comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntas: & ipsa concessit pietas
necessitati. Consideremꝰ nc̃ patrie
mentis ꝓcellas exestuantes:. quẽ
de liberis priꝰ traderet. Quẽ inqͥt
uendã priorẽ: Scio enĩ qͦd ñ satiᷤᷤ
ẽ uniꝰ preciũ. ad pastũ reliquoꝵ.
hoc solũ diues fecunditaᷤᷤ ad erũp¬
nã quẽ offera. quie frunti aucti¬
onator libent̾ aspiciat: Primoge¬
nitũ offerã. s primꝰ me patrẽ uo¬
cauit. hic ẽ maior ex filiis. quem
congrue honoro seniorẽ. S uini¬
orẽ dabo. At istũ teneriori amor
conplector. Illũ erubesco. huiꝰ mise¬
reor: illiꝰ gradũ suspiro. huiꝰ etatẽ
ille iã sentit erũpnã. iste ignorat.
Flectet me illiꝰ dolor: huiꝰ inscicia
Ad aliũ mecũ ferã. Ille mͥ plublan¬
dit᷑: iste plus uerecundat᷑. Ille paren¬
ti similior: hic u̾tilior. In illo imagi¬
nẽ meã uendo: in isto sp̃e meã pm¬
do. Me miserũ. ñ inuenio qͥd faciã
ñ habeo qͥd eligã. Circũuallant mi

Expanded text:
uoluntas et ipsa concessit pietas uoluntas et ipsa concessit pietas necessitati. Consideremus nunc patriae mentis procellas exaesiuantis quem de liberis prius traderet. \'quem inquit \'uendam priorem? scio enim quod non satis est unius pretium ad pastum reliquorum. hoc solum fecunditas diues ad aerumnam! quem offeram? quem frumenti auctionator libenter aspiciet? primogenitum offeram. sed primus me patrem uocauit. hic est maior ex filiis, quem congrue honoro seniorem. sed iuniorem dabo. at istum teneriore amore conplector. illum erubesco, huius misereor: illius gradum suspiro, huius aetatem: ille iam sentit aerumnam. iste ignorat: flectit me illius dolor, huius inscientia. ad alios me conferam. ille mihi plus blanditur, iste plus uerecundatur: ille parenti similior, hic utilior: in illo imaginem meam uendo, in isto spem meam prodo. me miserum, non inuenio quid faciam, non habeo quid eligam. circumuallant me
Abbreviated transcription (Latin):
tuos si qͥd forte displicuit. u̾berat᷑
ad mortẽ: atq ipsas epulas fuso
cruore resꝑgit. Deniq diueserat
qͥ sͥ ad mensã capuo ꝓphete pauꝑis
iussit afferi : & aliud unde saltatri¬
ci p̾miũ solueret ñ inuenerat. mͥ
ut pauꝑem iuberet occidi. Uidie¬
go pauꝑem ducidũ cogeret᷑ solũe
quod ñ habebat: trahi ad carcerẽ
quia uinũ deesset ad m̃sã potentiᷤ:
deducere in auctionẽ filios suos.
ut ad tempisᷤ penã differretpos¬
set. Inuento forte aliqͦ qͥ in illa ne¬
cessitate subueniret. redit ad bos¬
piciũ cũ suis pauꝑͥ direpta spec-¬
tans om̃ia. nichil sibi ad cibũ re¬
lictũ: ingemiscens filioꝵ famem.
dolens quod eos ñ potus eiqͥ pos¬
set pascere uendidisetredit adcon¬
silium. uendendsumit arbitriũ
Cõpugnabant inopie iniuria. &
paterne pietatis gr̃a. fames urge¬
bat ad p̾cium: natura ad officiũ.
Cõmori filiis paratus quã a filiis
seꝑari: sepe gradũ ꝓtulit: sepere¬
uocauit. Uicit tam̃ necessitas ñ

Expanded text:
tuos, si quid forte displicuit, uerberatur ad mortem atque ipsas epulas fuso cruore respergit. denique diues erat, qui sibi ad mensam caput prophetae pauperis iussit adferri et aliud unde saltatrici praemium solueret non inuenerat nisi ut pauperem iuberet occidi. uidi ego pauperem duci, dum cogeretur soluere quod non habebat, trahi ad carcerem, quia uinum deeset ad mensam potentis, deducere in auctionem filios suos, ut ad tempus poenam differre posset. inuentum forte aliquem, qui in illa necessitate subueniret. redit ad hospitium cum suis pauper direpta spectans omnia, nihil sibi ad cibum relictum, ingemiscens filiorum famem, dolens quod eos non potius ei qui posset pascere uendidisset. redit ad consilium, uendendi sumit arbitrium. conpugnabant tamen inopiae iniuria et paternae pietatis gratiae, fames urgebat ad pretium, natura ad officium. commori filiis paratus quam a filiis separari saepe gradum protulit, saepe reuocauit. uicit tamen necessitas, non
Abbreviated transcription (Latin):
mortem diues inferre ñ nouerit:
cui regnũ de mortuis: cui sedes
qͦ plus hauserit plus in ardescit:¬
Sic & ꝓpheta admonet. Qui dili
languor. Sic̃ enĩ fuit ita & abiit
& habundantia eiꝰ laborat inuen¬
tũ. Q quidẽ om̃s dies eiꝰ in dene¬
bris. & luctu. et iracundia. multa
&e languore. & ira. Tolerabiliorẽ
conditio seruilorũ. Illi enĩ hõib
seruiunt: iste peccato. Sic inqͥt¬
apłs. Qui enĩ facit peccatũ: ser¬
uus ẽ peccati. Semꝑ in laqueis.
semꝑ in uincłis ẽ. nũquã lib̾ a
compedib: qͥa semꝑ in crimim¬
bus. Quã misera seruitꝰ: seruire
peccatis. Nature ipsius nescit
om̃ia. nec sõniipsius uices nouit.
aut cibi fungitur suauitate. cus
nullũ ẽ immune seruitiũ. Dul¬
cis enĩ sõpnꝰ serui. & si modicũ
& multũ edat: et saciato diuitiis
se: excitat eũ cupiditas. excitat
cura ꝑuigil:aliena rapiendi tor¬
quet inuidia: mora uexat: ste¬
rilitas ꝓuentuũ infecunda ꝑtir¬

Expanded text:
mortem diues inferre non nouerit, mortem diues inferre non nouerit, cui regnum de mortuis, cui sedes quo plus hauserit, plus inardescitSic propheta admonet: Qui diliglanguor; sicut enim fuit, ita et abiit, et abundantia eius laborat in uentum. et quidem omnes dies eius in tenebris et luctu et iracundia multa et languore et ira, ut tolerabilior sit condicio seruulorum; illi enim hominibus seruiunt, iste peccato; qui enim facit peccatum seruus est peccati. semper in laqueis, semper in uinculis, numquam liber a conpedibus, quia semper in criminibus. quam misera ser- uitus seruire peccatis! Naturae ipsius nescit munia nec somni ipsius uices nouit aut cibi fungitur suauitate, cuius nullum est inmune seruitium; dulcis enim somnus serui, et si modicum et si multum edat, et satiato diuitiis e. excitat eum cupiditas, exagitat cura peruigil aliena rapiendi, torquet inuidia, mora uexat, sterilitas prouentuum infecunda pertur
Abbreviated transcription (Latin):
tifex. unũ diẽ uite hominis potuit
adiungere. Quẽ diuitie eiꝰ ab in¬
feris redemerunt: Cuiꝰ egritudi¬
nẽ pecunia mitigauit: Non in
habundantia inquit diuitiarũ¬
uita eiꝰ. & alibi. Hichil ꝓsunt theᷤᷤ¬
auri iniustis: iusticia autẽ libe¬
rat amorte. Merito clamat ꝓpħa:
diuitie si affluant nolite corap-¬
ponere. Qͥd enĩ mͥ ꝓsunt: si me
a morte liberare non possunt:
Quid mͥ ꝓst̃: si mecũ esse post
mortẽ non possunt: Hic adqui¬
runt᷑: hic relĩqunt᷑. Sompnium
gͥ loqͥm᷑ : ñ patruoniũ. Unde
bene ait idem ꝓpheta de diuitib
Dormiert somnũ suũ: & nichil
inuenert̃ om̃s uiri diuitiarũ
in manib suis. Hoc ẽ dicere.
Nichil inuenert̾ oꝑib suis diui¬
tes qͥ nichil pauꝑib contulert̃:
nulliꝰ iuuerunt inopiã: nichil
mad utilitatẽ suã ꝓficienteᷤ reppe¬
rire potuert̃. Ip̃sũ nom̃ con¬
sidera. Ditẽ dicunt gentiles in¬
ferni p̾sulẽ: arbitrum mortis.
Ditẽ appellant & diuitẽ qͦd nisi

