comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cõpactũ atq cõmixtũ in libris ueterib canonicis
qͥb rerũ gestarũ narrationes continent᷑ ualet plu¬
rimũ. multũq exercuit & exercet ingenia scrutan¬
tiũ litteras sacras. ut qđ hrstoricȩ p̃dictũ cõple¬
tũq legit᷑ in semine abrahȩ scđmcarnẽ. etiã insemi¬
ne a brahȩ scđm fidẽ qͥd implendũ allegoricȩ signi¬
ficet inqͥrat᷑. in tantũ ut qͥb dã iusũ sit nichil. eẽ. in
dĩ eiꝰq filios in hac uita peregrinos figurata signi¬
ficatione referendũ. S si hoc ita ÷ iã bi ꝑtita ñ triꝑtia
er̃ eloqͥa ꝓpħarũ. uel potiꝰ illarũ scripturarũ om̃ũ
quȩ ueteris instrum̃ti appellatione censent᷑. Nichil
uel ꝓpt̃ illã dr̃ atq cõplet᷑. significat aliqͥd qͦt etio
ad ierłm cȩlestẽ allegorica p̃figuratione referas
sed er̃ sola duo genera: unũ qd ad ierłm lib̾am.
alterũ qͦd ad utrãq ꝑtineat. Michi aut̃ sic̃ mul¬

Expanded text:
bris ueteribus canonicis, quibus rerum gestarum narrationes continentur, ualet plurimum multumque exercuit et exercet ingenia scrutantium litteras sacras, ut, quod historice praedictum conpletumque legitur in semine Abrahae secundum carnem, etiam in semine Abrahae secundum fidem quid inplendum allegorice significet inquiratur; in tantum ut quibusdam uisum sit nihil esse in Dei eiusque filios in hac uita peregrinos figurata significatione referendum. Sed si hoc ita est, iam bipertita, non tripertita erunt eloquia prophetarum, uel potius illarum scripturarum omnium, quae ueteris instrumenti appellatione censentur. Nihil uel propter illam dicitur adque conpletur, significat aliquid, quod etiam ad Hierusalem caelestem allegorica praefiguratione referatur; sed erunt sola duo genera, unum quod ad Hierusalem liberam, alterum quod ad utramque pertineat. Mihi autem sicut mul
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa nemo fit nisi abste. Deniq seqͥt᷑. Nolite głari
& nolite loqͥ excelsa: neq exeat magniloqͥũ
ubi nemo scit. qm̃ qͥ putat se aliqͥd. ẽẽ. cũ nichil
sit. se ipsũ seducit. Haec dicunt᷑ ad uersariis ciui¬
tatis dĩ ad babiloniã ꝑtinentib de sua uirtute

Expanded text:
aeter te, quia nemo fit nisi abs te. Denique sequitur: Nolite gloriari et nolite loqui excelsa, neque exeat magniloquiumubi nemo scit; quoniam qui putat se aliquid esse, cum nihil sit, se ipsum seducit. Haec dicuntur aduersariis ciuitatis Dei ad Babyloniam pertinentibus, de sua uirtute
Abbreviated transcription (Latin):
iidices suꝑ popłmmeũ isrł. Hoc tã magnũ bonũ
qͥsqͥs in hoc scło & in hac t̾ra sꝑat: insipient̃ sapit.
Anqͥspiã putabit in pace regnisalomonis id .eẽ. cõ¬
pletũ: Pacẽ qͥppe illã scriptura inumbra futuriex¬
cellenti p̃dicatione cõm̃dat.S huic suspitioni igi¬
lant̃ occursũ ÷ cũ pꝰea quã dictũ ÷ & ñ apponet fi

Expanded text:
unt. Hoc tam magnum bonum quisquis in hoc saeculo et in hac terra sperat, insipienter sapit. An quispiam putabit in pace regni Salomonis id esse conpletum? Pacem quippe illam scriptura in umbra futuri excellenti praedicatione commendat. Sed huic suspicioni uigilanter occursum est, cum. postea quam dictum est: Et non adpone
Abbreviated transcription (Latin):
de qͦ ꝓpinqͣ eiꝰ erat. Tantȩ aut̃ pulchritudinis
łfuit: ut etiã in illa ȩtate posset ad amari. sost¬
rat enĩ & pat̾ qͣndo ei ꝓmisus. ẽ: ad mirans in
gaudio. Riserat & mat̾: qͣndo ꝑ illos tres uiros.
iterũ ꝓmissus ÷ dubitans ingaudio: quã uis ex ꝓ¬
brante angło. qͦd risus ille etiã sigaudii fuit.
tam̃ plene fidĩ ñ fuit. Post ab eodẽ angło infide
confirmata ẽ. Ex hoc gͦ puer nom̃ accepit. Nã
qͦd risus ille ñ ad irridendũ obꝓbriũ sed ad
celebrandũ gaudiũ ꝑtinebat: nato isaac & eo
nomine uocato. sara monstrauit. Ait qͥppe. Risũ
mͥ fecit dñs. Quicũq enĩ audierit: congaudebit
mͥ. Sed post aliqͣntũ tempus ancilla de domo
eicit᷑ cũ filio suo: & duo illa scđm apłm testam̃ta¬

Expanded text:
de quo propinqua eius erat. Tantae autem pulchritudinis de quo propinqua eius erat. Tantae autem pulchritudinis fuit, ut etiam in illa aetate posset adamari. Crat enim et pater, quando ei promissus est, admirans in gaudio; riserat et mater, quando per illos tres uiros iterum promissus est, dubitans in gaudio; quamuis exprobrante angelo, quod risus ille, etiamsi gaudii fuit, tamen plenae fidei non fuit, post ab eodem angelo in fide etiam confirmata est. Ex hoc ergo puer nomen accepit. Nam quod risus ille non ad inridendum obprobrium, sed ad celebrandum gaudium pertinebat, nato Isaac et eo nomine uocato Sarra monstrauit; ait quippe: Risum mihi fecit Dominus; quicumque enim audierit, congaudebit mihi. Sed post aliquantulum tempus ancilla de domo eicitur cum filio suo, et duo illa secundum apostolum t
Abbreviated transcription (Latin):
suetudinẽ conualuerant quantã leges solent
alioꝵ factoꝵ p̃bere licentiã. Uerũ & hoc eorũ
suppliciũ. specim̃ futuri iudicii fuit diuini.
Nã qͦ ꝑtinet quod ꝓhibiti sunt qͥ lib̾abant᷑ ab
an głis retro respicere. nisi qͥa ñ ÷ animo rede¬
undũ ad ueterẽ uitã. qͥ ꝑ gr̃am regeneratꝰ ex uitꝰ.
si ultimũ iudiciũ euade cogitamꝰ : Deniq uxor loch
ubi respexit remansit. & in salẽ conuersa homi¬
nib fidelib qͦddã p̃stitit condim̃tũ. qͦ sapiant
aliqͥd unde illud. caueat᷑ exemplũ. Inde rursꝰ
abrahã fecit ingeraris apud regẽ ciuitatis illiꝰ
abimelech. qͦd in egrpto de coniuge fecerat. eiq
in tacta similit̃ reddita. ẽ. Ubi sane abrahã ob¬
iurganti regi cur tacuis set uxorẽ sororẽq di¬
xisset: aꝑiens qͥd timuerit etiã hoc addidit.
Et enĩ uere soror mea.ẽ. de patre. sed ñ de
matre : quia de patre suo soror erat abrahȩ.

