comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
et apte. Tunc oñs cłia unanimit᷑ te deũ laudaꝰ. cetinerunt¬
¶ Rarolus aũt uidens^ dit. ex quo d̾s ⁊ bissima mat̾ ip̃ius.
hunc locum tm̃ diligunt. nos qui ad honorẽ ip̃oꝵ eum he¬
Idificauimꝰ eũ delrmꝰ dilig̾e toto posse nr̃ et iõ pͥmũ do¬
neat et ab omibꝰ uelle uidentibꝰ uideatur. Et hoc erit ca¬
lix quidam paosissimis siuaracdinis resplendentis ⁊ me¬
lioris qua possit inuenui. ꝙ̃ młtociens de nulle marchas
angenti Redemi quẽ credebam portare apud aqͥnsem iuca¬
pella alamãnia. Et patesla de lapide p̃ciosissimo fc̃a nomẽ
ciuꝰ est uarui maragdinis ⁊ nõ sunt pares ei nͥtres boita¬
te nec stio ut suspicor inhx mundo. unũ uidel apud scĩn
dionisui alud apud scam sophiam iꝯstantiuo politana
ciuitate. Et ipe inet sius maib calioem ⁊ patenã offeirns
in honoiẽ uugĩs maltario posuit. ⁊ ut sꝑ ibi eẽt abb̃i ⁊ moã¬
chis imꝑauit. Optulit et̾ pꝯea cotam suã capłłam paiig

Expanded text:
ci unanimiter ‘Te Deum laudamus’ cecinerunt. Karolus autem videns hoc ait: «Ex quo Deus et beatissima mater ipsius hunc locum tam diligunt, nos, qui ad honorem ipsorum eum hedificavimus, eum debemus diligere toto posse nostro. Et ideo primum doneat et ab omnibus velle videntibus videatur; et hoc erit calix quidam preciosissimi smaracdinis resplendentis et melioris, quam possit inveniri, quem multociens de mille marchas argenti redemi, quem credebam portare apud Aquensem in capella Alamannia. Et patella de lapide pretiosissimo facta, nomen cuius est ‘varii smaragdinis’, et non sunt pares ei nisi tres bonitate nec precio, ut suspicor, in hoc mundo: unum videlicet apud Sanctum Dionisium, alium apud Sanctam Sophiam in Constantinopolitana civitate. Et ipsemet suis manibus calicem et patenam offerens in honorem Virginis in altario posuit et, ut semper ibi essent, abbati et monachis imperavit. Optulit etiam postea totam suam capellam pannis
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓcessione reccunt eos. Et karolus ⁊ om̃s intrauerũt mo¬
nast̾ium. orone fcai exicrũt. ⁊ qualit̾ fec̾ant ⁊ coꝵ uictoriã
karolus alb̃i ⁊ inoachis plenane oĩa ennairauit. et ita
stec̾unt cum gaudio magno illa nerte.
allem ⁊ mõachos. Et coram omili dix albi ⁊ maachis

Expanded text:
processione recprocessione recnasterium. Oratione facta exierunt, et qualiter fecerant et eorum victoriam Karolus abbati et monachis plenarie omnia ennarravit, et ita steterunt cum gaudio magno illa nocte. abbatem et monachos. Et coram omnibus dixit abbati et monachis
Abbreviated transcription (Latin):
gandus eum et suos collirauit incastio oĩa eis nccͣia laigis¬
ssime tbuendo. ¶Inaurora dici karolꝯ suiq sunex̾unt
et dum fuerũt armati urd̾unt monte̾ acutũ ⁊ neĩem sarra¬
cenoꝵ ẽunc ait karolus. In qua ꝑte recesẜunt isti : Et noto¬
land ait apud mõtẽ acutũ. ẽunc karolus cum siis apuo
monte̾ acucũ fuit. Et fernegand clausit portas ⁊ nemine
exur ꝑmisit. Et karolus ad qͣndam fenestiã fecit exur mar¬
cilium. Et dumm uidit eũ dixit ei. Marcilii qͣr iecessĩti a narto¬
na: iunquid exibitis face̾ torneam̾̃tũ nob̾tum ᷑ Au tanꝙ
nictꝰ inclusus ꝑmanebitis in ha castro: At illeait nõ he̾
equos. s ante quã sit amnꝰ elapsus gaudiũ uim ĩ uram ꝓcul¬
dubio ꝯũtetur. Non est locus dix karolus litigandi s qr ĩ¬
Et cͥca montẽ de tauo illa nocte stet̾unt. ¶Die crastina aira
m̃idicm apud cassam fuerũt. Et albas ⁊ mõichi cũ maxia

Expanded text:
gandus eum et suos collocavit in castro, omnia eis necessaria largigandus eum et suos collocavit in castro, omnia eis necessaria largissime tribuendo. In aurora diei Karolus suique surrexerunt et, dum fuerunt armati, viderunt Montem Acutum et neminem Sarracenolandus ait: «Apud Montem Acutum». Tunc Karolus cum suis apud Montem Acutum fuit; et Fernegandus clausit portas et neminem exire permisit. Et Karolus ad quandam fenestram fecit exire Marcilium. Et dum vidit eum, dixit ei: «Marcili, quare recessisti a Narbona? Numquid exibitis facere torneamentum nobiscum, an tanquam victus inclusus permanebitis in hoc castro?» At ille ait: «Non habemus equos. Sed antequam sit annus elapsus, gaudium vestrum in iram proculdubio convertetur». «Non est locus», dixit Karolus, «litigandi; sed quia inEt circa montem de Tavo illa nocte steterunt. Die crastina circa meridiem apud Crassam fuerunt. Et abbas et monachi cum maxima
Abbreviated transcription (Latin):
sequi. et iucrant iam. ꝓ .xu. leucas. et in quodã pessimo pas¬
su u̾ uoratur ad albarras. Nom̃ cuiꝰ fuit ꝑ turpinũ postea
ibi marcilio .xxx.milia saracenos.⁊ t̾a nuilia saumerios.
hoñatos uictualiũ.⁊ septuaginta catelos hon̾atos de auro
et argento cupis ⁊ ciphis ⁊ scutellis mirabłr oꝑatis. Et qr
nox fuit sẽquela iremansit. Et ibidẽ stetie karolus illa noc¬
te. ¶ Marciliꝰ aũt cum om̃ibi qui iuboĩs equis erant usq
crat uassallus suus fernegando / uidelz. qui dun uidit mar¬
ciliũ dixit ei. dñc ego bn dix̾am uob nc apud narbonã ur¬
tis. Alia namq uice cognou̾am ꝯ potenciã karoli qͣr recte
ꝯsulebamꝯ uos ne p̃lium cũ ip̃o modis aliquiln faceretis
pͥ timore karoliasta nocte. Et ferneganm ait. Castrũ hemꝰ
fortissimis ⁊nõ dubitamꝯ karolum noq aliqu̾e uiuctaꝵ
qͣr nõ reredetis modo. Es ad sui ꝯsolatõm remansit. Et ferue¬