Expanded text:
tifex unum diem uitae hominis potuit adiungere? quem diuitiae ab inferis redemerunt? cuius aegritudinem pecunia mitigauit? non in abundantia inquit uita eius. et alibi: nihil prosunt thensauri iniustis, iustitia autem liberat a morte. merito clamat Dauid: diuitiae si fluant, nolite cor adponere. quid enim mihi prosunt, si me a morte liberare non possunt? quid mihi prosunt, si mecum post mortem esse non possunt? hic adquiruntur, hic relinquuntur. somnium igitur loquimur, non patrimonium. unde bene ait idem propheta de diuitibus: dormierunt somnum suum et nihil inuenerunt omnes uiri diuitiarum in manibus suis, hoc est: nihil inuenerunt operibus suis diuites, qui nihil pauperi contulerunt. nullius iuuerunt inopiam, nihil ad utilitatem suam proficiens repperire potuerunt. ipsum nomen considera. Ditem dicunt gentiles inferi praesulem, arbitrum mortis. ditem appellant et diuitem, quod nisi
Abbreviated transcription (Latin):
repleant sinꝰ suos: destruã pa-¬
rietes. qͥ excludunt esurientes
Ut qͥd ego abscondã: cui d̃s facit
habundare qͦd largiar: It qͥa
repagulis portarum. claudam
totũ repleuit campoꝵ ambitũ:
que sine custode nascunt᷑ & ha-
bundant. Uicta ẽ spes auari si
ta horea messib nouis. Minꝰ ha¬
bui: & frustra seruaui. Plus na¬
tũ est. Cui congregor dũ increm̃¬
ta pretioꝵs aucuporͦ Amisi usũ
beneficioꝵs: quantas anni suꝑio¬
ris frum̃to animas pauperu̾ re¬
seruare. Hec me magis delecta¬

Expanded text:
repleant sinus suos, destruam parepleant sinus suos, destruam parietes qui excludunt esurientem. Ut quid ego abscondam, cui Deus facit abundare quod largiar? Ut quid repagulis portarum claudam totum 574 replevit camporum ambitum, quae sine custode nascuntur et bundant? Uicta est spes anari, ta horrea messibus nonis. \'minus habui et frustra seruaui; plus natum est. cui congrego? dum incrementa pretiorum aucupor, amisi usum beneficiorum. quantas anni superioris frumento potui animas pauperum reseruare? haec me magis delecta
Abbreviated transcription (Latin):
reuocatꝰ. cupit reuocare senten¬
tiã. si possit iuuendi substantiã
repperire. Aspicit nuda om̃iaua-¬
cua om̃ia: ait. Quid faciam: lIn¬
de mͥ alimenta: Unde uestituse
Iolo iuuere.si habeã qͦmͦ possim
uitã hanc sustinere. S quib ci¬
bis: qͥb subsidiis: Qͥo faciã inqͥt
qͦd ñ habeo: Ciamat se diueᷤᷤ non
habere: pauꝑtatis hic sermo ẽ. De
inopia querit᷑: habundans frue¬
tib. Non habeo inqͥt. quo congre¬
gem fructus meos. Putares ilũ
dicere: ñ habeo fructus unde ui¬
uendũ ẽ michi. Beatus qͥ de habũ¬
dantia ꝑiclitat᷑. immo miserior
iste fecunditatib suis. quã pauꝑ.
cui ꝑiculũ de egestate est. Habet
ille unde excuset erũpnã. habet
certe iniuriã. ñ habet culpam
iste. ñ habet quã pret̾ se arguat.
Et dixit. hoc faciam: destruã
horrea mea. Putes adhuc dicere
illũ. aperiã horrea mea. ingredi¬
ant᷑ qͥ fam̃ tolerare ñ queunt. ue¬
niant inopes: intrent pauꝑes.

Expanded text:
revocatus cupit revocare sentenrevocatus cupit revocare sententiam, si possit vivendi substantiam reperire. Aspicit nuda omnia, vacua omnia, et ait: Quid faciam? Unde mihi alimenta, unde vestitus? Volo vivere, si habeam quomodo possim vitam hanc sustinere: sed quibus cibis, quibus subsidiis? 31. Quid faciam, inquit, quod non habeo? Clamat se dives non habere. Paupertatis hic sermo est: de inopia queritur abundans fructibus. Non habeo, in quit, quo congregem fructus meos. Putares illum dicere: Non habeo fructus, unde vivendum est mihi. Beatus qui de abundantia periclitatur; immo miserior iste fecunditatibus suis, quam pauper, cui periculum de egestate est. Habet ille unde excuset aerumnam; habet certe injuriam, non habet culpam: iste non habet quem praeter se arguat. 32. Et dixit: Hoc faciam, horrea mea destruam. Putes adhuc dicere illum: Aperiam horrea mea, ingrediantur qui tolerare famem non queunt, veniant inopes, intrent pauperes,
Abbreviated transcription (Latin):
gregabo om̃ia que nata st̃ mͥ.
&e dicã anime mee. anima ha¬
hes multa bona in annos multoᷤ posita.
reqͥesce. manduca. bibe. epulare:
respondit d̃s. Stulte ac nocte
animã tuã repetunt a te. Que
autẽ parasti cuiꝰ erunt: Neip¬
se qͥdem deus eũ dormire ꝑmit¬
tat. int̾pellat cogitantẽ: exci¬
tat dormientẽ. S nec ipse se
quietũ ẽẽ patitur. qͥ de habun¬
dantia diuitiarũ suarum solli¬
citat᷑. & in ubtatẽ fructuũ uocẽ¬
gentis emittit. Quid faciã in¬
quit: Nonne hec pauꝑis uox ẽ. ñ
habentis subsidia uiuendi:᷑ Egens
om̃ium huc atq illuc respicit:
srutat᷑ hospiciũ: nichil inuenit
ad usũ alim̃ti: considerat nichil
miseriꝰ quã fame confici & cibi
indigentia mori: querit mortis
compendia: & tolerabilia abeun¬
disupplicia rimat᷑. Arripit gla¬
diũ. suspendit laqueũ: ignes ado¬
let. explorat uenenũ: & int̾ hec
qͥd eligat dubius. dicit. quid faci¬
am: deinde uite huiꝰ suauitate