Expanded text:
suetudinem conualuerant, quantam leges solent suetudinem conualuerant, quantam leges solent aliorum factorum praebere licentiam. Verum et hoc eorum supplicium specimen futuri iudicii diuini fuit. Nam quo pertinet quod prohibiti sunt qui liberabantur ab angelis retro respicere, nisi quia non est animo redeundum ad ueterem uitam, qua per gratiam regeneratus exuitur, si ultimum euadere indicium cogitamus? Denique uxor Loth, ubi respexit, remansit et in salem conuersa hominibus fidelibus quoddam praestitit condimentum, quo sapiant aliquid, unde illud caueatur exemplum. Inde rursus Abraham fecit in Geraris aput regem ciuitatis illius Abimelech, quod in Aegypto de coniuge fecerat, eique intacta similiter reddita est. Ubi sane Abraham obiurganti regi, quur tacuisset uxorem sororemque dixisset, aperiens quid timuerit etiam hoc addidit: Etenim uere soror mea est de patre, sed non de matre, quia de patre suo soror erat Abrahae,
Abbreviated transcription (Latin):
homines ut in eis. eẽ. dñm sic̃. ẽẽ. assolet in pro¬
phetis. hi qͥ hospitalitatẽ illis exibebant. dubi¬
tare ñ posset. Atq: idõ & ipsos aliqͣndo plura¬
liter & in eis dñm aliquando singularit᷑ ap¬
pellabant. Angłos aut̃ fuisse scriptura testa¬
tur. non solũ in hoc genesis libro ubi hȩc gesta
narrat᷑ : uerũ etiã in epła ad hebreos:
Ubi cũ hospitalitas laudaret᷑ : ꝑ hanc inquit
etiã qͥdã nescient̃ hospitio receper̃ angłos. Per
illos igit᷑ tres uiros cũ rursus filius ĩsa ac de
sara ꝓmit teret᷑ abrahȩ. diuinũ datũ ÷ etiã
tale responsũ. ut diceret᷑ abrahã. Erit in mag̃¬
nã gentẽ & multã: & benedicent᷑ in eo om̃s
gentes terrȩ. Et hic duo illa breuissime & ple¬
nissime quȩ ꝓmissa s̃ gens israel scđm carnẽ. &
bre de cęlo tota regio impie ciuitatis incinerẽ
uersa . ẽ. ubi stupra in masculos intantã con¬

Expanded text:
homines, ut in eis esse Dominum, sicut esse adsolet in prohomines, ut in eis esse Dominum, sicut esse adsolet in prophetis, hi, qui hospitalitatem illis exhibebant, dubitare non possent; adque ideo et ipsos aliquando pluraliter et in eis Dominum aliquando singulariter appellabant. Angelos autem fuisse scriptura testatur, non solum in hoc genesis libro, ubi haec gesta narrantur, uerum etiam in epistula ad Hebraeos, ubi, cum hospitalitas laudaretur: Per hanc. inquit, etiam quidam nescientes hospitio receperunt angelos. Per illos igitur tres uiros, cum rursus filius Isaac de Sarra promitteretur Abrahae, diuinum datum est etiam tale responsum, ut diceretur: Abraham erit in magnam gentem et multam, et benedicentur in eo omnes gentes terrae. Et hic duo illa breuissime plenissimeque promissa sunt, gens Israel secundum carnem et bre de caelo tota illa regio inpiae ciuitatis in cinerem uersa est, ubi stupra in masculos in tantam con
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ibi dicunt᷑. pꝰ ea tam̃ ita legit᷑. & tenuer̃ an¬
głi manũ eiꝰ & manũ uxoris eiꝰ & manus duarũ
filiarũ eiꝰ. in eo qͦd parceret dñs ipsi. & factũ. ẽ.
mox ut eduxer̃ illũ foras. & dixer̃. saluã sanimã
tuã. ne respexeris retro: nec steteris in tota re¬
gione: in monte saluũ te fac ne qͣtdo cõp̃henda¬
ris. Dix̃ aut̃ loth ad illos. Oro dñe qͥa inuenit pu¬
er tuus miscđiam ante te: & quȩ secunt᷑. deinde
pꝰ hȩc uerba singularit̃ ille respondit. & dñs cũ
in duob esset angłis dicens. ecce miseratꝰ sũ faciẽ
hã intrib & loth in duob uiris dñm agnoscebant
cui ꝑ singularẽ numerũ loquebant᷑. etiã cũ eos
homines. eẽ. arbitrarent᷑. Neq enĩ aliã obcausã
sic eos susceper̃. ut tanquã mortalib & humana
refectione indigentib ministrarent: sed erat
ꝓfecto aliqͥd qͦ ita excellebant licet tanquã

Expanded text:
quae ibi dicuntur, postea tamen ita legitur: Et tenuerunt anquae ibi dicuntur, postea tamen ita legitur: Et tenuerunt angeli manum eius et manum uxoris eius et manus duarum filiarum eius, ip eo quod parceret Dominus ipsi. Et factum est, mox ut eduxerunt illum foras, et dixerunt: Saluam fac animam tuam, ne respexeri} retro, nec steteris in tota regione; in monte saluum te fac, ne quando conprehendaris. Dixit autem Loth ad illos: Oro, Domine, quia inuenit puer tuus misericordiam ante te, et \'quae sequuntur. Deinde post haec uerba singulariter illi respondet et Dominus, cum in duobus angelis esset, dicens: Ecce miratus sum faciem ham in tribus et Lot in duobus viris Dominum agnoscebant, cui per singularem numerum loquebantur, etiam cum eos homines esse arbitrarentur; neque enim aliam ob causam sic eos susceperunt, ut tamquam mortalibus et humana refectione » indigentibus ministrarent; sed erat profecto aliquid, quo ita excellebant, licet tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
corporalis. immutabilisq naturȩ. sine ulla
sui mutatione etiã mortalib aspectib appa¬
rere: ñ ꝑ id quod ÷ sed ꝑ aliqͥd qđ sibi subiec¬
tũ .ẽ. Quid aut̃ illi subditũ non. ẽ: Uerũ tameri
si ꝑpt̃ ea confirmant horũ triũ aliquẽ fuisse
xp̃m qͥa cũ tres uidisset ad dñm singularit̃
.ẽ. locutꝰ: sic enĩ scriptũ ẽ. et ecce tres uiri sta¬
bant suꝑ eũ. & uidens ꝓ cucurrit in obuiã illis
abostio tabernaculi sui. & ad orauit suꝑ terrã.
& dix̃. dñe si in ueni gr̃am ante te. & cetera: cur
ñ & illud ad uertunt duos ex eis uenisse ut
sõdomite delerent᷑. cũ ad huc abrahã ad unũ
loqueret᷑. dñm appellans & int̾cedens ne simul
iustũ cũ impiom sõdomis ꝑdet. illos aut̃ duos sic
suscepit loth. ut etiã ipse incolloqͥo cũ ipsis suo sin¬
gularit̃ dñm appellet : Nã cũ eis pluralit̃ dixis¬
ser. ec ce dñi declinate in domũ pueri ur̃i. & cȩtera

Expanded text:
corporalis immutabilisque naturae, sine ulla corporalis immutabilisque naturae, sine ulla etiam sui mutatione, etiam mortalibus aspectibus apparere, non per id quod est, sed per aliquid quod sibi subditum est; quid autem illi subditum non est? Verum tamen si propterea confirmant horum trium aliquem fuisse Christum, quia, cum tres uidisset, ad Dominum singulariter est locutus sic enim scriptum est: Et ecce tres uiri stabant super eum, et uidens procucurrit in obuiam illis ab ostio tabernaculi sui, et adorauit super terram et dixit: Domine, si inueni gratiam ante te, et cetera: quur non et illud aduertunt, duos ex eis uenisse, ut Sodomitae delerentur, cum adhuc Abraham ad unum loqueretur, Dominum appellans et intercedens, ne simul iustum cum inpio in Sodomis perderet? Illos autem duos sic suscepit Loth, ut etiam ipse in conloquio cum illis suo singulariter Dominum appellet. Nam cum eis pluraliter dixisset: Ecce, domini, declinate in domum pueri uestri, et cetera
Abbreviated transcription (Latin):
tẽpus extremũ. generare ipse milla ętate ad¬
huc posset. Ad aliqͥd enĩ emortuũ corpꝰ intelli¬
gere debemꝰ: ñ ad om̃ia. Nã si ad om̃ia: ñ iã senecꝰ¬
tus uiui. sed cadauer ÷ mortuiQuã uis etiã sic
solui soleat ista quȩstio qͦd de cet thura pꝰ ea
genuit abrahã. qͥa donũ gignendi qͦd ad ño ac¬
cepit etiã post obitũ mansit uxoris. Sed ꝓpt̃¬
ea mͥ uidetur illa quã secuti sumꝰ huiꝰ quȩsti¬
onis solutio p̃ferenda: quia centenariꝰ qͥdem
senex sed temporis nr̃i de nulla potest femina
gignere. ñ tunc quando ad huc tam diu uiue¬
bant. ut .c. anni ñdũ facerent hominẽ de crepi¬
quercũ mãbre in trib uiris.: quos dubitandũ
non ÷ angłos fuisse : quã uis quidã existiment
unũ in eis fuisse dñm nr̃m iħm xp̃m: asseren
tes eũ etiã ante indumentũ carnis fuisse uisi¬
bilẽ. Est qͥdẽ diuinę potestatis & in uisibilis. in¬

