comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lia regionis quia germinauerunt speciosadesesti . ꝙ
lignum actulit fructum suum. ficus & uincade der̃
uis tutem suam: Et tanta erit rerum omnium habun¬
& oleum quosaturemini : sed ad impleatur arcae frum̃¬
to &redundent torcolariauino &oleo: utnon solũ
ipsi comedere sed&iam aliis prȩbere ualeatis: Adfi¬
qlios quoquesion specialiter loquitur ut exul¬
tent & gaudeant. non inqua cum que releui sẽdi ino
dosuo quidediteis alimenta iustitiaeut septua ginta
tuenstulerunt. & imbrem temporaneum & serotinu
ut comedant atquelȩtentur & laudent nomendñi dĩ
si quifecut cumeis mirabilia & nequaquam confundan¬
tu & sciant qx dñs dẽ istahel habit& in mediocorum
& pra& erillum nullus sit alius : quia pater infilio & fili
accedis di sterelitatem pra&eritam nouis frugibus con¬
pensatam: ut quicquid tponrlcoc. locusta & brucus &ru¬
biso diciliea consumpserat : annis sequentibus impler&

Expanded text:
nis: quia germinaverunt speciosa deserti: quia lignum attulit fructum suum, ficus et vinea dederunt virtutem suam: et tanta erit rerum omnium abunmentum, vinum 198 et oleum quo saturemini; sed adimpleantur areae frumento, et redundent torcularia vino et oleo, ut non solum ipsi comedere, sed etiam aliis praebere valeatis. Ad filios quoque Sion specialiter loquitur, ut exsultent et gaudeant, non in quacumque re levi; sed in Domino Deo suo, qui dedit eis alimenta justitiae: et ut Septuaginta transtulerunt, et imbrem temporaneum et serotinum, ut comedant atque laetentur, et laudent nomen Domini Dei sui, qui fecit cum eis mirabilia, et nequaquam confundantur: et sciant quia Dominus Deus Israel habitet in medio eorum, et praeter illum nullus sit alius, quia Pater in Filio, et Fiaccidisse, et sterilitatem praeteritam novis frugibus compensatam: ut quidquid locusta, bruchus, et rubigo, et eruca consumpserat, annis sequentibus impleretur.
Abbreviated transcription (Latin):
simas cogitatiomes atque peccata De quibus proph&alo¬
quitur ab alienis parceseruotuo quaenequaquam ultra
in nobis uiam repperient si habuerimus dĩ pacem &
cornostrum aduersariis non patuerit hacciudaci
& nostri ut diximus iudaitantes ad milleannorum
sabula mreferunt. Quando putant xp̃m habitaturũ
insion & in hierusalem a urcã atq gemmatam sc̃o¬
rum populus congregandos. ut qui in isto sacculo op¬
bressi sunt ab uniuersis gentibus in hoc eodem cunc¬
ts imperent nationibus
Eteritindicilla stillabunt montes dulcedinem
& colles fluent lacte : & peromnerriuor iuda cibunt

Expanded text:
simas cogitationes atque peccata, de quibus propheta losimas cogitationes atque peccata, de quibus propheta loquitur: Ab alienis parce servo tuo : quae nequaquam ultra in nobis viam reperirent, si habuerimus Dei pacem, et cor nostrum adversariis non patuerit. Haec Judaei et nostri, ut diximus, judaizantes, ad mille annorum fabulam referunt, quando putant Christum habitaturum in Sion, et in Jerusalem aurea atque gemmata sanctorum populos congregandos, ut qui in isto saeculo oppressi sunt ab universis gentibus, in hoc eodem cunctis imperent nationibus. 215 Et erit in die illa, stillabunt montes dulcedinem, et colles fluent lacte, et per omnes rivos Judae ibu
Abbreviated transcription (Latin):
os israhel & sci&is quia egod̃s dr̃ uester habi¬
tans insio in monte scõnco &erithierus alem
scã & alicnigena non transibit ꝑ eãumplius
um solis & lunae cunctarum questellarum splo¬
dor tenebris suerit commutatus dñs desion istar
lconis rugi& Si uecla mabit & tamex celsa uox eos
ert atq cerribilis ut caelorum cardines & terrarum
fundamenta quatiantur. Cumque tamseuerur in eos
suerit qui puniendisunt eritlemens erga populum suũ:
& dabiteis fortitudinem qui appellantur filii istł mens
semitas. Sed gradientes inuia xp̃iomnia recta fecerunt
tunc scient echi qui punientur& ill: qui ad sumentur inglo¬
riam quod dñs habit& inspecula suasion & in xp̃omonte
scõ suo siuein co qui sedignumdõ habitaculo praeparauit
uncerit scã hierusalem uisio pacis aqua & salomon nom̃
accipit : & alien i non cransibunt percam amplius alienos
ueldaemones intellege qui ex terniadõ sunt uelomnes pes¬

Expanded text:
srael, et scietis quia ego Dominus Deus vester habitans in Sion monte sancto meo, et erit Jerusalem sancta, et alienigena non transibit per eam amplius. Cum solis et lunae cunctarumque stellarum splendor tenebris fuerit commutatus, Dominus de Sion instar leonis rugiet, sive clamabit, et tam excelsa vox ejus erit atque terribilis, ut coelorum cardines et terrarum fundamenta quatiantur. Cumque tam severus in eos fuerit qui puniendi sunt, erit clemens erga populum suum, et dabit eis fortitudinem qui appellantur filii Israel, mens semitas, sed gradientes in via Christi, omnia recta fecerunt. Tunc scient et hi qui punientur, et illi qui assumentur in gloriam, quod Dominus habitet in specula sua Sion, et in Christo monte sancto suo, sive in eo qui se dignum Dei habitaculo praeparavit. Tunc erit sancta Jerusalem visio pacis, a qua et Salomon nomen accepit, et alieni non pertransibunt per eam amplius. Alienos vel daemones intellige, qui externi a Deo sunt: vel omnes pes
Abbreviated transcription (Latin):
tonuestero captiuitatem iuda & hierus alem : con¬
rregabo omnes gentes. & deducam eas in uallẽ iosa¬
chat & discepta bocumei sibi populomeo & heredita¬
temea misrahel. quidis ꝑsisunt ingentibus: & terrã
meam diuiserunt & suꝑ populum meum miserunt
sortes & posuerunt puerum in prostibulo. & puel¬
lamuendiderunt prouino & bibebant. Dicamus ut
pollicitisumus primumiuxta anafmrnn priorib
posteriora iungentes : & cadem si potuerimus addiem
udicure ferre temptabimus: Salualtis credentibus
inmontesion & hicrus alemuo catis residuis depopulo
iudaeorum quicum a postolis. & pera postolos post¬

