comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tenebit᷑. Itẽ. Siqͥs instipulã suã
uł spinã c̃burendã eiꝰ causa ignẽ
ĩmiserit : & ulteriꝰ euagatꝰ & ꝓgres¬
sus ignis alienã segetẽ uł uineã le.¬
serit inqͥramꝰ. Nã imꝑitia eiꝰ aut
negligentia id accidit. Nã si die
uentoso id fecerit. culpe reus ẽ. Nã
& qͥ occasionẽ p̃stat. dãpnũ fecisse
putat᷑. in eodẽ crimine ẽ. & qͥ ñ ob.¬
seruauit ne ignis longuis ꝓceder&.
At si om̃ia quȩ oportuit obseruauit:
uł si subita uis uenti ignẽ longius
ꝓdiexit: caret culpa. Iteal. Qui
pecus alienũ in agro suo dep̾henderit:
ñ iure id includit. nec agere illud
alit̃ quã ut supͣdiximꝰ quasi suũ. sed
abigere debae sine dãpno. uł admo¬
nere dñm ut suũ recipiat. Tit ulo¬

Expanded text:
 Si quis in stipulam suam, vel spinam, comburendae ejus causa, ignem immiserit, et ulterius evagatus et progressus ignis alienam segetem vel vineam laeserit, inquiramus num imperitia ejus aut negligentia id accidit; nam, si die ventoso id fecerit, culpae reus est. Nam et qui occasionem praestat, damnum fecisse putatur. In eodem crimine est, et qui non observavit ne ignis longius procederet. At si omnia quae oportuit observavit, vel subita vis venti ignem longius produxit, caret culpa. Item . pecus alienum ‹in› agro suo deprehenderit, non iure id includit, nec agere illud aliter debet quam ut supra diximus quasi suum: sed uel abigere debet si‹n›e damno uel admonere dominum, ut suum recipiat. 40
Abbreviated transcription (Latin):
fecerit:c. soł culpabilis iudicet᷑.
aut cũ .xii. iuret. Si seruũ. xxxui.
aut cũ sexiuret. Unde tim̃ liber
homo .xu. soł ꝑsoluit. regius homo
uł eccłasticꝰ medietatẽ ẽponat:
uł deinceps quantũ ẽq culpa as.¬
cenderit.Siqͥs ingenuius ingenu.¬
ũ int̃fecerit. & eũ cũ ramis coo¬
ꝑuerit. & in puteo uł in qͦc̃q loco

Expanded text:
fecerit, 100 sol. culpabilis judicetur, aut cum 12 juret. Si servum, 36 sol. aut cum 6 juret. Unde autem liber homo 15 sol. persolvit, regius homo vel ecclesiasticus medietatem componat, vel deinceps quantumque culpa ascenderit. Si quis ingenuus ingenuum interfecerit, et eum cum ramis cooperuerit, vel in puteo, vel in quocunque lo
Abbreviated transcription (Latin):
De latronib ita p̃cipimus obser.¬
uanclũ. ut ꝓpͥma culpa ñ mo¬
riat᷑. sed unũ oculũ ꝑdat. De alia
uero culpa. nasus ipsius latronis
truncet . de t̃cia culpa si ñ em̃.¬
dauerit. moriatur. cccuiiii.
Qui non sint admittendi testes.
lacuit ut testes ñ admittant᷑.
qui st̃ socii criminis. nec infa.¬
mes. nec calũpniatores. uł cȩte.¬
ri qͦscanones & lex ꝓhib&. ccc¬

Expanded text:
latronibus ita praecipimus observandum, ut pro prima culpa non moriatur, sed unum oculum perdat. De alia vero culpa nasus ipsius latronis truncetur. De tertia culpa, si non emendaverit, moriatur. CAP. 208. sunt, non admittantur testes. Placuit ut testes non admittantur, qui sunt socii criminis, nec infames nec calumniatores vel caeteri, quos canon et lex prohibet.
Abbreviated transcription (Latin):
sis siqͥs antequã moriat᷑ ñ fuerit
de facti sui sedert d̃uent᷑ atq cõ¬
uictꝰ. si post eiꝰ obitũ qđ ab eo eũ pena
reddendũ erat fuerit apud successo.¬
res esꝰ fortasse reꝑtũ: hoc tantũ¬
modo abherede reddendũ ẽ. qđ ad
eũ cognoscit᷑ ꝑuenisse. Cȩ̃terũ
intali re heres nec ad pęna nec ad
re. sed a petitoris partib reqͥrat᷑.
qͥa omnẽ ꝓbationẽ ab eo queride.¬
bere dicit. qͥ petitã rẽ desiderat
obtinere. ñ ab illo qͥ se uiste tene¬
re c̃iendit. p̃t̾ illũ tantũ casũ ubi
in trogare necesse t̃ possidentẽ
utrũ sisa ꝑsona an ex successione

Expanded text:
 fuerit de facti sui scelere conventus atque convictus, si post ejus obitum quod ab eo cuipiam reddendum erat, fuerit apud successores ejus fortasse repertum, hoc tantum ab haerede reddendum est, quod ad eum cognoscitur pervenisse. Caeterum in tali re haeres nec ad poenam, nec are, sed a petitoris partibus requiratur, quia omnem probationem ab eo quaeri debere dicit, qui petitam rem desiderat obtinere, non ab illo qui se juste tenere contendit, praeter illum tantum casum, ubi interrogare necesse est possidentem, utrum ex sua persona, an ex successione
Abbreviated transcription (Latin):
icet prior petitor offerat
dacram̃tũ. tam̃ cũ nulla ꝓbatio¬
ẽ debiti is qͥ a ceusat᷑ potest fidẽ
suã iusiurandi religions firma.¬
peruniã obtulerit sacram̃tũ. &
ille ei iusiurandi necessitat t̃
ultro c̃cesserit: ñ potest postea abeo
debitũ postulare. Heres eiꝰ cui pe.¬
cunia credita dicit᷑ ad sacram̃tũ
uocari ñ potest. qͥa q̃ egerit auctor
suus ad integrũ scire ñ potuit.
¶Quicqͥd inrem c̃modatã obmorbũ
uł aliã rationẽ ĩpensũ ẽ. adño re.¬
cipi potest. Si facto incendio.ru.¬
ma. naufragio. aut quolib& si.¬
mili casu res c̃modata amissa sit:
ñ tenebit᷑ eonoĩs is cui ẽmodata
ẽ. nisi forte cũposs& rẽ c̃modatã
saluã facere. suã p̃tulit. Siserur
uł equũ uł quȩc̃q alia aliqͥs abal¬
tero ad usũ tantu seruendi ẽmo.¬
data susceꝑit. & eos adpugnã uł
ubi uite ꝑiculã incurrant dꝑcerit.
ad redditionẽ c̃modatȩ reimerito
adño retinet᷑.Si facto p̃ciorẽ

Expanded text:
posterior petitor offerat sacramentum, tamen cum nulla probatione debiti is qui accusatur potest fidem suam jurisjurandi religione firmarepenti obtulerit sacramentum et ille ei jurisjurandi necessitatem ultro concesserit, non potest postea ab eo debitum postulare. Haeres ejus cui pecunia credita dicitur, ad sacramentum vocari non potest, quia quae egerit auctor suus ad integrum scire non potuit.Quidquid in rem commodatam ob morbum, vel aliam rationem impensum est, a domino recipi potest. Si facto incendio, ruina, naufragio, aut quolibet simili casu res commodata amissa sit, non tenebitur eo nomine is cui commodata est, nisi forte cum possit rem commodatam salvam facere, suam praetulit. Si servum vel equum vel quaecunque alia aliquis ab altero ad usum tantum servienti commodata susceperit, et eos ad pugnam vel ubi vitae periculum incurrant duxerit, ad redditionem commodatae rei merito a domino retinetur. Si facto pretio rem
Abbreviated transcription (Latin):
distrahendã. Ce.¬
terũ sirẽ his se acceptã ñ rogan.¬
te dño s ꝑ ̃d mittente eoqͥ
accepit dũ ue lit uenũdare ꝑ.¬
diderit: sibirei ꝑdite ingerit de.¬
trim̃tũ. ¶Creditor sisine c̃ditio¬
ne pignꝰ sibi depositũ tenens ter
debitorẽ suũ c̃uenerit. ut soluto
debito pignora sua recipiat. qđ
si debitor noluerit: post tres
admonitiones soluto debito pig.¬
hendi pignoris liberã habeat po¬
testatẽ. ¶Sicut lucrũ ita dãpnũ
int̾ socios c̃municat᷑. nisi qͥd cul.¬
pa socii uł fraudi euersũ sit. Fac¬

