comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uictitantes curũstant nos. & admonent ut nar¬
rationẽ ꝓpositam breuitate stringamꝰ. ne diutiꝰ
extrahantur ab opere. Quib hoc respondeo. qͥ a
pars modica temporis fenerata deo ñ solum ip¬
sa non deperit. s cũ magnis ab eo rependitur
incrementis. Om̃is enĩ res que ocupationũ cau¬
sas efficiunt dñs om̃ipotens oportune scił tri¬
buens corporib fortitudinẽ. animisq leticiam.
necñ facultatem negociis ꝑagendis. si tam̃ nos
secularib preponenda spiritalia censeamus.
Quoo si forsitan in presenti uita remunerationẽ
benegestorum recipere non potuerimus. futuriˢ
tam̃ scłis copiosos sine dubio tbesauros sortiem᷑.
Quapropt̃ obsecro uos ut omnes cogitaciones
mundanas de ur̃is mentib excludatis. & peni¬
tus mͥ uos integros prebeatis. Neq enĩ ullũ com¬
modum capiet p̾sentia corporalis cũ mens curiꝰ
implicata terrestrib creditur absentare. & dix̃

Expanded text:
victitantes, circumstant nos, et admonent ut narvictitantes, circumstant nos, et admonent ut narrationem propositam brevitate stringamus, ne diutius extrahantur ab opere. Quibus hoc respondeo, quia pars modica temporis fenerata Deo, non solum ipsa non deperit, sed cum magnis ab eo rependitur incrementis. Omnes enim res quae occupationum causas efficiunt, Dominus omnipotens opportune scilicet tribuens corporibus fortitudinem, animisque laetitiam, nec non facultatem negotiis peragendis, si tamen nos saecularibus praeponenda spiritalia censeamus. Quod si forsitan in praesenti vita, remunerationem bene gestorum recipere non potuerimus, futuris tamen saeculis, copiosos sine dubio thesauros sortiemur. Quapropter obsecro vos ut omnes cogitationes mundanas de vestris mentibus excludatis, et penitus mihi vos integros praebeatis. Neque enim ullum commodum capiet praesentia corporalis; cum mens curis implicata terrestribus, creditur absentare. 2. Et dixit
Abbreviated transcription (Latin):
ditore promeruit: cũ ꝑse singłarit̾ ederetur
nullatenus aliarum connumerata curricłis
qm̃ om̃ia quȩ in ea facꝰta sunt beri noster ser¬
mo disseruit. & hec passim diuidens alimoni¬
am matutinã uesꝑtinamq leticiam p̾stitit
amimis auditorum. nunc aut̃ ad miracula
secundi diei proꝑamus. Hoc aut̃ cõmemorans
non imreferentis potentiam colloco que di¬
cuntur. s in scriptura gracia quȩ natura¬
lit̾ possidens intellegendi facilitatem. illis
amorem suum cordib inspeͥrauit. que
ꝑsuasioni suꝑflue ante fecerunt uerita¬
tem sicut & p̃s ueri suauitatem demonstns.
ita dicit. Dulcia faucib meis. uerba tua
suꝑ mel ori meo. heri itaq quantũ possi¬
bile fuit erga uerba dñi commorantes. uib
sensus delectatione repleuimus. in hodiernũq di¬
em festinant̾ occurrimus sequentiũ rerũ mi¬
racula spectaturi. uer̾tamen minime latere nos
potuit. qr multi opifes labore suaꝵ manuum

Expanded text:
ditore promeruit, cum per se singulariter ederetur, ditore promeruit, cum per se singulariter ederetur, nullatenus aliarum connumerata curriculis, cum omnia quae in ea facta sunt, heri noster sermo disseruit. Et haec passim dividens, alimoniam matutinam, vespertinamque laetitiam praestitit animis auditorum; nunc autem ad miracula secundi diei properamus. Hoc autem commemorans, non in referentis potentia colloco quae dicuntur, sed in Scripturae gratia, quae naturaliter possidens intelligendi facilitatem, illis amorem suum cordibus inspiravit, qui persuasioni superfluae anteferunt veritatem; sicut et psalmus veri suavitatem demonstrans, ita dicit: Dulcia faucious meis verba tua, super mel ori meo . Heri itaque, quantum possibile fuit, erga verba Domini commorantes vestros sensus delectatione replevimus. In hodiernumque diem festinanter occurrimus, sequentium rerum miracula spectaturi. Verumtamen minime latere nos potuit, quia multi opifices labore suarum manuum
Abbreviated transcription (Latin):
inocciduum & sempit̾num diem illum sermo
testatur. quẽ &̃ octauum p̃s appellat. quippe
gularit᷑ & non multiplicit᷑ declaratus. Itaq ut
ad futuram uitã nr̃a cogitata dirigeret. diem
pͥncipalem qui ẽ. imago scłorum. unũ non in¬
merito uocitauit: ut pote lumini equeuum.
Dico aut̃ sc̃m̃ dm̃cũ qui resurrectione glorifi¬
catus ẽ. saluatoris. & hoc ẽ. qd̾ dixit. Facꝰta ẽ. ues¬
ꝑa. & facꝰtum ẽ mane dies unus. S uesꝑe qͥdẽ
diem cȩlesti lumine decorauit. & noctemigniᷤᷤ
radiis clare fecit. qui uenturi scłi requiẽ me¬
rentib p̾parauit. corda ur̃a ꝑlustret agnitio¬
ne ueritatis. & intemeratam custodiat uitã
ur̃am. p̃stans uob̾ honeste ambulare qͣtinus
fulgeatis ut sol in claritudine scõꝵ suorum
ad exultationem sin diem dñi. cui gła & honor
Rimns diei opera uel potius unius. neq enĩ
fas ẽ. ei nos detrahere dignitatem quã a con¬

Expanded text:
inocciduum et sempiternum diem illum sermo inocciduum et sempiternum diem illum sermo testatur, quem etiam octavum psalmus appellat: quippe gulariter et non multipliciter declaratur. Itaque ut ad futuram vitam nostra cogitata dirigeret, diem principalem, qui est imago saeculorum, unum non immerito vocitavit, ut pote lumini aequaevum. Dico autem sanctum Dominicum qui resurrectione glorificatus est Salvatoris. Et hoc est quod dixit: Facta est vespera, et factum est mane dies unus. Sed vesperae quidem diem coelesti lumine decoravit, et noctem ignis radiis clarefecit, qui venturi saeculi requiem merentibus praeparavit, corda vestra perlustret agnitione veritatis, et intemeratam custodiat vitam vestram, praestans vobis honeste ambulare, quatenus fulgeatis ut sol in claritudine sanctorum suorum, ad exsultationem meam in diem Domini, cui gloria et honor, Primae diei opera, vel potius unius, neque enim fas est ei nos detrahere dignitatem quam a Con
Abbreviated transcription (Latin):
temporis metientẽ. rursusq magi septianam
supplere ussit unius diei spatia. que septies in
semet ipsã refiecꝰtitur. Hec enĩ ratio ẽ. uolubiliũ
scematum. ut a se incipientia semꝑ insemet ipsa
incessant̃ uestigia reuoluendo. t̾minũ nulla
ratione ꝑcipiunt. Propt̾ea uerticem temporis
non pͥmũ s unum nũcupauit diem. ut ex ip¬
sa nuncupatione cũ scło sibi seruaret᷑ affinitaᷤ.
Rerum enĩ simplicium nichilq cõmune cũ
aliis habentium specimen indicans congrus
penitꝰ & decenter nominatꝰ ẽ. unus. & quã uis
multa scła nob̾ scriptura declaret. dicens scłoꝵ¬
eẽ scła. tam̃ nec ibi pͥmũ. aut scđm. aut terciũ.
scłm numerat᷑. Uñ causarum pocius diu̾sarum
actuumq differentias & non scłorum curuitꝰ
& successiones ac fines datur intelligi. Bies i ĩquit
dñi magnꝰ & lucidus & alibi. Quid uob̾ querere
bras eas dixit que deputate sunt sibi dignis. Nã

