comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nifesto. scilicet que de gͣuib pec¬
catis tantum iniungitur. et his
qui manifeste eccłam leserunt.¬
tentia ñ iterabatur. ⁊ adhuc in
quibusdam eccłiis hoc seruatur
ꝓ reuerentia sacramenti. nec in¬
uingitur illa sollempnis peni¬
tentia cͥminalit̾ peccãti. s dat᷑
aliquod consilium. Itaq ñ litre
tatores. ñ ideo dicamus aliquẽ
ñ penit̾e. qr iterum delicturꝰ sit.
s ideo ueracit̾ penitere. quia de
pren̾tis dolet. ⁊ ut alia commit¬
tat. non tunc ht̃ inuoluntate.
De dauid namq legitur. qd̾ ptꝰ
penitentiã ꝑactam cum iam eẽt¬
ei dic̾tum. transtulit dñs peccatũ
tuum ate commisit illud peccatũ.
ꝓ quo tot milia hominum ꝑiert᷑.
scilicet quia popłm numerauit.

Expanded text:
m, scilicet quae de gravibus peccatis tantum injungitur, et de iis qui manifeste Ecclesiam laeserunt.tentia non iterabatur et adhuc quidem in quibusdam ecclesiis hoc servatur pro reverentia sacramenti; nec injungitur illa solemnis poenitentia iterum criminaliter peccanti, sed datur aliquod consilium. Itaque nos non tatores; non ideo dicamus aliquem non poenitere quia iterum delicturus sit; sed ideo veraciter poenitere quia de praeteritis dolet, et ut alia committat tunc non habet in voluntate. De David namque legitur quod post poenitentiam peractam cum jam ei esset dictum: Transtulit Dominus peccatum tuum a te ; commisit illud peccatum pro quo tot millia hominum perierunt, scilicet quia populum numeravit.
Abbreviated transcription (Latin):
oꝑe suo uoluntate. nec ulla ꝓ¬
babilitate sequuntur. Sipeni¬
tentia ẽ ꝑpetrata mala plang̾e.
⁊ plangenda ñ committ̾e. ⁊ iste
committat plangenda. gͥ ñ fuit
dimus. scilicet qđ tunc ñ uere
penitens. s qd̾ olimm ñ fuerit. nul¬
latenus acatholicis ẽ dicendus.
Illud qd̾ ysidorus dic̃ manis ẽ
penitentia. qm sequens culpa
coniquinat. sic ẽ intelligendũ.
inanis. id est carens fructu. E st enĩ
fructus penitentie. uitare penã
gehennalem.⁊ adipisci głam.
Est enim penitentia illa mortu¬
a. sicut & alia bona. ꝓpt̾ suꝑue¬
niens malum. Et quamqͣm mor¬
tua sint illa bona. tñ ñ aud̃et
aliquis dic̾e qd̾ ñ fuerunt bona.
ita ⁊ de penitentia pͥore dicimꝰ.
qd̾ uere penitentia fuerit. si ha¬
buerit cor contritum. Et licet mͦ
pꝰea cominisit. penitens fuerit.
Qd̾ iterũ dic̃ ambrosuis. sicut u¬
num baptisma ẽ. ita una peniten¬
tia. dictum ẽ de sollempni peniten

Expanded text:
ec ulla probabilitate sequitur si poenitentia est perpetrata mala plangere et plangenda non committere et iste committit plangenda: igitur non dimus, scilicet quod tunc non est vere poenitens. Sed quod olim non fuerit nullatenus a Catholicis est dicendum. Illud quod Isidorus dicit: Inanis est poenitentia quam sequens culpa coinquinat: sic est intelligendum. Inanis scilicet carens fructu. Est enim fructus poenitentiae vitare poenam gehennalem et adipisci gloriam. Est enim illa poenitentia mortua, sicut et alia bona propter superveniens malum; et quanquam mortua sint illa bona, non tamen audet aliquis dicere quod non fuerint bona. Ita et de poenitentia priore dicimus, quod vera poenitentia fuit, si habuit cor contritum; et licet modo postea commisit poenitens fuerit. Quod iterum dicit Ambrosius: Sicut unum baptisma, ita est una poenitentia. Dictum est de solemni
Abbreviated transcription (Latin):
tem peccare eum qui semel peni¬
tet. Et si amplius contingat eũ¬
ad mortẽ peccare. ñ fuit peniten¬
tia qͣm pͥus egit. alias quoq in¬
ducunt auctoritates adidẽ osten¬
dendum.Y sidorus de summo
bono. Irrisor ẽ. ñ penitens. qͥ ad¬
huc agit qd̾ penitet. nec uidetur
dm̃ poscere subditus. s subsan¬
nare suꝑb Y saias peccantibꝰ dic̃.
Lauamini mundi estote. Lauat᷑
⁊ mundus ẽ. quĩ p̾t̾ita plangit. ⁊
flenda it̾m non admitit. Lauat᷑

Expanded text:
tem peccare eum qui semel poenitem peccare eum qui semel poenitet, etsi amplius eum contingat ad mortem peccare, non fuit poenitentia quam prius egit. Alias quoque inducunt auctoritates ad idem ostendendum. Isidorus de summo bono. Irrisor est enim poenitens qui adhuc agit quod poenitet, nec videtur Deum poscere subditus, sed subsannare superbus. Isaias peccantibus dicit: Lavamini, mundi estote . Lavatur et mundus est qui et praeterita plangit, et flenda iterum non commit
Abbreviated transcription (Latin):
hora peccator uere penituerit¬
in hac uita. in futura uita ñ ꝑibit.
Uel de omnib potest dici. qͣc̾q¬
hora ingemuerit. saluus erit. qr
tunc peccantis salus incipit. Itẽq
depsalmo opponitur. Dixi. con
tẽ. Impietas peccati rectissime
ipsa mentis excecatio dicit᷑. que¬
q̃ soluitur in compunctione. ñdũ
cñ ut diximus. plene solutus. Sic̃
enum deuulnere pͥus ferrum ab¬
strahitur. ut ptꝰ medicina suꝑpo¬
natur. ita ⁊ prius peccati impie¬
tas. scił illa int̾na cecitas de corde
enim sacramenta. quasi quedã¬
quid sit penitentia. Ut ait grego¬
rius. penitentia ẽ ꝑpetrata mala
plangẽ.⁊ plangenda non cõmitt̾e.
Nam qui sic alia deplorat. ut alia
tñ commutat. adhuc penitentiã
ag̾e. aut ignorat. aut dissimulat.
Q uid enim ꝑdest si peccata luxu¬
rie quis defleat. ⁊ adhuc auaritie
estib anhelet : ħ u̾ba gregoru
magis qͣm sensum quidã atten¬
dentes dicunt. ñ amplius ad mor¬

