comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑquos illũ dii exaudiant. qui harc amant
qua ille ñ amando fit dignior quẽ facilius
& libent᷑ ex audire debeant. Amant qͥ ppe
ili scenicas turpitudines. quas ñ amat pu-¬
dicitia : amant inmaleficiis magoꝵ mille no¬
cendi artes. quas ñ amat innocentia. Ergo
& pudicitia & innocentia siquid abdiis im¬
petnre uoluerit. ñ pot̾it sius meritis nͥ sius
int̃uenientib inimicis. Non ẽ. qđ iste po¬
itea signenta & theatrica ludibria iustifi¬
are conetur. Habemus contra ista magistrũ
cu & cantȩ apud eos auctoritatis platonẽ:
sipudor humanus ita de se male meretur.
ut ñ solum diligat turpia. uerũ & iam di¬
iunitati existimet grata. Porro aduersus ma
geas artes dequib quosdã nimis infelices
& nimis impios &iam głari libet nonne ip¬
sim publicam lucẽ testem eitabo: Cur enim
tam grauit̃ ista plectunt᷑ seueritate legum.
si oꝑa sunt numinũ colendoꝵ: An forte is¬

Expanded text:
per quos illum dii exaudiant, qui haec amant, per quos illum dii exaudiant, qui haec amant, quae ille non amando fit dignior quem facilius et libentius exaudire debeant. Amant quippe illi scenicas turpitudines, quas non amat pudicitia: amant in maleficiis magorum mille nocendi artes , quas non amat innocentia. Ergo et pudicitia et innocentia, si quid ab diis impetrare voluerit, non poterit suis meritis, nisi suis intervenientibus inimicis. Non est quod iste poetica figmenta, et theatrica ludibria justificare conetur. Habemus contra ista magistrum eorum et tantae apud eos auctoritatis Platonem: si pudor humanus ita de se male meretur, ut non solum diligat turpia, verum etiam divinitati existimet grata. CAPUT XIX.-- gicas artes, de quibus quosdam nimis infelices et nimis inpios etiam gloriari libet, nonne ipsam publicam lucem testem citabo? Quur enim tam grauiter ista plectuntur seueritate legum, si opera sunt numinum colendorum? An forte is
Abbreviated transcription (Latin):
animo ut appellat ipse passiuo: nob ued
religio p̃cip̃ ut nõs &iam diligamus iit¬
cos. Postremo om̃em motũ cordis. & salla
iñtis. om̃isq turbelas & tempestates aniis
quib darmones aestuare atq fluetiuare
asserit: nos uera religio de ponere uibi
Quȩ gͥ eausa ẽ. nͥ stultitia errorq muribils
ut ei te facias uenerando humilẽ cuia
cupias uiuendo dissimilẽ. & religione d
quẽ initari nolis. eũ relgionis sumnl
honorem: sic eos in aere medios int̾ & he¬
reum celũ tr̾amq constituens. ut qm̃
dixisse phibent. isti ad deos ꝑferant p̃ces
hominũ. & inde ad homines impetrata
quȩ poseunt. Indignũ enĩ putauer̃ qui
ista credider̃ misceri homines diis. & deos
hominib: dignum aũ misceri dȩmones
& diis & hominib ⁊ hinc peata qͥ alle¬
gent. inde concessa qui apportent: ut iu.¬
delicet homo castꝰ & ab artiũ magicarũ
scelerib alienus. eos patronos ad inbeat

Expanded text:
sed animo ut appellat ipse passiuo, nobis uera sed animo ut appellat ipse passiuo, nobis uera religio praecipit, ut nostros etiam diligamus inimicos. Postremo omnem motum cordis et salum mentis omnesque turbelas et tempestates animi, quibus daemones aestuare adque fluctuare adserit, nos uera religio deponere iubet. Quae igitur causa est nisi stultitia errorque mirabilis, ut ei te facias uenerando humilem, cui te cupias uiuendo dissimilem; et religione colas, quem imitari nolis, cum religionis summa sit honorem, sic eos in aere medios, inter aetherium coelum terramque constituens, ut, quodixisse perhibent, isti ad deos perferant preces hominum, et inde ad homines impetrata quae poscunt. Indignum enim putaverunt qui ista crediderunt, misceri homines diis et deos hominibus: dignum autem misceri daemones et diis et hominibus, hinc petita qui allegent, inde concessa qui apportent: ut videlicet homo castus, et ab artium magicarum sceleribus alienus, eos patronos adhibeat,
Abbreviated transcription (Latin):
habe ꝑhibent: s ab om̃i labe ac peste pu¬
rissimas. Quã obrem si ꝓpt̾ea dii ñ ꝑtirbi¬
ntur qđ anunalia sunt beata ñ misera
sunt quȩ nec beata possunt ẽẽ nec miser
restat ut damones sic̃ homines ideo ꝑaur¬
bentur qđ animalia sunt ñ beata s mista¬
Qua gͥ insipientia uł potius amentia ꝑaliqͥ
religionẽ dexmonib subdimͦ. eũ ꝑuenim
religionẽ ab ea uitiositate in qua illis sum
similes lib̾em᷑: Cũ enĩ daxmones. qđ &
iste apuleius quãuis eis plurimũ parcu
& diuinis honorib dignos censeat tamti
cogitur confiteriꝰᷤ ira instigent᷑: nob uer
religio precipit. ne ira instigem᷑. s epa
nob uera religio p̾cipit. ne cuiquã donoa
acceptione faueamꝰ. Cũ da mones honat
mulceant᷑: Nob uera religio p̃cipit ut a¬
libus nullomͦ moueamͦ. Cũ dȩmones qu¬
rundã hominũ osores quorundã amaus
sint. ñ prudenti tranquilloq uidicio.

Expanded text:
habere perhibent, sed ab omni labe ac peste puhabere perhibent, sed ab omni labe ac peste purissimas. Quam ob rem si propterea di non perturbantur, quod animalia sunt beata, non misera, nimalia sunt, quae nec beata possunt esse nec miserrestat ut daemones sicut homines ideo perturbentur, quod animalia sunt non beata, sed misur insipientia uel potius amentia per aliquam religionem daemonibus subdimur, cum per ueram religionem ab ea uitiositate, in qua illis sumus similes, liberemur? Cum enim daemones, quod et iste Apuleius, quamuis eis plurimum parcat et diuinis honoribus dignos censeat, tamen cogitur confiteri, ira instigentur, nobis uera religio praecipit, ne ira instigemur, sed einobis uera religio praecipit, ne cuiquam donorum acceptione faueamus. Cum daemones honoribus mulceantur, nobis uera religio praecipit, ut talibus nullo modo moueamur. Cum daemones quorundam hominum osores, quorundam amatores sint, non prudenti tranquilloque iudicio,
Abbreviated transcription (Latin):
l rationalia ut misera ẽẽ possint. ⁊ adħ
passua. ut misera sint. ⁊ adħ ȩc̃na ue mi.¬
seriã finire ñ possint. Qua ꝓpt̃ ut omittã¬
cȩcera. & ħ solũ ꝑ tractẽ qđ nob̾eũ damo¬
nes dix̃ hab̾e cõmune. id ẽ. animi passioẽs:
si om̃a uui elem̃ta suis animalib plena s̃
immortalib ignis & aer. mortalib a qua
&& t̾ra: quęro cur animmi daemonũ. passio¬
nũ turbelis & tẽpestatib agitent᷑. ꝑ curbatio
Unde illa uoluit uocare animo passiua: ꝗr
pecore simile appar& ñ ẽ. ꝑ turbatio quia
non ẽ. contͣ rationẽ qua pecora carent: l
hominib aũ ut sint iste ꝑ turbationes. fũ
li stulticia uł miseria. Nondũ enimsumꝰ
in illa ꝑfectione sapientiȩ bĩ: quȩ nobis
ab hac mortalitate lib̾atis in fine ꝓmiti̾
Deos uͦ ideo dicunt istas ꝑturbationes ñ ppa
quia ñ solũ ęt̃m uerũ & iã beati sunt. Eis¬
dem quippe animas rationales & iã ipss

