
I quine cessario profuerunt. haberi
Igratiam nono portet. Exparisic
Nam ut locus sine portunauibus ẽẽ non
Ipotest tutus: sic animus sine fide. sta¬
bilis amicis non potest esse. In hisreb
quȩ sub eandem rationẽ cadunt: hoc
modo probabile consideratur Nã

Expanded text:
Probabile autem est id, quod fere solet fieri aut quod in opinione positum est aut quod habet in se ad haec quandam similitudinem, sive id falsum est sive verum. in eo genere, quod fere fieri solet, probabile huiusmodi est: si mater est, diligit filium; si avarus est, neglegit ius iurandum. in eo autem, quod in opinione positum est, huiusmodi sunt probabilia: impiis apud inferos poenas esse praeparatas; eos, qui philosophiae dent operam, non arbitrari deos esse. similitudo autem in contrariis et ex paribus et in iis rebus, quae sub ean- dem rationem cadunt, maxime spectatur. in contrariis, hoc modo: nam si iis, qui inprudentes laeserunt, ignosci convenit, iis, qui necessario profuerunt, haberi gratiam non oportet. ex pari, sic: nam ut locus sine portu na- vibus esse non potest tutus, sic animus sine fide stabilis amicis non potest esse. in iis rebus, quae sub eandem rationem cadunt, hoc modo probabile consideratur: nam
Abbreviated transcription (Latin):
parabile. Credibile ẽẽ diximus: in at¬
tributis ꝑsonȩ Signũ eẽ diximus:
in duobuis negotio at tributis: in continen¬
tibus cũipso negotio: & ingestione nego¬
tii. Comparabile eẽ diximus: in adiunc¬
tis pegotio Iudicatũ uero in his quȩ gestũ
neģotium consequuntur. Itaq omne
argumentũ factũ ex attributis ꝑsonȩ:
credibile dicetur. deinde omne argu¬
mentum factum excontinentib cũ ipso
negotio: & exhis quȩ in gestione negotiist̃
signũ dicetur. Deinde omnẽ argum̃tũ

Expanded text:
parabile. Credibile esse diximus in atparabile. Credibile esse diximus in attributis personae; signum esse diximus in duobus negotio attributis, in continentibus cum ipso negotio et in gestione negotii; comparabile esse diximus in adiunctis negotio, iudicatum uero in his quae gestum negotium consecuntur. Itaque omne argumentum factum ex attributis personae credibile dicetur; deinde omne argumentum factum ex continentibus cum ipso negotio et ex his quae in gestione negotii sunt signum dicetur; deinde omne argumentum
Abbreviated transcription (Latin):
quidem omnis ex his locis argum̃tatio:
spoterit Inuentã exornari. & certas
Sin partes diftingui: & sua uissimũ est¬
& sum me necessariũ: & abartis scrip¬
Storibus maxime neglect̾ũ. Quare.
Sadeca p̾ceptione n̾obis & in hocloco
dicendũ uisu̾mest : ut ad inuentionẽ
sargumentandi adiungeretur. Et
Smagna cũ cura & diligentia locus hic
omnis considerandus est: quod non
solum reimagna utilitas est: sed prę¬
cipiendi quoq summa difficultas.
ossunt quidem omnia iam argum̃¬
ta: ex his locis quosprȩcepimus inue¬
niri. Sedhȩc ipsa argumenta de be¬
mus inquit artifitiosa dictione
distinguere: quia & suaue & necessa¬
rium est. Itaq nunc pauca de dia¬
lectica adrhetoricã trans laturus est.
Habebitq locũ de sillogismis. ad quos ca¬
piendos & tenendos: lectorẽ uehem̃¬
ter hortatur ut ipse ait: Quod non
rei solũ magna est utilitas: sed prȩ¬
cipiendi q̃q̃ sũma difficultas. Otximꝰ
diuidi signũ. credibile. iudicatũ. com¬