Expanded text:
tatem Juda et Jerusalem, congregabo omnes gentes, et deducam eas in vallem Josaphat, et disceptabo cum eis ibi pro populo meo, et haereditate mea Israel, qui dispersi sunt in gentibus: et terram meam diviserunt, et super populum meum miserunt sortes: et posuerunt puerum in prostibulo, et puellas vendebant pro vino, et bibebant. Dicamus ut polliciti sumus, primum juxta anagogen prioribus posteriora jungentes, eadem si poterimus, ad diem judicii referre tentabimus. Salvatis credentibus in monte Sion, et Jerusalem, et vocatis residuis de populo Judaeorum, qui cum apostolis et per apostolos
Abbreviated transcription (Latin):
quia in medio is rahel egosum: & ego dñs ds̃ ueste
& uonẽ amplius & non confund& urpopulus
onfide terr gaudeat que la& are. quia magnisi¬
cauit dñs ut facer&: Confidite iumenta campi
quoniam germina uerunt campisolitudinis qr
gnum attulit fructum suum ficus & uinea de de¬
astarini in dnõ dõ uestro : quoniam dedit uobis
uescas iustitiae. & pluit uobis rmbrem tempora¬
cum & serotinum sicut a principio: & reple¬
buntur arcae tritico & redundabunt torcolari¬
a uino & oleo : &reddam uobis proannis inquibus
comedit locusta & brucus & rubigo & cruga fortitu
domcaquam misi inuos : & ues cemini comedentes &
saturabimini : & laudabitis nomen dñidĩ uestriquifec̃
uobiscum minebilia : & non confund&ur populus meus in¬
sempiternum: & sci&is quia in medio is rahel egosum:
& ego dñs ds̃ uester & non estam plius pra&erme: &
non confund& urpopulus incus in anernum :
ria pollic&ur : Supradixerat ignis comedit speciosa
desesti. & flamma succendit omnia ligna regionis

Expanded text:
ego sum, et ego Dominus Deus vester, et non est amplius, et non confundetur populus Confide, terra, gaude atque laetare, quia magnificavit Dominus ut faceret: confidite, jumenta campi, quoniam germinaverunt campi solitudinis, quia lignum attulit fructum suum, ficus et vinea dedelaetamini in Domino Deo vestro, quoniam dedit vobis escas justitiae, et pluit vobis imbrem temporaneum et serotinum, sicut a principio, et replebuntur areae tritico, et redundabunt torcularia vino et oleo. Et reddam vobis pro annis in quibus comedit locusta, et bruchus et rubigo, et eruca. Fortitudo mea magna quam misi in vos, et vescemini comedentes, et saturabimini: et laudabitis nomen Domini Dei vestri, qui fecit vobiscum mirabilia et non confundrael ego sum, et ego Dominus Deus vester, et non est amplius praeter me, et non confundetur populus meus in aeternum. Oria pollicetur. Supra dixerat: ignis comedit speciosa deserti, et flamma succendit omnia ligna regionis,
Abbreviated transcription (Latin):
ec̃ compl&umimaxi mecum & illi & nosq. promissa sunt
inxp̃odicamus esse conplenda: inhoctantum modo discre¬
pantes. quod illi futura contendunt. Nos iamfacta con¬
uincimus : Dequo in his quae sequuntur. ꝑlenius disse¬
rendume st: Omnis autem caro superquam effusurũ
tus: & uidebit om̃is caro. saluta redĩ: Ergo salutare dĩ
que credere sedicit in xpm̃. Noncredens in spm̃ scm̃:
perfectae fidei oculos non habebit: unde & in actibus
apostolorum quibaptizatienent baptismate ioh an¬
nis. in eum quiuenturus erat. Hoc est innomine dñi
ihũquires ponderunt p&u lo interrogante Sed
nec sisit quidem sp̃s sc̃s nouimus. iterum bapt

Expanded text:
esse completum: maxime cum et illi, et nos quae promissa sunt, esse completum: maxime cum et illi, et nos quae promissa sunt, in Christo dicamus esse complenda: in hoc tantummodo discrepantes, quod illi futura contendunt, nos jam facta convincimus: de quo in his quae sequuntur, plenius disserendum est. Omnis autem caro super quam effusurum tur: Et videbit omnis caro salutare Dei . Ergo salutare Dei que credere se dicit in Christum, non credens in Spiritum sanctum, perfectae fidei oculos non habebit. Unde et in Actibus apostolorum, qui baptizati erant baptismate Joannis in eum qui venturus erat, hoc est, in nomine Domini Jesu: quia responderunt Paulo interroganti: Sed sit quidem Spiritus sanctus, novimus , iterum bapt
Abbreviated transcription (Latin):
modo quae se quuntur his quaenunc disserimus coapca¬
dasint: alius dicit quae generaliter inultimotemporer
repromissa sunt Nuncex parte conplesa & quia prem¬
um futurorum in primo aduentu dñi a postoli sencio¬
bant libamenta quaedam & primitias mirabilium e¬
pleca memorasses ut donecueniat quod ꝑ fectum t
id quod ex paste precesserat sentiremus: alius usqu
a postolicao esscasserit consu&udinis Iuxta il lud dus
descõ uiro scriptumest Dis pensabit sermones suoso
iudicio ut quid quid utile audientibus essecernebor
& nomrepugnare prae sentibusde alterius tempor
testimoniis roborarent: Nonquo ab uterentur Audientium
simplicitate & in peritia. utimpius calumniator phorphr¬
rius: sed iuxta a postolum paulum. praedicarent: oportu¬
ne inportune : & sequentes regulam proph&arum: quic¬
quid iudaei in ultimotempore carnaliter repromit¬
tł spiritaliter in primo aduentudĩ saluatoris diceren