Expanded text:
temporis metientem, rursusque septimanam temporis metientem, rursusque septimanam suppleri jussit unius diei spatio, quae septies in semetipsa reflectitur. Haec enim ratio est volubilium schematum, ut a se incipientia semper in semetipsa incessanter vestigia revolvendo, terminum nulla ratione percipiunt. Propterea verticem temporis non primum, sed unum nuncupavit diem: ut ex ipsa nuncupatione cum saeculo sibi servaretur affinitas. Rerum enim simplicium, nihilque commune cum aliis habentium, specimen indicans, congrue penitus et decenter nominatus est unus. Et quamvis multa saecula nobis Scriptura declaret dicens secula, tamen nec ibi primum, aut secundum, aut tertium saeculum numeratur. Unde causarum potius diversarum actuumque differentias, et non saeculorum circuitus et successiones ac fines datur intelligi. Dies enim, inquit, Domini magnus et lucidus . Et alibi: Quid vobis quaerere bras eas dixit quae deputatae sunt sibi dignis. Nam
Abbreviated transcription (Latin):
mul noctisq definiens. & tempꝰ utriꝰq contĩgens
ut .xcx .iiͦii. horȩ uniꝰ spatium diei uiderent᷑ essi¬
cere. subaudientib uidelicet nob̾ qr nuncupatio¬
ne diei nax quoq debet intellegi. Uñ & siunũ
exbis fieri longiorem solticiali muracione conti¬
gerit: p̃finitum tam̃ tempꝰ horarum utriꝰq cõ
ad mensuram uniꝰ diei ꝑtinere. Uel unũ forsitã
dixit obhoc quia in cȩlo decertis signis in eadẽ
iterum sub uno die ꝓcessio solis & reuersio cele¬
brat᷑. Ita quociens uesꝑa. uel mane sođm solis
circuitum terraꝵ orbem complectit᷑. non amplio¬
re tempore quã unius diei spatio propria solet
curricula definire. Uel sicut secretior tradit ra¬
tio. ds̃ cum naturam temporis procrearet. men¬
suram ei signaq certa ex dierum constituit in¬
t̃uallis. & ꝑ septimanã numerari uoluit. eamq
semꝑ in semet ipsam conuerti precepit motũ

Expanded text:
mul noctis que definiens, et tempus utriusque conjungens: mul noctis que definiens, et tempus utriusque conjungens: ut viginti quatuor horae unius spatium diei viderentur efficere, subaudientibus videlicet nobis, quia nuncupatione diei, nox quoque debet intelligi. Unde, etiamsi unum ex his fieri longiorem, solstitiali immutatione contigerit, praefinitum tamen tempus horarum utriusque coad mensuram unius diei pertineri: vel unum forsitan dixit, ob hoc, quia in coelo de certis signis in eadem iterum sub uno die processio solis et reversio celebratur. Ita quoties vespera vel mane, secundum solis circuitum, terrarum orbem complectitur, non ampliore tempore quam unius diei spatio, propria solet curricula definire. Vel sicut secretior tradit ratio, Deus cum naturam temporis procrearet, et mensuram ei signaque certa ex dierum constituit intervallis: et per septimanam numerari voluit, eamque semper in semetipsam converti praecepit, motum
Abbreviated transcription (Latin):
pꝰ generationem diei uocitata ẽ. Facta ẽ. itaq ues¬
ꝑa & factum ẽ. mane. ñ dixit dies atq nox. sed
uesꝑa & mane. ut uocabuli scilicet dignitatem
parti meliori tribueret. Nam dies eque uesperã
maneq contigit. & hinc consuetudinẽ reperies
ubiq custodire scripturam in temporib numerã¬
dis. Bicimus enĩ tot dies elapsos eẽ nullã facientes
nocꝰtium mentionẽ sicut p̾s docet. Dies annorũ
nr̃oꝵ. & iterum iacob. dies uitȩ meȩ breues & ma¬
ligni. & alibi. omnes dies uitȩ mee. Ergo que
tunc hẏstorie causa relata sunt. pro legib inposte¬
rum ualitura scriptor instituit. & fuit uesꝑa &
fuit mane. dies unus. Quã obiem non dixit pͥmꝰ:
s& uiis & certe consequentiꝰ fuerat ei. qͥ dicturus
est. de scd̃o & t̾tio. & quarto pͥmũ diẽ pocuis appel¬
lare. quã unũ. S hoc dixit : aut mensurã diei si¬

Expanded text:
post generationem vocitata est: Facta est itaque vespost generationem vocitata est: Facta est itaque vespera, et factum est mane: non dixit dies atque nox, sed vespera et mane, ut vocabuli videlicet dignitatem parti meliori tribueret. Nam dies aeque vesperam maneque contingit, et hanc consuetudinem reperies ubique custodire Scripturam in temporibus numerandis. Dicimus enim tot dies elapsos esse, nullam facientes noctium mentionem, sicut psalmus docet: Dies annorum nostrorum . Et iterum Jacob: Dies vitae meae breves et mali . Et alibi: Omnes dies vitae meae . Ergo quae tunc historiae causa relata sunt, pro legibus in posterum valitura scriptor instituit. Et fuit vespera, et fuit mane dies unus. Quamobrem non dixit, primus, sed unus? Et certe consequentius fuerat ei, qui dicturus erat de secundo et tertio, et quarto, primum diem potius appellare quam unum. Sed hoc dixit, aut mensuram diei si
Abbreviated transcription (Latin):
rietate disparem fabricauit. quippe quas ꝓlixis
a se spaciis. & destituit. & discreuit. sicut dictũ ẽ.
Et uocauit ds̃ lucẽ diẽ: & tenebras uocauit no¬
cꝰtem. Hc̃ quidẽ pꝰ solis creationem dies apellatur.
id aer sole lustratus: cũ in emipherio qd̾ suꝑ ter¬
ram ẽ. cõmoratur. Nex aut̃ dicit᷑ terre obumbra¬
tio. que sole in occasu condito generat᷑ IIunc aut̃
non solani corꝑis motu. s diffusione pͥncipalis lu¬
minis modo se subducentis. mͦ denuo reducentis
scd̾m diuinam p̾ceptionem dies fiebat. noxq seqͥ
& incipiente die & ad occasum uergente. nox ei
sua uicinitate contigua ẽ. Ueruntam̃ ut natiui¬
tatis diurne p̾ulegia reseruaret:. Dixit pͥmo ues¬
ꝑam. dicens qr nex diem comitatur. Nam antequĩ
lux crearetur. nex non habebat᷑ in mundo s tene¬
bre. Obumbratio gͦ terrȩ quã supͣdiximus int̾ci¬
dens diem nex appellata ẽ. & ideo nouo nomine