Expanded text:
quidem omnis ex his locis argu- mentatio poterit: inventam exornari et certas in partes distingui et suavissimum est et summe necessarium et ab artis scriptoribus maxime neglectum. quare et de ea praeceptione nobis et in hoc loco dicendum visum est, ut ad inventionem argumentandi ratio adiun- geretur. et magna cum cura et diligentia locus hic om- nis considerandus est, quod rei non solum magna uti- litas est, sed praecipiendi quoque summa difficultas. ossunt quidem omnia iam argumenta ex his locis quos praecipimus inueniri, sed haec ipsa argumenta debemus, inquit, artificiosa dictione distinguere, quia et suaue et necessarium est. Itaque nunc pauca de dialectica ad rhetoricam translaturus est, habebitque locum de syllogismis, ad quos capiendos et tenendos lectorem uehementer hortatur, ut ipse ait: QVOD NON REI SOLVM MAGNA EST VTILITAS, SED PRAECIPIENDI QVOQVE SVMMA DIFFICVLTAS. Diximus diuidi, signum, credibile, iudicatum, com
Abbreviated transcription (Latin):
scienciã sine eloquentia stare posse.
Cuncta enĩ ꝑnaturã : id ẽ. ꝑsapientiam:
facile posse agnosci. Multi autẽ dicunt
ciuilem scientiã : sola eloquentia cons¬
tare posse. Illudq eẽ. iustũ uel iniustũ.
quod eloquentia potuerit ꝑsuadere
Sedego inquit: abutrisq dissentio. Nam
ciuilis scientia: & exsapientia constat.
qua cuncta sentimus: & exeloquentia.
qua id quod sentire. possumus. explica¬
mus. Sed quia eloquentia posita irep̃.
facilius quod fuerit ad gressa ꝑsuada:
idcirco eam inciuili scientia partem
dixit. eẽ maiorẽ. Etabhis quieã putant
omnẽ rhetoris.ui. & artificio contineri¬
Siergo omnis ciuilis scientia solarhetorica
Nton potest contineri: rhetorica ciuilis
scientie parsẽ Quod autẽ dit rhetoris¬

Expanded text:
scientiam sine eloquentia constare posse - scientiam sine eloquentia constare posse - cuncta enim per naturam, id est per sapientiam, facile posse cognosci -, multi autem dicunt ciuilem scientiam sola eloquentia constare posse, illudque esse iustum uel iniustum quod eloquentia potuerit persuadere. Sed ego, inquit, ab utrisque dissentio: nam ciuilis scientia et ex sapientia constat, qua cuncta sentimus, et ex eloquentia qua id quod sentire possumus explicamus. Sed quia eloquentia posita in re publica facilius quod fuerit adgressa persuadet, idcirco eam in ciuili scientia partem dixit esse maiorem. QVI EAM PVTANT OMNEM RHETORIS VI ET ARTIFICIO CONTINERI. Ergo omnis ciuilis scientia sola rhetorica non potest contineri: rhetorica enim ciuilis scientiae pars est. Quod autem ait '
Abbreviated transcription (Latin):
ostendit eloquentiã & scientiã: &du¬
plici constare. id est exsapientia & ar¬
tifitiosa eloquentia: sedeloquentiã
cumulũ sui: & magnitudinẽ crescit
Amplũ: quodlate pata& & ꝑmulta dif¬
funditur. Ita & supra. quȩ multis
amagnis agnũ ita ibi: ut hic
posuit Multũ uero: ad amplitudi¬
nẽ referamus. Magna &ampla pars in¬
quit. artificiosa eloquentia. Noneso¬
quentia solũ: sed artificiosa eloquentia
quȩ rhetorica uocatur. Namneque.
cũhis sentimus quiciuilẽ scientiã: eło¬
quentia nonputant indigere. Diximꝰ
supra. partẽ illã eiuilis racionis quȩ in
iudiciis uersetur: scientiã uocari: hanc¬
quȩ exduplici constare. sapientia scili¬
c&: & artificiosa eloquentia. Quare
nunc seabillis dissentire dic̃: quiorũ
altoro scientiã ciuilẽ constaredicunt.
Namneq inquit cũ his sentimus: quiciui¬
lem scientiã: eloquentia non putant
indigere. Multi inquit dicunt: ciuilẽ