Expanded text:
tempus extremum, generare ipse in illa aetate adtempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intellegere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non iam senectus uiui, sed cadauer est mortui. Quamuis etiam sic solui soleat ista quaestio, quod de Cettura postea genuit Abraham, quia donum gignendi, quod a Domino accepit, etiam post obitum mansit uxoris. Sed propterea mihi uidetur illa, quam secuti sumus, huius quaestionis solutio praeferenda, quia centenarius quidem senex, sed temporis nostri, de nulla potest femina gignere; non tunc, quando adhuc tamdiu uiuebant, ut centum anni nondum facerent hominem decrepiquercum Mambre in tribus uiris, quos dubitandum non est angelos fuisse; quamuis quidam existiment unum tes eum etiam ante indumentum carnis fuisse visibilem. Est quidem divinae potestatis et invisibilis, in
Abbreviated transcription (Latin):
est. abrã uͦ qͦd ant̾ea uocabat᷑ : int̾ p̃tat᷑ pat̃
ex celsus. De nomine aut̃ mutato sarȩ ñ ÷ red¬
dita ratio : sic̃ auint qͥ scripser̃ int̃p̃tationes
nominũ hebreoꝵ quȩ his sacris litteris core¬
tinent᷑ sarai int̾p̃tat᷑ pͥnceps mea. sara autẽ
uirtꝰ. Vnde scriptũ ÷ in epła adebreos. Pide &
ipsa sara uirtutẽ accepit ad emissionẽ semi¬
nis. Ambo aut̃ erant seniores sic̃ scriptura tes¬
tat᷑. sed illa etiã sterilis & eruore menstruo
iã destituta. ꝓpt̃ qđ iã parere ñ posset etiã
si sterilis ñ fuis set. Porro si femina ita sit ꝓ¬
uectioris ȩtatis ut ei solita mulierũ ad huc
fluant : de iuuene parere potest. de seniore ñ
potest: quã uis ad huc possit ille senior sed
de ad olescentula gignere. sic̃ abrahã pꝰ mortẽ
sare de cethͥra potuit: qͥa uiuidã eiꝰ inuenit
hoc abrahȩ iã fuisse corpus emortuũ. qm̃ non
ex om̃i femina. cui ad huc. eẽt aliqͦt pariendi

Expanded text:
 Abram uero, quod ante uocabatur, interpretatur pater excelsus. De nomine autem mutato Sanae non est reddita ratio; sed, sicut aiunt, qui scripserunt interpretationes nominum Hebraeorum, quae his sacris litteris continentur, Sara interpretatur princeps mea, Sarra autem uirtus. Unde scriptum est in epistula ad Hebraeos: Fide et ipsa Sarra uirtutem accepit ad emissionem seminis. Ambo enim seniores erant, sicut scriptura testatur; sed illa etiam sterilis et cruore menstruo iam destituta, propter quod iam parere non posset, etiam si sterilis non fuisset. Porro si femina ita sit prouectioris aetatis, ut ei solita mulierum adhuc fluant, de iuuene parere potest, de seniore non potest; quamuis adhuc possit ille senior, sed de adulescentula gignere, sicut Abraham post mortem Sanae de Cettura potuit, quia uiuidam eius inuenit  Abrahae iam fuisse corpus emortuum, quoniam non ex omni femina, cui adhuc esset aliquod pariendi
Abbreviated transcription (Latin):
gentiũ in semine abrahȩ pꝰb̾locaustũ qͦ significatꝰ
.ẽ. xp̃c etiã iuratione dĩ firmata ꝓmissio. Sepe
enĩ ꝓmiserat sed numꝗ iurauerat. Quid ÷ aut̃
ueri dĩ ueracisq uratio. nisi ꝓmissi confirma¬
tio: & in fideliũ quȩdã in crepatio : Post hȩc sara
sic̃ ipse qͣndo sibi ex illa ꝓmissus. ẽ. filius ait.
Tunc emit agrũ abrahã in qͦ sepeliuit uxorẽ.
Iunc gͦ scđm narrationẽ stephani in t̾ra illa . ẽ.
collocatꝰ : qm̃ cȩpit ibi. eẽ. possessor. pꝰmortẽ¬

Expanded text:
ine Abrahae post holocaustum, quo significatus est Christus, etiam iuratione Dei firmata promissio. Saepe enim promiserat, sed numquam iurauerat. Quid est autem Dei ueri ueracisque iuratio nisi promissi confirmatio et infidelium quaedam increpatio? Post haec Sarra sicut ipse, quando sibi ex illa promissus est filius, ait:Tunc emit agrum Abraham, in quo sepeliuit uxorem. Tunc ergo secundum narrationem Stephani in terra illa est conlocat
Abbreviated transcription (Latin):
domui uda testam̃tũ nouũ ñ scd̾m testamtũ qͦd dis
posui patrib eoꝵ in die qͣ app̃hendi manũ eorũ
ut educerẽ eos de t̾ra ȩgr̃pti. qm̃ ipsi ñ ꝑmanser̃
in testamto meo. & ego neglexi eos dic̃ dñs : qͥa hoc ÷
testam̃tũ qđ constituã domui isrł. Post dies illos di
cit dñs daddaleges meas inm̃tẽ eoꝵ. & suꝑ corda
eoꝵ scribã eas. & uidebo eos. & ero illis in dm̃. & ipi¬
er̃ mͥ inplebẽ : ierłm sine dubio suꝑna ꝓpħatꝰ
cuiꝰ ds̃ ipse p̃miũ ÷ eũq hab̾e atq ipsius. eẽ. sũmũ¬
ibi.ẽ. atq totũ bonũ. Ad utrãq uͦ ꝑtinet hoc ipsũ
qͦd ierłm dr̃ dĩ ciuitas. & in ea ꝓpħat᷑ futura
domus dĩ. eaq ꝓpħia uidet᷑ impleri. cũ salomon
rex ȩdificat illuo nobilis simũ tẽplũ. Hȩc eñĩ & in
t̃rena ierłm scđm hystoriã contiger̃. & cȩlestis ieru¬

