comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dere. Sed contristabatur. ut
uerũ seesse hominẽ in anima &
corpore: acueracit̃ passibilem
demonstraret: Ex ultabat uero
animo & lingua quia passione
sua saluandũ eẽ nouerat genus
humanum. Insuꝑ & caro mea¬
requiesc& in spe. Gaudebat
quidem qđ ab inimicis moueri
acsuperari nequibat sed suꝑ hoc
lȩtitiam quod in carne sua cuius
nos moste saluauit. exemplum
quoq: resurrectionis nobis esset
prebiturus. Qm̃ non derelinques
animã meã in inferno: Necda¬
bis sc̃m tuum uidere corruptio¬
nem. Constat quidem animam
dñi non ẽẽ derelictã apud in fe¬
ros. quae ablatis his propter
quos ibi descenderat. mox ad su¬
perna rediit : constat nec carnẽ
eius eẽ corruptã : quaecita resur¬
rectione glorificata ẽ. Sed quae¬
rendũ quo modo ipse in alio
psalmo in properans impȩniten¬
tib: & contum acib: laborẽ suȩ
passionis dicat: Quae utilitas
insanguine meo dum descendo
in corruptionem. qđ ita soluit᷑

Expanded text:
dere . Sed contristabatur, ut dere . Sed contristabatur, ut verum se esse hominem in anima et corpore, ac veraciter passibilem demonstraret; exsultavit vero anima et lingua, quia passione sua salvandum esse noverat genus humanum. Insuper et caro requiescet in spe. Gaudebat quidem, quod ab inimicis moveri ac superari nequibat; sed eum super hoc laetitiam, quod in carne sua, cujus nos morte salvavit, exemplum quoque resurrectionis esset praebiturus. Quoniam non derelinques animam meam in inferno, nec dabis sanctum tuum videre corruptionem. Constat quidem animam Domini non esse derelictam apud inferos, quae, ablatis eis propter quos ibi descenderat, mox ad superna rediit; constat nec carnem ejus esse corruptam, quae cita resurrectione glorificata est. Sed quaerendum quomodo ipse in alio psalmo improperans impoenitentibus et contumacibus, laborem suae passionis dicat: Quae utilitas in sanguine meo, dum descendo in corruptionem ? Quod ita solvitur,
Abbreviated transcription (Latin):
tis eruere. dauid enĩ dicit in eũ
est mihi nac cõmouear Exponen¬
do media tordĩ & hominũ quid
ipse fecerit dat nobis quipuri
homines sumus consiliũ quo pec¬
cata uitemus. Nam qui auctoris
sui prȩsentiã iugit̃ oculo mentis
intuetur . nulla tenus hunc ad
delicta conuertit. Dicit &iam
causamiqua motus non ẽ : dño
siquidem ad extris opitulante
sinis tra ñ p̃ualent sed animusquẽ
ille custodit in eo firmus ꝑseue¬
rat. Congrue autẽ sibi dñmadex¬
tris eẽ dicebat. quia sinon ille hanc
pastẽ tenuerit. statim eã in sidians
diabolus occupabit sicut deiuda
scriptum est. & diabolusstet
ad extris eius propter hoc di¬
latatum est cormeũ & exulta
uit linguamea. propter hoc
qđ ille scilic& adextris adstitit
& in cogitationib: suis iucundita¬
tẽ & exultationẽ in lingua ob¬
ortã sibieẽ testatur Et quidem
umminente passione dicebat
quia tristis est anima meausq
ad mostẽ coepitq pauere & te¬

