comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
hoc dixisse demonia
confiter&. ur & abillo
com perentur: quod
inp&riconfessione
lccudatum ẽ: quid pro¬
derit ait iacõb frctres
mei. sifidem sedicat
quis habere. operte aut̃
non habeat. Num quid
poterit saluare eum¬
fider: dicit &iamquid
fides sine operibur
mor tua est: quousq¬
igitur falluntur. qui
defidemortua: sibi
uitã ꝑ p& uã pollicen¬
tur. qua propter dili¬
genter oporteat ad¬
dendere. quomodo
accipienda apostoli
pauli sententia plu¬
ne adintellectum
dificilis ubi ait : Fun¬
damentum autem
aliud nemo potest
ponere prȩter id quod
positum .ẽ. quod est

Expanded text:
hoc dixisse daemonia, hoc dixisse daemonia, confiterentur et ab illo cin Petri confessione laudatum est ? Quid proderit, ait Jacobus, fratres mei, si fidem dicat se quis habere, opera autem non habeat? Numquid poterit fides salvare eum? Dicit etiam, Quia fides sine operibus mortua est . Quousqigitur falluntur, qui de fide mortua sibi uitam perpetuam pollicentur! Quapropter diligenter oportet adtendere, quo modo accipienda sit apostoli Pauli illa sententia, plane ad intellegendum difficilis, ubi ait: fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est
Abbreviated transcription (Latin):
catores exeant dege¬
henna. Aliquantorũ
non que suꝑ hoc inquis
dauersa sententia. ẽ.
respendentium sicut
cupiunt tamperp& em
uindictam manere quã
praemium quibus contra
prȩscribitur euangeli¬
ca illasententia quae
donec reddas nouis¬
simum quadruentẽ.
suꝑ est ergo ut hoc red¬
dito porsit exire. Cre¬
dimur hoc &apostoli
difinitione dicentis . ip¬
se autem saluus erit
sictamen qua si perignẽ
Sed quod alibi legimis
inquis & non cognouit
eam donec peperit. qđ
ita interpixtari non
possumus. idcirco de
hoc cupimus fieri cerci¬
ores huc usque ꝓpositio
tua. Cin sespondeo ex
libro meo qui inscribi¬
tur deside & operib
Ubi dehacre ita locut̃
quam tcc̃uehement̃
infestus est eis qui sa¬
ƿiunt fidem. sine ope
ribus ualere ad salutẽ:
ut illos &iam demo¬
nib: conpar dicens
Tucredis quod unus
dr̃ est bene facis: &
demones credunt. &
contremescunt: quid
breuius. uerius. uehe¬
mentius dici potuit:
Cum & ineuange legam̃

Expanded text:
catores, exeant de gecatores, exeant de gehenna. Aliquantorum namque super hoc, inquis, diversa sententia est, respondentium, sicut cupiunt tam perpetem vindictam manere, quam praemium. Quibus contra praescribitur evangelica illa sententia, quae donec reddas novissimum quadrantem . Superest ergo ut hoc reddito possit exire. Credimus hoc et Apostoli definitione dicentis, Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem . Sed quoniam alibi legimus, inquis, Et non cognovit eam, donec peperit , quod ita interpretari non possumus; idcirco de hoc cupimus fieri certiores. » Huc usque est propositio tua. 2. Cui respondeo ex libro meo, qui inscribitur, de Fide et Operibus, ubi de hac re ita locutus quam, tam vehementer infestus est eis qui sapiunt fidem sine ribus ualere ad salutem, ut illos etiam daemonibus conparet dicens: tu credis quoniam unus est deus? bene facis; et daemones credunt et contremescunt. quid breuius, uerius, uehementius dici potuit, cum et in euangelio legamus
Abbreviated transcription (Latin):
cimdiebi : quime ꝑ absen¬
tiam diuturnem curare
alia compulerent Nã
post tresmens es redire
ꝑmissussum. rescribere
ista non distuli & abste
missis quȩstionib: que a me
ꝑ diuersa opuscula mea.
Iam fuerant ꝑtractacta¬
& ex eiusdem opusculi red¬
dere uel solutionẽ uel cer¬
de disceptationem meam :
Denique illud tantumo¬
do ubiquȩris quacredixe¬
rit dñs nimirum prȩsci¬
us futurorum. Elegi dd¬
cormeũ. Cui ille talia &
tanta commiseritaibi
tractacuerim & quomo¬
do id ex posuerr nonpo¬
tui repperire & utrũ sit
in aliquo libro uel epistu¬
la meto nescio: ac perhoc
nouȩ disputections ne¬
ces sitatem in hac mst re¬
scriptione idultium feci:
prius uolens eccponere
qha bebam in aliis meis
uoluminib: p̃parata ut
nec studio tucce scĩtatis
de essem quod mihi gratis¬
simum ẽ : nec alio modo ec¬
dem dicere cogerer quod
mihi ẽẽ. laboriosissimum nec aliquiẽ
ãplusadiu
proposiliolua. esl
utrum aliquando qui
sint post baptis mum pec¬

Expanded text:
cim diebus, qui me post absentiam diuturnam curare alia compulerunt nam post tres menses redire permissus sum; rescribere ista non distuli, et abs te missis quaestionibus, quae a me per diversa opuscula mea jam fuerant pertractatae, ex eisdem opusculis reddere vel solutionem vel certe disceptationem meam. Denique illud tantummodo, ubi quaeris quare dixerit Dominus nimirum praescius futurorum, Elegi Dcor meum , cum ille talia et tanta commiserit, ubi tractaverim, et quomodo id exposuerim, non potui reperire, et utrum sit in aliquo libro meo vel epistola nescio. Ac per hocnovae disputationis necessitatem, in hac mea rescriptione id ultimum feci, prius volens ea ponere quae habebam in aliis meis voluminibus praeparata: ut nec studio tuae sanctitatis deessem, quod mihi est gratissimum; nec alio modo eadem dicere cogerer, quod mihi esset laboriosissimum, nec te aliquo amplius adjupropositio tua est, « Utrum aliquando, qui sunt post Baptismum pec
Abbreviated transcription (Latin):
lus dixit. Poro sisides
xp̃i: illa utiq quama desini¬
uit apostolus que per di¬
lectionẽ operatur: Non
erim fides illa demonum
cum &ipsi credunt & con¬
tremescunt & filium dĩ
confiteantur xp̃m. potest
accipi infundamentum.
quare. nisi quia non est
fides gratiae xp̃iane. Idẽ
ea fider quae ꝑ dilectionẽ
operctur posita infunda¬
mento neminem perire
ꝑmittit. Sed quidsit edifi¬
care super hoc fundamen¬
tum aurum argentum
lapider prȩciosos ligna
fenum stipulam: Sisubti¬
lius disserere conerdi fi
enitar tamen quan¬
tum dñs adiuuat. &bse¬
uiter & quantum poee¬
ro delucide expedire
quod sentio ecce ille qui
que siuit amagistrabo¬
no quid bonifacer& ut
haber& uitam a &ernã :¬
& au diuit si aduntamue¬
nire uell& seruanda sĩ
ei. Non occides non moe¬
chaberis non fustum faci¬
es non falsum testimoni¬
um dices honora patrẽ
tuũ & matremtuam & di¬
liges proximum tuũ sicut
teipsum. Haec faciens in
diliger& proximũ tã quã