Expanded text:
e nata sunt mihi, et dicam animae meae: Anima, habes multa bona in annos multos posita, requiesce, manduca, bibe, epulare; respondit Deus: Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te: quae autem parasti, cujus erunt ? Ne ipse quidem Deus eum dormire permittit. Interpellat cogitantem, excitat dormientem. 30. Sed nec ipse se quietum esse patitur, qui de abundantia divitiarum suarum sollicitatur, et in ubertate fructuum vocem egentis emittit. Quid faciam, inquit? Nonne haec pauperis vox est, non habentis subsidia vivendi? Egens omnium huc atque illuc respicit, scrutatur hospitium, nihil invenit ad usum alimenti: considerat nihil miserius quam fame confici, et cibi indigentia mori: quaerit mortis compendia, et tolerabiliora obeundi supplicia rimatur: arripit gladium, suspendit laqueum, ignem adolet, explorat venenum: et inter haec quid eligat dubius, dicit: Quid faciam? Deinde vitae hujus suavitate
Abbreviated transcription (Latin):
tore. Ille de sũmis culminib ruit:
ut frumentis ampla ur̃is recepta¬
cula p̃paret. Ille de sullimi cacu¬
mine arboris decidit. dũ genera
qͥb digna conuuuo tuo uina fun¬
dant᷑. Ile mari m̾sus: dũ ueret᷑ ne
piscis mense tue desit. aut ostrea.
Ille brumali frigore dũ lepores in¬
uestigare. aut laqueis studet aues
captare.: diriguit. Ille ante ocłos

Expanded text:
. ille de summis culminibus ruit, ut frumentis ampla uestris receptacula praepararet. ille de sublimi cacumine altae arboris decidit, dum genera quibus digna conuiuio tuo uina fundantur. ille mari mersus est, dum ueretur, ne piscis mensae tuae desit aut ostrea. ille brumali 20 frigore, dum lepores inuestigare aut laqueis studet aues captare, diriguit. ille ante oculos
Abbreviated transcription (Latin):
gri. & uolatilia celi. in ꝑadyso
fuisse. Unde pleriq paradisum
animã hominis ẽẽ uoluerunt.
in qua uirtutũ quedã germina
pullulauerint: hominem autẽ
& ad oꝑandũ. & ad custodiendũ
para disũ esse positũ: hoc ẽ m̃tẽ
hominis. cuiꝰ uirtꝰ animã uidet᷑
ercolere. Non solũ excolerẽ seo
etiã cũ excoluerit custodire
Bestie autẽ agri . & uolatilia ce¬
li que adducunt᷑ ad adam. nr̃i
irrationabiles motus sunt: eo qͦd
bestie uel peccora. quedã diu̾se
sint corporis passiones: uel tur¬
bulentiores. uel etiã languidioreᷤ.
Uolatilia autẽ celi qͥd aliuo esti¬
mamꝰ nisi ianes cogitationes.
que uelut uolatilium more nr̃am
circũuolant animã: & huc atq
illuc. uario motu sepe tͣnsducũt:
Propterea nullus inuentus ẽ m̃ti
nr̃e similis adiutor: nisi sensus.
hoc ẽ aestesis. Similẽ sibi solam:

Expanded text:
gri et uolatilia caeli in paradiso gri et uolatilia caeli in paradiso fuisse. unde plerique paradisum animam hominis esse uoluerunt, in qua uirtutum quaedam germina pullulauerint, hominem autem et ad operandum et ad custodiendum paradisum esse positum, hoc est mentem hominis. cuius uirtus animam uidetur excolere, non solum excolere, sed etiam cum excoluerit custodire. bestiae autem agri et uolatilia caeli, quae adducuntur ad Adam, nostri inrationabiles motus sunt, eo quod bestiae uel pecora quaedam diuersae Sint corporis passiones uel turbulentiores uel etiam languidiores. uolatilia autem caeli quid aliud aestimamus nisi inanes cogitationes, quae uelut uolatilium more nostram circumuolant animam et huc atque illuc uario motu saepe transducunt? propterea nullus inuentus est menti nostrae similis adiutor nisi sensus, hoc est αἴσθησις. similem sibi solam
Abbreviated transcription (Latin):
danisq reqͥescimus: Deniq
adam & obdormiuit: tunc edl¬
ficauit dñs ds̃ costam quã sũp¬
sit de adam in mulierem. Bene
edificauit dixit. ubi de mulieriᷤᷤ
creatione loquebatur: qͥa in uiro
& muliere. domꝰ uidetur quedã
piena esse ꝑfectio. Qui sine uxo¬
re ẽ: quasi sine domo sit. sic ha¬
bet᷑. Sic̃ enĩ uir publicis officiis:
ita mulier domesticis ministeriiᷤᷤ
habilior estimatur. Considera
quia ex corpore costam sũꝑsit.
non ex anima portionẽ. hoc est
ñ anima ex anima. s os de ossib
meis. & caro de carne mea. hec
uocabit᷑ mulier. Ergo causam
humane generationis agnouimꝰ:
s quia plerosq mouet qui dili¬
gentiuis intuent᷑ qͦmͦ si uel primo
magnũ munus fuit dĩ circa
homines. ut in paradiso homi¬
nes collocarentur: uel postea
magnoꝵ remuneratio uideret᷑
esse meritoꝵ. ut ad ꝑadysum
iustus unꝰquisq rapiatur. Di¬
cuntur etiã bestie. & pecora a¬

Expanded text:
danisque requiescimus? deniquedanisque requiescimus? deniqueAdam et dormiuit, tunc aedficauit dominus deus costam, quam sumpsit de Adam, in mulierem. bene aedificauit dixit, ubi de mulieris creatione loquebatur, quia in uiro et muliere domus uidetur quaedam plena esse perfectio. qui sine uxore est quasi sine domo sit sic habetur; sicut enim uir publicis officiis ita mulier domesticis ministeriis habilior aestimatur. considera quia ex corpore costam sumpsit, non ex anima portionem, hoc est: non anima ex anima, sed os de ossibus meis et caro de carne mea haec uocabitur mulier. ergo causam humanae generationis agnouimus. set quia plerosque mouet. qui diligentius intuentur, quomodo si uel primo magnum munus dei fuit circa homines, ut in paradiso homines collocarentur uel postea magnorum remuneratio uideretur esse meritorum, ut ad paradisum iustus unusquisque rapiatur, dicuntur etiam bestiae et pecora a
Abbreviated transcription (Latin):
mina. om̃ib peccorib: om̃ibus
bestiis agri Ade autẽ non ẽ in¬
uentus similis illi adutor. Que
gͥ absolutio est. nͥ quia indomi¬
te bestie & uolatilia celi. diuina
potestate ad hominẽ deducunt᷑.
De peccorib autẽ domitis con¬
gregandis: & homo habuit po¬
testatem. Itaq illuo diuine oꝑa¬
tionis fuerit: hoc humane di¬
ligentie. Simul accipe. qua cau¬
sa om̃ia deducta sint ad adam:
ut in om̃ib uideret ex utroq
sexu substantiã constare nat̾e.
id ẽ ex masculo & femina: & ip¬
so usu exemploq cognosceret
necessariũ sibi consortiũ mu¬
lieris adiectũ. & inmisit inqͥt
oñs soporẽ in adam: & oboormi¬
uit. Quis ẽ iste sopor: nͥ quia
paulisꝑ ao coniugiũ copulandũ
cũ intendimꝰ animũ. ueluti in¬
tentos oculos ad dĩ regnũ. in¬
clinare atq inflectere uidem᷑
ad quendam somnũ istiꝰ mun¬
di: et paulisꝑ obdormire diui¬
nis. dum in secularib mun¬

