comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ alibi magis alibi minꝰ imp̃ssa uestigia colli¬
gamꝰ: in nõbis aut̃ ipsis eius imaginem contu¬
entes. tanquã minor ille euangłicus filius ad
nos met ipsos reuersi surgamꝰ & ad illũ rede¬
amꝰ a qͦ peccando reces seramꝰ. Ibi. eẽ. nr̃m non
bebit errorẽ : ibi amare nr̃m ñ habebit offen¬
sionẽ. Nc̃ aut̃ tria ista nr̃a quã uis certa tene¬
amꝰ. nec aliis ea credamꝰ testib sed nos ipsi p̃¬
sentia sentiamꝰ. atq in teriore ueracis simo cer¬
namꝰ aspectu : tam̃ quã diu futura uel utrũ
nunquã de futura. & qͥosi male quo aut̃ si bene
agant᷑ ꝑuentura sint qm̃ ꝑ nos ipsos nosse ñ
possum. alios hinc testes uel quęrimꝰ uel habe¬
mꝰ. De quoꝵ fide cur nulla debeat. eẽ. dubita¬
tio: ñ .ẽ. iste s posterior erit diligentius disse¬
rendi locus. In hoc aut̃ libro deciuitate dĩ qͦe
non peregrinat᷑ in huius uitȩ mortalitate. sed

Expanded text:
eius alibi magis, alibi minus inpressa uestigia collieius alibi magis, alibi minus inpressa uestigia colligamus; in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille euangelicus filius ad nosmet ipsos reuersi surgamus et ad illum redeamus, a quo peccando recesseramus. Ibi esse nostrum non bebit errorem, ibi amare nostrum non habebit offensionem. Nunc autem tria ista nostra quamuis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus, sed nos ipsi praesentia sentiamus adque interiore ueracissimo cernamus aspectu, tamen, quamdiu futura uel utrum numquam defutura et quo si male, quo autem si bene agantur peruentura sint, quoniam per nos ipsos nosse non possumus, alios hinc testes uel quaerimus uel habemus: de quorum fide quur nulla debeat esse dubitatio, non est iste, sed posterior erit diligentius disserendi locus. In hoc autem libro de ciuitate Dei, quae non peregrinatur in huius uitae mortalitate, sed
Abbreviated transcription (Latin):
fluctꝰ. aut uentꝰ. aut flamma. uel qͥd eiꝰ modi:
sine ullo quidẽ sensu atq uita. non tam̃ nob de¬
ẽẽt. quasi qͥdã nr̃oꝵ locoꝵ atq ordinis appe¬
titꝰ. Nã uelut mores corporũ mom̃ta sunt pon¬
derũ : siuȩ deorsũ grauitate. siue sursũ leuita¬
te nitant᷑. Ita enĩ corpꝰ ponde : sic̃ animꝰ amore
fertꝰ qͦcũq fert᷑. Qm̃ igit᷑ homines sumꝰ ad nr̃i¬
creatoris imaginẽ creaa. cuiꝰ. ẽ. uera gt̾nitas.
aet̃na ueritas ȩt̃na & uera Raritas. estq ipsa
ȩt̃na & uera & cara trinitas. neq confusa neq
separata: in his qͥdem reb quȩ in fra nos sunt. qm̃
& ipsa nec aliqͥomͦ eẽnt. nec aliqͦ specie contine¬
rent᷑. nec aliquẽ ordinẽ uel appeterent uel te¬
nerent nisi ab illo facta essent qͥ sũme. ẽ. qͥ sũme
sapiens. ẽ. qui sũme bonꝰ ẽ. tanquã ꝑ om̃ia quȩ
fecit mirabili stabilitate currentes quasi qͥȩdã

Expanded text:
fluctus, aut ventus, aut flamma, vel quid ejusmodi, fluctus, aut ventus, aut flamma, vel quid ejusmodi, sine ullo quidem sensu atque vita, non tamen nobis deesset quasi quidam nostrorum locorum atque ordinis appetitus. Nam uelut amores corporum momenta sunt ponderum, siue deorsum grauitate sine sursum leuitate nitantur. Ita enim corpus pondere, sicut animus amore fertur, quocumque fertur. Quoniam igitur homines sumus ad n creati, cujus est vera aeternitas, aeterna veritas, aeterna et vera charitas, estque ipsa aeterna et vera et chara Trinitas, neque confusa, neque separata; in iis quidem rebus quae infra nos sunt, quoniam et ipsa nec aliquo modo essent, nec aliqua specie continerentur, nec aliquem ordinem vel appeterent, vel tenerent, nisi ab illo facta essent qui summe est, qui summe sapiens est, qui summe bonus est: tanquam per omnia quae fecit mirabili stabilitate, currentes quasi quaedam
Abbreviated transcription (Latin):
quȩdã tam̃ similitudo: quantũ suscepti huius
oꝑis ratio uisa.ẽ. postulare satis diximꝰ. De a¬
more aut̃ quo amant᷑ utrũ & ipse amor amet᷑
ñ dictũ. ẽ. Amat᷑ aut̃: & hinc ꝓbamꝰ. qͦd in ho¬
minib qͥ rectiꝰ amant᷑ ipse magis amat᷑. Neq
enĩ uir bonꝰ merito dr̃ qͥ scit qͦdbonũ ẽ: s qͥ di¬
ligit. Cur gͦ & in nobis ipsis non & ipsũ amorẽ
nos amare sentimꝰ qͦ a mamꝰ qͦicqͦid boni amamꝰ :
Est enĩ & amor qͦ amat᷑ & qđ amandũ ñ ẽ : &
istũ amorẽ odit inse qui illũ diligit qͦo id ama¬
tur qđ amandũ . ẽ. Pos sunt enĩ ambo eẽ in uno
homine: & hoc bonũ. ẽ. homini ut illo ꝓficiente
qͥo bene uiuimꝰ. iste deficiat qͦomale uiuimꝰ. do¬
nec ad ꝑfectũ sanet᷑. & in bonũ cõmutet᷑ om̃e
chil qͥdẽ sentientẽ motũ amare possemꝰ. Uerũ¬
tam̃ id quasi appetere uiderem᷑ : qͥo feratiꝰ esse¬
mꝰ uberiusq fructuosȩ. Sieẽmꝰ. lapides. aut

Expanded text:
quaedam tamen similitudo, quantum suscepti hujus operis ratio visa est postulare, satis diximus: de amore autem quo amantur, utrum et ipse amor ametur, non dictum est. Amatur autem: et hinc probamus, quod in hominibus qui rectius amantur, ipse magis amatur. Neque enim vir bonus merito dicitur qui scit quod bonum est, sed qui diligit. Cur ego et in nobis ipsis non et ipsum amorem nos amare sentimus, quo amamus quid quid boni amamus? Est enim et amor, quo amatur et quod amandum non est: et istum amorem odit in se, qui illum diligit, quo id amatur quod amandum est. Possunt enim ambo esse in uno homine, et hoc bonum est homini, ut illo proficiente quo bene vivimus, iste deficiat quo male vivimus 3 donec ad perfectum sanetur, et in bonum commutetur omne ihil quidem sentiente motu amare possemus, verumtamen id quasi appetere videremur, quo feracius essemus uberiusque fructuosae. Si essemus lapides, aut
Abbreviated transcription (Latin):
scriptũ. ẽ. fiat lux. & facta. ẽ.lux. s quã libet lucẽ
tunc primũ factã. eẽ. corporeã aut opinet aut
doceat: angłos aut̃ prius. eẽ. factos non tantũ
ante firmam̃tũ qđ int̃ aquas & aquas factũ
appellatũ.ẽ. celũ. s ante illud de quodictũ. ẽ.
inprincipio fecit dĩ cęlũ & trã᷑ atq illud qͦod
dictũ. ẽ. in principio. ñ ita dictũ . ẽ. tanquã pri

