comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
accedit quẽ nihi lominus creauit & quẽ regitat .q: ordinat inui¬
sibiliter ds̃ : Hinciam in ipsum mundũ uelut inquandã magnã
arborem rerũoculu scogitationis at tollitur. atq in ipso quoq ge¬
mina o peratio ꝓuidentiae repperitur. pafum natunt lis partĩ
uoluntaria natunt lis quidem. ꝑoccultam dĩ administrationem
qua&iam lignis & herbis datincrementũ uoluntaria uero ꝑ ange¬
lorũ opent & hominũ : secundũ illã primã caelestia superiusor¬
dinari inferiusq terrestria . luminaria sidentq fulgere
diei nocti sq: uice sagitari : A quisteniõ fundatã in terluiatq
circũ lui aerem altius su ꝑfundi arbusta & animalqa : concipi
& nasci crescere senescere occidere & quid quid aliud in reb:
interiore natuiliq motugeritur. in hacautẽ alterax signadari
doceri a disci a groscoli soci&ate s amministrueri. astesexerceri &

Expanded text:
accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuiaccedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuisibiliter deus? Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerumina operatio Providentiae reperitur: partim naturalis, partim voluntaria. Naturalis quidem per occultam Dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum; voluntaria vero per angelorum opera et hominum. Secundum illam primam coelestia superiusdinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et
Abbreviated transcription (Latin):
tio uoluntatis cũ ea quaed s̃ creauenat huma nioperis adiutorio lae¬
tius feraciusq ꝓuenirent unde creator ipse uberius laudar&ur
quianimae incorporeammali constituterationẽ dediss& openen¬
di acfacultatem . quantũ animo uolenti satis e non quantũ iuitũ
indigentia corporis coger&. qđ enĩmaius mina biliusq spesta¬
culum .ẽ. aut ubi magis cũ rerũ natunt humananitio qđ ammodo
loqui potest quãcũ positis seminb: plantatis surculis tiuns latis ar¬
busculis insitismalleolis tãquã interrogatur quaeq: uis radicis
& germinis quid possit quidue non possit unde possit unde non
possit quidinea ualeat numerorũ in uisibilis interiorq potentia
quid ex trinsecus adhibita diligentiainq: ipsa considencione per¬
spicere quianeq qui plantat e aliquid neq quirigat sed quiin¬
crementũ datd s̃ quia & illudoperis. qđ accedit extrinsecus ꝑillũ

Expanded text:
tio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum
Abbreviated transcription (Latin):
a bomniligno qđ ẽ. in panadiso escaedes deligno a ut ẽ cognoscendi
bonũ & malũ non manducabitis deillo quadi autẽ ederitis abeo
moste moriemini : Cum superius breuiter dixerit. dm̃plan¬
tasse panadisum & constituis se ibi hominẽ quem finxe nnt¬
recapitulauit ut nanier& quomodo sit panidisus constitutus nuncergo
& illud recapitulando comme moniuit . quo modoibids̃ posuerit hominẽ
quẽ fecit : Videamusitaq quid sit qđ distum ẽ uto pentr&ur& custo¬
dir& quidopenir&ur uel quid custo dir& . nũquid foste a gricultunt̃
dñ suoluitopentri primũ hominẽ : An non .ẽ credibile qđ eum
ante peccatũ damnaueritad laborẽ . Ita sane arbitiu remur nisi uide¬
remuscũ tanta uo luptate animia gricolari. quosdã ut eis magna poe¬
nasit indeadaliuda uocari : Quid qui dergo deliciarũ hab& a gri¬
cultunt tuncutiq: longe ampliusenit. quandonihil accidebat ad¬
uersi ueltera. uel caelononenĩeuat laboris afflictio sed exhilara¬

Expanded text:
de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. cum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerecapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilara
Abbreviated transcription (Latin):
& pluneliter pureceptum terminat dicens quadie autẽ ederitis
abeo moste moriemini. ansciens quod ei facturus enat mulierem
ad feminã peruenir& quam disciplinã in aedesiam seruatapos¬
tolus dicens siquid autẽ discereuolunt . domiuiros. suos inter¬
rogent : Item quaeri potest quomo donuncds̃ loquutus sit ad ho¬
minem quem fecit iam ceste sensuacmente piceditũ ut audire& in¬
tellegere loquentem ualer& neq: emmaliter preceptũ poss&
accipere quotiuns gresso reus es s& nisi hoc acceptũ intelleger&:
Quomodo ergo illi loquutus ẽ ds utrum intus inmente secundum
intellectum id .ẽ. ut sapienter intelle geret. uolum tatem ac
pureceptum dĩ si neullis corpora libus sonis uel corpouelium
similitudinib rerum sed non sic existimo primo homini loquu¬
tumdm̃ talia quippes÷ cribtunr nanut ut potius credamus
sic essedm̃ loquutum homini in pantdiso sicut&iã postea loquu¬
cus ẽ patrib: sicut ab urhae sicut morsi id .e. in aliquas pecie

Expanded text:
 pluraliter praeceptum terminat dicens: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. an sciens, quod ei facturus erat mulieremad feminam perueniret? quam disciplinam in ecclesia seruat apostolus dicens: si quid autem discere uolunt, domi uiros suos interrogent. Item quaeri potest, quomodo nunc deus locutus sit ad hominem, quem fecit, iam certe sensu ac mente praeditum, ut audire et intellegere loquentem ualeret. neque enim aliter praeceptum posset accipere, quo transgressor eius esset, nisi hoc acceptum intellegeret. quomodo ergo illi locutus est deus? utrum intus in mente secundum intellectum, id est ut sapienter intellegeret uoluntatem ac praeceptum dei sine ullis corporalibus sonis uel corporalium similitudinibus rerum? sed non sic existimo primo homini locutum deum. talia quippe scriptura narrat, ut potius credamus sic esse deum locutum homini in paradiso, sicut etiam postea locutus est patribus, sicut Abrahae, sicut Moysi, id
Abbreviated transcription (Latin):
terant nudiadam & mulier eius & non pudebat
illos serpens autemenit prudentissimus omnium bestiarũ
quae sunt superter ram. quas fecit dñs ds̃: & dixit
serpens mulieri: quid quia dixit ds̃ non ed &is ab omni
est inpane dyso edemus : defrudu autem ligni quod. est in
medio panediso : dixit ds: Non ed&is exeo neque tang&is
scentes bonum & malum : & uidit mulier qui abonum lignumin
escam: & qui a plac& oculis uidere : & decorum ẽ cognoscere
& sumens defrustueius edit : & dedit uiro suo secum ederunt
& apestisunt oculi amborum: &agnouerunt qui anudienent
& cossueruũ folia fici : & fecerunt sibi campestria : & audierunt