Expanded text:
rietate disparem fabricavit; quippe quas prolixis rietate disparem fabricavit; quippe quas prolixis a se spatiis et destituit et discrevit, sicut dictum est: Et vocavit Deus lucem diem, et tenebras vocavit noctem. 8. Nunc quidem post solis creationem dies appellatur, id est aer sole illustratus, cum in hemisphaerio quod supra terram est commoratur; nox autem dicitur terrae obumbratio, quae sole in occasu condito generatur, tunc autem non solum corporis motu, sed diffusione principalis luminis, modo se subducentis, modo denuo reducentis, secundum divinam praeceptionem dies fiebat, noxque sequet incipiente die, et ad occasum vergente, nox ei sua vicinitate contigua est: verumtamen ut nativitatis diurnae privilegia reservaret, dixit primo vesperam, dicens quia nox diem comitatur. Nam antequam lux crearetur, nox non habebatur in mundo, sed tenebrae. Obumbratio ergo terrae quam suipra diximus intercidens diem nox appellata est: et deo novo nomine
Abbreviated transcription (Latin):
licet diuina uerba nr̃os paria oculos de illa iudica¬
re compellant. nã sermo ñ sufficit explicare qͣntũ
sensus aciei preueniens attestatur. Si enĩ pulerbi¬
tudo corporea ex menbris int̾ se rite compositis.
& ex coloris uenustate formatur. qͦmͦ lucem cuiꝰ na¬
tura simplex ẽ. sibiq ꝑ om̃ia similis. plena p̾dicatio¬
ne qd̵ bona sit possumus explicare: ita enĩ & aurũ
bonum dicimꝰ. non q bene oꝑatum ẽ. s qr coloris
sui magna nob̾ oblectamenta largitur. Similit̾
&̃ stella que uocitat᷑ antifer om̃iũ s derum pulcher¬
rima nominat᷑. non ꝓpt̾ eximiã cõpaginationem
menbrorũ que nulla sunt ei. s qr letum alacrẽ¬
q fulgorem nr̃is impendit obtutib. Huiꝰ modi
gͦ dĩ testimoniũ non ad hoc solum respicit qͣꝑse
b bonã dixit. Et seꝑauit ds̃ int̾ lucẽ & denebraᷤ
id: incõmixtã naturam illarum sibiq excontia¬

Expanded text:
Licet divina verba nostros paria oculos de illa judicaLicet divina verba nostros paria oculos de illa judicare compellant, nam sermo non sufficit explicare quantum sensus aciei praeveniens attestatur. Si enim pulchritudo corporea ex membris inter se rite compositis, et ex coloris venustate formatur, quomodo lucem cujus natura simplex est, sibique per omnia similis, plena praedicatione quod bona sit, possumus explicare? Ita enim et aurum bonum dicimus, non quia bene operatum est, sed quia coloris sui magna nobis oblectamenta largitur. Similiter etiam stella quae vocitatur Antifer, omnium siderum pulcherrima nominatur, non propter eximiam compaginationem membrorum, quae nulla sunt ei, sed quia laetum alacremque fulgorem nostris impendit obtutibus. Hujusmodi ergo Dei testimonium, non ad hoc solum respicit quod per se us, bonam dixit. Et separavit Deus inter lucem et tenebras, id est incommixtam naturam illarum, sibique ex contra
Abbreviated transcription (Latin):
dirigit que uident᷑. ita lucis accessum uelocit̾¬
& omni celeritate ꝑceptum. ꝑ omnes fines suȩ
cõplexionis infudit Ether quoq uenustius il¬
luminatꝰ efficit᷑. & aque splendidiores apparent
onẽ eius emicantes clariorem reddunt aeris effi¬
giem. Ita omnia uox diuina grata & onesta con¬
stituit. Nam sicut hi qui oleia spargine ꝑspicuũ
sibi ꝓfundum maris efficiunt. sic rerũ condito
d̾s sui oris afflatu. iocunditatem lucis mundo
repente constituit. Fiat lux dixit ds̃. confestĩ¬
q p̃ceptio fuit opus. & facta natura ẽ. qͥ nichil
uoluptuosius in fruendo cogitationem poteri
subire mortalium. S & si quando uocẽ sermoniq
uel p̾ceptionem dei dicimus. debes aduertere ñ
intentionẽ motuq corporis uocem reodentis so¬
num quẽpiam destinari. nec aerem lingua uer
atim figurare p̾̃ceptum. Et uidit as̃ qr lux bona¬
de sua bonitate testimoniũ a conditore meruerit

Expanded text:
dirigit quae videntur; ita lucis accessum velociter, etdirigit quae videntur; ita lucis accessum velociter, et omni celeritate perceptum, per omnes fines suae complexionis infudit. Aether quoque venustius illuminatum efficitur, et aquae splendidiores apparent, rcussione ejus emicantes, clariorem reddunt aeris effigiem. Ita omnia vox divina, grata et honesta constituit. Nam sicut hi qui olei aspergine perspicuum sibi profundum maris efficiunt, sic rerum conditor Deus sui oris afflatu, jucunditatem lucis, mundo repente constituit. Fiat lux, dixit Deus: confestimque praeceptio fuit opus, et facta natura est, quia nihil voluptuosius in fruendo cogitationem poterit subire mortalium. Sed et si quando vocem sermonemque, vel praeceptionem Dei dicimus, debes advertere non intentione motuque corporis vocem reddentis sonum quempiam destinari, nec aerem lingua verbatim figurare praeceptum. Et vidit Deus quia lux bonade sua bonitate testimonium a Conditore meruerit?
Abbreviated transcription (Latin):
natiuã cõpellebat. Fxqͦ sufficient̃ &̃ illud qđ
aquibdam ualde requirit᷑ approbari pot̾. qr nec
genitali porentia sp̃s sc̃s caret. Et dixit ds̃.
fiat lux. Pma uex dei naturam luminis fabri¬
cauit. ac tenebraᷤᷤ dispulit. meroremq dissouit.
& omnẽ subito letam speciem iocundamq
puduxit. Polus tunc aparuit qui erat int̾im
celatus a dño.: tantaq enis pulchritudo ꝑclaru.¬
it. quantã isc &̃ testificat᷑ aspectꝰ. Aer aut̃ illust᷑¬
batur ex ea luce que sibi erat admixta. acutã¬
q penetrationẽ propͥ fulgoris ubiq ꝑ omnes
suos t̾minos intendelat. Sursum enĩ. ȩtheri
erat geloq uicinus. latitudine aut̃ beroales si¬
mul & australes ecsq partes. necñ & occiduras
contingebat quippe cuiꝰ natura lucida ẽ. atq ꝑ¬
spicua. ꝓpt̾ quos nullas moras aut tempora lux
ꝑ eum cõmeans sustinebat. Dicut enĩ obtutus no¬
stios sine ullo momento temporis aer mox ad ea