Expanded text:
hoc rationalia, ut misera esse possint, ad hoc hoc rationalia, ut misera esse possint, ad hoc passiva, ut misera sint, ad hoc aeterna, ut miseriam finire non possint? CAPUT XVIsolum pertractem, quod nobiscum daemones dixit habere commune, id est animi passiones, si omnia quatuor elementa suis animalibus plena sunt, immortalibus ignis et aer, mortalibus aqua et terra; quaero cur animi daemonum passionum turbelis et tempestatibus agitentur. Perturbatio unde illa uoluit uocare animo passiua, quia pecore simile apparet, non est perturbatio, quia non est contra rationem, qua pecora carent. In hominibus autem ut sint istae perturbationes, facit hoc stultitia uel miseria; nondum enim sumus in illa perfectione sapientiae beati, quae nobis ab hac mortalitate liberatis in fine promittitur. Deos uero ideo dicunt istas pel\'turbationes non perpeti, quia non solum aeterni, uerum etiam beati sunt. Easdem quippe animas rationales etiam ipsos
Abbreviated transcription (Latin):
pore aerea. ipsi s̃ soli. Roinde qđ genere ĩ
animalia ñ ẽ. magnũ: quia ħ ĩ & pecora.
Qđ m̃te nitionalia. ñ ẽ. supͥ nos: quia sumus
& nos. Qđ tempore ȩt̃na. quid boni ẽ. si ñ
beata: Mlelior ẽ. tẽporalis felicitas: quã
misera ȩt̃iitas. Qđ animo passiua. quomͦ
supͣ nos ẽ. quando & nos ħ sumꝰ. nec ita
ẽẽt. nͥ miseri eẽmus: Qđ corpore aerea.
quanti astimandũ ẽ. eũ om̃i corpori pͥfe
ratur animȩ qualiscũq natura. & ideo
religionis cultꝰ qͥ debet᷑ ex animo. nequaquã
debeat᷑ ei rei quȩ inferior ẽ. animo. Porro si
int̾ illa quȩ dęmonũ eẽ dic̃ annumeraro
untutẽ. sapientiã.felicitatẽ. & hac eosdi¬
ceret hab̾e cũ diis xm̃a atq communa:
ꝓfecto aliquid diceret exoptandũ magniq
pendendũ. Nec sic eos tam̃ ꝓpt̾ hae tanꝗͣ
dm̃ colere deb̾emꝰ: s potuis ipsũ a quo hȩc
illos accepisse nossemꝰ. Quanto minꝰ nunc
honore diuno aeread digna ĩ animalia : ad

Expanded text:
li. Proinde quod genere sunt animalia, non est magnum, quia hoc sunt et pecora; quod mente rationalia, non est supra nos, quia sumus et nos; quod tempore aeterna, quid boni est, si non beata? Melior est enim temporalis felicitas quam misera aeternitas. Quod animo passiua, quo modo supra nos est, quando et nos hoc sumus, nec ita esset, nisi miseri essemus? Quod corpore aeria, quanti aestiratur animae qualiscumque natura; et ideo religionis cultus, qui debetur ex animo, nequaquam debeatur ei rei, quae inferior est animo? Porro si inter illa, quae daemonum esse dicit, annumeraret virtutem, sapientiam, felicitatem, et haec eos diceret habere cum diis aeterna atque communia, profecto aliquid diceret exoptandum magnique pendendum: nec sic eos tamen propter haec tanquam Deum colere deberemus, sed potius ipsum, a quo haec illos accepisse nossemus. Quanto minus nunc honore divino aeria digna sunt animalia, ad
Abbreviated transcription (Latin):
falsũ. quia turpe. quia in dignũ ẽ. Nat᷑ale
aũ acuuli uelle discernere. quid ẽ. aliud
quã etiã ipsũ cuule fateri eẽ mendo sũ: Si
eñ illud naturale ẽ. quid habet rep̃hensi.
naturale ñ ẽ. quid habet merita ut ad mit¬
tadur: Haci nempe illa causa ẽ. quare
pͥus seripserit de reb humanis. posterus
de diunis : qm̃ ui diuiuis reb non nat᷑am¬
deoꝵ s hominũ instituta secutꝰ ẽ. Intu eam
sane & ciulẽ theologiã. Ter eiũ genus ẽ.
inquit. qđ ui urbib euies maxime sacer¬
dotes nosse atq ad ministrare debent:
inquo ẽ. qđ deos publice saera ac sacrificia
iolore &e ficere quẽꝙ parsit. Ad huo ꝗͣ
sequit᷑ actendamꝰ. Rama in qͥt cheologia max¬
nnę accõmodata ẽ. adcheatrũ. Seda : ad
mundũ. Tercia: ad uybẽ. Quis ñ uideat cui
palinã dederit. Utiq scdȩ. quã supͣ dixit
eẽ phylosophoꝵ. Hanc enĩ ꝑtinere testat᷑

Expanded text:
falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est, quid habet reprehensionnaturale non est, quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxime sacerdotes, nosse adque administrare debent. In quo est, quos deos publice, <quae> sacra ac sacrificia colere et facere quemque par sit\' Adhuc quod sequitur adtendamus. Trima, inquit, theologia maxime adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'. Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra dixit esse philosophorum. Hanc enim pertinere testatur
Abbreviated transcription (Latin):
uersias cõmemorauit. ꝑ quos facta ẽ. dis¬
sidentium multitudo seotarũ. Remouit
uͦ oe parietib clausit. Illud aũ pͥmũ men¬
dacissimũ atq turpissimũ aciuitatib ã
remouit. Oreligiosas aures popłares: atq
in his aeiã romanas. Qđ de dis immnorta¬
lib phylosoplir disputant ferre ñ pͦssunt:
qđ uͦ poetȩ canunt & histriones agunt. qr
conti dignitatẽ ac nat᷑am ĩmortalium
ficta sunt. quia ñ mͦ ui hominẽ. s & iã incon¬
temptissimũ hominẽ cade possunt. ñ solõ
ferunt. sed &uam libent̃ audiunt: neq
id tantũ. s diis quoq ipsis hac placere.
& ꝑ hac placandos eẽ de cernunt. Dixe¬
rit aliquis. Hare duo genera mydnoon
&e physicon.⁊d ẽ. fabulosũ atq naturale.
discernamꝰ ab hoc cuuli de qͦ nunc agitur. ⁊¬
Unde illa && ipse discreuit: iamq ipsum
cuile uideamꝰ qualit̃ explicet. Uideo qui¬
dem eur debeat discerni fabulo sũ: quia