Expanded text:
icit. porro si fides Christi, illa utique, quam definiuit apostolus, quae per dilectionem operatur. non enim fides illa daemonum, cum et ipsi credant et contremescant et filium dei confiteantur Iesum, potest accipi in fundamentum. quare? nisi quia non est fides gratiae christianae, id est ea fides, quae per dilectionem operatur, posita in fundamento neminem perire permittit. sed quid sit aedificare super hoc fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos et ligna, fenum, stipulam, si subtilius disserere coner, uereenitar tamen, quantum dominus adiuuat, et breuiter et, quantum potero, dilucide expedire quod sentio. ecce ille, qui quaesiuit a magistro bono, quid faceret, ut haberet uitam aeternam, et audiuit, si ad uitam uenire uellet, seruanda sibiei: non occides, non moechaberis, non furtum facies, non falsum testimonium dices, honora patrem tuum et matremliges proximum tuum tanquam te ipsum. Haec faciens in diligeret proximum tanquam
Abbreviated transcription (Latin):
tacs: sed istaratione
cur non omnimodo ad¬
mit tantur omnino ñ
uideo. quis &iã non
mal& ecs proposito fun¬
damentũ. lic& ligna
& sccenum stipulam con¬
gregent aliquanto cer¬
te diuturniore igne
purgari quãc ma&num
perire: sed falsa erunt
illn que obscuritatem¬
seu ambiguitatem non
habent si habecm
omnem fidem itaut mon¬
tes transferim. carita
tem non habeamnihil
sum: & quid proderit
fratres mei si fidẽ quis
dicat sehabere opera
autẽ non abeat : Num¬
quid potest fides saluare
eum falsumerit & illud no¬
lite errare Neq: forni¬
catores neque id alisser¬
uientes neq: adulterine¬
q molles neq masculorũ
concubitores. neq fures
osi. neque maledici. neq
ra paces regnum dĩ posside¬
bunt: falsum ẽ & illud
manifesta sunt opera
carnis. que sunt fornica.¬
tiones : inmunditiae: con¬

Expanded text:
tas. sed ista ratione tas. sed ista ratione cur non omni modo admittantur, omnino non uideo. quis enim non malit eas posito fundamento, licet ligna et fenum et stipulam congerant, aliquanto certe diuturniore igne purgari quam in aeternum perire? sed falsa erunt illa, quae obscuritatem ambiguitatemque non habent: si habeam omnem fidem, ita ut montes transferam, caritatem autem non habeam, nihil sum, et: quid proderit, fratres mei, si fidem quis dicat se habere, opera autem non habeat? numquid poterit fides saluare eum? falsum erit et illud: nolite errare; neque fornicatores neque idolis seruientes neque adulteri neque molles neque masculorum concubiosi, neque maledici, neque rapaces regnum Dei possidebunt . Falsum et illud: Manifesta sunt opera carnis, quae sunt fornicationes, immunditiae,
Abbreviated transcription (Latin):
&unius cuiusq: opus
quales sit ignis ꝓba¬
uit. Sicuius opus man¬
serit quod suꝑ haedi¬
ficauit. mercedem ac¬
cipi&. si cuius autem
opus aserit diemnũ pa¬
ti&ur: ipse autem sal¬
uus erit. sic tamen
quasi ꝑ ignem: quod
ita intellegendũ putauit᷑
ut illiuideantur aedifi¬
case suꝑ hoc fundam̃¬
tum aurum argentũ
lapider prȩciosor qui
fidei quȩ inxp̃o est bo¬
na opeste adiciunt.
Illi autem lignasenũ :
stipulã quicũ eandẽ
fidẽ habeant male
operaentur unde arbi¬
traentur ꝑquas dam
poena ignis posst pur¬
gari ad salutẽ percipi¬
endam merito funda¬
menti. hoc suta est
fatemur iustos lauda¬
bili caritate conari.
ut om̃s indis cr&e ad¬
mit tantur adbap¬
tismũ
Non solum ad ulteri &
adultere contrasen¬
tentiam dñi falsas nup¬
tias pr&endentes. uerũ
&iampublicce mere¬
trices intur pissima ꝓ¬
fessione perseuerantes:
quecscerte. nulla &iã
neglegentissima eccle¬
sia consueuit admitte¬
re . nisi ab illa primitus
propositione libera¬

Expanded text:
 opus quale sit ignis probabit. si cuius opus permanserit, quod super er aedificauit, mercedem accipiet; si cuius autem, opus arserit, damnum patietur; ipse autem saluus erit, sic tamen quasi per ignem. quod ita intellegendum putant, ut illi uideantur aedificare super hoc fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos, qui fidei, quae in Christo est, bona opera adiciunt; illi autem ligna, fenum, stipulam, qui cum eandem fidem habeant, male operantur. unde arbitrantur per quasdam poenas ignis eos posse purgari ad salutem percipiendam mento fundamenti. Hoc si ita est, fatemur istos laudabili caritate conari, ut omnes indiscrete admittantur ad baptismum, non solum adulteri et adulterae contra sententiam domini falsas nuptias praetendentes, uerum etiam publicae meretrices in turpissima professione perseuerantes, quas certe nulla etiam neglegentissima ecclesia consueuit admittere nisi ab illa primitus prostitutione libera
Abbreviated transcription (Latin):
secundũ apostolum iacobũ
mostua ẽ insem& ipsa qui
rursus ait sifidem quis di
cat sehabere : opera autẽ
non habect. num quidfi¬
des poterit saluccre eum.
porro autem si homo scele
ratus propter solam fidẽ
ꝑignem saluatur . & sic ẽ
accipiendũ quod aitbecctꝰ
paulus : ipse autam saluus
erit sic tamen quasi ꝑignẽ.
poterit ergo salucre sine
Neque fornicatores : neq:
idolis seruientes. Neque
adulteri : neque molles:
neque masculorũ concubi¬
tores: neq fures: neque
auari. neque ebriosi:
neq: maledici: neq rapa¬
ces regnum dĩpossidebun
si enim &icm istis ꝑ seue¬
santes criminib: tamen
propter fidẽ xp̃i s aluier

Expanded text:
secundum apostolum Jacobum, mortua est in semetipsa. Qui rursus ait: Si fidem dicat se quis habere, opera autem non habeat, numquid poterit fides salvare eum? Porratus propter fidem solam per ignem salvabitur, et sic est accipiendum quod ait beatus Paulus, Ipse autem salvus erit, sic tamen quasi per ignem; poterit ergo salvare sine neque fornicatores, neque idolis servientes, neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores, neque fures, neque avari, neque ebriosi, neque maledici, neque rapaces regnum Dei possidebunt . Si enim etiam in istis perseverantes criminibus, tamen propter fidem Christi salvi er
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑfectione creccturce ut
rerũ species degeneran¬
tur eccdẽ trinitas insi¬
nuatur uerbo dĩ scilic&
& uerbi generatorẽ cũ
dicitur dixit ds̃ & scã
bonitas inqua dõ plac&
quicquid ꝓsuo naturae
modolo ꝑfectũ plac&
cũdicitur uidit ds̃ quia
bonaẽ. sed cur non cõ¬
memorata prius quã uis
in ꝑfecta crecctura. pos¬
tec cõmemoratus sps̃ dĩ
prius dicente scripturtc
terra autẽ erat inuisibi¬
lis & inconposita & tene¬
brȩ erant suꝑ abyssum
acdeinde inferente: &
aquãc̃. anquod aegenus
atq: indignus amor : ita.
uolentia dilectioq: in
tellegitur suꝑferraedic¬
tus .ẽ. nec faciendo ope¬
stc sua ꝑ indigentiace ne¬
cessi tactẽ potius quã ꝑ
habundantiam benefi¬
cienticce dr̃ amareputa¬
retur cuius reimemor
a postolus dicturus deca¬
ritate suꝑ eminentẽ uiã.
demonstraturũ seait.
& alio loco suꝑeminen¬
te in quidd scientice ca¬
ritatẽ xp̃i. Cũ ergo sic
oporter& insinuare.
sp̃m dĩ ut suꝑ ferre dice¬

