comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
in manifestas formasnaturasq ꝓdider̃: Sicutherba ex hosta sue
teram &homofactus inamimã uiuam & c&erahuius modisiue
frutesta siueanimantia ad illa mopertionẽ dĩ pertinentia qua
usq nunc operatur : Sed &ia mista secumgerunt tam quã iterũ
sei psa inuisibi lt̃ in occulta quadam ui generandi qua mextrixi¬
runt deillis primordiis causarũ suarum in quib: crectomundo
Cumfactus ẽ dies ante quam in manifestã speciem suigeneris ex¬
orerentur insesta sunt : Si enim prima illa operadicumsi mul
omnia creauit. Insuomodo perfecta non essent eu ꝓculdubio
post adderentur quaeillisperficiendis defuissent. Vt quaedã
uniuersitatis perfestio exutrisq constarat᷑ singulisquasi semis¬
uelut alicuius totius partes essent. quarum coniunctione ipsum
totum cuius pastes fuerant compleretur: Pursus sita essent
illa ꝑfecta sicut perficiuntur cum suisquaeq temporib: inmani¬

Expanded text:
in manifestas formas naturasque prodierunt, sicut herba exorta super in manifestas formas naturasque prodierunt, sicut herba exorta super terram et homo factus in animam uiuam et cetera huius modi, siue frutecta siue animantia ad illam operationem dei pertinentia, qua usque nunc operatur. sed etiam ista secum gerunt tamquam iterum se ipsa inuisibiliter in occulta quadam ui generandi, quam extraxerunt de illis primordiis causarum suarum, in quibus creato mundo, cum factus est dies, antequam in manifestam speciem sui generis exorerentur, inserta sunt. Si enim prima illa opera dei, cum simul omnia creauit, in suo modo perfecta non essent, ea procul dubio post adderentur, quae illis perficiendis defuissent, ut quaedam uniuersitatis perfectio ex utriusque constaret singulis quasi semisuelut alicuius totius partes essent, quarum coniunctione ipsum totum, cuius partes fuerant, conpleretur. rursus, si ita essent illa perfecta, sicut perficiuntur, cum suis quaeque temporibus in mani
Abbreviated transcription (Latin):
conditus necuita ꝓ priaiamuiuebat Nec parentibus sicuiuentib epat¬
Nilla enim prima conditione mundi cumds̃ crecaut omniasimul homo
factus ẽ quiea futurus poctio creandi hominis non astio creati: Sed hate
alst̃ in uerbo dĩ ubi ista non facta sed aderna sunt:
Alterinelem̃tis mundi ubiomniasimulfasta futura sunt: Alst inrebusquȩ
secđ m causassimul creatas Noniai simus sed suo quaeque temprcretur
Inquib dam iamformatus exlimo & di flatuanimatus. sicut fȩnum
ex hostum alst̃ inseminibus Inquib: rursusqua si primordia lescausae
rep&untur derebus dustae quae secđ m causas quas primum condidi
exstiterunt uelut herba exterx semen ex herba IN quibus omnib
eaiam facta modos & actus suitemporis acceper̃ quae exoccultis
atq: in uisibilib: ractionibus Quae increatura causalster latent

Expanded text:
. conditus nec uita propria iam uiuebat nec in parentibus erat sic uiuentibus. i. conditus nec uita propria iam uiuebat nec in parentibus erat sic uiuentibus. in illa enim prima conditione mundi, cum deus creauit omnia simul, homo factus est, qui esset futurus — ratio creandi hominis, non actio creati. Sed haec aliter in uerbo dei, ubi ista non facta, sed aeterna sunt, aliter in elementis mundi, ubi omnia simul facta futura sunt, aliter in rebus, quae secundum causas simul creatas non iam simul, sed suo quaeque tempore creantur: in quibus Adam iam formatus ex limo et dei flatu animatus, sicut fenum exortum, aliter in seminibus, in quibus rursus quasi primordiales causae repetuntur de rebus ductae, quae secundum causas, quas primum condidit, extiterunt, uelut herba ex terra, semen ex herba. in quibus omnibus ea iam facta modos et actus sui temporis acceperunt, quae ex occultis atque inuisibilibus rationibus, quae in creatura causaliter latent,
Abbreviated transcription (Latin):
sententiae: Cuma ꝑtissi medistumsit Nihilegisse nondum natossiue
bonisiuemali. Ac ꝑ hoc aliaquaestio ẽ suolocore trattanda quidde
peccato primorum parentũ quiduosol fuer̃ generis humani con¬
trcexerituni uersa consparsio. Nihilta menaliũ meritorum habere
potuis sehominẽ antequã detemrepuluerẽ filtus e&̃. Ante quam
suo tempore uiuer& nulla questio ẽ: Sicutenimesau& iacob esuos
nondum natos dixit cipostolus Nihilegis seboniaut mali non possemis
dicere traxisse aliquid meriti deparentibus si nec ipsi parente segis¬
sent aliquid boni aut mal Nec genus humanũ peccasseinadam
si ipse non peccass& adam Non aũt peccass& adam nisi iam suotempore
uiuer& quo poss& uiuere siuebenesiuemale. Ita frustra peccatũ eius
seu reste fastum requiritur Cumadhuc in reb:simul creatis causaliter

Expanded text:
sententiae, cum apertissime dictum sit nihil egisse nondum natos siue sententiae, cum apertissime dictum sit nihil egisse nondum natos siue boni siue mali. Ac per hoc alia quaestio est suo loco retractanda, quid de peccato primorum parentum, qui duo soli fuerunt, generis humani contraxerit uniuersa consparsio; nihil tamen talium mcritorum habere potuisse hominem, antequam de terrae puluere fictus esset, antequam suo tempore uiueret, nulla quaestio est. sicut enim Esau et Iacob, quos nondum natos dixit apostolus nihil egisse boni uel mali, non possemus dicere traxisse aliquid meriti de parentibus, si nec ipsi parentes egissent aliquid boni aut mali, nec genus humanum peccasse in Adam, si ipse non pecasset Adam — non autem peccasset Adam, nisi iam suo tempore uiueret, quo posset uiuere siue bene siue male —: ita frustra peccatum eius seu recte factum requiritur, cum adhuc in rebus simul creatis causaliter
Abbreviated transcription (Latin):
solum priusquã inutero formar&ur sed neciamibi formatus antequã
natus : Neq enim hab& ullã cunctationẽ a postolica illa sententia
de geminis in rebeccae utero nondum agentib: aliquidbonia ut mali:
Nectamen frustrx scribtum .ẽ. necin fantẽ mundũ ẽẽ apeccato ciuus
e unius dieiuitã suꝑterrã : & illud in psalmo ego inniquitatib: con¬
ceptussum & in peccatis matermea me inutero aluit : & quod in adam
omnes moriuntur. in quo omnes peccauerunt : Nuncautẽ liquido
teneamus quae lib& parentũ merita trricantur inplem quae cũq
gnatiadi antequã nascatur quẽq sanctific& nec iniquitatem eẽ
apuddm̃ nec bonimaliueagere quẽ quã quod ad ꝓpriã ꝑ sonã per¬
tineat antequã natus .ẽ. illamq sententiã : qua non nulli putant
a libi peccasse magisminusq: animas : & ꝓdiuersorum meritis pec¬
catorũ indiuersa corpont. ee d& rusa s a postolicae non conuemire