Expanded text:
distrahendam. Caeterum, si rem acceptam, non rogante domino, sed permittente eo qui acceperit, dum velit venumdare, perdiderit, sibi rei perditae ingerit detrimentum. Creditor si sine conditione pignus sibi depositum tenens, ter debitorem suum convenerit, ut, soluto debito, pignora sua recipiat. Quod si debitor noluerit post tres admonitiones soluto debito pighendi pignoris liberam habebit posocio Sicut lucrum, ita damnum inter socios communicatur: nisi quid culpa socii uel fraude euersum sit.
Abbreviated transcription (Latin):
legitimas scripturas duob do.
ñ quȩrendũ ẽ in his donationib
derit is eã cui t̃ tradita
possidebit. Nec lex int̾est utrũ
inparentesan inextrancos fac¬
ta sit talis donatio. De peticio

Expanded text:
legitimas scripturas, donaverat non quaerendum est in his donationibusderit, is eam cui tradita est possidebit. Nec interest utrum in parentes aut extraneos facta sit talis donatio. Licet po
Abbreviated transcription (Latin):
Siqͥs mulierẽ in suo c̃tubernio
copula uerit ñ abinit lo affectione
maritali. eã tam̃ oũ qua potue.¬
rat habere c̃iugiũ. & ex ea libero
sustulerit. postea uero affectione
ꝓcedente etiã nuptialia instru.¬
m̃ta cũ ea fecerit. filiosq uł filias
habuerit. ñ solũ eos liberos qͥ post
dotẽ editi st̃ iustos. & inpotestate
esse patris: s etiã anter̾iores. qͥd &c
his qui postea nati ft̃ occasionẽ le¬
post dotale instrumtũ cõfectũ
liberi. uł etiã nati ab hac luce sus¬
tracti fuerint. ita demũ tam̃ nepos.¬

Expanded text:
is mulierem in suo contubernio copulaverit non ab initio affectione maritali, eam tamen cum qua poterat habere coniugium, et ex ea liberos sustulerit, postea vero affectione procedente etiam nuptialia instrumenta cum ea fecerit filiosque vel filias habuerit: non solum eos liberos qui post dotem editi sunt iustos et in potestate esse patribus, sed etiam anteriores, qui et his qui postea nati sunt occasionem lepost dotale instrumentum confectum liberi, vel etiam nati ab hac luce subtracti fuerint. 2b. Ita demum tamen nepos
Abbreviated transcription (Latin):
Siqͥs cũ clericolitigiũ habuerit.
siqͥdẽ decausa pecuniaria: ad eat
pͥus ep̃m. outꝰ nudicio clericꝰ suppositꝰ
c̃. Ille autẽ sine dãpno sine dilatiõe
c̃petentẽ finẽ liti ĩpositurꝰ ẽ. Si aut̃
noluerit ep̃o litẽ dirimere. tc̃ Adei.¬
mles iudices disceptatio causȩ ꝑueni.
sine scriptura oĩa ꝓcedant. & diffim¬
tiua sententia ab eo sine scriptis in¬

Expanded text:
Si quis cum clerico litigium habuerit, si quidem de causa pecuniaria, adeat prius episcopum, cuius iudicio clericus suppositus est. Ille enim sine damno, sine dilatione competentem finem liti impositurus est. Sin autem noluerit episcopus litem dirimere, tunc ad civiles iudices disceptatio causae pervenisine scriptura omnia procedant, et definitiva sententia sine scriptis
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃tũ. Statim eñ hii alieno
uiri subiecti st̃. testam̃ti faciendi
ius ñ habent. Item. Testam̃tũ fi.¬
cere ñ posst᷑ impuberes. qͥa nullũ
eoꝵ animi iudiciũ c̃. Iteal. Puri.¬
osi qͥ m̃te carent. ñ ad rem ꝑtinet
si impubes postea pubes factꝰ. aut
furiosus postea cõpos m̃tis factus
fuerit: & decesserit. furiosi aut̃
si ꝑ id tẽpus fecerunt testam̃tũ qͦ
furor eoꝵ in t̃missus ẽ: iure testa¬
ti esse uident᷑. It ral. Mutus ce
surdus ñ sẽꝑ tẽstam̃tũ facere pos.¬
sunt. Utiq aut̃ de eo surdo loqͥt᷑.
qͥ om̃ino ñ exaudit. ñ qͥ tarde
exaudiat. Nã & mutꝰ is intelli.¬
git᷑. qͥ eloqui nichil potest. ñ qui

Expanded text:
testamentum. Statim enim hi qui alieno juri subjecti sunt, testamenti faciendi jus non habent. Item: Testamentum facere non possunt impuberes, quia nullum eorum animi judicium habent. Item, furiosi, quia mente carent; nec ad rem pertinet, si impubes postea pubes factus, aut furiosus compos postea mentis factus fuerit, et decesserit. Furiosi autem si per id tempus fecerunt testamentum, quo furor eorum intermissus est, jure testati esse videntur. Item, mutus et surdus non semper testamentum facere possunt. Utique autem de eo surdo loquitur, qui omnino non audit, non qui tarde exaudit. Nam et mutus is intelligitur qui eloqui nihil potest, non qui
Abbreviated transcription (Latin):
Ca quȩ ipsa sibi queq ciuitas c̃stitu.¬
it. sẽpe mutari solent. uł tacito cõ.¬
sensu pͥncipis uł alia postea lege data.
Ingenuus is est. qͥ statĩ ut natꝰ ẽ. li¬
ber est. siue ex duob ingenius ma.¬
trimonio editus. sue exlibertinis.
siue ex altero libertino. & altero
ingenuo. S siqͥs & de matre libera¬
nascit᷑ patre seruo: ingenuusni.¬
chilominꝰ nascit᷑. quẽ admodũ qͥ
ex matre libera atincertopatre
natꝰ ẽ. qm̃ nulgo õceptꝰ t̃. Sufficit
aut̃ liberã habuisse matrł eo tẽpo.¬
re qͦ nasoit᷑. licet ancilla c̃ceꝑit.
& ex ẽtrario filibera ẽceꝑit deide
anoilla facta pariat: placutts eũ
qͥ nascitur liberũ nasci. qͥañ debe¬
calamitas matris ei nocere qͥ mute.¬
ro ẽ. Ex his & illud quesitũ ẽ .si an¬
cilla p̃gnans manumissa sit. deinde
ancilla postea facta pepererit: libe.¬
rũ anseruũ pariat. marcellus ꝓbat
liberũ nasci. Sufficit enĩ ei qͥ iuen
tre ẽ liberã matrẽ uł medio tẽpo.¬