Expanded text:
fectione creaturae ut rerum species digerantur, eadem, trinitas insinuetur, uerbum dei scilicet et uerbi generatio, cum dicitur dixit. deus et sancta bonitas, in qua deo placet quidquid ei pro suae naturae modulo perfectum placet, cum dicitur: uidit deus quia bonum est. Sed cur commemorata prius quamuis imperfecta creatura postea commemoratur spiritus dei, prius dicente scriptura: terra autem erat inuisibilis et incomposita et tenebrae erant super abyssum, ac deinde inferente: et aquam? an quia egenus atque indiguuotellegitur, superferri dictus est, ne facienda opera sua per indigentiae necessitatem potius quam per abundantiam beneficientiae deus amare putaretur? cuius rei memor apostolus dicturus de caritate supereminentem uiam demonstraturum se ait et alio loco, supereminentem, inquit, scientiae caritatem Christi. cum ergo sic oporteret insinuari spiritum dei, ut superferri dice
Abbreviated transcription (Latin):
uantum cihi
dilectissime
daui respondere in¬
terrogationib: tuis:
ꝑ pascha quippe hoc
cartagine mihi miras
litteras tucce dilectio¬
nis accepi: post eos autẽ
dies scõs confestim car¬
taginem sum profectus.
in quaciuitate nihil me
ditare ꝑmitto occupa¬
tionum quȩ ibi nom po¬
test decẽ nimia mul¬
titudo : Sed postea quã
indegressus sumpara¬
tis apud nrõs quinde

Expanded text:
uantum mihi dilectissime davi respondere interrogationibus tuis. Per Pascha quippe hoc Carthagine mihi missas litteras tuae dilectionis accepi. Post eos autem dies sanctos confestim Carthaginem sum profectus: in qua civitate nihil me dictare permisit occupationum, quae ibi non potest deesse, nimia multitudo. Sed posteaquam inde regressus sum, peractis apud nostros quinde
Abbreviated transcription (Latin):
net locd̃: sunt multiad
credendũ pigri quinor
mouentur ad fidẽ uerbi:
grauit̃ autẽ delinquunt:
qui sibi loquentes iurare

Expanded text:
nem facimus. Sunt multi ad credendum pigri, qui non moventur ad fidem verbis. Graviter autem delinquunt, qui sibi loquentes jurare
Abbreviated transcription (Latin):
turus. ẽ: & cũ primũ cdqui¬
sierit fidem adreliqua
mendatia: audientes cre¬
dulos faciat¬
multi dũ locuntur iura¬
re semꝑ delectantur:
dumoporteat hoc tan¬
tum eẽ in ore. ẽ.ẽ. non
non: Amplius enĩ quãe
ẽ. & non ẽ : amalo ẽz¬

Expanded text:
turus est, ut cum primum acquisierit fidem, ad reliqua mendacia audientes credulos faciatMulti dum loquuntur, jurare semper delectantur, dum oporteat hoc tantum esse in ore, Est, est, Non, non. Amplius enim quam est, et non est, a malo e
Abbreviated transcription (Latin):
pactre filioquȩ nonminor
& hoc ergo quod de spũ
scõ ẽ. secundũ hominem
nat iuitas. xp̃i ÷ quid aliud
quac̃ ipsa gratia demons¬
tractur : Cum enĩ uirgo
quȩsiss& ab angelo quo¬
modo fier& quod ei nun¬
cicebat quando quidẽ
uirũ illa non cognoscene
Respondit angelus: spr¬

Expanded text:
Patre Filioque non minor. Ex hoc ergo, quod de Spiritu sancto est secundum hominem nativitas Christi, quid aliud quam ipsa gratia demonstratur. Cum enim virgo quaesivisset ab angelo, quomodo fieret quod ei nuntiabat, quandoquidem illa virum non cognosceret, respondit angelus: Sp
Abbreviated transcription (Latin):
mus figmentum creati
ut in illis ambulemus :
Tunc ergo effitimurue¬
reliberi cum dẽ nos fin¬
git : id est format & cre¬
at nonut homines qđ
iamfecit: sed ut boni
hominess emus quod nunc gra.¬
tia succ facit: ut simus
secundum quod dictũ
E. Cor mundum crec
in me ds̃: Neq: enimcor
Eius quacntũ adtin& ad
naturam cordis huma
tem nequis quacm sinon
deo peribus deipsoglo¬
ipso in cipiat meritum :
cui tam quãc̃ debitũ red¬
deciutur premiumbene
operandi ipsalibertas :
Audicet eundem gratiȩ
p̃conem dicentem : ds̃
ẽ enim qui operatur
in uobis & uelle & opera.¬
ri probona uolunta¬
te & alio loco : Igitur
non uolentis : neque cur¬
rentis : sed miserentis
ẽ dĩ Cum procul dubio
si homo eius a &atis ẽ ut
ratione iam utcctur.
Nonpossit credere
sperare : diligere : Ni¬
siue lit: nec ꝑueniread
palmãe suꝑ nae uocatio¬
nis dĩ : nisiuolum tacte
alo quin si propter ea
dictum ẽ Non uolentis
Neq: currentis sed mise¬

Expanded text:
mus figmentum, creati mus figmentum, creati ut in illis ambulemus . Tunc ergo efficimur vere liberi, cum Deus nos fingit, id est format et creat, non ut homines, quod jam fecit, sed ut boni homines simus, quod nunc gratia sua facit, ut simus secundum quod dictum est, Cor mundum crea in me, Deus . Neque enim cor ejus, quantum pertinet ad naturam cordis humantem ne quisquam, etsi non de operibus, de ipso gloipso incipiat meritum, cui tanquam debitum reddatur praemium, bene operandi ipsa libertas; audiat eumdem gratiae praeconem dicentem, Deus est enim qui operatur in vobis et velle et operari, pro bona voluntate . Et alio loco: Igitur non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei . Cum procul dubio, si homo ejus aetatis est ut ratione jam utatur, non possit credere, sperare, diligere, nisi velit, nec pervenire ad palmam supernae vocationis Dei, nisi voluntate Alioquin si propterea dictum est, Non volentis, neque currentis, sed mise
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ iustiticce coeperit
seruus: ipsac ẽ uercli¬
bertcs propter rec¬
te faciendi licenciam .: simul
& pia seruitus propter
precepti oboedientiam:¬
sed ccdbene faciendum
istalibestcs unde erit
homini ceddicto & uen¬
dito  nisi redemat cuius
illac uox ẽ. siuos filids
iberauerit : tunc uere
liberi eritis : quod ante¬
quam fieri in homine
incipiat: quomodo quis¬
quac̃ debero crbitrio
inbono glore&ur opere :¬
qui non dũ ẽ liber cdope¬
rcendumbene : nisi se
ucna suꝑbia inflactus
extolleet : quam cohib&
apostolus dicens : gra.¬
tiec salui facti estis ꝑfidẽ
tneipscm sibi saltim
fidem sicarrogasenl
ut non intellegerent̃
diuinitus eẽ donatam.
sicut idem apostolus alio
loco sedicit ut sideles es¬
s& misericordicni con¬
secutum: hic quoq ced¬
iunxit. atque ait: &
hoc non ex uobis. sed dĩ
donum ẽ. non exopen¬
bus : Neforte quis ex tob¬
lcctur : & neputaren¬
tur fidelibus bona ope¬
ra defutura Rursus
adgecit: Ipsius enĩ sum¬