Expanded text:
erant nudi ambo Adam et mulier ejus, et non pudebat illos. Serpens autem erat prudentissimus omnium bestiarum quae sunt super terram, quas fecit Dominus Deus. Et dixit serpens mulieri: Quid utique dixit Deus ne edatis ab omni est in paradiso edemus; de fructu autem ligni, quod est in medio paradisi, dixit Deus: Non edetis ex eo neque allingetis cognoscentes bonum et malum. Quando his escam et quia placet oculis uidere et decorum est cognoscere. et sumens de fructu eius edit et dedit et uiro suo secum, et ederunt. et aperti sunt oculi amborum, et agnosuerunt, quia nudi erant; et consuerunt folia fici et fecerun
Abbreviated transcription (Latin):
uit ingloriam. sic enim quigloriatur non nisi in dñoglori&ur:
Cum cognos cit non suum sed illius. eẽ non solum ut sit uerum
&iam ut nonnisi ab illo benesibi sit a quo hab& ut sit. Nnnis
itaque impostune dicitur. non .essent quibus ds̃ tantam be¬
ne ficentiam misericor diaesuae tribuer&: si aliter. eẽ
non pos sent nisi essent & hi inquibus uindistae iustitiam
tius essent quando in utrisque & bonitas di & aequitas
iure praedicatur: ait enim sids̃ uell& &iam istibonies¬
sent: Quanto melius hocds̃ uoluit ut quoduellent. eẽnt : sed boni
infructuose. maliautem in pune non essent. & in eo ipso aliis utiles eẽnt
edpnresciebat quia eorum futunt ẽ& uoluntas mala: prresciebat

Expanded text:
uit in gloriam? sic enim qui gloriatur, nonnisi in domino glorietur, uit in gloriam? sic enim qui gloriatur, nonnisi in domino glorietur, cum cognetiam ut nonnisi ab illo bene sibi sit, a quo habet ut sit. 11. Nimis itaque importune dicitur: Non essent quibus Deus tantam beneficentiam misericordiae suae tribueret, si aliter esse non possent, nisi essent et hi in quibus vindictae justitiam tius essent, qiure praedicatur? - At enim: si deus uellet, etiam isti boni essent. quanto melius hoc deus uoluit, ut quod uellent essent, sed boni infructuose, mali autem inpune non essent et in eo ipso. aliis utiles essent! sed praesciebat, quod eorum futura esset uoluntas mala. praesciebat
Abbreviated transcription (Latin):
Quis autem hos audir& sidicerent. quoniam excellentior sen¬
sus .ẽ. uidendi: quam audiendi quattuor oculi essent. &aures
non essent: Itasi excellentior ẽ. creatuno illanttionalis
quaesine ullius poenae companttione sineulla superbia
dõ suhditur. aliquauero in hominibus itacreata .ẽ. ut insed ĩ
beneficium non possit agnoscere : Nisi alterius uidendo sup¬
plicium ut non altum sapiat. sed timeat: id ẽ non desepree¬
fidat sed confidat in dm̃. quis reste intellegens dicat. talis
e& ista qualis illa. Nec uideat se nihil aliuddicere. quam
non. ee ista. sed sola e&. illa: quodsi mnerudite atq insipi¬
enter dicitur: Quur ergo noncre ar& ds̃. &iam quos malos
futuros. eẽ pnae sciebat: uolens ostendere iram & demons¬
diere potentiam suam & ob hoc sustinens in multa patien¬
tia uasa inte quaeper fecta sunt inperditionem ut notas face¬
r& diuitias gloriaesiiae inuasa miseri cordiae quae prrepanr¬

Expanded text:
quis autem hos audiret, si dicerent: quoniam excellentior senquis autem hos audiret, si dicerent: quoniam excellentior sensus est uidendi quam audiendi, quattuor oculi essent et aures non essent? ita, si excellentior est creatura illa rationalis, quae sine ullius poenae conparatione, sine ulla superbia deo subditur, aliqua uero in hominibus ita creata est, ut in se dei beneficium non possit agnoscere nisi alterius uidendo subplicium, ut non altum sapiat, sed timeat, id est non de se praefidat, sed confidat in deum: quis recte intellegens dicat: "talis esset ista, qualis illa", nec uideat se nihil aliud dicere quam: "non esset ista, sed sola esset illa"? quod si inerudite atque insipienter dicitur, cur ergo non crearet deus etiam quos malos futuros esse praesciebat, uolens ostendere iram et demonstrare potentiam suam et ob hoc sustinens in multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae praepara
Abbreviated transcription (Latin):
natunem culpabili uoluntate de prax uarunt: Non quiciprae¬
sciti sunt i deocre ari minime debuerunt. habent enim & ipsilocũ
suum quem in rebusimpleant proutilitate scõrum Nã ds neciunlto
cuius quam resti hominis eg&. quan tominus iniquitate peruersi:
quis autem sobria considenrtione dicat melius noncrear&
quem puresciebat exalterius ini quitate possecor rigi
q uamere ar& &iã quempiures ciebat ꝓsua iniquitace deberedãnan:
Hoc ẽ enim dicere melius non e&̃. qui alterius malobene
utendo misericor diter coronar&ur: quam e& &iammalus
qui prosuo merito iuste punir&ur: Cumergo natio cestade¬
monstuat duo quaedam non aequalia bona : sedunum superius
alterum inferius: Non intellegunt tardi corde cumdicunt
utrumq: tale e& nihil sealiud dicere: quam solum illud
e& acsic cum aequare uolunt genent bonorum numerum
minuunt & inmodenate augendo unumgenus alterum tollun