Expanded text:
m Deum uiuentes peregrinantur in terris; sed sunt in eis quaedam, quae ad utramque pertinere intelleguntur, ad ancillam proprie, ad liberam figurate. Tripertita itaque reperiuntur eloquia prophetarum, si quidem aliqua sunt ad terrenam Hierusalem spectantia, aliqua ad caelestem, nonnulla ad utramque. Exemplis uideo probandum esse quod dico. Missus est Nathan propheta, qui regem Dauid argueret de peccato graui et ei, quae consecuta sunt mala, futura praediceret. Haec adque huius modi siue publice, id est pro salute uel utilitate populi, siue priuatim, cum pro suis quisque rebus diuina promereretur eloquia, quibus pro usu temporalis uitae futuri aliquid nosceretur, ad terrenam ciuitatem pertinuisse quis ambigat? Ubi autem legitur: Ecce dies ueniunt, dicit Dominus, et consummabo domui Israel et domui Iuda testamentum nouum, n
Abbreviated transcription (Latin):
absconditã. Nã qͥ ꝓpͥo filio ñ peꝑcit sed ꝓ nob om̃ib
tradidit eũ: istomͦ utiq mortificauit eũ. Et qͥa re¬
suscitauit eũ a mortuis: eundẽ russꝰ uiuificauit.
Et qͥa in ꝓpħia uox. eiꝰ agnoscit᷑. ñ derelinques ani¬
mã meã in inferno: eundẽ declux̃ ad inferos &
redux̃. Hac eiꝰ pauꝑtate ditati sumꝰ. Dñs enĩ pauꝑes
facit : & ditat. Nunqͥd hoc ẽ : Ut sciamꝰ : qͦd seqͥt aus¬
diamꝰ. Humiliat & exaltat. Iđ enĩ alibi legit᷑. ds̃
suꝑbis resistit humilib aut̃ dat gr̃am: hoc totꝰ hapa¬
de illo in telligo. qͥ ꝓpt̃ nos pauꝑ factꝰ.ẽ. cũ diues
.eẽt. ut eiꝰ pauꝑtate sic̃ paulo ante dictũ . ẽ. ditarem.
Ipsũ enĩ de t̾ra suscitauit tã cito: ut caro eiꝰ ñ uidet
corruptionẽ. Nec illud ab alienabo qͦd additũ . ẽ
& de stercore erigit in opẽ. In ops qͥppe idem qͥ pauꝑ
Stercus uͦ unde erectꝰ. ẽ : rectissime in telliguntur

Expanded text:
pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, isto modo utique mortificauit eum; et quia resuscitauit a mortuis, eundem rursus uiuificauit. Et quia in prophetia uox eius agnoscitur: Non derelinques animam meam in inferno, eundem deduxit ad inferos et reduxit. Hac eius paupertate ditati sumus. Dominus enim pauperes facit et ditat. Nhumiles exaltat: quod enim alibi legitur: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam, hoc totum hade illo intelligo, qui propter nos pauper factus est, cum dives esset, ut eius paupertate, sicut paulo ante dictum est, ditaremur. Ipsum enim de terra suscitauit tam cito, ut caro eius non uideret corruptionem. Nec illud ab illo alienabo, quod additum est: Et de stercore erigit inopem. Inops quippe idem, qui pauper; stercus uero, unde
Abbreviated transcription (Latin):
fere nr̃oꝵ alit̃ in tellex̃. quã maiorẽ popłm iudȩ¬
orũ minori xp̃iano pbpło seruiturũ. Et reuerbe
quã uis ingente idumȩoꝵ quȩ nata ÷ de maiore.
cui duo nomina erant. nã & esau uocabat᷑ & edon
unde idumei hoc uideri possit impletũ: qͥa pꝰea
suꝑanda fuerat apopło qͥ ortꝰ ÷ exminore id est
ifraelitico eiq fuerat futura subiecta: tam̃ in
aliqͥd maus intentã fuisse istã ꝓpħiam qͣ dictũ
est popłs popłm suꝑabit. & maior seruiet mi¬
nori. conuenientius creditur : Et qͥd ÷ hoc nisiqo
mn iudȩis & xp̃ianis euident̃ imple t᷑: Accesda
pit etiã isaac tale oraculũ: qͣle aliqͦtiens pat̾
eiꝰ acceꝑat. De qͦ oraculo sic scriptũ .ẽ. Lacta. est
abrahã . Abi it aut̃ isaac ad abimelech regẽ pa¬
lestinoꝵ ingerara. Apparuit aut̃ illi dñs: & ait
Noli descende in egrptũ. habita aut̃ in t̾ra qͦã

Expanded text:
fere nostrorum aliter intellexit. quam maiorem populum Iudaefere nostrorum aliter intellexit. quam maiorem populum Iudaeorum minori Christiano populo seruiturum. Et re uera quamuis in gente Idumaeorum, quae nata est de maiore, cui duo nomina erant nam et Esau uocabatur et Edom, unde Idumaei, hoc uideri possit inpletum, quia postea superanda fuerat a populo, qui ortus est ex minore, id est Israelitico, eique fuerat futura subiecta: tamen in aliquid maius intentam fuisse istam prophetiam, qua dictum est: Populus populum superabit et maior seruiet minori, conuenientius creditur. Et quid est hoc, nisi quod in Iudaeis et Christianis euidenter inpletur? CApit etiam Isaac tale oraculum, quale aliquotiens pater eius acceperat. De quo oraculo sic scriptum est: Facta estAbrahae. Abiit autem Isaac adAbimelech regemPhilistinorumin Gerara. Apparuit autem illi Dominus et dixit: Noli descendere in Aegyptum; habita autem in terra, quam
Abbreviated transcription (Latin):
centenariꝰ genuit. IIam ex hoc quẽ ad modũ
ꝑ posteros abrahȩ ciuitatis dĩ ꝓcurrant tẽpora
dm̃ roganti ut pareret uxor eiꝰ quȩ sterilis erat
concessis set dñs qͦd petebat. atq hab̾et illa
conceptũ: gestiebant gemini ad huc inutero eiꝰ
inclusi. Iua molestia cũ angeret᷑ dñm in t̾roga¬
uit: accepitq responsũ. Duȩ g̃s in utero tuo suñ:
& duo popłi de uentre tuo separabunt᷑. Et po¬
pulꝰ popłm suꝑabit: & maior seruiet minori.
Quod paulus apłs magnũ uult intelligigratiȩ
docum̃tũ: qͥa ñ dũ illis natis nec aliqͥd a gentib
boniseu mali. sine ullis bonis meritis. eligitur
minor maiore reꝓbato: qͣndo ꝓculdubio qͣntũ
attinet ad originale peccatũ ambo pares erant
qͣntũ aut̃ ad ꝓpͥũ ullius eoꝵ nullũ erat. Sed
nunc de hacre dicere aliqd latius instituti oꝑis
ratio ñ sinit: unde in aliis multa iã diximus.
Quod aut̃ dictũ ÷ maior seruiet minori: nemo

Expanded text:
na responsio. Iam ex hoc, quem ad modum per posteros Abrahae ciuitatis Dei procurrant tempora,Deum roganti ut pareret uxor eius, quae sterilis erat, concessisset Dominus quod petebat, adque haberet illa conceptum, gestiebant gemini adhuc in utero eius inclusi. Qua molestia cum angeretur, Dominum interrogauit accepitque responsum: Duae gentes in utero tuo sunt et duo populi de uentre tuo separabuntur et populus populum superabit et maior seruiet minori. Quod Paulus apostolus magnum uult intellegi gratiae documentum, quia nondum illis natis nec aliquid agentibus boni seu mali sine ullis bonis meritis eligitur minor maiore reprobato; quando procul dubio, quantum adtinet ad originale peccatum, ambo pares erant; quantum autem ad proprium, ullius eorum nullum erat. Sed nunc de hac re dicere aliquid latius instituti operis ratio non sinit, unde in aliis iam multa diximus. Quod autem dictum est: Maior seruiet minori, nemo
Abbreviated transcription (Latin):
neq facias illi qͥcquã. Nunc enĩ sciui qͥa times dm̃
tuũ: & ñ peꝑcisti filio tuo dilecto ꝓpt̃ me. Nunc
sciui dictũ. ẽ: nunc sciri feci. Neq enĩ hoc ñ dũ sci¬
ebat ds̃ : Deinde ariete illo immolato ꝓisa ac filio
suo: uocauit ut legit᷑ abrahã nom̃ loci illius dãs.
uidit. ut dicant hodie in monte dñs uidebit. sic̃
dictũ ÷ nunc sciui. ꝓ eo qͦd dictũ ÷ nunc stire feci:
uidisfecit. E uocauit angłs dñi abrahã scđo de cȩ¬
lodicens. E memet ipsũ iuraui dicit dñs : ꝓpter
qͥd fecisti uerbũ hoc. & ñ peꝑcisti filio tuo dilec to
ꝓpt̃ me. nisi benedicens benedicã te. & multipli¬
cans multiplicabo sem̃tuũ tanquã stellas cęli. &
tanqͥã harenã quȩ ÷ iuxta labiũ maris. & here