Expanded text:
sequi et iverant iam per XV leucas. Et in quodam pessimo passequi et iverant iam per XV leucas. Et in quodam pessimo passu, ubi vocatur ‘Ad Albarras’ – nomen cuius fuit per Turpinum postea ibi Marcilio XXX milia Saracenos et tria milia saumerios honeratos victualium et septuaginta camelos honeratos de auro et argento, cupis et ciphis, et scutellis mirabiliter operatis. Et quia nox fuit, sequela remansit et ibidem stetit Karolus illa nocte. Marcilius autem cum omnibus, qui in bonis equis erant, usque s castri erat vassallus suus, Fernegandus videlicet. Qui dum vidit Marcilium, dixit ei: «Domine, ego bene dixeram vobis, ne apud Narbonam iretis; alia namque vice cognoveramus potenciam Karoli; quare recte consulebamus vos, ne prelium cum ipso modis aliquibus faceretis». ro, fugiam pre timore Karoli ista nocte». Et Fernegandus ait: «Castrum habemus fortissimum et non dubitamus Karolum neque aliquem viventem, quare non recedetis modo». Et ad sui consolationem remansit. Et Ferne
Abbreviated transcription (Latin):
gelde ⁊ pedites marcilii fuerũt. ecc. milia. Et una ꝑs. apud ꝓ¬
aliã
nt̃ eos. dd ultimnũ fuaunt om̃s sanracemi dilagerati ⁊ deiueti
et fuerunt ibi incfecti.s. xiii.milia crualiͥe dites. postea fuit
p̃lium demilitib utͥusq ꝑtis. ⁊ fuit mortale magnũ. Et fue¬
runt ibi int̾facti.xxxx. milia milites xͥai san acenoꝵ. Et p̃ꝑ
lassicudĩem i noctẽ p̃liũ fuit scꝑatum. S tñ si dies plus du¬
rast om̃s sarraceni fuissent deuicti. ¶ Et apud narbonam
cũ om̃ibꝰ siis rediic ⁊ p̃lassitudĩe parum aut nicħ oomed̾ũt
illa nate. s equos ĩparauer̃t b̃n. Illoꝵ aũt aliqui induti
aliqui expoliati forcit᷑ dornuerũt. ¶ Marciliꝰ aũt de ꝯsilio
oĩum suoꝵ. fugam ampuit illa uocce. Et añ quã dies esser
seꝑatus fuit a norbona ꝑ unam leucam et plus. Et dum dies
fuit. custodes narbone narrauerũt karulo ꝙ marciliꝯ fugam

Expanded text:
gelde et pedites Marcilii fuerunt CCC milia. Et una pars apud gelde et pedites Marcilii fuerunt CCC milia. Et una pars apud aliam, inter eos. Ad ultimum fuerunt omnes Sarraceni dilacerati et devicti et fuerunt ibi interfecti CXIIII milia christiani pedites. Postea fuit prelium de militibus utriusque partis et fuit mortale magnum. Et fuerunt ibi interfecti XXXV milia milites Sarracenorum et propter lassitudinem et noctem prelium fuit separatum. Sed tamen, si dies plus durasset, omnes Sarraceni fuissent devicti. Et Karolus apud Narbonam cum omnibus suis rediit et pre lassitudine parum aut nichil comederunt illa nocte, sed equos preparaverunt bene; illorum autem aliqui induti, aliqui expoliati fortiter dormierunt. Marcilius autem de consilio omnium suorum fugam arripuit illa nocte et, antequam dies esset, separatus fuit a Narbona per unam leucam et plus. Et dum dies fuit, custodes Narbone narraverunt Karolo, quod Marcilius fugam
Abbreviated transcription (Latin):
magna clamauit fortit ⁊ hospiuellꝰ secũ. ftiragando curna¬
filiꝰ. belligando.Satando. falsabroniꝰ. sabrando. dtenand.
et om̃s alii Reges signũ suũ quil exclamanto ⁊ suos put
meliꝰ potuit congͥauit. Et resuptis iuribꝰ usq ad sc̃m cͥ̾sar¬
tum iͥ auos om̃s mala sponte eoꝵ uuilit expulerunt.  qr¬
milites ex utraq ꝑte fessi erant cessauit aliqͣnculũ p̃lium.
Ot gelde om̃õ ⁊ pedites uen̾unt ex utraq ꝑte. et ꝑs illoꝵ p
se quil app̾hendit ꝓ ut meliꝰ potuit se aptauit. ¶ Fuerũt
namq ibigelde siue comunie normãnoꝵ teotonicoꝵ. Ange¬
uoꝵ. britonũ. mãselaꝵ coloniensiũ. francigenoꝵ. flandxcu¬
siũ. pictauienciũ picandoꝵ. pontinoꝵ b̃iuiatoꝵ. santongeuaũ
uianc̃siũ rutinẽtiũ. albiensiũ eiturtũ. uasconũ. ⁊ tholosane¬
iii. carrussenciũ ⁊ młtoꝵ alioꝵ locoꝵ. et fuerũt int̾ om̃s. C̃¬
.xxx. iuilia. Et om̃s in siuiul seriatim neu̾unt. ¶ Ex alia pte

Expanded text:
magna clamavit fortiter et Hospinellus secum, Ferragandus, Turnafilius, Belligandus, Satandus, Falsabronius, Sabrandus, Atenandus et omnes alii reges, signum suum quilibet exclamando, et suos, prout melius potuit, congregavit. Et resumptis viribus usque ad Sanctum Crisantum christianos omnes mala sponte eorum viriliter expulerunt; lium. Et gelde omnes et pedites venerunt ex utraque parte. Et pars illorum per se quilibet apprehendit et, prout melius potuit, se aptavit. Fuerunt namque ibi gelde sive comunie Normannorum, Teotonicorum, Angevorum, Britonum, Manselorum, Coloniensium, Francigenorum, Flandrensium, Pictaviencium, Picardorum, Pontinorum, Berviatorum, Santongencium, osanorum, Carcassencium et multorum aliorum locorum; et fuerunt inter omnes CXXX milia, et omnes insimul seriatim venerunt. Ex alia parte
Abbreviated transcription (Latin):
tõr fuciũt miaibsi stupesti. Et dñs leo iẜ. karolũ t alios
uideus eisomĩa quałr fc̃a fu̾ant ennatranit. ¶ Ipilir audi¬
entes leticia igaudio refecti fientes p̃gaudio grates ip̃idi
sias potuit lauit que maclas ⁊ obscuntates orĩ ciiadii.
albiensis garinꝰ noĩe. triꝰ soricinꝰ b̃nardꝯ. Audientes hoc
iutrauaunt mõast̾ĩum. ⁊ ablutis acłis ex aqua supratc̃a.
claritus uisus fuit eis ammo restaurata ꝓculdubio. qui ui¬
dentes itab̾n uł meliꝰ ꝙͣ unqũa ind̾iut flentes ⁊ clamãtes
rcor magna añ altarr bẽ uirgis sunt ꝓstrati. B̃ndicentes ⁊
laudantes deũ. De quoꝵ uisꝯ restauratõe fuerũt om̃s qͣm
egennt uissime nirgini mͦ amore auꝰ eiꝰ filiꝰ eistale et
tam magnũ miracłm demonstrauit. ¶ Dñs aũt apłicus¬
et aibp̃ turpinus. ampulla qͣndam de aqua illa b̃issima u
plũpna altaris posuerũt ut aqua illa sꝑ ĩmemoria ħret.¬

Expanded text:
stupefacti. Et dominus Leo papa Karolum et alios videns eis omnia, qualiter facta fuerant, enarravit. Ipsi hoc audientes leticia et gaudio refecti flentes pre gaudio grates ipsi Deius potuit, lavit, que maculas et obscuritates omnium emundavit. Albiensis, Garinus nomine, tertius Soricinus Bernardus, audientes hoc intraverunt monasterium; et ablutis occulis ex aqua supradicta claritas visus fuit eis omnino restaurata proculdubio. Qui videntes ita bene vel melius, quam unquam viderint, flentes et clamantes voce magna ante altare beate Virginis sunt prostrati benedicentes et laudantes Deum. De quorum visus restauratione fuerunt omnes quam egerunt beatissime Virgini Marie, amore cuius eius filius eis tale et 3050 tam magnum miraculumepiscopus Turpinus ampullam quandam de aqua illa benedictissima in columpna altaris posuerunt, ut aqua illa semper in memoria
Abbreviated transcription (Latin):
dix. ꝙ nũquã eẽt eoꝵ ĩmenior. s adhuc plura ꝙͣ dederit
duet nc̃astĩo. Et concessic petitõm ronscratõis mõast̾ii.
Et Rogauit dñm pp̃m ut eum honorabiliꝰ qũa poss et ho¬
nestiꝯ consecrant. ¶Qui indens audienciam peciit et
siurcẽ susi ẜmonẽ ꝓferens in hunc mod̾. uin frẽs ⁊ filii
nõ suat nͥ.u. dies usq ad pascha. ⁊ in hac quadragesima
uiłta passi estis. ido̾ ꝯsulo ut oñs simo hic infesto. ⁊ ut ho¬
ac. ⁊ die martis po octabas pasce consocrabr. int̾ĩm pcurr¬
tis quałr debratis ur̃a negraa facere.⁊ quiescatis in pace
ualcatis. Et ip̃e dignetur nobctum hospitari qui ꝓ uobis
die illa amortis resiutẽ. ut nob̃ iet̾nũ aĩ gaudio ritã
daret. Et ciꝰ ẜmonẽ ⁊ ꝯsiliũ om̃s aꝓpbauerũt. ¶ Mandau̾¬