Expanded text:
naturam culpabili uoluntate deprauarunt, non quia praenaturam culpabili uoluntate deprauarunt, non quia praesciti sunt, ideo creari minime debuerunt. habent enim et ipsi locum suum, quem in rebus inpleant pro utilitate sanctorum. nam deus nec iustitia cuiusquam recti hominis eget. quanto minus iniquitate peruersi! Quis autem sobria consideratione dicat: melius non crearet, quem praesciebat ex alterius iniquitate posse corrigi, quam crearet etiam, quem praesciebat pro sua iniquitate debere damnari? hoc est enim dicere: melius non esset, qui alterius malo bene utendo misericorditer coronaretur, quam esset etiam malus, qui pro suo merito iuste puniretur. cum enim ratio certa demonstrat duo quaedam non aequalia bona, sed unum superius, alterum inferius, non intellegunt tardicordes, cum dicunt: utrumque tale esset", nihil se aliud dicere quam: „solum illud esset". ac sic cum aequare uolunt genera bonorum, numerum minuunt et inmoderate augendo unum genus, alterum tollunt.
Abbreviated transcription (Latin):
&iuste prosua mala uoluntate puni antur: UI.
eccenos concedimus meliorem ee Natuntm quae
omnino peccare nolit: Concedant &ipsi non ẽe
malam natunem: quaesic facto : ẽ ut poss& non pecca¬
re sinoll& : &iustam ẽẽ sententiam quapunita ẽ
quae uoluntate non necesitate peccauit: sicut erpo
pacio uenr do c& meliorem eẽ creatunem quamꝰ
pror sus nihil delestat in licitum ita uxtio uero nihi lomins
doc& &iam illam bonam eẽ quae hab& in potestate in¬
licitam delestationem. si exsterie ita cohibere ut non solĩ
dec&eris licitis recte que factis : uerum &iam deipsius
prax uae delestationis cohibitione la&ecur: Cumergo
haec natunt bonasit. illa melior quur illam solam& non
utiim que potius facer & ds̃ acper hoc qui paniti enent
de illa soladm̃ laudare: uberius eumdebent laudare de
utricque: illa quippe .ẽ. in scĩs angelis: haec in scis hominhus
qui autem sibi pastes iniquitacis elegerunt. laudabilem que

Expanded text:
et juste pro sua mala voluntate puniantur? CAPUTet juste pro sua mala voluntate puniantur? CAPUTEcce nos concedimus meliorem esse naturam quae omnino peccare nolit; concedant et ipsi non esse malam naturam quae sic facta est, ut posset non peccare si nollet, et justam esse sententiam qua punita est, quae uoluntate. non necessitate peccauit. sicut ergo ratio uera docet meliorem esse creaturam, quam prorsus nihil delectat inlicitum, ita ratio uera nihilominus docet etiam illam bonam esse, quae habet in potestate inlicitam delectationem, si extiterit, ita cohibere, ut non solum de ceteris licitis recteque factis. uerum etiam de ipsius prauae delectationis cohibitione laetetur. cum ergo haec natura bona sit, illa melior, cur illam solam et non utramque potius faceret deus? ac per hoc qui parati erant de illa sola deum laudare, uberius eum debent laudare de utraque; illa quippe est in sanctis angelis, haec in sanctis hominibus. qui autem sibi partes iniquitatis elegerunt laudabilemque
Abbreviated transcription (Latin):
humanum diaboli insidiis sine cessatione temptan
Quur & hoc permittit ds̃ anquia probatur & exer¬
c&ur uirtus. &. est palmagloriosior. Non consensis¬
setem tatum. quam non potuis se temtari. cum &iã
ips qui deserto creatore eunt post tem tatorem
magis magis quetemtent eos qui in uerbo dĩpermanen
pnre beant que illis contre cupiditatem deuitatio nis
exemplum: & incutianit coratra superbiam
timorem pium unde dicit apostolus intendenis
teipsum ne & tutemteris. mirum. est enim
quantum ista humilitas qua sub dimurcreatorb NΕ
tam quam eius adutorio nonegentes. denr̃is uiribus
puce sumamus Merscriptunrs omnes diuinas . cunx con¬
tinua conmendat Cumergo &iam periniustos iusti. ac
per impios puproficiant. frusoi dicitur non crear& dr̃
quos pnresciebat malos futuros. quur enim noncre aro
quos prcescie bat bonis profuturos: ut & utiles eorum
bonis uoluntatibus exercendis ammonendis que nascantur

Expanded text:
humanum diaboli insidiis sine cessatione temtari. humanum diaboli insidiis sine cessatione temtari. cur et hoc permittit deus? an quia probatur et exeretur uirtus et est palma gloriosior non consensisse temtatum quam non potuisse temtari? cum etiam ipsi, qui deserto creatore eunt post temtatorem, magis magisque temtent eos, qui in uerbo dei permanent, praebeantque illis contra cupiditatem deuitationis exemplum et incutiant contra superbiam timorem. pium. unde dicit apostolus: intendens te ipsum. ne et tu temteris. mirum est enim, quantum ista humilitas, qua subdimur creatori, ne tamquam eius adiutorio non egentes de nostris uiribus praesumamus. per scripturas omnes diuinas cura continua commendatur. cum ergo etiam per iniustos iusti ac per inpios pii proficiant, frustra dicitur: non crearet deus, quos praesciebat malos futuros. cur enim non crearet, quos praesciebat bonis profuturos, ubonis voluntatibus exercendis admonendisque nascantur,
Abbreviated transcription (Latin):
Hinc enim &iam maxime conmendatur qualebonium
sit ds̃ quando nulli. ab eo recedent bene est : Quia &qui
gaudent in moriferis uoluptatibus: esse sinedolorum
timore non possunt: & qui omni nomalum desestionis
suae maiore superbiae stupore Nionsentiunt :¬
Aliis quihaec discernere nouerunt miseriores prossus
apparent ut si nolunt recipere medicinam : Tali adeuitan¬
di ualeant ad exemplum quo possint i talia deuitari q
si cut enim a postolus ia cobus dicit unius quisque temtat
a concupiscentia sua. abs tuastus & in lectus : De inde con¬
cupiscentia . cum concoeperit. parit pecatum. peccatũ
autem cum consummata fuerit gerenet mortem
VNdesanato superbiae tumore resugitur siuolur¬
tas quae ante experimentum defuit ut permaner&ur
cum dõ saltem post experimentum ad sit ut rede atur
addm̃ : sic autem quidam mouentur dehac primi
hominis temptatione quode am fieripermiserit ds̃
quasinunc NoNui de anit uni uersum gerius