Expanded text:
modo quae sequuntur, his quae nunc disserimus, coaptanmodo quae sequuntur, his quae nunc disserimus, coaptanda sint. Alius dicit quae generaliter in ultimo tempore repromissa sunt, nunc ex parte completa. Et quia praemium futurorum in primo adventu Domini apostoli sentiebant, libamenta quaedam et primitias mirabilium expletas memorare, ut donec veniat quod perfectum est, id quod ex parte praecesserat, sentiremus. Alius vero apostolicae esse asserit consuetudinis, juxta illud quod de sancto viro scriptum est: Dispensabit sermones suos in judicio : ut quidquid utile audientibus esse cernebant, et non repugnare praesentibus, de alterius temporis testimoniis roborarent, non quod abuterentur audientium simplicitate et imperitia, ut impius calumniatur Porphyrius, sed juxta apostolum Paulum, praedicarent opportune, importune . Et sequentes regulam prophetarum, quidquid Judaei in ultimo tempore sibi carnaliter repromittunt, spiritualiter in primo adventu Domini Salvatoris dicerent
Abbreviated transcription (Latin):
ocm ouein capitulo proposuimus: Cumigitorꝑ &qcis
u cempore quo passus estdñs proph&ciamiohol cle
en orinemorar & hoctantum quacrimus quomodo & su¬
nerora & media & quac scountur usque ad finen uolumi¬
is sibiualcant eo heero dc subumno textu consequenti aigque
seimenis iiueso ee dissonans interse explanatio scatereuidea
onminatioest atque deiscriptio quae peccatori populo
dñs in laturus sit: Ab eo autem loco ubilegimus conuestimini
adme in toto corde & iniciunio & infl&u & in planctu us que
ad eum locum ubi ait. quaredicunt in populis ubiest ds̃ eorum
cohortatiodñi est post poenas atque supplicia ad paenitentia
prouocantis: Rursum abeo locoquisequitur. Zelatus est
est quae bona postquamegerint pacnitentiam debeant
praestolari: & post multa quae nunc longumestax¬
re : haccquoque in promissione dicuntur quacim praeseo¬
tiarum conamur exponere: Effundam de spũmeo suꝑ
cum textum seruasse sermonis. laboris est maximi qu¬

Expanded text:
locum, quem in capitulo proposuimus. Cum igitur Petrus illo tempore quo passus est Dominus, prophetiam Joe quomodo et superiora et media, et quae sequuntur usque ad finem voluminis sibi valeant cohaerere, ne sub uno textu consequentiaque sermonis, diversa et dissonans inter se explanatio scatere videatur? sustinebit eum? comminatio est atque descriptio, quae peccatori populo Dominus illaturus sit. Ab eo autem loco ubi legimus: Convertimini ad me in toto corde, et in jejunio, et in fletu, et in planctu, usque ad eum locum, ubi ait: Quare dicunt in populis, ubi est Deus eorum? cohortatio Domini est post poenas atque supplicia ad poenitentiam provocantis. Rursum ab eo loco qui sequitur: Zelatus est est, quae bona postquam egerint poenitentiam, debeant praestolari. Et post multa quae nunc longum est retexere, haec quoque in promissione dicuntur, quae in praesentiarum conamur exponere: Effundam de spiritu meo cum, textum servasse sermonis. Laboris est maximi, quo
Abbreviated transcription (Latin):
Iuxta litteram regis locustarum magis auster quã
aquilo consueuit adducere. id est non exfrigore
ueniunt sedexcalore. Uerum quoniam de assirus
loquebatur locustarum ponens similitudinem.
ideo aquilonem interposuit ut non uenrm locus¬
tam quae a baustro uenire consueuit. sed sublo¬
custa intellegamus assirios atque chaldeos
calitteruteuca: exulta & la&are qm̃ magnifi

Expanded text:
Juxta litteram, greges locustarum magis Auster quam Juxta litteram, greges locustarum magis Auster quam Aquilo consuevit adducere, id est, non ex frigore veniunt, sed ex calore: verum quoniam de Assyriis loquebatur, locustarum ponens similitudinem, ideo Aquilonem interposuit, ut non veram locustam, quae ab Austro venire consuevit, sed sub locusta intelligamus Assyrios atque Chaldaeos. Noli timere, terra: exsulta et laetare quoniam magnifi
Abbreviated transcription (Latin):
Dequibus a postolos loquitur Non est nobis conluctato
aduersus carnem & sanguinem. Sed aduersus principes
& potestates aduersum mundirectores tenebrarum
contra spiritali nequitiae incaelestib Eum quoque
quiabaquilone est. De quo hieremias loquitur. Ab
aquilone exardescent mala superom̃s habitatores
terrae. De quo & salo monscribit. aquilouentus durs¬
simus procul inquid a uobisfaciam & expellameum in
terram inuiam & desestam quae non hab& notitiam
dĩ inquanon habitat spr̃ sc̃r. facies que cius erit. in ma¬
ri primo & inmarinouissimo. in his quia peruerint ei
ianuam peccatorum & apud quos usque ad extremũ
uitae tempus permanserit. & fa&or illius & putre¬
do ascend& &iam incos quisibi magna promittunt &
cadumt per suꝑbiam quianum quam tuta est huma¬
na fragilitas & quanto uirtutibus crescimus tanto
magistimere debemus ne de sublimibus corruamus

Expanded text:
de quibus Apostolus loquitur: Non est nobis colluctatio de quibus Apostolus loquitur: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates: adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in coelestibus . Eum quoque qui ab Aquilone est de quo Jeremias loquitur: Ab Aquilone exardescent mala super omnes habitatores terrae : de quo et Salomon scribit: Aquilo ventus durissimus  procul, inquit, a vobis faciam, et expellam eum in terram inviam et desertam, quae non habet notitiam Dei, in qua non habitat Spiritus sanctus. Faciesque ejus erit in mari primo et in mari novissimo, in his qui aperuerint ei januam peccatorum, et apud quos usque ad extremum vitae tempus permanserint, et fetor illius et putredo ascendit etiam in eos qui sibi magna promittunt, et cadunt per superbiam: quia numquam tuta est humana fragilitas, et quanto virtutibus crescimus, tanto magis timere debemus ne de sublimibus corruamus.
Abbreviated transcription (Latin):
inuna nocte angelos acuiente percussa hoc iuxta hrs¬
toriam dixcrimus. c&crum iuxta trophologiam
om̃is anima terra estdnĩ inquaseminat pater familias
sementem suam quaccum protriticozizaniam feccrit.
idest auenas & lolium & offenderit dm̃s uum &
postea egerit pęnitentiam & plangens dixerit
parcẽe populo tuo: Zelatus dñs terram suam
parc& ei quam dudum contempserat suoq: cam
scriptum est. Amen. amendico uobis. Nisigranum
frumenti. cadens in terra mortuum fuerit. ipsum
solum man&. Siautem mortuum fuerit multos
fructus facit. & uinum quod la &ificat corho¬
minis. & oleum quod exhilarat faciem ut u&us
tristitia ꝓeccatorum. frumendi & uini & olei
dest uistutum la&itia temper&ur tantam¬
quc habebunt bonorum omnium abundantiam . utre¬
plcanturcis atque saturentur. Cumque hoc fuerint con¬
sc̃cuti nequaquam taxdentur in opprobrium gentibus