Expanded text:
neque facias illi quicquam; nunc enim sciui quia times Deum tuum, et non pepercisti filio tuo dilecto propter me. Nunc sciui dictum est \'nunc sciri feci\'; neque enim hoc nondum sciebat Deus. Deinde ariete illo immolato pro Isaac filio suo uocauit, ut legitur, Abraham nomen loci illius: Dominus uidit; ut dicant hodie: In monte Dominus apparuit. Sicut dictum est: Nunc sciui, pro eo quod est nunc sciri feci: fecit. Et uocauit angelus Domini Abraham secundo de caelo dicens: Per me ipsum iuraui, dicit Dominus, propter quod fecisti uerbum hoc et non pepercisti filio tuo dilecto propter me, nisi benedicens benedicam te, etmultiplicansmultiplicabosementuum tamquam stellas caeli et tamquam haren
Abbreviated transcription (Latin):
liũ trigenarũ deceptor. opp̃ssor. & extinctor ᷤ
Frigebat gͦ cũ suis popłis turrẽ contͣ dm̃: qͣ
.ẽ. impia significata suꝑbia. Merito aut̃ ma¬
lus punitur affectꝰ : etiã cui ñ succedit effec¬
ꝑantis in lingua.ẽ. ibi.ẽ. dãnata suꝑbia: ut
ñ intelligeret᷑ iubens homini qͥ noluit in tel¬
ligere ut obediret dõ iubenti. Sic illa cons¬
piratio dissoluta.ẽ. cũ qͥsq ab eo quẽ ñ in tel¬
ligebat abscedet: nec se nisi ei cũ qͦ loqͥ poterat
aggregaret. Et ꝑ linguas diuisȩ sunt gentes
cultis nobisq in cõp̃hensibilib fecit.¬
ciuitatẽ & turrẽ quã edificauer̃ filii hominũ.
hoc .ẽ. ñ filii dũsed illa societas hominũ scđm
hominẽ uiuentiũ. quã t̾renã dicimꝰ ciuitatẽ :

Expanded text:
lium terrigenarum deceptor obpressor extinctor ? lium terrigenarum deceptor obpressor extinctor ? Erigebat ergo cum suis populis turrem contra Deum, qua est inpia significata superbia. Merito autem malus punitur adfectus, etiam cui non succedit effecperantis in lingua est, ibi est damnata superbia, ut non intellegeretur iubens homini, qui noluit intellegere ut oboediret Deo iubenti. Sic illa conspiratio dissoluta est, cum quisque ab eo, quem non intellegebat, abscederet nec se nisi ei, cum quo loqui poterat, adgregaret; et per linguas diuisae sunt gentes cultis nobisque inconprehensibilibus fecit.ciuitatem et turrem, quam aedificauerunt filii hominum, hoc est non filii Dei, sed illa societas secundum hominem uiuens, quam terrenam dicimus ciuitatem:
Abbreviated transcription (Latin):
ut dr̃ miles. & intelligunt᷑ milia militũ: ut rana
locustarũ in plagis qͥb egrptii ꝑcussi sunt ꝑ
morsen. Quid aut̃ fatura fuerat humana &
montes transcendet uniuersos: qͣndo spatiũ
nebulosi aeris huiꝰ euadet : Quid deniq ñ¬
cełet dõ quantacũq uel spũalis uel corpo¬
ralis elatio: tutam uerãq incęlũ uiã molit᷑
humilitas: sursũ leuans cor ad dm̃ nr̃m non
cont᷑ dñm: sic̃ dictꝰ. ẽ. gr̃gas uenator contra
dñm & uod ñ intelligentes ñ nulli ambiguo
greco falsi st̃: ut ñ int̾p̃tarent᷑ contͣ dñm. sed
ante dñm: ENATITION qͥppe & contͣ & ante
significat. Hoc enĩ uerbũ . ẽ. inpsalmo: & plo¬
remꝰ ante dñm qͥ fecit nos. Et hoc uerbũ. ẽ.
etiã in libro iob ubi scriptũ.ẽ. in furorẽ eru¬
pisti contͣ dñm. Sic gͦ intelligendꝰ.ẽ. grgas
iste uenator contͣ dñm. Quid aut̃ hic signifi¬
cat᷑ hoc nomine qͦd. ẽ. uenator. nisi anima¬

Expanded text:
tur miles et intellegtur miles et intelleglucustarum in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt per Moysen. Quid autem factura fuerat humana etmontes transcenderet uniuersos, quando spatium nebulosi aeris huius euaderet? Quid denique noceret Deo quantacumque uel spiritalis uel corporalis elatio? Tutam ueramque in caelum uiam molitur humilitas, sursum leuans cor ad Dominum, non contra Dominum, sicut dictus est gigans iste uenator contra Dominum. Quod non intellegentes nonnullGraeco falsi sunt, ut non interpretarentur contra Dominum, sed ante Dominum; ivavtiov quippe et contra et ante significat. Hoc enim uerbum est in psalmo: Et ploremus ante Dominum qui nos fecit; et hoc uerbum est etiam in libro Iob, ubi scriptum est: In furorem erupisti contra Dominum. Sic ergo intellegendus est gigans iste uenator contra Dominum. Quid autem hic significatur hoc nomine, quod est uenator, nisi anima
Abbreviated transcription (Latin):
dñs ds̃ inde suꝑ faciẽ om̃is t̾rȩ : & cessauer̃
ȩdificantes ciuitatẽ & turrẽ. Propt̃ hoc appel¬
latũ.ẽ. nom̃ eiꝰ confusio: qͥa ibi confu dit dñs
confusio ipsa . ẽ. babylon: cuiꝰ mirabilẽ cons¬
tructionẽ etiã gentiũ cõm̃dat hystoria. Ba¬
br̃lon qͥppe int̾p̃tat᷑ confusio. Unde colligit᷑
grgantẽ illũ nemrod fuisse illiꝰ conditorẽ.
qͦd suꝑius breuit̾ fuerat intimatũ. ubi cũ
de illo scriptura loqueret᷑ ait in itiũ regnieiꝰ
fuisse babylonẽ. id ÷ quȩ ciuitatũ cȩterarũ
gereret principatũ: ubi eẽt tanquã in metro¬
poli habitaculũ regni. quã uis ꝑfecta ñ fuerit
usq in tantũ modũ quantũ suꝑba cogitabat
impictas. Nã nimia disponebat᷑ altitudo quȩ
dicta ẽ. usq in cęlũ: siue unius turris eiꝰ quã
p̃cipuã moliebant᷑ int̾ alias: siue om̃iũ turriũ.
quȩ ꝑ numerũ singularẽ ita significatȩ sunt¬