Expanded text:
Hinc enim etiam maxime commendatur quale bonum Hinc enim etiam maxime commendatur quale bonum sit Deus, quando nulli ab eo recedenti bene est, quia et qui gaudent in mortimore non possunt et qui omnino malum desertionis suae maiore superbiae stupore non sentiunt aliis, qui haec discernere nouerunt, miseriores prorsus adparent, ut, si nolunt recipere medicinam talia deuitandi, ualeant ad exemplum, quo possint talia deuitari. sicut enim apostolus Iacobus dicit, unusquisque temtatur a concupiscentia sua abstractus et inlectus. deinde concupiscentia cum conceperit, parit peccatum; peccatum autem, cum co.nsummatum fuerit, generat mortem. unde sanato superbiae tumore resurgitur, si uoluntas, quae ante experimentum defuit, ut permaneretur cum deo, saltem post experimentum adsit, ut redeatur ad deum. Sic autem quidam mouentur de hac primi hominis temtatione, quod eam fieri permiserit deus, quasi nunc non uideant uniuersum genus
Abbreviated transcription (Latin):
pnresciebat: Cumid facturus. e& propriauo lun¬
tate perculpam: & ordinandus. e&. illius aequitate
perpoenam ut &iam sic ostender& animae superbae
aderu dicionem futurorum scõ rum quam reste ipse
uter&ur animarum uoluntatibus &iam malis: Cum
ille peruerse uter&ur naturis bonis : Nec arbitte¬
dum ẽ. quodess& hominem deiecturus istetemtator
nisi purecessiss & inanima hominis quaedamelatio con¬
primenda Vt perhumilationem peccati. quan
dese falso pure sumserat discer & : Verissime quip¬
pedictum .ẽ. anteruinam ex altatur cor ante
est in psalmo. Ego dixi in abundantiamea rĩmouebo
pnre sumptio propriae potestatis & quidbonium ad¬
uitorium guxtiae dĩ : Dñe in quitꝰuoluntat&ua prres¬
titisti decorimeo uistutem: Auestisti autem faciemtuõ
ne siue dealio dictumsit Extollentise tamen atuimae
& nimium tamquam de propriauistute paae fidered &iã
experimento poenae fuenet demonstra ridum. quam

Expanded text:
praesciebat, cum id facturus esset propria uolunpraesciebat, cum id facturus esset propria uoluntate per culpam et ordinandus esset illius aequitate per poenam, ut etiam sic ostenderet animae superbae ad eruditionem futurorum sanctorum, quam recte ipse uteretur animarum uoluntatibus etiam malis, cum illae peruerse uterentur naturis bonis? Nec arbitrandum est quod esset hominem deinisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio comprimenda, ut per humiliationem peccati quam de se falso praesumpserit, disceret. Verissime quippe dictum est: Ante ruinam exaltatur spiritus, est in psalmo: Ego dixi in abundantia mea: Non movepraesumptio propriae potestatis, et quid boni adjutorium gratiae Dei: Domine, inquit, in voluntate tua praestitisti decori meo virtutem, avertisti autem faciem tuamne, sive de alio dictum est sit, extollenti se tamen animae, et nimium tanquam de propria virtute praefidenti, etiam experimento poenae fuerat demonstrandum quam
Abbreviated transcription (Latin):
perquod posse permissus. est : Nocendi enim : uoluno
potest ẽẽ a suo quoque animo pnrua : Non .ẽ. autem
potestas : nisiadõ: & hoc abdita alta que iustitia: quo¬
niam non .ẽ. iniquitas. aput dm̃: IIII.
iergo quaeritur : quur ds̃ temptari permiserit hom¬
nem: quem tem tatori consensurum eẽ pracesciebat.
altitudinem quidem consili eius: pen&nerenon possũ
& longe supra ui resmeas hoc ẽẽ confiteor: est
ergo aliqua causa fostassis occultior quae melioribus
sanctioribus que resentur: illius gnatia potius.
quam meritis eorum sed tamen quantum uel don at
sapere : uel sinit dicere: Non mihi uid&ur magne
laudis futurum fuisse hominem: si propter ea poss&
bene uiuere: qui anemo maleuiuere suadere:
Cum & innatunx posse. & in potestate habeat uelle non
consentire: suadenti ad iuuante tamenillo: qui super¬
bis resistit. humilibus autem dat gnatiam: quur
itaque temtari non siner&. quem consensurum eẽ

Expanded text:
per quod posse permissus est. nocendi enim uoluntas per quod posse permissus est. nocendi enim uoluntas potest esse a suo quoque animo praua; non est autem potestas nisi a deo et hoc abdita altaque iustitia, quoniam non est iniquitas apud deum. Si ergo quaeritur, cur deus temtari permiserit hominem. quem temtatori consensurum esse praesciebat, altitudinem quidem consilii eius penetrare non possum et longe supra uires meas hoc esse confiteor. est ergo aliqua causa fortassis occultior. quae melioribus sanctioribusque reseruatur illius gratia potius quam meritis eorum; sed tamen, quantum uel donat sapere uel sinit dicere, non mihi uidetur magnae laudis futurum fuisse bene uiuere, quia nemo male uiuere suaderet, cum et in natura posse et in potestate haberet uelle non consentire suadenti, adiuuante tamen illo qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. cur itaque temtari non sineret quem consensurum esse
Abbreviated transcription (Latin):
in latina dum taxat lingua: sapientes laudabi
uter appellentur astutia autem male corda
INtellegatur: VNde non Nulli sicut inpleris¬
que codicibus iNuenimus: adsum latine¬
ad sum latine
LocutioNis: Non uerbum sed potius sertentiã
tuxns ferenites: astutiorem omni busuftum: bestus.
ser peritem: Quam sapientio rem dicere
maluerunit : Quid autem habe at hebrea
pro pri&as: utrum illic inmalo anabusi ue
sed pro prie possint dici: & intellegi: sapientes
uiderint qui eam probe no ueru Nit:
Nos tamen aper te legimus alio: scriptuna¬
rum scarum loco sapierites admalum
Non adbonium: & dñs dicit: sapi entio¬
res esse filios saeculi filiis lucis. ad con
sulendum sibim&. in posterum quamuis
frcude Noniure. nec sane debe misopinari.
quod serpentem sibi perquem temptar&. per suadera¬
que peccatum diabolus elegerit : sedcum e& in ill
propter per uersam & inui dam uo luntatem : dec¬
piendi cupiditas : Non nisi per illud animal potuit :