Expanded text:
solum priusquam in utero formaretur, sed nec iam ibi formatus, antequam solum priusquam in utero formaretur, sed nec iam ibi formatus, antequam natus. neque enim habet ullam cunctationem apostolica illa sententia de geminis in utero Rebeccae nondum agentibus aliquid boni aut mali. Nec tamen frustra scriptum est nec infantem mundum esse a peccato, cuius est unius diei uita super terram, et illud in psalmo: ego in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis mater mea me in utero aluit, ed quod in Adam omnes moriuntur, in quo omnes peccauerunt. nunc autem liquido teneamus, quaelibet parentum merita traiciantur in prolem, quaecumque gratia dei, antequam nascatur, quemque sanctificet, nec iniquitatem esse apud deum nec boni maliue agere quemquam, quod ad propriam personam pertineat, antequam natus est, illamque sententiam, qua nonnulli putant alibi peccasse magis minusque animas et pro diuersorum meritis peccatorum in diuersa corpora esse detrusas, apostolicae non conuenire
Abbreviated transcription (Latin):
ut prius quamte formarem in utero nouite ubi autẽ illum nos¬
soc antequã ita formas ser : & sinostnte in firmitati ad sequi uel
difficile uelim possibile ẽ utrum in aliquib: ꝓpinquiorib causis
sicut leun lumbis ab rthae decimatus ẽ anin ipso adam in quo
genus humanum tamquã redicaliter insticutum e: & in eoipso
utrumiamcum delimo formatus e&̃. ancausaliter in hisoperib factus
quaecreui tomnia simul. anuero ante omnẽ potius creaturã. sicut e logit
& pnte destinauit scõs suos ante mundi constitutionem an potius i nom¬
nib: prcecedentib: causis siue quas commemontui. siuequas non comme¬
monui priusquãi nutero formare turnon arbitror scrupulo sius
quaerio postere : dum modo hieremiam const&. exquo ẽ in haduce
a parentib: editus exillo egis seuitã ꝓ priã qua grandes cens aclatis
accessuposs& uiuere seumale siue bene ante a ueron ullo modo non

Expanded text:
cit: priusquam te formarem in utero, noui te. ubi autem illum noscit: priusquam te formarem in utero, noui te. ubi autem illum nosset, antequam ita formasset, etsi nostrae infirmitati adsequi uel difficile uel inpossibile est - utrum in aliquibus propinquioribus causis, sicut Leui in lumbis Abrahae decimatus est, an in ipso Adam, in quo genus humanum tamquam radicaliter institutum est; et in eo ipso utrum iam cum de limo formatus esset, an causaliter in his operibus factus, quae creauit omnia simul; an uero ante omnem potius creaturam, sicut elegit et praedestinauit sanctos suos ante mundi constitutionem; an potius in omnibus praecedentibus causis, siue quas commemoraui siue quas non commemoraui, priusquam in utero formaretur —: non arbitror scrupulosius quaeri oportere, dummodo Hieremiam constet ex quo est in hac luce a parentibus editus ex illo egisse uitam propriam, qua grandescens aetatis accessu posset uiuere seu male seu bene, antea uero nullo modo, non
Abbreviated transcription (Latin):
le seminans semen quod est suꝑ omnẽ temẽ. Etominem lignum fruc
adescam: Ipsesermocius anteomnem carnis & nubis uocem inilla
summa eius sapientia Perquam facta sunt omnia. Nonquasi huma¬
nis auribus instrepebat sed rebus fastisrerum faciendarum causas in¬
serebat & omnipotentipotentia futunt faciebat. hominem que
suo tem pr̃ formandum in temporũ Tamquã semine uel tam quam
peatura e quippe ahae creaturas alas quaedam tempore
quaedam causis praecedunt: Illeaũt omnia quae fecit ponsolũ
excellentia qua&iamcausarum effeltor est uerum&iam a&erni¬
tate precedit. Sed de hocopostumoribus deinde friptumerũ locis
fostas sis plenius disseredum .ẽ : N unc dehomine quod coeptum ẽ ter¬
mine&ur eamode iatione seruata. ut in profundo scribtunre sen¬
sumagis picestemus diligentiam requirendi quã ad firmandite¬
meritatem : Quia enim nouenat hieremiam ds̃ priusquame ũ
formar& in utero dubitare fasnon .ẽ. : Apertissime quippedi¬

Expanded text:
uum seminans semen quod est super terram, et omne lignum quod ad escam, ipse sermo eius ante omnem aeris sonum, ante omnem carnis et nubis uocem in illa eius summa sapientia, per quam facta sunt omnia, non quasi humanis auribus instrepebat, sed rebus factis rerum faciendarum causas inserebat et omnipotenti potentia futura faciebat hominemque suo tempore formandum in temporum tamquam semine uel tamquam reaturae quippe aliae creaturas alias quaedam tempore, quaedam causis praecedunt; ille autem omnia, quae fecit, non solum excellentia, qua etiam causarum effector est, uerum etiam aeternitate praecedit. sed de hoc oportunioribus deinde scripturarum locis fortassis plenius disserendum est. Nunc de homine quod coeptum est terminetur ea moderatione seruata, ut in profundo scripturae sensu magis praestemus diligentiam requirendi quam adfirmandi temeritatem. quia enim nouerat Hieremiam deus, priusquam eum formaret in utero, dubitare fas non est; apertissime quippe di
Abbreviated transcription (Latin):
manifestum est omnib:: in hocenim uid&ur caelum&tente
&omniaui sibilia oculis nostris : Illud alterum quo absentia
Imagines intuemur uentes sicut ipsa corporee uidimus
contin&ꝰ quae non habent imagines suisimile suinde dilestion
in aliqua imagine sui similinonutiq: sed quantum mente cerni
potest ab aliomagis ab aliominus ipsacernitur si aliquid corpo¬
nlisimaginis cogitatur n omipsa cernitur haestriugenente
cipbur sacorporis sensibus ex hib&ur : secundum spiritola
quicquidenim corpus non est & tumen aliqudestaamicesta