Expanded text:
tis eruere. David enim dicit in eum, tis eruere. David enim dicit in eum, est mihi, ne commovear. Exponendo Mediator Dei et hominum quid ipse fecerit, dat nobis qui puri homines sumus, consilium quo peccata vitemus. Nam qui auctoris sui praesentiam jugiter oculo mentis intuetur, nullatenus hunc ad delicta convertit. Dicit etiam causam qua motus non est. Domino siquidem a dextris opitulante, sinistra non praevalent; sed animus quem ille custodit in eo firmius perseverat. Congrue autem sibi Dominum a dextris esse dicebat, quia si non ille hanc partem tenuerit, statim eam insidians diabolus occupabit, sicut de Juda scriptum est: Et diabolus stet a dextris ejus . Propter hoc delectatum est cor meum, et exsultaPropter hoc, quod ille scilicet a dextris astitit, et in cogitationibus suis jucunditatem et exsultationem in lingua obortam sibi esse testatur. Et quidem imminente passione dicebat: Quia tristis est anima mea usque ad mortem, coepitque pavere et tae
Abbreviated transcription (Latin):
sententiae quia soluti sint dño ad
inferos descendentidolores poe¬
narũ : id est tangere illũ minime
ualuerint Verũ sigrecã inspexe
possibile teneriillũ ab eo. patet
profecto quia solutos perdñm
dicit dolores infernisiue mostis .
hoc est ꝑdescensum eius ad infe¬
ros liberatos a locis infernorum
scõs quiquã uis insinu a brhae
idest in consolatione secretȩquie¬
tis tenebantur. eo ipso tam̃ adolo¬
remortissiue in ferninonerant
in totũ libri: quo necdũ suꝑna in
caelis gaudia uidere & intrare
meruerunt donec fieret quod
uinctos tuos delacu in quonon ẽ
aqua. Si enĩ in lacu locorũ infer¬
naliũ liberi prorsus adolore
mortis erant scĩ quare diciteos
uinctos donec educerentur in san¬
guine xp̃i soluit ergo ꝑ illum
dolores mostis iuxta qđ in possibi¬
leerat teneriillũ abea. Nã sicut
immunis erat ipse a potestate
mortis. itaerat potens &iam
quoscumq uellet adominiomor¬

Expanded text:
sententiae, quia soluti sunt, Domino ad sententiae, quia soluti sunt, Domino ad inferos descendente, dolores poenarum, id est, tangere illum minime valuerunt. Verum si Graecam inspexerpossibile teneri illum ab eo, patet profecto quia solutos per Dominum dicit dolores inferni, sive mortis, hoc est, per descensum ejus ad inferos liberatos a locis inferorum sanctos, qui, quamvis in sinu Abrahae, id est, in consolatione secretae quietis tenebantur, eo ipso tamen a dolore mortis sive inferni non erant in totum liberi. Quo necdum superna in coelis gaudia videre et intrare meruerunt, donec fieret quod vinctos tuos de lacu in qua non est aqua . Si enim in lacu locorum infernalium liberi prorsus a dolore mortis erant sancti, quare dicit eos vinctos, donec educerentur in sanguine Christi? Solvit ergo per illum dolores mortis, juxta quod impossibile erat teneri illum ab eo. Nam sicut immunis erat ipse a potestate mortis, ita erat potens etiam quoscunque vellet a dominio mor
Abbreviated transcription (Latin):
cessario pluraliter tenebra spo¬
suit. Haec autẽ ideo cõmemoran¬
dũ putaui. ut sciret omnis quicũq
haec degente anglorũ legeret
non sibi ẽẽ necesse propter latinȩ
linguae auctoritatẽ tenebras
in suã loquelã pluraliter profer¬
re sed potius singulariter : cũ
& hoc aeque possit propter
grȩcam nimirũ auctoritatem
unde in latinũ scriptura trans¬
lata est. Hunc definito consilio
& prescientia dĩ traditũ ꝑmanus
iniquorũ affigentes interemis¬
tis Ingrȩco habet uno uerbo
plus qđ tamen multũ ad causam
ꝑtin& & prȩscientia dĩ traditũ
accipientes Traditus namq est
aprȩside in potestatẽ eorum
illa condicione ut siue hunc siue
latronem eligerent : et illi accepta
hacoptione donauerunt latroni
uitã ihmuero ꝑmanus militum
suis tam̃ clamorib: ac precibus
inter emerunt . Quem ds̃ suscita¬
uit solutis dolorib: inferni iux¬
ta qđ im possibile erat teneriillũ
abeo Videtur ẽẽ sensus huius