Expanded text:
 quae ipsa sibi quaeque civitas constituit, saepe mutari solent vel tacito consensu populi vel alia postea lege lata.Ingenuus is est, qui statim ut natus est liber est, sive ex duobus ingenuis matrimonio editus, sive ex libertinis, sive ex altero libertino, altero ingenuo. snascitur, patre vero servo ingenuus nihilominus nascitur, quemadmodum qui ex matre libera et incerto patre natus est, quia vulgo conceptus est. Sufficit autem liberam habuisse matrem eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit; et e contrario si libera conceperit, deinde ancilla facta pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia non debecalamitas matris ei nocere qui in utero est. Ex his et illud quaesitum est si ancilla praegnans manumissa sit, deinde ancilla facta postea pepererit, liberum an servum pariat. Et Marcellus probat liberum nasci. Sufficit enim ei qui in utero est, liberam matrem vel medio tempo
Abbreviated transcription (Latin):
e inuito denũtiet᷑. ut testimo¬
niũ litis dicat adũsus socerũ. ge.¬
nerũ. iutricũ. priuignũ. sobrinũ.
Sobrunã. sobrinonatũ eosue qͥ prio¬
re gradu sit. Itt̃. Ne liberto ipsr
adũsus patronũ cogant᷑ testimo.¬
testes. qͥb ĩꝑari potest ut testes
parti ꝓliderłnt: aiudicib puni¬
eiꝰ ẽ. Item. Duo fr̃es qͥ in eiꝰdẽ patris po
est̾. in eodẽ testam̃to uł eodẽ negocio
tfieri posst̃. qm̃ nichil noc& ex una
domo plures testes alieno negocio
lex iulia de adulteris testimo.¬
niũ dicere c̃dẽpnatã mulierẽ:
colligit᷑ etiã mulieres testimoniũ
in iudicio dicendi ius habere. Lib¬

Expanded text:
e invito denuntietur, ut testimonium litis dicat adversus socerum, generum, vitricum, privignum, sobrinum, sobrinam, sobrino natum, eosve qre gradu sunt. Item: De liberto ipsiuadversus patronos cogantur testimotestes, quibus imperari potest ut testes parti prodiderint, a judicibus punieodem. Iteme in eodem testamento uel eodem negotio fieri possunt, quoniam nihil nocet ex una domo plures testes alieno negotio lex Iulia de adulteriis testimonium dicere condemnatam mulierem, colligitur etiam mulieres testimonii in iudicio dicendi ius habere.
Abbreviated transcription (Latin):
nuptiȩ c̃sensu fiunt c̃trahontiũ.
& ideo sic̃ nuptiis: ita sponsalib filiã¬
familias c̃sentire oportet. Que
patris uoluntati ñ repugnat. cõ¬
sentire intelligit᷑. Tẽ aut̃ dissen¬
tiendi a patre licentia ẽcedit᷑. si
indignꝰ morib. uł turpis sponsus
ei a patre eligit᷑.IFilio familias dis.¬
sentiente. sponsalia eiꝰ noĩe fieri ñ¬
posst̃. In sponsalib c̃trahendis etas
ẽtrahentiũ diffinita ñ ẽ. ut inma-¬
trimoniis. Qua ꝓpt̃ a pͥmordio eta.¬
tis sponsalia effici posst᷑. si modo id
fieri abutraq ꝑsona intelligat᷑. idest
siñ sint minores quã .uii. annis.

Expanded text:
nuptiae consensu fiunt contrabentium, et ideo sicut nuptiis, ita sponsalibus filiafamilias consentire oportet. Quae patris voluntati non repugnat, consentire intelligitur. Tunc autem dissentiendi a patre licentia conceditur, si indignus moribus vel turpis sponsus ei a patre eligitur. Filiofamilias dissentiente, sponsalia ejus nomine fieri niisdem. In sponsalibus contrahendis aetas contrahentium definita non est ut in matrimoniis. Quapropter a primordio aetatis sponsalia effici possunt, si modo id fieri ab utraque persona intelligatur, id est, si non sint juniores quam septem annis.
Abbreviated transcription (Latin):
telligende st̃. si ñ corpore questũ
fecerit. Itẽ. Quȩ in adulterio dep̃¬
hensa ẽ. publico iudicio dãpnata ẽ.
Pinde si adulterii c̃dẽpnata ẽẽ ꝓpo.¬
nat᷑. ñ tantũ qͥa dephensa d̾erit
notata: s qͥa & publicõ iudicio dãp.¬
nata. Generalit᷑ diffimondũ ẽ.¬
donec certũ t̃. maritũ uiuere in
captiuitate c̃stitutũ. nullã habe
licentiã uxores eoꝵ migrare ad ali¬

Expanded text:
si non corpore quaestum fecerit. Item Quae in adulterio deprehensa est, quasi publico judicio damnata est. Proinde si adulterii condemnata esse proponatur, non tantum quia deprehensa est, erit notata, sed quia et publico judicio damnata. Generaliter definiendum edonec certum est maritos vivere in captivitate, constitutum est nullam habere licentiam uxores eorum migrare ad ali
Abbreviated transcription (Latin):
una cũ testib qͥ c̃m̃cdata susceꝑat
p̃beat sacram̃ta. nichil exuide
sius ꝓfusse õpendiis. & nichil co.¬
gatur ex soluere excepto auro &
argento qđ ardere ñ poterat. Si
uero quȩ c̃m̃data fuerant furto
ꝓbant ᷑ ablata: ei qͥ c̃mendata ꝑ.¬
diderat spaciũ tribuat᷑. doneo
furẽ sua inuestigatione ꝑqͥrat.
& si eũ inuenerit: c̃m̃datori res
ꝓprias tantũ modo reformare
ꝓcuret. Cõpositio uꝰ furti adeũ
qui habuit c̃m̃data ꝑtineat.
Qͣ si sur ñ fuerit intra statutũ
tẽpus inuentꝰ. medietas reꝵ cõ¬
m̃datarũ dño suscipiente red¬
dat᷑. Dãpnũ ueromediũ utriq
sustineant. Et si postmodũ dñs
apud eũ qui c̃modauerit quȩẽq
fuerint suppssa repperit : fic̃¬
furtiua ab eo exigantur..ccclu.

Expanded text:
una cum testibus qui commendata susceperat praebeat sacramenta, nihil exinde suis profuisse conpendiis, et nihil cogatur exsolvere; excepto aurum et argentum, quod ardere non poterat. Si vero quae commendata fuerant furto probantur ablata, ei, qui commendata perdiderat, spatium tribuatur donec furem sua investigatione perquirat. Et si eum invenerit, commendatori res proprias tantummodo reformare procuret; compositio vero furti ad eum, qui habuit commendata, pertineat. Quod si fur non fuerit intra statutum tempus inventus, medietas rerum commendatarum domino suscipiente reddatur, damnum vero medium utrique sustapud eum qui commodaverit quaecunque fuerint suppressa, repererit, sicfurtiva ab eo exigantur. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ malo dolo fecert̃ ut ritineret᷑. sed
si priuatꝰ eũ detinuerit: nullomͦ
ei ꝓderit hec exceptio. Iteo. Si fu¬
nere qͥs domestico ĩpeditꝰ ñ uenit
debet ei exceptio dari. Itead. Neqͥs¬
messiũ uindemiaꝵq tẽpore adũ.¬
sariũ cogat adiudiciũ uenire ora.¬
tione diini artii expͥmit᷑. quia
occupati circã rẽ pusticã inforũ
c̃pellendi ñ st̃. Sed si p̃tor aut ꝑ
ignorantiã uł socordiã euocare
eos ꝑseuerauerit. Hiiq sponte
uenerint. siqͥdc̃ sententiã dixe.¬
rit p̾sentib illis. & sponte ligan.¬
tib: sententia ualebit. tã & si rec
te ñ fecerit qͥ eos uocauerit. Item.
Solet etiã messis uindemiarũq
tẽpore ius dici de reli ꝗ̃ tẽpore
luti furti. dãpni. iiuriȩ. iniuri.¬
arũ atrociũ. quȩ de incendio.ru.¬
ina. naufragio. rate. naue expu¬
gnata rapuisse dicunt᷑. & si quȩ