Expanded text:
 est: Fiat lux, et facta est lux, sed quamlibet lucem tunc primum factam esse corpoream ant opinetur aut doceat; angelos autem prius esse factos non tantum ante firmamentum, quod inter aquas et aquas factum appellatum est caelum, sed ante illud de quo dictum est: In principio fecit Deus caelum et terram; adque illud, quod dictum est: In principio, non ita dict
Abbreviated transcription (Latin):
initio creatũ cui ab angłis illuderet᷑ : sed in hac
pena post peccatũ ordinatũ. Initiũ gͦ eiꝰ figm̃¬
tũ.ẽ. dñi. Nonenĩ.ẽ. ulla natura etiã in extre¬
mis in fimisq bestiolis quã non ille constituit
aquo .ẽ. om̃is modus. om̃is species. om̃is ordo.
sine quib nichil rerũ inueniri uel cogitaripo¬
test: quanto magis angłica creatura. qͦe om̃a
cȩtera qͦe ds̃ condidit naturȩ dignitate p̃ce¬
.ẽ. a qͦo facta sunt p̃ponunt᷑ uiuentia᷑ uiuenti¬
b sic̃ ea quȩ habent iuim gignendi uel etiã ap¬
petendi his quȩ isto motũ carent: & in his qͥȩ
uiuunt p̃ponunt᷑ sentientia ñ sentientib sic̃
arborib animalia : & in his qͦȩ sentiunt ĩn¬

Expanded text:
initio creatum, cui ab angelis inluderetur, sed in hac initio creatum, cui ab angelis inluderetur, sed in hac poena post peccatum ordinatum. Initium ergo eius figmentum est Domini; non enim est ulla natura etiam in extremis infimisque bestiolis, quam non ille constituit, a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo, sine quibus nihil rerum inueniri uel cogitari potest; quanto magis angelica creatura, quae omnia cetera, quae Deus condidit, naturae dignitate pest a quo facta sunt, praeponuntur uiuentia non uiuentibus, sicut ea, quae habent uim gignendi uel etiam adpetendi, his, quae isto motu carent; et in his, quae uiuunt, praeponuntur sentientia non sentientibus, sicut arboribus animalia; et in his, q
Abbreviated transcription (Latin):
na principis babrloniȩ diabolũ notaas. ⁊¬
Quomͦ cecidit lucifer qui mane oriebatur.
siue qͦd ezechieb in delitus paradrsi dĩ fu¬
isti om̃i lapide p̃cioso ornatꝰ : Ubi in telli¬
git᷑ fuisse aliquando sine peccato. Nam ex¬
p̃sius ei paulo post dr̃. Ambulasti indieb
tius sine uitio. Quȩ si alit̃ conuenientius
in telligi nequeant oportet etiã illud quod
dictũ ẽ. in ueritate nonstetit sc accipiamꝰ qđ
inueritate fuerit s ñ ꝑmanserit: & illud qͥod
abinitio diabolus peccat ñ abmitio ex qͦ crea¬
tus . ẽ. peccare putandus. ẽ. s ab initio peccati.
qͦod abipsius suꝑbia cȩꝑit. eẽ. peccatũ. Nec illud
qͦd scriptũ . ẽ. in libro iob cũ dediabolo sermo
eẽt. hoc ÷ initiũ figm̃ti dñi qđ fecit ad illudendũ
abangłis suis: Cui consonare uidet᷑ & psalmꝰ
ubilegit᷑. draco hic quẽ formasti ad illuden¬
dũ ei sic intelligendũ. ẽ. ut existimemꝰ talẽ ab

Expanded text:
na principis Babyloniae diabolum notans: na principis Babyloniae diabolum notans: Quo modo cecidit Lucifer. qui mane oriebatur; siue quod Hiezechiel: In deliciis paradisi Dei fuisti, omni lapide pretioso ornatus es? Ubi intellegitur fuisse aliquando sine peccato. Nam expresses ei paulo post dicitur: Ambulasti in diebus tuis sine uitio. Quae si aliter conuenientius intellegi nequeunt, oportet etiam illud, quod dictum est: In ueritate non stetit, sic accipiamus, quod in ueritate fuerit, sed non permanserit; et illud, quod ab initio diabolus peccat, non ab initio, ex quo creatus est, peccare putandus est, sed ab initio peccati, quod ab ipsius superbia coeperit esse peccatum. Nec illud, quod scriptum est in libro Iob, cum de diabolo sermo esset: Hoc est initium figmenti Domini, quod fecit ad inludendum ab angelis suis cui consonare uidetur et psalmus, ubi legitur: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, sic intellegendum est, ut existimemus talem ab
Abbreviated transcription (Latin):
non steterit: a tq ait. quia ñ. ẽ. ueritas in eo.
Esset aut̃ in eo : si in illa stetisset. Locutione
aut̃ dictũ. ẽ. minꝰ usitata. Sic enĩ uidet᷑ sonare
inueritate non scetit. quia ueritas non . ẽ. in
eo: tanquã ea sit causa ut inueritate ñ ste¬
terit qͦd in eo ueritas non sit. cũ potius ea
sit causa ut in eo ueritas non sit qđ in ueri¬
tate non scetit. Ista locutio ÷ & inpalmo.¬
Egoclamaui qm̃ exaudisti me ds̃: cũ dicen¬
dũ fuisse uideat᷑. ex audisti me ds̃ qm cla¬
maui. Sed cũ dixisset. ego clamaui: tanquã ab
eo quȩreret᷑ unde se clamasse monstran&.
ab effectu ex auditionis dĩ clamoris sui osten¬
dit affectũ. Tanquã diceret. Hinc ostendo
clamasse me:qm̃ exaudisti me. Illud etiã
in telligunt si naturalis . ẽ. nullo mͦ. eẽ. pec¬
catũ. Sed quid respondet̾ ꝓpħicis testimo¬
niis. siue quod ait esaias subfigurata ꝑso¬

Expanded text:
non steterit, atque ait, Quia non est veritas in eo. non steterit, atque ait, Quia non est veritas in eo. Esset autem in eo, si in illa stetisset. Locutione autem dictum est minus usitata. Sic enim videtur sonare, In veritate non stetit, quia non est veritas in eo , tanquam ea sit causa, ut in veritate non steterit, quod in eo veritas non sit: cum potius ea sit causa, ut in eo veritas non sit, quod in veritate non steterit. Ista locutio est Ego clamaui, quoniam exaudisti me Deus; cum dicendum fuisse uideatur: Exaudisti me Deus, quoniam clamaui. Sed cum dixisset: \'Ego clamaui, tamquam ab eo quaereretur, unde se clamasse monstraret, ab effectu exauditionis Dei clamoris sui ostendit affectum; tamquam diceret: \'Hinc ostendo clamasse me, quoniam exaudisti me.\' CAPUT XV. intellegunt, si natura talis est, nullo modo esse peccatum. Sed quid respondetur propheticis testimoniis, siue quod ait Esaias sub figurata perso
Abbreviated transcription (Latin):
.ẽ. affectat ꝑsuꝑbiã & elationẽ simulare qͦd
ñ. ẽ : ut sic intelligat᷑ etiã qđ beatꝰ ioħs apłs¬
ait. Ab initio diabolus peccat. hoc. ẽ. ex qͦ ere¬
atꝰ .ẽ. iustitiã recusauit. quã nisi pia deoq
subdita uoluntas hab̾e non posset. Huic sen¬
tentiȩ quisquis ad quiescit. noncũ illis here¬
ticis sapit id .ẽ. manicheis. & si quȩ aliȩ par¬
tes ita sentiunt : qđ suã quandã ꝓpriã tanꝗ
ex ad uerso quodã principio diabolus habeat
naturã mali. Qui tanta uanitate desipiunt.
ut cũ uerba ista euangłica in auctoritate
nob̾cũ habeant non attendant ñ dixisse dñm.
aueritate alienus fuit. s inueritate ñ steit :
ubi aueritate lapsũ in telligi uoluit. In qͥa
utiq si stetis set: eius particeps factꝰ beatꝰ cũ
scĩs angłis ꝑmanerle. Subiecit aut̃ indicium.¬
quasi quȩsis semꝰ unde ostendat᷑ quod inueritate