Expanded text:
cessario pluraliter tenebras pocessario pluraliter tenebras posuit. Hoc autem ideo commemorandum putavi, ut sciret omnis quicunque haec de gente Anglorum legeret, non sibi esse necesse propter Latinae linguae auctoritatem, tenebras in suam loquelam pluraliter proferre; sed potius singulariter, cum et hoc aeque possit propter Graecam nimirum auctoritatem, unde in Latinam scripturam translata est. Hunc definito consilio et praescientia Dei, traditum per manus iniquorum affligentes interemistis. In Graeco habet uno verbo plus, quod tamen multum ad causam pertinet: Et praescientia Dei traditum accipientes. Traditus namque est a praeside in potestatem eorum illa conditione, ut sive hunc sive latronem eligerent; et illi, accepta hac optione, donaverunt latroni vitam, Jesum vero per manus militum suis tamen clamoribus ac precibus interemerunt. Quem Deus suscitavit solutis doloribus, juxta quod impossibile erat teneri illum ab eo. Videtur sensus esse hujus
Abbreviated transcription (Latin):
& fumo inp̃cedente librodictũ
est sanguinẽ autẽ non solũ do¬
minici uulneris sed &uiã domi¬
nici sudoris dicit : quando orante
illo ante traditionẽ factus est
sudor eius sicut guttȩ sanguinis
decurrens interrã. Quod ideo
inter signa diuinitus gesta nu¬
merantur. quia in consuetudine
naturae nequaquã inueniri ꝓba¬
tur humanȩ Signum est ergo
quia significabat uniuersum
orbem sanguined ni eẽ abluendũ
ut sicut aliquando tabernaculũ
siue templũ sanguine uictimarũ
erat dño consecratũ itanunc ꝑ
omnẽ mundũ populus fideliũ
illi indomũ scãm ipsius sanguine
dedicaretur. Nec solũ hiero solr¬
mis eẽt locus orandi uerũ in
omniloco dominationis eius le¬
uarent electimanus suas ꝑora¬
tiones puras ad dñm. Sol con¬
uertetur intenebras Tenebra¬
rũ nom̃ ingrȩco singularinume¬
ro legitur idest scõtos: quod la¬
tinus interpres quia singulari
numero proferre nequibat ne¬

Expanded text:
et fumo in praecedenti libro dictum et fumo in praecedenti libro dictum est: sanguinem autem non solum dominici vulneris, sed etiam dominici sudoris dicit, quando, orante illo ante traditionem, factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis, decurrentis in terram. Quod ideo inter signa divinitus gesta numeratur, quia in consuetudine naturae nequaquam inveniri probatur humanae. Signum est ergo, quia significabat universum orbem sanguine Domini esse abluendum, ut sicut aliquando tabernaculum sive templum sanguine victimarum erat Domino consecratum, ita nunc per omnem mundum populus fidelium illi in domum sanctam ipsius sanguine dedicaretur, nec solum Hierosolymis esset locus orandi, verum in omni loco dominationis ejus levarent electi manus suas per orationes puras ad Dominum. Sol convertetur in tenebras. Tenebrarum nomen in Graeco singulari numero legitur, id est, σκότος, quod Latinus interpres, quia singulari numero proferre nequibat, ne
Abbreviated transcription (Latin):
Et qui habitant mesopotamiam¬
& iudȩã & cappadociã pontum
& asiam frigiam & pamphiliã Hae
quȩ post iudȩam nominantur
prouinciȩ quinq: om̃s quidem
grece loquuntur sed sinihildi¬
uersũ patria consuetudine sona¬
rent Nequaquã subtili distinctio
ne cõmemorareNt. Vnde mira
in apostolis sp̃s gratia contuenda
est : quae non solumeos diuersita¬
tem omnium edocuit linguarũ.
uerum &iam distantiã ꝓprieta¬
tũ inunaquaq: lingua iuxta
numerũ prouinciarũ quae hac
utebantur: in eorũ fecit loquelis
agnosci. et aduenȩ romani
Rectus habetur ingreco et pe¬
regrinantes romani Id est iudȩi
qui peregrinã romȩ uttam
agebant sicut alii alibi dequib:
supradictũ ẽ Nam qđ aduenȩ
ibi fuerint quigrȩce dicuntur
ꝓseliti id est qui ex gentib: adiu¬
daismũ relicto gentilitatis ritu
conuenerant. sequenti uersu ma¬
nifestatur cũ dicitur. Iuda ei
quoq: & proseliti. Sanguinem
&ignẽ &uaporẽ fumi. Deigne