Expanded text:
uersias commemorauit, per quos facta est disuersias commemorauit, per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Remouit vero et parietibus clausit: illud autem primum mendacissimum atque turpissimum a civitatibus non removit. O religiosas aures populares, atque in his etiam Romanas! Quod de diis immortalibus philosophi disputant, ferre non possunt: quod vero poetae canunt, et histriones agunt, quia contra dignitatem ac naturam immortalium ficta sunt, quia non modo in hominem, sed etiam in contemptissimum hominem cadere possunt, non solum ferunt, sed etiamid tantum, sed dis quoque ipsis haec placere et per haec eos placandos esse decernunt. Dixerit aliquis: Haec duo genera mythicon et physicon, id est fabulosum adque naturale, discernamus ab hoc ciuili, de quo nunc agitur, unde illa et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia
Abbreviated transcription (Latin):
Deniq in hoc om̃a diis attribuunt᷑: quȩ non
m̾ m hominẽ s etiã quȩ in contẽptissimim
hominẽ cade possunt. Hic certe ubi potiut.
ubi ausus ẽ. ubi impiitũ putauit: quanti
mendacissimis fabulis nature deoꝵ fiene
muria sine caligine ullius ambiguitatis
ex p̃ssit. Loquebat᷑ enĩ ñ de naturali theob¬
gia. ñ de eiuuili. s de fabulosa. quam libere
ase putauuit ẽẽ eulpandã. Uideamꝰ qͥd di
alt̃a dicat. Sed̾m genꝰ ẽ. in quit qđ de mo¬
nstraui. de quo multos libros phylo sophe
reliquer̃: in quib ẽ. dii qui sint. ubi qđ
genus quale ẽ. ãqͦdam cẽpore an asẽpt̃u
fuerint. di exigne sinc ut credit herielu
an exnumeris ut phytagoras. an exado.¬
mis ut ait epicurus. Sic alia: quȩ ficde
intra parietes in scola. quã extua in foro
ferre possunt aures. Nichil in hoc genr̃e
culpauit qđ physicon uocant. & ad pħr¬
lophos ꝑtinet: tantũq eoꝵ int̾ se contro¬

Expanded text:
denique in hoc omnia diis attribuuntur, quae non denique in hoc omnia diis attribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi impunitum putavit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret injuria, sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur enim, non de naturali theologia, non de civili, sed de fabulosa, quam libere a se putavit esse culpandam. 2. Videamus quid de altera dicat. Secundum genus est, inquit, quod demonstravi, de quo multos libros philosophi reliquerunt: in quibus est, dii qui sint, ubi, quod genus, quale; a quodam tempore, an a sempiterno fuerint dii; ex igne sint, ut credit Heraclitus; an ex numeris, ut Pythagoras; an ex atomis, ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola, quam extra in foro ferre pculpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet, tantum quod eorum inter se contro
Abbreviated transcription (Latin):
si noitam ipse conderet eiutatẽ. Quia uͦ
iam ueterẽ inuenerat: ñ se potuisse nͥ euis
consuetudinẽ seqͥ. Deuide illud quale ẽ. qd
tria genera theologiȩ dic̃ eẽ id ẽ. rationis
quȩͤ dus explicat᷑. eorũq unũ mychicore
appeslari. alterũ physicon. t̾eium euule:
Latine siusus ad muteret: genus qđ pͥmũ po¬
suit fabulare appellaremꝰ. S fabulosum
dicamꝰ. A fabulis enĩ mychicon dictum ẽ:
naturale dicat᷑: iam & consuetudo locutionis
ad mittit. Terciũ & iã ipse latine enuntiaut.
qdđ eiuile appellat᷑. Deinde ait. Alythncori
appellant : qͦ maxime utunt᷑ poetȩ. Plyysicm
qͥ plirlosophi. Cuule: quo popłi. Primum
inquit qđ dixi : meo s̃ multa contͣ digiitatĩ
& naturã inmortaliũ ficta. In hoc enĩ ẽ.
ut dĩ alius ex capite. alius exfemore sit alus
exguttis sanguius natꝰ. ln hoc. ut du finiti
si̾nt. ut adulterarint. ut seruiernit homi

Expanded text:
si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero si nouam ipse conderet ciuitatem; quia uero iam ueterem inuenerat, non se potuisse nisi eius consuetudinem sequitria genera theologiae dicit esse, id est rationis quae de dis explicatur, eorumque unum mythicon appellari, alterum physicon, tertium ciuile? Latine si usus admitteret, genus, quod primum posuit, fabulare appellaremus; sed fabulosum dicamus; a fabulis enim mythicon dictum est,autem ut naturale dicatur, iam et consuetudo locutionis admittit. Tertium etiam ipse Latine enuntiauit, quod ciuile appellatur. Deinde ait: \'Mythicon appellant, quo maxime utuntur poetae; physicon, quo philosophi; ciuile, quinquit, quod dixi, in eo sunt multa contra dignitatem et naturam immortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius ex capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut dii furati sint, ut adulteraverint, ut servierint homini:
Abbreviated transcription (Latin):
saltem aliqua eẽt. Recte aũ pꝰponit᷑. Ergo
nulla ẽ. Non itaq reb diuinis ante ferre
uoluit res humanas s reb ueris noluit
ande ferre res falsas. In his enuim quȩ scripsit
de reb humanis secutꝰ ẽ. historiam rerum
gestarũ. Qua aũ de his quas diuinas uocat.
quid ñ opiniones rerũ uanarũ: Hoc est
nimirũ qđ uoluit fubtili significatione mon¬
strare: ñ solum scribens de his posteruis quã
de ilis. s & iã rationẽ peddens cur id fecerit.
Quã si tacusset: alit̃ hoc fãctum eiꝰ ab aliis for.¬
tasse defenderet᷑. In ea u ipse ratione quam
reddidit. nec aluis quicquã reliquit ꝓ arbitrio
suspicari: & satis ꝓbauit homines se p̃posu¬
isse insttatas hominũ. ñ naturã hominum
tiatimr deoꝵ. lta se libros perũ diunarũ.
errorẽ scripsisse confessus ẽ. Qđ aptius
alibi posuit. siẽ in quarto libro cõmemora¬
ui: exnatura formula se seripturũ fuisse