Expanded text:
in latina dumtaxat lingua sain latina dumtaxat lingua saliter appellentur, astuti autem male cordati intelligantur. Unde nonnulli, sicut in plerisque codicibus invenimus, ad usum latinae locutionis, non verbum, sed potius sententiam transferentes, astutiorem omnibus bestiis istum serpentem, quam sapientiorem dicere maluerunt. Quid autem habeat hebraea proprietas, utrum illic in malo, non abusive, sed proprie possint dici et intelligi sapientes, viderint qui eam probe noverunt. Nos tamen aperte legimus alio Scripturarum sanctarum loco sapientes ad malum, non ad bonum ; et Dominus dicit sapientiores esse filios saeculi filiis lucis, ad consulendum sibimet in posterum quamuis fraude, non iure. Nec sane debemus opinari, quod serpentem sibi. per quem temtaret persuaderetque peccatum, diabolus elegerit; sed cum esset in illo propter peruersam et inuidam uoluntatem decipiendi cupiditas, nonnisi per illud animal potuit,
Abbreviated transcription (Latin):
codices habent : sapientissimus Non pro prio: quo in bonũ
accipi sapientia sol& ueldĩ uel angelorum. uel animaenrio¬
Nalis: tam quam sisapientes : apes &iam formicas¬
quedi camus: propter opert uelutimi tantia sapientiam
quam quam iste serpens : Non in netionali anima sua:
ed alieno iam spũ id ẽ diabolico: poss& sapientis simus
dici omnium bestiarum: Quantum lib& eNim pueua¬
ricato es angeli desuper nis sedibus: suaeperuer¬
sitatis : & super biae merito deiesti sunt : Naturc tamen
excellentio ressunt omnibus bestus: propter naetionis
eminentiam : Quidergo mirum sisulo instinstu diabolus
Iam implens serpentem: Ei que suum spm̃ miscens.
eo more quo uates demonio rum impleri soleNit:
sapientissimum eum reddideraet. omnium bestiarum
secundum animam uiuam: Innatio nalem¬
que uiuentium: Abusione quippe nominus.
lta sapientia dicitur Inmalo: quem ammo dum
inbono astutia cumpro prie magis. queusi tate:

Expanded text:
codices habent, sapientissimus", non proprio, quo in bonum codices habent, sapientissimus", non proprio, quo in bonum accipi sapientia solet uel dei uel angelorum uel animae rationalis, tamquam si sapientes apes etiam formicasque dicamus propter opera uelut imitantia sapientiam. quamquam iste serpens non inrationali anima sua, sed alieno iam spiritu, id est diabolico, possit sapientissimus dici omnium bestiarum. quantumlibet enim praeuaricatores angeli de supernis sedibus suae peruersitatis et superbiae merito deiecti sint, natura tamen excellentiores sunt omnibus bestiis propter rationis eminentiam. quid ergo mirum, si suo instinctu diabolus iam inplens serpentem eique suum spiritum miscens eo more, quo uates daemoniorum inpleri solent, sapientissimum eum reddiderat omnium bestiarum secundum animam uiuam inrationalemque uiuentium? abusione quippe nominis ita sapientia dicitur in malo, quemadmodum in bono astutia, cum proprie magisque usitate
Abbreviated transcription (Latin):
repugnantem legi: mentis suae : Quatillos poena peccati
Post per p&ntionem pure uaricationis : secuta eft:
iusurpante inoboedientia: ꝓhibrtum: & iustitia puni¬
ente commis sum: Quod an tequam fier& : Nudi enar̃
ut dictum est: & non confundebantur : Nullus enet
motus incorpore : cui uerecundia de ber&ur : Ni hi lputa¬
bant uelandum : quianihil sensenN. refrenandum : quen¬
admodum propagaturi filios: iam antea disputatum. est
Nontamen eo mõdo credendum ẽ. quo pro paga uerur:
postea quam crimen ammissi: predicta ultio consecutae
Cum prius quam morerentur. Iam in corpore in oboe¬
dientium hominum: iustis simoreci procatu: in oboe¬
dientium membrorum: tumultum mors concepta
uer sar& : Non dumenent tales adam & eua
cum ambonudi essent : & NoNcoN futa dereNas¬
Quidem: sed omnium beftiarum quae erant super
terram: quas fecente dnis ds̃: Trens lato er ui
uerbo distum ẽ pruden tissimus uel si cut plures latu¬

Expanded text:
repugnantem legi mentis suae? quae illos poena peccati repugnantem legi mentis suae? quae illos poena peccati post perpetrationem praeuaricationis secuta est usurpante inoboedientia prohibitum et iustitia puniente commissum. quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur; nullus erat motus in corpore, cui uerecundia deberetur; nihil putabant uelandum, quia nihil senserant refrenandum. quemadmodum propagaturi filios, iam antea disputatum est; non tamen eo modo credendum est, quo propagauerunt, posteaquam crimen admissi praedicta ultio consecuta est, cum, priusquam morerentur, iam in corpore inoboedientium hominum iustissimo reciprocatu inoboedientium membrorum tumultum mors concepta uersaret. nondum erant tales Adam et Eua, cum ambo nudi essent et non confunderenquidem, sed omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat dominus deus. translato enim uerbo dictum est ,,prudentissimus" uel, sicut plures lat
Abbreviated transcription (Latin):
do. extendat manum & sumat deligno uitae. &edat.
& uiuat in a&ernum : & dimisit illum dñs ds̃ depane disouo luptaqs
meam rompheam : quaeuertitur custo dire uiã ligni uitae:
ANtequam huius propositae scriptunre tex tum exordine per¬
tucc temus: admonendum arbitror: quodiam me & alibi:
in hoc opere memini : prxelo quutum illuda nobis eẽ Flagiar¬
dum : ut ad pro pri&ate littere defendatur : quod gestum
narrat ipse quis cripsit : si autem in uerbis dĩ : uel cuius quan
personae in officum proph&icum : assumptae dicitur aliquid
quod adlit tenrm nisi absurde non possit intellegi: Procul dibo
figunite dictum. obaliquam significationem accipideb& : dilis
tamen eẽ dubitare sas non ẽ : hoc enim a fide narratoris
& pollicitatione expositoris exigitur : Frunt ergo ambonudi:
uerum est omnino : Nuda erent conpou duorum hominim
Inpa nediso conuersantium : Nec pudebat eos: quide nimpu¬
deras quando nullam legem sensenaent : In membrissuis