Expanded text:
hora in hac vita vere poenituerithora in hac vita vere poenituerit, in futura vita non peribit. Vel de omnibor ingemuerit salvus erit; quia tunc peccantis salus incipit. Itemque de psalmo opponitur: Dixi: Confcati mei. Impietas peccati rectissime ipsa mentis excommunicatio dicitur quae solvitur in compunctione: nondum tamen, ut diximus, plene solutus est. Sicut enim de vulnere prius ferrum extrahitur ut post medicina superponatur, ita et prius peccati impietas, scilicet illa interna caecitas de corde enim sacramenta quasi emplquid sit poenitentia. Poentientia enim est, perpetrata mala plangere, et plangenda non committere. Nam, qui sic acta deplorat, ut alia tamen committat; adhuc poenitentiam agere aut ignorat, aut dissimulat. Quid enim prodest si peccata luxuriae quis defleat, et adhuc avaritiae aestibus anhelet? Haec verba Gregorii magis quam sensum quidam attendentes, dicunt non amplius ad mor
Abbreviated transcription (Latin):
Certum namq ẽ. qd̃ ille qͥ ht cor
contritum uult confiteri. sotã
uonã
uoluntatẽ deserere potest. Nicħ
enim uult homo dum ẽ in hac u¬
ta. quod non possit nolle. Et si
hac uoluntate amissa nollet con¬
fiteri⁊ tunc moreretur. nulli du
bium ẽ eum dampnariꝑ illo pec¬
cato qd̾ confit̾i noluit. Nullũ enĩ
peccatum impunitum. Aut enĩ
hõ punit. aut ds. Liqͤt itaq eũ a
debito future pene ñ fuisse solu¬
tum incontritione. Hoc idõ dici¬
mus. quia solent quidam dic̃e
eum non ꝓ illo peccato punien¬
dum. s ꝑ contemptu. Apparet gͥ
qd̾ solus d̾s̃ dimittit peccata uiui¬
ficando int̾ius ꝑ grãm.⁊ quod sa¬
c̃dos dimittit ñ intus uiuifican¬
do. s adebito future pene absol¬
uendo. ꝑ eã qͣm inuingit satis¬
factionem. Qd̾ uero dicunt pec¬
cator.quacumq hora ingemue¬
rit. salius erit. de his dictum pu¬
tatur. qui instante articulo neces¬
sitatis tempus scĩficationis ha¬
b̾e ñ possunt. Ac si dic̾et. Quac̾q

Expanded text:
est quod ille qui habet cor contritum vult confiteri; sed istam bonam voluntatem deserere potest. Nihil enim vult homo dum est in hac vita, quod non possit nolle; et si hac voluntate amissa nollet confiteri et tunc moreretur, nulli est dubium eum damnari pro illo peccato quod confiteri noluit. Nullum enim peccatum impunitum, aut enim homo punit, aut Deus. Liquet itaque eum a debito futurae poenae non fuisse solutum in contritione. Hoc ideo dicimus, quia solent quidam dicere eum non pro peccato illo puniendum, sed pro contemptu. Apparet igitur quod solus Deus dimittit peccata vivificando interius per gratiam; et quod sacerdos dimittit, non intus vivificando, sed a debito futurae poenae absolvendo per eam quam injungit satisfactionem. Quod vero dicunt: Peccator quacunque hora ingemuerit, salvus erit. De iis dictum putatur qui instante articulo necessitatis tempus satisfactionis habere non possunt; ac si diceret: Quacunque
Abbreviated transcription (Latin):
sacerdotem ñ ut se iustum osten¬
dat. s peccatorem.⁊ confiteat᷑ pec¬
catum suum sac̾doti. qui ei satisfac¬
tionem iniungit. N enim ad ar-¬
bitrium suum. s iuxta arbitriũ
sac̾dotis satiffacere debet. ⁊ tunc
soluit eum sac̾dos adebito damp¬
nationis future. id ẽ. ds ꝑ sacer¬
dotem. S si ut ipsi dicunt. ante¬
qͣm ad sac̾dotẽs ueniat. plene mun¬
datus ẽ. nec iam illo tenetur pec¬
cato. mentitur dum in iustũ se¬
⁊ peccatorẽ confitetur. qd̾ dicere.
omnino deuiat a fide eccłe. S
opponitur. qd̾ apredic̾to debito
iam prius solutus erat ꝑ cordis

Expanded text:
sacerdotem non ut se justum ostensacerdotem non ut se justum ostendat, sed peccatorem. Confitetur peccatum suum sacerdoti, qui ei justam satisfactionem injungit; non enim ad arbitrium suum, sed juxta arbitrium sacerdotis satisfacere debet, et tunc solvit eum sacerdos a debito damnationis futurae, id est Deus per sacerdotem. Sed si, ut ipsi dicunt, antequam ad sacerdotem veniat plene mundatus est, nec jam tenetur illo peccato; mentitur si se injustum et peccatorem confitetur, quod dicere omnino deviat a fide Ecclesiae. Sed opponitur quod a praedicto debito jam prius solutus erat per cordis
Abbreviated transcription (Latin):
uit. s aliter homo. alit̾ d̾s.⁊ quod
ds dimittit peccata.⁊ quod hõ.
cui d̾s potestatẽ dedit peccata
dimittendi. S aliter ds. alit̾hõ.
homines ñ ex se. s ex gr̃a in eis ⁊
⁊ ita uerum ẽ. quod d̃s peccata
qui mirabilia facis.⁊ t̾n ñ negat᷑
quin homines mirabilia faciant.
s ñ ex se sicuti ds̃ ex se. Item. nemo
bonus nisi solus d̾s. quia ex se
bonus. nec tn negamus bonosho¬
mines ẽẽ. s non eodem mͦ quo d̾s.
S ut aꝑtius uideamus qualit̾
d̾s sine homine soluat.⁊ qualit̾
ꝑ hominem. pͥus inspitiamꝰ quomͦ
ipse peccator ligatus sit. Duob
dampnationis. Peccato enim ⁊ pe¬
na peccati tenetur. ꝑ ueram cordis
contritionem. soluitur acecitate
mentis. Qui enim mortiuis fuerat.
iam iuuit. Et qr uiuit int̾ius. illu¬
minat᷑ ẽ. s tamen adhuc debitor
ẽ. donec satisfaciat eccłe. Ecce qd̾
iam demonumento ꝓdiit. s ad¬
huc ligatus ẽ. quia adebito futu¬
re pene ñ dum solutus. Uenit ad

Expanded text:
vit, sed aliter homo, aliter Deus, et quod Deus dimittit peccata, et quod homo cui Deus potestatem dedit peccata dimittit; sed aliter Deus aliter homo, n ex se, sed ex gratia in eis et  ita verum est quod solus Deus peccata qui facis mirabilia . Et non negatur quin et homines mirabilia faciant; sed non ex se, sicut et Deus. Item: Nemo bonus, nisi solus Deus , quia ex se bonus. Nec tamen negamus bonos honos esse, sed non eodem modo quo Deus. Sed ut apertius videamus qualiter Deus sine homine solvat, et qualiter per hominem: prius inspiciamus quomodo ipse peccator ligatus sit. Duobusdamnationis; peccato enim et poena peccati tenetur. Per veram cordis contritionem solvitur a caecitate mentis; qui enim mortuus fuerat jam vivit, et quia vivit interius illuminatus est; sed tamen adhuc debitor est donec satisfaciat Ecclesiae. Ecce quod jam de monumento prodiit, sed adhuc ligatus est; quia a debito futurae poenae nondum solutus. Venit ad
Abbreviated transcription (Latin):
cumq ligaueris suꝑ t̾ram. erit li¬
gatum ⁊ incelo. ⁊ cet̾a. In hunc lo¬
cum quidam ñ intelligentes ali¬
quid sibi sumunt desuꝑcilio pha¬
riseorum. ut dampnare innoxios.
uł soluere se putent noxios. cũ
apud dm̃ non sententia sac̾dotũ.
s reorum uita queratur. Unde
in leuit̾. ostendere se sac̾dotibꝰ iu¬
bentur leꝑsi. quos illi ñ faciunt
leprosos. s discernunt qui mun¬
di uł immundi sunt. Ita ⁊ hic cũ
ꝓ officio suo sac̾dos peccatoꝵ au¬
dit uarietates. scit qui ligandus
sit. qui soluendus. S istas auctori¬
tates ita interpretari debemus.
tribuit hominib Dicit namq
ipsa u̾itas. Quorumcumq pecca¬