Expanded text:
in una nocte angelo saeviente percussa . Hoc juxta hisin una nocte angelo saeviente percussa . Hoc juxta historiam dixerimus. Caeterum juxta tropologiam, omnis anima terra est Domini, in qua seminat pater familias sementem suam, quae cum pro tritico zizania fecerit, id est, avenas et lolium, et offenderit Dominum suum, et postea egerit poenitentiam, 196 plangensque dixerit: Parce, Domine, populo tuo, zelatur Dominus terram suam, et parcet ei quam dudum contempserat, suoque eascriptum est: Amen amen, dico vobis, nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet: si autem mortuum fuerit, multos fructus facit : et vinum quod laetificat cor hominis, et oleum quod exhilarat faciem, ut vetus tristitia peccatorum, frumenti et vini et olei, id est, virtutum laetitia temperetur, tantamque habebunt bonorum omnium abundantiam, ut repleantur eis atque saturentur. Cumque hoc fuerint consecuti, nequaquam tradentur in opprobrium gentibus,
Abbreviated transcription (Latin):
bus & populis dñmde praccantib: at quedicentibus. parce
populo tuo uento surgente in mare primum & nouissimũ
Praecipitate sunt inmare primum quod iuxta solitudincm
est & uergit adorientem. illud intellege in quofuit quon¬
dam sodoma & gomurra adama & seboim quod nunc
mortuum Nominatur coquod nulla ibiuiuant animan¬
tia mare autem nouis simum hoc quod ad occidentemẽ
& quod ducit adaegrptum incuius litore gata &¬
bes maritimae sitaesunt Cumb litora utriusq maris
aceruis mortuarum locustarum quosaquae cuomerant in¬
plerentur putredo earum & fa&ur intantum noxius
fuit ut aerem quoque corrumper& & pestilentia tam
iumentorum quam hominum gig ner& ur quacrat
cruditus lector. ubi hoc iuxta litteram factum sit
dechaldeis. non multo post tempore quam haccpro¬
ph&cata sunt. Si quidem inesaia legimus. centum octo¬
ginta quinquemilia chaldeorum subrege ezecia

Expanded text:
bus et populis Dominum deprecantibus atque dicentibus: Parce bus et populis Dominum deprecantibus atque dicentibus: Parce populo tuo, vento surgente, in mare primum et novissimum praecipitatae sunt. Mare primum quod juxta solitudinem est, et vergit ad Orientem, illud intellige, in quo fuit quondam Sodoma et Gomorrha, Adama et Seboim, quod nunc Mortuum nominatur, eo quod nulla ibi vivant animantia. Mare autem novissimum, hoc quod ad Occidentem est, et quod ducit in Aegyptum, in cujus littore Gaza, ebes maritimae sitae sunt. Cumque littora utriusque maris acervis mortuarum locustarum, quas aquae evomuerant, implerentur, putredo earum et fetor intantum noxius fuit, ut aerem quoque corrumperet, et pestilentia tam jumentorum quam hominum gigneretur. Quaerat eruditus lector ubi hoc juxta litteram factum sit de Chaldaeis? Non multo post tempore quam haec prophetata sunt, siquidem in Isaia legimus, centum octoginta quinque millia Chaldaeorum sub rege Ezechia
Abbreviated transcription (Latin):
uastar&. Ideo dabo uobis frumentum & c&era quae proph&
discribit. &ultrauos nontradam captiuitati & assirium atq
supradictum est. Populus multus & fortes ante faciem
eius ignis uorans. & posteum exurens flamma quasi aspec¬
tus aequorum aspectus eorum. & expellameum inquit
eum interram solitudinis & primae pastis illius cadent in
mareorientale & posterioraes inmarenouis simo. & ascen¬
d& fa&or eius id est quiaba quilone est & putredo quia super¬
be egit: Sae pe commanui subtuans latione locustarum discri¬
bi imp&um chaldaeorum quodiuda ca uastata ẽ. Itaq seruat
m& aphoram in reliquis & iuxta situm prouintiae siclo quitur
quasi non de hostibus sed delocustis referreuidiatur: &iam nos¬
tris cemporibus uidemus agmina locustarum terram texisse
iudacorum quae postea misericordia ch̃i interuestibulum
& altare hoc estinter crucis &resurrectionis locum sacerdoti¬

Expanded text:
vastavit: ideo dabo vobis frumentum, et caetera quae propheta vastavit: ideo dabo vobis frumentum, et caetera quae propheta describit, et ultra vos non tradam captivitati. Et Assyrium atque supra scriptum est: Populus multus et fortis, 195 ante faciem ejus ignis vorans, et post eum exurens flamma, quasi aspectus equorum aspectus eorum. Et expellam, inquit, eum in terram solitudinis, et primae partes illius cadent in mare Orientale, et posteriores in mare novissimum, et ascendet fetor ejus, id est, qui ab Aquilone est, et putredo, quia superbe egit. Saepe commonui sub translatione locustarum describi impetum Chaldaeorum, quo Judaea vastata est. Itaque servat metaphoram in reliquis, et juxta situm provinciae sic loquitur, quasi non de hostibus, sed de locustis referre videatur. Etiam nostris temporibus vidimus agmina locustarum terram texisse Judaeam, quae postea misericordia Domini inter vestibulum et altare, hoc est, inter crucis et resurrectionis locum, sacerdoti
Abbreviated transcription (Latin):
suam & pepercit populosuo. & respondit dñs & dixitpo¬
pulo suo. Ecceegomittam uobis frumentum & uinum &
oleum & implebimini excis & nondabo uos ultrx obprobri¬
umingentib: Et eum qui ab aqui lone est repellamauob
& educam eum interram quae est sineaqua & dis ꝑdam
faciem eius inmare primum & posteriora cius inmareNo¬
uissimum & ascend& fa&orcius. Et ascend& putre do
illius qm̃ magnificata sunt operacius. Postquam sacerdo¬
tespopulo de praecati sunt. & dixerunt. parcemẽ popu¬
lotuo & nedes hereditatẽ tuam in obprobrium. Fecitq
gregar&. & egreder&ursponsus decubiculosuo &spon¬
sad&halamosuo ut nequaquam carni & uoluptati sed ani¬
mice & fletibus inseruirent zelatus edñsterram suam
quam prius quasi alienam contemꝑserat. Et passusfuec¬
rat locustauas tante populari. & intantum pepercit
paenitentib: ut eos dignus suaresponsione facer & dicer& quȩ
quoniam omnes fruges uestras locustabrucus eruꝯca rubix