Expanded text:
do extendat manum et sumat de ligno uitae et edat et uiuat in aeternum. et dimisit illum dominus deus de paradiso uoluptatis mmeam romphaeam, quae uertitur, custodire uiam lAntequam huius propositae scripturae textum ex ordine pertractemus, admonendum arbitror, quod iam me et alibi in hoc opere memini praelocutum, illud a nobis esse flagitandum, ut ad proprietatem litterae defendatur, quod gestum narrat ipse qui scripsit. si autem in uerbis dei uel cuiusquam personae in officium propheticum adsumtae dicitur aliquid, quod ad litteram nisi absurde non possit intellegi, procul dubio figurate dictum ob aliquam significationem accipi debet; dictum tamen esse dubitare fas non est . hoc enim a fide narratoris et pollicitatione expositoris exigitur., Erant ergo ambo nudi: uerum est, omnino nuda erant corpora duorum hominum in paradiso conuersantium. nec pudebat eos: quid enim puderet, quando nullam legem senserant in membris suis
Abbreviated transcription (Latin):
uocemtuam audiui deambulantis in pareediso: & timui qui anudus
sum & abscondime: &dixit illi : quis nuntiauit tibi qui anu
dus es : Nisi aligno quo praece penintibi tantum : Ne exeo
quid hoc fecisti : & dixit mulier: serpens seduxit me: & man¬
tu ab omnibus pecoribus & ab omnibus bestus: quae sunt suꝑ
terram : super pectustuum &uentrem tuum ambulabis:
semen eius : Ipse tibi seruabit caput : & tuser uabis eius
ligno de quo praecepenxin tibi de eosolo Nonederes
m ale dicta terra inoperibustuis : intristitiis edesillam : omnes
insudore facieituae: edespanem tuum : donec conuertaris
interram ex qua sumptus es. quiater nxes. & interra ibis:¬

Expanded text:
uocem tuam audiui deambulantis in paradiso et timui, quia nudus sum, et abscondi me. et dixit illi: quis nuntiauit tibi, qdus es, nisi de ligno de quo praeceperam tibi, de hoc solo ne Quid hoc fecisti? Et dixit mulier: Serpens persuasit mihi, et mantu ab omnibus pecoribus, et ab omnibus bestiis quae sunt super terram. Super pectus tuum, et ventrem tuum ambulabis, semen illius. Ipsa tuum observabit caput, et tu ejus ligno de quo praeceperam maledicta terra in operibus tuis; in tristitiis edes illam omnes In sudore faciei tuae edes panem tuum, donec convertaris in terram, ex qua sumptus es, quia terra es, et in terram ibis
Abbreviated transcription (Latin):
humescit. In quouenti nubesq: consurguni casibus potius & fostui¬
tis motibus agitari: Contrahos enim loquiturpsalmus. Quicũ
explicass& laudem caelestium. se &iamadista inferiora con¬
uestit dicens : Lauda tedñm d&ceme dracones & omnes abrssi:
gnis griendonix glacies sp̃r tempestatis quae faciun uerbum eius
Vihilen im tamuid&urca sibus uolui qua momnes iste ꝓcellosae ac
curbulentȩ qualitates Quibus caelihuius inferioris quod nonin¬
merito &iam tenre nomini deputatum ẽ facies uuriatur &
uestitur : Sed cum ad didit quae facciunt uerbũ eius. satis osten¬
dit. Earum quoquereru mordinẽ diuino subditũ imperio latere
nos potius quamuni uersitatisde ẽẽ naturre : Quidaut̃ore suo
saluatoꝵ cumdicit unum passerẽ non cadere in terrã sinedĩ uoluntate
Et qđ fenumagri post paululũ mittendũ inlibanũ. Ipse ta menuestio
Non ne confirmat Non solum totã istammundi pastem rebus mostalbus

Expanded text:
humescit, in quo uenti nubesque consurgunt. casibus potius et fortuihumescit, in quo uenti nubesque consurgunt. casibus potius et fortuitis motibus agitari. contra hos enim loquitur psalmus, qui cum explicasset laudem caelestium se etiam ad ista inferiora conuertit dicens: laudate dominum de terra, dracones et omnes abyssi: ignis, grando, nix. glacies. spiritus tempestatis, quae faciunt uerbum eius. nihil enim tam uidetur casibus uolui quam omnes istae procellosae ac turbulentae qualitates, quibus caeli huius inferioris, quod non inmerito etiam terrae nomine deputatum est, facies uariatur et uertitur. sed cum addit, earum quoque rerum ordinem diuino subditum imperio latere nos potius, quam uniuersitatis deesse naturae. Quid autem, ore suo Saluator cum dicit, unum passerem non cadere in terram sine uoluntate Dei et quod foenum agri post paululum mittendum in clibanum, ipse tamen uestiat, nonne confirmat non solum totam mundi istam partem rebus mortalibus
Abbreviated transcription (Latin):
& diuersis &iamper aerem congloba tonibus agitatur dum
uiresta pollulant sua que semina euoluunt. dum animalia
gignuntur uarioq app&itu propria suitis agunt¬
Duminiqui iustos exercere ꝑmittuntur . Explicat saecła quae illi
cumprimũ condita ẽ tamquã phcatain diderat: Qua&amen insi
cursus Nonex plicarentur sie ille qui condidit prouido motu ad¬
ministrac recesar&: Ammoneri aut̃ nosopost& his quaeintemp̃r
formantur atq nascuntur quomodo ista considerare debeumus
Non enimfrustra scriptum ẽ desapientiu. Quod amatoribus suis
ostendit seinuiis hilariter. & in omni prouidentia occurrit illis
N ecommno audiendi sunt quiputauer̃ sublimes quidem mundipastes
idest a confinio corpulentioris aeris huius & supradiuinu ꝓuiden¬
tia gubernari : Hanc aut̃ imam pastem terrenã & humidam
aeris que huius uicinioris qui temrrum & aquarũ &c alationibus