Expanded text:
cunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis , etc. Hunc locum quidam non intelligentes aliquid sibi sumunt de supercilio Pharisaeorum, ut damnare innoxios vel solvere se putent noxios, cum apud Deum non sententia sacerdotum, sed reorum vita quaeratur. Unde in Levitico ostendere se sacerdotibus jubentur leprosi ; quos illi non faciunt leprosos, sed discernunt qui mundi vel immundi sunt. Ita et hic cum pro officio suo sacerdos peccatorum audierit varietates, scit qui ligandus sit, et qui solvendus. Sed istas auctoritates ita interpretari debemus, ribuit hominibus. Dicit namque ipsa Veritas: Quorum remiseritis pecca
Abbreviated transcription (Latin):
olet queri utrum soluat᷑
ram cordis contricionẽ. Qd̾ iudetur
illa auctoritas uelle. Dixi confitebor.
Item. Peccator quacumq ingeniue¬
rit hora. saluus erit. S siꝑ confessi¬
onem cordis solutus ẽ a peccato. con¬
fessione oris ñ soluitur. ad quidgͦ
soluit eum sac̾dos: Sicunt quidã.
quia qd̃ sac̾dos dicitur soluere. ñ ÷
aliud qͣm solutum ostendẽ. Simi¬
lit̾ dicitur ligare. id est ligatũ osten¬
toritatib. Ait dñs inpropħa. Ego
solus deleo iniquitates. ⁊ peccata
popłi. Item ambrosius. Ille solus
dimittit peccata. qui solus ꝓpecca¬
tis nr̃is mortuus ẽ. Item ieronimꝰ¬

Expanded text:
olet quaeri utrum solvatur homo ram cordis contritionem. Quod videtur illa auctoritas velle. Dixi: Confitebor Item: Peccator quacunque hora ingemuerit, salvus erit . Sed si per contritionem cordis solutus est a peccato, in confessione oris non solvitur; ad quid solvit eum sacerdos? Dicunt quidam quod illud quod sacerdos dicitur solvere, non est aliud quam solutum ostendere: similiter dicitur ligare, id est ligatum ostentoritatibus. Ait Dominus in propheta: Ego solus deleo iniquitates et peccata populi . Item Ambrosius: Ille solus dimittit peccata populi qui solus pro peccatis nostris mortuus est. Item Hieronym
Abbreviated transcription (Latin):
ta. sacramenta. ꝓmissa. In p̃cep¬
in sacͣmentis adiutoriũ. ꝑ p̾cep¬
ta eundum fuerat ad promissa.
s quia ꝑ se homo infirmus erat.
uenerunt sacramenta media int̾
p̃cepta ⁊ ꝑmissa. que illum adu.¬
uarent.⁊ ad precepta ꝑfitienda.
⁊ aꝗ ꝓmissa obtinenda. Sub lege
naturali pauca erant sacramen¬
ta. sub lege autẽ scͥpta utraq mui¬
tiplicata sunt. ⁊ p̾cepta scilicet. ⁊
sac̾menta. Nam cum pͥmum me¬
dicus ds ad hominẽ egrotum cu¬
randum accessisset. totum occu¬
pauerat morbus. quod totum re¬
liquerat salus. ⁊ apposuit incor¬
pore gen̾is humami in pͥmis pau¬
ca antidota.⁊ paucis membris
morb deficeret. ⁊ salus cresceret.
Postea sub lege scripta. remedia
plurima contulit.⁊ plures repa
ta fuerunt. ⁊ tria sacramenta. Duo
pcepta. qd̾ tibi ñ iuis fieri alii ne
feceris.⁊ quecumq uultis ut uob̃¬
faciant homines. eadem uos fa¬

Expanded text:
ta, sacramenta, promissa. In praecepin sacramentis est adjutorium. Per praecepta eundum fuerat ad promissa. Sed quia homo per se infirmus erat, venerunt sacramenta media, inter praecepta et promissa quae illum adjuvarent, et ad praecepta perficienda, et ad promissa obtinenda. Sub lege naturali pauca erant sacramenta, sub lege scripta utraque multiplicata sunt, et praecepta scilicet et sacramenta. Nam cum primum medicus Deus ad hominem aegrotum curandum accessisset, totum occupaverat morbus, quem totum reliquerat salus. Et apposuit in corpore generis humani in primis pauca antidota, et paucis membris, morbus deficeret et salus cresceret. Postea sub lege scripta, remedia plura contulit, et plures reparta fuerunt, tria sacramenta. Duo praecepta: Quod tibi non vis, alii ne feceris; et: Quaecunque vultis ut faciant vobis homines, eadem
Abbreviated transcription (Latin):
senti uita tantum. q̃ septem die¬
rum circulo uoluitur. offitiahu¬
manitatis proximo exhibentur.
t ria uero.⁊ septem denariũ com¬
plent. qr ꝑfectum fac̃ fides recta.
⁊ oꝑatio bona. ꝑrimum p̾ceptũ
sic̾ pͥmum scd̾e tabule ad homi¬
nẽ patrem. ut utrinq pat̾nitas
pͥncipii auctoritate honoret᷑. In
pͥma tabula p̾ceptio est. ⁊ prohi¬
bitio. similit̾ ⁊ in scd̾a. ut utrinq
dis. delictum: in alcero uero si of¬
fendis. peccatum. fac̾e enim ñ fa¬
cienda. peccatum ẽ. fatienda au¬
tem ñ facere. delic̃tum

Expanded text:
senti vita tantum quae septem diesenti vita tantum quae septem dierum circulo volvitur officia humanitatis proximo exhibentur. Tria vero et septem, denarium complent, quia perfectum fides recta facit et operatio bona. Primum praeceptum imum secundae tabulae ad hominem patrem, ut in utroque paternitas principii auctoritate honoretur. In prima tabula, est praeceptio et prohibitio; similiter in secunda, ut utrobique dis, delictum est; in altero fendis, peccatum est. Facere enim non facienda peccatum est, facienda autem non facere, delictum
Abbreviated transcription (Latin):
illis: tria sacramenta: decime. ob¬
lationes. ⁊ sacrifitia. Decime in
portionib. oblationes ⁊ saeͥfitia in
reb. sacͥficia in animalibꝰ. Suble¬
ge scripta. multa fuerunt p̾cepta.
⁊ multa sacramenta. P recepta le
gis scripte. alia fuerunt mobilia.
alia immobilia. Mobilia sunt.
q̃ ex dispensatione ad tempꝰ sunt
ordinata. immobilia sunt. q̃ ana¬
tura ueniunt. ⁊ uł ita mala sunt.
ut nullo tempore sine culpa pos¬
sint fieri. uł ita bona ut nullotẽ¬
pore possint sine culpa dimitti.
sa. in uno bona p̾cipiendo. in alt̾o
mala ꝓhibendo. ħ uero duo pre
ditur qualem se ex hib̾e debeat
hõ erga ꝓximum. quemadmo¬
dum intrib p̾cedentibꝰ demon¬
stratur. qualẽx se ex hibere debe¬
at homo erga dm̃. Unde. ⁊ pͥma
tabula dicta÷ quia excellentiora
p̃cepta. que instruunt ad bonam
oꝑationem. In pͥma tabula tria
sunt p̃cepta. quia qui fide cre¬
ditur tͥnitas ẽ ds. In scda tabula
septem sunt p̾cepta. quia in pre¬