Expanded text:
naturam compellebat. Ex quo sufficienter etiam illud quod naturam compellebat. Ex quo sufficienter etiam illud quod a quibusdam valde requiritur, approbari potest: quia nec genitali potentia Spiritus sanctus caret. 7. Et dixit Deus, Fiat lux. Prima vox Dei naturam luminis fabricavit, ac tenebras dispulit, moeroremque dissolvit, et omnem subito laetam speciem jucundamque produxit. Polus tunc apparuit, qui erat interim celatus a Domino; tantaque ejus pulchritudo perclaruit, quantam nunc etiam testificatur aspectus. Aer autem illustrabatur ex ea luce quae sibi erat admixta, acutamque penetrationem proprii fulgoris, ubique per omnes suos terminos intendebat. Sursum enim aetheri erat coeloque vicinus; latitudine autem boreales simul et australes, eoasque partes, necnon et occiduas contingebat, quippe cujus natura lucida est atque perspicua, propter quod nullas moras aut tempora lux per eum commeans sustinebat. Sicut enim obtutus nostros, sine ullo momento temporis, aer mox ad ea
Abbreviated transcription (Latin):
portiones tͥ mundi singulas enumerantẽ. Nam
fecisse dm̃ dicit. celum. terrã. aquã. & aerem. lx̃
puam huiꝰ competenter mentionẽ nominis de¬
clararet. Nullũq aliũ sp̃m dictum debemus
credere. nͥ sc̃m̃ qui beatȩ ac uenerabilis trinitatiꝰ
expletor ẽ. & hunc intellectum capiens. maiꝰ
tibi subinde cõmodũ conferri repperieᷤ. Qmͦ gͦ
nem s uiri cuiꝰdã genere sẏri qͥ tantum aberat
a sapientia scłari. qnͣtumuere doctrinȩ ꝓximus
habebatur. Bicebat enĩ syrorum uocem facun¬
diorem eẽ. & ꝓpt̾ hebinicȩ lingus cognitionẽ¬
scͥpturaꝵ mag̃ sermonib indulsisse. Sensus itaq
dicti illiꝰ hoc mͦ ẽ. Suꝑ ferebatur inquit sp̃s hoc ẽ.
fouebat. & iuiificabat aquaꝵ naturam ad simili¬
tudinẽ galline cubantis uitalem uirtutem. his
que fouebant᷑ initiens huiꝰ uͦidi gͦ ratio qd̾ dixit
suꝑferebat᷑. sic int̾̃ptatur. idͥ ad iuiuficandã aqͣꝵ

Expanded text:
portiones tibi mundi singulas enumerantem; nam portiones tibi mundi singulas enumerantem; nam fecisse Deum dicit coelum et terram, aquam et aerem, hunc puam hujus competenter mentionem nominis declararet: nullumque alium spiritum dictum debemus credere, nisi sanctum, qui beatae ac venerabilis Trinitatis expletor est, et hunc intellectum capiens, majus tibi subinde commodum conferri reperies. Quomodo nem, sed viri cujusdam genere Syri, qui tantum aberat a sapientia saeculi quantum verae doctrinae proximus habebatur. Dicebat enim Syrorum vocem facundiorem esse, et propter Hebraicae linguae cognationeScripturarum magis sermonibus indulsisse. Sensus itaque dicti illius hoc modo est: Superferebatur, inquit, Spiritus, hoc est fovebat et vivificabat aquarum naturam, ad similitudinem gallinae cubantis: vitalem virtutem his quae fovebantur injiciens. Hujusmodi ergo ratio quodc interpretatur, id est ad vivificandam aquarum
Abbreviated transcription (Latin):
ob hoc necessario post se regionẽ relictam carentẽ
luce constituit. ut pote fulgore qui de suꝑ radialat
excluso. Tria enĩ simul oportet in umbra facien¬
da concurrere. lucẽ. corpus. & obscuratum locum.
Ergo mundanas tenebras. ex umbra celestis corpo¬
ris extitisse sciendum ẽ. łuu̾: ꝑ exempłu mani¬
festum aduerte que dicimus. Si sub meridianis
hous sab̾naculum tibi quoddã ex materia densa
nimess & oppaca fundaueris. in spontaneis te ibidẽ
tenebris coslocabis. Tales g & illas tenebras et opi¬
nare non pͥncipalit᷑ substitutas. s processum secu¬
tas alt̾uis. Has aut̃ tenebras ferunt abysso suꝑfer¬
ri. qr extremitas aeris solita ÷ coniungi corporũ
specieb. Sed tuns aqua iam om̃ib suꝑiec̾ta. ꝓpt̃
qͣ necessario tenebras suꝑ abẏssum fuisse relatũ
ẽ. & sp̃s inquit dei ferebatur suꝑ aquã. Siue dif¬
fusionem aeris ĩtiꝰ sp̃m dicit: ꝑcipe scriptorem

Expanded text:
ob hoc necessario post se regionem relictam, carentem ob hoc necessario post se regionem relictam, carentem luce constituit, ut pote fulgore qui desuper radiabat excluso. Tria enim simul oportet in umbra facienda concurrere, lucem, corpus, et obscuratum locum. Ergo mundanas tenebras, ex umbra coelesti corporis exstitisse sciendum est. Tu vero per exemplum manifestum adverte quae dicimus. Si sub meridianis horis tabernaculum tibi quoddam ex materia densa nimis et opaca fundaveris, in spontaneis te ibidem tenebris collocabis. Tales ergo et illas tenebras esse opinare, non principaliter substitutas, sed processum secutas alterius. Has autem tenebras ferunt abysso superferri: quia extremitas aeris solita est conjungi corporum speciebus. Sed tunc aqua erat omnibus superjecta, propter quod necessario tenebras super abyssum fuisse relatum est. 6. Et spiritus, inquit, Dei ferebatur super aquam. Sive diffusionem aeris istius, spiritum dicit, percipe scriptorem
Abbreviated transcription (Latin):
piam ante institutionem sensibilis huiꝰ & corrup¬
tibilis mundi : ꝓfecto in luce fuit. Neq enĩ dig¬
nitas angłorum neo oniniũ celestiũ militie. uł
si quid ÷ nominatũ. aut incõpellabile. aut aliqͣ
rationabił uirtꝰ. ł ministrator sp̃s. degere posset
in tenebris. s in luce & leticia decentem sibi ba¬
bitum possidebat. De quare: nemine̾ dico con¬
tradicturum. Quisqͥs gͦ lumen illud quod suꝑ
celos ẽ. in bonorum promissionibꝰ oꝑit᷑. de quo salo¬
ce. Si enĩ dampnati in tenebras ultimas abigunt᷑
hi qui remunerationẽ ꝓ dignis oꝑib p̃stolantur
in ea sine dubio luce que ẽ. extra mundũ qͥetis
domiciliũ sortie̾nt᷑. qͥ qua constat fac̾tum eẽ ce¬
lum p̾ceptione dei subitoq distensum ac fami¬
liari curum terram rotunditate conclusum
habens corpus spissum & adeo ualidũ. ut possit
ea quȩ extrinsecus habent᷑ ab interiorib seꝑare.