Expanded text:
manifestum est omnibus quo videtur coelum et manifestum est omnibus quo videtur coelum et terra, et omnia oculis conspicua. Nec illud alterum, quo absentia imagines intuemur, seu ueras, sicut ipsa corpora uidimus continet, quae non habent imagines sui similes, quae non sint in aliqua impotest, ab alio magis, ab alio minus ipsa cernitur; si autem aliquid corporalis imaginis cogitatur, non ipsa cernitur. Haec cipitur et corporis sensibus exhibetur. Secundum autem spiritale. Quidquid enim corpus non est, sed tamen aliquid est, jam recte
Abbreviated transcription (Latin):
adiiI. caelum si sp̃s sine corpore ad loca corpontlia ipinon
potest nec corpus ad spiritalia : Aut sic paue disum paulus
pore : a nextra corpus eauiderit: siextrx corpus uisa sunt : &
corpora non suerunt ad huc queri potest : ut rumimagines
corporis fuerint anea substantia quaenullam corporis simi¬
litudinem gerit. sicut ds̃ sicut ipsamens homines. uel intel¬
legentia uel uxtio sicut uistutes prudentia iustitia castitas
confirmat ꝓprieuidit non imaginaliter: sed quia ipsa a cor¬
pore alienatio utrum onmino mostuum cirpus roliquerit
ansecundum modum quendam uiuentis corporis: ibi anima
fuerit fodmenseius adiudenda uel audienda ineffabilio
illius uisionis abrepta sit: hoc incestum enc: id eo fustus se
dixit siue incorpore siue extia corpus nasciods̃ seit: trea¬
terue uidentur : alterum perspm hominis quo ꝓximus&
absens cogitatur testium percontuitum mentiscruo ipsa di¬
lectio intellesta conspicitur: in his IͦI generibus illud primũ

Expanded text:
i neque spiritus sine corpore ad loca corporalia rapi potest nec corpus ad spiritalia, haec ipsa pore an extra corpus ea uiderit. Sed, si extra corpus uisa sunt et corpora non fuerunt, adhuc quaeri potest, utrum imagines corporum fuerint an ea substantia, quae nullam corporis similitudinem gerit, sicut deus, sicut ipsa mens hominis uel intellegentia uel ratio, sicut uirtutes, prudentia, iustitia, castitas,confirmat — proprie uidit, non imaginaliter. sed quia ipsa a corpore alienatio, utrum omnino mortuum corpus reliquerit an secundum modum quendam uiuentis corporis ibi anima fuerit, sed mens eius ad uidenda uel audienda ineffabilia illius uisionis abrepta sit, hoc incertum erat, ideo forsitan dixit: siue in corpore siue extra corpus nescio, deus terae videntur; alterum, per spiritum hominis, quo proxima et absentia cogitantur; tertium, per contuitum mentis, quo ipsa dilectio intellecta conspicitur. In his tribus generibus illud primum
Abbreviated transcription (Latin):
uisio non fullitur aut enim intellegit &l uerum est aut
siuerum non est non intellegit Paulus ie peuseft a¬
sensib: corporibus ut ess& in istis similitudinibus corpo
quasi regionem intellestualium uel intellegibilium
subue hatur ibi sine ulla corporis similitudine perspi¬
sionem significantem siuecorporelem sicut uisaest in
speciem non perenigmata quantum eam natuntt pecio¬

Expanded text:
uisis non fallitur. aut enim intellegit, et uerum est; aut, si uerum non est, non intellegit: unde aliud est sensibus corporis, ut esset in istis similitudinibus corporquasi regionem intellectualium uel intellegibilium subuehatur, ubi sine ulla corporis similitudine perspisionem significantem siue corporalem, sicut uisa est in speciem non per aenigmata, quantum eam cape
Abbreviated transcription (Latin):
ibinulla nox seduespeitr & mane & meridies nestam enideo sineor dinc
quocippar& conecio pier ecedentium in sequentiumq: cuus arumneq
enim cognitio fieripotest nisi cognoscenda piececedant : quaeitem priorae si
diebus quidergo opus enat sex dies tam distinste disposite n an teriqui a sci¬
lic& hii qui non possunt uidereꝙ distum est creauit omnia simulnisicum
eis sermo tardius incedat adid quo eos ducit perueni re non possunt simul
intuimur orientem cestemanifestumest ꝙ ad eum acies nos trx peruenire
non poss& nisitin sir& totum aeris cueliq: spatium q internos &ipsun
celeritate potest tuntum quid mentis acies uel hum anaequantomagis
angelicae quidiam deipsius summae dt sapientiae celeritate dicatur quas
ad tingit ubiq ꝓpͥtersuam munditiam & nihil inquinatum in eam in currit:¬

Expanded text:
ideo tamen sine ordine, quo adparet conexio praecedentium sequentiumque causarum. neque enim cognitio fieri potest, nisi cognoscenda praecedant: quae item priora sunt id ergo opus erat sex dies tam distincte dispositeque narrari? quia scilicet hi, qui non possunt uidere, quod dictum est: creauit omnia simul, nisi cum eis sermo tardius incedat, ad id, quo eos ducit, peruenire non possunt. Quomodo intuemur orientem, certe manifestum est, quod ad eum acies nostra peruenire non posset, nisi transiret totum aeris caelique spatium, quod inter nos et ipsum celeritate potest tantum, quid mentis acies uel humanae? quanto magis angelicae? quid iam de ipsius summae dei sapientiae celeritate dicatur, quae adtingit ubique propter suam munditiam, et nihil inquinatum in eam incurrit
Abbreviated transcription (Latin):
posita spiritalis aut̃ eo quod dictum ẽ. tenebure erant suꝑ abis¬
sum. Vt uians lato uerbo tenebrosam abyssum intellegamus
nitunt̃ uitae in formem misi conuertatur adcrentorem quo
solo modo formari potest ut nonsit ib essus. & in luminariut
non sit tenebrosu : & quo modo dictum .ẽ. tenebne:enant suꝑ
abrssum ae quia non erat lux quaesi ẽ&. utiq suꝑ eei c
tamquã suꝑ funderei. Qđ tunc fit increeun spirital: cũ comu stcur
utatis quae appar& inmateria formata : cumiam sunt speues cor