Expanded text:
cit populo suo, et respondit Dominus, et dixit populo suo: Ecce ego mittam vobis frumentum et vinum et oleum, et implebimini ex eis, et non dabo vos ultra opprobrium in gentibus, et eum qui ab Aquilone est repellam a vobis, et educam eum in terram quae est sine aqua, et disperdam faciem ejus in mare primum, et posteriora ejus in mare novissimum: et ascendet fetor ejus, et ascendet putredo illius, quoniam magnificata sunt opera ejus. Postquam sacerdotes pro populo deprecati sunt, et dixerunt: Parce, Domine, populo tuo, et ne des haereditatem tuam in opprobrium, fecitqugregaret, et egrederetur sponsus de cubili suo, et sponsa de thalamo suo, et nequaquam carni et voluptati, sed animae et fletibus inservirent. Zelatus est Dominus terram suam, quam prius quasi alienam contempserat, et passus fuerat locusta vastante populari, et intantum pepercit poenitentibus, ut eos dignos sua responsione faceret, diceretque, quoniam omnes fruges vestras, locusta, bruchus, rubigoque
Abbreviated transcription (Latin):
amantius que dicer& & animadea¬
nimamea : Non tamen hinc tam
magna questio iam soluta est ut
umumhorum manifestum certu¬
que teneamus : Quam obrem
primo uidendum ẽ. Tutrũscã
scriptura librihuius ab exordi
pertractata hincnos dubntare
permittat tuncrecte fortasse
requiremus autquenam senta¬
tia potius potins eligen dasit ai
in reihuius. incerto quem modi
tenere debeamus. Certe enim
sex todie fecit dr̃ hominemadi¬
maginem suam ubi&iam dictũ
est masculum & feminam fect
cos. quorum illud superius ubi
imagodi cõmemorata est securs¬
dum animam. hoc autem ubiser
differentia secundum carnemas¬
cipiebamus. Et qm̃tot ac tanta
testimonia queibi considerata ai¬
que tractata sunt nos non sineus
eodem ipso sextodie &iam formis
delimo hominem mulieremqued
latere eiꝰ accipere sed hoc postea fa
ẽẽ post illa primitus operadiinqu¬
b creauit om̃a simul: .iIi.¬

Expanded text:
amantiusque diceret: et anima de aamantiusque diceret: et anima de anima mea! non tamen hinc tam magna quaestio iam soluta est, ut unum horum manifestum certumque teneamus. Quamobrem primo uidendum est, utrum sancta scriptura libri huius, ab eius exordio pertractata, hinc nos dubitare permittat: tum recte fortasse requiremus, aut quaenam sententia potius eligenda sit aut in rei huius incerto quem modum tenere debeamus. certe enim sexto die fecit deus hominem ad imaginem suam; ubi etiam dictum est: masculum et feminam fecit eos. quorum illud superius, ubi imago dei commemorata est, secundum animam, hoc autem, ubi sexus differentia, secundum carnem accipiebamus. et quoniam tot ac tanta testimonia, quae ibi considerata atque tractata sunt, nos non sinebant eodem ipso sexto die etiam formatum de limo hominem mulieremque de latere eius accipere, sed hoc postea factum esse post illa primitus opera dei, in quibus creauit omnia simul,
Abbreviated transcription (Latin):
Vnde sid scꝓmes animas hominum
nascentium sicut primam facit
propterea scriptura de aluista¬
cuit qͥm̃ possit quod inuna fac¬
tum cõmentoratum est &iam
deceteris prudenter intellegi
Itaque sio portuit nos perhanc
scripturam dehacre aliquid
ammoneri magis si aliquid
aliud fiebat infemina quod inui¬
rofactum nonerat ut ex car¬
ne animata eius animaducere¬
tur non sicut uirieius aliunde
corpus aliunde anima hoc ip¬
sum quodalio modo fiebat
scriptura potius tacere non
debuit ne hoc itidem factum
putaremus quodiam deillodi¬
diceramus. Promndequia ñ
dixit ex anima uiri animam
factam eẽ mulieris conuemi¬
entius oreditur eo ipsonos am¬
monere uoluisse nihilhic ali¬
ud putare quam deuiri anima
noueramus id est similiter
datam eẽ mulieri cum preser¬
tim ẽ& euidentissimeoc casio¬
nis locus. ut si non tunc quan¬
doformata est posteacerte
dicer &ur ubiait adam hoc
nunc os exossib: meis & caro de
carnemea quanto enim carius

Expanded text:
unde, si deus omnes animas hominum unde, si deus omnes animas hominum nascentium spropterea Scriptura de aliis tacuit, quoniam posset quod in una factum commemoratum est, etiam de caeteris prudenter intelligi. Itaque si oportuit nos per hanc Scripturam de hac re aliquid admoneri, magis si aliqualiud fiebat in femina, quod in uiro factum non erat, ut ex carne animata eius anima duceretur, non sicut uiri eius aliunde corpus, aliunde anima; hoc ipsum, quod alio modo fiebat, scriptura potius tacere non debuit, ne hoc itidem factum putaremus, quod iam de illo didiceramus. proinde quia non dixit ex anima uiri animam factam esse mulieris, conuenientius creditur eo ipso nos admonere uoluisse nihil hic aliud putare, quam de uiri anima noueramus, id est similiter datam esse mulieri, cum praesertim esset euidentissimae occasionis locus, ut, si non tunc, quando formata est, postea certe diceretur, ubi ait Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea. quanto enim carius
Abbreviated transcription (Latin):
habuerit corpus unde animam
dictumest: corpus uidelic& pul¬
uerẽ terrae : animam uero flatũ
di. ad illadeillius latere cũ facta
dicatur. nondicitur quodeam
ds̃ flando similiter anima uerit
tam quã utrũq: deilloductumsit
quiiam fuerat animatus: aut
enimtaceri oportuit inquiunt
&iam deanima uiri ut eam
sic ut possemus datam diuinitus
uel intellegeremus uel certe cre¬
deremus: aut sihoc propter ea
scriptura non tacuit ne animã
quoq: sic̃ hominis carnemde
terra factam eẽ putaremus.
debuit & demulieris anima non
tacerineputar &ur extraduce.
si hocuerum non est. quaꝓpt̃
ideo tacitum est in quiunt qđ
in eius faciem flauerit ds̃ quia
illud est uerum quod& anima
ex homine ꝓpagata est : II¬
Huic suspicionifacile occurritur
sienim ꝓpterea putant animam
mulieris ex anima uiri factam
quia non scriptum est quod inmu¬
lieris faciem flauerit dr̃ quur
credunt exuiro anima tamfemi¬
nã quando neid quidem scriptũ ẽ:

Expanded text:
habuerit corpus, unde animam, habuerit corpus, unde animam, dictum est: corpus uidelicet puluerem terrae, animam uero flatum dei; at illa de illius latere cum facta dicatur, non dicitur quod eam deus flando similiter animauerit, tamquam utrumque de illo ductum sit, qui iam fuerat animatus. aut enim taceri oportuit, inquiunt, etiam de anima uiri, ut eam, sicut possemus, datam diuinitus uel intellegeremus uel certe crederemus, aut, si hoc propterea scriptura non tacuit, ne animam quoque sicut hominis carnem de terra factam esse putaremus, debuit et de mulieris anima non taceri, ne putaretur ex traduce, si hoc uerum non est. quapropter ideo tacitum est, inquiunt, quod in eius faciem flauerit deus, quia illud est uerum, quod et anima ex homine propagata est. Huic suspicioni facile occurritur. si enim propterea putant animam mulieris ex anima uiri factam, quia non scriptum est, quod in mulieris faciem flauerit deus, cur credunt ex uiro animatam feminam, quando ne id quidem scriptum est?
Abbreviated transcription (Latin):
herebit uxorisuae &erunt dus
in carne una. ut hinc intelleger¬
mus propter extasinque pree¬
serat inadam hoc eum diuinto
tamquam propli& am dicere po¬
cuisse sediamiste huius libriter¬
minus plac& ut eaquae sequuntur
abalio exordiorenouent intentio
am quidem ordo ipse uide cur
exposcere ut depeccato primiho¬
minis disseramus. sed quia de car¬
nemulieris quemammodum fac¬
tasit scriptura narrauit. Cacuit
aut̃ deanima multo magis nos fe¬
cit intentos dehoc diligentius in¬
quiramus quonam modo refelli
possint siue non possint qui cre¬
dunt animam deanima hominis.
sicut decarne carnemfieri a pa¬
rentibus infilios utriusque rei
trans fusis seminibus: hinc enim
primitus ad hoc mouentur ut
dicant quodunam animam ds̃ fece¬
rit quam suf flauit infaciem homi¬
nisquem depuluere finxerat utex
ilaiam ceterx crearentur ani¬
mae hominum sicut ex illius car¬
pe omnis &iam caro hominum
im̃ primo adam formatus est
lende eua . & ille quidem un de

Expanded text:
adhaerebit uxor.i suae, et erunt duo adhaerebit uxor.i suae, et erunt duo in carne una, ut hinc intellegeremus per extasin, quae praecesserat in Adam, hoc eum diuinitus tamquam prophetam dicere potuisse. sed iam iste huius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntur, aam quidem ordo ipse uidetur exposcere, ut de peccato primi hominis disseramus; sed quia de carne mulieris, quemadmodum facta sit, scriptura narrauit, tacuit autem de anima, multo magis nos fecit intentos, ut de hoc diligentius inquiramus, quonam modo refelli possint siue non possint, qui credunt animam de anima hominis sicut de carne carnem fieri a parentibus in filios utriusque rei transfusis seminibus. hinc enim primitus ad hoc mouentur, ut dicant, quod unam animam deus fecerit, quam sufflauit in faciem hominis, quem de puluere finxerat, ut ex illa iam ceterae crearentur animae hominum sicut ex illius carne omnis etiam caro hominum, quoniam primo Adam formatus est, deinde Eua. et ille quidem unde
Abbreviated transcription (Latin):
sit nisi qui plantatore &riga¬
tore quolib& solus incremen¬
tũ datds:
Aeperhoc &iamilla extassq
dĩ inmisitadadam ut soporatis
dormir & recte intellegitur ad
inmissaut & ipsius mensperea¬
sin particeps fier & tam quã con¬
licae curiae & intrans in scũ ari
dĩ intelleger& in nouissimam.
Denique euigilans tam quãpro¬
ph&ia plenus cumadse ad dica
mulierem suã uider& eruetiua¬
uit continuo quod magnumsa¬
cramentum cõmendat a posto¬
lus. hoc nunc os exossib meis
&carode carnemea hȩc uocab¬
tur mulier qm̃ de uirosuo supi
est haec propt̃ hoc relinqua loa¬
mo patrem suum & matrem&
adherebit uxorisuȩ & erund
in carne una. Quȩ uerba cumpri¬
mihominis fuis sescriptura qs
testatur. Dñs tamen in euans¬
liodm̃ dixis sedeclarauit. Aiten
Non legistis quiaqui fecit ab ina
masculum & feminam fecit eos
Et dixit Propt̃ hoc dimiti&
homo patrem & matrem a