Expanded text:
menta: decimae, oblationes, et sacrificia. Decimae in portionibus, oblationes in rebus, sacrificia in animalibus. Sub lege scripta multa fuerunt praecepta, et multa sacramenta. Praecepta enim legis scriptae, alia fuerunt mobilia, alia immobilia. Mobilia sunt quae ex dispensatione ad tempus sunt ordinata. Immobilia sunt quae a natura veniunt, et vel ita mala sunt, ut nullo tempore sine culpa fieri possint, vel ita bona, ut nullo tempore possint sine culpa dimitti. sa. In uno bona praecipiendo, in altero mala prohibendo. Haec vero duo praecditur qualem se exhibere debeat homo erga proximum, quemadmodum in tribus praecedentibus demonstratur, qualem se exhibere debeat homo erga Deum. Unde et prima tabula dicta est, quia excellentiora praecepta quae instruunt ad bonam operationem. In prima tabula tria sunt pditur, Trinitas est. In secunda tabula, septem sunt praecepta; quia in prae
Abbreviated transcription (Latin):
xiii tui. utrumq prohibetur. ⁊ uo¬
luitas ⁊ actus. Actus scđm hoc qd̾
littera sonat. scilicet non agas fo¬
ris ꝑ quod concupiscere uidearis.
uoluntas ꝓhibetur in ħ p̃cepto spi¬
ritualit̾ intellecto. Unde augustinꝰ

Expanded text:
ximi tui; utrumque prohibetur et voximi tui; utrumque prohibetur et voluntas et actus. Actus secundum quod littera sonat; scilicet non agas foris per quod concupiscere videaris. Voluntas prohibetur in hoc praecepto spiritualiter intellecto. Unde et Augu
Abbreviated transcription (Latin):
ñ mechab̃is. ego autem dico uob̾.
qui uidit mulierem ad concupis¬
cendam eam. iammechatus ẽ eã.
s ħ ñ fuit suꝑ addere. cum in lege
idem prohibeatur. ut in hoc p̾cep¬
to. ñ concupisces rem proximi tui.
Hic enim concupiscentia ꝓhib̾i
uidetur. sicut ⁊ ibĩ ad qd̃ potest
dici. qd̾ uere ħ p̾ceptum bene intel¬
lecꝰtum.⁊ actum prohibet ⁊ uolun¬
tatem.⁊ qui hoc p̃cepto sic incellec¬
to.⁊ oꝑe.⁊ uoluntate. a malo cessa¬
bant. ñ homines uet̾is testamenti
eis iex sic intellecta ñ uetus s no¬
ua erat.⁊ scqm hoc in eugłio nul¬
la suꝑadditio facta est. s expla¬
natur qd ibi occultum fuerat.
s cum utrumq prohibet lex be¬
ne intellecta. scd̃m qd ñ littera . s
spiritus dicenda est. carnales alte
rum tantum intelligebant. scili¬
cet actum prohib̾i.⁊ hoc scdm litte¬
ram legis. unde illud. littera occi¬
facta e̾ suꝑ additio in eugłio. ut in
hoc p̾cepto ñ concupisces rem pro¬

Expanded text:
go autem dico vobis: Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam . Sed hoc non fuit superaddere, cum in lege idem prohibeatur, ut in hoc praecepto: Non concupisces uxorem proximi tui. Hic enim concupiscentia prohiberi videtur sicut ibi. Ad quod potest dici quod vere hoc praeceptum bene intellectum et actum prohibet et voluntatem; et qui hoc praecepto sic intellecto et opere et voluntate a malo cessabant, non homines Veteris Testamenti et lex eis sic intellecta non vetus sed nova erat. Et secundum hoc in Evangelio nulla superadditio facta est; sed explanatur quod ibi occultum fuerat. Sed cum utrumque prohiberet lex bene intellecta, secundum quod non littera sed spiritus dicenda erat; carnales autem alterum tantum intelligebant scilicet actum prohiberi, et hoc secundum litteram legis. Unde illud: Littera occifacta est superadditio. Ut in hoc praecepto: Non concupisces res pro
Abbreviated transcription (Latin):
te. id ẽ in habendis bonis et̾nis. ut
ita sicut te ipsum. in quib ius te
diligi. scilicet in necessariis submi¬
nistrandis. Nec ẽ intelugendum
sicut teipsum. idẽ quantum te ip¬
sum. sic̃ quidam exponunt. Que¬
ritur. utrum debeamus omnes eqͣ¬
lit̾ dilig̾e. uł unum plus alio. qͥ¬
dam dicunt. qd̾ par affectus cari¬
tatis omnib impendi debeat. s
in oꝑib caritatis ordo seruand̾ẽ.
Unde paulus. Oꝑemurbonũ ad
omnes. maxime autem ad domes¬
ticos fidei. Et ħ uidet᷑ augustinꝰ
uelle dicens ita. Omnes eque dili¬
gendi sunt. s cum omnib ꝑ desse
ñ possis. his potissimũ consulendũ
ẽ. qui pro locorum.⁊ temporum uł
quarumlibet rerum oportunitate.
magis nob̾ coniuncti sunt. Qd̾ au¬
gustinus dicit. omnes ȩque dilign¬
di sunt. ita potest exponi. omnes
id÷ natura in omnib equalit̾ dili¬
genda. uł salutem omnium eqͣlit
qm aliorum. ñ ħ est ex caritate. s
ex affec̾tu carnali. qui naturał ẽ.

Expanded text:
icet in habendis bonis aeternis. Vel ita: sicut teipsum, id est in quibus vis te diligi, scilicet in necessariis subministrandis. Nec est intelligendum sicut teipsum, id est quantum teipsum, sicut quidam exponunt. Quaeritur utrum debeamus omnes aequaliter diligere, an unum plus alio. Quidam dicunt quod par effectus charitatis omnibus impendi debeat; sed in operibus charitatis ordo servandus est. Unde Paulus: Operemur bonum ad omnes: maxime autem ad domesticos fidei . Et hoc videtur Augustinus velle ita dicens: Omnes aeque diligendi sunt; sed cum omnibus prodesse non possis, his potissimum consulendum est, qui pro locorum, temporum, vel quarumlibet rerum opportunitate nobis magis conjuncti sunt. Quod Augustinus dicit, omnes aeque diligendi sunt, ita potest exponi: Omnes, id est, natura in omnibus aequaliter est diligenda, vel salutem omnium debemus quam aliorum, non est hoc ex charitate sed ex affectu carnali qui naturalis est;
Abbreviated transcription (Latin):
natura.⁊ uirtus. N atura equalit̃
diligenda. uirtus autẽ magis uł
minus dilignda. scđm qd̾ maior
uł minor fuerit.⁊ ita magis debemꝰ
dilig̾e bonum istius qͣm illus. qr
maius ẽ. ñ tñ naturam magis uł
minus. uł magis salutẽ unius
quam alt̾ius cuꝑe debemus. Si op¬
ponitur. quod eadem ratione ma¬
meum. quia mauis ẽ. satis potest
concedi. s ñ in eo maiꝰ quam in me
diligo. ut si bona uestis alicuius mͥ
mͥ placeret magis qͣm mea minꝰ
bona ñ tñ magis cuperem illi suã
quam meam mͥ.⁊ si alterũ necesse
eẽt. mallem illum carere sua. qͣm¬
ut ego carerem mea. Ita ⁊ hic. qd̾
licet bonum illius sit maius qm
meũ. si alterum istoꝵ necesse eẽt.
mallem illum carere suo bono.