Expanded text:
posita; spiritalis autem eo quod dictum est: tenebrae erant super abysposita; spiritalis autem eo quod dictum est: tenebrae erant super abyssum, ut translato uerbo tenebrosam abyssum intellegamus naturam uitae informem, nisi conuertatur ad creatorem, quo solo modo formari ponon sit tenebrosa. et quomodo dictum est: tenebrae erant super abyssum? an quia non erat lux? quae si esset, utique superesset et tamquam superfunderet: quod tunc fit in creatura spiritali, cum conuertitur qualitatis, quae apparet in materia formata, cum iam sunt species cor
Abbreviated transcription (Latin):
tempcnrlia :  quid significaur nomine caelum etemi : Utruim
spiritaliscorpomrlisq creatunt: caeli& tenire uocabulum acceperit :
Aritantũmodocorponrlis: ut in hoc libro despiritalr tacuis se intellega
informis materia dicta. ẽ. caelum&tentr : spiritalis uidelices iuiti:
sicuti . eẽ potest in se non conuersa adertatorem : Talienim conuer¬
sione sormatur atq ꝑficitur : siaut̃ non conuertatur in formis ẽ :
Corponalis aut̃ si possit intellegi ꝑ priuationem omnis corpore aoqua
Ncaelum intellegendum ẽ creatura spiritalis ab exordio quofac¬
ta ẽ pfescta illa & beaea semꝑ : Terra uerocorponrlis materies
ad huc in ꝑfecta quiatorra inquit erat inuisibilis &in compositu
xte nebn eenrnt suꝑ abrssum : Quib: uerbis uideiur in formi¬
ta tem significare substantiae corporrlis. Anutriusq infor¬
ita s his &iam posteriorib uerbis significatur. Corpo¬
aelis quidem eo quod dictum ẽ temirerat inuisibilis. & incon¬

Expanded text:
 utrum spiritalis corporalisque creatura caeli et terrae uocabulum acceperit, an tantummodo corporalis, ut in hoc libro de spiritali tacuisse intellegatuinformis materia dicta est caelum et terra, spiritalis uidelicet uita sicuti esse potest in se, non conuersa ad creatorem — tali enim conuersione formatur atque perficitur; si autem non conuertatur, informis est — corporalis autem si possit intellegi per priuationem omnis corporeae qualan caelum intellegendum est creatura spiritalis ab exordio quo facta est perfecta illa et beata semper, terra uero corporalis materies adhuc imperfecta? quia terra, inquit, erat inuisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum; quibus uerbis uidetur informitatem significare substantiae corporalis. an utriusque informitas his etiam posterioribus uerbis significatur, corporalis quidem eo quod dictum est: terra erat inuisibilis et incom
Abbreviated transcription (Latin):
quamuiscum suis nostibus diestmm̃ ñ noctes nominantur : tunc enim
nox addiem pestin& non dies ad nostem cum sublimes & scĩ angeliid ꝙ
creutorem in ipsa creatuna nouerunt referunt adillius laudem
quem fecit dñs cui coniungitur & sca ecclesia e hac perigrinatione
finer&ur uidies & unde inciper& uiimus uespere ñ habiturus:
quiadi requies non .ẽ. creatura quia extiro uidies nullu creatuuo
fustuest sed diesille quem fecit dñs pero pent eius ipsere p&itur:
non circuitu corponeli sed cognitione spĩtuli ille autem dies pri
mitus conditus i amtriduum peregenat : cumhaec luminaria illius

Expanded text:
quamuis cum suis noctibus dies tamen non noctes narrantur. tunc enim nox ad diem pertinet, non dies ad noctem, cum sublimes et sancti angeli id, quod creaturam in ipsa creatura nouerunt, referunt ad illius honorem quem fecit dominus, cui coniungetur et ecclesia ex hac peregrinatione finiretur sextus dies, et unde inciperet septimus uesperam non habiturus, quia dei requies non est creatura: quae. cum per dies ceterouram; sed dies ille, quem fecit deus, per opera eius ipse repetitur non circuitu corporali, sed cognitione spiritalmitus conditus iam triduum peregerat, cum haec luminaria illius
Abbreviated transcription (Latin):
pur&antes errorem : insexto libro quod dixiadam
i maginem dĩ secundum quam factus est perdȩdis
sepeccato nonsic accipiendum est tamquamineo
nulla remanserit : sed quod tam deformis ut refor¬
matione mopus haberet : induo decimo de inferis mag
mihi uideor docere debuissequod subt̃ris sint quã nttione
sic incipit

Expanded text:
pretantis errorem. in sexto libro quod dixi: Adam pretantis errorem. in sexto libro quod dixi: Adam imaginem dei, secundum quam factus est, perdidit peccato, non sic accipiendum est, tamquam in eo nulla remanserit, sed quod tam deformis, ut reformatione opus haberet. in duodecimo de inferis magis mihi uideor docere debuisse, quod sub terris sunt, quam rationem sic incipit
Abbreviated transcription (Latin):
eridem tempus degenesi libros duo decem
scripsi ab exordio donec pane diso dimis susesse
adam & flam mearum pheaposita est custo¬
direuiam ligniuitue: cum autem hucusque
undecem libri perati essent : duo de cimum
addedi in quodiligentius de pane diso dispu¬
tatumest:titulus horum librorum in¬
scribetur de genesi ad littenem: Idest non
socundum allegoricas significationes: sed se¬
cundum rerumꝰ gesturum propri&ate m
In quo opere plune quuesita quum inuenta
sunt : & eorum que inuenta sunt. pauciorte fir¬
mata: c&ere uero itupositauelut adhuc
requirendusint: hassa nelibros posterios
coepi: sed prius terminaui quam dari¬
nitate Ideo eos nuncordine quo coepire¬
colui inquinto libro : & ubicumque in eis libri
posui desemine cuire ꝓmis sumest. quod disposi¬
tum sit perangelos inmanumediatores: non sic haba
apostolus sicut uerioris codices: post inspeximaxi¬
m egucecos delegeenim dictum est quod tam quam
deseminedistum multilatini codices habent perinter¬

Expanded text:
er idem tempus de Genesi libros duodecim scripsi ab exordio, donec de paradiso dimissus est Adam et flammea rumphea posita est custodire uiam ligni uitae. cum autem ad hoc usque undecim libri peracti essent, duodecimum addidi, in quo diligentius de paradiso disputatum est. titulus horum librorum inscribitur: de Genesi ad litteram, id est non secundum allegoricas significationes, sed secundum rerum gestarum proprietatem. in quo opere multa quaesita quam inuenta sunt et eorum, quae inuenta sunt, pauciora firmata, cetera uero ita posita, uelut adhuc requirenda sint. hos sane libros posterius coepi, sed prius terminaui quam de trinitate; ideo eos nunc ordine, quo coepi, recolui. In quinto libro et ubicumque in eis libris posui de semine, cui repromissum est, quod dispositum sit per angelos in manu mediatoris, non sic habet apostolus, sicut ueriores codices post inspexi, maxime graecos. de lege enim dictum est, quod tamquam de semine dictum multi latini codices habent per inter
Abbreviated transcription (Latin):
adõ nec ituque fuctus ut in eius natuitem naturx ulla
corporis ntionulis animae uester&ur: acperhoc
denihilo & quod sit in mostalis secundum quen¬
dum uitue modũ quem nullo modo potest amittere :
secundũ ꝗ dam uero metabilitatẽ qua potest uel d&e¬
rior uel melior fierinon in merito &iã mostulis possit
intellegi qnmn uenam in mostalitatem solus illeb:¬
b& dequo proprie distum qui solus hab & in mosta