Expanded text:
mina omnibus pecoribus et omnibus mina omnibus pecoribus et omnibus bestiis agri; Adae autem non est inuentus adiutor similis illi. quae igitur absolutio est nisi quia indomitae bestiae et uolatilia caeli diuina potestate ad hominem deducuntur? de pecoribus autem domitis congregandis et homo habuit potestatem. itaque illud diuinae operationis fuerit, hoc humanae diligentiae. simul accipe qua causa omnia deducta sint ad Adam, ut in omnibus uideret ex utroque sexu substantiam constare naturae, id est ex masculo et femina et ipse usu exemploque cognosceret necessarium sibi consortium mulieris adiectum. Et inmisit inquit deus soporem in Adam, et obdormiuit. quis est iste sopor nisi quia paulisper, ad coniugium copulandum cum intendimus animum, ueluti intentos oculos ad dei regnum inclinare atque inflectere uidemur ad quendam somnum istius mundi et paulisper obdormire diuinis, dum in saecularibus mun
Abbreviated transcription (Latin):
naturarũ. eripuit facultatem
Faciamus inquit ei adiutorium
simile sibi. Adutoriũ ad genera¬
tionẽ constitutionis humane in¬
telligimꝰ: & uere bonũ adiutori¬
um. Nam si ꝓ meliore accipis
adiutoriũ. maior quedam
in causa generationis operatio
mulieris repperit᷑: sic̃ istiꝰ t̾re.
que semina primo accepta.clo¬
ibendo paulatim. fotu suo ado¬
lescere facit: & ꝓducit in sege¬
tem. In eo igitur adiutorium
bonum mulieris. quãquã etiã
inferior dicat᷑ adiutor. ut & in
usu repperimꝰ humano: qͥa dig¬
nitate potiores. plerũq aduitorẽ
m̃ti inferioris adsciscunt. Spec¬
ta nẽ cur ds̃ adhuc finxerit
de terra om̃s bestias agri & oĩa
uolatilia celi: et adduxerit ea
ad adam. ut uideret qͥd uoca¬
ret ea. Qua ratione hoc factũ
est. cũ tantũmodo bestias agri.
& uolatilia celi. ad adam adduxe¬
rit deus: Erant enĩ peccora se¬
cundũ suũ genus. Deniq habes
infra. quia imposuit adam no¬

Expanded text:
naturarum eripuit facultatem. naturarum eripuit facultatem. faciamus inquit ei adiutorium simile sibi. adiutorium ad generationem constitutionis humanae intellegimus, et uere bonum adiutorium. nam si pro meliore accipis adiutorium. maior quaedam in causa generationis operatio mulieris repperitur sicut istius terrae, quae semina primo accepta cohibendo paulatim fotu suo adolescere facit et producit in segetem. in eo igitur adiutorium bonum mulieris, quamquam etiam inferior dicatur adiutor, ut et in usu repperimus humano, quia dignitate potiores plerumque adiutorem menti inferioris adsciscunt. I Specta nunc cur deus adhuc finxerit de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli et adduxerit ea ad Adam, ut uideret quid uocaret ea. qua ratione hoc factum est, cum tantummodo bestias agri et uolatilia caeli ad Adam adduxerit deus? erant enim pecora secundum suum genus. denique habes infra quia inposuit Adam no
Abbreviated transcription (Latin):
quia idem utriusq auctor ẽ oꝑis:
uenit in hunc mundũ ut sal¬
uos faceret peccatores. Postremo.
nec cam parricidii reũ. prius¬
quã generaret filios passus est
interire. Ergo ꝓpter generatio¬
nẽ successionis humane: debuit
mulier adici uiro. Deniq hoc
ipsa uerba declarant. dicentis
tam̃ redẽptionem sibi paritura.
non debuit ab usu duuine oꝑa¬
tionis excludi. Quãuis enĩ adã
ñ est seductus. mulier aute se¬
ducta & in p̾uaricatione fuerit.
xp̃m. Nec illud otiosũ. qͦd ñ de
eadem t̾ra de qua plasmatus
ẽ adam. s de ip̃sius ade costa
facta sit mulier: ut sciremꝰ unam
in uiro & muliere corporis esse
naturã. unũ fontem generis hu¬
mani. Ideo non duo a principio
facti. uir & mulier: neq duo uiri.
neq due mulieres: sed primũ uir.
deinde mulier ex eo. Unã enĩ na¬
turã uolens hominũ constituere
õs: ab uno principio creat᷑e huiꝰ
incipiens. multarum & dispariũ

Expanded text:
quia idem utriusque auctor est operis, quia idem utriusque auctor est operis, uenit in hunc mundum, ut saluos faceret peccatores. postremo nec Cain parricidii rerum, priusquam generaret filios, passus est interire. ergo propter generationem successionis humanae debuit mulier adici uiro. denique hoc ipsa uerba declarant dicentis tamen redemptionem sibi paritura non debuit ab usu diuinae operationis excludi. quamuis enim Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeuaricatione fuerit, Christum. i Nec illud otiosum, quod non de eadem terra, de qua pla- smatus est Adam, sed ae ipsius Adae costa facta sit mulier, ut sciremus unam in uiro et muliere corporis esse naturam, unum fontem generis humani. ideo non duo a principio facti uir et mulier neque duo uiri neque duae mulieres, sed primum uir, deinde ex eo mulier. unam enim naturam uolens hominum constituere deus ab uno principio creaturae huius incipiens multarum et disparium
Abbreviated transcription (Latin):
otiosum. qua ratione ubi soluᷤ
factus est adam. non solũ nequa¬
quã predicatio boni complaci¬
to oꝑi adiecta sit. s etiã dictũ
sit non e̾e̾ bonũ solũ hominẽ:
cũ sciamus ante quã fieret
mulier ñ errauit adã. postea uͦ
quã mulier ẽ facta. prior diui-¬
nũ p̃uaricata mandatũ. &̾ iuirũ
suũ traxerit in errorem: & in¬
centuũ eiꝰ extiterit. Si gͥ uiro
culpe auctor ẽ mulier: quẽ ad¬
modũ ꝓ bono iuidet᷑ adiecta:
Herũ si consideres quia dõ uniu̾¬
sitatis ẽ cura. inuenies plus pla¬
cere dño debuisse id in qͦ esset
causa uniuersitatis: quã condẽp¬
nandam fuisse illud. in quo eẽt
causa peccati. Et idõ quia ex
uiro solo non poterat huma¬
ni esse generis ꝓpagatio: ꝓnunci¬
auit dñs ñ esse bonũ solũ homi
nẽ. Maluit enĩ õs plures esse
qͦs saluos facere posset. qͥb oona¬
ret peccatũ: quam unum solũ
adam. qͥ liber e̾ẽt a culpa. Peniq