Expanded text:
esse justitiae coeperit esse justitiae coeperit servus. Ipsa est vera libertas + propter recte faciendi laetitiam, quia simul et pia servitus, propter praeceptionum obedientiamSed ad bene faciendum ista libertas unde erit homini addicto et vendito, nisi redimat ille cujus illa vox est: Si vos Filius liberaverit, tunc vere liberi eritis . Quod antequam fieri in homine incipiat, quomodo quisquam de libero arbitrio in bono glorqui nondum est liber ad operandum bene? Nisi se vana superbia inflatus extollat, quam cohibet Apostolus dicens: Gratia salvi facti estis per fidem ne ipsam sibi saltem fidem sic arrogarent ut non intelligerent divinitus esse donatam, sicut idem Apostolus alio loco se dicit ut fidelis esset misericordiam consecutum, hic quoque adjunxit atque ait, et hoc non ex vobis, sed Dei donum est , non ex operibus, ne forte quis extollatur. Et ne putarentur fidelibus bona opera defutura, rursus adjecit: Ipsius enim su
Abbreviated transcription (Latin):
Verum hȩ eam pars gene¬
ris humani cui liberatio¬
nem ds̃ regnumq: promi¬
sit a &ernum : num quid
meritis operũ suorũ repa¬
rtcripotest : ab sit: quid
enimboni opera tur ꝑ¬
ditus : Nisi quantũ fuerit
aperditione liberatus :
num quid libero uolunta¬
tis cerbitrio : & hoc absit
nam libero arbitrio ma¬
le utens homo & se ꝑdi¬
dit & ipsum: sicut enĩ qui
se occidit÷ utique ui¬
uendo se occidit sed se
occidendo nonuiuit.
Nec seipsum poterit re¬
suscitare cũ occiderit:
Ita cũ libero peccar&ur
arbitrio uictore pecca¬
to amissum ẽ liberũ ar¬
bitriũ: A quo enĩ quis
de uictus ẽ huic & ser¬
uus cddictus ẽ: p&ri
ceste apostoli ẽ ista sen
tentic: que cum uerasit
quaclis. queso potest ser¬
ui ceddicti eẽ libestas a
nisi quando eum pec¬
care delectat : libera¬
liter enim seruit : qui
sui dñi uolu ntactem li¬
benter facit: ad ꝑhoc
&ccdpeccandum liber
ẽ: qui peccati seruus ẽ:
unde cdiustae facien¬
dumlber nonerit :
nisi apeccato liberctus

Expanded text:
Verum haec pars generis humani, cui liberationem Deus regnumque promisit aeternum, numquid meritis operum suorum reparari potest? Absit. Quid enim boni operatur perditus, nisi quantum fuerit a perditione liberatus? Numquid libero voluntatis arbitrio? Et hoc absit: nam libero arbitrio male utens homo, et se perdidit et ipsum. Sicut enim qui se occidit, utique vivendo se occidit, sed se occidendo non vivit, nec se ipsum poterit resuscitare cum occiderit: ita cum libero peccaretur arbitrio, victore peccato amissum est liberum arbitrium; A quo enim quis devictus est, huic et servus addictus est . Petri certe apostolitentia ; quae cum vera sit, qualis, quaeso, potest servi addicti esse libertas, nisi quando eum peccare delectat. Liberaliter enim servit qui sui domini voluntatem libenter facit. Ac per hoc ad peccandum liber est, qui peccati servus est. Unde ad juste faciendum liber non erit, nisi a peccato liberatus,
Abbreviated transcription (Latin):
magnũ ẽ. ut ea mutar&ur
& conuerter&urinne¬
cessitactẽ mostis humana
nactura Neperiuntur
sicut supra disserui plura
peccata & alico parentũ
re
ed depeccatis aliorũ
pcrentũ quibus ab ip¬
so ad cmusque ad patrẽ
suũ progene rationibus
suis quisq: succedit: Non
inmerito disceptaripo¬
test. ut rum omniũ malis
actibus : & multiplicat is
delictis originalibus
qui nascitur implic&ur
Vt tacnto peius quaentũ
posterius quisque nas¬
catur: An propter ecc
ds̃ interte am& quar¬
tac̃ generationẽ. depec¬
catis parentũ eorũ poste¬
ris cõmin&ur : quia irã
succ̃ quantũ cd progene¬
ratorũ suorũ culpas non
extendit ulterius mode¬
ratione miserationis suȩ:
Ne illi quibus regene¬
rationis gratia non con¬
gratuta ifertur nimia sarcina
in ipsec suac a&erna dec̃¬
natione p̃merentur:
si cogerentur ab initio
generis humaeni omni¬
um p̃cedentiũ pcrentũ
suorũ originaliter pec¬
cata contrahere : & poe¬

Expanded text:
magnum est, ut eo mutaretur magnum est, ut eo mutaretur et converteretur in necessitatem mortis humana natura, reperiuntur, sicut supra disserui, plura peccata, et alia parentum, re ed de peccatis aliorum parentum, quibus ab ipso Adam usque ad patrem suum pro generationibus suis quisque succedit, non immerito disceptari potest utrum omnium malis actibus, et multiplicatis delictis originalibus, qui nascitur implicetur, ut tanto pejus, quanto posterius quisque nascatur. An propterea Deus in tertiam et quartam generationem de peccatis parentum eorum posteris comminetur, quia iram suam quantum ad progeneratorum culpas non extendit ulterius moderatione miserationis suae; ne illi quibus regenerationis gratia non confertur, nimia sarcina in ipsa sua aeterna damnatione premerentur, si cogerentur ab initio generis humani omnium praecedentium parentum suorum originaliter peccata contrahere, et poe
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑregenerationẽ adtesia¬
mentũ nouum incipicnt
ꝑtinere quod testamentũ
proph&cebatur. cũ dice¬
r&ur ꝑ ẽtechielẽ : non ac¬
cepturos filios peccata pa¬
rentũ suorũ nec ulterius
futuram inisrł pccrabolam¬
illam : Patres manducaue¬
runt uucm a cerbam : &
dentes filiorũ obstipuerun
Ideo enim quisque renasci¬
tur ut solucctur: in eo quic¬
quid pec cati ẽ cũ quo nas¬
citur : Nampec cata quȩ
male agendo postea cõmi¬
tuntur. possunt pȩniten¬
do sancri sicut &icẽpost
baptismũ fieri uidemus :
Ac ꝑ hoc non ẽ instituta.
regeneratio : nisi quia ui¬
tiosce ẽ. generatio usque
adeo ut & ic̃ delegiti moma¬
trimonio procrectus di¬
cat. In iniquitatib: concep¬
tus sum : & in peccatis ma.¬
ter me me inutero ha¬
buit: Neque hic dixit:
ininꝰ quitate uel inpeccato.
cum & hoc diciposset sed
iniquitates & peccata dice¬
re maluit: quic & in illo
uno quod i nomnes homi¬
nes ꝑtransiit. At que tam