Expanded text:
tus. Natura aequaliter diligenda; virtus autem magis vel minus diligenda, secundum quod major vel minor fuerit. Et ita magis debemus diligere bonum istius quam illius, quia magis est; non tamen naturam magis vel minus, vel magis salutem unius quam alterius cupere debemus. Sed opponitur quod eadem ratione mameum, quia majus est. Satis potest concedi, sed non in eo magis diligo quam in me. Ut si bona vestis alicujus magis mihi placet quam mea minus bona, non tamen magis cuperem illi esse suum quam mihi meam. Et si alterum necesse esset, mallem illum carere sua quam ego carerem mea. Ita hic dicitur quod licet bonum illius majus sit quam meum, si alterum istorum necesse esset, mallem illum carere suo bono,
Abbreviated transcription (Latin):
unc uidendum ẽ. quid sit
iuramento confirmatum. Si aliqͤm
alt̾i facturum aliquid mali iura¬
re contingit. meluis ÷ frang̾e uira¬
mentum. qm implere. Debet aut̃
penit̾e. qr temere uirauit: y sidorus.
N ẽ conseruandum uiramentũ. qͦ
malum incaute ꝓmittitur. uelut
si quispiam adult̾ium ꝑpetrauit.¬
⁊ cum ea ꝑmanendi fidem polli¬
ceatur. Tolerabilius ẽ ñ implere
sacͤmentum. qͣm ꝑmanere instu¬
il femine prudentissime minas
remisit. ensem inuaginam reuo¬
cauit. neq aliquid culpe tali ꝑ
iurio se contraxisse doluit. Itẽ dic̃
ysidorus. Qarte u̾borum iurat.
ds qui spectator ẽ cogitationũ. sic
accipit. ut ille cui uiratur intel¬
ligit. Qd̾ sic exponendũ ẽ. Qar¬
te u̾borum iurat. id ẽ ad fraudan¬
dum alium uirat. Qe tunc uere
sic accipit. ut ille qui inuiste deci¬
pitur. intelligit. Si autẽ aliquis
u̾itatem aliud occultau̾it. qd̾ rela¬
tum ꝑiculo foret. non peccat. sic̃
abraham dicens. de sara soror mea

Expanded text:
unc videndum est quid sit juramento confirmatum. Si aliquem alteri facturum se aliquid mali jurare contingit, melius est frangere juramentum quam implere. Debet autem poenitere quia temere juravit. Isidorus: Non est conservandum sacramentum quo malum incaute promittitur. Velut si quispiam adulterae perpetuum cum ea permanendi fidem polliceatur: tolerabilius est enim non implere sacramentum quam permanere in stuil feminae prudentis minas remisit, ensem in vaginam revocavit neque aliquid culpae perjurio tali se contraxisse doluit, . Item dicit Isidorus: Qui arte verborum jurat, Deus qui inspectator est cogitationum sic aspicit ut cui juratur intelligit. Quod sic exponendum est: Arte verborum, id est qui ad fraudandum alium jurat: Deus tunc vere sic aspicit. ut ille qui injuste decipitur intelligit. Si autem aliquid veritatem aliud occultaverit quod revelatum periculo foret, non peccat: sicut Abraham de Sara, Soror mea
Abbreviated transcription (Latin):
rũ. non p̾teritased futura tantũ
contineat. Quare sic diffiniri pot̾.
fides est uolunt.ria certitudo ab¬
sentium supra opinionẽ et in fra
scientiam constitita. uoluntaria.
quia non cogit᷑. dbsentium idẽ. sen¬
sibus corporeis non subiacentiũ. supra
opinionem. quia plus est credere
quam opinari. in fra scientiã. quia
minus est credere quam scire. ideo
enĩ credimus. ut aliquando sciamus.

Expanded text:
 non praeterita, sed futura tantum  non praeterita, sed futura tantum contineat: Quare sic diffiniri potest. Fides est voluntaria certitudo absentium supra opinionem et infra scientiam constituta. Voluntaria; quia non cogitur, absentium, id est sensibus corporis non subjacentium; supra opinionem, quia plus est credere quam opinari; infra scientiam, quia minus est credere quam scire. Ideo enim credimus, ut aliquando sciamus.
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ fide tanquam mensura rectitudi¬
nis om̃ia sunt moderanda ne quid
ut suꝑfluum defluat. dicente apło.
suram fidei. de ea in pͥmis est uiden¬
dũ quid sit. et quas partes habeat.
ides ut ait apłs est
substantia rerum sꝑandarũ
argumentũ non apparentum. Sub¬
stantia rerum sꝑandarũ: quia ꝑfid̾e
uocat bona illa ȩterna quȩ desidera¬
mus ut inmortalitas et cȩtera. quȩ
innobis iam ꝑfidem subsistunt. in
futuro ꝑ exꝑientiam. Argum̃tum
non apparentũ. id est ꝓbatio. quia
siquis dubitat inde. non possit ali¬
quando ꝓbari humana ratione. ut
siquis quereret. unde scis uirginis
partũ. futurum ȩtiam statũ ȩlec̃¬
toꝵ. non habeo aliud argum̃tum.
ti. inde dixerunt. quos ds nullomͦ
racła faceret. et cum exmagna par
quantũ ad nos: agumentum ñ ap¬
parentũ quantũ id alios. S hac
disfinitione magis ostendit᷑ effectus
fidei. quam quid ipsa sit. nec omnes
partes fidei comp̾endit. cũ sꝑanda¬

Expanded text:
m fide tanquam mensura rectitudim fide tanquam mensura rectitudinis omnia moderanda sunt, ne quid ut superfluum diffluat, dicente Apostolo: suram fidei ; de ea in primis est videndum quid sit, et quas partes habeat. Fides, ut ait Apostolus, est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium . Substantia rerum sperandarum quia per . Speranda vocat bona illa aeterna quae desideramus, ut sunt immortalitas, et caetera quae in nobis per fidem jam subsistunt, in futuro per experientiam. Argumentum non apparentium, id est probatio; quia si quis dubitat inde, non possunt aliquando probari humana ratione. Ut si quis quaereret unde scis partum virginis, futurum etiam statum electorum? non habeo aliud argumentum,ti, inde dixerunt, quod Deus nullo racula faceret. Et cum ex magna parquantum ad nos; argumentum non apparentium, quantum ad alios. Sed hac diffinitione magis ostenditur effectus fidei quam quid ipsa sit; nec etiam omnes partes fidei comprehendit, cum speranda
Abbreviated transcription (Latin):
ut ait petrus in ȩpła sua parati esse
debemus. cum modestia et timore.
Itaq ut parit̾ seruentur. modestia
insermone. tuor in assertione.
ꝓphanas uerborum nouitates ut
apłs p̾cipit euitemus: et innullam
partem p̃cipiti assertione decliemꝰ.
Melius est enim non eloqui ubi sine
ꝑicło non erratur magna. quam
diffinire contraria. sed ubicumq
possumus auctoritatũ uestigia mu-¬
demur. ubi uero certa de. ẽ. aucto¬
ritas. his potissimũ assentire stu¬
deamus. qui maxime auctoritatib
accedunt. et non de sensu suo p̃su¬
tinus. altitudine suꝑbos irridet:
ꝓfuni itate attentos tenet. magnoᷤᷤ
ueritate. paruulos nutrit assabili-¬
tate. Si qua igitur obscura nobis oc¬
currerint. sit nr̃i ꝓpositi pͥmum ad
auctoritates confugere. deide quod
nr̃i temporis sapientes inde sentiant
in medium conferre. ⁊ cur potiꝰ hos
quam illos imitari placeat. ratione
et auctoritate simul concurrentib.
ꝓfacultate nr̃a inlucem ponere. Et