Expanded text:
Et qui habitant MesopotamiamEt qui habitant Mesopotamiam, et Cappadociam, Pontum et Asiam, Phrygiam et Pamphyliam. Hae quae post Judaeam nominantur provinciae, vere omnes quidem Graece loquuntur, sed si nihil diversum patria consuetudine sonarent, nequaquam tam subtili distinctione linguarum commemorarentur. Unde mira in apostolis Spiritus gratia contuenda est, quae non solum eos diversitatem omnium edocuit linguarum, verum etiam distantiam proprietatum in unaquaque lingua juxta numerum provinciarum, quae hac utebantur, in eorum fecit loquelis agnosci. Et advenae Romani. Rectius haberetur in Graeco Et peregrinantes Romani, id est, Judaei qui peregrinam Romae vitam agebant, sicut alii alibi, de quibus supra dictum est. Nam quod advenae ibi fuerint, qui Graece dicuntur proselyti, id est, hi qui ex gentibus ad Judaismum, relicto gentilitatis ritu, convenerant, sequente versu manifestatur, cum dicitur: Judaei quoque et proselyti. Sanguinem, et ignem, et vaporem fumi. De igne
Abbreviated transcription (Latin):
tantȩ multitudinis tacentibus
interim ceteris sermonẽ pro¬
ferre doctrine: ipse quilo quebat᷑
primo hebreis hebraice fecerit
sermonẽ nescientib c&eris quid
diceret. Deinde grȩcis greceigno¬
norantib: & expectantib: ce&leris
Deinde pasthis. post haec medis
acsic elamitis. & quae peror dinẽ
enumerantur gentib: propria
ipsorũ sit lingua locutus pres¬
stolantib singulis acsilentibus
donec aduentante suo ordine
quid diceretur intellegerent
& sic uerbis docentiũ fidei assen¬
sum preberent. Refest autem
lucas loquentẽ ad turbas perũ
& secundo uel tertio eadem quae
dixerat repetentẽ non refest
sed tam̃ eas accepto salutis consilio.
xp̃ianȩ fidei consecratas ẽẽ mrste¬
ruis Non autẽ errasse reor illũ
siquis utrumq fieri posse credat.
gentiũ linguas intellegere aclo¬
qui potus se & ipsorũ quo que
uerba maiore miraculo quacũq:
lingua esset eclita ab omnib: qui
audiebant aeque potuisse cognosci

Expanded text:
tantae multitudinis, tacentibus tantae multitudinis, tacentibus caeteris, interim sermonem proferre doctrinae, ipse qui loquebatur primo Hebraeis, Hebraice fecerit sermonem, nescientibus caeteris quid diceret. Deinde Graecis, Graece ignorantibus, et exspectantibus caeteris. Deinde Parthis, post haec Medis, ac sic Elamitis, et quae per ordinem enumerantur gentibus, propria sit ipsorum lingua locutus, praestolantibus singulis ac silentibus, donec adveniente suo ordine, quid diceretur, intelligerent, et sic verbis docentium fidei assensum praeberent. Refert autem Lucas loquentem ad turbas Petrum, et secundo vel tertio eadem quae dixerat repetentem non refert, sed tantum eas accepto salutis consilio Christianae fidei consecratas esse mysteriis. Non autem errasse reor illum, si quis utrumque fieri posse credat, gentium linguas intelligere ac loqui potuisse, et ipsorum quoque verba majore miraculo quacunque lingua essent edita, ab omnibus qui audiebant aeque potuissent cognosci.
Abbreviated transcription (Latin):
entme dicit dñs Quã nimirũ
prophetiã beatus lucas ut hac
datione sp̃simpletã eẽ ad mone¬
ret idem &liã uerbũ qđ in pro¬
pheta uidit in hac sacra historia
ponere curauit. qm̃ audiebat
unus quisq: linguasua illos loquen
tes Scio meesse rep̃hensum
a quibus dam qđ hanc sententiã
duob: modis posse intellegi di¬
xerim uel potius qualit̃ sit intelle¬
genda qua esierim. Quib: breuit̃
respondeo. qđ omne quicquid
deeadem scientia in prȩcedenti
meo uolumine scripsi. non hoc
ex proprio sensu protuli sed ex
uerbis scĩ & in reprehensibilis
ꝑomnia magistrihoc est grego¬
rii nazan tenias sumpsi et qui
Neq: de hoc ulli dubitare fideliũ
lic& sed quo modo loquerentur
merito quȩritur: utrũ uidelic&
sermo a postolorũ tantã habue¬
rit uirtutẽ ut ab omnib: qui di¬
uersas linguas nouerant audi¬
tus aequaliter posset intellegi
anueroquicumq: eorũ loquebat᷑
necesse enĩ erat unũ in conuentu