Expanded text:
a Deo; nec ita factus ut in ejus naturam natura ulla a Deo; nec ita factus ut in ejus naturam natura ulla corporis vel irrationalis animae verteretur; ac per hoc, de nihilo: et quod sit immortalis secundum quemdam vitae modum, quem nullo modo potest amittere; secundum quamdam vero mutabilitatem, qua potest vel deterior vel melior fieri, non immerito etiam mortalis possit intelligi; quoniam veram immortalitatem solus ille habet, de quo proprie d
Abbreviated transcription (Latin):
his enim omnibus diuinae scriptuntce testimonus
quam eẽ uenrcem nemodubitat nisi infidelis: ad
illam sententiam dustisumus : ut diceremus dm̃
ab ex ordio saeculi primum simul omnia creasse :
quuedam conditis iam ipsis naturis quue clam
pucetonditis causis: sicut non solum prae¬
sentia uerum &iam future fecit omni potens
& ab eis fastis requieuit: ut eorum de inceps
administrtione atq: regimine : crear& &iam
ordines temporum & temporalium : quia
& consum maueret ea propter omniumgene¬
rum terminationem : & inchoauenet propter
sueculum propagationem : ut propter consum¬
mata requiescer& propter inchoata usque
nunc oper&ur sed sipossunt haec melius
intellegi non solum non resisto : uerum&iam
faueo :Nunamen deanima quumds̃ inspi
exdo sic est : ut non sit substuntiadi & sit incorpo¬
rea idest non sit corpus sed sp̃s: non de substantia dĩ
genitus nec de substuntia dĩ procidens : sed factus

Expanded text:
His enim omnibus diuinae scripturae testimoniis, His enim omnibus diuinae scripturae testimoniis, quam esse ueracem nemo dubitat nisi infidelis aut inpius, ad illam sententiam ducti sumus, ut diceremus deum ab exordio saeculi primum simul omnia creauisse, quaedam conditis iam ipsis naturis, quaedam praeconditis causis; sicut non solum praesentia, uerum etiam futura fecit omnipotens et ab eis factis requieuit, ut eorum deinceps administratione atque regimine crearet etiam ordines temporum et temporalium, quia et consummauerat ea propter omnium generum terminationem et inchoauerat propter saeculorum propagationem, ut propter consummata requiesceret, propter inchoata usque nunc operaretur. sed si possunt haec melius intellegi, non solum non resisto, uerum etiam faueo. Nunex Deo sic est, ut non sit substantia Dei; et sit incorporea, id est, non sit corpus, sed spiritus; non de substantia Dei genitus, nec de substantia Dei procedens, sed factus
Abbreviated transcription (Latin):
diebus fecerit omnia primo ipsum diem secundo
firmamentum testio speciem maris & terrue:
atque extene herbam & ligna. quasto luminaria
& sidene quinto aquurum animalia sexto
terrue. & postea dicatur: cum factus est dies
fecitds cuelum & terram. & omne uiride
agri: quando quidem cum factus est dies Nor
fecit nisiipsum diem: quomodo &iam omne
ui ride agri fecerit: ante quam ess& super
antequam ex orpr&ur. quis non dicer&nisiscrip¬
tunceuerba reuocarent meminerit
&iam scriptum esse : quiuiuit in a&ernum:
creauit omnia simul: & uideat quem ad modũ¬
simul creata dicipossint : quorum creatio spatus
temporx libus distat : non hontorum tantum sed &iam
dierum:cur& quoque ostendere quomodo utrum¬
que sit uerum quod contitorium uideri potest. &dm̃
quodgene seos liberdicit : &usque nunc eumo peneri
qͥuod dñs dicit: Respiciat enim quae distus int
consum mata quomodo eadem distu sunt inchoata

Expanded text:
diebus fecerit omnia: primo ipsum diem, secundo diebus fecerit omnia: primo ipsum diem, secundo firmamentum, tertio speciem maris et terrae atque ex terra herbam et ligna, quarto luminaria et sidera, quinto aquarum animalia, sexto terrae, et postea dicatur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, quandoquidem, cum factus est dies, non fecit nisi ipsum diem; quomodo etiam omne uiride agri fecerit, antequam esset super antequam exoreretur, quis non diceret, nisi scripturae uerba reuocarent? meminerit etiam scriptum esse: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul, et uideat, quemadmodusimul creata dici possint, quorum creatio spatiis temporalibus distat, non horarum tantum, sed etiam dierum. curet quoque ostendere, quomodo utrumque sit uerum, quod contrarium uideri potest, et dequod Geneseos liber dicit, et usque nunc eum operari, quod dominus dicit. respiciat etiam quae dicta sunt consummata, quomodo eadem dicta sint inchoata.
Abbreviated transcription (Latin):
uideat demuliere quid dicat : quia masculum & feminã
dixit feciteos & bened ixiteos: quod si&ipsam eodie factam
ẽsse deuiriosseresponderit ad tendat quomodo ad seuct
sexto die facta uolatilia. quae addusta sunt adadam cum
scripturx omne genus uolatilium : quintodie creatum
ex aquis insinuat . Item sexto die ligna &iam quae in parto¬
diso plantata sunt Cum eadem scriptura hoccre¬
atunregenus testio di& ribuerit : Ipsa &iam uerba
consider& quid siteligit adhuc d&enic omnelig¬
num pulchrum ad aspestum & bonum adescã tam
fecitds̃ omnibona ualde: Quid sit &iam finxit
ds̃ adhuc d& enix omnes bestias agri : &omniauolati¬
lia cueli tamquum illa non fuerint omnia quue
primo producta enent : uel potius nulla ante produc
quueminus uel terra sexto die uelaqua quinto die
ꝓduxit sed omnes bestias inquid &omnia uolatilia :
Necnon & illud cogit& quem admodum ds̃ & sex