Expanded text:
saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo saltem aliqua esset: recte autem postponitur; ergo nulla est. Non itaque rebus diuinis anteferre uoluit res humanas, sed rebus ueris noluit anteferre res falsas. In his enim, quae scripsit de rebus humanis, secutus est historiam rerum gestarum; quae autem de his, quas diuinas uocat, quid nisi opiniones rerum uanarum? Hoc est nimirum, quod uoluit subtili significatione monstrare, non solum scribens de his posterius quam de illis, sed etiam rationem reddens quur id fecerit. Quam si tacuisset, aliter hoc factum eius ab aliis fortasse defenderetur. In ea uero ipsa ratione, quam reddidit, nec aliis quidquam reliquit pro arbitrio suspicari et satis probauit homines se praeposuisse institutis hominum, non naturam hominum naturae deorum. Ita se libros rerum diuinarum errorem scripsisse confessus est. Quod apertius alibi posuit, sicut in quarto libro commemoraui, ex naturae formula se scripturum fuisse,
Abbreviated transcription (Latin):
precadat humanas. : An in digna ẽ. p̃ferri
de iam uinuersa natura hominũ pars aliqͦ
deorũ: Q si multũ ẽ. ut aliqͣ pars diuina
p̃ponat᷑ untuersis reb humanis: saltẽ dig¬
na e᷑ uł romanis. Rerũ quippe humanarũ
libros. ñ quantũ ad orbẽ t̃rarum. s quantum
ad solam romã ꝑtinet seripsit. Quos tam̃ re¬
rum diuinarũ libris se dix̃ scribendi ordine
merito p̃tulissẽ. sic̃ pictorẽ tabulȩ picte. sicut
fabrum & dificio: aꝑtissime confitens qđ &iã
iste res diuina. si c̃ pictura. sic̃ structura. ab
hominib inffticutȩ sint. Restat. ut de nulla
deoꝵ natura scripsissẽ intelligat᷑. Neq hoc
nec om̃s Nec aliqua ẽ. Nam ut ipse dicit. si
om̃is eẽt natura deoꝵ dequa scrib̾et: scri¬
bendi ordine reb humanis p̃ponenda eẽt.
Uc aũ & ipso tacente ueritas clamat: p̃ponien¬
dai eẽt certe reb romanis & iã si ñ om̃is sed

Expanded text:
praecedat humanas? An indigna est praeferri praecedat humanas? An indigna est praeferri etiam uniuersae naturae hominum pars aliqua deorum? Quod si multum est, ut aliqua pars diuina praeponatur uniuersis rebus humanis, saltem digna est uel Romanis. Rerum quippe humanarum libros, non quantum ad orbem terrarum, sed quantum ad solam Romam pertinet, scripsit, quos tamen rerum diuinarum libris se dixit scribendi ordine merito praetulisse, sicut pictorem tabulae pictae, sicut fabrum aedificio, apertissime confitens, quod etiam istae res diuinae, sicut pictura, sicut structura, ab hominibus institutae sint. Restat ut de nulla deorum natura scripsisse intellegatur, neque hoc nec omnis nec aliqua est. Nam, ut ipse dicit, si omnis esset natura deorum, de qua scriberet, scribendi ordine rebus humanis praeponenda esset; ut autem et ipso tacente ueritas clamat, praeponenda esset certe rebus Romanis, etiamsi non omnis, sed
Abbreviated transcription (Latin):
nis scripsisse postea de diuinis quia duunȩ
istę ab hominib institute s̃: hae ratio ẽ.
Sicut pͥor ẽ. inquit pictor quã tabula pieta.
pͥor faber quã adificiũ: ita pͥores s̃ euuta¬
tes quã ea quȩ aciuitatib instituta sunt.
Dicit aũ pͥus se scripturũ fuisse dediis. p̾ea
de hominib. si de om̃i natira deoꝵ scribet:
quasi hic de aliqua seribet. & ñ de omni.⁊
Aut uͦ & iam aliqualicet ñ om̃is deori nat᷑a
ñ prior debeat ẽẽ quã hominũ. Quid qđ
m illis trib nouissimis libris deos certos &
in certos. & selectos. diligent̃ explicans. nullã
deoꝵ naturã pret̃ mutere uidet᷑: Quid ẽ.
gͦ qđ ait. si de om̃i natura deoꝵ & hominũ
seriberemꝰ. pͥus diuina ab soluissemꝰ quã
humana attigissemus. Aut enĩ de omni¬
ui
nacura deoꝵ scribit. aut de aliqua: aut om̃i¬
no de nulla. Si de om̃i: p̃ponenda ẽ. utiq reb
humanis. Si dealiqua: curñ &iã ipsa res

Expanded text:
nis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae nis scripsisse, postea de diuinis, quia diuinae istae ab hominibus institutae sunt, haec ratio est: \'Sicut prior est, inquit, pictor quam tabula picta, prior faber quam aedificium: ita priores sunt ciuitates quam ea, quae a ciuitatibus instituta sunt. Dicit autem prius se scripturum fuisse de dis, postea de hominibus, si de omni natura deorum scriberet, quasi hic de aliqua scribat et non de omni, aut uero etiam aliqua, licet non omnis, deorum natura non prior debeat esse quam hominum. Quid, quod in illis tribus nouissimis libris deos certos et incertos et selectos diligenter explicans nullam deorum naturam praetermittere uidetur? Quid est ergo, quod ait: Si de omni natura deorum et hominum scriberemus, prius diuina absoluissemus, quam humana adtigissemus\'? Aut enim de omni natura deorum scribit, aut de aliqua, aut omnino de nulla. Si de omni, praeponenda utique est rebus humanis; si de aliqua, quur non etiam ipsa res
Abbreviated transcription (Latin):
lime apparet. Uł hominũ enĩ s̃ ista instituta
uł daemonũ : ñ quales uocant illi daemones
bonos. s ut loquar aꝑtus immundoꝵ sp̃ium.
& sine controuersia malignoꝵ: qͥ noxias opi-¬
miones quib anima humana magis magisq
uaneseat. & in cõmutabili ęt̾n&q ueritati
co optari atq in herere ñ possit. inuidentia
mirabili & occulte in ser̃ cogitationib impioꝵ.
& aꝑte aliquando inger̃ sensib : & qua pͦssunt
fallaci attestatione confirmant. Este ipse uarro
ꝓpt̾ea se pͥus de reb humanis. de diuinis autẽ
postea seripsisse cestatur: qđ pͥus extiterint
ciuitate s. deinde ab eis hac instituta sint.
Uera aũ religio ñ at̾rena aliqua ciuitate insti¬
tuta ẽ : s plane cęlestẽ ipsa instituit cuuta¬
tem. Eam uͦ inspirat & docet uerus ds:
dator uitȩ aet̾nae ueris cultorib suis Uar i¬
ronis gͥ confitentis idõ se pͥus de reb huma¬