Expanded text:
qui malo dolo fecerunt ut retineretur, sed qui malo dolo fecerunt ut retineretur, sed si privatus eum detinuerit, nullo modo ei proderit haec exceptio. Item . Si funere quis domestico impeditus non venit, debet ei exceptio dari. CAP. messium vindemiarumque tempore adversarium cogat ad judicium venire, oratione divi Marci exprimitur, quia occupati circa rem rusticam in forum compellendi non sunt. Sed si praetor aut per ignorantiam vel socordiam evocare eos peuenerint: si quidem sententiam dixerit praesentibus illis et sponte litiga‹n›tibus, sententia ualebit, tametsi non te non fecerit, qui eos evocaverit. Item Solet etiam messis, vindemiarumque tempor ejus dici de rebus quae tempore luti furti, damni, injuriae, injuriarum atrocium quae de incendio, ruina, naufragio, rate, nave expugnata rapuisse dicuntur, et si quae
Abbreviated transcription (Latin):
esset ipso tẽpore ꝓmissionis sisten¬
di. & nulla necessitate urgente uo.¬
luntatis causa immunicipiũ ꝓfec᷑.¬
tus sit.ᷤ Nonne indignꝰ ẽ eui hec
exceptio patroniret᷑ : Aut qͥd si
tẽpestas qͥdẽ in mari fuit. t̾ra aut̃
iste potuit uenire. uł flum̃ circũ.¬
ire. eque dicendũ ñ sc̃ꝑ ei exceptio¬
nẽ ꝓdesse. nisi angustis ñ patis.¬
bant᷑ in t̾ra iter metiri. uł circũ.¬
ire. cũ tñu flum̃ sic habundasset
ut ĩplesset omnẽ locũ inqͦ sisti
oportuit. uł aliqua fortuita ca.¬
lamitas eundẽ locũ euertit. uł
p̃scientiã uenienti ꝑiculosã fecit.
ex bono &r ȩqͦ & hic exceptio ei ao.¬
cõmodanda ẽ. Simili modo ex¬
ceptio dat᷑ .ei. qͥ cũ ad iudiciũ uenire
uolebat. amagistratu retentꝰ ẽ. &e
retentꝰ sine malo dolo ipsiꝰ. nã fi
ipse hoc affectauit. uł oausã p̃stitit.
ñ ei ꝓderit exceptio. s ipse quidẽ
dolus ei oberit. cẽteroꝵ ñ oberit

Expanded text:
esset ipso tempore promissionis ‹sis›tenesset ipso tempore promissionis ‹sis›tendi, nulla necessitate urguente uoluptatis causa in municipium profectus sit? nonne indignus est, cui haec exceptio patrocinetur? aut quid si tempestas quidem in mari fuit, terra autem iste potuit uenire: uel flumen circumire? aeque dicendum non semper ei exceptionem prodesse: nisi angustiae non patiebantur terra iter metiri uel circumire. cum tamen uel flumen sic abundasset, ut implesset omnem locum, in quo sisti oportuit, uel aliqua fortuita calamitas eundem locum euertit uel praesentiam uenienti periculosam fecit, ex bono et aequo et hic exceptio ei accommodanda est. Simili modo exceptio datur ei, qui cum ad judicium venire volebat, a magistratu retentus est, et retentus sine dolo malo ipsius. Nam si ipse hoc affectavit, vel causam praestiterit, non ei proderit exceptio, sed ipsi quidem dolus ejus oberit, caeterorum non oberit
Abbreviated transcription (Latin):
iquis iudicio se sisti ꝓmiserit.
de ualitudine uł tẽpestate. uł u
fluminis ꝓhibit᷑ se sistere ñ possit:
aut ui fluminis ꝓhibitꝰ ñuenit:
tẽpestatẽ sicintelligere debemꝰ. suie
maritima. siue terrestris sit :
tẽpestatẽ intelligere debemꝰ ta¬
lẽ.q̃ impedim̃to sit it ineri. uł na.¬
uigatioĩ. ius fluminis etiã sine.
tẽpestate accipienda ẽ. Uun flu.¬
minis intelligimꝰ & si mãgnitudo
eiꝰ ĩpedim̃to sit. siue pons solutꝰ sit.
uł nauigiũ ñ stetit. Siqͥs tam̃ cũ
posset ñ incidere in tẽpestatẽ uł
in fluminis iuim st ante ꝓfectꝰ essae.
uł tẽpore oportuno na̾uigasset.
ipse se artauerit. nũ ꝗd exceptio
ei minime ꝓsit. Qđ ꝗdẽ causa ceg¬
nita erit statuendũ. Nã neq sic
artandꝰ erit. ut possit edici. cur
dies ꝓmissionis ueniret: neq ite.¬
rũ ꝑmittendũ ẽ ei. siqͥdsit qđ ci
ĩputet᷑. causari tẽpestatẽ uł nĩ
fluminis. Quid enĩ siqͥs cũ romȩ

Expanded text:
quis judicio se sisti promiserit, et valetudine, vel tempestate, vel vi fluminis prohibitus, se sistere non possit,aut ui fluminis prohibitus non uenit, tempestatem sic intellegere debemus, siue maritima siue terrestris sit. tempestatem intellegere debemus talem, quae impedimento sit itineri uel nauigationi. Uis fluminis etiam sine tempestate accipienda est: uim fluminis intellegimus, et si magnitudo eius impedimento sit siue pons solutus sit uel nauigium non stet. Si quis tamen cum posset non incidere in tempestatem uel in fluminis uim, si ante profectus esset uel tempore oportuno nauigasset, ipse se artauerit: numquid exceptio ei minime prosit? quod quidem causa cognita erit statuendum. nam neque sic artandus sit, ut possit ei dici, cur dies rum permittendum ei, si quid sit quod ei imputetur, causari tempestatem uel uim fluminis. quid enim si quis, cum Romae
Abbreviated transcription (Latin):
It testi. sibi moniũ unius hõĩs
non accipiatur. Nã si ex utraq
parte plures sint. ueraciores
atq religiosiores &e honestiores
eligant᷑. qui sacram̃to suũ c̃fir¬
ment testimoniũ. nichilq falsi
Cur nocturno tẽpore Ierit.¬
Icaptꝰ infurto dũ res furtiuas
secũ portat. si fuerit occisus:
nulla ex hoc homicidio quȩ rela
cõꝑauerit. querat accepto spacio
uenditorẽ. Quẽ si ñ potuerit in.¬
uenire. ꝓbet se cũ sacram̃to &
testib innocentẽ: & qđ apudeũ
cognoscit᷑ restituat. & furẽ que.¬
rere ñ desistat. Qđ si furẽ cela.¬
re uoluerit: & ꝑuirans postea
detectus fuerit: tanquã fur
Siquis occulte uł Inegauerit.
in die alterius caballũ aut bo.¬
uẽ. aut aliqđ animal occide¬
rit. & negauerit: & postea ex¬
inde ꝓbatꝰ fuerit. tanquã fur.¬
tiuũ ẽponat. .cccxlui. De eo qui

Expanded text:
t testimonium unius hominis non accipiatur. Nam, si ex utraque parte plures sint, veraciores atque religiosiores et honestiores eligantur, qui sacramento suum confirment testimonium, nihil se falsi ur nocturno tempore captus in furto, dum res furtivas secum portat, si fuerit occisus, nulla ex hoc homicidio querela comparaverit, quaerat accepto spatio venditorem. Quem si non potuerit invenire, probet vestibus innocentem, et quod apud eum cognoscitur restituat, et furem quaerere non desistat. Quod si furem celare voluerit et periurans postea detectus fuerit, tanquam ille Si quis occulte in nocte vel in die alterius caballum aut bovem aut aliquod animal occiderit et negaverit et postea exinde probatus fuerit, tanquam furtivum conponat. 346. De eo, qui
Abbreviated transcription (Latin):
exigere. Qđ mȩtus causa gestã¬
erit. ratũ ñ habeo. Iteal. Yim ac.¬
cipimꝰ atrocẽ & eã q̃ adũsus bonos
mores fiat. ñ ea que magist̾ratꝰ
recte intulit. scilic& iurelicito. &
iure honoris quẽ sustinet.¶Me.¬
tũ autẽ p̃sentẽ acciꝑe debemꝰ. ñ
suspicionẽ inferendi eiꝰ.Mętus aut̃
causa abesse uidet᷑. qͥ iusto timore
mortis uł cruciatꝰ corporis c̃territꝰ
abesse intelligimꝰ. qͥñ sui ẽmodi
re sua qͥs arbit̃ factꝰ sit. senten.¬
caupo & Stabularus mercedẽ ac¬
cipiunt. ñ ꝓcustodia: s nauta ut
traiciat uectores. caupo uiatores
manere in caupona patiat᷑. Stabu.¬
larius ut ꝑmittat ium̃ta apud
eũ stabulari. & tam̃ custodie
noĩe tenet᷑. nã & fullo & sarcina¬
tor ñ ꝓcustodia s ꝓparte mer:¬
cedt̃ accipiunt. & tam̃ custodie
noĩe ex locato tenent᷑. Lib̃.uiiii.