Expanded text:
uideat de muliere quid dicat, quia, masculum et feminam, uideat de muliere quid dicat, quia, masculum et feminam, dixit, fecit eos et benedixit eos. quodsi et ipsam eo die factam esse de uiri osse responderit, adtendat, quomodo adserat sexto die facta uolatilia, quae adducta sunt ad Adam, cum scriptura omne genus uolatilium quinto die creatum ex aquis insinuet, item sexto die ligna etiam quae in paradiso plantata sunt, cum eadem scriptura hoc creaturae genus tertio diei tribuerit. ipsa etiam uerba consideret, quid sit: eiecit adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, tamqfecit deus omnia bona ualde; quid sit etiam: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli; tamquam illa non fuerint omnia, quae primo producta erant, uel potius nulla ante productatilia caeli, quasi quae minus uel terra sexto die uel aqua quinto die produxerit, sed omnes bestias, inquit, et omnia uolatilia. necnon et illud cogitet, quemadmodum deus et sex
Abbreviated transcription (Latin):
tauideat quid respondeat cum quueritur unde facta sit :
autenim &xnihilo dicturus est dm̃ aliquid fecisse uel facere :¬
postillam consummationem operum suorum & deb&
intueriquomodo explic& sex codie fuctum hominem ad
imuginem di quod nisi secundum animam rete intellegi
non potest idest in qua nature causalis nctio facta fuerit
eiusreiquae nondum fuit aut non denibilo sed dealiquo
iam existente fustam dic& animam: & labonbit in¬
quirendo quaenam illa natun sit : utrum corporalis
anspĩtalis : secundum eas quuestiones quus superius uer¬
sauimur imanente illa quoque molestia ut ad huc que¬
uxtur in qua substantia creatunnum : insexdiebus
primitus conditarum : causalem illam netioneia
fecerit animae: quam nondum ueldenihilo
uelde aliquo fecenat: quam sieo modo diuita re
uoluerit ut dicat sextodie &iam delimo fastum
esse hominem : sed hoc recapitulando postea cõmemoratũ

Expanded text:
ta, uideat, quid respondeat, cum quaeritur, unde facta sit. ta, uideat, quid respondeat, cum quaeritur, unde facta sit. aut enim ex nihilo dicturus est deum aliquid fecisse uel facere post illam consummationem operum suorum et debet intueri, quomodo explicet sexto die factum hominem ad imaginem dei — quod nisi secundum animam recte intellegi non postet —, id est in qua natura causalis ratio facta fuerit eius rei, quae nondum fuit, aut non de nihilo, sed de aliquo iam existente factam dicet animam et laborabit inquirendo, quaenam illa natura sit, utrum corporalis an spiritalis, secundum eas quaestiones, quas superius uersauimus, manente illa quoque molestia, ut adhuc quaeratur, in qua substantia creaturarum in sex diebus primitus conditarum causalem illam rationem fecerit animae, quam nondum uel de nihilo uel de aliquo fecerat. Quam si eo modo deuitare uoluerit, ut dicat sexto die etiam de limo factum esse hominem, sed hoc recapitulando postea commemoratum,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓmittit sed aut illum requiem sinus abrtt hae
illum parte disum siue in testio cuelo siue ubicumque¬
maebeatorum hoc ipsum cestede fuit paulo ad plenam¬
perfectamque cognitionem rerum quie angolis inest
q uod siue in corpore siue exti corpus essci nesciebat
Nocutique non deerit cum recentis corporibus in resur¬
restione sineulla ignorantia suisordinibus distributa :
& corporelia & spitalia : & intellestualia innatuite in te¬
ex quauelut materiue fusta sit anima sire ste intelle
potest in primis illis operibus fastacum fastus est diessicitenĩ
illa qua e none nit factu sunt sic & huec inter illa: quod si&
muteries aliqua formabilis fuit & corponlis & spĩtalis nor
timen &ipsa instituta nisi adõ ex quo sunt omnia : quue qui¬
dem formationem suum nontempore sed origine pacece¬
der&: sicutuox cantum quid nisi dematerias pĩtali facta
anima congruentius creditur siautem aliquis non uult
am existimare fultaminisi cumformato corporiest insput¬

Expanded text:
m, sed aut illam requiem sinus Abrahae — illum paradisum siue in tertio caelo siue ubicumquemae beatorumperfectamque cognitionem rerum, quae angelis inest, quod, siue in corpore siue extra corpus esset, nesciebat. hoc utique non deerit, cum receptis corporibus in resurrectione t corporalia et spiritalia et intellectualia, in natura inteei qua ueluti materie facta sit anima, si recte intellegi potest in primis illis operibus facta, cum factus est dies; sicut enim illa, quae non erant, facta sunt, sic et haec inter illa. quodsi et materies aliqua formabilis fuit, et corporalis et spiritalis — non tamen et ipsa instituta nisi a deo, ex quo sunt omnia — quae quidem formationem suam non tempore, sed origine praecederet, sicut uox cantum, quid nisi de materia spiritali facta anima congruentius creditur? Si autem aliquis non uult eam existimare factam, nisi cum formato corpori est inspira
Abbreviated transcription (Latin):
breuissima sillaba inordines uonisipspectu sonuis sel¬
VII. Siue cum adormientib: somnia uident nł nihil uel
aliquid significantia
Siue cumualn udine corporeli turbatis intrinsecus :¬
in.teneribus sentiendi imagines corporum : sps ueris
corporibus itumis c& ut internos ciueluix possint : uel
omnino non possint : & aut significent aliquidaut
sine ulla significutione oboriantur
Sĩue prorsus inualescente aliquo morbo uel dolore
corporis & int̃ dudente intus uias quib: animae ut ꝑ cur¬
nem sentir& ex erebatur acnitebatur intentio altius
quam somnõ absentato spu corporo lium rerum existu
aut monstitontur imagines uel signi ficantes aliquid:
uel sineulla significatione apparentes didsumen
Siuenulla ex corpore causa ex istente sed ad sumaodi
atq: ucpiente aliquo spũ collitur : anima in huius modi
uiden das similitudines corporum misconseis iusacor¬
poneliu tum simul &iam corsoris sensib utitureru