Expanded text:
Dominus inde super faciem omnis terrae, et cessauerunt Dominus inde super faciem omnis terrae, et cessauerunt aedificantes ciuitatem et turrem. Propter hoc appellatum est nomen illius confusio, quia ibi confudit Dominus abylon, cuius mirabilem constructionem etiam gentium commendat historia. Babylon quippe interpretatur confusio. Unde colligitur, gigantem illum Nebroth fuisse illius conditorem, quod superius breuiter fuerat intimatum, ubi, cum de illo scriptura loqueretur, ait initium regni eius fuisse Babylonem, id est quae ciuitatum ceterarum gereret principatum, ubi esset tamquam in metropoli habitaculum regni; quamuis perfecta non fuerit usque in tantum modum, quantum superba cogitabat inpietas. Nam nimia disponebatur altitudo, quae dicta est usque in caelum, sine unius turris eius, quam praecipuam moliebantur inter alias, siue omnium turrium, quae per numerum singularem ita significatae sunt
Abbreviated transcription (Latin):
tuñ redit tam̃ narrator ad illud tẽpus qͣndo
una lingua om̃iũ fuit : & inde iã ex ponit
quid accidit ut linguarũ diuersitas nas
ente in uener̃ campũ in t̾ra sennaar: & ha¬
bitauer̃ ibi. & dix̃ homo ꝓximo. Uenite faci¬
amꝰ lateres : & coqͣmꝰ illos igni. Et facti sunt
illis lateres in lapidẽ: & bitum̃ erat eis lutũ
Et dixer̃. Uenite & ȩdificemꝰ nobismet ipsis ci¬
uitatẽ : & turrẽ cuiꝰ caput erit usq ad celũ:
& faciamꝰ nom̃ nr̃m antequã disꝑgam᷑ infa¬
ciẽ om̃is terrȩ. & descendit dñs uide ciuitatẽ
& turrẽ quã ȩdificauer̃ filii hominũ. Et dix̃
dñs ds̃. Eccegenꝰ unũ. & labiũ unũ om̃iũ: &
hoc inchoauer̃ facere. & nunc ñ defitient ex
illis om̃ia quȩ conati fuerint facere. Uenite
& descendentes confundamꝰ ibi linguã eoꝵ: ut
ñ audiat unꝰ qͥsq uocẽ ꝓximi. Et disꝑsit eos

Expanded text:
tur, redit tamen narrator ad illud tempus, quando tur, redit tamen narrator ad illud tempus, quando una lingua omnium fuit, et inde iam exponit, quid acciderit, ut linguarum diuersitas nascente, inuenerunt campum in terra Sennaar, et habitauerunt ibi. Et dixit homo proximo: Venite, faciamus lateres et coquamus illos igni. Et facti sunt illis lateres in lapidem, et bitumen erat illis lutum, et dixerunt: Venite, aedificemus nobismet ipsis ciuitatem et turrem, cuius caput erit usque ad caelum, et faciamus nostrum nomen antequam dispergamur in faciem omnis terrae. Et descendit Dominus uidere ci turrem, quam aedificauerunt filii hominum. Et dixit Dominus Deus: Ecce genus unum et labium unum omnium; et hoc inchoauerunt facere, et nunc non deficient ei illis omnia quae conati fuerint facere; uenite, et descendentes, confundamus ibi linguam eorum, ut non audiant unusquisque uocem proximi. Et dispersit eos
Abbreviated transcription (Latin):
sua : unus qͥsq scđm linguã suã in tribub sius
& ingentib suis. Iam uͦ in filiis cham. qͦdã loco
aꝑtiꝰ gentes cõmemoratȩ sunt : sic̃ suꝑiꝰ ostendi.
Mesraim genuit eos qͥ dicunt᷑ ludim : & eodẽ
mͦ cȩtera usq ad .uii. gentes. & enumeratis om̃i¬
b pꝰ ea concludens: hu filii cham inqͥt intribub
suis scđm linguas suas in regionib: siuis & in
gentib suis. Prop̃t̃ ea gͦ multoꝵ filu ñ s̃ cõme
morati : qͥa gentib aliis nascendo accesseruaT:
eorũ tantũ nati filii cõmemorant᷑: Et cũ filii
cham.iiͦiͦͬi. nominent᷑: ex trib tantũ qͥnati st̃
adiciunt᷑. Et cũ filii sem nominent᷑ sex: duoꝵ
tantũ posteritas at texit᷑. Nunqͥd eȩteri sine fi¬
liis remanser̃: Absit hoc cređe : sed gentes ꝓp¬
t̃ quas cõmemorari digni. eẽnt ñ utiq fecer̃.
quia sic̃ nascebant᷑ aliis gentib ad debant᷑.
Cũ gͦ in suis linguis istę gentes fuisse referan¬

Expanded text:
sua, unus quisque secundum linguam in tribubus suis et in gentibus suis. Iam uero in filiis Cham quodam loco apertius gentes commemoratae sunt, sicut superius ostendi. Mesraim genuit eos, qui dicuntur Ludiim; et eodem modo ceterae usque ad septem gentes. Et enumeratis omnibus postea concludens: Hi filii Cham, inquit, in tribubus suis secundum linguas suas in regionibus suis et in gentibus suis. Propterea ergo multorum filmorati, quia gentibus aliis nascendo accesserunt aeorum tantum filii nati commemorantur; et cum filii Cham quatuor nominentur, ex tribus tantum qui nati sunt adjiciuntur; et cum filii Sem nominentur sex duorum tantum posteritas attexitur? Numquid caeteri sine filiis remanserunt? Absit hoc credere. Sed gentes propter quas commemorari digni essent, non utique fecerunt: quia sicut nascebantur, aliis gentibus addebantur. Cum ergo in suis linguis istae gentes fuisse referan
Abbreviated transcription (Latin):
It de sexta uelut de sexto filio gens cõmemo¬
rat᷑ exisse quȩ appellatur phylistum: unde
fiuint octo. Inde iterũ ad chanaam redit᷑. in
qͦ filio maledictꝰ .ẽ. cham: et quos genuit .xͦi. no¬
minant᷑. Deinde usq ad quos fines ꝑ ueneriñ
cõmemoratis qͥb dã ciuitatib dr̃: ac ꝑhoc fi

Expanded text:
Et de sexta, uelut de sexto filio, gens commemoEt de sexta, uelut de sexto filio, gens commemoratur exisse, quae appellatur Philistiim; unde fiunt octo. Inde iterum ad Chanaan reditur, in quo filio maledictus est Cham, et quos genuit undecim nominantur. Deinde usque ad quos fines peruenerint commemoratis quibusdam ciuitatibus dici
Abbreviated transcription (Latin):
bẏlon ciuitas: & quȩ iuxta cõmemoratȩ suNs
siue ciuitates siue regiones. Quod uͦ dictũ. ẽ.
de t̾ra illa id ÷ de t̾ra sennaar quȩ ꝑtinebat
ad regnũ nem rob exisse assur & ȩdificasse
niniuẽ. & alias qͣs contexuit ciuitates: longe¬
ꝓpt̃ nobilitatẽ regni assyrioꝵ : qͥd mirabilit̃
dilatauit ninus beli filiꝰ conditor niniuȩ ci¬
uitatis magnȩ : cuiꝰ ciuitatis nom̃ ex illiꝰ no¬
mine deriuatũ. ẽ. ut aͥnino niniue uocaret᷑.
Assur aut̃ unde assyrii ñ fuit in filiis cham
medii filii noe sed in filiis sem reꝑit᷑: qͥ fuit
noe maximꝰ filius. Unde apparet de ꝓgenie
sem exortos fuisse qͥ post ea regnũ grgantis
illius optinerent: & inde ꝓceđent atq alias
condent ciuitates : quarũ pͥma .ẽ. anino ap¬
pellata niniue. Hinc redit᷑ ad aliũ filiũ cham
qͥ uocabat᷑ mesraim. & cõmemorant᷑ qͦs genuit :
ñ tanquã singuli homines. sed nationes .uii.