Expanded text:
otiosum, qua ratione, ubi solus otiosum, qua ratione, ubi solus factus est Adam. non solum nequaquam praedicatio boni conplacito operi adiecta sit, sed etiam dictum sit non esse bonum solum hominem. cum sciamus quia antequam fieret mulier non errauerit Adam. posteaquam uero mulier facta est, prior diuinum praeuaricata mandatum etiam uirum suum traxerit in errorem et incentiuum eius extiterit. si igitur uiro culpae auctor est mulier, quemadmodum pro bono uidetur adiecta? uerum si consideres quia deo uniuersitatis est cura, inuenies plus placere domino debuisse id in quo esset causa uniuersitatis quam condemnandum fuisse illud in quo esset causa peccati. et ideo quia ex uiro solo non poterat humani esse generis propagatio, pronuntiauit dominus non esse bonum solum hominem esse. maluit enim deus plures esse quos saluos facere posset, quibus donaret peccatum quam unum solum Adam, qui liber esset a culpa. denique
Abbreviated transcription (Latin):
deus de limo t̾re. ñ aodidit ul¬
dit deus quia bonũ ẽ quẽ adins¬
dũ in singłis oꝑib suis. Nãil
dixisse bonũ ẽẽ quia homo sal
ẽ. inuenit᷑ hoc ẽẽ contrariũ
hic honũ non ẽẽ diceret. cũ in
superiorib bonũ esse dixisset
Sed hoc ibi cognosce ubi solũ
adam fecit: ceterũ ubi cõmu¬
nit̾ conp̾hendit uirũ & mulie-¬
rem factos. licet ne ibi qͥdẽ dixe¬
rit specialiter. tam̃ qͥa postea
habet. uidit ds̃ om̃ĩa q̃ fecit &
ecce bona ualde: eudenter ẽ de¬
claratũ bonũ ẽẽ. qͦd & uir sit
factus & mulier. S ex hac qͤsti¬
one: alia questio rursus em̾sit.
Quomodo enĩ quando solus fac¬
tus adam. ñ dictũ est bonũ esse
factũ adam. quando autẽ & mu¬
lier ex eo facta est. tunc ẽẽ bo¬
na om̃ia conp̾hensũ ẽ. licet il¬
lic omnẽ laudauerit creat᷑am.
& uniu̾sitatis creatio sic ꝓbata.
qm in homine nature predica-¬
ta cõmunitas ẽ: tam̃ non uidet᷑

Expanded text:
deus de limo terrae, non addidit: uideus de limo terrae, non addidit: uidit deus quia bonum est quemadmodum in singulis operibus suis. nam si dixisset illic bonum esse quia homo factus est, inueniretur hoc esse contrarium, ut hic bonum non esse diceret, cum in superioribus bonum esse dixisset. sed hoc ibi cognosce, ubi solum Adam fecit. ceterum ubi communiter conprehendit uirum et mulierem factos, licet ne ibi quidem dixerit specialiter, tamen quia postea habet: uidit deus omnia quae fecit, et ecce bona ualde, euidenter est declaratum bonum esse quod et uir sit factus et mulier. sed ex hac quaestione alia quaestio rursus emersit. quomodo enim quando solus factus Adam, non dictum est bonum esse factum Adam, quando autem et mulier ex eo facta est, tunc esse bona omnia conprehensum est? licet illic omnem laudauerit creaturam et uniuersitatis creatio sit probata, quoniam in homine naturae praedicata communitas est, tamen non uidetur
Abbreviated transcription (Latin):
cens. Si conmortu estis : ꝙ conui¬
uetis. Si enĩ conplantati inquit
sumꝰ similitudini mortis eiꝰ. simu
& resurrectionis erimꝰ. scientesq
uetus homo nr̃ simul crucifixuse
cruci. ut destruatur corpꝰ pecca
Sicut autẽ figuras multas uite
diximus: ita etiã mortis inueni¬
emus. Dicit᷑ enĩ mors mala: se¬
cũdũ illud. Anima que peccaut¬
rit: ipsa moriet᷑. Dicitur mor
cõmunit̾: sic̃ habes. Uerbi gr̃a
qͥa adam uixit tot annos & mor¬
tiuis ẽ: et appositus ẽ ad patres
suos. Dicitur etiã mors ꝑbaptiᷤ¬
matis sacram̃tum: sic̃ habes.
Consepulti enĩ sumꝰ cũ illo. ꝑ bap¬
tismum in morte. Et alibi. Si
autẽ mortu sumꝰ cũ xp̃o credi¬
mus etiã. qͥasimul uiuemꝰ eũ ills
Hides qͥa mors qͥdẽ appelatione
iudicatur: S hec uita sit nr̃a.
Iterũ alia questio: qͥa dixit dñ
ñ esse bonũ solũ ẽẽ hominẽm
Primo om̃ium cognosce qͥd
in suꝑiorib uͥ hominẽ finxit

Expanded text:
cens: si conmortui estis, et conuicens: si conmortui estis, et conuiuetis. si enim conplantati inquit sumus similitudini mortis eius, simul et resurrectionis erimus, scientes quia uetus homo noster simul confixus est cruci, ut destruatur corpus peccasicut autem figuras multas uitae diximus, ita etiam mortis inueniemus. dicitur enim mors mala secundum illud: anima quae peccat ipsa morietur. dicitur mors communiter, sicut habes uerbi gratia quia Adam uixit tot annos et mortuus est et adpositus est ad patres suos. dicitur etiam mors per baptismatis sacramentum, sicut habes: consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem et alibi: si autem mortui sumus cum Christo, credimus etiam quia simul uiuemus cum illo. uides quia mors quidem appellatione dicatur, sed haec uita sit nostra. Iterum alia quaestio, quia dixit dominus non esse bonum solum esse hominem. primo omnium cognosce quia in superioribus, ubi hominem finxit
Abbreviated transcription (Latin):
morti: & qͥ uiuant uite. Nã qui
ñ ita uiuit. & scđm mortẽ aĩe
sue uiuit. is morti morit᷑. quia
ñ est obnorius morti: id ẽ nexꝰ
eũ erũpnose mortis amisit. Non
constringit᷑ uincłis morti ȩt̾ne.
Mortuus ẽ morti᷑. hoc ẽ mortuiuᷤ:
peccato. mortuus est pene: cui
contͣriũ ẽ pene uiuere. hoc÷ qͣndo
uiuit ad penã. uiuit ad mortẽ.
Qui autẽ morit᷑ ad penã. mori¬
tur ad mortẽ. Est etiã qͥ in hac uita
positus moriatur ad uitam: sic̃
ille qͥ ait. Uiuo autẽ iã ñ ego:
uiuit uͦ in me xp̃c. Peccato enĩ
mortuus ẽ: oõ uiuit. hoc ẽ mors
in eo mortua est: s uita iuuit
qͥ ẽ dñs iħc. Ergo bona uita eoꝵ
qui dõ uiuunt: mala uita eoꝵ
qui peccato uiuunt. Est etiam
media uita. ut animantiũ cete
abrahã. & ds̃ ysaac & ds iacob qͥa
os mortuoꝵ non ẽ. seo uiuorũ.
Sunt etiã qͥb cõmunitas ẽ qͦdã
mortis & uite: oe qͥb ait apłs di¬

Expanded text:
morti et qui uiuant uitae. nam qui morti et qui uiuant uitae. nam qui non ita uiuit, ut secundum mortem animae suae uiuat, is morti moritur. quia non est obnoxius morti, id est nexus eum aerumnosae mortis amisit, non constringitur uinculis mortis aeternae. mortuus est morti, hoc est mortuus est peccato, mortuus est poenae. cui contrarium est poenae uiuere, hoc est quando qui uiuit ad poenam uiuit ad mortem. qui autem moritur ad poenam moritur ad mortem. est etiam qui in hac uita positus moriatur ad uitam, sicut ille qui ait: uiuo autem iam non ego, uiuit autem in me Christus; peccato enim mortuus est, deo uiuit, hoc est mors in eo mortua est, sed uita uiuit, qui est dominus Iesus. ergo bona uita eorum qui deo uiuunt, mala uita eorum qui peccato uiuunt. emedia vita, ut animantium caeteAbraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob; quia Deus mortborum non est, sed vivorum. sunt etiam quibus communitas est quaedam mortis et uitae, de quibus ait apostolus di
Abbreviated transcription (Latin):
ut participes mortis uiuam᷑ s contͣ
participes uite moriam᷑. Sc̃s enĩ
nec uite istius se uult ẽẽ parti¬
cipẽ: ut ait. dissolui & cum xp̃o
ẽẽ multo meluis. Et alius. Heu
me quod incolatꝰ meus ꝓlongatꝰ
est. Dolet utiq cũ consortia ui¬
te speret ȩterne. istiꝰ fragilitate¬
uite se conteriꝰ & idõ possũ econ¬
trario dicere: qͥa & si uita uiuere
bonũ ẽ. uite tam̃ uiuere ambigu¬
ũ sit. Potest enĩ dici qͥs uite uiu̾e:
hoc ẽ. uite ȩt̾ne. istiꝰ uita coporis
militare. Potest etiã dici uite
uiuere. hoc ẽ uel quẽcũq uel scm.
istiꝰ uite babere desidium corpo¬
ralis: uti u̾bi gratia. Si qͥs ideo
honeste putet ẽẽ uiuendũ. ut is
longeuitatẽ uite bonis actibus
consequat᷑: qͣles pleriq infirmi¬
ores sunt. quos hec uita delectat.
Sic̃ gͦ uite uiuere qͥd sitaccipimꝰ qͥd
sit morte mori accipiamꝰ. uel mor¬
te mori. Possunt enĩ ẽẽ qͥ moriant᷑