Expanded text:
et diuersis etiam per aerem conglobationibus agitatur, dum et diuersis etiam per aerem conglobationibus agitatur, dum uireta pullulant suaque semina euoluunt, dum animalia gignuntur uarioque adpetitu proprias uitas aguntdum iniqui iustos exercere permittuntur, explicat saecula, quae illi, cum primum condita est. tamquam plicita indiderat: quae tamen in suos cursus non explicarentur, si ea ille, qui condidit, prouido motu administrare cessaret. Admoneri autem nos oportet his, quae in tempore formantur atque nascuntur, quomodo ista considerare debeamus. non enim frustra scriptum est de sapientia, quod amatoribus suis ostendit se in uiis hilariter et in omni prouidentia occurrit illis. nec omnino audiendi sunt, qui putauerunt sublimes quidem mundi partes, id est a confinio corpulentioris aeris huius et supra, diuina prouidentia gubernari, hanc autem imam partem terrenam et humidam aerisque huius uicinioris, qui terrarum et aquarum exhalationibus
Abbreviated transcription (Latin):
seminas non corpus quod futurum .ẽ. seminas sed nudum granũ
fere tritici aut alicuius c&erorum : Ds̃ aũt illidut corpusquo¬
modo uoluerit. & unicuiq: semini proprium corrus : Sic ergo
credamus uel si possumus &iam intellegamus usq: nunc o perte
ridm̃ utsiconditis ab eo rebus operatio eius subtiuhatur inter¬
cidunt : Sed planesi aliquam creaturaem siceum nunc insti¬
tuere putauerimus ut gemis eius primeillis uae conditioni non
inseruerit. Apeste contue dicmus dicena scribtunte. Quod
consumma uerit omnia opera sua indiesexto secundũ illa
enim genera rerum. quae primo condidit Noua cum multa
facere quae tunc non fecit manifestum .ẽ. Nouum autem genus
instituere credireste non potest qm̃ tunconinia consũ mauit:
Mou& itaq occulta potentia uniuersã creatura in suã : Eoquȩ
motuillu uersata dumangeli iussa perficiunt. dumcircu eunt
siderx Dum alternantuenti dumabyssus aquarum lapsibus

Expanded text:
seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum fere tritici aut alicuius ceterorum; deus autem illi dat corpus quomodo uoluerit et unicuique seminum proprium corpus. sic ergo credamus uel, si possumus, etiam intellegamus usque nunc operari deum, ut, si conditis ab eo rebus operatio eius subtrahatur, intercidant. Sed plane, si aliquam creaturam sic eum nunc instituere putauerimus, ut genus eius primae illi suae conditioni non inseruerit, aperte contradicimus dicenti scripturae, quod consummauerit omnia opera sua in die sexto. secundum illa enim genera rerum, quae primo condidit, noua eum multa facere, quae tunc non fecit, manifestum est. nouum autem genus insMovet itaque occulta potentia universam creaturam suam, eoque motu illa sidera, dum alternant uenti, dum abyssus aquarum lapsibus
Abbreviated transcription (Latin):
significatur creberest inscripturisscis. maxi mecumdedõ aliquid
dicitur quod ei ad ꝓpri&atem loquutionis non conuenire pyacesi¬
densmentibus nr̃is ipsa ueriasdamat:
amnunc ergo discernamus operadĩ quaeusq nunc operatur
ab illis operibus a quibus in die septimorequieuit: Suntenim
qui arbitrentur tantũ modo mundũ ꝓpsum factum adõ. C&lera
lamfieriabipso mundo sicutille ordinauit &iussit dm̃ autẽ ipsum
nihiloperari. Contra quos ꝓfestur illa sententia dñi. Pat̃meus
usq nunc operatur & ne quisquã putar& apud seillum aliquod
operarinon in hocmundo pater in me manens inquit sucit peraesiu:
t sicut pat̃ suscitat mostuos & uiuificat : & filius quo suultiuui fica
Deinde quia non solum magna atq: pracecipua uerum &uum
ista terrena & extrema ipseoperatur : Ita dicit a postolus
Stulte tu quod seminas nonuiuificitur nisi moriutur: Q quoc

Expanded text:
significatur. creber est in scripturis sanctis, maxime cum de deo aliquid significatur. creber est in scripturis sanctis, maxime cum de deo aliquid dicitur, quod ei ad proprietatem locutionis non conuenire praesidens mentibus nostris ipsa ueritas clamat. Iam nunc ergo discernamus opera dei. quae usque nunc operatur, ab illis operibus, a quibus in die septimo requieuit. sunt enim, qui arbitrentur tamtummodo mundum ipsum factum a deo, cetera iam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinauit et iussit, deum autem inihil operari. Contra quos profertur illa sententia Domini: Pater meus usque nunc operatur. Et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operari, non in hoc mundo: Pater in me manens, inquit, facit opera sua; et sicut pater suscitat mortuos et uiuificat, sic et filius quos uult uiuificat. deinde quia non solum magna atque praecipua, uerum etiam ista terrena et extrema ipse operatur, ita dicit apostolus : stulte, tu quod seminas non uiuificatur, nisi moriatur; et quod
Abbreviated transcription (Latin):
saecula : sedũ seculis Ab ipsu enim ex osta sunt sȩculu&
ipsa a seculis. Qñm initium eius initium seculorũ ẽ
Vnigenitus aũt ante saecła perquem factu sunt saecła : Ideo quae
ex ꝑsonesapientiae. ante saeđa inquit fundauit me : Vt in eu
facer&omnia. Cuidictum .ẽ. omnicin sapienti a fecisti
Quod non autem indõ tantũ in notescit angelis quod abscondi¬
tum .ẽ Verum &iũ hiceis appar& cum efficituratq: ꝓpalatur
dema postolus itatestis .ẽ. & sine dubio inquit magnũ ẽ pi&a¬
tis sacriementũ : quod manifestum ẽ incarne iustificatũ e
inspũ : apparuitangelis pracedicatum ẽ ingentibus
creditum ẽ in munde ad sumtum ẽ ingloria : & nsifllor
mirum ẽ sino nomnia quaedicitur ds̃ tamquã ad prresens tempus
cognostere. Ideo dicitur quia cognoscifacit siuea b angelissiue abhomi¬
nibus modus quippeistelocutionis cumꝑ effiiuentẽ id quod efficitur

Expanded text:
saecula, sed a saeculis. ab ipsa enim exorta sunt saecula et saecula, sed a saeculis. ab ipsa enim exorta sunt saecula et ipsa a saeculis, quoniam initium eius initium saeculorum est; unigenitus autem ante saecula, per quem facta sunt saecula. ideoque ex persona sapientiae, ante saecula, inquit. fundauit me, ut in ea faceret omnia, cui dictum est: omnia in sapientia fecisti. Quod non autem in deo tantum innotescit angelis. quod absconditum est, uerum etiam hic eis adparet, cum efficitur atque propalatur, idem apostolus ita testis est: et sine dubio, inquit, magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, iustificatum est in spiritu, adparuit angelis, praedicatum est in gentibus. creditum est in mundo, adsumtum est in gloria. et. nisi fallor, mirum est, si non omnia, quae dicitur deus tamquam ad praesens tempus cognoscere, ideo dicitur, quia cognosci facit, siue ab angelis siue ab hominibus. modus quippe iste locutionis, cum per efficientem id quod efficitur
Abbreviated transcription (Latin):
caelorum quod o postuno tempere reuelatum ẽ ꝓ salute n nã
quo ex hac peregrinatione lberaq eorum co&ui coniungumur
Ieq: enim hoc ignonerent quando quidem ipsum semen qđ
opostuno tempore aduenit peripsos dispositũ ẽ in ma¬
numediutoris Idestineius potestate qui dñs eorum ẽ & in for¬
madĩ : & in forma serui : Dicititẽ a postolus mihi minimo
omnium scõrum data ẽ gratia haec ingentibus adnuntiare
inuestigabiles diuitia s xp̃i & in luminure quaesi dispositio
sacramenti : quod fuit absconditũ a saeculis indõ qui uniuersu
creauit : Ꝙ in notescer& principibus & potestatibus incueles¬
hoc absconditũ a seculss in dõ ut tamen in notescer& principibis
& potestatib: incaelestib: perecdesiũ mult formis sapientiȩ
dĩ Quia ibi primitus ecelesia quo post resurrestionẽ & ista
ecdesiu congregundu ẽ ut simus aequales angelisdĩ:
ili sergo a seculis in notuit quia omnis creatura non ante