Expanded text:
bylon ciuitas, et quae iuxta commemoratae sunt bylon ciuitas, et quae iuxta commemoratae sunt siue ciuitates siue regiones. Quod uero dictum est de terra illa, id est de terra Sennaar, quae pertinebat ad regnum Nebroth, exisse Assur et aedificasse Nineuen et alias qpropter nobilitatem regni Assyriorum, quod mirabiliter dilatavit Ninus Beli filius, conditor Ninives civitatis magnae, cujus civitatis nomen ex illius nomine derivatum est, ut a Nino Ninive vocaretur. Assur autem, unde Assyrii, non fuit in fmedii filii Noe, sed in filiis Sem reperitur, qui fuit Noe maximus filius. Unde apparet de progenie Sem exortos fuisse qui postea regnum gigantis illius obtinerent, et inde procederent, atque alias conderent civitates, quarum prima est a Nino appellata Ninive. Hinc reditur ad alium filium Cham, qui uocabatur Mesraim, et commemorantur quos genuit, non tamquam singuli homines, sed nationes septem.
Abbreviated transcription (Latin):
& qđ de his dicendũ uidet᷑ at texendũ. ẽ. buic
oꝑi: qͦ ciuitati utriꝰq t̃renȩ scilicet & cȩlestis ꝑ
tẽpora ꝓcursus ostendit᷑. Coeptȩ sunt onĩ cõme¬
morari aminimo filioqͥuocatꝰ. ẽ. iafech: cuiꝰ filii
octo nominati sunt. nepotes aut̃ .uii. unꝰ de duob
filiis eiꝰ tres ex uno .iiͦiͦI. exaltero. Piunt itaq om̃s xuͦ.¬
.u. ex eiꝰ uno filio ꝓnepotes duo exnepote uno. fit
eorũ sũma.xi. Quib enumeratis redit᷑ tanquã ad
caput & dr̃. Chus aut̃ genint nemrod. Hic cȩpit
esse gr̃gas suꝑ t̾rã. Hic erat grgas uenator contͣ
artad & calemne int̾ra sennaar. De t̾ra illa exiu
assur. & ȩdificauit niniuẽ. & robot ciuitatẽ. &
chalac. & dasem. in t̃mediũ niniue. & chalac. hȩc¬
grgantẽ aut pꝰnepotes suos natos genuit. aut
qͦd ẽ credibilius seorsũ de illo ꝓpt̃ eminentiã¬
eiꝰ scriptura locuta. ẽ : quando qͥdẽ & regnũ eiꝰ
cõmemoratũ. ẽ. cuiꝰ intiũ erat nobilissima ba¬

Expanded text:
endum uidetur, adtexendum est huic operi, quo ciuitatis utriusque, terrenae scilicet et caelestis, per tempora procursus ostenditur. Coeptae sunt enim commemorari a minimo filio, qui uocatus est Iapheth, cuius filii octo nominati sunt, nepotes autem septem de duobus filiis eius, tres ex uno, quattuor ex altero; fiunt itaque omnes quuno eius filio, pronepotes duo ex nepote uno; fit eorum summa undecim. Quibus enumeratis reditur tamquam ad caput et dicitur: Chus autem genuit Nebroth; hic coepit esse gigans super terram. Hic erat gArchad et Chalemne in terra Sennaar. De terra illa exiuit Assur et aedificauit Nineuen et Roboth ciuitatem et Chalach et Dasem inter medium Nineuae et Chalacgigantem aut post nepotes suos natos genuit, aut, quod est credibilius, seorsum de illo propter eius eminentiam scriptura locuta est; quando quidem et regnum eius commemoratum est, cuius initium erat illa nobilissima Ba
Abbreviated transcription (Latin):
trã hanc. Nichil hic de illo semine ꝓmissũ . ẽ. in
qͦ pat̾ factꝰ ÷ om̃iũ gentiũ: sed de illo solo de qͦ
pat̃ ÷ unius is raelite gentis. Ab hoc enĩ semine
t̃ra illa possessa.ẽ. Deinde ȩdificato ibi altari
& in uocato uiuo dõ abrahã ꝓfectꝰ ÷ inde & ha¬

Expanded text:
terram hanc. Nihil hic de illo semine dictum est, in terram hanc. Nihil hic de illo semine dictum est, in quo pater factus est omnium gentium, sed de illo solo, de quo paterra ipsa possessa est. Deinde aedificato ibi altari, et invocato Deo, Abraham profectus est inde, et ha
Abbreviated transcription (Latin):
lebant. sichroniorũ. ñ erat sub asyriis quia
in europa sunt. a egrptiorũ aut̃ qͦmͦ eis ñ sub¬
iacebat. a qͥb tota asia tenebat᷑. solis indis ut
ꝑhibet᷑ exceptis : In asrria igit᷑ p̃ualuerat
dominatꝰ impie ciuitatis. Hiuus caput erat
illa babylon: cuius t̾rigene ciuitatis nõm ap¬
tissimũ. ẽ : id ÷ confusio. Ibi iã ninus regnabat
pꝰ mortẽ patris sui beli. qͥ pͥmꝰ illic regnaue
hã. qͥ erat annus millesimꝰ ducentesimꝰ ante
conditã romã ueluti alterã moccidente
babyloniã. eterato alloqͥo dĩ ad abrabam qͣ ei & seminieiꝰ
terra chanaan ꝓmittitur : Egressus gͦ abrahã de char
ra lxxxͦ. anno ȩtatis suȩ .cͥ. autẽ xł & uͦ. patris
sui cũ loth filio frĩs sui. & sara coniuge. ꝑrexit
in t̾ra chanaan. & ꝑuenit usq ad srchem ubi rurs
diuinũ accepit oraculũ. De qͦ ita scriptũ. ẽ. Et ap¬
paruit dñs abrahȩ : & ait illi. Semini tuodabo

Expanded text:
lebant, Sicyoniorum non erat sub Assyriis, quia lebant, Sicyoniorum non erat sub Assyriis, quia in Europa sunt; Aegyptiorum autem quo modo eis non subiacebat, a quibus tota Asia tenebatur, solis Indis, ut perhibetur, exceptis? In Assyria igitur praeualuerat dominatus inpiae ciuitatis; huius caput erat illa Babylon, cuius terrigenae ciuitatis nomen aptissimum est, id est confusio. Ibi iam Ninus regnabat post mortem patris sui Beli, qui primus illic regnauerer millesimus ducentesimus ante conditam Romam, veluti alteram in Occidente Babyloniam. CAPUT XVIII.-- De iterato alloquio Dei ad Abraham, quo ei et semini ejus Chanaan terra promittitur. Egressus ergo Abraham de Char patris sui, cum Loth filio fratris et Sarra coniuge perrexit in terram Chanaan et peruenit usque ad Sichem, ubi rursus diuinum accepit oraculum, de quo ita scriptum est: Et apparuit Dominus Abrahae, et dixit illi: Semini tuo dabo
Abbreviated transcription (Latin):
nunc dico ñ illã partẽ quȩ huiꝰ maioris asiae
una ꝓuintia ÷ sed eã quȩ uiuuersa asia nuncu¬
patur. Quã qͥdẽ ut salustius in altera duarũ.
pleriq int̾cia totius orbis parte posuer̃ ut sint
om̃s asia. europa & africa: quod ñ ȩqͥli diuisi¬
one fecer̃. Nãq ista quȩ asia nuncupat᷑. a me¬
ridie ꝑ orientẽ usq ad septentrionẽ ꝑuenit.
Iuropa uͦ a septentrione usq ad occidentẽ :
atq inde africa aboccidente usq ad meri¬
diẽ. Unde uident᷑ orbẽ dimidiũ duȩ tenere
europa & africa: aliũ uͦ dimidiũ sola asia.
Sed idõ illȩ duȩ partes facte sunt: qͥa int̾ utrãq
abocceano ingredit᷑ qͥcqͥd aquarũ t̾ras int̾ luit:
et hoc mare magnũ nobis facit. Qua ꝓpt̃ si
induas partes orbẽ diuidas. orientis & occi¬
dentis. asia erit inuna: in altera uͦ europa &
africa. Quã obrẽ triũ regnoꝵ quȩ tunc p̃cel¬