Expanded text:
c plura, quam dederit, daret monasterio. Et concessit peticionem consecrationis monasterii et rogavit dominum papam, ut eum honorabilius, quam posset, et honestius consecraret. Qui respondens audienciam peciit et surrexit suum sermonem proferens in hunc modum: «Viri fratres et filii, non sunt nisi V dies usque ad pascha et in hac quadragesima multa passi estis; ideo consulo, ut omnes simus hic in festo et, ut hodie Martis post octabas pasche consecrabitur. Interim procuretis, qualiter debeatis vestra negotia facere, et quiescatis in pace valeatis; et ipse dignetur vobiscum hospitari, qui pro vobis die illa a mortuis resurrexit, ut nobis in eternum cum gaudio vitam daret». Et eius sermonem et consilium omnes approbaverunt.
Abbreviated transcription (Latin):
bonam plusꝙͣ.xiiii. mlia. ⁊ ita laqntes uenunt usq
ad portam Negiam.⁊ nolucrunt ntus intrare s uixta
sc̾m felicem posuerũt se ⁊ erectis tentoriis. Et rotolan¬
dus traxit suũ tentoriũ ⁊ stetit ex̃ cum illis. ⁊ alu qua
plimi illa nocto. ¶S mairiliꝯ de ꝯsilio suoꝵ baronuu
remoiit se ab illo lero in quo erat in pͥncipio nectis. et
colloauit seapud sc̾i cͥsantũ ꝓpe pet̾atum ⁊ inoqͣriag
qr int̾ ex̃citiun karoli ⁊ ciuitatem noluit rman̾e. ¶Et

Expanded text:
bonam, plus quam XIIII milia. Et ita loquentes venerunt usque bonam, plus quam XIIII milia. Et ita loquentes venerunt usque ad Portam Regiam et noluerunt intus intrare, sed iuxta Sanctum Felicem posuerunt se erectis tentoriis. Et Rotolandus traxit suum tentorium et stetit extra cum illis et alii quam plurimi illa nocte. Sed Marcilius de consilio suorum baronum removit se ab illo loco, in quo erat in principio noctis, et collocavit se apud Sanctum Crisantum prope Petriacum et Iuncquerias, quia inter exercitum Karo
Abbreviated transcription (Latin):
et pictauieusis caimi .x. inilibꝰ militũ iusimuil inu̾erũt
ieos ⁊ Ante ꝙͣ lora trabxuent int̾fecunt .xuͣ. milia sana¬
anos. ¶Et quidam nobilis sarracenus dix maitilio. do¬
cratus ⁊ nuinabatis ꝙ usq ꝑisius mala sponte oũ i
lum qui oñis aragonenses inc̾feat. ⁊ nisi pparetis geuit̃
nr̃am ad p̃liandũq exortetis deuictꝰ eritis ⁊ nos ome
puldubio int̾fecti. ¶ Et marriliꝯ hor audiens gentero
suani ꝯfortando ꝓut meliꝯpotuit ad facient᷑ pieliũ pͥri¬
rauit. Et torneamentũ durauit usqͦ fuit noꝵ Et kaio¬
lus apud montẽ laurinũ rediit. ⁊ stecit ibi cũ suis om̃b
illa nate. alii qui erant ap̃ am sesimã tnsierũt stagnũ
et fuerunt.xxx. milia milites. Et rotoland. ⁊ xii. purs
audientes ꝙ ip̃i uet̾iant. exierunt ad eos. ⁊ dum fuerũt
nenses. et eraut . xxx. qͥnq mnilia ⁊ quadringenti. ⁊ intor¬
ieamento plusquã. xx.milia. ⁊ ip̃e met dum ĩtrauit nai¬

Expanded text:
 X milibus militum insimul irruerunt in eos et, antequam lora traherent, interfecerunt XX milia Sarracenos. Et quidam nobilis Sarracenus dixit Marcilio: «Docratus et minabatis, quod usque Parisius mala sponte omniumlum, qui omnes Aragonenses interfecit et, nisi preparetis gentem vestram ad preliandumque exortetis, devictus eritis et nos omnes proculdubio interfecti». Et Marcilius hoc audiens gentem suam confortando, prout melius potuit, ad faciendum prelium preparavit et torneamentum duravit usquequo fuit nox. Et Karolus apud Montem Laurinum rediit et stetit ibi cum suis omnibus illa nocte. Alii, qui erant apud Amsesunam, transierunt stagnum et fuerunt XXX milia milites. Et Rotolandus et XII pares, aunenses et erant XXX quinque milia et quadringenti et in torneamento plus quam XX milia et ipsemet, dum intravit Nar
Abbreviated transcription (Latin):
mediũ sꝙauit. Et marciliꝯ signũ exclaniaus forait huit
succursum. ⁊ at̾ra fuit ꝑ suos sinios eleuatus. Aymcrios
de narbona uidit almassoiẽ cordule. inut meũ ⁊ pussit
facti. Et ꝑ duos dies durauit corneam̾̃itũ ⁊ fuerũt int̾focti
tͥa milia sarraceni exceptis .xi. milia sup̃dc̾is. ¶ Et rotolã¬
dus et aymeris cũ sius ⁊ aĩ luao maximo gaudentes et
ylares uarbouam intrauerũt. Marciliꝰ ⁊ sui dolentes ad tẽ¬
toria redicrunt. ¶ Et Rotolando ⁊ aymenca suos nũcios
apud karolum tͣnsiuifunt cũ lr̃is ꝯtinẽtes qualłr narbonã
intrau̾ant ⁊ de corneamento ⁊ qͣtuor decim nuilia sarraceni
fucrũt illa dio int̾focti. ⁊ almassorus cordube ⁊ młti alii no¬
biles. ⁊ tocũ qualit̾ accum fuat illa die. ¶ Karolꝯ aũt post
aliquot dies mit apud carcassonã. ⁊ q̃x eum honorifice cũ
marima solle̾ piutate suscepit. Et inseq̃nti  faloo de monte¬

Expanded text:
medium separavit. Et Marcilius signum exclamans fortiter habuit medium separavit. Et Marcilius signum exclamans fortiter habuit succursum et a terra fuit per suos socios elevatus. Aymericus de Narbona vidit Almassorem Cordube, irruit in eum et pefacti; et per duos dies duravit torneamentum et fuerunt interfecti tria milia Sarraceni exceptis XI milia supradictis. Et Rotolandus et Aymericus cum suis et cum lucro maximo gaudentes et ylares Narbonam intraverunt; Marcilius et sui dolentes ad tentoria redierunt. Et Rotolandus et Aymericus suos nuncios apud Karolum transmiserunt cum literis continentes, qualiter Narbonam intraverant et de torneamento et quod quatuordecim milia Sarraceni fuerunt illa die interfecti et Almassorus Cordube et multi alii nobiles et totum, qualiter actum fuerat illa die. Karolus autem post aliquot dies ivit apud Carcassonam et episcopus eum honorifice cum maxima sollempnitate suscepit. Et in sequenti die Falco de Monte
Abbreviated transcription (Latin):
scm cͥsantum fuit torncamentũ. Et rotoland cĩ durãdardi
uidentibi omĩbꝰ scuidit ꝑ mediũ plumeratũ ictus auꝰ om̃s
alios t̾ruit ⁊ expauit. Oliueriꝯ detrũcauit caput barramo
Augĩꝰ ꝓstrauit mortuũ cabractũ. Gamson de brita̾ma nĩc¬
xit cum hospinello ⁊ ambo eu̾si cecid̾unt int̾ram sangͥne
madefc̃am. ydonis int̾fecit plageletũ. Aymeri de narbo¬
na uidit marciliũ ⁊ dix̾ eiꝙ male obsederat uarbonã. Et
marrlliꝯ rendit ei ꝙ nec ip̃e nec karolus euaderet. a suis ma¬
mibꝰ neo aliquis alior. ¶ Et dum int̾se ad inuice̾ laqrent᷑
Rotolando agnouit eum impetũ faciens ensem ut eum
ꝑcut̾et oleuanit. S marciliꝰ ip̃m uideus ⁊ agnoscens ꝑ¬
ut ciaꝰ potuit apud suos fugam ampuit ⁊ ip̃c pꝯ eũ. et
dum uidit mariliꝰ ꝙ nõ pot̾at euatere ꝓstiauit se ex eqͣ
Et rotolando credeus eum aciugisse ꝑcussit equin ⁊ eum ꝑ