Expanded text:
piam, ante institutionem sensibilis hujus et corruppiam, ante institutionem sensibilis hujus et corruptibilis mundi; profecto in luce fuit. Neque enim dignitas angelorum, nec omnium coelestium militiae, vel si quid est nominatum, aut incompellabile, aut aliqua rationabilis virtus, vel ministrator spiritus, degere posset in tenebris, sed in luce, et laetitia decentem sibi habitum possidebat. De qua re neminem puto contradicturum. Quisquis ergo lumen illud quod super coelos est in bonorum promissionibus opperitur, de quo Saloce . Si enim damnati in tenebras ultimas abigantur, hi qui remunerationem pro dignis operibus praestolantur, in ea sine dubio luce, quae est extra mundum, quietis domicilium sortientur. Igitur quia constat factum esse coelum praeceptione Dei, subitoque distensum, ac familiari circum terram rotunditate conclusum, habens corpus spissum, et adeo validum, ut possit ea quae extrinsecus habentur ab interioribus separare;
Abbreviated transcription (Latin):
ẽminosis digna statuerent. hec mͥ dic̃ta sint. suꝑ
aut ignominiã. & alia que solent mestificare
mortales. nedũ in malorum censeo partẽ ponenda
qr nec eorum contrarie cause in maximis bonoꝵ
sedib collocant᷑. quaꝵ alia sunt naturalia quȩ
plerũq nob̾ uident᷑ utilit̾ euenire. Quaꝓpt̾ sus¬
pectam de morib narrationẽ in p̾sentia cõpes¬
centeᷤ. considerationẽ pocius tenebrarum. sĩpli¬
cit᷑. ac sine ulla calliditate nr̃is mentibꝰ adtra¬
hamus. Flagitat aut̃ sermo: scire nos si tenebre
congenerate sunt mundo. & si anteriores putan¬
de sunt eẽ quã lumen. Quod si ita ẽ. cur deterior
meliore habetur antiquior: quãquã asseramꝰ has
quoq tenebras non ex sui constare substantia. s
ẽẽ uitium quoddã in acre substracta luce confecᷤᷤ¬
tum. Et rursus querendũ ẽ. qua luce locus mun¬
di repente pͥuatus est. Arbitrarm᷑ enĩ qr si fuit qͥp¬

Expanded text:
criminosis digna statuerent. Haec mihi dicta sint super criminosis digna statuerent. Haec mihi dicta sint super aut ignominiam, et alia quae solent moestificare mortales, necdum in malorum censeo partem ponenda; quia nec eorum contrariae causae in maximis bonorum sedibus collocantur: quorum alia sunt naturalia, quae plerumque nobis videntur utiliter evenire. Quapropter suspectam de moribus narrationem in praesentia compescentes, considerationem potius tenebrarum simpliciter, ac sine ulla calliditate nostris mentibus attrahamus. Flagitat autem sermo scire nos, si tenebrae congeneratae sunt mundo, etsi anteriores putandae sunt esse quam lux. Quod si ita est, cur deterior res meliore habetur antiquior? Quanquam asseramus has quoque tenebras non ex sui constare substantia, sed esse vitium quoddam in aere, subtracta luce confectum. Et rursus quaerendum est qua luce locus mundi repente privatus est. Arbitramur enim quia si fuit quid
Abbreviated transcription (Latin):
torem ẽẽ cognoscat. Forum enĩ que nob̾ eueni¬
unt. alia sunt ex natura. id÷ senectus & languor:
alia sponte succedunt. id÷ fortuitu casus. qͥ alie¬
nis a se plerumq negociis incursantes. uel leti¬
ciam nob̾ afferunt. ł merorem. sicut puteum
fodientib occurrit thesauri latentis inuentio.
aut ad forum ꝑgentibꝰ fit obuiam rabidi canis
aduentꝰ. Alia uͦ in nr̃a sunt potestate: sicut uo¬
luptatum frenare cupidines. temꝑare libidi¬
nes. iracundiã cobibere. uel instigantem uitare.
uel ueritatẽ sequi. uel odisse mendatiũ: mitẽ mo¬
rib eẽ. uł asperum. hunuilem. uł elatum. Qrũ
gͥ rerum dñi habemur. eaꝵ aliunde ñ mutuam᷑
initia. Itaq recognosce. qr q prop̾e malũ ẽ. ex cõ¬
missis arbitrii liberi capit exordium. Neq enĩ
si malũ ex necessitate descendeite. tantꝰ peccantib
legum metus incũberet. aut iudices supplicia

Expanded text:
torem esse cognoscat. Eorum enim quae nobis evenitorem esse cognoscat. Eorum enim quae nobis eveniunt, alia sunt ex natura, id est senectus et languor; alia sponte succedunt, id est fortuiti casus, qui alienis a se plerumque negotiis incursantes vel laetitiam nobis afferunt, vel moerorem, sicut puteum fodientibus occurrit thesauri latentis inventio; aut ad forum pergentibus fit obviam rabidi canis adventus. Alia vero in nostra sunt potestate: sicut voluptatum frenare cupidines, temperare libidines, iracundiam cohibere; vel instigantem vitare, vel veritatem sequi, vel odisse mendacium, mitem moribus esse vel asperum, humilem vel elatum. Quarum igitur rerum domini habemur, earum aliunde non mutuamur initia. Itaque recognosce quia quod proprie malum est, ex commissis arbitrii liberi capit exordium. Neque enim si malum ex necessitate descenderet, tantus peccantibus legum metus incumberet: aut judices supplicia
Abbreviated transcription (Latin):
litiam nascendi pͥncipium a deo ñ accepisse luc
ratione firmamus. qr nichil eorum que sibi ꝯ¬
traria sunt pot̾ sui quispiam generare dissimi¬
le. Neq enĩ uel ex uita. mortis origo processit. ł
tenebras constat a luce formatas. uel ex egritudi¬
ne sanitatem: s in affectuum mutationib sẽꝑ
ex contrariis ad contraria translationes efficiun¬
tur. In natiuitatib uͦ non ex contrariis s ex si¬
milib res unaqueq succedit. Ergo inquiunt.
si neq genitales sunt tenebre. neq ex deo facte
unde ilł origo est : nam quia sint mal&̃. nullus
audet repugnare iuuorum. Quid gͦ nos dicimꝰ
qr malũ ẽ. ñ aliqua uiua & animata substan¬
cia. s affectus quidam uirtuti contrariꝰ. & a
bonitate deiectꝰ. & in prauissimoꝵ mentib
collocatꝰ. Quapiopt̃ nolote malũ extraneum
arbitrari nec idem pͥncipalem naturã neqͥtie
possidens opinari. s suȩ quisq malicię se auc̃¬

Expanded text:
litiam nascendi principium a Deo non accepisse hac litiam nascendi principium a Deo non accepisse hac ratione firmamus, quia nihil eorum quae sibi contraria sunt, potest sui quidpiam generare dissimile. Neque enim vel ex vita mortis origo processit, vel tenebras constat a luce formatas, vel ex aegritudine sanitatem; sed in affectuum mutationibus semper ex contrariis ad contraria translationes efficiuntur. In nativitatibus vero non ex contrariis, sed ex similibus res unaquaeque succedit. Ergo, inquiunt, si neque genitales sunt tenebrae, neque ex Deo factae, unde illis origo est? Nam quia sint malae, nullus audet repugnare vivorum. Quid ergo nos dicimus? Quia malum est non aliqua viva et animata substantia, sed affectus quidam virtuti contrarius, et a bonitate dejectus, et in pravissimorum mentibus collocatus. 5. Quapropter nolo te malum extraneum arbitrari, nec idem principalem naturam nequitiae possidens opinari: sed suae quisque malitiae se auc
Abbreviated transcription (Latin):
Causa gͦ ut esset terra inuisibilis. suꝑiectio fuit
aquaꝵ. Bicit enĩ abẏssum fuisse que retardaret
aspecꝰtum. & ipsa abyssus obscurata erat. Ergo
nec abyssum contrariarum uirtutum multitu¬
dinem ut quidĩ falso disputant. nec tenebraꝵ
pͥncipalem quandam malignãq substantiã boni¬
tatiq repugnantẽ eẽ dicimꝰ : duo enĩ proposita sͥ
ꝑ contuirietatem neces ee ẽ. alternȩ forte ꝑnitio¬
sa substantie iurgiaq sibi sempit̾na parientia ũpote
mutuis int̾ se pugnandi contentionibꝰ obligata
bonitati uoluerint: incesabilem reb conflic̾tũ
corruptelam que subitu̾t. modo suꝑatitibꝰ in¬
uicem se partib mͦ sͥ cedentib. Uerum si maliti¬
am a bonitate suꝑari pronuntient que ratio est
ut natura malicie non uideat᷑ funditꝰ uicerisse:
sin aut᷑ quod dicere nefas ẽ. miror quomͦ ñ fuguiss
tam sacrilegã blafemiã proferentes. S nos ma¬