Expanded text:
it. Quod metus causa gesterit, ratum non habebo. Item Vim accipimus atrocem, et eam quae adversus bonos mores fiat, non eam quam magistratus recte intulit, scilicet jure licito et item jure honoris quem sustinet. Metum autem praesentem accipere debemus, non suspicionem inferendi ejus. Metus autem causa abesse videtur qui justo timore mortis vel cruciatus corporis conterritus abesse intelligimus, qui non sui commodi re sua quis arbiter factus sit, sentencaupo et stabularius mercedem accipiunt non pro custodia, sed nauta ut traiciat vectores, caupo ut viatores manere in caupona patiatur, stabularius ut permittat iumenta apud eum stabulari: et tamen custodiae nomine tenentur. nam et fullo et sarcinator non pro custodia, sed pro arte mercedem accipiunt, et tamen custodiae nomine ex locato tenentur.
Abbreviated transcription (Latin):
tactis scͥpturis uirauerit mulieri
legitimã se eã uxorẽ habiturũ. uł
si moratorio tale sacram̃tũ dede.¬
rit. sit illa legitima uxor. ꝗͣuis¬
nulla dos nulla scriptura alia int̃.¬

Expanded text:
tactis scripturis iuraverit mulieri, legitimam se eam uxorem habiturum, vel si in oratorio tale sacramentum dederit, sit illa legitima uxor, qunulla dos, nulla scriptura alia inter
Abbreviated transcription (Latin):
maritꝰ uxorẽ suã in scõ loco cũ suspee¬
to hoĩe colloqͥũ habentẽ. tradat eos
ȩccłȩ defensori. uł aliis clericis. ut
separatĩ custodiant᷑ inꝑiculo de.¬
fensoris. uł clericoꝵ: ut auditos
iudex mittat adreligiosũ ciuita.
tis ep̃m. & auctoritate ipsius acci.¬
piat eos. & pęnus c̃tra adulteros
positis ut rosq afficiat. nullo alio
reqͥsito. si post tres c̃testationes
inuentꝰ ẽ cũ muliere loquittꝰ. t̃
aut̃ iustissimũ. neq adulteros
neq raptores mulierũ. scõꝵ septi
uindicari. & multomagis siqͥs
de ipso adulterio intra scã alienȩ
mulieri loquutꝰ ẽ. Et generalit᷑
diffinimꝰ. siqͥs inuenerit ipeorẽ¬
uł filiã. uł neptẽ. uł nurũ. cũ
aliqͦ colloqͥũ habentẽ. & suspicatꝰ
fuerit turpitudinis causa eos cõ-¬
uenisse: liceat ambos tradere de.
nec iudici in notescere fecerit.¬
&e ille scdm leges ꝑsonas acceꝑit.
&r causã discusserit. Paids e ta¬

Expanded text:
 suam in sancto loco cum suspecto homine colloquium habentem, tradat ambos ecclesiae defensori vel aliis clericis, ut separati custodiantur periculo defensoris vel clericorum, ut aditus iudex mittat ad religiosum civitatis episcopum, et auctoritate ipsius accipiat eos, et poenis contra adulteros positis utrosque afficiat, nullo alio requisito, nisi quod post tres contestationes inventus est cum muliere locutus. Est autem iustissimum, neque adulterum, neque raptores mulierum, sanctorum septis vindicari, et multo magis, si quis de ipso adulterio intra sanctos alienae mulieri locutus est. Et generaliter definimus, si quis invenerit uxore filiam, vel neptem, vel nurum cum aliquo colloquium habentem, et suspicatus fuerit turpitudinis causa eos convenisse, liceat ei ambos tradere vel nec iudici innotesceret, et ille secundum leges personas acceperit, et causam discusserit. Quae
Abbreviated transcription (Latin):
discolis. Et inGangrensi ẽcilio ita
seriptũ ẽ. Siqͥs seruũ sub p̃textu
diuini cultꝰ doceat ꝓpͥũ dñm cõ¬
tẽpnere. ut sic discedat ab eiꝰ obsaͥo
anathema sit. Unde dat᷑ intelligi.
qͥa si ille a nathema meruit qͥ docde
eiꝰ obsequio discedere: qͣntomagis
dinoluerit : Sed tam̃ distantia
est int̃ illũ qͥ ꝑ necessitatẽ coacꝰ.

Expanded text:
Gangrens. concilio , ita scriptum est: « Si quis servum sub praetextu divini cultus doceat proprium dominum contemnere, ut sic discedat ab ejus obsequio, anathema sit. » Unde datur intelligi quia si ille anathema meruit qui docet ejus obsequio discedere, quanto magis di noluerit! Sed tamen distantia est inter illu
Abbreviated transcription (Latin):
Siuite mulieris qͦcũq Iuiro.
modo insidiatꝰ fuerit maritꝰ. uł¬
si aliis hoc faciontib c̃scius ñ mani¬
festauerit mulieri. & scdm leges
eã ñ uindicauerit. si castitatimy.¬
lieris insidiatꝰ fuerit: uł aliis eã
in adulteriũ. ꝓdere conatꝰ fue.¬
rit: itẽ si maritꝰ ei de adulterio¬

Expanded text:
Si vitae mulieris quocumque modo insidiatus fuerit, vel si aliis hoc facientibus conscius non manifestaverit mulieri, et secundum leges eam non vindicaverit. Si castitati mulieris insidiatus fuerit, vel si aliis eam in adulterium prodere conatus fuerit. Item si marit
Abbreviated transcription (Latin):
Siqͥs cũ monachis aut sõimonia.¬
lib habeat litigiũ: ñ audeat mo.¬
nachũ uł scĩmonialẽ ad cuulẽ iudiet̃
accusare. uł trahere: s magis adeat
ciuitatis ep̃m. Ille enĩ existimabit
nestate.ita ut ep̃c legib & canonib
c̃sentaneã sententiã ꝓferat. Conft᷑¬

Expanded text:
is cum monachis aut sanctimonialibus habeat litigium, non audeat monachum vel sanctimonialem ad civilem judicem accusare vel trahere, sed magis adeat civitatis episcopum. Ille enim aestimabit nestate, ita ut episcopus legibus et canonibus consentaneam sententiam proferat. CAP
Abbreviated transcription (Latin):
testimoniũ eiꝰ postea aut̃ si ꝓbatꝰ
fuerit sermis: nulliꝰ mom̃tisit. Sin
autẽ libertinũ se ẽẽ dixerit: siqͥdẽ
strum̃tũ manumissionis suȩ osten¬
derit. dicat testimoniũ. sinaut᷑ in
alio locodicat strum̃ta sui statꝰ hab̾e:
scribat᷑ qͥcdẽ testimoniũ eiꝰ. Postea

Expanded text:
testimonium ejus, postea si probatus fuerit servus, nullius momenti sit. Sin autem libertinum se esse dixerit, siquidem instrumentum manu missionis suae ostendit, dicat testimonium; sin autem in alio loco dicat instrumenta sui status habere, scribatur quidem testimonium ejus. Po
Abbreviated transcription (Latin):
matre sequat᷑. Itẽ. Qui in utero
st̃ in toto pene iure outili intel.¬
ligunt᷑ in rex natura esse. Nã &e le¬
gitimȩ hereduates his restitiuint᷑
ita ut si p̃gnans mulier abhostib¬
capta sit: id qđ natũ erit quãuis
apud bonȩ fidei emptorẽ pepere.¬
rit. tanquã furtiuũ usu ñ capit᷑.
furiosus lic& ducere uxort̃ ñ pos¬
sit. retinerere tam̃ matrimoniu
ana. De illicito pacto.
tendo crimine. uł inferenda uio.¬
lentia. uł faciendo qđ leges aut
honestas ꝓhibet. aut dereb alicuiꝰ.
aut debonis inuentis aliqui pacis.¬
cant᷑. Hec pacta ualere ñ possunt.