Expanded text:
Sanctum Crisantum fuit torneamentum. Et Rotolandus 2650 cum Durandarda Sanctum Crisantum fuit torneamentum. Et Rotolandus 2650 cum Durandarda videntibus omnibus scindit per medium Plumeratum, ictus cuius omnes alios terruit et expavit. Oliverius detruncavit caput Barramo, Augerius prostravit mortuum Cabraetum, Samson de Britania iunxit cum Hospinello et ambo eversi ceciderunt in terram sanguine madefactam; Ydonis interfecit Plageletum. Aymericus de Narbona vidit Marcilium et dixit ei, quod male obsederat Narbonam; et Marcilius respondit ei, quod nec ipse nec Karolus evaderet a suis manibus nec aliquis aliorum. Et dum inter se ad invicem loquerentur, Rotolandus cognovit eum; impetum faciens ensem, ut eum percuteret, elevavit. Sed Marcilius ipsum videns et cognoscens, prout cicius potuit, apud suos fugam arripuit et ipse post eum. Et dum vidit Marcilius, quod non poterat evadere, prostravit se ex equo; et Rotolandus credens eum attingisse percussit equum et eum per
Abbreviated transcription (Latin):
ailucniã apͣ clarũ monte̾. ⁊ĩ młtis aliis ꝓtibꝰ tam elias qͥ m
laycio quilꝯ cumqi arma defcne pot̾uit. ⁊ deferant uictua¬
li sigillatis. Et karolus fecit fĩ fortias ⁊ castella u mõastio
ne si uenirent eo absente possent moast̾ium destruere. ¶ et
Rotolando et aymericus ⁊ om̃s cum .xu.miliamilitũ die
uen̾is quadam dcã nocte exierunt de crassa. ⁊ cͥca aurorã fuc¬
runt iux̃ narbonã ⁊ equis bñ cinglatis ⁊ stͥctis. quil cum
armis uon̾unt iũcti ⁊ simł ꝑ mediũ ex̃citum acidendo et
tetruncando usq ad periacum. Et añquã sarraceni ẽent
leuati nec armati.xi. milia ⁊ octingenti de ip̃is fuerũt uit¬
fecti. ⁊ septẽ milia equos lucrati fuerũt aurũ ⁊ argencũ pã¬
nos serioos ⁊ alia suꝑpellectilia infinita. ¶ Marciliꝯ ho au¬
diens ⁊ om̃s illii de ex̾citu. ex clamãtes anide signũ est mar¬
cilii. quil ꝓ ut aiciꝰ potuit se armauit. Et int̾ penatrad et

Expanded text:
tis aliis partibus, tam clericis quam laycis, quibuscumque arma deferre poterint, ut deferant victua sui anuli sigillatis. Et Karolus fecit fieri forcias et castella in monasterio, ne, si venirent eo absente, possent monasterium destruere. Et Rotolandus et Aymericus et omnes pares cum XV milia militum die Veneris quadam dicta nocte exierunt de Crassa et circa auroram fuerunt iuxta Narbonam. Et equis bene cinglatis et strictis quilibet cum armis venerunt iuncti et simul per medium exercitum occidendo et detruncando usque ad Periacum. Et antequam Sarraceni essent levati nec armati, undecim milia et octingenti de ipsis fuerunt interfecti, et VII milia equos lucrati fuerunt, aurum et argentum, pannos sericos et alia suppelectilia infinita. Marcilius hoc audiens et omnes alii de exercitu exclamantes ‘arride’ – signum est Marcilii – quilibet, prout cicius potuit, se armavit et inter Penetrad et
Abbreviated transcription (Latin):
er̃atum ⁊ ꝑ uillam. ut oñs arnairntur ꝓut aciꝯ possent
iter ũsus narbonami arripent et ñc ip̃e prpit fuit fcm. ¶
Et karolus cum toto ex̃citu apud borrianam it᷑ ampiut.
S: helias ucĩt apud ciassam ⁊ moãcti cũ huilit recepinit
et u̾̃e salutaruit eos ex ꝑte karoli. natrans eisꝙ. karolus

Expanded text:
ercitum et per villam, ut omnes armarentur et, prout cicius possent, iter versus Narbonam arriperent et, sicut ipse precepit, fuit factum. Et Karolus cum toto exercitu apud Borrianam iter arripuit. Sed Helias venit apud Crassam et monachi eum humiliter receperunt et ipse salutavit eo
Abbreviated transcription (Latin):
nũ om̃s aulgonẽses ad huc inlectis ꝑ suꝑbiam inuener̃
et accit̾unt eos om̃s ⁊ equos aurũ ⁊ argentũ pannos se¬
ncos tentoria ⁊ omĩa amparũt.⁊ fuerũt ibi int̾fcĩ.xxxuͤ.
milia ⁊ qͣtuor centi aragonenses ⁊ ub euaẜunt nͥ quatuor.
qui apud marciliũ ueĩentes qualit̾ eos crcrd̃ant narraũ¬
runt. et ip̃x ⁊ alii hoc audientes dolore fuerũt nimio agꝯ¬
tiati. ¶ Et feat p̾conizar ꝑ tocũ ex̾citum ut armarent᷑
et ibidem fucrũt armati. Et kͣalus ueĩt apud eos suauit᷑
et planc cũ toto ex̾citu b̃tissimã iurgĩem dep̃cans ut uie¬
toria dignetur ei ꝯcedere. Et c̾ca q̃ndam ruui. int̾ mou¬
tem laurimĩ ⁊ narbonã. fuit torneam̃tũ maximũ. ¶ Et
karolus pͥo ueĩcns feliũ rogem segonic int̾ra ꝓstrau̾

Expanded text:
num omnes Aragonenses adhuc in lectis per superbiam invenerunt num omnes Aragonenses adhuc in lectis per superbiam invenerunt et occiderunt eos omnes et equos, aurum et argentum, pannos sericos, tentoria et omnia occuparunt. Et fuerunt ibi interfecti XXXV milia et quatuor centi Aragonenses et non evaserunt nisi quatuor, qui apud Marcilium venientes, qualiter eos occiderant, narraverunt. Et ipse et alii hoc audientes dolore fuerunt nimio angustiati. Et fecit preconizari per totum exercitum, ut armarentur, et ibidem fuerunt armati. Et Karolus venit apud eos suaviter et plane cum toto exercitu beatissimam Virginem deprecans, ut victoriam dignetur ei concedere. Et circa quendam rivum inter Montem Laurinum et Narbonam fuit torneamentum maximum. Et Kar
Abbreviated transcription (Latin):
milites ⁊ lrẽ. icachi annati. ⁊ uii. unlia pedites uala brnc
amitoto cẽcitui. Et kaiolus uidens cum tam decenti socie¬
tate gauisus fuit qua płimũ ⁊ cum osculando mirabilit̾
ꝯmendauit. ¶ Et dum fuerũt ꝯg̾ati om̃s karolus fecit
ut meliꝰ poss faceret. ¶ Et dñs pp oñs absoluit ab oĩbꝰ¬
rt̾is sius ⁊ cos bndixit ⁊ ꝓmisit eis ꝙ si aliqui morriẽt᷑
aĩe eoꝵ cẽtit in celesti palatõ collecate.⁊ u̾sus narbonã cũ
gaudio maximo iuerunt. ¶ Et ductor dixit karulo. Dñc
om̃s. aragonenses iueĩetis apud bulianũ ⁊ apud moncẽ
laurimĩ. qui ꝑ suꝑbiam nolunt cũ alio ex̃citu comorari.
Et karolus dix̃. pͥmitꝰ paildubio demĩoemꝰ eos. Et ĩ plano
pulcio ux̾ narbonã ded̾erũt auenã equis ⁊ comederunt
et fuit nox. ⁊ aliqͣntulũ dormierũt ⁊ pea u̾sus narbonam
iuerunt. Et in aurora in yͥnapio plani iux̃ harbonã fue¬
runt. et uidentes tentoria ⁊ ex̃citum ⁊ apud mõte̾ lauri¬