Expanded text:
Causa ergo ut esset terra invisibilis, superjectio fuit Causa ergo ut esset terra invisibilis, superjectio fuit aquarum. Dicit enim abyssum fuisse, qui retardaret aspectum: et ipsa abyssus obscurata erat. Ergo nec abyssum contrariarum virtutum multitudinem, ut quidam falso disputant, nec tenebrarum principalem quamdam malignamque substantiam, bonitatique repugnantem esse dicimus. Duo enim proposita sibi per contrarietatem, necesse est alternae fore perniciosa substantiae, jurgiaque sibi sempiterna parientia; ut pote mutuis inter se pugnandi contentionibus obligata. bonitati voluerint; incessabilem rebus conflictum corruptelamque subjicient, modo superantibus invicem se partibus, modo sibi cedentibus. Verum si malitiam a bonitate superari pronuntient, quae ratio est ut natura malitiae non videatur funditus interiisse? Sin autem, quod dicere nefas est, miror quomodo non fugiunt, tam sacrilegam blasphemiam proferentes. Sed nos ma
Abbreviated transcription (Latin):
impium & profanum dognia fingatur. qͥ nõ
lupi raptores dilamantes gregem domini ex
hac uoce sumentes exordium simplicib ani¬
mab obrspiant᷑. Hinc martionis & ualenti¬
ni. & execrabilis manicheorum secta mana¬
uit. Quam putredinẽ quis eccłiasticoꝵ nomi¬
nans. non peccauit: Quid longiꝰ a u̾itate secedisoho¬
mo causas ipse tibi ꝑditionis exqͥrens. cũ sit
sermo simplex & omnib planus: Iiusibilis inqͥt
erat terra: cur: iua uidelicet suꝑiecꝰta illi fuerat
abyssus. Abyssi aut̃ quisẽ intellectꝰ: aqua nimia.
infinitum habens profundum. S scimꝰ inquiunt
multa corpora ãs ꝑ aquã lucida plerũq spectari.
Quomͦ gͦ tunc nulla pars terre ꝑ aquas ostende¬
batur. Qm̃ lumine carebat. & obscuratꝰ erat ad huc
suꝑfusus aquis aer. Nam cũ indii solis aꝙͣ penet᷑¬
uerint. calculos eos qui habent᷑ in altum sepe pro¬
spicimus. qd certe nullo mͦ fieri nocte potest.

Expanded text:
impium et profanum dogma fingatur? Qui non impium et profanum dogma fingatur? Qui non lupi raptores, dilaniantes gregem Domini, ex hac voce sumentes exordium, simplicibus animabus obripiant? Hinc Marcionis et Valentini, et exsecrabilis Manichaeorum secta manavit: quam putredinem quis Ecclesiarum nominans non peccabit? Quid longius a veritate secedis, o homo, causas ipse tibi perditionis exquirens, cum sit sermo simplex et omnibus planus? Invisibilis, inquit, erat terra. Cur? quia videlicet superjecta illi fuerat abyssus. Abyssi autem qui est intellectus, aqua nimia infinitum habens profundum. Sed scimus, inquiunt, multa corpora etiam per aquam lucidam plerumque spectari. Quomodo ergo tunc nulla pars terrae per aquas ostendebatur? quoniam lumine carebat, et obscuratus erat adhuc superfusus aquis aer. Nam cum radii solis aquam penetraverint, calculos eos qui habentur in altum saepe prospicimus: quod certe nullo modo fieri nocte potest.
Abbreviated transcription (Latin):
les uberrimi montiumq uertices arborib exel¬
sis opaci. quorum nichil habelat cta. parturiens
adhuc natiuitatem cuncꝰtoꝵ ꝓpt̾ insitam sibi¬
met a creatore uirtutem: s tempus expectalut
ut preceptione diuina conceptus suos proferis
ad lucem. Et erant inquit tenebre suꝑ abissũ
Rursusq alie fabulaꝵ occasiones & infandorum
figmentorum dant᷑ his: qui ad arbitrium suũ
detorquent uerba scͥpturȩ. Tenebras enĩ ñ eo
modo quo note sunt int̾pretant᷑. idł aerẽ quen¬
uel pocius ipsam malitiam habentem ex semet¬
ipsa pͥncipium aduersariam bonitati dei. et
hanc asserunt tenebrarum esse naturam. Si
enĩ ds̃ lumen ẽ. inquiunt sine dubio repug¬
nans ei uirtus obscuritas ẽ. scdm rationẽ sens
non ex alio quodam mutuata sustantiam. sed
est malitia sui genitrix labes animaꝵ. mortis
effectrix. ꝓbitati contraria. quam & subsistere.
& adeo factam eẽ contendunt. Ex hoc gͥ qđ non

Expanded text:
les uberrimi, montiumque vertices arboribus excelles uberrimi, montiumque vertices arboribus excelsis opaci, quorum nihil habebat terra, parturiens adhuc nativitatem cunctorum propter insitam sibimet a creatore virtutem: sed tempus exspectabat, ut praeceptione divina conceptus suos proferret ad lucem. 4. Et erant, inquit, tenebrae super abyssum. Rursusque aliae fabularum occasiones, et infandorum figmentorum dantur his qui ad arbitrium suum detorquent verba Scripturae. Tenebras enim non eo modo quo natae sunt interpretantur, id est aerem quemvel potius ipsam malitiam habentem ex semetipsa prinicipium, adversariam bonitati Dei, et hanc asserunt tenebrarum esse naturam. Si enim Deus lumen est, inquiunt, sine dubio repugnans ei virtus obscuritas est secundum rationem sensus, non ex alio quodam mutuata substantiam, sed est malitia sui genitrix, labes animarum, mortis effectrix, probitati contraria, quam et subsistere, et a Deo factam esse contendunt. Ex hoc igitur quod non
Abbreviated transcription (Latin):
de aqua dictum fuerat quia fecit eam. dix̾
aut̃ quod tr̃a inuisibilis habebutur: tu tecũ
reputare debebis quo tegine t̾ra uelata ñ ap¬
parebat. quã nec ignis abscondere poterat. qui
utiq lucidus potius quã tenebrosus ẽ. nec aer
oꝑire. cuiꝰ certe natura ꝑspicua ẽ. qͥppe qui oĩũ
rerum species liquido uisentib manifestat. Re¬
liquum ẽ. gͥ ut intellegamus aquã fuisse sũmi¬
tati telluris obductam: nondũ enĩ in sua concep¬
tacula humoris natura defluxerit. Obhoc engo
non solum inuisibilis t̾ra. s etiã incomposita no¬
minat᷑. Licet etiã nunc aquaꝵ habundantia ĩ¬
pedimento ẽ. t̾rȩ. quo minus fructuum copiam
ministret᷑. Hec gͦ causa extitit ut neo uideri pos¬
set arida: & haberet᷑ incomposita. Si quidem tre
cõpositio ẽ. suus ut diximꝰ naturalis oenatus.
idi segetes in planitie fluctuantes. nec ñ prata
iurentia. uarioq florum colore splendaentia col¬