Expanded text:
est, adfectat per superbam elationem simulare quod est, adfectat per superbam elationem simulare quod non est, ut sic intellegatur etiam quod beatait: Ab initio diabolus peccat, hoc est, ex quo creatus est, iustitiam recusauit, quam nisi pia Deoque subdita uoluntas habere non posset. Huic sententiae quisquis adquiescit, non cum illis haereticis sapit. id est Manichaeis, et si quae aliae pestes ita sentiunt, quod suam quandam propriam tamquam ex aduerso quodam principio diabolus habeat naturam mali; qui tanta uanitate desipiunt, ut, cum uerba ista euangelica in auctoritate nobiscum habeant, non adtendant non dixisse Dominum: A ueritate alienus fuit; sed: In ueritate non stetit, ubi a ueritate lapsum intellegi uoluit, in qua utique si stetisset, eius particeps factus beatus cum sanctis angelis permaneret. CAPUT ait: Ab initio diabolus peccat, hoc est, ex quo crequasi quaesissemus unde ostendatur quod in veritate
Abbreviated transcription (Latin):
cuiꝰ illi aliquando certi ñ fuer̃. Nori enĩ erat
eoꝵ et̃na felicitas. cuius certi. eẽnt: quȩ fi¬
nẽ fuerat habitura. Restat ut aut iam impa¬
res fuerint : aut si pares fuer̃. post istoꝵ ru¬
inã illis certa scientia suȩ sempit̾nȩ felici¬
tatis accesserit: nisi forte qͥs dicat id qͦod
dñs ait de diabolo in euangłio. ille homi¬
cida erat abinitio & in ueritate non stetit
sic.ẽẽ. accipiendũ. ut non solũ homicida
fuerit abinitio id ÷̃ ininitio humani gene¬
ris. ex quoutiq homo factꝰ. ẽ. quẽ decipien¬
doposset occide. uerũ etiã abinitio suȩ con¬
ditionis inueritate ñ steterit: & idõnunꝗ
beatꝰ cũ sc̃is angłis fuerit. suo recusans. ẽẽ.
subditꝰ creatori. & sua suꝑbia uelut priuata
potestate elatꝰ. Ac ꝑ hoc falsus &e fallax. h̃¬
quia nec umquã potestatẽ om̃ipotentis euadit.
& qui ꝑsuã subiectionẽ noluit tenere qđ uere

Expanded text:
Cuius illi alii quia certi non fuerunt non enim erat Cuius illi alii quia certi non fuerunt non enim erat eorum aeterna felicitas cuius certi essent, quae finem fuerat habitura, restat, ut aut inpares fuerint, aut, si pares fuerunt, post istorum ruinam illis certa scientia suae sempiternae felicitatis accesserit. Nisi forte quis dicat id, quod Dominus ait de diabolo in euangelio: Ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit, sic esse accipiendum, ut non solum homicida fuerit ab initio, id est initio humani generis, ex quo utique homo factus est, quem decipiendo posset occidere, uerum etiam ab initio suae conditionis in ueritate non steterit et ideo numquam beatus cum sanctis angelis fuerit, suo recusans esse subditus creatori et sua per superbiam uelut priuata potestate laetatus, ac per hoc falsus et fallax, quia nec quisquam potestatem Omnipotentis euadit, et qui per piam subiectionem noluit tenere quod uere
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s abmitio creati sunt. & ita fuer̃ donec isti
qui nunc mali sunt ab illo bonitatis lumine
sua uoluntate cecidissent: ꝓcul dubio multo
.ẽ. durius nunc putare angłos scõs aet̾nitate
suȩ beatitudinis in certos. & ipsos de semet
ipsis ignorare qđ de illis ꝑscripturas scãs
nossẽ potuimꝰ. Quis enĩ catholicus xp̃ianus
ignorat nullũ nouũ diabolũ ex bonis an¬
głis ulterius futurũ. sic̃ nec istũ in societatẽ
bonoꝵ angłoꝵ ulterius rediturũ : Ueritas
quippe in euangłio scĩs fidelibq ꝓmittt.
quod erunt a eqͣies angłis dĩ: qͥb etiã pro¬
mittit᷑ qđ ibunt inuitã ȩternã. Porro autẽ¬
aut̃ si nos certi sumꝰ nunquã ex illa immor¬
tali felicitate casuros. illi uerosi certi ñ st̃ :¬
iam potiores ñ ȩquales eis erimꝰ. Sed quia ne¬
quaquã ueritas fallit. & a eqͦales eis erimꝰ: ꝓ¬
fecto etiã ipsi certi sunt suȩ felicitatis aet̾nȩ

Expanded text:
omnes ab initio creati sunt, et ita fuerunt, donec isti, omnes ab initio creati sunt, et ita fuerunt, donec isti, qui nunc mali sunt, ab illo bonitatis lumine sua uoluntate cecidissent: procul dubio multo est durius nunc putare angelos sanctos aeternae suae beatitudinis incertos, et ipsos de semet ipsis ignorare, quod nos de illis per scripturas sanctas nosse potuimus. Quis enim catholicus Christianus ignorat nullum nouum diabolum ex bonis angelis ulterius futurum, sicut nec istum in societatem bonorum angelorum ulterius rediturum? Veritas quippe in euangelio sanctis fidelibusque promittit, quod erunt aequales angelis Dei; quibus etiam promittitur, quod ibunt in uitam aeternam. Porro autem si nos certi sumus numquam nos ex illa inmortali felicitate casuros, illi uero si certi non sunt, iam potiores, non aequales eis erimus. Sed quia nequaquam Veritas fallit et aequales eis erimus, profecto etiam ipsi certi sunt suae felicitatis aeternae.
Abbreviated transcription (Latin):
erat ille homo sui casus in certꝰ in magna illa
felicitate para dr̃si. Quo circa cui uis iam ñ dif¬
ficult̃ occurrit utroq coniuncto effici beatitu¬
dinẽ quã recto ꝓposito intellectualis natura
desidat: hoc ÷ ut & bono incõmutabili qđ ds̃
.ẽ sine ulla molestia ꝑfruat᷑. & in eose in ȩt̃nũ
ẽe mansurã nec ulla dubitatione cunctet᷑. nec
ullo errore fallat᷑. Hanc hab̾e angłos lucis
pra fide credimꝰ: hanc nec antequã cadent
habuisse angłos peccatores qͥ sua prauitate
illa luce priuati sunt consequenti ratione
colligimꝰ: habuisse tam̃ aliquã & si ñ p̃sciam
beatitudinẽ si uitã eger̃ ante peccatũ ꝓfecto
credendi sunt. Aut si durũ uidet᷑. qͣndo facꝰ¬
ti sunt angłi crede alios ita factos ut ñ acci¬
perent p̃scientiã uel ꝑseuerantiȩ uel casus su.
alios aut̃ ita ut ueritate certissima a et̾nitatẽ
suȩ beatitudinis nossent. s ȩqͣlis felicitatis