Expanded text:
ut ait Petrus in Epistola sua, parati esse debemus cum modestia et timore . Itaque, ut pariter servetur modestia in sermone, timor in assertione, profanas verborum novitates, ut Apostolus praecipit, vitemus ; et in nullam partem praecipiti assertione declinemus. Melius est enim non eloqui ubi sine periculo non erratur magna, quam definire contraria. Sed ubicunque possumus auctoritatum vestigia sequamur, ubi vero certa deest auctoritas, his potissimum assentire studeamus, qui maxime auctoribus accedunt; et non de sensu suo praesutinus, altitudine superbos irridet, profunditate attentos tenet; magnos veritate, parvulos nutrit affabilitate. Si qua igitur obscura nobis occurrerint, sit nostri propositi primum ad auctoritates confugere; deinde quid nostri temporis sapientes de illis sentiant in medium conferre; et cur potius hos quam illos imitari placeat et ratione et auctoritate simul concurrentibus pro facultate nostra in lucem ponere. T
Abbreviated transcription (Latin):
Quẽ ñ p̾ciꝑet nisi meo caritas. ⁊ si
ñdum ꝑfec̾ta eẽt. Et notandũ ẽ.¬
qd̾ aliquando in diuina scͥptura
iste timor appellatur seruił. quia
seruili ẽ affinis. quia ⁊ ibi timore
pene cessatur amalo⁊ hic. S timor
ille facit cessare amalo oꝑe.⁊ non
uoluntate. iste ⁊ oꝑe & uoluntate.
Beda suꝑ parabolaᷤᷤ dic̃. qd̾ ut̾q ti¬
mor cessabit in futuro. Cui uidet᷑
contrarium. qd̾ dicit psalmista. Ti
da. ut̾q timor cessabit in futuro.
id ẽ ut̃q effectus timoris. E ffectus
initiał timoris ẽ. timere puniri.
effectus filialis ẽ. timere separari.
Augustinus. Timor castus gratis
amat. ñ timens puniri. s separari.
N timent enim ꝑfecti uiri puniri
gehennali pena. s separari in p̾¬
senti ꝑ aliquã culpam. In futuro
uͦ nec puniri nec separari time¬
bunt. ⁊ tñ erit ibi timor. scilicet
reuerentia. Duo enim in ipso dõ
tatem. ex maiestate reuerentia.
ex pietate dilecꝰtio. Itaq maiestatẽ

Expanded text:
eciperet, nisi in eo charitas etsi nondum perfecta esset. Et notandum quod aliquando in divina Scriptura iste timor appellatur servilis, quia servilis est affectus, et quia et ibi timor poenae cessatur et hic. Sed timor ille facit cessare a malo opere, sed non voluntate; iste et opere et voluntate. Beda super parabolas dicit quod uterque timor cessabit in futuro. Cui videtur contraire quod dicit Psalmista: « Tda: Uterque timor cessabit, id est uterque affectus timoris, affectus initialis timoris, timere puniri. Affectus filialis est timere separari. Auamat, non timens puniri sed separari. Non enim timent perfecti puniri gehennali poena, sed separari in praesenti per aliquam culpam. In futuro vero nec puniri nec separari timebunt; et tamen erit ibi timor, scilicet reverentia. Duo enim in ipso Deo tatem; ex majestate reverentia, ex pietate dilectio. Itaque majestatem
Abbreviated transcription (Latin):
eugłio consũmata. Quartum p̾cep¬
tum. ñ furtum facies. Sub furto cõ¬
quid mancipatũ ẽ cultui diuino.
siue templum. sue res templi. Ra¬
pina etiam sub furto comprehen¬
ditur. Q enim furtum ꝓhibuit. ra¬
pinam ñ ꝑmisit. De quo inquit
augustinus. qͣmdui res ꝓpt̾ qͣm pec¬
catum ẽ ñ redditur. ñ agitur peni¬
tentia. s fingitur. Sub rapina usu¬
ra comprehenditur. Ieronimꝰ. Usu¬
ras querere. aut fraudare. aut raꝑe.
nicħ int̾ ẽ. Cõmoda fr̃i tuo. ⁊ accipe
qd̾ dedisti.⁊ nicħ suꝑfluum queras.
tiis ñ fuit furtum. quia ex familia¬
ri mandato hoc fecerunt. Si enĩ
ille qui dedit legem aliud p̾cipit

Expanded text:
Evangelio consummata. Quartum praecepEvangelio consummata. Quartum praeceptum est: Non furtum facies . Sub furto comquid mancipatum est cultui divino, sive sit templum sive res templi. Rapina etiam sub furto comprehenditur. Qui enim furtum prohibuit, rapinam non permisit. De qua inquit Augustinus: Quandiu res propter quam peccatum est non redditur, non agitur poenitentia sed fingitur. Sub rapina usura comprehenditur. Hieronymus: Usuras quaerere aut fraudare aut rapere nihil interest: Commoda fratri tuo et accipe quod dedisti, et nihil superfluum quaeras.  fecerunt non fuit furtum, quia ex familiari mandato hoc fecerunt. Si enim ille qui legem edit aliter praecipit
Abbreviated transcription (Latin):
liganius eum ñ solum adorandũ
in diuinitate qua condidit. s in
humanitate qua redemit. Unde
propħa. adorate scabellum pedũ
salbi. id ẽ expecta requiem. ꝑbonita¬
bula pͥmum p̾ceptum ad carnalẽ
patrem refertur. sicut pͥmum pͥme
dm̃ summũ patrẽ ñ sunt obedien¬
do.⁊ in necessitatibꝰ suis quantũ po¬
tes subueniendo. ut sis longeuus
suꝑ t̾ram. scilicet uiuentium. Se¬
cundũ ẽ p̃ceptum ñ occides. Homi¬
cidium fit istis modis. manu. lin¬
gua. consensu. Iudei enim qͣmuis
occid̾unt. Consensu autẽ uolunta¬
tis. multi homicide sunt. Unde. qͥ
odit frẽm suum. homicida ẽ. Iudici
licet occidere.⁊ sizelo iusticie ħ fac̃
ñ committit homicidium. Terciũ
p̃ceptum ẽ. ñ mechab̃is. Duplex est
uangłio prohibet xp̃s omnem illi¬
citã concupiscentiã dicens. Quid̾it
mulierem ad concupiscendũ. iam
mechatus ẽ eam incorde suo. In lege
enĩ inchoata sunt ħ mandata. in

Expanded text:
ligamus eum non solum adorandum a nobis ligamus eum non solum adorandum a nobis in Divinitate qua condidit, sed etiam in humanitate qua redemit. Unde Propheta: Adorate scabellum pedum Sabbati , id est exspecta requiem per bonitabula primum praeceptum ad carnalem patrem refertur; sicut primum primae Deum summum non sunt: obediendo et in necessitatibus suis quantum potes subveniendo. Ut sis longaevus super terram, scilicet viventium. Secundum praeceptum est: Non occides . Homicidium fit istis modis: manu, lingua, consensu. Judaei enim, quamvis occiderunt. Consensu quoque voluntatis multi homicidae sunt; unde: Qui odit fratrem suum homicida est . Judici licet occidere, et si zelo justitiae hoc facit non committit homicidium. Tertium praeceptum: Non moechaberis . Duplex est vangelio prohibet Christus omnem illicitam concupiscentiam, dicens: Qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam moechatus est eam in corde suo : in lege enim inchoata sunt haec mandata, et in
Abbreviated transcription (Latin):
ydolum dicitur. cui impͥmit᷑ foma
aliqua ut colatur tanquam ds. q̃
forma ñ ẽ opus dĩ. nec hominis inu¬
tantis dm̃. Quare nicħ ẽ. Q uicqͥd
id ẽ illud ꝓpt̾ qd̃ ydolum appellat᷑.
Uł ita dictum ẽ. ut sidic̾etur corpore¬
us angłs nicħ ẽ. ñ negaret angłm
ẽẽ. neq corpus. s ex illis duob unũ
ẽẽ negaret. Ita qui dicit ydolum ni¬
cħ ẽ. negat aliquid illud ẽẽ. quod
ipsi putabant ydolum ẽẽ. scilicet
unam ꝑsonam ex simulacro ⁊ sp̃u
qd̃ iuueret ydolum. ⁊ loqui posset.
tanqͣm ꝑsona constans ex simulacro
⁊ ex spiritu. illi simulacro ⁊ ex sp̃u¬
tale nicħ ẽ. Scdm̃ p̾ceptum ẽ. non
assumas nom̃ dĩ tui inuanum ⁊ sic̃
illud ad filium. Inuanũ assumit
nomen d̃ĩ. qui credit filium di ho¬
assumit qui eum ñ adorat. ⁊ qui¬
ñ credit. quia ab eo factus.⁊ ab eo
redemptus ẽ. Unde ipse dicit. cre¬
ditis in dm̃.⁊ inme credite. ut intel¬