Expanded text:
de aqua dictum fuerat quia fecit eam, dixit de aqua dictum fuerat quia fecit eam, dixit autem quod terra invisibilis habebatur, tu tecum reputare debebis quo tegmine terra velata non apparebat, quam nec ignis abscondere poterat, qui utique lucidus potius quam tenebrosus est, nec aer operire, cujus certe natura perspicua est: quippe qui omnium rerum species liquido visentibus manifestat. Reliquum est igitur ut intelligamus aquam fuisse summitati telluris obductam; nondum enim in sua conceptacula humoris natura defluxerat. Ob hoc ergo non solum invisibilis terra, sed etiam incomposita nominatur. Licet etiam nunc aquarum abundantia impedimento est terrae, quominus fructuum copia ministretur. Haec ergo causa exstitit, ut nec videri possit arida, et haberetur incomposita. Si quidem terrae compositio est suus, ut diximus, naturalis ornatus, id est, segetes in planitie fluctuantes, nec non prata virentia, varioque florum colore splendentia, col
Abbreviated transcription (Latin):
Non enĩ schematum reꝑtor ẽ. ds̃. s tociꝰ nature cre¬
ator. Nam respondeant nob̾ quomͦ sibi conue¬
niunt oꝑatrix dĩ uirtꝰ & passibilis natura ma¬
teriȩ: quaꝵ una qd̃ subiectum ẽ. solum mͦ sine
figura prestitit. altera schematum ꝑitiam pos¬
sidens ordinauit oblata ut utriq qđ deerat
p̃beret᷑ ex altero. Conditori quidẽ ut haberet
in quo posset artis ostentare consoientiã. mate¬
riȩ uͦ ut in formitate deposita uultum sumeret
speciosum. S suꝑhis hactenus: ad illa uͦ que ꝓ¬
posuimus reuertamur. Terra aut̃ erat inuisi¬
bilis & incõposita. Cum diceret in pͥncipio.F.
que utiq passiones quedam de illis pͥncipalib
procreate sunt. que om̃ia ut pote mundi con¬
sũmatoria simul sine dubio ꝓcesserunt. S
hẏstoricus hec consulto preteriit: ut nr̃m
cor acueret ad industriam ex pauols occasi¬
onib capiendam. que facit nos cogitantes

Expanded text:
Non enim schematum repertor est Deus, sed totius naturae creNon enim schematum repertor est Deus, sed totius naturae creator. Nam respondeant nobis quomodo sibi conveniunt operatrix Dei virtus et passibilis natura materiae, quarum una, quod subjectum est, solummodo sine figura praestitit; altera schematum peritiam possidens, ordinavit oblata, ut utrique quod deerat praeberetur ex altero, Conditori quidem, ut haberet in quo posset artis ostendere scientiam: materiae vero ut informitate deposita, vultum sumeret speciosum. Sed super his hactenus; ad illa vero quae proposuimus revertamur: Terra autem erat invisibilis et incomposita. Cum diceret: In principio fquae utique passiones quaedam de illis principalibus procreatae sunt, quae omnia, ut pote mundi consummatoria, simul sine dubio processerunt. Sed historicus haec consulto praeteriit, ut nostrum cor acueret ad industriam ex paucis occasionibus capiendam, quae facit nos cogitantes
Abbreviated transcription (Latin):
quał mundus eẽ deberet. ensq speciei congru¬
am materiam congenerauit. Et cȩlo quid̾e de¬
putauit decentẽ sibi naturã : cerrarum uͦ schema¬
ti fimiliarem debitamq substantiã cõmodauit.
Ignem uͦ & aquam. & aerem distinxit ut uolu¬
it. & in ordinem deduxit. quẽ singuloꝵ ratio
flagnabat. Totum aut̃ mundũ cũ eẽt sui dissi¬
misis & ex diuersitate compositꝰ inuiolabilib
cuiusdã concordie iunculis artatum in unã
societatem compaginationẽq deuinuit. ut cẽ
illa que multum a se positione distabant. per¬
mixtione mutua copulata credantur. Cessent
gͦ fibulosis figmentis ac miserabili suaꝵ cognta¬
cionũ sensu. uirtutem mente in comp̃hensibi¬
lem & humanis sermonib inesfabilem contre¬
ctare. fecit ds̃ celum & terram non singule
ex dimis id: parte. s integrum celuim &s integram
sitam. idest ipsam substantiã cum specie cõphensã

Expanded text:
qualis mundus esse deberet, ejusque speciei congruqualis mundus esse deberet, ejusque speciei congruam materiam congeneravit. Et coelo quidem deputavit decentem sibi naturam, terrarum vero schemati familiarem debitamque substantiam commodavit. Ignem vero, et aquam, et aerem distinxit ut voluit: et in ordinem deduxit quem singulorum ratio flagitabat. Totum autem mundum, cum esset sui dissimilis, et ex diversitate compositus, inviolabilibus cujusdam concordiae vinculis arctatum, in unam societatem compaginationemque devinxit, ut etiam illa quae multum a se positione distabant, permixtione mutua copulata credantur. Cessent ergo fabulosis figmentis, ac miserabili suarum cogitationum sensu virtutem mente incomprehensibilem et humanis sermonibus ineffabilem contrectare. 3. Fecit Deus coelum et terram, non singula ex dimidia parte, sed integrum coelum et integram terram, id est ipsam substantiam cum specie comprehensam.
Abbreviated transcription (Latin):
dum ẽẽ construcꝰtum. qui substantiam quide̾ pos¬
sidet aluinde quesitam. schema uͦ & figurã ex dĩ
uirtute ꝑceptam. hinc illis datur occasionegan¬
diccausis dm̃ p̾ce mundanis. & tanquã stipis alicꝰ
rerum geniturȩ portionem exiguam contulisse.
minime ualentes propt̾ intellecꝰtus in opiam ad
culien respicere ueritatis. Nec considerarunt
quia ħ quidem ars post materiam noscitur adhibi¬
ta. uite gracia dispensande. Nam lana qͥdem fuit¬
it anttriõr. texendi aut̃ usus postea reꝑtus est.
ut ꝰ quod ꝑ naturam minus fuerat suppleretur
ex arte. Lignum qͦ pꝰ fuit quod ars dolatoria pꝰ¬
modum ꝑcipiens in ususq necessarios formans.
com moditatem nob̾ non paruam contulit. Nlam
&. rhemũ nautis. & agricultorib uentilabrum. &
bellarorib hastam dedit: as̃ aut̃ p̾usquã fierent
que uident᷑ om̃ia. mente complexus uolensq in
natiuitate producere quȩ non erat: Considerauit