Expanded text:
tes valde bene cum toto exercitu. Et Karolus eum videns cum tam decenti societate gavisus fuit quam plurimum et eum osculando mirabiliter commendavit. Et dum fuerunt congregati omnes, Karolus fecit prout melius posset, faceret. Et dominus papa omnes absolvit ab oaliqui morerentur, anime eorum essent in celesti palatio collocate. Et versus Narbonam cum gaudio maximo iverunt. Et ductor dixit Karolo: «Domine, omnes Aragonenses invenietis apud Bulianum et apud Montem Laurinum, qui per superbiam nolunt cum alio exercitu commorari». Et Karolus dixit: «Primitus proculdubio devincemus eos». Et in plano pulcro iuxta Narbonam dederunt avenam equis et comederunt. Et fuit nox et aliquantulum dormierunt et postea versus Narbonam iverunt. Et in aurora in principio plani iuxta Narbonam fuerunt et videntes tentoria et exercitum et apud Montem Lauri
Abbreviated transcription (Latin):
xrx amilia militibꝰ de aduentu cura marilia huit maxĩ
gandiũ ⁊ cũ ⁊ scelos mr̃ suũ fecit tentoriũ collocan. Postã
narrauit ci mortẽ fr̃ĩs sui et qualit̾ karolus eos male tcͣta¬
uerat ⁊ morte̾ aragonẽsiũ. Et tornabella hoc audiens ma¬
hometũ uuraut ꝙ autelissime die crastina hoc uindicar
et ꝙ falconẽ de montesclario decapitaresi cũ poss loco ali¬
quo muenur. his dc̃is comederũt pꝯea aliqͣntulũ dormic
ie crastimil mane cornabellꝰ armauit se cum rũt¬
sius omĩ ⁊ ad ex̃citum karoli insultauit. et .uͦ. do¬
micellos qui equos ad aqu̾a dux̾at int̾fecit. Et falco de
mõte sclirio fuit armatus ⁊ maxima ꝑs ex̾citus ⁊ eos in¬
secuiti fuerũt añ se positis et faloo uidens eũ ita apte et
cunalit fugcir suis omĩb añ se positis: quesiuit quis
erat. et ille rendeus ait ꝙ tornabella noĩabatur.⁊ suũ no¬
inen siłr q̃sunt. qui respondens faloo de mõtesclario uo

Expanded text:
abuit maximum gaudium et eum et suos iuxta suum fecit tentorium collocari. Postea narravit ei mortem fratris sui et qualiter Karolus eos male tractaverat et mortem Aragonensium. Et Tornabellus hoc audiens Mahometum iuravit, quod crudelissime die crastina hoc vindicaret et quod Falconem de Montesclario decapitaret, si eum posset loco aliquo invenire. His dictis comederunt; postea aliquantulum dormierunt. Die crastina mane Tornabellus armavit se cum suis omnibus et ad exercitum Karoli insultavit et V domicellos, qui equos ad aquam duxerant, interfecit. Et Falco de Montesclario fuit armatus et maxima pars exercitus et eos insecuti fuerunt. Et Falco videns eum ita apte et curialiter fugere suis omnibus ante se positis, quesivit, quis erat. Et ille respondens ait, quod Tornabellus nominabatur et suum nomen similiter quesivit, qui respondit: «Falco de M
Abbreviated transcription (Latin):
nita ꝯganerant. ¶ Eunc karolus ht audiens mãdauit ĩ
duisis ꝑtibo suos nũcios ut om̃s quicũqr possent. armade¬
frrr as cumucsient. ⁊ nullus ec̃t ausuo reniane. ⁊ s rema¬
neret eiꝯmimiciaia in cuureret ⁊ inpetuũ dãpnaret. adi¬
sitraut apud tholosam albiũ. cacuia. lemoriuũ. petragori¬
um. fugoiem. burdegalem. pictauiã normandiam dielami¬

Expanded text:
nita congregaverant. Tunc Karolus hoc audiens mandavit in nita congregaverant. Tunc Karolus hoc audiens mandavit in diversis partibus suos nuncios, ut omnes, quicumque possent arma deferre, ad eum venirent et nullus esset ausus remanere et, si remaneret, eius inimiciciam incurreret et in perpetuum dampnaretur. Misit autem apud Tholosam, Albium, Caturcum, Lemozinum, Petragorium, Engolismum, Burdegalem, Pictaviam, Normandiam, Ba
Abbreviated transcription (Latin):
fecunt akanilo ꝯfirmari. ¶ Postea uixit helias karulo ꝙ
ei placeat ut sẽcuĩ eat in yspaniã qm̃ ꝑatus est eum uiuare
et quieq eiplacũit faceir. Et kairlis Hndit ei qd̾ ñ urt
secum qi moastenũ erat adhuc paup᷑ noui. ⁊ nolebat qd̾
erpensis ꝯfundetur. ¶ Ec dũ ista laqrent adinuicẽ. Duo
uucu ueminit de uarbona ⁊ muen̾unt aymericũ iux̾ca¬
pellam sti michaes ⁊ cum salutantes narrauerũt ei ꝙ mar¬
ciliꝯ debebat statim ucĩre apud narbonã ⁊ almassorus cor¬
dulr.cum. ces. milibꝰ milicũ ⁊infinita młtitudse peditũ
ninantes eis ⁊ ciedentes ꝙ karolus apud franiani redinss
ent obseata. ⁊ mõast̾ium scĩ cͥsanti destructũ ⁊ sai felicis ata
fimeuant ũba sua ꝙ alii duo uen̾unt. nairantes ꝙ plusqͣm
o miliam equis destruxunt boruanã ⁊ deuastauetunt totã
firam bones raccas ⁊ as̃alia ceta dep̃dando ⁊ ꝙ iamuen̾ant
usqrat san muchaciei de nausa ⁊ iux̃ orbionem asabiauifi¬

Expanded text:
fecerunt a Karolo confirmari. Postea dixit Helias Karolo, quod ei placeat, ut secum eat in Yspaniam, quoniam paratus est eum iuvare et, quicquid ei placuerit, facere. Et Karolus respondit ei, nolebat, quod expensis confunderetur. Et dum ista loquerentur ad invicem, duo nuncii venerunt de Narbona et invenerunt Aymericum iuxta capellam sancti Michaelis et eum salutantes narraverunt ei, quod Marcilius debebat statim venire apud Narbonam et Almassorus Cordube cum CCC milibus militum et infinita multitudine peditum, minantes eis et creerat obsessa et monasterium sancti Crisanti destructum et sancti Felicis atquefinierant verba sua, quod alii duo venerunt narrantes, quod plus quam C milia in equis destruxerunt Borrianam et devastaverunt totam terram, boves, vaccas et animalia cetera depredando et quod iam venerant usque ad sanctum Michaelem de Nausa et iuxta Orbionem animalia infi
Abbreviated transcription (Latin):
rnanunit᷑ neĩelunt. Et karolus narrauit ei qualit᷑ Rotolã
efficctur diuiua miẜatõe inspirante. Et młta ei ꝓmisit. Et
falco cũ sius ex̃ iullam uisuis met tentoriis hospitauerũt.
Seq̃nti die uon̾unt ualcones ⁊ tam equites qua pedites
fuerũt.lx̃.milia munici. Et karalus audito ꝙ uei̾ebant obui¬
auit illis. ⁊ eos iudens gaudio magno facies resplenduit
iruboir qua płimo colorata ⁊ alacrit cos salutando susceỹ
et eis omĩa qualit mairiliꝰ narbonã obsederat. ⁊ qualiter
Notolaudus ĩ introitu fec̾at ennarrauit. Q ii renderunt çi
egit eis qr tamb̃n ⁊ honorifice uen̾ant. Et rendit ꝙ meliꝰ
ciat ad hus alios expectart ⁊ cc̃ uilla pr iipami fiuminis
exceptis peditibꝰ ⁊ aliis quoꝵ erat numcui infinitꝰ. ⁊ ibidẽ
se iueca alios collocauerunt. ¶ Et illa uocte neĩt albas
crasse et narrauit karulo ꝙ dic p̾tĩta int̾feat Rotoland ꝯ
regem pampilonie apud broluĩ ⁊ dic uen̾̃is alcarum d̾