Expanded text:
lime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta, lime apparet. Vel hominum enim sunt ista instituta, vel daemonum: non quales vocant illi daemones bonos; sed, ut loquar apertius, immundorum spirituum et sine controversia malignorum, qui noxias opiniones, quibus anima humana magis magisque vanescat, et incommutabili aeternaeque veritati coaptari atque inhaerere non possit, invidentia mirabili et occulte inserunt cogitationibus impiorum, et aperte aliquando ingerunt sensibus, et qua possunt fallaci attestatione confirmant. Iste ipse Varro propterea se prius de rebus humanis, de diuinis autem postea scripsisse testatur, quod prius extiterint ciuitates, deinde ab eis haec instituta sint. Vera autem religio non a terrena aliqua ciuitate instituta est, sed plane caelestem ipsa instituit ciuitatem. Eam uero inspirat et docet uerus Deus, dator uitae aeternae, ueris cultoribus suis. Varrigitur confitentis ideo se prius de rebus huma
Abbreviated transcription (Latin):
ad loca ꝑtinentes ita: ut in uno eoꝵ de sacelt.
altero desa eris aedib diceret. t̃cio delocis re¬
ligosis. Res porro qui istos secunt᷑. & adtem.¬
pora ꝑtinent. id ẽ. ad dies festos. ita : ut unũ
eorũ ficeret de ferus. alterum deludis circen¬
sib. de sçenicis t̃ciũ. Quartoꝵ triũ ad sacra ꝑ¬
tinentiũ. uni dedit consecrationes: alteri⁊
sacra pͥuata. ultimo publica. Hance uelut
pompã obsequioꝵ intrib qͥ restant dii ipsi
sequunt᷑ extremi. quib iste uniuersus cultꝰ
imipensus ẽ. in pͥmo dii cera in seđo in certi.
incertio eunctoꝵ nouissimo. dii precipu
atq selecti. In hac tota serie pulcherrimȩ ac
subtilissime distributionis & distinctionis.
uitã et̾̃nã frustra quęri. & sꝑari impudentis¬
sime uł optari: ex his quae iam diximꝰ. &
qua deinceps dicenda sunt: cui uis hominũ
qui corde obstinato sibi ñ fuerit inimnicꝰ. facil¬

Expanded text:
ad loca pertinentes, ita ut in uno eorum de sacellis, ad loca pertinentes, ita ut in uno eorum de sacellis, altero de sacris aedibus diceret, tertio de locis religiosis; tres porro, qui istos sequuntur et ad tempora pertinent, id est ad dies festos, ita ut unum eorum faceret de feriis, alterum de ludis circensibus, de scaenicis tertium; quartorum trium ad sacra pertinentium uni dedit consecrationes, alteri sacra priuata, ultimo publica. Hanc uelut pompam obsequiorum in tribus, qui restant, di ipsi sequuntur extremi, quibus iste uniuersus cultus inpensus est: in primo di certi, in secundo incerti, in tertio cunctorum nouissimo di praecipui adque selsubtilissimae distributionis et distinctionis vitam aeternam frustra quaeri et sperari impudentissime vel optari, ex his quae jam diximus, et quae deinceps dicenda sunt, cuivis hominum, qui corde obstinato sibi non fuerit inimicus, facil
Abbreviated transcription (Latin):
artinet adea quae dus exhibenda sunt. Ex¬
hibent᷑ enĩ ab hominib. in locis. & tẽporib.
sacra. Hac iiii quae dixi: libris cõplexus ẽ.
ternis. Nam tres pͥores de hominib: scripsit:⁊
sequentes delocis. ⁊ Tercios de temporib ⁊ Quar.¬
tos desacris: & iam hic qui exhibeant. ubi ex¬
hbeant. quando exhibeant. quid exhibeant.
subtilissima distinctione cõm̃dans. S quia opͦr.¬
tebat dicere & maxime id expectabat᷑. quib
exhbeant: de ipsis quoq diis tres conscripsit
extremos: ut quinquies terni. qͥndecĩ fierent.
Dunt aũ om̃s ut diximꝰ sedecĩ: quia & istorum
exordio unũ singularẽ qui pͥus de om̃ib loq̃¬
retur apposuit. Quo absoluto. con sequenter
ex illa quinq ꝑtita distributione tres p̾ceden¬
tes qui ad hões ꝑtinent ita sub diuisit: ut
pͥmus sit de pontificib. scđs de augurib. ter¬
euis de quin decim uiris sacroꝵ. Scdos tres

Expanded text:
adtinet ad ea, quae dis exhibenda sunt. Exadtinet ad ea, quae dis exhibenda sunt. Exhibentur enim ab hominibus in locis et temporibus sacra. Haec quattuor, quae dixi, libris conplexus est ternis: nam tres priores de hominibus scripsit, sequentes de locis, tertios de temporibus, quartos de sacris, etiam hic, qui exhibeant, ubi exhibeant, quando exhibeant, quid exhibeant, subtilissima distinctione commendans. Sed quia oportebat dicere et maxime id expectabatur, quibus exhibeant, de ipsis quoque dis tres conscripsit extremos, ut quinquies terni quindecim fierent. Sunt autem omnes, ut diximus, sedecim, quia et istorum exordio unum singularem, qui prius de omnibus loqueretur, adposuit. Quo absoluto consequenter ex illa quinquepertita distributione tres praecedentes, qui ad homines pertinent, ita subdiuisit, ut primus sit de pontificibus, secundus de auguribus, tertius de quindecimuiris sacrorum; secundos tres
Abbreviated transcription (Latin):
excidio penates libasse p̾dicant᷑.⁊ & tam̃ ea le¬
genda selis ꝓdit qua asapientib & insipientib
merito abicienda. & ueritati religionis uimieis¬
sima uidicent᷑: quid existimare debemꝰ nͥ homi¬
ac legib. & tam̃ ea quib mouebat᷑ subspetie
cõmendandȩ religionis tacere nolusse.x¬
& unũ libros seripsit antiquitatũ. Hos inres
humanas diumasq diuisit. Reb humanis
i ea partitione rationẽ. ut rerũ huma¬
narum libros senos. quartuor partib dar&e.
ntendit enim qui agant. ubi agant. qđo agant:
quid agant. In sex itaq pͥmis de om̃ib seripsit:
in secundis sex delocis. Sex tertios de temporil:
sex quartos eosdemq postremos de reb ab soluit.
Quit̃ aũ seni: iuginti & uͦii funt. S unũ singu¬
larem qui cõmunut̃ pͥus de om̃ib loqueretur:
incapite posuit. In diuinis identidem reb eadẽ
ab illo duusionis forma seruata ẽ. quantum

Expanded text:
excidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea leexcidio penates liberasse praedicatur; et tamen ea legenda saeculis prodit, quae a sapientibus et insipientibus merito abicienda et ueritati religionis inimicissima iudicentur: quid existimare debemus nisi homiac legibus, et tamen ea quibus mouebatur sub specie commendandae religionis tacere noluisse. unum libros scripsit antiquitatum; hos in res humanas diuinasque diuisit, rebus humanism secutus in ea partitione rationem, ut rerum humanarum libros senos quattuor partibus daret. Intendit enim qui agant, ubi agant, quando agant, quid agant. In sex itaque primis de hominibus scripsit, in secundis sex de locis, sex tertios de temporibus, sex quartos eosdemque postremos de rebus absoluit. Quater autem seni uiginti et quattuor fiunt. Sed unum singularem, qui communiter prius de omnibus loqueretur, in capite posuit. In diuinis identidem rebus eadem ab illo diuisionis forma seruata est, quantum
Abbreviated transcription (Latin):
uir tã insignis excellentisq ꝑitiȩ. & qđ de illo
etiã t̃rentianus elegantissimo uersiculo breuit᷑
ait iuir doctissimꝰ unde cũq uarro qui tã multa
legit. ut aliquid ei seribe tiacauisse mirem tam
multa scripsit quã multa uix quẽ quã legere
potuisse credamꝰ: Iste in quã um tantꝰ ingenio.
tantusq doctrina. sirerum uelut diuinarum
de quib scripsit oppugnator ẽẽt atq destrue.¬
tor. easq ñ ad religionem s ad suꝑstitionem
diceret ꝑtinere: nescio utrũ tam multa in eis
ridenda contẽp¬
Cum uͦ
deos eosdẽ ita coluerit colendosq
censuerit. ut in eo ipso oꝑe lit¬
teraru suarũ dicat se timere
Ñ incursu hostili s cuuum
negligentia. dequa illos uelut ruma liberari
ã se dicit. & in memoria bonoꝵ ꝑ eiꝰ modi libros
recondi atq seruari. utiliore cura quã metellus
deincendio sacra uestalia. & a neas detroiano