Expanded text:
ndum esse constructum, qui substantiam quidem posndum esse constructum, qui substantiam quidem possidet aliunde quaesitam, schema vero et figuram, ex Dei virtute perceptam. Hinc illis datur occasio negandi, causis Deum praeesse mundanis, et tanquam stipis alicujus rerum geniturae portionem exiguam contulisse: minime valentes, propter intellectus inopiam, ad culmen respicere veritatis. Nec considerarunt quia hic quidem ars post materiam noscitur adhibita, vitae gratia dispensandae. Nam lana quidem fuit anterior, texendi autem usus postea repertus est, ut id quod per naturam minus fuerat suppleretur ex arte; lignum quoque prius fuit, quod ars dolatoria postmodum percipiens, in ususque necessarios formans, commoditatem nobis non parvam contulit. Nam et remum nautis, et agricultoribus ventilabrum, et bellatoribus hastam dedit. Deus autem, priusquam fierent quae videntur, omnia mente complexus, volensque in nativitatem producere quae non erant, consideravit
Abbreviated transcription (Latin):
diuinam possit capere disciplinam. nichilominꝰ
eiꝰ substantiam dei uidebunt᷑ potentie caquare.
si tamen ualet tellus cunctam ꝑse dei sapientiã
metiri.Sin aut̃ minor ẽ. materia diuine poten¬
ciȩ. & sic in atrociorem blaphemiã eorum sermo
cacem & ociosum in suas oꝑib dm̃nmnẽtur
asserere. quos quidem humane nature talia.
sentire indigentia. Sane  qm̃ apud nos ar una¬
queq erga aliquã adhibita materiam exercet᷑.
sicut fabrilitas cura ferrum. carpentaria curi
lignum. & in his aliud ÷ qd̾ subiacet. aliud species.
aliud qd̃ formatur ex specie. Nam materia ÷ que
extrinsecus assumitur. species que ex arte produ¬
citur. ꝑfectio aut̃ ẽ. que ex utroq componitur.
id÷ de specie atq materia: sic opinant᷑ & de di¬
uina oꝑatione. Schema quide mundo de sapi¬
entia conditoris allatum. materiam uͦ extrinsecꝰ
creatori fuisse subiectam. atq ita uniuersũ mi¬

Expanded text:
divinam possit capere disciplinam, nihilominus divinam possit capere disciplinam, nihilominus ejus substantiam Dei videbuntur potentiae coaequare, si tamen valet tellus cunctam per se Dei sapientiam metiri. Sin autem minor est materia divinae potentiae, et sic in atrociorem blasphemiam eorum sermo cacem et otiosum in suis operibus Deum conantur asserere, quos quidem humanae naturae talia sentire decepit indigentia. Sane quoniam apud nos ars unaquaeque erga aliquam adhibitam materiam exercetur, sicut fabrilitas circa ferrum, carpentaria circa lignum, et in his aliud est quod subjacet, aliud species, aliud quod formatur ex specie: nam materia est quae extrinsecus assumitur, species quae ex arte producitur, perfectio autem est quae ex utraque componitur, id est de specie atque materia: sic opinantur et de divina operatione, schema quidem mundo de sapientia conditoris allatum, materiam vero extrinsecus creatori fuisse subjectam: atque ita universum mu
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. ut pote quȩ aquaꝵ suꝑficie tegebatur. deinde
quia necdum luce constituta mirum non ẽ. si
haberet᷑ inuisibilis. cũ aer ipse splendore careis
eoset obscurꝰ. S obtrectatores ueritatis sensu
ꝓͥo scripturas minime consequentes. ad suumq
arbitrium int̾ptacionem eaꝵ trabentes: ma
teriam ierum dicunt ꝑ huiꝰdemodi uerba
monstrari. q̃ qͣsi natura inuisibilis & incompo¬
sita atq informis erat. & om̃i specie scemateq
pͥuata. quã assumptã artifex pro sua sapientia
conformauit. atq ita ꝑ eam om̃ia que uident᷑
effecit. Quã si dixerimꝰ ingenitam. sine dubio
coequari cũ deo inpromerendis estimat᷑ hono.¬
rib. & isdem. qͥb ille pͥuilegiis digna cencebit᷑.
Q̾ quid sit nefandius. ac sceleratius quã ut res
confusa penitꝰq deformis patri dignitate p̃dita¬
iudicetur. qͣ sapiens & potens nimiu̾q bonusi
& omniũ conditor ds: deinde sitanta ẽ. ut om̃ẽ

Expanded text:
est, ut pote quae aquarum superficie tegebatur. Deinde est, ut pote quae aquarum superficie tegebatur. Deinde quia necdum luce constituta, mirum non est si haberetur invisibilis: cum aer ipse splendore carens esset obscurus. 2. Sed obtrectatores veritatis, sensu proprio Scripturas minime consequentes, ad suumque arbitrium interpretationem trahentes earum, materiam rerum dicunt per hujuscemodi verba monstrari, quae quasi natura invisibilis et incomposita atque informis erat, et omni specie schemateque privata, quam assumptam artifex pro sua sapientia conformavit, atque ita per eam omnia quae videntur effecit. Quam si dixerimus ingenitam, sine dubio coaequari Deo cum in promerendis aestimatur honoribus, et iisdem quibus ille privilegiis digna censebitur. Quo quid sit nefandius ac sceleratius, quam ut res confusa penitusque deformis, pari dignitate praeditjudicetur qua sapiens et potens nimiumque bonus et omnium conditor Deus? Deinde si tanta est ut omnem
Abbreviated transcription (Latin):
positã nominauit. Hec aut̃ &̃ de celo inꝑfecto
rite dicemus qm̃ nec ipsum ꝓͥum sũpsisset
ornatũ. quippe quod minime solis adhuc & lune
fuerat lustratum necͣ choris syderum coronatũ.
Ita ñ uideberis a ueritate deflectere. si &̃ cȩlum
incompositũ dixeris. Terrã aut̃ inuisibilem
ob duas causas. aut qr necdũ spectator eiꝰ homo
processerat. aut qr sub aquis que tunc ei super¬
erant latens. nullomͦ cernebatur. Hondũ enĩ
aquȩ congregatȩ fuerant in ꝓpriis concepta¬
culis. quas in unũ postea collectas. dñs maria nũ¬
cupauit. Inuisibile itaq est uel quod oculis ñ pot̾
carnalib comprehendi. sicut mens nr̃a. uł illud
quod natura quide cerni pot̾. s ꝓpt̾ ꝯͥductum sͥ
uelamentum corporis alicuiꝰ abscondit᷑. sicut fer¬
rum quod in profundo iacet. Hac itaq ratione
tunc inuisibilem terram dictam ẽẽ putandũ

Expanded text:
positam nominavit. Haec autem etiam de coelo imperfecto positam nominavit. Haec autem etiam de coelo imperfecto rite dicemus, quoniam nec ipsum proprium sumpsisset ornatum, quippe quod minime solis adhuc et lunae fuerat fulgore lustratum, nec choris siderum coronatum. Ita non videberis a veritate deflectere, si etiam coelum incompositum dixeris. Terram autem invisibilem dixit ob duas causas, aut quia necdum spectator ejus processerat homo, aut quia sub aquis, quae tunc ei supererant, latens, nullo modo cernebatur. Nondum enim aquae congregatae fuerant in propriis conceptaculis, quas in unum postea collectas Dominus maria nuncupavit. Invisibile itaque est, vel quod oculis non potest carnalibus comprehendi, sicut mens nostra, vel illud quod natura quidem cerni potest, sed propter obductum sibi velamentum corporis alicujus absconditur, sicut ferrum quod in profundo jacet. Hac itaque ratione nunc invisibilem terram dictam esse putandum