Expanded text:
breuissima syllaba in ordine suo nisi prospecta sonuissebreuissima syllaba in ordine suo nisi prospecta sonuisset; sine cum a dormientibus somnia uidentur uel nihil uel aliquid significantia; siue cum ualetudine corporali turbatis intrinsecus itineribus sentiendi imagines corporum spiritus ueris corporibus ita miscet, ut internosci uel uix possint uel omnino non possint et aut significent aliquid aut sine ulla significatione oboriantur; siue prorsus ingrauescente aliquo morbo uel dolore corporis et intercludente intus uias, quibus animae, ut per carnem sentiret, exerebatur ac nitebatur intentio, altius quam somno absentato spiritu corporalium rerum existunt aut monstrantur imagines uel significantes aliquid uel sine ulla significatione adparentes; siue nulla ex corpore causa existente, sed adsumente atque rapiente aliquo spiritu tollitur anima in huius modi uidendas similitudines corporum, miscens eis uisa corporalia, cum simul etiam corporis sensibus utitur;
Abbreviated transcription (Latin):
tualis nonfullitur : aut enim non intellegit qui aliud
orin&ur ꝙ ẽ : aut si intellegit continuo uerum est: quod
spiriculem ꝗdandam natuirom in nobis ubicor¬
pora lium rerum fermantur similitudines
Siue cum aliquod cerpussensu corporis tangimus
& continuo forma tur eius similrdduin spũ
memeriu quere conditur.
Siuecum absentia corportiam nota cogitamus utex his
form&ur quida mspiritalis aspectus quaei amerent inspu
& ante quam ea cogita remus
Siuecum eorum corporum quue non nouimuss ed ta¬
men eẽ non dubitumus similitudines non idut sunt
illa sed ut occurrit intuemur
ISiue cumaliquae uel non sunt uel eẽ nesciuntur ꝓ arbi¬
trio uelo pinatione cogitamus
Siueida gentibus unde neque uolentibus nobistiuriae
formae corporlium similitudinũ uersantur in animo
VSiue cum aliquid corpone liter asturi. ea ipsa disponimu
quae in illa astione futunt sunt : & omnia cogitatione ante
untur similitu dinibus suis intus in spuneq: enimulla uel

Expanded text:
uisio non fallitur; aut enim non intellegit, qui aliud opinatur quam est, aut, si intellegit, continuo uerum est. quid spiritalem quandam naturam in nobis, ubi corporalium rerum formantur similitudines, siue cum aliquod corpus sensu corporis tangimus, et continuo formatur eius similitudo in spiritu memoriaque reconditur; siue cum absentia corpora iam nota cogitamus, ut ex eis formetur quidam spiritalis aspectus, quae iam erant in spiritu et antequam ea cogitaremus; sine cum eorum corporum, quae non nouimus, sed tamen esse non dubitamus, similitudines non ita ut sunt illa, sed ut occurrit, intuemur; siue cum alia, quae uel non sunt uel esse nesciuntur, pro arbitrio uel opinatione cogitamus; siue unde unde neque id agentibus neque uolentibus nobis uariae formae corporalium similitudinum uersantur in animo; siue cum aliquid corporaliter acturi ea ipsa disponimus, quae in illa actione futura sunt, et omnia cogitatione antecuntur similitudinibus suis intus in spiritu: neque enim ulla uel
Abbreviated transcription (Latin):
in u&ernum &curnondicatur iste para disus excepto illo inquo
meritis festur ad loca poenalia similłia corporib: qualia sȩpe
demonstiixtusunt : hisqui iuopti sunt a corporissensibuscum
Vinde cutom sub terris ee dicantur inforisicorporlia
loca non sunt : Aut unde inferi appellantur si subter¬
ris nosunt merito queritur : animauero siue in requie siue
gerit : ꝗꝗ &illud menon in uenisse confiteor inferos
appellatos ubiiustorum animae requiescunt: & anima¬
inforni : abrham & pauper insinueius hoc est inseers
qui &iseius in do loribus non eitent : Interquos & tosquim h¬

Expanded text:
in aeternum. Et cur non dicatur iste paradisus quasi regiomeritis fertur aut ad loca poenalia similia corporibus, qualia saepe demonstrata sunt his, qui rapti sunt a corporis sensibus etunde autem sub terris esse dicantur inferi, si corporalia loca non sunt, aut unde inferi appellentur, si sub terris non sunt, merito quaeritur. animam uero non esse Quamquam et illud me nondum inuenisse confiteor inferos appellatos, ubi iustorum animae requiescunt. et ChriAbraham uel ille pauper in sinu eius, hoc est in secreto quietis eius, in doloribus erat, inter quorum requiem
Abbreviated transcription (Latin):
in rigunte : foste  peccatum hominum hanc &iam poenamcoineruit
ut reputessa illius fontis largitus fucillima n terris aufer& fecun¬
ditiem ut in colentium auger&ur labor ꝓurte disus aute habobat¬
se multisq fontibus sicit nunc uidemus in pleuis se tentem depantedi si
autem fonte .iIIͦI Ingentia flumina diuisit autpostea repiresit uno¬
lo coaquarum eruptionẽ uastissimam : ut dediuersis ꝑomnem tenir
capitibus fluminum ac fontium manarent: autiucib: temporum¬
exuno ab issi cupite alterna inundatione fluente atquere fluente :¬

Expanded text:
fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset homultisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte quattuor ingentia flumina diuisisse, ut et loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente
Abbreviated transcription (Latin):
luit sed nec illud quod factus fuerat conseruauit. tesuma¬
ꝗ fuerat si puceceptum seruar& cumangelis accepturus
sedub illa quam ducebat in pant diso felicitate aligno
ris ecre uisibiliiustute in uisibili: siueꝙ in eo essos saertonon¬
tum ui sibileanuisibilis sapientiae alien andus inde fuenet¬
uitue perciruphu hoo percaelestes utique pocestates
&um in paur diso uisibili factum esse credendum est

Expanded text:
it F. voluit, sed nec illud quod factus fuerat conservavit? Et nunquam fuerat si praeceptum seruasset cum angelis accepturus, sed ab illa etiam quam ducebat in paradiso felici quodam corpris ex re uisibili uirtute inuisibili siue quod in eo esset sacramentum uisibile inuisibilis sapientiae. alienandus inde utuitae. hoc per caelestes utique potestates etiam in paradiso uisibili factum esse credendum est
Abbreviated transcription (Latin):
sensu & auestitur ut solis similitudimibus corporum s pĩtaliuis¬
one teneatur ubinescio utrum possint aliqua nihil signisican¬
ttauideri ⁊ Haecigitur nature spĩtulis in qua non conportesed
corporum similitudines ex primuntur inferius go reins iu¬
sions hab& : quic illud mentis atq intelle ge nunten aunen
quo & isti in foriore diudicantur &eacennuntur euiene
suit corpore nec ullas gerunt formas similes corpeuiscar

Expanded text:
sensu et auertitur, ut solis similitudinibus corporum spiritali uisione teneatur, ubi nescio utrum possint aliqua nihil significantia uideri. Haec igitur natura spiritalis, in qua non corpora, sed corporum similitudines exprimuntur, inferioris generis uisiones habet quam illud mentis atque intellegentiae lumen, quo et ista inferiora diiudicantur et ea cernuntur, quae neque sunt corpora nec u
Abbreviated transcription (Latin):
renonualuit Ita & adam postea quod de ligno pro¬
eam contristare quam credebat posse si nesuo solacio
contabescere siab eius alienar&ur animo : & alio quo
dam modo ipse deceptus est : sed dolo illo serpentino quo mu¬
lierse ducta est mullo modo illum arbitror potuis sesedu