Expanded text:
ostendit eloquentiam et scientiam ex duostendit eloquentiam et scientiam ex duplici constare, id est, ex sapientia et artificiosa eloquentia, sed eloquentiamcumulum sui et magnitudinem crescit, amplum, quod late patet et per multa diffunditur; ita et supra: 'quae multis et magnis'. 'Magnum' ita ibi, ut hic posuit, 'multum' uero ad amplitudinem referamus. 'Magna et ampla pars', inquit, 'artificiosa eloquentia': non eloquentia solum, sed 'artificiosa eloquentia', quae rhetorica uocetur. NAM NEQVE CVM HIS SENTIMVS, QVI CIVILEM SCIENTIAM ELOQVENTIA NON PVTANT INDIGERE. Diximus supra partem illam ciuilis rationis, quae in iudiciis uersetur, scientiam uocari hancque ex duplici constare, sapientia scilicet et artificiosa eloquentia. Quare nunc se ab his dissentire dicit qui horum altero scientiam ciuilem constare dicunt: 'nam neque', inquit, 'cum his sentimus qui ciuilem scientiam eloquentia non putant indigere'. Multi, inquit, dicunt ciuilem
Abbreviated transcription (Latin):
lisratio id ẽ. scientia : induobus est:
Inrhetorica id est artificiosa eloquẽ¬
tia : & insapientia. id ẽ rerũ con¬
ceptione: exnatura ueniente: Sed
quia orator plus ꝑ eloquentiam
gerit: idcirco rheto ricã : ciuilis
rationis partẽ eẽ diximus. Sed quia
duplex ẽ : cuiusdam rationis partem
Nam & sibi &sapientiȩ utgenus expri¬
mat: rhetoricã. partẽ amplã mag¬
nãq eẽ confirmat. Ciuilis quȩ dam
ratio ẽ : quȩ multis & magñ exrebus
constat. Cũdicit quȩdã racio est:
ostendit duplicẽ ẽẽ. Unã: quȩ in ope¬
re constituta. ẽ: alterã: quȩ inquesti¬
onibus. Quã rationẽ ciuilem inqua
rhetoricã ponit : ut supra diximus
scientiã debemus intellegere: E quod
ait multis & magnis exrebus constat:
notum.ẽ. enĩ: quã crͦebris & dequam
magnis r̾ebus: iuditia uel questiones
habeantur. Parũ ergo fuerat dixisse
multis exrebus: nisi ad didiss& & mag¬
nis Eius quȩ dã magna &ampla pars

Expanded text:
lis ratio, id est scientia, in duobus est, lis ratio, id est scientia, in duobus est, in rhetorica, id est artificiosa eloquentia, et in sapientia, id est rerum conceptione ex natura ueniente; sed quia orator plus per eloquentiam gerit, idcirco rhetoricam ciuilis rationis partem esse dixit, sed quia duplex est, cuiusdam rationis partem: nam est ibi et sapientia. Et ut genus exprimeret rhetoricae, partem amplam magnamque esse confirmat. CIVILISQVAE MVLTIS ET MAGNIS EX REBVS CONSTAT. Cum dicit 'quaedam ratio', ostendit duplicem esse, unam quae in opere constituta sit, alteram quae in quaestionibus; quam rationem ciuilem, in qua rhetoricam ponit, ut supra diximus, scientiam debemus intellegere. Et quod ait 'multis et magnis ex rebus constat', notum est enim quam crebris et de quam magnis rebus iudicia uel quaestiones habeantur. Parum ergo fuerat dixisse 'multis ex rebus', nisi addidisset 'et magnis'. EIVS QVAEDAM MAGNA ET AMPLA PARS
Abbreviated transcription (Latin):
sola sit. si pars. siȩ qualis. maior mi¬
nor uesit. Atq ideo quiahec dili¬
genter inspexit: rhetoricã ciuilis
euiusdã rationis partẽ dicit esse
maiorem. Et quia ad genus artisrhe¬
toricȩ descendimus: quȩ sit ł ubisit
attendamus. Omnis patria. quic¬
quid agit : ciuilis ratio dr̃. Ftex ciui¬
lis ratio duplex est. Una: quȩres cer¬
tas sollempni cursu acsine ullo tu¬
multu agit: & altera quȩ inlite. ac
disceptatione uersatur: ut homo
quic quid agit: duob modis agit. fac¬
tis oedictis. Ita ciuilis ratio. ẽ: una
infactis &dictis: sel quȩ facta & dic¬
ta in actu atq opere constituta st̃:
alia: infactis edictis: sed quȩ facta
&dicta iniudicio ł quęstione uer¬
santur. Ita una ratio in actu est:
atq opere Ftanc uero alterã ciui¬
lem rationẽ quȩ inquestionẽ uer¬
satur : scientiã nominauit. Hic
enĩ docetur: quidiustũ. quidutile:
quod honestũsit. Hec rursus ciui¬