Expanded text:
uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo uir tam insignis excellentisque peritiae et, quod de illo etiam Terentianus elegantissimo uel\'siculo breuiter ait: Vir doctissimus undecumque Varro, qui tam multa legit, ut aliquid ei scribere uacuisse miremur; tam multa scripsit, quam multa uix quemquam legere potuisse credamus: iste, inquam, uir tantus ingenio tantusque doctrina, si rerum uelut diuinarum, de quibus scribit, obpugnator esset adque destructor easque non ad religionem, sed ad superstitionem diceret pertinere, nescio utrum tam multa in eis ridenda contCum uero deos eosdem ita coluerit colendosque censuerit, ut in eo ipso opere litterarum suarum dicat se timere non incursu hostili, sed ciuium neglegentia, de qua illos uelut ruina liberari a se dicit et in memoria bonorum per eius modi libros recondi adque seruari utiliore cura, quam qua Metellus de incendio sacra Vestalia et Aeneas de Troiano
Abbreviated transcription (Latin):
ait eloquentissimo uł facundissimo. qm̃ reuera
in hac facultate multũ impar ẽ: s om̃iũ inqͥt
faeile acutissimo. Et in eis libris id ẽ. academi.¬
cis ubi euncta dubitanda ẽẽ contendit: ad di¬
dit sine ulla dubitatione doctissimo. ꝓ fecto de
hac re sie erat certus. ut auferret dubitationẽ
quã solet in om̃ib adhibe: tanquã de hoc uno.
&eiam ꝓacadenneoꝵ dubitatione disputaturus.
seacadlemicũ fuiset obdit. In pͥmo aũ libro cum
eiꝰdem uarronis luterariã oꝑam praedicaret:
nos inquit in nr̃a urbe ꝑegrinantes erranteq
tãquã hospites tui libri quasi domũ reduxer̃:
ut possemꝰ aliquando qui & ubi essemꝰ agnos¬
cerei. Tu atatẽ patria. tu descriptiones tẽpoꝵ.
tu sacroꝵ uira. tu sacerdotum. tu domesticam.
tũ publicã disciplinã. tu sedium. regionum.
locoꝵ. tu om̃iũ diuinarũ humanarũ rerum.
nomina. genera. officia. causas. aꝑiusti. Iste gͥ

Expanded text:
ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera ait \'eloquentissimo\' uel facundissimo, quoniam re uera in hac facultate multum inpar est; sed \'omnium, inquit, facile acutissimo, et in eis libris. id est Academicis, ubi cuncta dubitanda esse contendit, addidit \'sine ulla dubitatione doctissimo\'. Profecto de hac re sic erat certus, ut auferret dubitationem, quam solet in omnibus adhibere, tamquam de hoc uno etiam pro Academicorum dubitatione disputaturus se Academicum fuisset oblitus. In primo autem libro cum eiusdem Varronis litteraria opera praedicaret: \'Nos, inquit, in nostra urbe peregrinantes errantesque tamquam hospites tui libri quasi domum reduxerunt, ut possemus aliquando qui et ubi essemus agnoscere. Tu aetatem patriae, tu descriptiones temporum, tu sacrorum iura. tu sacerdotum, tu domesticam, tu publicam disciplinam, tu sedem regionum locorum, tu omnium diuinarum humanarumque rerum nomina genera, officia causas aperuisti.\' Iste igitur
Abbreviated transcription (Latin):
guli p̃eẽ ꝑhibent᷑. manem iudibriosumq
cognoscit: ꝓpt̃ uitã ȩtnã credat eẽ fruccuosum.
H anc dare ilos posse nec hi dicere ausi funt qͥd
eis ut ab insipientib popłis colerent᷑ ista opera
temporalia qm̃ nimis multos putarunt Ne
quisquã eoꝵ sederet otiosus minutatm diuisa¬
que siuit: Quis inuenit doctiꝰ : Quis c̃sidauit
attentiꝰ : Quis distinx̃ acutuis: Quis diligentiꝰ
planiusq confcripsit: Quintam. & si minꝰ ẽ sua¬
uis eloquio: doctrina tam̃ atq sententiiita re¬
fertus ẽ. ut in om̃i eruditione quã nos sȩcularẽ
illi aũ lib̾alem uocant. studiosũ rerũ tantũ iste
doceat. quantũ studiosum uerboꝵ cicero delec¬
tat. Denq & ipse tullius huic tale testimoniũ
ꝑhibet: ut in libris academicis dicat eã quȩ ibi
uersatur disputationẽ se habiusse eũ marco
uarrone. Homine inquit om̃iũ facile acutis¬
simo: & sine ulla dubitatione doctissimo. Non

Expanded text:
guli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque guli praeesse perhibentur, inanem ludibriosumque cognoscit, propter uitam aeternam credat esse fructuosum? Hanc dare illos posse nec hi dicere ausi sunt, qui eis, ut ab insipientibus populis colerentur, ista opera temporalia, quoniam nimis multos putarunt, quisquam eorum sederet otiosus, minutatim diuisaquaesiuit? quis inuenit doctius? quis considerauit adtentius? quis distinxit acutius? quis diligentius pleniusque conscripsit? Qui tametsi minus est suauis eloquio, doctrina tamen adque sententiis ita refertus est, ut in omni eruditione, quam nos saecularem, illi autem liberalem uocant, studiosum rerum tantum iste doceat, quantum studiosum -uerborum Cicero delectat. Denique et ipse Tullius huic tale testimonium perhibet, ut in libris Academicis dicat eam, quae ibi uersatur, disputationem se habuisse cum Marco Varrone, homine, inquit, omnium facile acutissimo et sine ulla dubitatione doctissimo. Non
Abbreviated transcription (Latin):
&iam sic redtissime diceremꝰ. huc usq istas
deas singulas posse. suis officiis quod ammͦ
limitatas. ⁊ ac ꝑ hoc nec auiuentate oportere
peti uitã ȩt̃nã quae ñ daret barbã. nec aforta.¬
xa barbata bom aliqͥd pꝰ hanc uitã ẽẽ sꝑan¬
dum.euꝰ in hac uita potestis nulla eẽt ut
eandẽ saltẽ atatẽ quae barba induit̾ ipsa p̃s¬
taret. Nunc uͦ cũ earum cultꝰ nec ꝓpt̃ ista ip¬
sa quȩ patant eis subdita sit necessarius.⁊ ꝗr
& multi colentes uiuentatẽ deã minime in
illa &tate iuguer̃. & multi ñ eã colentes ga¬
udent robore iuuentutis. ⁊ itẽq multi fortunȩ
barbata supplices ad nullã uł de formẽ bar¬
bam ꝑuenire potuer̃. Q si qui eã ꝓbarba im¬
petranda uenerantur. ab arbatis eius contemp¬
torib irrident᷑: Itane de sipit ecor humanũ.
ut quoꝵ deoꝵ eultũ ꝓpt̃ ista ipsa temporalia
& cito p̃tereuntia munera quib singulis sin¬