Expanded text:
per generationem ad Testaper generationem ad Testamentum Novum incipiant pertinere, quod Testamentum prophetabatur, cum diceretur per Ezechielem, non accepturos filios peccata parentum suorum, nec ulterius futuram in Isrillam: Patres manducaverunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupuerunt . Ideo enim quisque renascitur, ut solvatur in eo quidquid peccati est cum quo nascitur. Nam peccata quae male agendo postea committuntur, possunt et poenitendo sanari, sicut etiam post Baptismum fieri videmus. Ac per hoc non est instituta regeneratio, nisi quia vitiosa est generatio; usque adeo ut etiam de legitimo matrimonio procreatus dicat, In iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis mater mea me in utero aluit . Neque hic dixit, In iniquitate, vel peccato, cum et hoc recte dici posset: sed iniquitates et peccata dicere maluit. Quia et in illo uno, quod in omnes homines pertransiit, atque tam
Abbreviated transcription (Latin):
quo dixer᷑. hi sunt dii
tui isrł: qui eduxerunt
te d&erra ccegipti: & hic
plurademponentes pro
singulcriLu
Eto uno quod ꝑ unum
hominẽ intrauit inmun¬
dũ & in omnes homines
ꝑtransiit. Propter quod
possint intellegi plura
peccata : si unum ipsum
insua quacsi membra sin¬
gula diuidatur: Nam &
superbia ẽ illicqua ho¬
mo insuc potius eẽ quẽc in
dĩ potestate dilexit &¬
sacrilegiũ : quicc dõ non
credidit: & homicidium
quic se p̃cipitacuit inmor¬
tẽ: & fornicatio spiritro¬
lis quicc integritas men¬
tis humanȩ serpentina
succsione corrupta ẽ. &
furtum quia cibus prohi
bitus usurpatus ẽ  & aua¬
ritia quicplus quacm illi¬
sufficere debuit ad p&i¬
uit. & siquid aliud in hoc
uno cdmisso diligenti
consideratione inuenire
Harentun quoque pec¬
catis parublos obligari
nonsolum primorũ hominũ
sed &icc̃ suorum de quibus ipsi
natisunt non in probabi¬
liter dicitur : Illa quippe¬
peccata patrum infilios
Ten& eos utique ante quaẽ

Expanded text:
quo dixerunt, Hi sunt dii quo dixerunt, Hi sunt dii tui Israel, qui eduxerunt te de terra Aegypti : et hic pluralem ponentes pro singulari. to uno, quod per unum hominem intravit in mundum, et in omnes homines pertransiit , propter quod possint intelligi plura peccata, si unum ipsum in sua quasi membra singula dividatur. Nam et superbia est illie, quia homo in sua potius esse quam in Dei potestate dilexit non credidit; et homicidium, quia se praecipitavit in mortem; et fornicatio spiritalis, quoniam integritas mentis humanae serpentina suasione corrupta est; et furtum, quia cibus pbitus usurpatus est cibus; et avaritia, quia plus quam sufficere illi debuit appetivit, et si quod aliud in hoc uno admisso diligenti consideratione poterit Parentum quoque peccatis parvulos obligari non solum primorum hominum, sed etiam suorum de quibus ipsi nati sunt, non improbabiliter dicitur. Illa quippepeccata primum in filios, tenet eos utique antequam
Abbreviated transcription (Latin):
ed ideo & iccm psi mo¬
ripeccato: plerũ que
dicentur : cũ proculdu¬
bio non uni sed multis
peccatis omnib: quȩ mo¬
riantur : in quȩcũ que
iam proprium conmise¬
runt uel cogitatione.
uel locutione. uel ope¬
rem numerũ pluralis
numerus significariso¬
l&: sicut ait ille ut er̃um que
armacto milite cõplent
quc̃uis hoc multis mili¬
tibus fecerint : & in nos¬
tris litteris legitur:
ora ergo idnm̃ ut au¬
ferat a nobis serpentẽ
non ait serpentes quos
pactiebatur populus
ut hoc dicer& & innu¬
merabilia taelia cũ uero
& illud originale unũ
plurali numere signifi¬
catur. quando dicimꝰ
inpeccatorũ remissionẽ
bcptstariparuulos
Nec dicimus in remissio¬
ne peccati illa ẽ econ¬
trario locutio quac per
pluralẽ significatur
numerus singulccris :
sicut in euangelio hero¬
de mortuo dictũ ẽ
Mostui sunt enĩ quique¬
rebant animam pueri
Non dictũ ẽ: mostuus est:¬
& in exodo fecerunt
inquid sibi deos aureos
cũ unũ uitulũ fecerint. de

Expanded text:
ed ideo etiam ipsi peccato mori plerumque dicuntur, cum procul dubio non uni, sed multis peccatis omnibusque moriantur, quaecumque jam propria commiserunt, vel cogitatione, vel locutione, vel operem numerum pluralis numerus significari solet: sicut ait ille, « Uterumque armato milite complent » ; quamvis hoc multis militibus fecerint. Et in nostris Litteris legitur, Ora ergo ad Dominum, ut auferat a nobis serpentem ; non ait serpentes, quos patiebatur populus, ut hoc diceret: et innumerabilia talia. Cum vero et illud originale unum plurali numero significatur, quando dicimus in peccatorum remissionem baptizari parvulos, nec dicimus in remissionem peccati; illa est e contrario locutio, qua per pluralem significatur numerus singularis. Sicut in Evangelio Herode mortuo dictum est, Mortui sunt enim qui quaerebant animam pueri : non dictum est, mortuus est. Et in Exodo, Fecerunt, inquit, sibi deos aureos; cum unum vitulum fecerint, de
Abbreviated transcription (Latin):
a &ernam : qui autem
non credit infilio non
hecb& uitã sed iraedi
man& suꝑ eũ: Non dit
hac quippe : omnis homo
nascitur: propter
quod dicit apostolus:
fuimus enim & nos na¬
tura filir ircesicut
& c&eri In acira cũ
essent homines ꝑ origi¬
nacle peccatũ . tanto
quanto maiora uel
plura in suꝑ addide¬
rant: meces scrius
erat medicctor: Hoc
ẽ reconcilicctor
qui hanc ircm sacrifi¬
tiis singulacris: cuius
erant umbrace omnia.¬
sacrifitic legis & pro¬
ph&ccrũ õblatione
plccar&: unde dicit
apostolus : si enim cũ ini¬
mici es semus reconcili¬
atisummus dõ ꝑ mostẽ
filii eius. multo magis
reconciliati nunc in
sanguine eius scclui
erimus abira ꝑ ipsum:
Cum enim ds̃ irascidici¬
tur: non eius significa.¬
tur ꝑturbatio qualis ẽ
inanimo ireescentis ho¬
minis : sed ex humanis
motibus trans lato uo¬
cabulo uindicta eius quȩ
non nisi uesa est. irce
nomen accepit. quod
efficiamur filii : quot¬
quot enim spũ dĩ agun¬
tur hii filii sunt di᷑. hȩc