Expanded text:
ent me, dicit Dominus. Quam nimirum ent me, dicit Dominus. Quam nimirum prophetiam beatus Lucas ut hac datione Spiritus impletam esse admoneret, idem etiam verbum, quod in prophetia vidit, in hac sacra historia ponere curavit. Quoniam audiebat unusquisque linguam suam illos loquen Scio me reprehensum a quibusdam, quod hanc sententiam duobus modis posse intelligi dixerim, vel potius qualiter intelligenda sit quaesierim. Quibus breviter respondeo quod omne quidquid de eadem sententia in precedenti meo volumine scripsi, non hoc ex proprio sensu protuli, sed ex verbis sancti et irreprehensibilis per omnia magistri, hoc est, Gregorii Nazianzeni assumpsi. Et quioquebantur, neque de hoc ulli dubitare fidelium licet. Sed quomodo loquerentur merito quaeritur, utrum videlicet sermo apostolorum tantam habuerit virtutem, ut ab omnibus qui diversas linguas noverant, auditus aequaliter possit intelligi, an vero quicunque eorum loquebatur; necesse enim erat unum in conventu
Abbreviated transcription (Latin):
mũ Decalo quidem factus est
sonus subito quasi ferr et᷑ flatus
uehemens sonuit. sed nullus ex¬
pauit. Audistisonũ uide ignẽ
quia & in monte utrũq erat
fumus hic ignis. linguae diuisȩ
uelut ignis : Num quid delongin¬
quo territans: absit Naminse¬
dit suꝑunũ quemq: illorũ & coe¬
dabat eis pronuntiare. Audi
linguã loquentẽ & intellege sp̃m
non in lapide sed incorde scriben¬
tẽ. It apparuerunt illis diꝑti¬
tȩ linguȩ tam quã ignis huius¬
ignis non hicignis Ingrȩcoeñ
piros habet non pirus. quae dis¬
tinctio facilius pateret si addito
uerbo dicerctur apparuerunt¬
illis dispertitȩ lingueta nquã
ignis ardentis siue tam quã ignis
fulgentis ut intellegatur inspe¬
cem ignis linguas eẽ uisas Et
coeperunt loqui uariis linguis
Ingreco non habetur in hoc loco
uariis linguis sed aliis linguis
Dixerat namq: esaias In aliis
linguis & labiis aliis loquar
populo huic: et nec sic ex audi¬