Expanded text:
etiam sic rectissime diceremus huc usque istas etiam sic rectissime diceremus huc usque istas deas singulas posse, suis officiis quodam modo limitatas, ac per hoc nec a Iuuentate oportere peti uitam aeternam, quae non daret barbam, nec a Fortuna barbata boni aliquid post hanc uitam esse sperandum, cuius in hac uita potestas nulla esset, ut eandem saltem aetatem, quae barba induitur, ipsa praestaret. Nunc uero cum earum cultus nec propter ista ipsa, quae putant eis subdita, sit necessarius, quia et multi colentes Iuuentatem deam minime in illa aetate uiguerunt, et multi non eam colentes gaudent robore iuuentutis, itemque multi Fortunae barbatae supplices ad nullam uel deformem barbam peruenire potuerunt, et si qui eam pro barba inpetranda uenerantur, a barbatis eius contemtoribus inridentur: itane desipit cor humanum, ut, quorum deorum cultum propter ista ipsa temporalia et cito praetereuntia munera, quibus singulis sin
Abbreviated transcription (Latin):
mortalia mortalib dare: quanto minꝰ pꝰtest
ĩmortales ex mortalib facere. Huc accedit.
quia si iã cũ illis agimꝰ qui ñ ꝓpt̾ istã s ꝓpt̃
uitã quae pꝰ mortẽ futura ẽ. ęxistimant cole¬
ndos deos. iam nec ꝓpt̾ illa saltẽ qua deorũ
talium potestati tamquã disꝑtita & ꝓpria
ñ ratione ueritatis s uanitatis opinione tri¬
buunt᷑ oñmo colendi s̃: siẽ eredunt hi qui
cultũ eoꝵ uite huiꝰ mortał utilitatib necessa¬
rium eẽ contendunt. Contra qͦs iam quinq
p̃cedentib uoluminib satis quantũ potiu
disputaui. Qua eũ ita sint: si eoꝵ qͥ colerent
deam uiuentatẽ aetas ipsa floreret insignius.
contẽptores aũ eiꝰ uł intra annos occũberent
iuuentitis. uł in ea tãquã senili torpore friges¬
cerent: si malas cultoꝵ suoꝵ spetiosius & fe¬
stiuus fortuna barbata uestiret. aquib aũ
sꝑneret᷑ glabros. aut male barbatos uideremꝰ:

Expanded text:
mortalia mortalibus dare, quanto minus potest mortalia mortalibus dare, quanto minus potest inmortales ex mortalibus facere! - Huc accedit, quia, si iam cum illis agimus, qui non propter istam, sed propter uitam quae post mortem futura est existimant colendos deos, iam nec propter illa saltem, quae deorum talium potestati tamquam dispertita et propria non ratione ueritatis, sed uanitatis opinione tribuuntur, omnino colendi sunt, sicut credunt hi, qui cultum eorum uitae huius mortalis utilitatibus necessarium esse contendunt; contra quos iam quinque praecedentibus uoluminibus satis, quantum potui, disputaui. Quae cum ita sint, si eorum, qui colerent deam Iuuentatem, aetas ipsa floreret insignius, contemtores autem eius uel intra annos occumberent iuuentutis, uel in ea tamquam senili torpore frigescerent; si malas cultorum suorum speciosius et festiuius Fortuna barbata uestiret, a quibus autem sperneretur, glabros aut male barbatos uideremus:
Abbreviated transcription (Latin):
cate monfratũ ẽ. aquoquã itoꝵ multorum
numinũ atq falsoꝵ saltẽ regna terrena ex¬
istimare constitui. Nonne insanissimȩ impi-¬
etatis ẽ. si ęt̃na uita qua trenis om̃ib reg¬
nis sine ulla dubitatione uł comparatione
preferenda ẽ. ab istoꝵi quoquã dari euiquã
posse credat᷑: Neq enĩ ꝓpt̾ea du tales uel
t̾renum regnũ dare ñ posse uisi sunt qr illi
magni & excelsi sunt. hoc quiddã pariurm
& abiectũ. qđ ñ dignarent᷑ intanta subliim¬
tate curare : s quantũ libet c̃sidatione fra¬
gilitatis humanȩ caducos apices t̾reni regni
merito quisq contẽpnat salli du tales appa¬
ruer̃ ut indignissimi uident᷑ qͥb danda atq
seruanda debent uł ista cõmita. Ac ꝑhoc
srͤut suꝑiora ꝓ ximis duob libris ꝑtractata
docuer̾. nullus ds̃ ex illa turba ł quasi plebe¬
iorum. uł quasi ꝓ cerũ deoꝵ idoneus ẽ. regna

Expanded text:
tate monstratum est a quoquam istorum tate monstratum est a quoquam istorum numinum adque falsorum saltem regna terrena existimare constitui: nonne insanissimae inpietatis est, si aeterna uita, quae terrenis omnibus regnis sine ulla dubitatione uel conparatione praeferenda est, ab istorum quoquam dari cuiquam posse credatur? Neque enim propterea di tales uel terrenum regnum dare non posse uisi sunt, quia illi magni et excelsi sunt, hoc quiddam paruum et abiectum, quod non dignarentur in tanta sublimitate curare; sed quantumlibet consideratione fragilitatis humanae caducos apices terreni regni merito quisque contemnat, illi di tales apparuerunt, ut indignissimi uiderentur, quibus danda adque seruanda deberent uel ista committi. Ac per hoc, si ut superiora proximis duobus libris pertractata docuerunt nullus deus ex illa turba uel quasi plebeiorum uel quasi procerum deorum idoneus est regna
Abbreviated transcription (Latin):
eulas tueri asserunt᷑. ut si id qdđ sub alterus
tudela ac potestate ẽ. petat᷑ ab altero. tam sit
in conueniens & absurdũ. ut mimicę
scurrilitati uideat᷑ ẽẽ. si milli¬
qđ cũ fit abscientib mimis:
digne ridentur intheatro.
Cum uͦ anescientib stultis:
dignius
supplicaret᷑. quantũ ad illos deos attinet qͦs
instituer̃ eiuitates. adoctis sollert̃ inuentum.
memoriȩq mandatũ ẽ: Quid alib̾o uerbi grã.
qͥd a lẏmphis. quid auulcano. ac sic acet̃is
quos partĩ cõmemoraui in quarto libro.
partm p̃tereundos putauu. Porro si ã cerere
umũ. a lib̾o. panẽ. auulcano aquã. alrm.¬
phis ignẽ petere erroris ẽ: quanto maioris
deliram̃ti ẽẽ intelligi debet. si cuiquã istoꝵ
ꝓuita supplicet᷑ ȩt̾na. Quã obrem si cum
de regno treno quȩreremꝰ. quosnam illud
deos uł deas hominib credendũ eẽt posse
conferre. diseussis om̃ib longe alienũ aueri¬