Expanded text:
ut participes mortis uiuamus, sed contra ut participes mortis uiuamus, sed contra participes uitae moriamur; sanctus enim nec uitae istius se uult esse participem, ut ait: dissolui et cum Christo esse; multo enim melius et alius: heu me quod incolatus meus prolongatus est, dolens utique cum consortia uitae speret aeternae, istius uitae fragilitate se contineri. et ideo possum e contrario dicere quia, etsi uita uiuere bonum est, uitae tamen uiuere ambiguum sit. potest enim dici quis uitae uiuere, hoc est uitae aeternae istius uita corporis militare, potest etiam dici uitae uiuere, hoc est uel quemcumque uel sanctum istius uitae habere desiderium corporalis, uti uerbi gratia si quis ideo honeste putet esse uiuendum, ut is longaeuitatem uitae bonis actibus consequatur, quales plerique infirmiores sunt quos haec uita delectat. sicut ergo uitae uiuere quid sit accepimus, quid sit morti mori accipiamus uel morti uiuere. possunt enim esse qui moriantur
Abbreviated transcription (Latin):
Sequestrato igit᷑ usu cõmuni
qͥd sit uita uiuere. & qͥd sit mor¬
de mori: & qͥd sit uiuere morti.
et mori uite. consideremꝰ. Puto
enĩ scđ̾m scripturas. qͥa uita ui¬
uere. ammirabilẽ quandã illã
lutam beatãq significet & hunc
uiuendi usũ. spirandiq munus.
cũ beate uite gr̃a. ueluti conu̾c
& quadã participatione ꝑmix¬
dũ. demontrare uideat᷑. Hoc est
uita uiuere. uirtute uiuere. beate
uite actus habere. in istuis corpo¬
ris uita. Contra autẽ morte mo¬
ri. qͥo ẽ aliuo nͥ cũ morte corpo¬
ris. deformitatẽ significare mori¬
entis.: cuiꝰ & caro cõmuni uiuen¬
di fine defraudetur. & anima ui¬
te et̾ne usũ habere ñ possit:
Est etiã qͥ uita morit᷑. ut qͥ uuit
corpore s actu morit᷑ suo: qualeᷤᷤ
illi sunt. qui ut ait ꝓpheta. des¬
cendunt in infernum uiuentes
martyres scĩ : qͥ utiq moriunt᷑
ut uiuant. Moritur caro: s uint
gr̃a mortuoꝵ. Ergo absit a nob̾.

Expanded text:
Sequestrato igitur usu communi, Sequestrato igitur usu communi, quid sit uita uiuere et quid sit morte mori et quid sit uiuere morte et mori uita consideremus. puto enim secundum scripturas quia uita uiuere admirabilem quandam illam uitam beatamque significet et hunc uiuendi usum spirandique munus cum beatae uitae gratia ueluti coniunctum et quadam participatione permixtum demonstrare uideatur. hoc est enim uita uiuere, uirtute uiuere, beatae uitae actus habere in istius corporis uita; contra autem morte mori quid est aliud nisi cum morte corporis deformitatem significare morientis, cuius et caro communi uiuendi munere defrudetur et anima uitae aeternae usum habere non possit? est etiam qui uita moritur, ut qui uiuit corpore, sed actu moritur suo, quales 1111 sunt qui, ut ait propheta, descendunt in infernum uiuentes martyres sancti, qui utique moriuntur ut uiuant. moritur caro, sed uiuit gratia mortuorum. ergo absit a nobis,
Abbreviated transcription (Latin):
a uita uiuere dicimꝰ. a morte
mori. Si autẽ geminare uelis
utrũq qͥa iuita utã facit. diuĩ
uita uuuit. si c̃ habes in lege. E
qͥa mors mortẽ facit : sicit᷑ ine
te moriet᷑. Non est autẽ suꝑfiua
ista geminatio. Est enĩ uita ad
mortem. & ẽ mors ad uitã: quia
ritur uiuit. Fiuint ergo quatuor¬
distinctiones. Uita uiuere. morte
mori: morte uiuere: uita mori.
Cũ igit᷑ hec ita se habeant. usus
& consuetudinis p̾iudiciũ debemꝰ
excludere: qͥa usus hoc habet ut
cõmunit̾ dicatur uiuere. & qui
uite uiuit. & qͥ morti uiuit:
et cõmuniter dicat᷑ mori. uel
ille qui morti morit᷑. uel ille qͥ
uite morit᷑. Itaq ex qͣtuor illis
duo significat. ut dicat uiuẽtẽ
iuuere. nec melius de t̾iusq dis¬
tinguat: & dicat morientẽ mori.
nec int̾ malam et bonã mortẽ
udeatur ẽẽ discretio: nã inois¬
creta quedã uita significatur.
qͣlis irrationabiliũ. aut c̃ par¬
uuloꝵ & in discreta mors equȩ.

Expanded text:
a uita uiuere dicimus, a morte a uita uiuere dicimus, a morte mori. si autem geminare uelis utrumque, quia uita uitam facit, dicitur uita uiuit, sicut habes in lege, et quia mors mortem facit, dicitur te morietur. non est autem superflua ista geminatio; est enim uita ad mortem et est mors ad uitam, quia ritur uiuit. fiudistinctiones vita vivere, morte mori, morte vivere, vita mori. Cum igitur haec ita se habeant, usus et consuetudinis praejudicium debemus excludere; quia usus hoc habet ut communiter dicatur vivere, et qui vitae vivit, et qui morti vivit: et communiter dicatur mori vel ille qui morti moritur, vel ille qui vitae moritur. Itaque ex quatuor illis duo significat, ut dicat viventem vivere, nec melius deteriusque distinguat, et dicat morientem mori, nec inter malam et bonam mortem videatur esse discretio. Nam indiscreta quaedam vita significatur, qualis irrationabilium aut etiam parvulorum, et indiscreta mors aeque. 44.
Abbreviated transcription (Latin):
uos autẽ esurietis. Hic ẽ enĩ cib
in quo uita definitur eternai
quo qͥsq fuerit defraudatus.
morte moriet᷑: quandoqͥdẽ paniᷤ
uuius atq celestis. ipse dñs est. qͥ
uitã dat huic mundo. Unde et
ipse ait. Nisi manducaueritis
carnẽ meã. & biberitis sangui¬
nẽ meũ: ñ habebitis uitã eternã
Erat gͦ panis aliqͥs: de qͦ p̃scrip¬
serat edendũ paradysi incolis
Quis ille: Accipe quẽ dicat sa
enĩ bonus panis si facias uolun¬
tatẽ dei. Uis scirequã bonꝰ panis:
Ipse filiꝰ manducat hunc panẽ.
de quo ait. Meus cib ẽ. ut faci¬
ã uoluntatẽ patris mei qͥ ince¬
lis est Iterũ uideamꝰ qͣ ratiõe
dñs ds̃ ade dixerit morte mor¬
emini qͥd int̾sit utrum aliqͥsor¬
cat moriemini. an addat morte
moriemini. Ostendere enĩ debe¬
mus: nichil suꝑfluũ in dei ẽẽ
mandato. Itaq hoc arbitror
cũ duo sibi sint contͣria. mor
& uita: scđ̾m simplicẽ sermona