Expanded text:
sit, nisi qui plantatore et rigasit, nisi qui plantatore et rigatore quolibet solus incrementum dat deus. Ac per hoc etiam illa extasis, quam deus inmisit in Adam, ut soporatus obdormiret, recte intellegitur ad hoc inmissa, ut et ipsius mens per extasin particeps fieret tamquam angelicae curiae et intrans in sanctuarium dei intellegeret in nouissima. denique euigilans tamquam prophetia plenus, cum ad se adductam mulierem suam uideret, eructuauit continuo, quod magnum sacramentum commendat apostolus: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea. haec uocabitur mulier, quoniam de uiro suo sumta est . et propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. quae uerba cum primi hominis fuisse scriptura ipsa testetur, dominus tamen in euangelio deum dixisse declarauit; ait enim: non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam fecit eos? et dixit: propter hoc dimittet homo patrem et matrem et
Abbreviated transcription (Latin):
ta est tam quam eius ossefirmata
ille autẽ propter ipsam in fir¬
musquia in locum coste non
costa sedear o suple ta est.
Non habuit hoc primarerum
conditio quandosex todie dic¬
tumest masculum & feminam
fecit eos & femina omnino sic
fier& sed tantum hoc habuit
quia & sic fieriposs&. Noi con¬
tracausas quas uoluntate ins¬
tituit mutabili uoluntate aliquid
facer&. Quid aut̃ fier&utom¬
nino aliud futurum none& abs¬
conditumerat in dõ qui uniuer¬
sacreauit sed qm̃ sic dixit abs¬
conditum ut innotescer& prin¬
cipibus & potestatib in caelestib
ꝑecclesiam multis formis sapi¬
entiae di probabiliter credit᷑
sicut illud semen cui promissũ
est dispositum est ꝑ angelos in
manumediatoris sic omma
que ad ipsius seminis aduentũ
uel prȩnuntiandum uel annun¬
tiandum inrerum natura pre¬
ter usitatum naturae cursum
mirabiliter facta sunt minis¬
trantibus angelis eẽ facta ut
tamenubique creator uelre¬
parator creaturarum non

Expanded text:
ta est, tamquam eius osse firmata, ta est, tamquam eius osse firmata, ille autem propter ipsam infirmus, quia in locum costae non costa sed caro subpleta est, non habuit hoc prima rerum conditio, quando sexto die dictum est: masculum et feminam fecit eos, ut femina omnino sic fieret, sed tantum hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas, quas uoluntate instituit, mutabili uoluntate aliquid faceret. quid autem fieret, ut omnino aliud futurum non esset, absconditum erat in deo, qui uniuersa creauit. Sed quoniam sic dixit absconditum, ut innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, probabiliter creditur, sicut illud semen, cui promissum est, dispositum est per angelos in manu mediatoris, sic omnia, quae ad ipsius seminis aduentum uel praenuntiandum uel adnuntiandum in rerum natura praeter usitatum naturae cursum mirabiliter facta sunt, ministrantibus angelis esse facta, ut tamen ubique creator uel reparator creaturarum non
Abbreviated transcription (Latin):
uas utuoluit condidit ibi est &
gratia perquam salui fiunt pec¬
tores. Nam quod attin& ad na¬
tram iniqua sua uolunt ate de¬
sauatam recursam persem&
samnon hab& sed perdĩ gra¬
un quaadiuuatur & instaura¬
tur. neque enimi desperandis
homines in illa sententia inqua
scriptumest Omnes quiambu¬
lant in ea non reuertentur dic¬
tumest enim secundum pondus
iniquitatissuae ut quo dreuerte¬
tur quereuertetur non sibitri¬
buat sed gratiae dĩ non exoperib
ne forte extollatur propterea
misterium gratiaehuius a pos¬
tolus absconditum dixit. Non
absconditus erat leui in lumbis
abrahae quando & ipse deci¬
matus est sed in dõ qui uniuersa
creauit: Quam obrem omnia
&iam que adhanc gratiam
significandam nonnaturali
moturerum sed mir abiliter
facta sunt eorum &iam causȩ
in dõ absconditȩ fuerunt quo¬
rum siunum erat quod itamulier
facta est delatere uiri & hoc
dormientis que ꝑ ipsum firma fac¬

Expanded text:
quas, ut uoluit, condidit. ibi est et quas, ut uoluit, condidit. ibi est et gratia, per quam salui fiunt peccatores. nam quod adtinet ad naturam iniqua sua uoluntate deprauatam, recursum per semet ipsam non habet, sed per dei gratiam, qua adiuuatur et instauratur. neque enim desperandi sunt homines in illa sententia, in qua scriptum est: omnes, qui ambulant in ea, non reuertentur. dictum est enim secundum pondus iniquitatis suae, ut, quod reuertitur qui reuertetur, non sibi tribuat, sed gratiae dei, non ex operibus, ne forte extollatur. Propterea mysterium gratiae huius apostolus abscsicut absconditus erat Levi in lumbis Abrahae, quando et ipse decimatus est, sed in deo, qui uniuersa creauit. quamobrem omnia, etiam quae ad hanc gratiam significandam non naturali motu rerum, sed mirabiliter facta sunt, eorum etiam causae in deo absconditae fuerunt: quorum si unum erat, quod ita mulier facta est de latere uiri, et hoc dormientis, quae per ipsum firma fac
Abbreviated transcription (Latin):
pecus non potest. horum & taib
modorum rationes nontantis
in dõ s̃ sed ab illo &iam rebuses¬
atis indite atque concre i
autem lignum de terraexcisũ
gridum perpolitum sineradice
ulla sine terra & aquarepenteflo¬
feat & fructum gignat ut per
uuentam sterilis femina in senec¬
ta pariat. ut asinaloquatur &si
quid eius modie st dedit quidemna¬
turisquas creauit ut exris & haec
fieripossent: nequeenim ex eis uł
ipse facer& quod ex eis fieri non
posseipse prefiger&. qmseipso
nonest nec ipse potentior uerũ
tamen alio modo dedit ut non hȩc
haberent inmotunaturali sed in
eo quoita creataessent ut eorũ
natura uoluntati potentioriam¬
plius subiacer& hab&ergo ds̃
inscipso abs conditas quorundam
factorum causas quas rebus con¬
ditis non in seruit easque in ple
nonillo opere prouidentiae quo
naturas substituit ut sint seillo
uoeas amministrat ut uoluerit