Expanded text:
sola sit, si pars, si aequalis, maior misola sit, si pars, si aequalis, maior minorue sit. Atque ideo quia haec diligenter inspexit, rhetoricam ciuilis cuiusdam rationis partem dicit esse maiorem. Et quia ad genus artis rhetoricae descendimus, quae sit uel ubi sit, attendamus. Omnis patria quidquid agit, ciuilis ratio dicitur; haec ciuilis ratio duplex est, una quae res certas sollemni cursu ac sine ullo tumultu agit, et altera quae in lite ac disceptatione uersatur. Vt homo quidquid agit duobus modis agit, factis et dictis, ita ciuilis ratio est una in factis et dictis, sed quae facta et dicta in actu atque opere constituta sint; alia in factis et dictis, sed quae facta et dicta in iudicio uel quaestione uersentur. Ita una illa ratio in actu est atque opere, hanc uero alteram ciuilem rationem, quae in quaestione uersatur, scientiam nominauit: hic enim docetur quid iustum, quid utile, quid honestum sit. Haec rursus ciui
Abbreviated transcription (Latin):
eloquentia non putant indigere:
&̾ abhis quieã putant ominẽ rhetoriss
degenere artis retoricȩ nobis dicen¬
dũ. ẽ Genus hoc ipsũ quod sonat genꝰ.
uoxest. Ftȩc uox generis: triplicem
significantiã hab&. Est genus. idẽ.
patria. parentes. origo. sanguis: quo
modo .ẽ. illud. unde genus ducis Est
itẽ genus: sub quomulta similia exeo¬
dem descendentia continentur: ut
animalgenus. &iã homo. equus. piscis.
animalia. Sedhorũ omniũ genus:
animal. Est terciũ illud genus: quo
cuius lib& rei qualitas indicatur. sidi¬
artẽ rhetoricã ponit : id ẽ. qualis. uel
quantasit demonstrat. Et recte
Si quidẽ ars: genus ẽ. illud: sub quoge¬
nere artis. arsgrammatica. arsdia¬
lectica. arsrhetorica. Sedistȩ omnes
artes: ingenere qualitatissunt ponen¬
de. quo: quales ł quantȩ sint demons¬
ualtur Ergo arhetoricã : ingenere
qualitatis ponit. quo: qualis ud quan¬
tast. demonstretur. Peinde deba
attendere: ubist arsrhetorica an

Expanded text:
eloquentia non putant indigere, eloquentia non putant indigere, et ab iis, qui eam pu- tant de genere artis rhetoricae nobis dicendum est. Genus, hoc ipsum quod sonat genus, uox est. Haec uox generis triplicem significantiam habet: est genus, id est patria, parentes, origo, sanguis, quo modo est illud: 'unde genus ducis?', est item genus sub quo multa similia ex eodem descendentia continentur, ut animal genus; etiam homo, equus, piscis animalia; sed horum omnium genus animal. Est tertium illud genus quo cuiuslibet rei qualitas indicatur, si diartem rhetoricam ponit, id est, qualis uel quanta sit demonstrat. Et recte: si enim ars genus est illud, sub quo genere artis ars grammatica, ars dialectica, ars rhetorica sit, istae omnes artes in genere qualitatis sunt ponendae, quo quales uel quantae sint demonstrentur; ergo et rhetoricam in genere qualitatis ponit, quo qualis uel quanta sit demonstretur. Deinde debet attendere, ubi sit ars rhetorica, an
Abbreviated transcription (Latin):
duplexest. Nam est extrinsecus &
intrinsecus. Intrinsecus autẽ illa est:
quȩ nobis adactus p̾cepta artis in si¬
nuat Extrinsecus porro: quȩ nob
quidsit rhetorica de monstrat. Quã
cũ demonstrauerit : scimus tantum.
sed exercere non possumus Hanc
itaq artem extrinsecus quȩ solam
scientiã parit: quinq rebus tullius
ostendit. Genere artis. officio. fine.
materia. partibus. Ipse &lam often¬
dit. se deea quȩ . ẽ. extrinsecus: eẽ dic¬
turũ Intrinsecus uero artẽ: quȩ no¬
bis ad actus p̃ceptadat: interim dif¬
ferre. Ait enĩ. Sed antequã dep̃cep¬
tis oratoriis dicamus: dicendũ uidet᷑
degenere ipsius artis. Qm̃ primo
artis generi satisfaciendũ est : qua¬
legenus rhetoricȩ artissit explicenꝰ:
IIUILIS quȩdao Ratio est:¬
quȩ multis & magnis exrebus¬
s constat. Eius quȩdam magna &am
Spla parsest: artificiosa eloquentia.
quãrhetoricã uocant. Nam neq cũ
hus sentimus: quiciuilem scientiams