Expanded text:
nunc dico non illam partem quae huius maioris Asiae nunc dico non illam partem quae huius maioris Asiae una prouincia est, sed eam quae uniuersa Asia nuncupatur, quam quidam in altera duarum, plerique autem in tertia totius orbis parte posuerunt, ut sint omnes Asia, Europa et Africa; quod non aequali diuisione fecerunt. Namque ista, quae Asia nuncupatur, a meridie per orientem usque ad septentrionem peruenit; Europa uero a septentrione usque ad occidentem, adque inde Africa ab occidente usque ad meridiem. Unde uidentur orbem dimidium duae tenere, Europa et Africa, alium uero dimidium sola Asia. Sed ideo illae duae partes factae sunt, quia inter utramque ab Oceano ingreditur, quidquid aquarum terras interluit; et hoc mare magnum nobis facit. Quapropter si in duas partes orbem diuidas, Orientis et Occidentis, Asia erit in una, in altera uero Europa et Africa. Quam ob rem trium regnorum, quae tunc praecel
Abbreviated transcription (Latin):
eusebius. lxx.u. anno ȩtatis abrahȩ tanquã mox
ut facta . ẽ. de charra exierit abrahã. qm̃ scriptu¬
facta .ẽ. ista ꝓmissio: iã utiq in charra cũ patre
suo demorabat᷑ abraham. Neq em̃ exire inde pos¬
set : nisi prius ibi habitasset. Nunqͥd nã gͦ contͣ¬
dicit᷑ stepladio dicenti. ds̃ głȩ apparuit patri¬
in charra: Sed in telligendũ. ẽ. qͦd eodẽ anno
facta sint om̃ia & dĩ ꝓmissio antequã in char¬
ra habitaret abrahã. & incharra habitatio eiꝰ.
& in de ꝓfectio. Non solũ qͥa eusebius in chro¬
ȩgr̃pto quando lex lata.ẽ. uerũ etiã qͥa id
minentia regna erant gentiũ. in qͥb t̃rigenarũ
ciuitas hoc ÷ societas hominũ scđm hominẽ
uiuentiũ. sub dominatu angłoꝵ desertorũ
in signius excellebat. Regna uidelicet triax
sychyonioꝵ. egrptiorũ. assyriorũ: sed assr¬
riorũ multo erat potentius atq sublimius.
Nã rex ille ninus beli filius. excepta in dia.
uniuerse asiȩ popłos subiugauerat. Asiam

Expanded text:
esimo quinto anno aetatis Abrahae, tanquam mox ut facta est, de Charra exierit Abraham: quoniam Scriptufacta est ista promissio, jam utique in Charra cum patre suo demorabatur Abraham. Neque enim inde exire posset, nisi prius ibi habitasset. Numquidnam ergo contradicitur Stephano dicenti: Deus gloriae apparuit Abrarra? Sed intellegendum est, quod eodem anno facta sint omnia, et Dei promissio, antequam in Charra habitaret Abraham, et in Charra habitatio eius et inde profectio; non solum quia Eusebius in chroAegypto, quando lex data est, uerum etiam quia id minentia regna erant gentium, in quibus terrigenarum ciuitas, hoc est societas hominum secundum.. hominem uiuentium, sub dominatu angelorum desertorum insignius excellebat, regna uidelicet tria, Sicyoniorum, Aegyptiorum, Assyriorum. Sed Assyriorum multo erat potentius adque sublimius. Nam rex ille Ninus Beli filius excepta India uniuersae Asiae populos subiugauerat. Asiam
Abbreviated transcription (Latin):
originẽ pͥmã quando dix̃ ds̃. ꝓlucat t̾ra animã
uiuã multo clariꝰ apparet ñ tam reparandoꝵ ani¬
maliũ causa. quã figurandarũ uariarũ gentiũ
ꝓpt̃ ȩccłiȩ sacram̃tũ in arca fuisse om̃ia genera :
si minsulis qͦ transire ñ possent multa ammalia

Expanded text:
originem primam, quando dixit Deus: Producat terra animam originem primam, quando dixit Deus: Producat terra animam uiuam, multo clarius apparet non tam reparandorum animalium causa quam figurandarum uariarum gentium propter ecclesiae sacramentum in arca fuisse omnia genera, si in insulis, quo transire non possent, multa animalia
Abbreviated transcription (Latin):
archa diluuii inundatione seruatus. ẽ. Sed quȩstio ẽ.
de om̃i genere bestiarũ quȩ subiure hominũ suns.
neq sic̃ ranȩ nascunt᷑ ex t̾ra sed sola cõmixtione
maris & feminȩ ꝓpagant᷑. sic̃ lupi atq huiꝰ modi
cȩtera : qͦmͦ pꝰ diluuiũ quo ea quȩ in arca ñ erant
cuncta deleta sunt etiã in insulis. eẽ. potuerint.
si reparata ñ sunt nisi ex his quoꝵ genera in utroq
sexu archa seruauit. Possunt qͥdẽ credi ad insulas
natando transisse : sed ꝓximas. St̃ aut̃ quedã
tam longe positȩ a continentib t̃ris : ut ad eas
nulla uideat᷑ natare potuisse bestiarũ. Quod si
homines eas captas secũ aduexer̃. et eomͦ ubi ha¬
bitabant earũ genera instituer̃. uenandi studio
fieri potuisse incredibile ñ. ẽ: quã uis ius su dei
siue ꝑmissu etiã oꝑe aoigłoꝵ negandũ non sit
potuisse transferri. Si uͦ t̾ra ex ortȩ sunt scđm

Expanded text:
arca a diluuii inundatione seruatus est. Sed quaestio est arca a diluuii inundatione seruatus est. Sed quaestio est de omni genere bestiarum, quae sub cura hominum non sunt neque sicuti ranae nascuntur ex terra, sed sola commixtione maris et feminae propagantur, sicut lupi adque huius modi. cetera, quo modo post diluuium, quo ea, quae in arca non erant, cuncta deleta sunt, etiam in insulis esse potuerint, si reparata non sunt nisi ex his, quorum genera in utroque sexu arca seruauit. Possunt quidem credi ad insulas natando transisse, sed proximas. Sunt autem quaedam tam longe positae a continentibus terris, ut ad eas nulla uideatur natare potuisse bestiarum. Quod si homines eas captas secum aduexerunt et eo modo ubi habitabant earum genera instituerunt uenandi studio, fieri potuisse incredibile non est; quamuis iussu Dei siue permissu etiam opere angelorum negandum non sit potuisse transferri. Si uero terra exortae sunt secundum
Abbreviated transcription (Latin):
cõmutabilis ꝑ se ipsã in effabilit̃ loqͥt᷑ rationalis
creaturȩ m̃tib aut ꝑmutabilẽ creaturã loqͥt᷑ siue
sp̃ualib imaginib nr̃o spui siue corporalib: uo¬
cib corporis sensui. Illud sane qͦd dictũ .ẽ. & nunc
ñ defitient ex illis om̃ia quȩ conati fuerint facere.
ñ dictũ.ẽ. confirmando sed tanquã int̃rogando.
sic̃ solet a cõminantib dici. quẽ ad modũ ait qͥdã.
ñ arma expedient. totaq exurbe sequent᷑. Sic gͦ
accipiendũ.ẽ. tanquã dixerit. non ne om̃ia defi¬
tient ex illis quȩ conati fuerint facere : sed si ita
dicat᷑ : ñ ex pͥmit cõminantẽ. Uerũ ꝓpt̃ tardius¬
t̾ras. eẽ. cȩper̃ : quȩ crescendo et in sulas impleuer̃
Auctꝰ .ẽ. aut̃ numerꝰ gentiũ multo ampliꝰ qã lin¬
guarũ. Nã & in africa barbaras gentes in una lin¬
gua plurimas nouimꝰ. Et homines qͥdẽ multiplica¬
to genere humano ad in sulas inhabitandas na¬

Expanded text:
loquitur rationalis creaturae mentibus, aut per mutabilem creaturam loquitur, siue spiritalibus imaginibus nostro spiritui siue corporalibus uocibus corporis sensui. Illud sane quod dictum est: Et nunc non deficient ex illis omnia, quae conati fuerint facere, non dictum est confirmando, sed tamquam interrogando, sicut solet a comminantibus dici, quem ad modum ait quidam: Non arma expedient totaque ex urbe sequentur? Sic ergo accipiendum est, tamquam dixerit: \'Nonne omnia deficient ex illis, quae conati fuerint facere?\' Sed si ita dicatur, non exprimit comminantem. Verum propter tardiusterras esse coeperunt, quae crescendo et insulas inpleuerunt. Auctus est autem numerus gentium multo amplius quam linguarum. Nam et in Africa barbaras gentes in una lingua plurimas nouimus, et homines quidem multiplicato genere humano ad insulas inhabitandas na