Expanded text:
idolum dicitur, cui imprimitur forma idolum dicitur, cui imprimitur forma aliqua ut colatur tanquam Deus; quae forma non est opus Dei sed opus hominis imitantis Deum: qua re nihil est. Quidquid id est illud propter quod idolum appellatur. Vel ita dictum est ac si diceretur: hcorporeus angelus nihil est. Non negatur angelum esse, neque corpus; sed ex illis duobus unum esse negatur. Itaque qui dicit, idolum nihil est, negat esse aliquid illud quod ipsi putabant esse idolum, scilicet unam personam ex simulacro illo etquod viveret idolum et loqui posset tanquam persona constans ex simulacro et ex spiritu illi simulacro ptale nihil est. Secundum praeceptum est: Non assumes noistud ad Filium. In vanum nomen Dei assumit, qui credit Filium Dei tssumit, qui eum non adorat, et quia ab eo factus, et quia ab eo redemptus. Unde et ipse dixit: Creditis in Deum? et in me credite . Ut intel
Abbreviated transcription (Latin):
data sunt. ad futuram u̾itatẽ p̾sig
adimpleta. finẽ acceꝑunt. In illis
decẽ p̾ceptis. dilectio di ⁊ ꝓrimi
imꝑatur: cria que in pͥma sunt tabu¬
la. ad dilectionem dĩ. septem alia q̃
in scda tabula. ad dilectionẽ proxi¬
uies. Hic uidendum ẽ. qd̾ alia ser¬
uitus ẽ. que soli dõ exhibenda ẽ. que
bꝰ potest exhib̃i. q̃ grece dicitur dulia.
nuui dabo. Honor iste ẽ illa reu̾en¬
tia ꝗͣ soli dõ exhibemus. qd̾ est. totã
mentẽ per humilitatẽ ⁊ deuotionẽ
ei substernere. ⁊ ipsum pͥncipiũ ⁊ finẽ
omnis boni crede.⁊ hoc mͦ solus ds̃
adorandus ẽ. Et ista seruitus sicut
diximus. latria dicitur apud grecos.
Unde ydolatre dicuntur. qͥ hunc
tes creature potius qͣm creatori. sci¬
licet qd dĩ ÷ ydolo attribuentes. De
do. qd ñ de mat̾ia dic̾tum ẽ. sicut
de lapide. uł ligno. q̃ creature dĩ st̃.
s de forma uidetur ẽẽ dic̾tum. ydea
nãq forma dicitur.⁊ illud proprie

Expanded text:
data sunt, ad futuram veritatem praesigndata sunt, ad futuram veritatem praesign veritate adimpleta finem acceperunt. In illis decem praeceptis dilectio Dei et proximi peratur. Tria quae in prima tabula, ad dilectionem Dei; septem alia quae in secunda tabula, ad dilectionem proxivies . Inde videndum est quod alia est servitus quae soli Deo exhibenda est, quae m hominibus potest exhiberi, quae Graece dicitur dulia. nulli dabo . Honor iste est illa reverentia quam soli Deo exhibemus; quod est totam mentem per humilitatem et devotionem ei substernere, et ipsum principium et finem omnis boni credere. Et hoc modo solus Deus est adorandus. Et ista servitus, sicut diximus, latria dicitur apud Graecos. Unde idololatrae dicuntur qui hunc tes creaturae potius quam Creatori; scilicet quod Dei est idolo attribuentes, de do . Quod nec de materia dictum est, sicut de lapide vel ligno, quoniam creaturae Dei sunt; sed de forma videtur er forma, et illud proprie
Abbreviated transcription (Latin):
poralia. unde ⁊ uecus dicitur. inqͥb
tamen licet obscure. figurabant᷑
et̾na. ꝑ missa noui. beatitudo et̾na.
Sacramenta illius. circumcisio. q̃
⁊ ante legem fuit.⁊ obseruantia
salbati. sacͥfitia etiam multa. ut
agni pascalis. ⁊ similia q̃ cũ ñ eẽnt
prius. suꝑ addita sunt inlege. ꝑ q̃
etiam futura manifestius u̾itas¬
qmͣ prius monstrabat᷑. ⁊ si adhuc
occulta. Sacramentũ noui baptis¬
matis. ⁊ cet̾a. Idõ autem ds̃ bruta
animalia sibi inmolari uoluit.
ut populum in suo cultu exerce¬
ret.⁊ eos ab idolatria reuocaret. ne
scilicet ea demoniis inimolarent.
p̾ceptis comprehendunt᷑ natura¬
lia ⁊ figuratiua. naturalia dicunt᷑
ilia decem. q̃ a naturali manant
lege. nec sunt inscripta lege in¬
choata. s renouata. quia ꝑpecca¬
ta erant deleta. Hec sunt illa. decẽ
mandata. q̃ ⁊ moralia dicunt᷑. nec
t̾minata innoua lege. inmo ꝑfec¬
tius adimpleta. figuratiua ad tẽpꝰ

Expanded text:
poralia, unde et Vetus dicitur; in quibus poralia, unde et Vetus dicitur; in quibus tamen, licet obscure, figurabantur aeterna. Promissa Novi, beatitudo aeterna. Sacramenta illius, circumcisio, quae et ante legem, et observantia Sabbati. Sacrificia etiam multa, ut agni paschalis, et similia, quae cum non essent prius superaddita sunt in lege; per quae etiam futura veritas manifestius quam prius monstrabatur etsi adhuc occulta. Sacramenta Novi: baptismus, etc. Ideo autem Deus bruta animalia sibi immolari voluit, ut populum in suo cultu exerceret, et eos ab idololatria removeret, ne scilicet ea daemoniis immolarent. praeceptis comprehenduntur naturalia et figurativa. Naturalia dicuntur illa decem quae a naturali manant lege; nec in scripta sunt lege inchoata sed renovata, quia per peccatum erant deleta. Haec sunt illa decem mandata quae et moralia dicuntur; nec sunt terminata in nova lege, imo perfectius adimpleta. Figurativa ad tempus
Abbreviated transcription (Latin):
paschali. ⁊ similia. Quib data est:
semni abrahe. idẽ duodecim tribu¬
bus. q̃ aduodecim filiis isrł proces¬
serunt. hic pocest queri. quare istis
solis. ad quod dici potest. quod id̾o
apłs. Omnia illis in figuram con¬
tingebant.⁊ sufficiebat inuno
ostendẽ qd̾ causa figure ⁊ exempli
ipsius figure. Et cum eẽnt inpopło
illo aliqui ꝑfecti. mediocres. pessi¬
mii. ꝑfectis insignum fuit data. si¬
cuti ⁊ circumcisio abrahe. Medio¬
cribus in pedagogum. ut facien¬
da doceret. uitanda prohib̾et.er¬
rata puniendo corrig̾et. Pessimis
ab irato iudice inuindic̾tã data
plius. E contra bonis apio patre
patre ẽ. ut qui iustus ẽ. iustificet᷑
amplius. Quando data ẽ: Q uin¬
quagesimo die ab exitu de egypto.
⁊ immolatione agni paschał. Sic
die pt immolationẽ ueri agni. id¬
est xp̃i. U bi in monte sinai. sicut
tria continentur. ꝓmissa. sacram̃¬
ta. p̃cepta. ꝑ missa uet̾is bona tẽ¬