Expanded text:
relinqui. Item, qui in utero sunt, in toto pene jure civili intelliguntur in natura rerum esse. Nam et legitimae haereditates his restituuntur, ita ut si praegnans mulier ab hostibcapta sit, id quod natum erit, quamvis apud bonae fidei emptorem pepererit, tanquam furtivum usu non capitur. Item Furiosus licet ducere uxorem non possit, retinere tamen matrimonium - De illicito pacto. tendo crimine, vel inferenda violentia, vel faciendo quod leges aut honestas prohibet, aut de rebus alicujus, aut de bonis inventis aliqui paciscantur; haec pacta valere non possunt.
Abbreviated transcription (Latin):
Uullius recipiat᷑ testimoniũ nisiciꝰ
qui sit bona opinione. uł quẽ digni.¬
tas c̃m̃dat. uł militia. uł iute hones¬
tas. uł artis titulus laudabilis. ael
etiã alioꝵ testiũ uox debona uita eiꝰ
ẽsentiens. Alius aut̃ testis uilissimꝰ
si ꝓductꝰ iniudicio fuerit: liceat
iudici si hoc existimauerit tor.¬
m̃tis eũ subigere. Siqͥs aut̃ scripse¬
rit se debere pecuniã alicui. postea
aut̃ dicat se sine scͥptis eã soluisse :
ñ aucdiat᷑ quãuis testes ꝓduxerit.
nisi scđm obseruationẽ nr̃e ẽstituti.¬
onis. sic tam̃ ut testes duoꝵ alterũ
dicant.: uł qđ p̃sentib ipsis &e adip¬
sũ rogatis debitor creditori pecu¬
niã soluit. uł qd adhoc ipsũ accepti
audiert᷑ creditort̃ dicentẽ. pecimiuã
sibi solutã fuisse. Non admittintꝰ
aut̃ testimonia eoꝵ qͥ dicere solent.
transeuntes se audisse aliquẽ di.¬
centẽ. pecuniã sibi solutã eẽ. s nec
tabularioꝵ sola p̃sentia sufficit.

Expanded text:
ullius recipiatur testimonium, nisi ejus qui sit bona opinione, vel quem dignitas commendat, vel militia, vel vitae honestas, vel artis titulus laudabilis, vel etiam aliorum testium vox, de bona vita ejus consentiens. Alius autem testis vilissimus si productus in judicio fuerit, liceat judici si hoc aestimaverit, tormentis eum subigere. Si quis autem scripserit se debere alicui pecuniam, postea autem dicat se sine scriptis eam solvisse, non audiatur, quamvis testes produxerit, nisi secundum observationem nostrae constitutionis, sic tamen ut testes duorum alterum dicant, vel quod praesentibus ipsis et ad ipsum rogatis debitor creditori pecuniam solvit, vel quod ad hoc ipsum accepti audierint creditorem dicentem pecuniam sibi solutam fuisse. Non admittimus autem testimonia eorum qui dicere solent transeuntes se audisse aliquem dicentem pecuniam sibi solutam esse sed nec tabulariorum sola praesentia sufficit,
Abbreviated transcription (Latin):
Siquis dixerit testẽ ꝓluctũ mi.¬
micũ suũ eẽ. siqͥdẽ excriminali
causa: om̃ino ñ dicat testimoniũ.
Sinaut̃ ex alia occasione dicat tes¬
timoniũ. s ꝑscriptio eł ei opponat᷑.¬

Expanded text:
Si quis dixerit testem productum inimicum suum esse, si quidem ex criminali causa, omnino non dicat testimonium. Sin autem ex alia occasione, dicat testimonium, sed praescriptio ejus ei opponat
Abbreviated transcription (Latin):
reliquerit. & exfilia neporesuł.
neptes parit᷑ adhereditatẽ ab in.¬
testato aui defuncti uocent᷑. &
ñ munꝰ t̃ciã partẽ sicut ante ca¬
piant: s integrã portionẽ ẽse.¬
quant᷑. nepotes ex filia talẽ acci.¬
piant nati. qualẽ accipiunt ne.¬
potes ex filio ꝓcreati. Itẽ. si auia
decesserit: ne potib ex sllio. ⁊ nepotib
silia derelictis. om̃is parit᷑̃ ad horeditatẽ
auie sue uocent᷑. & om̃ino nulla
sit differentia. utrũ om̃s nepoteᷤᷤ
sit. aut neptes. utrũ ex filio an

Expanded text:
reliquerit et ex filia, nepotes vel neptes pariter ad haereditatem ab intestato avi defuncti vocentur, et non minus tertiam partem sicut ante capiant, sed integram portionem consequantur, nepotes ex filia talem accipiant nati qualem accipiunt nepotes ex filio procreati. Item Si avia decesserit nepotibus ex filio et neptibus ex filia derelictis, omnes pariter ad haereditatem aviae suae vocentur, et omnino nulla sit differentia, utrum omnes nepotes sint an neptes, utrum ex filio an
Abbreviated transcription (Latin):
Simancipiũ tuũ ꝑiim aut ꝑ fur.¬
tũ ablatũ alii ex nulla iusta causa
distraxert̃: uendicanti tibi dñiũ. sol¬
uenchtibi p̃ciũ nulla necessitas irro
Si serui ur̃i inscientib Icedunt.
uobis. Aut etiã ꝓhibentib furtĩ
arbores cicidert. frustra ueremi¬
ni ne ex ꝑsona eoꝵ ultra noxe de.¬
ditionẽ sitis obstricti. cũ ex delictis
seruoꝵ dm̃i ignorantes uł ꝓhiben.¬
tes ita c̃dẽpnari debeant. ut aut
noxe dedere seruũ: aut c̃dẽpnati.¬
ones sufferre insua habeant potes.¬

Expanded text:
Si mancipium tuum per vim aut per furtum ablatum alii ex nulla justa causa distraxerunt, vindicanti tibi dominum, solvendi pretium nulla necessitas irrogSi servi vestri, inscientibus vobis, aut etiam prohibentibus, furtim arbores caeciderunt, frustra veremini, ne ex persona eorum ultra noxae deditionem sitis obstricti, cum ex delictis servorum domini ignorantes, vel prohibentes, ita condemnari debeant, ut aut noxae dedere servum, aut condemnationes sufferre in sua habeant potes
Abbreviated transcription (Latin):
Nemo intelligat᷑ c̃cubinã pore.¬
habere. qͥ cũ multis mulierib c̃cu.¬
bere.solet. Nã quẽ admodũ
qͥ legitimã uxorẽ habet. aliã hab̾e
durante eodẽ matrimonio ñ potest.
alias eo tẽpore habere. Cõnstitutio¬

Expanded text:
Nemo intelligitur concubinam habere qui cum multis mulieribus concumbere solet. Nam quemadmodum qui legitimam uxorem habeat, aliam habere, durante eodem matrimonio non potest, alias eodem tempore habere. CAP. XLVI
Abbreviated transcription (Latin):
Siqͥs depositũ malicutꝰ cautelã.
dare uoluerit: necessarii st̃ ei
tres testes. Nã litterȩ deposi.¬
tarii solȩ ñ suffiount deposito
ad plenissimã depositi dati ꝓbati.¬
tionẽ. Testimonia aut̃ e  xhiberi
oportet. ut dicant testes qđ sub
p̃sentia sia uł susceptũ ẽ deposi.
tũ. uł depositarius suscepisse cõ.
Eiquis sine tabellione ẽponere
instrum̃tũ maluerit: siue de
mutuo fiue de deposito. siue dealia
quac̃q causa tres testes adhibeat.
Alioqͥn. littere ipsiꝰ sole credendȩ
ñ fr̃. Hulla autẽ differentia t̃.
utrũ subseripsissent testes. anp̃.¬
sentib eis instrum̃tũ c̃positũ eẽt.