Expanded text:
uos autem esurietis. hic est enim cibus, uos autem esurietis. hic est enim cibus, in quo uita definitur aeterna, quo quisque fuerit defraudatus morte morietur, quandoquidem panis uiuus atque caelestis ipse dominus est, qui uitam dat huic mundo. unde et ipse ait: nisi manducaueritis carnem meam et biberitis sanguinem meum, non habebitis uitam aeternam. erat ergo panis aliqui, de quo praescripserat edendum paradisi incolis. quis ille? accipe quem dicat. paenim bonus panis, si facias uoluntatem dei. uis scire quam bonus panis? ipse filius manducat hunc panem, de quo ait: meus cibus est ut faciam uoluntatem patris mei, qui in caelis est. Iterum uideamus qua ratione dominus deus Adae dixerit morte moriemini, quid intersit utrum aliquis dicat moriemini an addat morte moriemini; ostendere enim debemus nihil superfluum in dei esse mandato. itaque hoc arbitror. cum duo sibi sint contraria mors et uita, secundum simplicem sermonem
Abbreviated transcription (Latin):
recepit amissũ: & sibi aliquid
usurpans gratie qͦo reuertit.
Nunc que sit illa ratio consi¬
deremus. qͥo sit istud. qͦd cum
mandatũ daret homini de illa
ãmirabili beataq uita prescri¬
bens. ne contͣ faciens morte mo¬
reretur: de manducando & non
manducando putauerit ẽẽ man¬
dandum. Sunt enĩ qͥ putant
nequaquã mandatũ istuod conue¬
nire celi & terre. atq om̃ium
creatori. nequaquã dignũ in co¬
lis paradisi. eoquod illa uita si¬
milis angeloꝵ: & ideo ñ terrenũ
et corruptibilẽ hunc cibũ esui
fuisse possumus estimare: quia
qui ñ bibunt neq manducant.
erunt sic̃ angeli in celo. Cũ gͥ
in icibo neq p̾remiũ sit. qͥa esca
nos nõn cõmendat deo. neq mag¬
nũ ꝑiculum sit. qͥa non qͦd intͣc
in os cõmunicat hominẽ s qͦd
exit de ore : uideat᷑ sine dubio
quẽ prro magno premio dũs
de sc̃ĩs pollicet᷑ sius. Ecce qͥ ser¬
uiunt michi manducabunt:

Expanded text:
recepit amissum et sibi aliquid recepit amissum et sibi aliquid usurpans gratiae quod reuertit? nunc quae sit illa ratio consideremus, quid sit istud quod cum mandatum daret homini de illa admirabili beataque uita praescribens, ne contra faciens morte moreretur, de manducando et non manducando putauerit esse mandandum. sunt enim qui putant nequaquam mandatum istud conuenire caeli et terrae atque omnium creatori nequaquam dignum incolis paradisi, eo quod illa uita similis angelorum sit. et ideo non terrenum et corruptibilem hunc cibum esui fuisse possumus aestimare, quia qui non bibunt neque manducant erunt sicut angeli in caelo. cum igitur in cibo neque praemium sit, quia esca nos non commendat deo, neque magnum periculum sit, quia non quod intrat in os coinquinat hominem, sed quod exit de ore, uideatur sine dubio quia pro magno praemio dominus de sanctis pollicetur suis: ecce qui seruiunt mihi manducabunt,
Abbreviated transcription (Latin):
litiam. s etiã in tantã confusi¬
onẽ uenire ꝑmisit: Uerũ hec
accusatio tunc locũ haberet. si
ita anime ium. & intime secre¬
ta mentis inficeret. ut nullo pac¬
to posset aboleri:ͥ & in medicabi¬
lium uulnerũ. menti atq anime
nr̃e uirus insideret: esset enĩ ap¬
tior huiꝰ querele locus. qͦd cum
om̃ia posset deus. hominẽ tam̃
perire sit passus. Uerũ cũ deus
nr̃i misericors respuendi erro¬
ris remedia reseruauerit. abo¬
lendi q om̃s contagii ñ abole¬
uerit facultatẽ: qͦmodo irracio¬
nabile uel iniustũ ẽ. si ꝑmisit
nr̃m materiale. tẽptari quadã
trepidatione fragilitatis huma¬
ne. ut feneratior postea gratia
ꝑ penitentiã delictoꝵ. in hõĩs
rediret affectũ: et fragilitatis sue
conscius. qͦd tam facile a diuinoꝵ
mandatoꝵ serie deuiando tre¬
pidauerit. tanquã clauũ anime
fluctuantis. mandata celestia
timeret amittere: diuineq mui¬
sericordie plus tribuens quod

Expanded text:
litiam: sed etiam in tantam confusilitiam: sed etiam in tantam confusionem venire permisit. Verum haec accusatio tunc locum haberet, si ita animae vim et intima secreta mentis inficeret: ut nullo pacto posset aboleri, et immedicabilium vulnerum menti atque animae nostrae virus insideret; esset enim aptior hujus querelae locus, quod cum omnia possit Deus, hominem tamen perire sit passus. Verum cum Deus nostri misericors respuendi erroris remedia reservaverit, abolendique omnis contagii non aboleverit facultatem; quomodo irrationabile vel injustum est, si permisit nostrum materiale tentari quadam trepidatione fragilitatis humanae; ut foeneratior postea gratia per poenitentiam delictorum in hominis rediret affectum, et fragilitatis suae conscius quod tam facile a divinorum mandatorum 163 serie deviando trepidaverit, tamquam clavum animae fluctuantis mandata-ctimeret amittere, diuinaeque misericordiae plus tribuens quod
Abbreviated transcription (Latin):
Utiq non bonus Nã qͥ peccatorẽ
facit: ñ boniis. Cauendũ ne gra¬
uiꝰ sit oꝑatorẽ peccatores fecisse.
Debuit enĩ bonus ds̃. ꝓhibere
natiuitatẽ eiꝰ. qui peccati subs¬
dantiã habuit inducere. Quod¬
si dicunt non esse genitũ oꝑa¬
orẽ: requirendũ. utrũ bonus
ds potuit inhibere qͦquomodo
incipientẽ malitiã: an ñ potue¬
rit. Si enĩ ñ potuit infirmꝰ:
ł potuit & ñ fecit. non bonus
Ergo si sibi ista non congru¬
unt. nec sue sibi hereticoꝵ con¬
ueniunt opiniones: requiramꝰ
ne forte rationis fuerit. qͣ causa
ds̃. siue geniti siue ñ geniti illiꝰ
operatoris. si uelit maliciã in¬
troire in hunc mundũ. cũ poᷤ¬
sit inhibere. Itaq seruantes u¬
torẽ. id si possumꝰ astruamus. qͦd
gratie utriq conueniat: nec
accusationis eoꝵ declinemꝰ in¬
uidiã. qua ita dicunt. Quomͦ
ds̃ bonus: qͥ non solũ passus est
introire in hunc mundũ ma