Expanded text:
mum. De coelo quidem factus est mum. De coelo quidem factus est sonus subito, et quasi ferretur flatus vehemens sonuit; sed expavit nullus. Audisti sonum, vide ignem, quia et in monte utrumque erat, fumus, hic ignis, linguae divisae velut ignis. Nunquid de longinquo territans? Absit. Nam insedit super unumquemque illorum, et coedabat eis pronuntiare. Audi linguam loquentem, et intellige Spiritum non in lapide, sed in corde scribentem. Et apparuerunt illis dispartitae linguae tanquam ignisignis, non hic ignis. In Graeco enim πυρὸς habetur, non πῦρ. Quae distinctio facilius pateret, si, addito verbo, diceretur: Apparuerunt dispartitae linguae tanquam ignis ardentis, sive tanquam ignis fulgentis, ut intelligatur in speciem ignis linguas esse divisas. Et coeperunt loqui variis linguisIn Graeco non habetur in hoc loco variis linguis, sed aliis linguis. Dixerat namque Isaias: In aliis linguis, et labiis aliis loquar populo huic, et nec sic exaudi
Abbreviated transcription (Latin):
cum dicidebeat cum cõplerent᷑
dies quinquagesimȩ uel ceste
sicut ingrȩco legitur numero
singulari: Et cum conpleretur
dies quinquagesimȩ At uero
in precib: eiusdem diei dicendũ
& diem sacratissimã pente costen
celebrantes idest quinquagesimã
cuius uerbi consuetudine putat᷑
huius diei sollemnitas a quibdã
qugrȩcã linguã nesciunt. & no¬
minatiuo casu pente costen ap¬
pellari debere. Et factus est
repente decaelosonus & c&era
etin ipsa datione legis & gratiȩ
apparet euidentis sima ueteris
& noui testamenti distantia
Ibi plebs longe stabat timor
erat a mornonerat Na musq:
ad eo timuerunt. ut dicerent
ad mosen: Loquere tuad nos
& non adnos loquatur dñs ne
moriamur Descendit ergo
ds̃ sicut scriptũ est in sinainigne.
sed plebem longe stantẽ terri¬
tans legem digito inlapide non
spũ scribebat incorde: hic autẽ
quando uenit sp̃s sc̃s congregati
erant fideles inunũ Nec in
monte terruit sed intrauit do¬

Expanded text:
cum dici debeat: Cum compleretur dies quin quagesimae; vel certe sicut in Graeco legitur numero singulari: Et cum complerentur dies quinquagesimae. At vero in precibus ejusdem diei dicendum est: Et diem sacratissimum Pentecosten celebrantes, id est, quinquagesimam. A cujus verbi consuetudine putatur hujus diei solemnitas, a quibusdam qui Graecam linguam nesciunt, etiam nominativo casu Pentecosten appellari debere. Et factus est repente de coelo sonus, taEt in ipsa datione legis et gratiae apparet evidentissima veteris et novi testamenti distantia. Ibi plebs longe stabat, timor erat, amor non erat. Nam usque adeo timuerunt, ut dicerent ad Moysen: Loquere tu ad nos, et non ad nos loquatur Dominus, ne moriamur . Descendit ergo Deus, sicut scriptum est, in Sinam in igne, sed plebem longe stantem territans, legem digito in lapide, non spiritu suo scribebat in corde. Hic autem quando venit Spiritus sanctus, congregati erant fideles in unum; nec in monte terruit, sed intravit do
Abbreviated transcription (Latin):
emptionẽ congregauerat poe¬
nas lueret aeternas Ecce enĩ
sibimanus. Ingreco habetur
posuit dicens horomatis huiusq
expertes reddite cunctos: Ap¬
paret ergo quia ꝑ triduum
illud quo cecatus futur ae lucis
gratiã expectabat nequaquam
otiosus torpebat. sed diuina po¬
tius ihlustratione sublimatus
arcana caelestiarimabatur
estque nisi fallor credibile
quodeo tempore mysterium
eu angelicȩ dispensationis edoc¬
ctus fuerit. dequo ipse gloriat᷑
adgalathas dicens Neq: enim
ei qui mesegregauit deutero
matris meae & uocauit ingratiã
suã ut reuelaret filiũ suũ in me

Expanded text:
emptionem congregaverat, poeemptionem congregaverat, poenas lueret aeternas. CAPUT IX. imponentem sibi manus. In Graeco habetur posuit dicens: Horamatis hujusce expertes reddite cunctos. Apparet ergo quia per triduum illud, quo caecatus futuram lucis gratiam exspectabat, nequaquam otiosus torpebat, sed divina potius illustratione sublimatus arcana coelestia rimabatur; estque, ni fallor, credibile, quod eo tempore mysterium evangelicae dispensationis edoctus fuerit, de quo ipse gloriatur ad Galatas dicens: Neque eniei qui me segregavit de utero matris meae, et vocavit in gratiam suam, ut revelaret Filium suu
Abbreviated transcription (Latin):
Coeptumq ẽ ꝑdiaconũ qđ ait
a postolis xp̃s. Et eritis mihites¬
tes inhierusalem & in omni iudȩa
& samaria. Vir autẽ quidam
qui ante fuerat inciuitatemagus
seducens gentẽ samariae proeo
qđ est seducens ingrȩco scriptũ ẽ
ex iston. qđ significat in exta sin
id est mentis excessum siue stupo¬
rem & admirationẽ conuertens
postenta uidelic& p̃stigiorũ
suorũ Eui auscultabant om̃s ani¬
mo usq: ad maximũ dicentes
hic est uirtus dĩ hic non aduer¬
bium loci sed pronom̃ ẽ quas
diceretur iste uirtus dĩ pecuma
tua tecum sit inperditione
Rectius scribitur in ꝑditionẽ iuxta
auctor itatẽ grȩcã quã in ꝑditio¬
ne Neq enĩ in ea ꝑditione qua
homonefarius erat damnandus
pecunia eius simulerat cũ illo
futura sed pecuniã quã prosa¬
crilego mercatu offerebatapłis
secum retinere illis accipere
nolentib iusus est & hoc inper¬
ditionẽ sui ut huius nimirum
causa pecuniae quã ob iniustam