Expanded text:
nt. Et Karolus narravit ei, qualiter Rotolaefficeretur divina miseratione inspirante; et multa ei promisit. Et Falco cum suis extra villam in suismet tentoriis hospitaverunt. Sequenti die venerunt Vascones et tam equites quam pedites fuerunt LX milia muniti. Et Karolus audito quod veniebant, obviavit illis et eos videns gaudio magno facies eius resplenduit rubore quam plurimo colorata; et alacriter eos salutando suscepit et eis omnia, qualiter Marcilius Narbonam obsederat 2700 et qualiter Rotolandus in introitu fecerat, ennarravit. Qui responderunt ei: egit eis, quia tam bene et honorifice venerant, et respondit, quod melius erat adhuc alios expectare. Et extra villam prope ripam fluminis tum armatorum exceptis peditibus et aliis, quorum erat numerus infinitus; et ibidem se iuxta alios collocaverunt. Et illa nocte venit abbas Crasse et narravit Karolo, quod die preterita interfecit Rotolandus regem Pampilonie apud Brolium et die Veneris Alcayum de
Abbreviated transcription (Latin):
dñam oriundam. Et rogauerũt eam ut intraret ciuitatẽ
ũba alia ⁊ curialia. Notolandꝰ q̃siuit ab ea que maritum
uellet. uł si aliqũe incorte suo ꝓposũat ut ħret. At illa ren¬
dit ꝙ si ei ⁊ dño karulo plac̾e̾t libent uellet falconẽ demõte¬
clario. ¶ Certe dixit Rocolandꝰ ualde b̃n elegistis. qm̃ sipe¬
siblitatem ħret uullꝰ eo ꝓbior est in mũdo. Et eũ hebitis ꝓ¬
culdubio ⁊ critis cum co dña nobilis ⁊ bona. ⁊ inbirui apt
crassam si deo placuit baptizata. Istuo plusqũa alius de sido̾
dixit ula ⁊ qr baptismũ tũi distuli doseo ultia modũ. ¶Et
dum talia int̾se laqyentur falco de montesclario ⁊ qp̃t car

Expanded text:
nam Oriundam et rogaverunt eam, ut intraret civitatem. verba alia et curialia Rotolandus quesivit ab ea, quem maritum vellet vel si aliquem in corde suo proposuerat, ut haberet. At illa respondit, quod, si ei et domino Karolo placeret, libenter vellet Falconem de Montesclario. «Certe», dixit Rotolandus, «valde bene elegistis, quoniam, si possibilitatem haberet, nullus eo probior est in mundo. Et eum habebitis proculdubio et eritis cum eo domina nobilis et bona et in brevi apud Crassam, si Deo placuerit, baptizata». «Istud plus quam aliud desidero», dixit illa, «et quia baptismum tantum distuli, doleo ultra modum». Et dum talia i
Abbreviated transcription (Latin):
teus ci ꝙ ꝓ ut mcliꝰ posset seħret ⁊ sꝑ erit ad ciꝯ bnplacitũ
iratrard.¶ Aymeno et̃ deuartona dedit ci mille mairhas aigẽt.
get. et si ncc̾m fu̾it adutorium a p̾bebit ⁊ succursũ. Et ip̃a
dimisit ei omĩa dicens ꝙ ip̃a ⁊ falco suam uolũtatẽ sꝑi.
omĩto aidimplere̾t. ¶ Onũbu hiis ꝑ actis ꝙmeato accepto ae

Expanded text:
r erit ad eius beneplacitum preparata. Aymericus etiam de Narbona dedit ei mille marchas argenti get et, si necessarium fuerit, adiutorium ei prebebit et succursum. Et ipsa dimisit ei omnia dicens, quod ipsa et Falco suam voluntatem semper in omnibus adimplerent. Omnibus hiis peractis, comeato a
Abbreviated transcription (Latin):
ai aut fuciunt deapicati onus. et talit capci auitate
sererunt tam into quã crꝰ cum gaubio i Arimo illa nate
ot incapicer. mensiũ apo die obsidionis fuit ꝓtuloubio
semi ⁊ alios intfectos nobiles apud crassam deserru ete
tar mriis ⁊ decenti.  Incapite uͥo acto dier captonis

Expanded text:
a civitate eterunt tam intus quam extra cum gaudio maximo illa nocte. Et in capite V mensium a primo die obsidionis fuit proculdubisem et alios interfectos nobiles apud Crassam deferri et ntur maximo et decent
Abbreviated transcription (Latin):
et or puinda in hio tantorio comederunt. ¶Die arstuia ire
de panno serico albissimo intynea quadam plena aqua hono¬
nifiae baptiz auit. Et karolus eamtenuit infontałꝰ patens
ꝙ eiꝰ fuit. ⁊ oriunda de montesclauo fuit Pea applłata. ibi¬
dem sollempnit̾ falconi eam ĩ matioĩo copłauit missi cele¬
brata erierunt.amõasti̾o.S dila oriunda optulit lenͥgurs¬
duos yannos sencos ⁊ ynũ ꝑamquolz alior altarior¶Et
dum fuenũt ad tentoriũ karoli. karolus dedit filiose suc e.
cquos nobiles ⁊ lonos. ⁊ clamides cũ timias foriatios a pei¬
uilo rariis i herminus ⁊ cupas ⁊ ciphos argeuttos depxang
cam ut bona dña cet ⁊ fidelis uͥana ⁊ deum diligat pauresq
sustentet. moribꝰ lonitate ⁊ sapĩa sit ornata. ¶ Et ipa Qu¬

Expanded text:
et Oriunda in suo tentorio comederunt. Die crastina manede panno serico albissimo in tynea quadam plena aqua honorifice baptizavit. Et Karolus eam tenuit in fontibus patrinusque eius fuit, et Oriunda de Montesclario fuit postea appellata. Ibidem sollempniter Falconi eam in matrimonio copulavit; missa celebrata exierunt a monasterio. Sed domina Oriunda optulit altarduos pannos sericos et unum in quolibet aliorum altariorum. Et dum fuerunt ad tentorium Karoli, Karolus dedit filiole sue C equos nobiles et bonos et C clamides cum tunicis forratis de pellibus variis et herminiis et cupas et ciphos argenteos deprecans eam, ut bona domina esset et fidelis christiana et Deum diligat pauperesque sustentet, moribus, bonitate et sapientia sit ornata. Et ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
gonos. ta hebuo.xx. in regna sairacenoꝵ. Et ꝑ narbona¬
entis dux. ꝓcholosam comes. ꝑ cuutates maichio ⁊ de aaqsi¬
tis stacun dñiũ ircipiatis. eas que non sunt acqͥsite h̃bi̾
Et donũ istaꝵ aiuitatũ coram istis om̃ibi uob̾ ꝯfumo. ⁊ tra¬
to nob̾ regałe arothetam insignũ ⁊ stabłitatem possõnig
ꝓ foe̾. ¶ Et Aymericꝰ gra̾s agens flexis geuilꝰ recepit do¬
num ⁊ curth̾cam ⁊ ꝓtam nobili dono homagiũ ei fecit. et
.xxx. muilia milices secũ amore ip̃ius ⁊ osuis sui pentes et
nllm mortis ꝑicłi metuentes. ꝓtota sua uolũtate moibo
facienda. et tota curia gr̃as egit karuilo dedono Aẏmerici ⁊
eũ qũa plimũ comendarũt. Et hiis ouuil ꝑactis om̃s apa¬
lacio cum letiaa ⁊ griudio recesẜunt. ¶ S Rotolands ⁊ oli