Expanded text:
duplex est; nam est extrinsecus et duplex est; nam est extrinsecus et intrinsecus. Intrinsecus autem illa est quae nobis ad actus praecepta artis insinuat, extrinsecus porro quae nobis quid sit rhetorica demonstrat; quam cum demonstrauerit, scitnus tantum, sed exercere non possumus. Hanc itaque artem extrinsecus, quae solam scientiam parit, quinque rebus Turnus ostendit, genere artis, officio, fine, materia, partibus. Ipse etiam ostendit se de ea arte quae est extrinsecus esse dicturum. Intrinsecus uero artem, quae nobis ad actus praecepta dat, interim differre; ait enim: 'sed antequam de praeceptis oratoriis dicimus, dicendum uidetur de genere ipsius artis'. Quoniam primo artis generi satis faciendum est, quale genus rhetoricae artis sit, explicemus. CIVILIS QVAEDAM RATIO ESTquae multis et magnis ex rebus constat. eius quaedam magna et ampla pars est artificiosa eloquentia, quam rhetoricam vocant. nam neque cum iis sentimus, qui civilem scientiam
Abbreviated transcription (Latin):
hab&: scđm p̃ceptũ sententiamq
uarronis: quiait eẽ artẽ extrin¬
secus unã : aliam intrinsecus. Ars
extrinse cus talis. ẽ: quȩ nobissci¬
entiã solam. tradit. Intrinsecus:
quȩ itadat scientiã: ut illud ipsum.
quod scientiã dat: quibus rationi¬
bus faciamus ostendat. Ita illa
ad scientiam solam proficit: hec ad
scientiã quȩ inactusit. Ut puta
Sidicã. gram matica ars: est gnara
partiũ orationis. gnara sy llabarũ
gnara litterarũ. Perhanc: disci¬
mus omnia uitia deuitare Ftaec
cũdico. cũq ꝑ hanc uitari uitia
dico: nontamen quomodo uitẽ¬
tur ostendo: artẽ illã extrinsecus
doceo: ꝑquã sola scientia discitur
Siautẽ dicã quȩ sint partes orationis.
quȩ sẏllabȩ. quȩ litterȩ. quibusq
modis omnia illa constent. quopac¬
to uitia uitentur : tunc erit illa ars:
cui.ẽ. nomen intrinsecus: nonquȩ
adscientiã nr̃am tantũ proficit. sed
quȩ in actussit Ergo & ars rhetorica

Expanded text:
habet secundum praeceptum sententiamque habet secundum praeceptum sententiamque Varronis, qui ait "esse artem extrinsecus unam, aliam intrinsecus". Ars extrinsecus talis est quae nobis scientiam solam tradit, intrinsecus quae ita dat scientiam, ut illud ipsum quod scientia dat quibus rationibus faciamus ostendat. Ita illa ad scientiam solam proficit, haec ad scientiam quae in actu sit. Vt puta si dicam 'grammatica ars est gnara partium orationis, gnara syllabarum, gnara litterarum; per hanc discimus omnia uitia deuitare: haec cum dico cumque per hanc uitari uitia dico, non tamen quo modo uitentur ostendo. Artem illam extrinsecus doceo per quam sola scientia discitur; si autem dicam quae sint partes orationis, quae syllabae, quae litterae quibusque modis omnia illa constent, quo pacto uitia uitentur, tunc erit illa ars, cui est nomen intrinsecus, non quae ad scientiam nostram tantum proficit, sed quae in actu sit. Ergo et ars rhetorica
Abbreviated transcription (Latin):
eiusrei p̃cepta nobis reliquerunt:
Sed ante quã dep̃ceptis oratoriis dicamꝰ:
uidetur dicendũ degenere ipsius
artis. de officio. define. demateria.
departibus. Namhis rebus cognitis:
facilius & expeditius. animus unius
cuiusq̃ ipsã rationẽ: acuiã artis con¬
siderare poterit. Diximus supra:
auxesin ratione. & cõparatione. fieri
Hic: cõparatio est hominũ & beluarũ :¬
a interse hominũ: Hoc si forte non
natura modo. neq exercitatione con¬
ficitur: uerũ deiam artificio quodam
cõparatur. Ut supra diximus: pos¬
sibile hic tractatur. id est posse
ab hominibus ꝑartẽ eloquentiã
cõprehendi Necessario ergopri¬
usquã eloquentię p̃cepta trader&:
exhortatus est ab honesto ab utili.
a possibili. & debere ab hominib
&posse eloquentiã comp̃hendr.
Sed ante quam dep̃ceptis oratoriis
dicamus: uidetur dicendũ dege¬
nere ipsius artis. Omnis ars:
duplex est: id est duplicẽ faciem