Expanded text:
erat ille homo sui casus incertus in magna illa erat ille homo sui casus incertus in magna illa felicitate paradisi. ficulter occurrit utroque coniuncto effici beatitudinem, quam recto proposito intellectualis natura desiderat, hoc est, ut et bono incommutabili, quod Deus est, sine ulla molestia perfruatur et in eo se in aeternum esse mansurum nec ulla dubitatione cunctetur nec ullo errore fallatur. Hanc habere angelos lucis pia fide credimus; hanc nec antequam caderent habuisse angelos peccatores, qui sua prauitate illa luce priuati sunt, consequenti ratione colligimus; habuisse tamen aliquam, etsi non praesciam, beatitudinem, si uitam egerunt ante peccatum, profecto credendi sunt. Aut si durum uidetur, quando facti sunt angeli, alios credere ita factos ut non acciperent praescientiam uel perseuerantiae uel casus sui, alios autem ita ut ueritate certissima aeternitatem suae beatitudinis nossent, sed aequalis felicitatis
Abbreviated transcription (Latin):
utrũ coet̃na. eẽt. in certos: eẽt. aut̃ ęt̃na nisi
peccassent: cũ hodie ñ impudent̃ beatos uo¬
cemꝰ qͦs uidemꝰ iuste ac pie cũ spe futurȩ im¬
mortalitatis hanc uitã ducere sine crimine
uastante conscientiã : facile impetrantes pec¬
catis huiꝰ infirmitatis diuinã miscđiã: Qi
licet de suȩ ꝑseuerantiȩ p̃mio certi sint: de
ipsa tam̃ ꝑ seuerantia sua reꝑiunt᷑ incerai.
Qis enĩ hominũ se in actione ꝓuectuq iustitiȩ
ꝑseueraturũ usq in finẽ sciat. nisi aliqua reue¬
latione ab illo fiat certꝰ qͥ de hacre iusto laten¬
tiq uidicio ñ om̃s instruit. s neminẽ fallit: :¬
Quantũ itaq attinet ad spem futuri beatior¬
quilibet in cuius libet cruciatib corporis. cui ñ
opinione sed certa ueritate manifescũ. ẽ. sine
fine se habiturũ om̃i molestia carentẽ soci¬
etatẽ angłoꝵ in participatione sũmidĩ. quam

Expanded text:
utrum aeterna esset incertos esset autem aeterna, nisi utrum aeterna esset incertos esset autem aeterna, nisi peccassent, cum hodie non inpudenter beatos uocemus, quos uidemus iuste ac pie cum spe futurae inmortalitatis hanc uitam ducere sine crimine uastante conscientiam, facile inpetrantes peccatis huius infirmitatis diuinam misericordiam. Qui licet de suae perseuerantiae praemio certi sint, de ipsa tamen perseuerantia sua reperiuntur incerti. Quis enim hominum se in actione prouectuque iustitiae perseueraturum usque in finem sciat, nisi aliqua reuelatione ab illo fiat certus, qui de hac re iusto latentique iudicio non omnes instruit, sed neminem fallit? Quantum itaque pertinet ad quilibet in quibuslibet cruciatibus corporis, cui non opinione, sed certa veritate manifestum est, sine fine se habiturum omni molestia carentem societatem Angelorum in participatione summi Dei, quam
Abbreviated transcription (Latin):
tos. eẽ. utiq ñ sinebat. Si aut̃ hoc ita nesciebant
ut fallis incertisue ñ fiderent. s utrũ sempit̃¬
nũ an qͣndoq finẽ habiturũ. eẽt. bonũ suũ in
neutrã partẽ firma assensione ferrent᷑: ipsa de
tanta felicitate cunctatio etiã beatȩ uitȩ ple¬
nitudinẽ quã in scĩs angłis. eẽ. credimꝰ ñ habe¬
bat. Neq enĩ beate uitȩ uocabulũ ita contrahi¬
mꝰ ad qͥscdã significationis angustias. ut solũ dm̃
dicamꝰ beatũ : qui tam̃ uere ita beatꝰ. ẽ. ut maior
beatitudo ec̃. ñ possit. In cuius cõparatione qđ
angłi beati sunt sua quadã summa beatitudi¬
ne qͣnta eẽ. in angłis potest qͥd aut quantũ. ẽ :
Nec ipsos tantũ qđ attinet ad rationalẽ uel in¬
tellectualẽ creaturã beatos nuncupandos
putamꝰ. Quis enĩ primos illos homines in pa¬
radr̃so negare audeat beatos fuisse ante pec¬
catũ : quã uis sua beatitudo quã duiturna. uł

Expanded text:
tos esse utique non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant, tos esse utique non sinebat. Si autem hoc ita nesciebant, ut falsis incertisue non fiderent, sed utrum sempiternum an quandoque finem habiturum esset bonum suum, in neutram partem firma adsensione ferrentur: ipsa de tanta felicitate cunctatio eam beatae uitae plenitudinem, quam in sanctis angelis esse credimus, non habebat. Neque enim beatae uitae uocabulum ita contrahimus ad quasdam significationis angustias, ut solum Deum dicamus beatum; qui tamen uere ita beatus est, ut maior beatitudo esse non possit, in cuius conparatione, quod angeli beati sunt summa quadam sua beatitudine, quanta esse in angelis potest, quid Nec ipsos tantum, quod adtinet ad rationalem uel intellectualem creaturam, beatos nuncupandos putamus. Quis enim primos illos homines in paradiso negare audeat beatos fuisse ante peccatum, quamuis sua beatitudo quam diuturna uel
Abbreviated transcription (Latin):
antequã peccassent illiꝰ sapientiȩ fuerit par¬
ticipes diffinire qͥs potest: In eiꝰ tam̃ participa¬
tione a eqͥales fuisse istos illis qͥ ꝓpt̃ ea uere ple¬
neq beati st̃ qm̃ neqͣquã de suȩ beatitudinis &e¬
ternitate fallunt᷑ quomͦ dicturi sumꝰ qͥando qͥ¬
dem si aeqͦles in ea fuissent etiã isti in eiꝰ aet̾nitate
mansissent parit̃ beati quia parit̃ certi : Neq
enĩ sic̃ uita quã duicũq fuerit. ita aet̃na uita
ueracit̾ dici poterit si finẽ habitura sit : si qͥdẽ
uita tantũ m̃ uiuendo aet̾na uͦ finẽ ñ habendo¬
nominata ẽ. Qua ꝓpt̃ quã uis ñ qͥcqͥd aec̃nũ con¬
tinuo beatũ sit. dr̃ enĩ etiã pęnalis ignis ȩt̃nus.
tam̃ siuere ꝑfecteq beata uita ñ nisi ęt̾na ẽ. ñ
erat talis istoꝵ quandoq desitura & ꝓpt̃ ea ñ
et̃na. siue id scirent siue nescientes aliud pu¬
tarent. qͥa scientes timor. nescientes error bea¬