Expanded text:
utique non bonus. nam si qui peccatorem utique non bonus. nam si qui peccatorem fecit non bonus, cauendum ne grauius sit operatorem peccatoris fecisse; debuit enim bonus deus prohibere natiuitatem eius qui peccati substantiam haberet inducere. quodsi dicunt non esse genitum operatorem, requirendum utrum bonus deus potuerit inhibere quoquo modo incipientem malitiam an non potuerit. si enim non potuit, infirmus; si potuit et non fecit, non bonus. ergo si sibi ista non congruunt nec suae sibi haereticorum conueniunt opiniones, requiramus ne forte rationis fuerit qua causa deus siue geniti siue non geniti illius operatoris siuerit malitiam introire in hunc mundum, cum posset inhibere. itaque seruantes utorem id si possumus adstruamus quod gratiae utrique conueniat nec accusationis eorum declinemus inuidiam qui ita dicunt: quomodo deus bonus, qui non solum passus est introir
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ maloꝵ. uite ꝑpetuitatẽ
seruare ñ posset: Sic̃ in illoħ
p̾sagũ futuri. ita in hoc ñ bo¬
nũ oeũ significare uidearis.
Ntq hinc argumentant᷑: qͥa ñ ÷
creatura hominis a dõ facta.
Nam sic̃ supra ostendinꝰ eos di¬
cere qͥa non ẽ mandatũ dei.sic
& hic dicunt. Non gͦ craat᷑a
hominis a do: qͥa deus malũ ñ
fecit. Homo autẽ accepit opini
onẽ mali: dũ a malis precipit᷑
abstinere. Hoc autẽ genere aliũ
bonũ dm̃: aliũ oꝑatorẽ hominis
conant᷑ asserere. Quib respon¬
dendũ illico. scđ̾m opinionẽ suã
Si enĩ hominẽ nolunt a dõ fac¬
cũ. qͥa peccator ẽ homo:. & hoc re¬
fugiunt. ne bonꝰ os̃ peccatorẽ fecis¬
se uideatur. qͥa ñ putant bonum
qͥ fecerit peccatorẽ. dicant utrũ
oꝑatorẽ hominis a dõ factũ pu¬
tent. Si enĩ a dõ factus ille ut di¬
cunt oꝑator ẽ hominis. ÷ qͦ modo
bonus ds operatorẽ mali fecit:

Expanded text:
tionem malorum vitae perpetuitatem tionem malorum vitae perpetuitatem servare non posset, sicut in illo non praesagum futuri, ita in hoc non bonum Deum significare videaris. Atque hinc argumentantur quia non est creatura hominis a Deo facta. Nam sicut supra ostendimus eos dicere quod non est mandatum Dei, sic et hic dicunt: Non ergo creatura hominis a Deo, quia Deus malum non fecit. Homo autem opinionem accepit mali, dum a malis praecipitur abstinere. Hoc autem genere alium bonum Deum, alium operatorem hominis conantur asserere. Quibus respondendum est ilico secundum opinionem suam. si enim hominem nolunt a deo factum, quia peccator est homo. et hoc refugiunt, ne bonus deus peccatorem fecisse uideatur, quia non putant bonum qui fecerit peccatorem, dicant utrum operatorem hominis a deo factum putent. si enim a deo factus ille, ut dicunt, operator est hominis, quomodo bonus deus operatorem mali fecit?
Abbreviated transcription (Latin):
preceptũ. ñ quasi in tabulisla.¬
pideis. atramento legimꝰ inscrip¬
tũ: s cordib nr̃is tenemꝰ inp̃s¬
sum. spũ dĩ uiui. Ergo opinio
nr̃a. sibi legẽ facit. Si enĩ gen¬
tes que legem ñ habent. nat᷑a¬
liter ea que legis sunt faciunt.
eiꝰ modi legẽ non habentes. ipsi
sibi sunt lex: qui ostendunt opꝰ
legis scriptũ in cordib suis.
Opinio igitur humana. sibi
tanquã dĩ lex ẽ. Iterũ hinc
aliam faciunt questionẽ: ut ad
uicẽ mandati eiꝰ quod diximiᷤ
in hominiꝰ opinione consistere.
hanc ipsam opinionẽ impressã
a deo nob̃. tanquã prescriptũ
ouune legis accusent. Norat
inqͥt hominẽ peccaturũ qui
creauit eũ: & has opinionese
boni & mali impressit an non
nouerat: Ut si dixeris quian
nouerat: alienũ a maiestate dei
sentias. Si autẽ dixeris qͥa sci¬
ens oeus peccaturũ hominem.
cõmunes cam̃ opiniones ei boni
& mali impressit: ut ꝓpt̾ adins¬

Expanded text:
praeceptum non quasi in tabulis lapraeceptum non quasi in tabulis lapideis atramento legimus inscriptum, sed cordibus nostris tenemus inpressum spiritu dei uiui. ergo opinio nostra sibi legem facit. si enim gentes quae legem non habent naturaliter ea quae legis sunt faciunt, eiusmodi lesibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Opinio igitur humana sibi tamquam Dei lex est. 40. Iterum hinc aliam faciunt quaestionem, ut ad invicem mandati ejus quod diximus in hominis opinione consistere, hanc ipsam opinionem 162 impressam a Deo nobis tamquam praescriptum divinae legis accusent. Noverat, inquiunt, hominem peccaturum qui creavit eum, et has opiniones boni et mali impressit, an non noverat? Ut si dixeris quia non noverat, alienum a majestate Dei sentias: si autem dixeris quia sciens Deus peccaturum hominem, communes tamen opiniones ei boni et mali impressit; ut propter admix
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ne laberetur accepit. & hic
etiã in apostolatus munꝰ asscitꝰ
ẽ. ut uel beneficio reuocaret᷑
a ꝓditionis affectu: simul ut
d̾um alii reuincunt᷑. ꝓdesset
om̃ib. Hon enĩ consisteret pec¬
catũ:si int̾dictio ñ fuisset. Non
consistente autẽ peccato: non
solũ malicia. s etiã uirtus for
sistere. uel eminere ñ posset
Quid ẽ enĩ peccatũ. nisi p̾ua¬
ricatio legis diuine: & celestiũ
in obedientia p̃ceptorũ: Non
enĩ aurib corporis de manda¬
tis celestib uidicamus: s cum
e̾ẽt dĩ uerbũ. opiniones quedã
nobis boni & mali pullulaue-¬
runt: dũ id qͦd malũ est. natu¬
raliter inteltigimꝰ e̾e uitan¬
dumae id quod bonũ ẽ. nat᷑ali¬
ter nob̾ intelligimꝰ esse p̾cep¬
cũ. In eo gͥ uocẽ dñi uidem᷑
audire. qͦd alia int̾dicat. alia
precipiat. Si qͥ s ñ obedierit illis
qͦ semel a dõ precepta credimꝰ.
pene obnoruis estimat᷑. Dei aut̃

Expanded text:
tum ne laberetur accepit et hic tum ne laberetur accepit et hic etiam in apostolatus munus adscitus est, ut uel beneficio reuocaretur a proditionis affectu, simul ut dum alii reuincuntur, prodesset omnibus. non enim consisteret peccatum, si interdictio non fuisset; non consistente autem peccato non solum malitia, sed etiam uirtus fortsistere uel eminere non posset. quid est enim peccatum nisi praeuaricatio legis diuinae et caelestium inoboedientia praeceptorum? non enim auribus corporis de mandatis caelestibus iudicamus, sed cum esset dei uerbum, opiniones quaedam nobis boni et mali pullulauerunt, dum id quod malum est naturaliter intellegimus esse uitandum et id quod bonum est naturaliter nobis intellegimus esse praeceptum. in eo igitur uocem domini uidemur audire, quod alia interdicat, alia praecipiat. si quis non oboedierit illis quae semel a deo praecepta credimus, poenae obnoxius aestimatur. dei autem