Expanded text:
ui autem non credit in Filium, non habet vitam, sed ira Dei manet super eum : non ait, hac quippe omnis homo nascitur. Propter quod dicit Apostolus: Fuimus enim et nos natura filii irae, sicut et caeteri . In hac ira cum essent homines per originale peccatum, taquanto majora vel plura insuper addiderunt: Necessarius erat mediator, hoc est reconciliator, qui hanc iram sacrificii singularis, cujus erant umbrasacrificia Legis et Prophetarum, oblatione placaret. Unde dicit Apostolus: Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati nunc in sanguine ejus salvi erimus ab ira per ipsum . Cum autem Deus irasci dicitur, non ejus significatur perturbatio, qualis est in animo irascentis hominis; sed ex humanis motibus translato vocabulo, vindicta ejus, quae non nisi justa est, irae nomen accepit. Quod efficiamur filii: Quotquot enim Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei : haec
Abbreviated transcription (Latin):
sic & uos existimate
uos mostuos eẽ. peccato:
uiuere autem dõ in xp̃o
Quic quid igitur
gestum ẽ incruce
xp̃i insepultura in re¬
surrectione terticc
dice. Inascensione in
dexteram patris: Ita
gestum ẽ ut abud his
rebus non mistice tan¬
tũ dictis: sed &icc̃ ges¬
tis configurcr&ur
hic geritur: Ncc prop¬
ter eius crucẽ dictũ ẽ
quiccutem ihũ xp̃i sunt
carnem succ̃ crucifixer᷑
cumpcssionib: & concu¬

Expanded text:
sic et vos existimate vos mortuos esse peccato; vivere autem Deo, in Christo Quidquid igitur gestum est in cruce Christi, in sepultura, in resurrectione tertia die, in ascensione in dexteram Patris, ita gestum est, ut his rebus non mystice tantum dictis, sed etiam gestis, configuraretur hic geritur. Nam propter ejus crucem dictum est: « Qui autem Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum passionib
Abbreviated transcription (Latin):
ferũ malũ quod turpe
ẽ &icc̃ dicere quod po¬
test temptante. scena
lbido pertrahere in¬
continentiũ deuit& in¬
firmitas: posse ergo
ut dixi hoc putacre ñ
ẽẽ peccatũ. Nisi ceddi¬
diss& : hoc autẽ dico se¬
cundũ ueniam. Nonse¬
cundum imperiũ : quis
autem iam neg& eẽ pec¬
catũ cũ decri ueniam fa¬
cientib: a postolica aucto¬
ritate foctecctur : tale
quidcc ẽ : ubi dicit aud&
quis quac̃ uestrũ ceduer¬
sus alterũ negotium ha¬
bens iudicari apud ini¬
quos : & non apud scõs
& ꝓcculo post: secularia
igitur iuditia si habue¬
ritis in quid eos qui con

Expanded text:
ferum malum, quod turpe est etiam dicere, quo potest tentante satana libido pertrahere, incontinentium devitet infirmitas. Posset ergo, ut dixi, hoc putari non esse peccatum, nisi addidisset: Hoc autem dico secundum veniam, non secundum imperium . Quis autem jam esse peccatum neget, cum dari veniam facientibus apostolica auctoritate, fateatur? Tale quiddam est, ubi dicit: Audet quisquam vestrum adversus alterum negotium habens judicari apud iniquos, et non apud sanctos? Et paulo post: Saecularia igitur judicia si habueritis
Abbreviated transcription (Latin):
Quis est hic liber repu¬
dii matris uestre quo dimis
eam aut quis est creditor
meus cui uendidiuos. ec¬
ce ĩiniquitatibus uestris
uenditi estis & insceleribis
uestris dimisi matrem
uestram. Similiter & per
oseae. Iudicate matrem
ipsa non uxor mea. nec ego
uir eius: decuius populi
reprobatione. & perhiere¬
miam: reliqui domum
mea sicut leo insilua dedit

Expanded text:
Quis est hic liber repudii matris vestrae, quo dimisi eam? aut quis est creditor meus, cui vendidi vos? Ecce in iniquitatibus vestris venditi estis, et in sceleribus vestris dimisi matrem vestram . » Similiter et per Osee: Judicate matrem ipsa non est uxor mea, nec ego vir ejus . De cujus populi reprobatione, et per Jerem. Reliqui domum mea quasi leo in silua; dedit
Abbreviated transcription (Latin):
ciuua despinis sed exbona
terra : & uites nascipos¬
seuidemus & spincs & eodẽ
modo tãquac̃ arbor mala
fructus bonos id ẽ opera &¬
bona Non potest fiacere
uoluntas icla: Sed ex
bona hominis natura ori¬
riuoluntas & bona potest¬
& mala : Nec fuit prorsus
unde prinus orir&uruo¬
luntas mala Nisi ex angeli
& hominis natura bona:
quod & ipse dñs eodem loco
ubi deccrbore & fructib
loquebcctur : aꝑtissime os¬
tendit: Ait enim : aut fa¬
cite arborem bonam &
fructũ eius bonũ: Aut
facite arborem malam
& fructũ eius malum:
satis admonens : ex ar¬
borequi dem bona meclos
aut ex malabonos nasci
fructus non posse : exip¬
satamen terra cui loque¬
sint quando nobis ma¬
ronis ille uersus plac&:
felix qui potuit rerum
cognoscere causas. Non
nobis uidecctur adfelici¬
tatem consequendamp¬
tinere. si sciamus causã
magnarũ inmundo corpo¬
ralũ motionũ quȩ ab ditis¬
simis naturue senib: oc¬
culuntur: unde tremor
terris. quia uimaria al¬