Expanded text:
antequam peccassent, illius sapientiae fuerint parantequam peccassent, illius sapientiae fuerint participes, definire quis potest? In eius tamen participatione aequales fuisse istos illis, qui propterea uere pleneque beati sunt, quoniam nequaquam de suae beatitudinis aeternitate falluntur, quo modo dicturi sumus? quando quidem si aequales in ea fuissent, etiam isti in eius aeternitate mansissent pariter beati, quia pariter certi. Neque enim sicut uita, quamdiucumque fuerit, ita aeterna uita ueraciter dici poterit, si finem habitura sit; si quidem uita tantummodo uiuendo, aeterna uero finem non habendonominata est. Quapropter quamuis non, quidquid aeternum, continuo beatum sit dicitur enim etiam poenalis ignis aeternus: tamen si uere perfecteque beata uita non nisi aeterna est, non erat talis istorum, quandoque desitura et propterea non aeterna, siue id scirent, siue nescientes aliud putarent; quia scientes timor, nescientes error bea
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ ꝑ ipsã factȩ sunt : qm̃ ds̃ ñ aliqͥd nesciens fecit
qđ nec de quolibet homine artifice recte dici po¬
test. Porrosi sciens fecit omĩa: eautiq fecit quȩ
nouerat. Ex quo occurrit animo qͥddã mirũ: sed ta¬
menuerũ: qđ iste mundus nob̾ notꝰ. eẽ. ñ posset nͥ
eẽt: Dõ aut̃ nisi notꝰ. eẽt. eẽ ñ posset. Quȩ cũ ita¬
sint. nullo mͦ quidẽ scđm spatiũ aliqđ tẽporis
prius erant sp̃s illi tenebrȩ qͦs angłos dicimꝰ. sed
simul ut facti st̃ lux facti sunt. ñ tantũ ita creati
nati ut sapient̃ beateq uiuerent. Abhac illumi¬
natione auersi quidã angłi ñ obtinuer̃ ex cel¬
lentiã sapientis beateq uitȩ quȩ ꝓcul dubio
ñ nisi aet̾na ẽ. aet̾̃nitatisq suȩ certa atq secura :
s rationalẽ uit̾alicet insipientẽ sic habent. ut
eã ñ possint amittere nec si uelint. Quatenꝰ aut̃

Expanded text:
quae. per ipsam factae sunt. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit, quae. per ipsam factae sunt. Quoniam Deus non aliquid nesciens fecit, quod nec de quolibet homine artifice recte dici potest; porro si sciens fecit omnia, ea utique fecit quae nouerat. Ex quo occurrit animo quiddam mirum, sed tamen uerum, quod iste mundus nobis notus esse non posset, nisi esset; Deo autem nisi notus esset, esse non posset._, Csint, nullo modo quidem secundum spatium aliquod temporis prius erant spiritus illi tenebrae, quos angelos dicimus; sed simul ut facti sunt, lux facti sunt; non tamen tantum ita creati,nati, ut sapienter beateque uiuerent. Ab hac inluminatione auersi quidam angeli non obtinuerunt excellentiam sapientis beataeque uitae. quae procul dubio non nisi aeterna est aeternitatisque suae certa adque secura; sed rationalem uitam licet insipientem sic habent, ut eam non possint amittere, nec si uelint. Quatenus autem,
Abbreviated transcription (Latin):
litate quandã similitudinẽ: ut non in conueni¬
ent̃ dicat᷑ sic illuminari animã incorporeã lu¬
ce incorporea simplicis sapientiȩ dei. sic̃ illumi¬
nat᷑ aeris corpus luce corporea : & sic̃ aer tene¬
brascit luce desertꝰ. nã nichil sunt aliud quae di
carens luce. ita tenebrascere animã sapientiae luce
priuatã. Scđm hoc gͦ dicunt᷑ illa simplicia quȩ
principalit̾ uereq diuina sunt : qͦd̾ aliud ẽ. in eis
qualitas alud substantia: nec pͣarticipatione uel
diuina uel sapientia uel beata st̃. Cȩterũ dictꝰ. ẽ.
in scripturis scũs sp̃s sapientiae multiplex eo qđ
multa in sese habeat: s qͦe habet hoc &. ẽ. & ea
om̃ia unꝰ ẽ. Neq enĩ multȩ sed una sapientia est
in qͥa st̃ in finita quȩdã eiq in finiti thesauri rerũ
in telligibiliũ. in quib sunt om̃s inuisibiles atq in¬
cõmutabiles rerũ etiã iusibiliũ & mutabiliũ

Expanded text:
litate quandam similitudinem, ut non inconuenilitate quandam similitudinem, ut non inconuenienter dicatur sic inluminari animam incorpoream luce incorporea simplicis sapientiae Dei, sicut inluminatur aeris corpus luce corporea; et sicut aer tenebrescit ista luce desertus nam nihil sunt aliud quae diccarens luce, ita tenebrescere animam sapientiae luce priuatam. Secundum hoc ergo dicuntur illa simplicia, quae principaliter uereque diuina sunt, quod non aliud est in eis qualitas, aliud substantia, nec aliorum participatione uel diuina uel sapientia uel beata sunt. Ceterum dictus est in scripturis sanctis Spiritus sapientiae multiplex, eo quod multa in sese habeat; sed quae habet, haec et est, et ea omnia unus est. Neque enim multae, sed una sapiein qua sunt immensi quidam atque infiniti thesauri rerum intelligibilium, in quibus sunt omnes invisibiles atque inrationes rerum etiam uisibilium et mutabilium,
Abbreviated transcription (Latin):
bilis corporis etiã cȩteris in aqualis aeqͥlit̃ in¬
corrupta ẽ. Neq enĩ uerbi grã quia digitꝰ mi¬
nor.ẽ. quã tota manꝰ: idõ in corruptibilior
manꝰ quã digitꝰ. Ita cũ sint in aequales manꝰ &
digitꝰ : ȩqualis . ẽ. tam̃ incorruptibilitas ma¬
nus & digiti. Ac ꝑ hoc quã uis a corpore in cor¬
ruptibili in separabilis incorruptibilitas sit :
idõ etiã sic hoc ñ . ẽ. quod habet. Anima qͦq
ipsa etiã si semꝑ sit sapiens. sic̃ erit cũ liba¬
bit᷑ in et̃nũ : participatione tam̃ in cõmuta¬
bilis sapientiȩ sapiens erit quȩ ñ . ẽ. qđ ipsa:
Neq enĩ si aer in fusa luce nunquã deserat᷑:
idõ ñ aliud ipse aliud .ẽ. lux qͣ illuminatur.
Neq hoc ita dixerim quasi aer sit anima qđ pu¬
tauer̃ quidã qͥ ñ potuer̃ incorporeã cogitare na¬
turã : s habent hȩc ad illa etiã in magna dispari¬

Expanded text:
bilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter inbilis corporis etiam ceteris inaequalis aequaliter incorrupta est. Neque enim uerbi gratia, quia digitus minor est quam tota manus, ideo incorruptibilior manus quam digitus. Ita cum sint inaequales manus et digitus, aequalis est tamen incorruptibilitas manus et digiti. Ac per hoc quamuis a corpore incorruptibili inseparabilis incorruptibilitas sit, ideo etiam sic non hoc est quod habet. Anima quoque ipsa, etiamsi semper sit sapiens, sicut erit cum liberabitur in aeternum, participatione tamen incommutabilis sapientiae sapiens erit, quae non est quod ipsa. Neque enim si aer infusa luce numquam deseratur, ideo non aliud est ipse, aliud lux qua inluminatur. Neque hoc ita dixerim, quasi aer sit anima, quod putauerunt quidam qui non potuerunt incorpoream cogitare naturam. Sed habent haec ad illa etiam in magna dispari
Abbreviated transcription (Latin):
lux siue feruor: neq anima sapientia: H inc
.ẽ. qͦd etiã priuari possunt reb qͥas habent.¬
& in alios habitꝰ uel qͥalitates uerti. atq mu¬
tari: ut & uas euacuet᷑ humore qͦ plenũ est.¬
& corpus decoloret᷑. & aer tenebrascat siue
frigescat. & anima desipiat S ed sit corpus
in corruptibile quale sc̃ĩs in resurrectione
ꝓmittit᷑. Habet quidẽ in ipsius in corrupti¬
onis  amissione qualitatẽ : sed manente sub¬
stantia corporali ñ hoc ẽ. qđ ipsa incorruptio
Nam illa etiã ꝑsingulas partes corporis tota. ẽ :
nec alibi maior alibi minor. Neq enĩ ulla paas
.ẽ. incorruptior quã altera: corpus uero ipsũ
mauis. ẽ. in toto quã in parte. & cũ alia parᷤ
.ẽ. in eo amplior alia minor: ñ ea quȩ amplior. ẽ.
incorruptior quã eaquȩ minor. Aliud ẽ. itaq
corpus qđ ñ ubiq sui totũ ẽ. alia in corruptio
quȩ ubiq eiꝰ tota . ẽ: quia om̃is parᷤ incorrupti