Expanded text:
Si quis depositum alicui dare caute voluerit, necessarii sunt ei tres testes, nam litterae depositarii solae non sufficiunt depositori ad plenissimam depositi dati probationem. Testimonia autem sic exhiberi oporpraesentia sua vel susceptum est depositum, vel quod depositarius suscepisse consct pauca. Si quis sine tabellione componere instrumentum maluerit, sive de mutuo, sive de deposito, sive de aliqua quacunque causa, tres testes adhibeat. Alioquin litterae ipsius solae credendae non sunt. Nulla autem differentia est, utrum subscripsissent testes, an praesentibus eis instrumentum compositum esset.
Abbreviated transcription (Latin):
ulterii accusationẽ ñ ꝓbauerit.
quas mulier passura. fuisset. si
c̃uicta fuisset. Itẽ. Si in eadẽ do.¬
mo inqua mulier cũ ipsohabitat
ẽtẽpnens eã cũ alia muliere. in¬
ueniat᷑. in domo manens. uł in eadẽ
ciuitate degens in alia domo eũ
aliena muliere frequent᷑ manens
c̃uincat᷑. & semel cebiscriminatꝰ
uł ꝑ parentes suos. uł ꝑ parentes
mulieris. uł ꝑ alias idoneas ꝑsonas
huiꝰ modi turpitudine ñ abstinue.¬
rit: liceat mulieri dasoluere nup¬

Expanded text:
ulterii accusationem non probaverit, quas mulier passura esset, si convicta fuisset. Si in eadem domo, in qua mulier cum ipso habitat, contemnens eam, cum alia muliere inveniatur in domo manens, vel in eadem civitate degens in alia domo cum alia muliere frequenter manens convincatur, et semel et bis criminatus, vel per parentes suos, vel parentes mulieris, vel per alias idoneas personas, huiusmodi turpitudine non abstinuerit, liceat mulieri et
Abbreviated transcription (Latin):
Srũ tutelã administrauerit.¬
& post inchoatã administrationẽ
ad scdas migrare uoluerit nuptias:
priꝰ filiis sius impuberib tutorẽ
petere debet. eiq rationt̃ admi.¬
nistrationis suȩ reddere. & post
reciditã rationẽ si debitrix appa.¬
reat. debitũ suũ ꝑsoluere debet.
deinde si uelit admatrimoniũ se¬
cundũ ꝑueniat. Si autẽ hacobser.¬
uatione c̃tẽpta scdas ẽtraxerit
nuptias. ñ solũ res ipsiꝰ idest matris
liberis eiꝰ hẏpothetioȩ titulo sup.¬
ponat᷑. s etiã resui trici ex p̃sentis
c̃stitutionis auctoritate. Constitu¬

Expanded text:
orum tutelam administraverit, et post inchoatam administrationem ad secundas migrare voluerit nuptias, prius filiis supetere debet, eique rationem administrationis suae reddere debet; et post reddita ratione, si debitrix appareat, debitum suum persolvere debet. Deinde, si velit, ad matrimonium secundum veniet. Si autem, hac observatione contempta, secundas contraxerit nuptias, non solum res ipsius, id est matris, liberis ejus hypothecae titulo supponatur, sed etiam res vitrici ex praesentis constitutionis auctoritate. C
Abbreviated transcription (Latin):
talia instrum̃ta cũ ea c̃ponat. &r
habebit legitimã uxort̃. ꝗͣuis ip.¬
se ssima dignitate p̃fulgrat. Et
si liberi ex tali conubio ꝓereati
fuerint: legitimi suocessores
qui exancilla sua liberos habue¬

Expanded text:
ta cum ea componat, et habebit eam legitimam uxorem, quamvis ipse summa dignitate praefulgeat, et liberi, qui ex tali coniugio procreati fuerint, legitimi successores quis ex ancilla sua liberos habue
Abbreviated transcription (Latin):
scio cdño imponi ñ posse: & iuire
& legũ actorib declaratur. cp̃.li.
ancillȩ tue expositꝰ ẽ repetere
cũ ñ ꝓhiberis. s restitutio eiꝰ si ñ
a fure uindi caueris ita flat. ut si¬

Expanded text:
scio domino, imponi non posse, in jure et legum auctoribus declaratur. CAP. ancillae tuae expositus est, repetere eum non prohiberis; sed restitutio ejus si non a fure vindicaveris
Abbreviated transcription (Latin):
eiȩ suspectus ẽẽ uideat᷑ & litiga.¬
re apud eũ solũ noluerit: liceat
ei ad ep̃m inuocare. ut cũ ipso esi.¬
dente causã audiat. & uł amicali
c̃positione litigatores transigere
faciant. uł cognitialit᷑. ita tam̃
ut sententia legib c̃sentanea im¬

Expanded text:
iae suspectus esse videtur, et litigare apud eum solum noluerit, liceat ei ad episcopum invocare, ut cum ipso considente causam audiat, et vel amicali compositione litigatores transigere faciant. vel cognitialiter, ita tamen ut sententia legibus consentanea im
Abbreviated transcription (Latin):
Si sie scriptura aliqͥ Irerint.¬
otraxerint. liceat eis uł testimo.¬
nigͣs uł iusiurandi religione ueri.¬
tarẽ manifestare scilic& auctore
suo legitimos suocessores sibi scri.¬
bere filios naturales. ut tam̃ illipꝰt
mortẽ parentis supplicent imꝑa.¬
tori. & testam̃tũ patris ostendant:
& pͥncipe annuente in tantũ ca.¬
piant pat̃nitatẽ: in qͣntũ scͥptist᷑.¬
Itẽ. Hegitimis filiisnatis ñ alit̃
legitimi naturales fuint. nisi do.¬
talia instrum̃ta cũ matre eoꝵ õfe.¬

Expanded text:
Si sine scriptura aliqui contraxerint, liceat eis vel testimoniis vel jurisjurandi religione veritatem manifestare, scilicet actore suo legitimos successores sibi scribere filios naturales, ut tamen illi post mortem parentis supplicent imperatori, et testamentum patris ostendant, et principe annuente intantum capiant paternitatem, inquantum script. Legitimis filiis natis non aliter legitimi naturales fiunt, nisi dotalia instrumenta pater cum matre eorum confe
Abbreviated transcription (Latin):
Sius res quascłã donauerit. pos¬
teaq ad sccłas ꝑuenerit nptias.
& ingratitu dinis uelam̃to dona.¬
tionẽ semel a se fact᷑ã reuocare
maluerit: nullomodo hoc pote.¬
rit. uł qđ tales insidias c̃cinna.¬
uerit. ut facultatib sius totis
priuaretur. Cp̃.xxiiii. Qđ muli.¬

Expanded text:
es quasdam donaverit, posteaque ad secundas pervenerit nuptias, et ingratitudinis velamento donationem semel a se factam revocare maluerit, nullo modo hoc poterit, vel quod tales insidias concinnaverit ut facultatibus suis totis privaretur. CAP. 127. - Quod muli
Abbreviated transcription (Latin):
imat̃ marito defuncto filioꝵ suoꝵ
tutelã gubernare maluerit: re¬
nuntiet scdis nuptiis iniudicio
sine iusuirando. res aut̃ suas impu
Qt nullus mmilitet. uł curas publicłs
Igerat.¬
ñ c̃municant in eccła hereticosuo.¬