Expanded text:
ci uva de spinis; sed ex bona ci uva de spinis; sed ex bona terra et vites nasci posse videmus et spinas. Et eodem modo tanquam arbor mala fructus bonos, id est, opera bona non potest facere voluntas mala: sed ex bona hominis natura oriri voluntas et bona potest et mala; nec fuit prorsus unde primitus oriretur voluntas mala, nisi ex angeli et hominis natura bona. Quod et ipse Dominus eodem loco, ubi de arbore et fructibus loquebatur, apertissime ostendit: ait enim, Aut facite arborem bonam et fructum ejus bonum, aut facite arborem malam et fructum ejus malum : satis admonens ex arbore quidem bona malos, aut ex mala bonos nasci fructus non posse; ex ipsa tamen terra cui loquesint, quando nobis Maronis ille versus placet, Felix qui potuit rerum cognoscere causas. non nobis videatur ad felicitatem consequendam pertinere, si sciamus causas magnarum in mundo corporalium motionum, quae abditissimis naturae sinibus occuluntur; Unde tremor terris, qua vi maria al
Abbreviated transcription (Latin):
possint potest enimhomo
uel angelus non ẽe inius¬
tus : Iniustus autem nom po¬
test ẽẽ. uiñi homo uel ange¬
lus: & bonũ quod homo
bonũ quod angelus ma¬
lũ quod iniustus: &hec
duo contraria: Itacsimul
potuiss& : quia non modo
ubi consister& : sed unde
hor Ir&ur corruptio
non haber& nisi e& qđ cor¬
rumper&ur : quod nisibo¬
nũ ee nec corrumpere¬
tur : qm nihil ẽ aliud cor¬
ruptio quamboni exter¬
minatio: Ex bonis igitur
malcc hostec sunt: & nisi
inaliquib: bonis non sunt
nec esttunde orir&ur
ulla mali naturic Namsi
e&̃ in quantũ natura e&
profecto bona ẽ& : & aut
incorruptibilis natura
maegnũ e& bonum aut
&icmnaturacorruptibi¬
lis nullo modo e& nisi ali¬
quiđ bonum : quod bonũ
corrumpendo possit ei no
hosta eẽ dicimus nom pu¬
t&ur hoc dominicae sen¬
tentiae refragarri:
qu adixit : Nom potest ar¬
borbona fructus malos fac¬
cere : Non potest enim
sicut ueritas ait : colligi
uua despinis
quia non potest nas¬

Expanded text:
possint. Potest enim homo possint. Potest enim homo vel angelus non esse injustus; injustus autem non potest esse nisi homo vel angelus: et bonum quod homo, bonum quod angelus; malum quod injustus. Et haec duo contraria ita simul potuisset: quia non modo ubi consisteret, sed unde oriretur corruptio non haberet, nisi esset quod corrumperetur; quod nisi bonum esset, nec corrumperetur; quoniam nihil est aliud corruptio, quam boni exterminatio. Ex bonis igitur mala orta sunt, et nisi in aliquibus bonis non sunt: nec erat alias unde oriretur ulla mali natura. Nam si esset, in quantum natura esset, profecto bona esset: et aut incorruptibilis natura magnum esset bonum, aut etiam natura corruptibilis nullo modo esset nisi aliquod bonum, quod bonum corrumpendo posset ei nocorta esse dicimus, non putetur hoc dominicae sententiae refragari, qua dixit, Non potest arbor bona fructus malos facere. Non potest enim, sicut Veritas ait, colligi uva de spinis , quia non potest nas
Abbreviated transcription (Latin):
quis ergo dicit malũ ẽ
hominem ẽe : aut bonũ ẽ
iniquum eẽ. ipse incidit in
proph&am illã senten¬
ticẽ uehis quidicunt qđ
bonum ẽ : mcclũ & quodma¬
lũ ẽ bonũ. opus enĩdĩ cul¬
pat quod ẽ homo: & uitiũ
hominis laudat quod est
iniquitas: Omnis itaq:
natura &icc̃ siuitiosa est .
inquantũ natura ẽ bona
ẽ inquantũ uiciosa ẽ ma¬
contrariis. q̃: mecla & bo¬
na uocantur : illa dicclec¬
ticorum regula deficit
quadicunt nulli rei duo
simul inẽe contrarice
Nullus enĩ aer simulẽ
& tenebrosus & lucidus
Nullus cib aut potus si¬
mul dulcis & amcrus :
Nullum corpus simul: ubi
albũ ibi & nigrum. Nullũ
simulubi deforme: ubi
formosum: & hoc in
multis acpenue inom¬
nib: contrariis reperitr
ut inunaresimul eẽ ñ
possint. Cũ autem bonꝗf
mccla nullus ambigat eẽ
contraria non solum ẽe
non possunt. sed malu
omnino sine bonis: & ni¬
si inbonis eẽ non possint:
quam uis bona sine malis

Expanded text:
quis ergo dicit, Malum est quis ergo dicit, Malum est hominem esse; aut, Bonum est iniquum esse: ipse incidit in propheticam illam sententiam, Vae iis qui dicunt quod bonum est malum, et quod malum est bonum. Opus enim Dei culpat, quod est homo: et vitium hominis laudat, quod est iniquitas. Omnis itaque natura, etiamsi vitiosa est, in quantum natura est, bona est; in quantum vitiosa est, macontrariis quae mala et bona vocantur, illa dialecticorum regula deficit, qua dicunt nulli rei duo simul inesse contraria. Nullus enim aer simul est et tenebrosus et lucidus: nullus cibus aut potus simul dulcis et amarus: nullum corpus simul ubi album, ibi et nigrum; nullum simul ubi deforme, ibi et formosum. Et hoc in multis ac pene in omnibus contrariis reperitur, ut in una re simul esse non possint. Cum autem bona et mala nullus ambigat esse contraria, non solum simul esse possunt, sed mala omnino sine bonis et nisi in bonis esse non possunt: quamvis bona sine malis
Abbreviated transcription (Latin):
tura ẽ bonum ẽ Nihil
alud diciuidecctur Cũ
ꝑ natura dicitur. nisima
Nec res aliqua mccla ẽẽe si
res ipsa quae mala ẽ na¬
tura non ẽe: Non igitur
potest eẽ malũ nisi aliqđ
bonum : quod cum diciui¬
decctur ab surdȩ conexio
tamen raciocinationis
huius. uelud in euitabiliter
nos compellit hoc dicere :
&cauendũ ẽ ne incida¬
mus in illã proph&icam
sententiã ubilegitur: ue
his qui dicunt qđ bonũ ẽ
malũ : & quod melum ẽ
bonum: qui dicunt tene¬
bracs lucem: & lucem te¬
nebras: qui dicunt dul¬
ce amccrum : & amccrum
dulce. & tocmen dñsait.
icclus homo demalo the¬
sccuro cordis sui ꝓfest malũ:
Quid ẽ autem malus ho¬
mo: nisi malanatura
quia homo natura est:
porro si homo aliquod
bonum ẽ. quic natura ẽ
quid est meclus homo N¬
si malũ bonũ : tamencum
duo ista discernimus
inuenimus nec ideo
malũ qui a homo ẽ Nec
ideo bonũ quia iniquus
ẽ : sed bonum quia homo
meclũ quia iniquus: quis¬