Expanded text:
caelorum. quod oportuno tempore reuelatum est pro salute nostra, caelorum. quod oportuno tempore reuelatum est pro salute nostra, quo ex hac peregrinatione liberati eorum coetui coniungamur. neque enim hoc ignorarent, quandoquidem ipsum semen, quod oportuno tempore aduenit, per ipsos dispositum est in manu mediatoris, id est in eius potestate, qui dominus eorum est, et in forma dei et in forma serui. dicit item apostolus: mihi minimo omnium sanctorum data est gratia haec in gentibus adnuntiare inuestigabiles diuitias Christi et inluminare, quae sit dispositio sacramenti. quod fuit absconditum creavit, ut innotescat principatibus et potestatibus in coeleshoc absconditum a saeculis in deo, ut tamen innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, quia ibi primitus ecclesia, quo post resurrectionem et ista ecclesia congreganda est, ut simus aequales angelis dei. illis ergo a saeculis innotuit, quia omnis creatura non ante
Abbreviated transcription (Latin):
cui utroq modo in notescerent & indõ & inseipsis: Illu uelut
matutina siuediurnacognitione: Hac uero uelut uespestina:
psi aũt̃ dõ non audeo dicere: aliomodo in notuisse cumea fecissal
Quam illo quo eu nouerat ut facer&. Apudquem non ẽ cõmutu¬
tionec moenti obumbratio: Nonsane ꝓpt̃ inferiorum
sci entiã nuntiis indig& quasiper eosfiat scientior :
Sed illo simpliciacmirebili modo nouit omnia stabilsteratq:¬
in cõmuta biliter hab& aut̃ nuntios ꝓp̃t nos & ꝓpt̃ ipsos quiuillo
modo dõ parere &assi stere uteum deinferioribus consulant eiusq
superiuis praeceptis & iussis optemperent bonum ẽ eis inordine
ꝓpriae natunre atq substantiue :
Tuntii autem grece angelidicuntur. Quo nomine generadi
uniuersa illu suꝑ naciuitas nuncupatur Quem primũdiem con¬
ditum ex istimamus : Namnecillud eos latuit mysteriũ regni

Expanded text:
cui utroque modo innotescerent, et in deo et in se ipsis, illa uelut cui utroque modo innotescerent, et in deo et in se ipsis, illa uelut matutina siue diurna cognitione, hac uero uelut uespertina. ipsi autem deo non audeo dicere alio modo innotuisse, cum ea fecisset, quam illo. quo ea nouerat ut faceret, apud quem non est commutatio nec momenti obumbratio. Non sane propter inferiorum scientiam nuntiis indiget, quasi per eos fiat scientior; sed illo simplici ac mirabili modo nouit omnia stabiliter atqincommutabiliter. habet autem nuntios propter nos et propter ipsos, quia illo modo deo parere et adsistere. ut eum de inferioribus consulant eiusque supernis praeceptis et iussis obtemperent, bonum est eis in ordine propriae naturae atque substantiae. nuntii autem graece. angeli dicuntur: quo nomine generali uniuersa illa superna ciuitas nuncupatur, quem primum diem conditum existimamus. Nam nec illud eos latuit mysterium regni
Abbreviated transcription (Latin):
quae scripturae dicit dm̃ fecis secum factus ẽ dies De quib
uerbisiamquantũ uisum ẽ disputauimus quemad modũ
congruat conditionimundi huius. & quod sex dibuscon¬
summatus ẽ cõmomnibus quae ineosunt. Et quod tunc fa¬
tus ẽ cumfactus ẽ dies. Vt & illud congruat quodcrea¬
uit omnia siinul: Huius uniuer saedĩ creaturae mul¬
ta non nouimus siuequae in caelis sunt altius quam ut noster
sensus ea possit attingere siue quae in regionib: tema rũ for¬
tassis in habitabilibus siuequae deor sumlatent uel in ꝓfundo abyssi
uel in occultis finibus temce : Haecigitur antequam fierentutiq
nonerant: Quomodo ergo dõ nota erant quaenonerant :¬
trursus quomodo eu facer& quae sibi nota nonerant. Non
enimquicquã fecit ignonens Notaergo fecit ñ fastu cognouis:
roinde ante quã fierent & erant & nonerant. Erantindĩ
scientiu Nonera n insua naturx. Ac ꝑ hoc fuctus ẽ diesille

Expanded text:
quem scriptura dicit deum fecisse, cum factus est dies . de quibus quem scriptura dicit deum fecisse, cum factus est dies . de quibus uerbis iam, quantum uisum est, disputauimus, quemadmodum congruat conditioni mundi huius, et quod sex diebus consummatus est cum omnibus, quae in eo sunt, et quod tunc factus est, cum factus est dies, ut et illud congruat, quod creauit omnia simul Huius uniuersae dei creaturae multa non nouimus, siue quae in caelis sunt altius, quam ut noster sensus ea possit adtingere, siue quae in regionibus terrarum fortassis inhabitabilibus siue quae deorsum latent uel in profundo abyssi uel in occultis sinibus terrae. haec igitur antequam fierent, utique non erant. quomodo ergo deo nota erant, quae non erant? et rursus quomodo ea faceret, quae sibi nota non erant? non enim quidquam fecit ignorans. nota ergo fecit, non facta cognouit. proinde, antequam fierent, et erant et non erant: erant in dei scientia, non erant in sua natura. ac per hoc factus est dies ille,