Expanded text:
lux siue feruor, neque anima sapientia eat. Hinc lux siue feruor, neque anima sapientia eat. Hinc est quod etiam priuari possunt rebus quas habent, et in alios habitus uel qualitates uerti adque mutari, ut et uas euacuetur umore quo plenum est, et corpus decoloretur et aer tenebrescat siue frigescat et anima desipiat. Sed etsi sit corpus incorruptibile, quale sanctis in resurrectione promittitur, habet quidem ipsius incorruptionis inamissibilem qualitatem, sed manente substantia corporali non hoc est, quod ipsa incorruptio. Nam illa etiam per singulas partes corporis tota est nec alibi major, alibi minor; neque enim ulla pars est incorruptior quam altera: corpus vero ipsum majus est in toto quam in parte; et cum alia pars est in eo amplior, alia minor, non ea quae amplior est incorruptior quam ea quae minor. Aliud est itaque corpus, quod non ubique sui totum est: alia incorruptio, quae ubique ejus tota est; quia omnis
Abbreviated transcription (Latin):
filiꝰ. s alius dixi. ñ aliud ÷ qͥa & hoc parit̃¬
ȩt̃nũ. & hec trinitas unꝰ ẽ. ds̃. nec idõ non
simplex qͥa trinitas. Neq enĩ ꝓpt̃ hoc natu¬
rã istam boni simplicẽ dicimꝰ. qͥa pat̾ in ea
solus. aut solus filiꝰ. aut solus sp̃s sc̃s: aut
uero sola ẽ. istuis nominis trinitas sine sub¬
excepto qđ relatiue quȩq ꝑsona ad alteram
dr̃. Nã utiq pat̾ habet filiũ: nec tam̃ ipse est
filius. Et filiꝰ habet patrẽ : nec tam̃ ipse ẽ. pat̃.
in qͦ gͦ ad se ipsũ dr̃ ñ ad alterũ hoc ÷ qͦd ha¬
bet : sic̃ ad se ipsũ dr̃ uiuus. habendo utiq
uitã. & eadẽ uita ipse .ẽ. Propt᷑ hoc itaq na¬
tura dr̃ simplex cui ñ sit aliqͥd habere qđ uel
posũt amit tere. uel aliud sit habens aliud qͦd
habet. sic̃ & uas aliquẽ liquorẽ. aut corpus
colorẽ. aut aer lucẽ. siue feruorẽ. aut anima
sapientiã. Nichil enĩ horũ .ẽ. id qđ habet Nã
neq uas liquor. nec corpus color. neq aer

Expanded text:
 paritaeternum. Et haec Trinitas unus est Deus: nec ideo non simplex, quia Trinitas. Neque enim propter hoc naturam istam boni simplicem dicimus, quia Pater in ea solus, aut solus Filius, aut solus Spiritus sanctus; aut vero sola est ista nominis Trinitas sine subexcepto quod relative quaeque persona ad alteram dicitur. Nam utique Pater habet Filium, nec tamen ipse est Filius; et Filius habet Patrem, nec tamen ipIn quo ergo ad semet ipsum dicitur, non ad alterum, hoc est quod habet; sicut ad se ipsum dicitur uiuus habendo utique uitam, et eadem uita ipse est. Propter hoc utique natura dicitur simplex, cui non sit aliquid habere, quod uel possit amittere; uel aliud sit habens, aliud quod habet; sicut uas aliquem liquorem aut corpus colorem aut aer lucem siue feruorem aut anima sapientiam. Nihil enim horum est id quod habet; nam neque uas liquor est, nec corpus color, nec aer
Abbreviated transcription (Latin):
luminaria cȩ̨li diuidunt ñ ante s pꝰ infertꝰ :
& uidit ds̃ quia bonũ. ẽ. Posuit illa inquit in
firmam̃to cȩli: lucere suꝑ t̾rã. & p̃. ẽẽ. diei &
nocti. & separare int̾ lucẽ & tenebras. Et
iudit dĩ qr bonũ. ẽ. Utrũq placuit: qr utrũ¬
q osine peccato. ẽ. Ibi aut̃ dix̃ dĩ.fiat lux.

Expanded text:
luminaria caeli diuidunt, non ante, sed post infertur: luminaria caeli diuidunt, non ante, sed post infertur: Et uidit Deus quia bonum est. Posuit illa, inquit, in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. Et uidit Deus quia bonum est. Utrumque placuit, quia utrumque sine peccato est. Ubi
Abbreviated transcription (Latin):
post. Et fecit in quit ds̃ duomagna luminaria.
Luminare mauis in principio diei: & lumi¬
nare minꝰ in principio noctis. & stellas. Et po
suit illa ds̃ in firmamento cęli. lucere suꝑ t̾rã.
& p̃. eẽ. diei & nocti. & diuide int̾̃ lucẽ & te¬
nebras. Int̃ illam uerolucẽ quȩ scã societas
angłoꝵ .ẽ. illustratione ueritatis in telligi¬
bilit̃ fulgens & ei contrarias tenebras id ẽ.
mentes ipse diuide potuit : cui etiã futu¬
rũ ñ naturȩ s uoluntatis malũ occultũ aut
p̃tereundũ silentio qđ ubi dix̃ dĩ.fiat lux
& facta ẽ lux: continuo subiectũ ẽ. & udu
ds̃ lucẽ qr bona ẽ. ñ post ea quã separauit
int᷑ lucẽ & tenebras: & uocauit lucẽ diẽ.¬
& tenebras noctẽ : ne simul cũ luce etiam
talib tenebris testimoniũ placiti sui ꝑhibuis¬
se uidet᷑. Nam ubi tenebrȩ in palpabiles sunt.
int̃ quas & lucẽ istam his oculis conspicuam