Expanded text:
tura est, bonum est, nihil tura est, bonum est, nihil aliud dici videatur, cum e natura dicitur, nisi manec res aliqua mala esset, si res ipsa quae mala est, natura non esset. Non igitur potest esse malum, nisi aliquod bonum. Quod cum dici videatur absurde, connexio tamen ratiocinationis hujus velut inevitabiliter nos compellit hoc dicere. Et cavendum est, ne incidamus in illam propheticam sententiam, ubi legitur: Vae iis qui dicunt quod bonum est malum, et quod malum est bonum; qui dicunt tenebras lucem, et lucem tenebras; qui dicunt dulce amarum, et amarum dulce . Et tamen Dominus ait: Malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala . Quid est autem malus homo, nisi mala natura; quia homo natura est? Porro si homo aliquod bonum est, quia natura est, quid est malus homo, nisi malum bonum? Tamen cum duo ista discernimus, invenimus nec ideo malum quia homo est, nec ideo bonum quia iniquus est; sed bonum quia homo, malum quia iniquus. Quis
Abbreviated transcription (Latin):
hoc si naturedi quidrema¬
nebit quodiam corrũpi
nequect. profecto natura
incorruptilis erit : & ad
hoc tam maegnũ bonũ cor¬
ruptiosueni&: At si corrũ¬
pinon desin& Nec bonũ
habere utiq: desin& quo
ecc̃ possit priuare corrup¬
tio: quec̃ si penitus totam¬
que consumꝑserit. Ideo
nullum bonum imerit:
quia nactura nullec erit.
quo circabonũ consumese db¬
corruptio non potest . Nisi
consuramendo naturam :
omnis ergo natura bonũ ẽ
maegnũ si corrumpi non
potest: pcruum si potest
negcri tamen bonum ẽe
Nisi stulte at que imperi
te non potest: quȩ si cor¬
ruptione consurmitur
nec ipsac corruptio rema¬
nebit. nulla ubi ẽẽ possit
subsis terite natora xi¬
citur meclũ: si nullũ sit
bonum sed bonũ omnic
malo carens a Inte gra bonũ
ẽ. cui uero inẽ mcclum:
uiciatum uel uitiosum bo¬
num est : nec mcclũ nũquã
potest. ẽẽ ullũ ubi ẽ bonũ
nullum : Vnde res mira
conficitur ut quia om¬
nis naturte in quantũ na¬

Expanded text:
hoc si naturae aliquid remahoc si naturae aliquid remanebit quod jam corrumpi nequeat, profecto natura incorruptibilis erit, et ad hoc tam magnum bonum corruptione perveniet. At si corrumpi non desinet, nec bonum habere utique desinet, quo eam possit privare corruptio. Quam si penitus totamque consumpserit, ideo nullum bonum inerit, quia natura nulla erit. Quocirca bonum consumere corruptio non potest, nisi consumendo naturam. Omnis ergo natura bonum est; magnum, si corrumpi non potest; parvum, si potest: negari tamen bonum esse, nisi stulte atque imperite prorsus non potest. Quae si corruptione consumitur, nec ipsa corruptio remanebit, nulla ubi esse possit subsistente natura. Ccitur malum, si nullum sit bonum. Sed bonum omni malo carens, integrum bonum est; cui verum inest malum, vitiatum vel vitiosum bonum est: nec malum unquam potest esse ullum, ubi bonum est nullum. Unde res mira conficitur, ut quia omnis natura, in quantum na
Abbreviated transcription (Latin):
Ita & animarũ quecũq
sunt uitia naturalũ surt
priuationes bonorum:
quȩ cũ scenantur non ali¬
quo transferuntur.
sed eccquȩ ibi ercnt nus¬
quec̃ erunt. quando in
illac sanitate non erunt:¬
omniũ conditor sumnie
bonus ẽ bon& sunt : sed
quicc non sicut eccrum
conditor summe atq:
inmutabiliterbone s̃.
Ideo in eis & minuibonũ
& augeri potest : sed bo¬
nominui meclũ ẽ quã uis
quantũ cũq: minuatur.
rema nect aliquid ne¬
cesse ẽ : si ad huc natura
ẽ. unde natusec sit . Neq
enim si quaclis cũq: & quan¬
tulec cumq nacturo ẽ.
consumrn bonũ quod
natura ẽ. Niñ & ipsi
consum matur potest :
merito quippe natu¬
ra incorrupta lacuda¬
tur: porro si & in cor¬
ruptibilis sit que cor¬
rumpi omniꝰ non possit.
multo ẽ proculdubio
lccud abilior : cũ uero
corrumpitur ideo maclũ
eius ẽ corruptio: quia
ecm quaclicumq: priuat
bono : Nam si nullo bono
num. qucc̃ diu igitur natu¬
racorrumpitur in .ẽ. ei bo¬
nũ quod priu&urcꝑer

Expanded text:
ita et animorum quaecumque sunt vitia, naturalium sunt privationes bonorum: quae cum sanantur, non aliquo transferuntur; sed ea quae ibi erant, nusquam erunt, quando in illa sanitate non eruntomnium Conditor summe bonus est, bonae sunt: sed quia non sicut earum Conditor summe atque incommutabiliter bonae sunt, ideo in eis et minui bonum et augeri potest. Sed bonum minui malum est; quamvis, quantumcumque minuatur, remaneat aliquid necesse est si adhuc natura est unde natura sit. Neque enim, si qualiscumque et quantulacumque natura est, consumi bonum quo natura est, nisi et ipsa consumatur, potest. Merito quippe natura incorrupta laudatur: porro si et incorruptibilis sit, quae corrumpi omnino non possit, multo est procul dubio laudabilior. Cum vero corrumpitur, ideo malum est ejus corruptio, quia eam qualicumque privat bono; nam si nullo bono bonum. Quamdiu itaque natura corrumpitur, inest ei bonum quo privetur: ac per
Abbreviated transcription (Latin):
cedipsam gratiam cõmen¬
dandam hoc prophe¬
ticum commen dacss&
testimoniũ : continuo
subiecit: Quomodo au¬
tem inuo cabunt inquẽ
non crediderunt prop¬
ter hoc simbolum : In his
duobus triac illa in tue¬
re: fides credit spes
& Caritas orant : sed
sine fide ẽẽ nom possuNt
acꝑhoc & fides orat :
propterea quippe dictũ
ẽ. quomodo inuocabuNT
inquem noncredider
UIII. Quid autem spercen
potest quod non creditur
non sperctur: credi
potest : quis nanique fi¬
delum poenas non cre¬
dit impiorum : nec spe¬
rect teemen: & quisquis
eccs imminere sibicre¬
dit. Ac fugacci motu ex
timere dicitur qucc̃ spe¬
secre : quȩ duo quidem
distinguens: ait : liceat
spercre timenti: Non
autem ceb alio p&a : quam¬
uis meliore proprige dic¬
tũ ẽ huc e go sipotur.
tantum sperccre dolorẽ:
Deniq: non nulli in aste
gracmmatica uerbi huius
utunt᷑ exemplo ad
ostendendam in propri¬
am dictionem & aiunt :
sperare : dixit proti¬
mere: Est itaq fides. &

Expanded text:
ad ipsam gratiam commenad ipsam gratiam commendandam hoc propheticum commemorasset testimonium, continuo subjecit, Quomodo autem invocabunt, in quem non crediderunt ? propter hoc Symbolum. In his duobus tria illa intuere: fides credit, spes et charitas orant. Sed sine fide esse non possunt; ac per hoc et fides orat. Propterea quippe dictum est, Quomodo invocabunt, in quem non crediderus. Quid autem sperari potest quod non creditur? non speratur, credi potest. Quis namque fidelium poenas non credit impiorum? nec sperat tamen, et quisquis eas imminere sibi credit ac fugaci motu animi timere dicitur quam sperare. Quae duo quidam distinguens ait: Liceat sperare timenti. Non autem ab alio poeta, quamvis meliore, proprie dictum est: Hunc ego si potui tantum sperare dolorem. Denique nonnulli in arte grammatica verbi hujus utuntur exemplo ad ostendendam impropriam dictionem, et aiunt, Sperare dixit pro timere. Est itaque fides et