Expanded text:
eius rei praecepta nobis reliquerunt. eius rei praecepta nobis reliquerunt. Sed antequam de praeceptis oratoriis dicimus, videtur dicendum de genere ipsius artis, de officio, de fine, de materia, de partibus. nam his rebus cognitis facilius et expeditius animus unius cuiusque ipsam ra- tionem ac viam artis conIDENTVR HOMINES. Diximus supra auxesin ratione et comparatione fieri: hic comparatio est hominum et beluarum et inter se hominum. HOC SI FORTE NON NATVRA MODO NEQVE EXERCITATIONE CONFICITVR, VERVM ETIAM ARTIFICIO QVODAM COMPARATVR. Vt supra diximus, possibile hic tractatur, id est, posse ab hominibus per artem eloquentiam comprehendi. Necessario ergo priusquam eloquentiae praecepta traderet exhortatus est ab honesto, ab utili, a possibili, et debere ab hominibus et posse eloquentiam comprehendi. SED ANTE QVAM DE PRAECEPTIS ORATORIIS DICIMVS, VIDETVR DICENDVM DE GENERE IPSIVS ARTIS. Omnis ars duplex est, id est, duplicem faciem
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ consultũ: recte subdidit Itinc: adip¬
sos quieã adeptisunt: laus honos. digni¬
tas confluit. Quȩ omnia: &utilia sunt
a honesta hinc: amicis quoq eorum
certissimũ &tutisimũ presidiũ cõpara¬
tur Oftendit hic: quid aga orator
apienseñ ẽelo quentia pegotia susepta
non deserit : & indefit: ut cõmodis
amicorũ deesse nonpossit. ut ipse
cicero inuerrinis. Et qui omne re¬
liquum tẽpus. quod michi ab amicorũ
Negotiis datur : in his studiis laborib¬
q consumam: Ac mihi quidems
uidentur homines. cũ multis rebus
humiliores & infir miores sint: hac
re maxime beluis pręstare. quodlo¬
qui possint. Quare: p̃clarũ mihi
quiddã uidetur adeptus is: qui qua
re homines bestus p̃stent: ea in re ho¬
minibus ipsis ante cellex. Hoc sifor¬
te ponnatura modo. Neq exercita¬
tione conficitur. uerũ &iã artificio
quodã cõparatur: non alienũ est
uidere quȩdicant hu: quiquȩdam

Expanded text:
esse consultum, recte subdidit: HINC AD IPesse consultum, recte subdidit: HINC AD IPSOS, QVI EAM ADEPTI SVNT, LAVS, HONOS, DIGNITAS CONFLVIT, quae omnia et utilia sunt et honesta. HINC AMICIS QVOQVE EORVM CERTISSIMVM ET TVTISSIMVM PRAESIDIVM COMPARATVR. Ostendit hic quid agat orator: sapiens enim cum eloquentia negotia suscepta non deserit, et inde fit ut commodis amicorum deesse non possit. Vt ipse Cicero in Verrinis: "et qui omne reliquum tempus quod mihi ab amicorum negotiis datur, in his studiis laboribusque consumam". AC MIHI QVIDEM VIDENTVR HOMINES. Diximuhumiliores et in- firmiores sint, hac re maxime bestiis praestare, quod loqui possunt. quare praeclarum mihi quiddam videtur adeptus is, qui, qua re homines bestiis praestent, ea in re hominibus ipsis antecellat. hoc si forte non natura modo neque exercitatione conficitur, verum etiam arti- ficio quodam comparatur, non alienum est videre, quae dicant ii, qui quaedam