Expanded text:
 habebis XXIII regna Sarracenorum. Et per Narbonaeritis dux, per Tholosam comes, per civitates marchio, et de acquisitis statim dominium recipiatis. Eas, que non sunt acquisite, habeEt donum istarum civitatum coram istis omnibus vobis confirmo et trado vobis regalem cirothecam in signum et stabilitatem possessionis perfecte». Et Aymericus gratias agens flexis genibus recepit donum et cirothecam et pro tam nobili dono homagium ei fecit et XXX milia milites secum amore ipsius et omnes sui parentes et nullum mortis periculum metuentes pro tota sua voluntate in omnibus facienda. Et tota curia gratias egit Karolo de dono Aymerici et eum quam plurimum comendarunt. Et hiis omnibus peractis omnes a palatio cum leticia et gaudio recesserunt
Abbreviated transcription (Latin):
eii. uͥan. ⁊ qr sar erat remansit p̾lium ⁊ quel ꝑs disao¬
sir. ¶ Et in illa nocte filius almassoris cortule fr̾ regie
uxoris matrandi iuitrauit narbonã cũ .x. milibꝰ militũ. de
Aduentũ cuiꝰ oñs de auitate fuerũt gauisi qũã płimũ.¬
Et isti ⁊ om̃s alii de narbona furũt sũmo manc minit. Et
Nocolando ⁊ Aymericꝰ ⁊ oliuerius cũ suns armauer̃t se sũ¬
mo maue nescientes ꝙ aliqui narbonam uenirent. ¶ Et
coram oibi aymerion exclamauit narbonã ⁊ młti alii secũ
de sua familia ⁊ iutentibo om̃ilꝰ umĩmilic̾ intͥfecc. ͤ
natrando hoc audiens indignacus q̃ siuit ab eo qr narbo¬

Expanded text:
quia sero erat, remansit prelium et quelibet pars discessit. Et in illa nocte filius Almassoris Cordube, frater regine uxoris Matrandi, intravit Narbonam cum X milibus militum, de adventu cuius omnes de civitate fuerunt gavisi quam pummo mane muniti. Et Rotolandus et Aymericus et Oliverius cum suis armaverunt se summo mane nescientes, quod aliqui Narbonam venissent. Et coram omnibus Aymericus exclamavit ‘Narbonam’ et multi alii secum de sua familia, et videntibus omnibus unum militem interfecit. Sed Matrandus hoc audiens indignatus quesi
Abbreviated transcription (Latin):
ditue li aliani fiam ꝑtemciuitatis dedit iudeis qui eat
ei rradiduit ⁊ dedit eit̃ irgeniaduoluntate eoꝵ. ¶ Rostra
scaris mpilãt᷑o inseae regali. ceptrũ et tenens caunastꝰ
satuuita młtituone iuoꝵ nobiluũ. Aymencũ de narbonafee
cosam scnent dicens ei. Aymerice tc̃iam ꝓtem aiuitatis
pnoiti no cebuissetis ame talia quarre. Ram scitis ⁊ scue
debetis ꝙͦ simille cuutates hrem. ⁊ me ullas possetis dar.
qui nullo tpruite mee ero nobis moledieno.s symĩam

Expanded text:
iter aliam tertiam partem civitatis dedit Iudeis, qui eam ei reddiderant, et dedit eis regem ad voluntatem eorum. Postea sedens in palatio in sede regali ceptrum eciam tenens circumdatus infinita multitudine virorum nobilium Aymericum de Narbona fecit coram se venire dicens ei: «Aymerice, terciam partem civitatis respondit: «Non debuissetis a me talia querere; nam scitis et scire debetis, quod, si mille civitates haberem, et me et illas possetis dare, quoniam nullo tempore vite mee ero vobis inobediens, sed sem
Abbreviated transcription (Latin):
funt ibi ⁊ ecũquaq inpugnauerũt uillam ⁊ udei uole¬
bant eam rrddere kaiulo. Or matrando crurit illuc cum
magnamłtitudĩe militũ ⁊ qr płes erant ꝓhibuit eis. cam̾
raxa fuit int̾ eo maxima. Et dum ista raxa diuraibat ⁊uillai
inpugnabutur. ¶ Regund ⁊ merlerando cũ.s. tam domica¬
lo qua domicellas ⁊ cuni auio ⁊ argento quot deffent poce¬
rant apuo larolum cricrunt. Et karolus eam iudeno gd¬
uoens uecepit eam. E̾t ip̃a dixit ei. Dñe rexaduos uciuitio
et legem ⁊gente̾ amicos ⁊ꝓpinquos ⁊ oũia nelinquimno
et ad henore ⁊ lauam dei ⁊ bifsime mane mats ip̃̾io uolum̃

Expanded text:
t circumquaque impugnaverunt villam et Iudei volebant eam reddere Karolo. Sed Matrandus occurrit illuc cum magna multitudine militum et, quia plures erant, prohibuit eis; tamen rixa fuit inter eos maxima. Et dum ista rixa durabat et villa impugnabatur, regina et Merlerandus cum L tam domicellis quam domicellabus et cum auro et argento, quot defferre poterant, apud Karolum exierunt. Et Karolus eam videns, gaudens recepit eam. Et ipsa dixit ei: «Domine rex, ad vos venimus et legem et gentem, amicos et propinquos et omnia relinquimus; et ad
Abbreviated transcription (Latin):
mir. dicens ei ꝙ narbonam recipet. ⁊ si d̾s ei uitam p̾stitent
alia młta daet ci. Et Aymercꝰ fiexogenu aĩ .un. milibus
militũ gr̃as reddidit karulo de tam magno ⁊ nobłi dono
sic erat narbona. Et rotolando ⁊ om̃ib barouilꝰ placuit
de ciaitu lir. ¶Postea karolo p̾cepit onũb nequis esset
ausꝰ cũ appllare de cet̾o Aymericũ de beulanda. s Aym̾icus
de narhona deceto. ab oĩb nũcupetur.⁊ cum om̃s talicer
pea aspllancrũt. ¶ Postea fecit karolꝯ totum ex̾cicum

Expanded text:
t, si Deus ei vitam prestiterit, alia multa daret ei. Et Aymericus flexo genu cum VII milibus militum gratias reddidit Karolo de tam magno et nobili dono sicut erat Narbona; et Rotolando et omnibus baronibus placuit de exercitu hoc. Postea Karolus precepit omnibus, ne quis esset ausus eum appellare de cetero Aymericum de Beulanda, sed Aymericus de Narbona de cetero ab omnibus nuncupetur; et eum omnes taliter postea appellaverunt. Postea f
Abbreviated transcription (Latin):
dus plumereũ. Engelenꝰ de sid̾ans desit̾ans uindicari pois¬
sit marrand̾ ista fortit᷑ ꝙ eum ꝓiecit de oquo. et dỹaꝰ eum
amorte euasit illa uice. Postea dixit ei engeleriꝰ.fere sociꝰ
fuistis fr̃is urĩ bruauenti. Et oliuucriꝰ młtũ in isto ictu en¬
gelerium ꝯmendauit. Girardo de uiania int̾ftc̾. balnaleũ.

Expanded text:
dus Plumereum. Engelerius desiderans vindicari percusdus Plumereum. Engelerius desiderans vindicari percussit Matrandum ita fortiter, quod eum proiecit de equo, et dyabolus eum a morte evasit illa vice. Postea dixit ei Engelerius: «Fere socius fuistis fratris vestri Bruaventi». Et Oliverius multum in isto ictu Engelerium commendavit. Girardus de Viana interfecit Balnaleum.
Abbreviated transcription (Latin):
baptiz.an. Et itu nuncia Reũsus fuit apud reginã offerd̾e
ci anulũ ⁊ oĩa que ei ꝯting̾ant ennarrauit. ¶ Dostea cras¬
tina die ctatñam exiuit borellus. aͥmata aĩsius ap̃ broli¬
ximil torncam̃tũ. u tñ borellus oocidit.u̾. nulites xͥanos
in uno impxtu. Postea fuerũt om̃s xͥani armati. et sałon
de britãmia piecit boiellũ de equo. fortit̾ eũ perciendo ⁊ in
eleuatõe ip̃iꝯ fuit tantꝰ conflictus ⁊ tanta sangiũs effu¬
sio. ⁊ tanta detrũcatõ capitũ atq pedũ ꝙ uix poss ab ali¬
quo en narrari. Ad ultimũ cleuauert ui borellum de cãpo
et amiẜunt ibi sarraceni .d. milites. ⁊ torncam̾tũ robur
atcipiens. karolus de suo ex̾citu exiens squuit baldretũ
Regem tutele cũ ⁊ equm ꝑ mediũ. Et Rocolando int̾focit
arpmũ. Oliuen. ꝯ torchinũ. Augĩꝰ danesus peramin. Sałon
de britania goranũ. Rostagua fr̃ salõnis.⁊ amendretũ. Estol¬