Expanded text:
pecus non potest. horum et talium pecus non potest. horum et talium modorum rationes non tantum in deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis inditae atque concretae. ut autem lignum de terra excisum, aridum, perpolitum, sine radice ulla, sine terra et aqua repente floreat et fructum gignat, ut per iuuentam sterilis femina in senecta pariat, ut asina loquatur et si quid eius modi est, dedit quidem naturis, quas creauit, ut ex his et haec fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subiaceret. Habet ergo deus in se ipso absconditas quorundam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque inplet non illo opere prouidentiae, quo naturas substituit, ut sint, sed illo, quo eas administrat, ut uoluerit,
Abbreviated transcription (Latin):
quos &iam malauo luntas non
possit excedere & aelementa
mundi huius corporeihabent
definitam uii qualitatem q
suam quid unum quo que ualeat
uel non ualeat quid dequo fieripos
uel non possit ex his uelut primor¬
dusrerum omnia quegignuntir
suo quoq: tempore exortus pro¬
cessus que sumunt finesq & ds¬
cessiones sui cuiusque generis
undesit ut de grano tritici nomos¬
catur faba uelde fabatriti cũ
uel depecorehomo aut dehomin
pecus. Super huncaut̃ motum
cursumquererum naturalem
potestascreatoris hab& apudse
possedehis omnib: facere aliud
quameorum quasi seminales m¬
tiones habent. Nontamemd
quod non ineis posuit ut dehissi¬
riue labipso possit. Ne que enm
potentia temer aria sed sapien¬
tiae uir tute onimpotens est¬
& hoc deuna quaq re intempor
suo facit quo dantea in ea facii
ut possit. Alius ergo estrerii
modus quo illa herba sic gerim¬
nat illa sic illa a&as parit illa
non parit. Homoloqui potesi

Expanded text:
quos etiam mala uoluntas non quos etiam mala uoluntas non possit excedere, et elementa mundi huius corporei habent definitam uim qualitatemque suam, quid unumquodque ualeat uel non ualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore exortus processusque sumunt finesque et decessiones sui cuiusque generis. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id, quod non in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. neque enim potentia temeraria, sed sapientiae uirtute omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit, ut possit. alius ergo est rerum modus, quo illa herba sic germinat, illa sic, illa aetas parit, illa non parit, homo loqui potest,
Abbreviated transcription (Latin):
poresuo hoc senterũ fecissea
quo d fuc tumest itilus in mnatris
cor pͥor eostendit ni hil puden¬
Quodsi queritur quorao dofie
habeat causalis illa condiio
inquaprimum ds homuinẽ fec̃
ad imagineni  similitud mem
suam ibi quippe & hoc dictumẽ.
masculum & feminam fecit eos:
utrumiam illaratio quã mundi
primis operibus concreauit
atque concreuit ds̃ idhabebat¬
ut secundum eamiam neccesse
e& exuirilatere feminam fieri
anhoc tantum habebat ut fieri
poss& ut aut̃ ita fierinecessee&
non ibiiam conditum sed indõe¬
rat absconditum. Si hocergo
quaeriturdicam quid mihiui¬
deatur sine affirmandi teme¬
ritate quod tamen cum dixero
fortasse prudenter ista consi¬
derantes quos iam xp̃iana fides
inbuit &iam sinunc primitus
ista cognoscunt dubitandum
non eẽ iudicabunt Omnis
iste naturȩ usitatissimus
cursus hab& quas damnatu¬
rales legessuas secundum
quas & sp̃s uit ae quicreatura
est habex quosdam appetitus su¬
os determinatos quo dammodo

Expanded text:
pore suo hoc se iterum fecisse pore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudenQuodsi quaeritur, quomodo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illa ratio,. ua m mundi primis operibus concreauit atque concreuit dut secundum eam necesse esset ex virili latere feminam fieri, an hoc tantum habebat ut fieri possit: ut autem ita fieri necesse esset, non ibi jam conditum, sed in Deo erat abscquaeritur, dicam quid mihi uideatur sine adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursus habet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus uitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo,
Abbreviated transcription (Latin):
ammodũ agricole seruiunt simi¬
liternesciremus : Nullo modo ta¬
men dubitamus & hominum & ar¬
borum nonnisidm̃ eẽ creatorem:
fideliterq: credimus factan
feminam ex uiro nullo interueni¬
nte concubitu&iam si forte
osta hominis ministratasit per
igelos inoperecrcatoris: XxU¬
Sicut fideliter credimus &iam
uerum factum exfemina nullo
interueniente concubitu cunise¬
men abrahȩdispositum est per
angelos in manu mediatoris:
utrum que infidelib: incredibi¬
leest fidelib: autẽ quur ad regi
geste propri& atem quod d exp̃o
factum est & tantum ad figura¬
tam significationem quo dde
eua scriptum est credibile
uideatur : Anuero sine cuius quã
concubituuir & femina fieripo¬
tuit seminaex inro non potuit.
Etuirginalis uterus unde uir
fier & habebat iurileauten
latus unde femina fier & non ha¬
bebatcumhic dns̃ defteuila nas¬
ceretur ibi deseruo famula
sormaretur: Poteratabũ
quo membro uirgiiserieare
sed qui poss& ostendereincor¬

Expanded text:
admodum agricolae seruiant, simiadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibile est; fidelibus autem cur ad rei gestae proprietatem quod de Christo factum est et tantum ad figuratam significationem quod de Eua scriptum est credibile uideatur? an uero sine cuiusquam concubitu uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo famula formaretur? poterat et dquo membro uirginis creare; sed qui posset ostendere in cor
Abbreviated transcription (Latin):
tur in hac terra nouimus quem¬
ammodum autẽ angeliin hocm¬
doque dammodo agricolens
non utiq: nouimus nam pros¬
tosirernota hominũ industria
fruticum genus nature curu
operar &ur: nihil aliud noss
quam exterra nasci arbores
herbas & ex earum seminib
identidem interram cadentibus:
numquid in notescer& nobis quidua¬
ler& insertio ut alterius generis
lignum radice propria pomapor¬
tar& aliena: & coalescente uni¬
tate iam sua: hec ꝑ agricolarum
operadi dicimus cũ ipsicreatores
arborum nullo modo essent sed
naturae cursum dõ creanti suum
quoddam officiumministerium¬
que preberent: Nequaquamenim
quid quam ꝑ eorumopera ex siste¬
r& si hoc in dĩ opere intimanatu¬
raeratio non haber&: Quider¬
gomirum si hominẽ exosseho¬
minis factam non nouimius quan¬
do creantidõ que mammodum
angeli seruiant ignoramus: qui
nec arborem ex arboris surcu¬
lo inrobore alieno factam nosse
possemus si&istadõ creantiquẽ¬

Expanded text:
tur in hac terra nouimus; quemtur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolentur, non utique nouimus. nam profecto si remota hominum industria fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium ministeriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per eorum opera existeret, si hoc in dei opere intima naturae ratio non haberet. quid ergo mirum, si hominem ex osse hominis factam non nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quem