Expanded text:
post: Et fecit, inquit, Deus duo luminaria magna, post: Et fecit, inquit, Deus duo luminaria magna, luminare maius in principia diei, et luminare minus in principia nfirmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et diuidere inter lucem et tenebras. Inter illam uero lucem, quae sancta societas angelorum est inlustratione ueritatis intellegibiliter fulgens, et ei contrarias tenebras, id estmentes, ipse diuidere potuit, cui etiam futurum non naturae, sed uoluntatis malum occultum aut praetereundum silentio, quod, ubi dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, continuo subiunctum est: Et uidit Deus lucem quia bona est; non postea quam separauit inter lucem et tenebras et uocauit lucem dietenebras noctem, ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse uideretur. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt, inter quas et lucem istam his oculis conspicuam
Abbreviated transcription (Latin):
siue cũ multa tractant᷑ ad id qͦq ꝑueniat᷑ qͦd
sensit ille qͥ scripsit. siue id lateat sed ex occasi¬
one tractande ꝓfundȩ obscuritatis alia qͦedã
uera dicant᷑ : ñ mͥ uidet᷑ ab oꝑib dĩ absurda
sententia si cũ lux prima illa facta . ẽ. angłi
creati intelligantur. & int̃ scõs angłos & im¬
mundos fuisse discretũ. ubi dictũ. ẽ. & diusit in¬
lucẽ & tenebras : & uocauit ds̃ lucẽ diẽ &
tenebras noctẽ. Solus quippe ille ista dis¬
cernere potuit : qui potuit etiã priusquã cade¬
rent prescire casuros. & priuatos lumine ue¬
ritatis in tenebrosa suꝑbia remansuros. Nam
in t̾ istum notis simũ diẽ & noctẽ. id. ẽ. in t̃ hanc
lucẽ & has tenebras uulgatissimas sensib nr̃is:
Luminaria cęli ut diuident imꝑauit. Fiant in¬
quit luminaria in firmam̃to cęli ut luceant
suꝑ t̾rã : & diuidant int̃ diẽ & noctẽ. Et paulo

Expanded text:
sive cum multa tractantur, ad id quoque perveniatur, quod sive cum multa tractantur, ad id quoque perveniatur, quod sensit ille qui scripsit; sive id quidem lateat, sed ex occasione tractandae profundae obscuritatis alia quaedam vera dicantur: non mihi videtur ab operibus Dei absurda sententia, si cum lux illa prima facta est, Angeli creati intelliguntur, et inter sanctos Angelos et immundos fuisse discretum, ubi dictum est, Et divisit Dlucem et tenebras; et uocauit Deus lucem diem et tenebras uocauit noctem. Solus quippe ille ista discernere potuit, qui potuit etiam priusquam caderent praescire casuros et priuatos lumine ueritatis in tenebrosa superbia remansuros. Nam inter istum nobis notissimum diem et noctem, id est inter hanc lucem et has tenebras, uulgatissima sensibus nostris luminaria caeli ut diuiderent imperauit: Fiant, inquit, luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram et diuidant inter diem et noctem; et paulo
Abbreviated transcription (Latin):
ueraces ⁊ ut qͥ ignoram᷑: & cognoscim᷑ꝰ qͦsi morien¬
tes & ecce uiuimꝰ. ut coerciti : & ñ mortificati: ut
tris tes. semꝑ aut̃ gaudentes. sic̃ egeni. multos au¬
tẽ ditantes. tanquã nichil habentes & om̃ia pos¬
sidentes: Si c̃ gͦ ista contraria contrariis opposita
sermonis pulchritudinẽ reddunt : ita qͥdã ñ
uerboꝵ sed rerũ eloquentia contrarioꝵ oppo¬
sitione scłi pulchritudo cõponitur. Aꝑtissime
hoc positũ. ẽ. in libro ecclesi astico isto modo
contͣ malũ bonũ. ẽ. & contͣ mortẽ uita . Sic con¬
tra piũ peccator: & sic intuere in om̃ia oꝑa
altissimi: bina bina. unũ contͣ unũ. Quã uis
sit utilis quod plures etiã sententias ueritatis
parit. & in lucẽ notitiȩ ꝓducit: dũ alius eũ
sic. alius sic intelligit : ita tam̃ ut qđ in obscuro
loco in telligit᷑ uel at testatione rerũ manifes¬
tarũ. uel aliis locis minime dubiis asseratur.

Expanded text:
ueraces, ut qui ignoramur et cognoscimur, quasi morienueraces, ut qui ignoramur et cognoscimur, quasi morientes et ecce uiuimus, ut coherciti et non mortificati, ut tristes, semper autem gaudentes, sictem ditantes; tanquam nihil habentes, et omnia possidentes Sicut ergo ista contraria contrariis opposita sermonis pulchritudinem reddunt; ita quadam, non uerborum, sed rerum eloquentia contrariorum obpositione saeculi pulchritudo conponitur. Apertissime hoc positum est in libro ecclesiastico isto modo: Contra malum bonum est et contra mortem uita; sic contra pium peccator. Et sic intuere in omnia opera Altissimi, bina bina, unum contra unum. CAPUT est utilis, quod plures sententias veritatis parit et in lucem notitie producit, dum alius eum sic alius sic inteloco intelligitur, vel attestatione rerum manifestarum, vel aliis locis minime dubiis asseratur;
Abbreviated transcription (Latin):
bona de malo eius. eẽt. ipse facturꝰ: ꝓpt̃ ea psal¬
mꝰ ait. Draco hic quẽ finxisti ad illudendũ ei:
ut in eo ipso qđ eũ finx̃ licet ꝑ suã bonitatẽ bo¬
nũ.iã ꝑsuã p̃scientiã p̃parasse in telligat᷑ qͦ mͦ
głoꝵ sed uel hominũ crearet quẽ malũ futurũ
.eẽ. p̃scisset : nisi parit̃ nosset quib eos bonoꝵ
usib cõmodaret: atq: ita ordinẽ scłoꝵ tanquã
pulcherrimũ carmen ex qͥb dã qͣsi anthitetis ho¬
nestaret. Anthiteta enĩ quȩ appellant᷑ in orna¬
mentis elocutionis sunt decentis sima: quȩ latine
do cũ tam̃ eisdẽ ornam̃tis locutionis etiã ser¬
molatinꝰ utatur. immo lingȩ om̃iũ gentiũ. his
anthitetis & paulus apłs in scđa ad corinthios
epła illũ locũ suauit̾ explicat: ubi dicit. F arma
iustitiȩ adextris & a sinistris ꝑgłam & ignobili¬
tatẽ ꝑm famiã & bonã fama : ut seductores &

Expanded text:
bona de malo eius esset ipse facturus: propterea psalbona de malo eius esset ipse facturus: propterea psalmus ait: Draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, ut in eo ipso quod eum finxit, licet per suam bonitatem bonum, iam per suam praescientiam praeparasse intellegatur quo modo gelorum, sed vel hominum crearet, quem malum futurum esse praescisset, nisi pariter nosset quibus eos bonorum usibus commodaret, atque ita ordinem saeculorum tanquam pulcherrimum carmen ex quibusdam quasi antithetis honestaret. Antitheta enim quae appellantur, in ornamentis elocutiodo, cum tamen eisdem ornamentis locutionis etiam sermo Latinus utatur, immo linguae omnium gentium. His antithetis et Paulus apostolus in secunda ad Corinthios epistula illum locum suauiter exiustitiae a dextris et sinistris, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam; ut seductores et
Abbreviated transcription (Latin):
appareat: uoluptas uero quid iocundum
corporis sensib: blandiat᷑ ex pectat. Sed tantum
t in naturis rationabilib quod dã ueluti pondꝰ
uoluntatis & amoris : ut cũ ordine naturȩ an¬
głi hominib tam̃ lege uistitiȩ boni homines
malitiã diaboli dictũ recte intelligimꝰ. hoc ÷¬
initiũ figm̃ti dñi: quia sine dubio ubi. eẽt. ui¬
tiũ malitiȩ natura ñ uitiata p̃cessit. Uitium aũ
ita contͣ naturã. ẽ : ut non possit nisi nocere
naturȩ. Non itaq eẽt. uitiũ receđe adõ: nisi
naturȩ cuiꝰ id uitiũ. ẽ. potius cũ peteret. eẽ.
cũ dõ. Qua ꝓpt̾ etiã uoluntas mala grande
testimoniũ .ẽ. naturȩ bonȩ. Sed ds̃ sic̃ natura¬
rũ bonarũ optimꝰ creator. ẽ. ita malarũ uolun¬
tatũ iustissimꝰ ordinator : ut cũ male utuntur
naturis bonis: ipse bene utatur etiã uolunta¬
tib malis. Itaq fecit ut diabolus institutione
illius bonꝰ. uoluntate sua malus. in inferiori