Expanded text:
paschali, et similibus. Quibus data est: paschali, et similibus. Quibus data est: semini Abrahae, id est duodecim tribubus quae a duodecim filiis Israel processerunt. Hic potest quaeri: Quare istis solis? Ad quod potest dici quod ideo Apostolus: Omnia in figura contingebant illis . Et sufficiebat in uno ostendere quod causa figurae et exemplipsius figurae. Et cum essent in populo illo perfecti aliqui, mediocres, pessimi, perfectis in signum fuit data, sicut circumcisio Abrahae; mediocribus in paedagogum, ut facienda doceret, vitanda prohiberet, errata puniendo corrigeab irato Judice in vindictam data ordesceret. Contra bonis a pio Patre provisa est, ut qui justus est, justificetur amplius. Quando data est? Quinquagesimo die ab exitu de Aegypto, et immolatione agni paschalis. Sic die post immolationem veri Agni Jesu Christi. Ubi? In monte Sinai, sicut tria continentur: promissa, sacramenta, praecepta. Promissa Veteris, bona tem
Abbreviated transcription (Latin):
popło. qr pac̾tum meum irritũ
fecit. S melius uidetur hoc di re¬
linquendum uidicio. qm temere
aliquid diffinire. Queritur. quid
distet inter baptismum ⁊ circũ ci¬
sionem. quantum ad efficatiã.
Beda. Idẽ salutifere curationis
auxilium cucumcisio in lege contͣ
originalis peccati uulnus agebat.
qd̾ nunc baptismus ag̾e̾ reuelate
gr̃e tempore consueuit. excepto
intrare pot̾ant. tantum in sinu
abrahe post mortem beata reqͥe
consolati. suꝑne pacis ingressum
spe felici expec̾tabant.
dia ante legem contra
peccata. restat uidere q̃ sint suꝑ¬
addita ꝑ ipsam legẽ. de qua ista
consid̾anda sunt. quare sit data.
⁊ quib ⁊ quando.⁊ ubi. Lex scͥpta¬
ideo data ẽ. ut repararet legem
naturalẽ.⁊ reiiuiscere faceret.
q̃ ꝑ peccatum obsoluta erat. &
ut populum rudẽ legalibꝰ figu¬
ris ad futurã u̾itatẽ p̃pararet. Pmũ
efficit ꝑ naturalia decẽ p̾cepta. se¬
cundum ꝑfiguratiua. ut de agno

Expanded text:
populo suo, quia pactum meum irritum populo suo, quia pactum meum irritum fecit . » Sed melius videtur hoc relinquendaliquid definire. Quaeritur quid distat inter baptismum et circumcisionem quantum ad efficaciam. Beda: Idem salutiferae curationis auxilium circumcisio in lege contra originalis peccati vulnus agebat, quod nunc baptismus agere revelatae gratiae tempore consuevit, excepto intrare poterant, tantum in sinu Abrahae post mortem beata requie consolati, supernae pacis ingressum spe felici exspectabant. dia ante legem contra peccata, restat videre quae sint superaddita per ipsam legem. De quo ista consideranda sunt, quare sit data, et quibus, et quando, et ubi. Lex scideo data est ut repararet legem naturalem, et reviviscere faceret quae per peccatum abolita erant, et ut populum rudem legalibus figuris ad futuram veritatem praepararet. Primum efficit per naturalia decem praecepta. Secundum per figurativa, ut de agno
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ octauam significatur resurrec¬
tio. q̃ erit post hanc uitam. q̃ uoluit᷑
septem diebus. ⁊ erit ibi ꝑfec̾ta cir¬
cumcisio. qndo lib̾abitur caro a
seruitute corruptionis. Duplex ita¬
q erat res illius sacramenti. circũ¬
cisio apeccatis. q̃ ẽ in anima. ⁊ cir¬
cumcisio ⁊ apeccato. ⁊ ab omni pe¬
na peccati. q̃ erit in resurrectione
⁊ in anima. ⁊ incorpore. Constat
itaq tres ẽẽ circumcisiones. pͥma
ẽ sacramentum.⁊ due sunt res i¬
lius sacramenti. Cultri lapidei
petra autẽ erat xp̃s. qui scilicet
tollit peccata mundi. De mulie¬
rib queritur. qd̾ remediũ contͣ¬
⁊ sacrifitia.⁊ oblationes. Solet enã
ante octauam diem qd remediũ
hab̾ent. uł utrũ dampnarent᷑.
Beda uidetur dicere qd̾ dampna¬
rent᷑ dicens. Quinunc ꝑ eugłiũ¬
salubrit᷑ clamat. nisi quis renat᷑
fuerit ex aqua ⁊ spiritu sc̃o. ñ po¬
test introire in regnum di. ipse
circumcisa. ꝑibit anima illa de

Expanded text:
per octavam significatur resurrecper octavam significatur resurrectio, quae erit post hanc vitam quae volvitur septem diebus; et ibi erit perfecta circumcisio quando liberabitur caro a servitute corruptionis. Duplex itaque erat res illius sacramenti: circumcisio a peccatis quae est in anima, et circumcisio a peccato et ab omni poena peccatorum, quae erit in resurrectione, et in anima, et in corpore. Constat itaque tres esse circumcisiones: prima est sacramentum, et duae sunt res illius sacramenti. Cultri lapidei Petra autem erat Christus , qui « scilicet « tollit peccata mundi . » De mulieribus quaeritur quod remedium habebet sacramenta, et oblationes. Solet quaerante octavum diem, quod remedium haberent, vel utrum damnarentur. Beda videtur dicere quod damnarentur, dicens: Qui nunc pesalubriter clamat: « Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu sancto, non potest intrare in regnum Dei , » ipcircumcisa, peribit anima illa de
Abbreviated transcription (Latin):
abrahe fuerunt. mist̾ium circũcisi¬
onis. S cum ⁊ pro paruuł sacͥfitia
dicit gregorius ꝓ paruulis sola fi¬
des: ad qd potest dici. qd̾ ꝑsola ñ
excluduntur sacrifitia. s dicitur
sola fides. id ẽ nuda ⁊ in mist̾io ue¬
lata. tunc fuisse inparuuł. id ẽ
in his quibus ñ erat reuelatio fac¬
ta future incarnationis. ꝑ ma¬
iorib uirtus sacͥfitii. qr ꝑfecti qͥb
reuelatum fuerat mist̾ium incar¬
nationis. uirtutẽ sacͥfitiorũ intel
ligebant. qd̾ scilicet significauerãt
illa sacͥfitia. Circumsio abrahe mi¬
ꝑata fuit. que octaua die fiebat. ⁊¬
lapideis cultris in carne p̾putii ido
iussa ẽ fieri. qr in remedium insti¬
tuta ẽ contra originale peccatum.
qd̃ aparentib contrahimus ꝓpaga¬
ti in concupiscentia. q̃ in parte illa
magis dominatur. Et significa¬
bat circũcisio carnis circum cisionẽ
mentis. qua mundatur anima a
iutiis octaua die ideo fiebat. qd̾

Expanded text:
Abrahae prodierant, ministerium circumcisiAbrahae prodierant, ministerium circumcisionis. Sed cum etiam pro parvulis sacrificia dicit: Pro parvulis sola fides. Ad quod potest dici, quod per sola, non excluduntur sacrificia; sed dicitur sola fides, id est nudam, et mysteria velantem fuisse in parvulis, id est in his quibus non erat revelatio facta futurae Incarnationis. Pro majoribus virtus sacrificii, quia perfecti, quibus revelatum fuerat mysterium Incarnant, quid scilicet significarent illa sacrificia. Circumcisio Abrahae imperata fuit, quae octava die fiebat et lapideis cultris. In carne praeputii ideo justa est fieri; quia in remedium instituta est contra originale peccatum quod a parentibus contraximus propagati in concupiscentia, quae in parte illa magis dominatur. Et significabat circumcisio carnis circumcisionem mentis; quia mundatur anima a vitiis. Octava die ideo fiebat quod