Expanded text:
ret. ita et Adam, posteaquam de ligno promul ederent, noluit eam contristare quam credebat posse sine suo solacio contabescere, si ab eius alienaretur animdam modo etiam ipse deceptus est, sed dolo illo serpentino, quo mulier seducta est, nullo modo illum arbitror potuisse sedu
Abbreviated transcription (Latin):
non dulitemus de&russas tum quam in carcerem caliginis
huius ueris cireate nies secundum a postolicam fidem iniudi¬
mouere ille & moueriilla potuit adee primendos uerborũ
hab& nec serpens uerborum sono intellegebat quie illo
cellegere serpentes uerba morsorumur eis in cantantibus
serpens mulieriusq: nemoriamini Ideo prius interro¬
uut serpens & respondit hoc mulier : ut puceuaricatio

Expanded text:
e dubitemus detrusos tamquam in carcerem caliginis huius aeriae circa terras secundum apostolicam fidem in iudimouere ille et moueri illa potuit ad exprimendos uerborum itaque serpens uerborum sonos intellegebat, qui ex illo tellegere serpentes uerba Marsorum, ut eis incantantibus petis illud, ne moriamini. ideo prius interrogauit serpens et respondit hoc mulier, ut praeuaricatio
Abbreviated transcription (Latin):
Nis diuina scribtura bipertita .ẽ: secundumid
quod dñs significauit dicens : scribam eruditum
inregno dĩ similem ẽẽ patrifamilias : proferen¬
ti d&hesauro noua & u&erir: quaeduo &iam
testamenta dicuntur : In libris aut̃ omnib: scĩs In¬
tueri oporteꝰ qua eibi a derna intimentur: Quaefacta
namentur quae futur prenuntientur: qua e agenda
prrecipiantur uel moneantur: Innaratione ergo
rerum factarum quȩritur : ut rum omnia secundum
figurarum tantum modo intellectum accipiantur :¬
o &iam secundum fidem rerum gistarum asserenda
& defendenda sint : Namnon et̃. accipienda figurelit̃ pullus xp̃i¬
anus dicere audebit ad tendens a postolum dicentem: Ominia
auit̃ haec infigura contingebant in illis : &illud quod ingenesi
scriptum ẽ : erunt duo in carne una magnum sae rementũ
commendantem inxp̃o & inecclesia: Siergo utroq modo
illa scribtuut scrutanda ẽ : quomodo dictum ẽ. preerallego¬
ricam significationem: In principio fecit ds̃ caclum a tentem

Expanded text:
nis diuina scriptura bipertita est secundum id quod dominus significat dicens scribam eruditum in regno dei similem esse patri familias proferenti de thesauro suo noua et uetera, quae duo etiam testamenta dicuntur. in libris autem omnibus sanctis intueri oportet, quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur uel admoneantur. in narratione ergo rerum factarum quaeritur, utrum omnia secundum figurarum tantummodo intellectum accipiantur, an etiam secundum fidem rerum gestarum adserenda et defendenda sint. nam non esse accipienda figuraliter nullus christianus dicere audebit, adtendens apostolum dicentem: omnia autem haec in figura contingebant in illis, et illud, quod in Genesi scriptum est: et erunt duo in carne una, magnum sacramentum commendantem in Christo et in ecclesia. Si ergo utroque modo illa scriptura scrutanda est, quomodo dictum est praeter allegoricam significationem: in principio fecit deus caelum et terram?
Abbreviated transcription (Latin):
epant in luminati : talepomum credendum est fuis sein illa arbo
tibus facileignoscerequam patienter telerunt non cognoscers
tiuns gresione ueniebat: ibienim sensit qua prius gractia uestiere¬
tur : quando in sua nudita tenihil indecens patiebatur: ibi imple¬
tum est dñe uoluntat&ua prrestit isti decorimeo uistutem
auestisti faciemtuam & factus sum conturbatus  De illa con¬
turbatione ad folia ficulnea cucurrerunt : suc cintaria con¬
suerunt quiglorianda deseruerunt pudenda texerun :¬

Expanded text:
tale quippe pomum credendum est fuisse in illa arbortibus facile ignoscere, quam patienter tulerunt non cognoscere,transgressione ueniebat. ibi enim sensit, qua prius gratia uestiretur, quando in sua nuditate nihil indecens patiebatur. ibi conpletum est: domine, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem. auertisti autem faciem tuam, et factus sum conturbatus. denique illa conturbatione ad folia ficulnea cucurrerunt, succinctoria consuerunt et quia glorianda deseruerant pudenda texerun
Abbreviated transcription (Latin):
in hac sonante uoce facta .ẽ. Exsita ẽ. qualingua sonuit ista
uox dicente dõ fiatlux quia nondumenrt linguarum diuersitas
qua e postea facta ẽ in aedificatione turris postdiluuiũ quae¬
nã lingua eratuna & sola quads̃ loquutus .ẽ. fiatlux. & quis
erat quemopostebat audire atq: intellegere: adquem uox huius
modi ꝓferrciur.. ANhaec absurda carnalis que cogitatio ẽ
atq suspicio. Quidergo dicemus anid qđ intellegitur in sõno
uociscumdicitur fiadux. Non aut̃ ipse corporeussonus. Hoc
beneaccipitur eẽ uoxdĩ &utrum hoc ipsum ad natunr̃ ꝑtineat
uerbi eius de quodicitur in principio enat uerbum & uerbum
erat apud dm̃ &ds̃ erat uerbũ. Cũ enimdicitur omniapip

Expanded text:
in hac sonante uoce facta est. et si ita est, qua lingua sonuit ista in hac sonante uoce facta est. et si ita est, qua lingua sonuit ista uox dicente deo: fiat lux? quia nondum erat linguarum diuersitas, quae postea facta est in aedificatione turris post diluuium. quaenam lingua erat una et sola, qua deus locutus est: fiat lux, et quis erat quem oportebat audire atque intellegere, ad quem uox huius modi proferretur? an haec absurda carnalisque cogitatio est atque suspicio? quid ergo dicemus? an id quod intellegitur in sono uocis, cum dicitur: fiat lux, non autem ipse corporeus sonus, hoc bene accipitur esse uox dei? et utrum hoc ipsum ad naturam pertineat uerbi eius, de quo dicitur: in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum? cum enim de illo dici