Expanded text:
mater marito defuncto filiorum suorum tutelam gubernare maluerit, renuntiet secundis nuptiis in judicio cum jurejurando; res autem suas filio ticus militet, vel curas publicas gerat.mmunicant in Ecclesia haereticos
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑiclitantẽ mori molestare uolu¬
erit ꝓdebito suo: ñ liceat ei hoc
facere. cũ neq ipxori eiꝰ. neq libe.¬
ris aliquã inquietudinẽ afferre
ꝑmittit᷑. neq signa elib eiꝰ im.¬
ponere. nisi post᷑ mortẽ debitoris
ẽsistentẽ iudicialis calculus ꝓ.
batꝰ fuerit. & legitima ordinatio
sequuta sit. s neq mor tuo debi.¬
tore deductionẽ eiꝰ & funꝰ impe.¬
diat. Si enĩ tale aliqͥd ꝑpetraue.¬
rit : sius actionib cadit. siue nis.¬
tas habeat intentiones. siue ñ. &
ñ solũ debitã sibi quantitatẽ
amittat. s etiã alterũ tantũ he.¬
redil eiꝰ ꝓimuria defuncti p̃s.¬
tare c̃pellat᷑. & ñ sufficiunt istȩ

Expanded text:
periclitantem mori molestare volupericlitantem mori molestare voluerit pro debito suo, non liceat ei hoc facere, cum neque uxori eius, neque liberis aliquam inquietudinem inferre permittitur, neque signa aedibus eius imponere, nisi post mortem debitoris lite consistente iuobatus fuerit, et legitima ordinatio secuta sit, sed neque mortuo debitore deductionem ejus, et funus impediat. Si enim tale aliquid perpetraverit suis actionibus cadit, sive justas habeat intentiones, sive non, et non solum debitam sibi quantitatem amittat, sed etiam alterum tantum haeredibus ejus pro injuria defuncti praestare compellatur, et non sufficiunt istae
Abbreviated transcription (Latin):
contͣ hereticũ litiget. liceat cui¬
uis eoꝵ hereticũ testẽ adducere.
Sinautẽ orthodexus e̾tra hereci¬
retici eciã testimoniũ ualeat.
testimoniũ ualeat. Orthoderis
aut̃ litigantib ad testimoniũ
nullꝰ heretico pateat aditꝰ. Consti¬
turando suoaddunt. qͥa ñ delatio.¬
nis neo calũpnnie causa. neo uexan.¬
di aduersarii grã ꝓbationesinto.¬
ta causa abaduersario suo exigaq̃.
nã antea in ino qͦq capitulo quã
litis litigator ab adũsario suo ꝓba.¬
tiones exegisset iurare c̃pellebat᷑.
qđ ñ calũpnie causa cõplura sacra.¬
m̃ta p̾staret. ideoq unũ iusluran.¬
uᵈ Siquis ex sententia iudicis
ad monitꝰ fuerit: habeat post
admonitionẽ xͣx. dierũ spaciũ.
Iteo. Inra uicesimũ dis̃ litis con.¬
testatio facta nulliꝰ mom̃ti ẽ. Siqͥs
autẽ iudicẽ retus auerit. & aliũ
ꝓ eo pctierit: cũq iterũ recusare
maluerit. ut aliquẽ sibi iudicẽ
Siqͥs debitorẽ suũ egrotantẽ &

Expanded text:
contra haereticum litiget, liceat cuivis alium haereticum testem adducere. Sin autem orthodoxus contra haeretiretici etiam testimonium valeat, testimonium valeat. Orthodoxis autem litigantibus, ad testimonium nullus haeretico pateat aditus. Cjurandum suum addunt, quia non delationis nec calumniae causa, nec vexandi adversarii gratia probationes in tota causa ab adversario suo exigant; nam antea in unoquoque capitulo, cum litis litigator ab adversario suo probationes exegisset, jurare compellebatur, quod non calumniae causa complura sacramenta praestaret; ideoque unum jusjuran Si quis ex sententia judicis admonitus fuerit, habeat post admonitionem 29 dierum spatium. Item Intra vicesimum diem litis contestatio facta nullius momenti est. Si quis autem judicem recusaverit, et alium pro eo petierit, eumque iterum recusare maluerit, ut aliquem sibi judicem uis debitorem suum aegrotantem et
Abbreviated transcription (Latin):
udices sententiã scriptis dicant. &
ꝓuocationes c̃dẽpnato ñ denegent᷑.
nisi forte ter appellare aliqͥs malu.¬
erit. uł c̃tumax in absentia fuit. nã
maces ẽdẽpnati appellare ñ possunt.

Expanded text:
Judices sententiam scriptis dicant, et provocationes condemnato non denegentur, nisi forte ter appellare aliquis maluerit, vel contumax in absentia fuit; nam maces condemnati appellare non possunt.
Abbreviated transcription (Latin):
plicio subiciunt᷑. qͥ ẽtra ẽstitutio.¬
nis normã lenones eẽ ausi st̃. Om̃ia
aut̃ instrum̃ta fideiussiones apõ
lenones int̃positas uł a lenonib
c̃tra bonos mores factas. infirmas
atq inualidas ẽẽ c̃stitutio iub&.¬

Expanded text:
plicio subiiciuntur, qui contra constitutionis normam lenones esse ausi sunt. Omnia autem instrumenta et fideiussiones apud lenones interpositas, vel a lenonibus contra bonos mores factas infirmas atque inualidas esse constitutio iub
Abbreviated transcription (Latin):
si litteras qͥdẽ suas agnouerit. di.¬
xerit aut̃ peciniã sibi numeratã
a creditore ñ cẽiutrũq casũ
c̃uictꝰ : incluplo debitã quantita.¬
tẽ p̃stet. Qꝗͣ si iudex c̃tra p̃sentẽ
legẽ iudicauerit. ipse pęnã auc̃.¬
toris reddat. Siqͥs aut̃ dixerit¬
sibi nullã annumeratã ẽẽ pecu¬
niã. postea autẽ c̃fessussit. & dixe.¬
rit sectiã particulares solutio¬
nes soluisse quãuis reuera ꝑsol¬
uerit: at tam̃ nichilominꝰ in in¬

Expanded text:
si litteras quidem suas agnoverit, dixerit autem pecuniam sibi numeratam a creditore non esse, in utrumque casum convictus, in duplo debitam quantitatem praestet. Quod si judex contra praesentem legem judicaverit, ipse poenam actoris reddat. Si quis autsibi nullam adnumeratam esse pecuniam, postea autem confessus sit, et dixerit etiam se particulares solutiones soluisse, quamvis revera persolverit, attamen nihilominus in
Abbreviated transcription (Latin):
seruoꝵ uelut si furtũ fecerit.
aut bona rapuerit : aut dãpnũ
dederit. aut iniuriã c̃miserit.
naxales actiones ꝑditȩ st̃. qͥb dño
dãpnato ꝑmittit᷑. aut litis esti.¬
mationẽ sufferrer aut hominẽ
noxe dedere. Noxa est autẽ corpꝰ
qđ nocuit. idest seruus noxia ip̃.¬
sũ maleficiũ. uelut furtũ dãp.¬
nũ. rapina. inuiria. Sũma autt̃
ratione ꝑmissũ. & noxȩ deditione

Expanded text:
vorum, velut si furtum fecerint, aut bona rapuerint, aut damnum dederint, aut injuriam commiserint, noxales actiones proditae sunt, quibus domino damnato permittitur aut litis aestimationem sufferre, aut hominem noxae dedere. Noxa autem est corpus quod nocuit, id est servus; noxia ipsum maleficium, velut furtum, damnum, rapina, injuria. Summa autem ratione permissum est noxae dedit