Expanded text:
baptizari. Et 1800 ita nuncius reversus fuit apud reginam offerens ei anulum et omnia, que ei contigerant, enarravit. Postea crastina die circa tertiam exivit Borellus armatus cum suis apud Broliximum torneamentum. Sed tamen Borellus occidit V milites christianos in uno impetu. Postea fuerunt omnes christiani armati et Salamon de Britania proiecit Borellum de equo fortiter eum percuciendo; et in elevatione ipsius fuit tantus conflictus et tanta sanguinis effusio et tanta detruncatio capitum atque pedum, quod vix posset ab aliquo enarrari. Ad ultimum elevaverunt vi Borellum de campo et amiserunt ibi Sarraceni D milites. Et torneamentum robur accipiens, Karolus de suo exercitu exiens separavit Baldretum, regem Tutele, eum et equum per medium. Et Rotolandus interfecit Arpinum, Oliverius Torchinum, Augerius Danesus Peramium, Salomon de Britania Goranum, Rostagnus, frater Salomonis, Zamendretum, Estol
Abbreviated transcription (Latin):
te arad̾e̾mus. ¶ S matrandꝰ ait. nescitis ita ꝑt̾riti qm̃¬
ciuitatẽ ħemꝯ bonã ⁊ fortem. et sine dubio samꝰ ꝙ marri
sunt ⁊ uana. qũi aut baptisiũ recipietis om̃s. aut ꝑ ka¬
rolum ⁊ suos eritis uelocit᷑ int̾feca. ⁊ młta u̾bataliadix̃
Et nullꝰ fuit ausus ei aliquid dicere. s añ ip̃am orfis re¬
cesserunt timore ⁊ angustia stupe facti.
ie crastina mane borellus ⁊ iusteamendꝯ ⁊ matrandoa
fec̾unt armari suos. ⁊ fuerũt.uͦ. milia inequis ⁊ exie¬
runt ꝑ portam aquariam. et aute ꝙͣ iͥani eẽnt armati
ul alectis sigerent. fec̾unt insultũ ad tentoria. ⁊ cecidaĩt

Expanded text:
cte evaderemus». Sed Matrandus ait: «Ne sitis ita perterriti, qcte evaderemus». Sed Matrandus ait: «Ne sitis ita perterriti, qMarcilsunt et vana; quoniam aut baptismum recipietis omnes aut per Karolum et suos eritis velociter interfecti». Et multa verba talia dixit et nullus fuit ausus ei aliquid dicere. Sed ante ipsam omnes recesserunt timore et angustia stupefacti. Die crastina mane Borellus et Iusteamendus et Matrandus fecerunt armari suos et fuerunt V milia in equis et exierunt per Portam Aquariam. Et antequam christiani essent armati vel a lect
Abbreviated transcription (Latin):
fuit ad portam regiam adductꝰ. Et olieriꝯ dip̾matrado
ꝙ ibi erat auuculus simꝰ ⁊si uellet narbona redde̾ katu¬
lo redderet ei auliculũ suũ. sinaũt decapitabr. ¶ Et ma
trand ipudit ꝙ nõ daret ꝓ omib ꝓpinquis pentibo suis
unũ denariũ. ⁊ ircessit ab eis. Et oliueriꝰ ha audiens fit̃
cum decapitar ⁊ capud ⁊ alia menbra detruncata cĩ mau¬
grmellis ꝓici. Et matrandꝰ uidens caput. uiu̾culi sui dõ¬
loro ⁊ tristicia sui stupeft̃s. Et alii om̃s dixunt. Sx quo talia
de rege ualencie fec̾unt quid de uob̾ sinos h̃re pot̾int. Sauu¬
ent : p̃tea scimꝰ ꝙ nũqu̾a secursum hẽbinus de cetõ ex qͥ
isti sunt tałx int̾fecti qui modo uen̾ant. Et tantus erat ĩt
eos dolor ⁊ tsticia ꝙ nullꝰ ab alio potã ꝯsolan. ¶ Et borello
ait scio ꝙ hic moriar. s añ qua moriar me crucelissĩe iũ¬
dicabo ¶ Et iusteamendꝰ dixit. Meliꝯ eẽut dedie uł de no¬

Expanded text:
fuit ad Portam Regiam adductus. Et Oliverius dixit Matrando, fuit ad Portam Regiam adductus. Et Oliverius dixit Matrando, quod ibi erat avunculus suus, et, si vellet Narbonam reddere Karolo, redderet ei avunculum suum, sin autem, decapitabitur. Et Mat, quod non daret pro omnibus propinquis et parentibus suis unum denarium; et recessit ab eis. Et Oliverius hoc audiens fecit eum decapitari et capud et alia membra detruncata cum manganellis proici. Et Matrandus videns capud avunculi sui dolore et tristicia fuit stupefactus; et alii omnes dixerunt: «Ex quo talia de rege Valencie fecerunt, quid de nobis, si nos habere poterint, facient? Preterea scimus, quod nunquam sucursum habebimus de cetero, ex quo isti sunt taliter interfecti, qui modo venerant». Et tantus erat inter eos dolor et tristicia, quod nullus ab alio poterat consolari. Et Borellus ait: «Scio, quod hic moriar, sed antequam moriar, me crudelissime vindicabo». Et Iusteamendus dixit: «Melius esset, ut de die vel de no
Abbreviated transcription (Latin):
ardiciunt. Et ꝓmisit eis rex ualentic ꝙ sicũ nõ occiterent
diret ei.c. mulos hoñatos auri ⁊ argenti. ⁊ mille samita de
auro ⁊ sonco. ⁊ nulle condatos mille equos nobiles.s falco¬
Karolus cos nidens quosiuit ab eis qualr fec̾ant. Et eu¬
gelerꝯ rendit.dum nos dormiebatis nos eramo in pͥlio.
et seriatim quiaquid fec̾ant enuairauit. Et ip̃e de uictori
gaudens de ip̃ianis mortuis doluit quã płimũ. ⁊ eos ap̃
sc̃m felicem fecit honorifie sepeliri. Et oliuariꝰ dixit ei
Snc ego heo Regem ualencie captũ qui mułta se daturũ
ꝓmitit si cum uoluniꝯ absoluere ne int̾ficiat᷑. ¶ Et ka¬
rolus ieudit ei. Amice oliuerii. Runꝙͣ tibi peciũam defuit
nec alud bonũ. s iste est auũculꝰ matrandi ⁊ si uult nob
narbonã redde̾ absolueniꝰ eum sin aũt decapitab̾ ⁊ frustra¬
tim cũ manganellis intus ꝓhicietur. et ligatis manibꝯ

Expanded text:
redierunt. Et promisit eis rex Valentie, quod, si eum non occiderent, redierunt. Et promisit eis rex Valentie, quod, si eum non occiderent, daret eis C mulos honeratos auri et argenti et mille samita de auro et serico et mille cendatos, mille equos nobiles, C falcoKarolus eos videns quesivit ab eis, qualiter fecerant. Et Engelerius respondit: «Dum vos dormiebatis, nos eramus in prelio». Et seriatim, quicquid fecerant, ennarravit. Et ipse de victoria gaudens de christianis mortuis doluit quam plurimum et eos apud Sanctum Felicem fecit honorifice sepeliri. Et Oliverius dixit ei: «Domine, ego habeo regem Valencie captum, qui multa se daturum promitit, si eum volumus absolvere, ne interficiatur». Et Karolus respondit ei: «Amice Oliverii, numquam tibi pecunia defuit nec aliud bonum; sed iste est avunculus Matrandi, et, si vult nobis Narbonam reddere, absolvemus eum; sin autem, decapitabitur et frustratim cum manganellis intus prohicietur». Et ligatis manibus