Expanded text:
appareat. uoluptas uero quid iucundum appareat. uoluptas uero quid iucundum corporis sensibus blandiatur expectat. Sed tantum ualet in naturis rationalibus quoddam ueluti pondus uoluntatis et amoris, ut, cum ordine naturae angeli hominibus, tamen lege iustitiae boni homines malitiae initium figmenti Domini. Quia sine dubio, ubi esset uitium malitiae, natura non uitiata praecessit. Vitium autem ita contra naturam est, ut non possit nisi nocere naturae. Non itaque esset uitium recedere a Deo, nisi naturae, cuius id uitium est, potius conpeteret esse cum Deo. Quapropter etiam uoluntas mala grande testimonium est naturae bonae. Sed Deus sicut naturarum bonarum optimus creator est, ita malarum uoluntatum iustissimus ordinator, ut, cum illae male utuntur naturis bonis, ipse bene utatur etiam uoluntatibus malis. Itaque fecit, ut diabolus institutione illius bonus, uoluntate sua malus, in inferiorib
Abbreviated transcription (Latin):
mines pecorib : & in his qͦȩ intelligunt p̃po¬
nunt᷑ immortalia mortalib: sic̃ angłi homi¬
nib : sed ita p̃ponunt᷑ naturȩ ordine. Est aut̃
alius atq alius ꝓ suo cuiusq usu existimatio¬
nis modus : quo fit ut qͦȩdã sensu carentia qͦi¬
b cdã sentientib p̃ ponamꝰ.in tantũ ut si po¬
testas. eẽt. ea ꝓrsus de natura rerũ auferre
uellemꝰ. siue quẽ in ea locũ habeant ignoran¬
tes. siue etiã sciamꝰ. nostris ea cõmodis pꝰ po¬
nentes. Quis enĩ ñ domui suȩ panẽ hab̾e qͥã
mures: nummos quã pulices malit: S qͥd
mirũ cũ in ipsoꝵ etiã hominũ estimatione
quoꝵ certe natura tantȩ . ẽ. dignitatis ple¬
rũq carus cõparet᷑ equus quã seruus. gem¬
ma quã famula: ita lib̾tate iudicandi plu¬
rimũ distat ratio considantis a necessitate
indigentis seu uoluptate cupientis : cũ ista
quid ꝑ se ipsũ inrerũ gradib pendat in ma¬
tat cogitat: & in his quid uerũ.ẽ. luci m̃tis

Expanded text:
his, quae intellegunt, praeponuntur inmortalia mortalibus, sicut angeli hominibus. Sed ita praeponuntur naturae ordine; est autem alius adque alius pro suo cuiusque usu aestimationis modus, quo fit, ut quaedam sensu carentia quibusdam sentientibus praeponamus, in tantum, ut si potestas esset ea prorsus de natura rerum auferre uellemus, siue quem in ea locum habeant ignorantes. siue etiamsi sciamus nostris ea commodis postponentes. Quis enim non domi suae panem habere quam mures, nummos quam pulices malit? Sed quid mirum, cum in ipsorum etiam hominum aestimatione, quorum certe natura tantae est dignitatis, plerumque carius conparetur equus quam seruus, gemma quam famula? Ita libertate iudicandi plurimum distat ratio considerantis a necessitate indigentis seu uoluptate cupientis, cum ista quid per se ipsum in rerum gradibus pendat, tat cogitat, et ista quid uerum luci mentis
Abbreviated transcription (Latin):
sibile .ẽ. cogitare : quanto magis dicere. ui¬
demꝰ quippe istos dies notos ñ hab̾e uesꝑam
nisi de solis occasu: nec mane nisi de solis
exortu. Illoꝵ aut̃ priores tres dies sine sole
ꝑ acti sunt : qͥ die .iIͦII. factꝰ refert᷑. Et primitꝰ
quidẽ lux uerbo dĩ facta. atq int̃ ipsã & te¬
nebras ds̃ separasse narratur : & eandẽ
lucẽ uocasse diẽ tenebras aut̃ noctẽ. Sed
qualis illa sit lux. & quo alt̾nante motu. qͥalẽq
uesꝑam & mane fecerit. remotũ. ẽ. a sensib
nr̃is. nec ita ut. ẽ. in telligi a nob̃ potest. qͦd
tam̃ sine ulla hesitationẽ credendũ. ẽ. Aut
enĩ aliqͦa lux corporea. ẽ. siue in suꝑiorib
mundi partib longe a conspectib nr̃is. un
de sol pꝰ modũ accensus. ẽ. aut lucis nomi¬

Expanded text:
ssibile est cogitare, quanto magis dicere! Vissibile est cogitare, quanto magis dicere! Videmus quippe istos dies notos non habere vesperam nisi de solis occasu, nec mane nisi de solis exortu; illorum autem priores tres dies sine sole peracti sunt, qui die quarto factus refertur. Et primitus quidem lux dei uerbo facta atque inter ipsam et tenebras deus separasse narratur et eandem lucem uecasse diem, tenebras autem noctem. sed qualis illa sit lux et quo alternante motu qualemque uesperam et mane fecerit, remotum est a sensibus nostris nec ita ut est intellegi a nobis potest; quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. aut enim aliqua lux corporea est siue in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris siue unde sol postmodum accensus est, aut lucis nomi
Abbreviated transcription (Latin):
principio fecis se dm̃ cęlũ & t̾rã ut nichil
antea fuisse intelligat᷑. quia hoc potius
in principio fecisse diceret᷑ si qͥd fecisser
ante cȩtera cuncta quȩ fecit: ꝓculdubio ñ
.ẽ. mundus factꝰ intẽpore. sed cũ tẽpore Qđ
enĩ fit intẽpore: & post aliqͦd fit. & ante
aliqͦd tempus. Post id qͦd p̃teritũ . ẽ : ante id
qͦo futurũ .ẽ. Nullũ aut̃ posset eẽ . p̃teritũ :
quia nulla erat creatura cuiꝰ mutabilib mo¬
tib ageretur. Cũ tẽpr̃ aut̃ factꝰ ẽ. mundus
si in eius conditione factꝰ. ẽ. mutabilis motꝰ
sic̃ uidet᷑ se hab̾e etiã ordo ille pͥmoꝵ sex uł
septem dierũ. in quib & mane & uesꝑa no¬
minant᷑. donec om̃ia qͦȩ his dieb fecit deus
sexto ꝑficiant᷑ die. septimoq in magno mr̃s¬
terio dĩ uacatio cõmendet᷑. Qui dies cuius
modi sint aut ꝑ difficile nob̾ aut etiã impo¬

Expanded text:
principio fecisse Deum caelum et terram, ut nihil principio fecisse Deum caelum et terram, ut nihil antea fecisse intellegatur, quia hoc potius in principio fecisse diceretur, si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod enim fit in tempore, et post aliquod fit et ante aliquod tempus; post id quod praeteritum est, ante id quod futurum est; nullum autem posset esse praeteritum, quia nulla erat creatura, cuius mutabilibus motibus ageretur. Cum tempore autem factus est mundus, si in eius conditione factus est mutabilis motus, sicut uidetur se habere etiam ordo ille primorum sex uel septem dierum, in quibus et mane et uespera nominansexto perficiantur die septimoque in magno mysterio dei uacatio commendetur: qui dies cuiumodi sint, aut perdifficile nobis, aut etiam moo