Expanded text:
culas tueri adseruntur, ut, si id, quod sub alterius culas tueri adseruntur, ut, si id, quod sub alterius tutela ac potestate est, petatur ab altero, tam sit inconueniens et absurdum, ut mimicae scurrilitati uideatur esse similliQuod cum fit a scientibus mimis, digne ridentur in theatro; cum uero a nescientibus stultis, dignius supplicaretur, quantum ad illos deos adtinet quos instituerunt ciuitates, a doctis sollerter inuentum memoriaeque mandatum est: quid a Libero, uerbi gratia, quid a Lymphis, quid a Vulcano ac sic a ceteris, quos partim commemoraui in quarto libro, partim praetereundos putaui. Porro si a Cerere uinum, a Libero panem, a Vulcano aquam, a Lymphis ignem petere erroris est: quanto maioris deliramenti esse intellegi debet, si cuiquam istorum pro uita supplicetur aeterna! Quam ob rem si, cum de regno terreno quaereremus, quosnam illud deos uel deas hominibus credendum esset posse conferre, discussis omnibus longe alienum a ueri
Abbreviated transcription (Latin):
magno beneficio con seripta doeuisse gͥo¬
riantur. ut seiret᷑ quare cuiq dõ supplican¬
dum ẽẽt. quid aquoq eẽt pecendũ. ne ab sur¬
ditate turpissima qualis iocularit᷑ inmimo
fieri solet peteret᷑ alibo aqua. Alrmphis
umũ.⁊ auctores er̃ euipiã hominũ diis im¬
mortalib supplicanti ut eũ alymphis peti
erit umũ eiq responderint nos aquã ha¬
bemꝰ. hoc alib̾o pete. possit recte siuinũ t
habetis saltẽ date mͥ uitã ęt̃nã : Quid hac ab¬
surditate monstruosus: Nonne illi cachinna¬
ntes. solent enĩ eẽ ad risum faciles. si ñ affec¬
tant fallere ut daemones. supplici responde.¬
bunt: Ohomo putas ne in potestate nos
habe uitã quos audis ñ habe uł uitẽ: Impu¬
dentissimȩ gͥ stulticiȩ ẽ. uitã et̃nã diis pe¬
tere uł sꝑare : qͥ uitȩ huiꝰ erũnosissimȩ aq
breuissimȩ. & siqua ad eã ꝑtinent ad mini¬
culandã atq fulciendã ita singulas parti¬

Expanded text:
magno beneficio conscripta docuisse glomagno beneficio conscripta docuisse gloriantur, ut sciretur quare cuique deo supplicandum esset, quid a quoque esset petendum, ne absurditate turpissima, qualis ioculariter in mimo fieri solet, peteretur a Libero aqua, a Lymphis uinum, auctores erunt cuipiam hominum dis inmortalibus supplicantierit vinum, eique responderint, Nos aquam habemus, hoc a Libero pete; possit recte dicere, Si vinum non habetis, saltem date mihi vitam aeternam? Quid hac absurditate monstrosius? Nonne illae cachinnantes solent enim esse ad risum faciles si non affectent fallere ut daemones, supplici respondebunt, O homo, putasne in potestate nos habere vitam, quas audis non habere vel vitem? Impudentissimae igitur stultitiae est, vitam aeternam a tere uel sperare, qui uitae huius aerumnosissimae adque breuissimae et si qua ad eam pertinent adminiculandam adque fulciendam ita singulas parti
Abbreviated transcription (Latin):
philosophi audiendi s̃: quib displicuer̾
istȩ opimnones erroresq popłoꝵ. Qui popli
constituer̾ simulaera numinib: multaq de
his quos deos immortales uocant falsa atq
udigna siue fu xer̃. siue ficta crediderunt.¬
& credita eoꝵ cultui sacroꝵq ritib mis¬
cuer̃. Cũ his hominib qui & si ñ lib̾e pre¬
dicando. saltẽ ut cũq in disputationib mu¬
sitando talia se imꝓbare testati sunt. ñ usq
adeo inconuenient̾ questio ista tractat᷑:
utrũ ñ unũ dm̃ qui fecit om̃em sp̃italẽ cor¬
poralẽq creaturã ꝓpt̾ uitã quȩ pꝰ mortem
fut᷑a ẽ. coli oporteat.⁊ S multos deos qͦs
ab illo uno factos & sublimit̾ collocatos. qͥdã
corundẽ philosophoꝵ oet̾is ex cellentiores
nobilioresq senser̃. Ceterũ quis ferat diei
atq contendi. deos illos quoꝵi in quarto
libro quosdã cõmemoraui. quib rerum
officia. uitã ȩt̃nã cuiq p̃stare . Anuen
ꝑ̾itissum illi & acutissimi uiri. qͥse ꝓ

Expanded text:
ibus displicuerunt istae opiniones erroresque populorum. qui populi constituerunt simulacra numinibus multaque de his, quos deos inmortales uocant, falsa adque indigna siue finxerunt siue ficta crediderunt. et credita eorum cultui sacrorumque ritibus miscuerunt. Cum his hominibus, qui, etsi non libere praedicando, saltem utcumque in disputationibus mussitando, talia se inprobare testati sunt, non usque adeo inconuenienter quaestio ista tractatur: utrum non unum Deum, qui fecit omnem spiritalem corporalemque creaturam, pfutura est, coli oporteat; sed multos deos, quos ab illo uno factos et sublimiter collocatos quidam eorumdem philosophorum caeteris excellentiores nobilioresque senserunt. 2. Caeterum quis ferat dici atque contendi, deos illos, quorum in quarto libro quosdam commeofficia, uitam aeternam cuique praestare? An uero peritissimi illi et acutissimi uiri, qui se pro
Abbreviated transcription (Latin):
gionemq diuinã inuenisse arcẽ qua effĩ¬
cerent deos: cui inuente inquit ad uinxer̃
uircutẽ de mundi natura conuenientem.
eãq miscentes. qm̃ animas facere ñ pot̾ant.
euocantes animas dęmonũ uł angłorum
eas indider̃ imagmib scĩs diuinisq myste¬
riis: ꝑ quas idola & benefaciendi & ma¬
le. uires habe potuissent. Deinde seqͥtur¬
tẽplũ consecratũ ẽ. in monte libiȩ cirxa litus
crocodilloꝵ. in qͦ eiꝰ iacet mundanus homo
iđ corpꝰ reliquus eñ uł potius totꝰ si ẽ. homo
totꝰ insensu uitę. melior remeauit in cęlum⁊
om̃a &iã nc̃ hominib ad ium̃ta p̃stans infir¬

Expanded text:
 inuenerunt artem qua effi inuenerunt artem qua efficerent deos. Cui inuentae adiunxerunt uirtutem de mundi natura conuenientem eamque miscentes, quoniam animas facere non poterant, euocantes animas daemonum uel angelorum eas indiderunt imaginibus sanctis diuinisque mysteriis, per quas idola et bene faciendi et male uires habere potuissent. Auus etemplum consecratum est in monte Lybiae circa litus crocodillorum, in quo eius iacet mundanus homo, id est corpus reliquus enim uel potius totus, si est homo totus in sensu uitae, melior remeauit in caelum, omnia etiamnunc hominib