Expanded text:
oeptumque per diaconum, quod ait apostolis Christus: Et eritis mihi testes in Jerusalem, et in omni Judaea et Samaria . Vir autem quidam, qui ante fuerat in civitate magus seducens gentem Samariae. Pro eo quod est seducens, in Graeco scriptum est ἐξιστῶν, quod significat in exstasin, id est, mentis excessum, sive stuporem et admirationem, convertens, per ostenta videlicet praestigiorum suorum. Cui auscultabant omnes a minimo usque ad maximum, dicentes: Hic est virtus Dei. HIC, non adverbium loci, sed pronomen est. Quasi diceretur: Iste est virtus Dei. Pecunia tua tecum sit in perditione. Rectius scribitur, in perditionem, juxta auctoritatem Graecam, quam in perditione. Neque enim in ea perditione, qua homo nefarius erat damnandus, pecunia ejus simul erat cum illo futura, sed pecunia quam pro sacrilego mercatu offerebat apostolis, secum retinere, illis accipere nolentibus, jussus est, et hoc in perditionem sui, ut hujus nimirum causa pecuniae, quam ob injustam
Abbreviated transcription (Latin):
traria est. sed illã dumquȩrimꝰ
quaquis conuersatione uitam
ducat inmilitia uel in agricul¬
tura aninaste qualib& honesta
uel turpi monachus sit anlaicus
anclericus c& erũ uita quaamor¬
tuis discernimus zoe nuncupat᷑
agͥreis Qui ergo ita uiuunt ut
sint eis omnia communia in dño
recte composito ex duob uno

Expanded text:
traria est; sed illam dum quaerimus, traria est; sed illam dum quaerimus, qua quis conversatione vitam ducat, in militia, an in agricultura, an in arte qualibet honesta, vel turpi, monachus sit, an laicus, an clericus. Caeterum, vita qua a mortuis discernimur ζωὴ nuncupatur a Graecis. Qui ergo ita vivunt ut sint eis omnia communia in Domino, recte composito
Abbreviated transcription (Latin):
tione concinit ei qđ supradictũ
est. quia qui sp̃m scm acceper̃
indies cõpente costes cũ omnes
galilei essent cunctorũ qui
dediuersis mundi partib: ad¬
erant & iudaeorũ & ꝓselitorũ
linguis loquebantur. Ibi & enĩ
ꝑ adunationẽ linguarũ discre¬
pantiũ pulcherrimo prȩsagio
designabatur qđ sc̃a ecclesia
perdonũ eiusdem sp̃s induersis
per orbẽ nationib & linguis
unũ esset corunũ & anima ha¬
bitura. Non enĩ omniũ creden¬
tium est linguis loqui omnib
sed diuersarũ adunatio lingua¬
rum in fide xp̃i indicium fuit:
quia unus dñs una fides unum
baptisma unus ds̃ & pateromniũ
Sederantillis omnia cõmunia
Latine communia grecȩ dicuNT
coena a quo nomine constat
perfectos dĩ famulos coenobitas
grecȩ idest cõmunit̃ uiuentes.
& coenobia habitacula corum
ẽẽ uocata Bionnamq: lingua
eorũ uitã constat appellari
Non eam uitã quae morti con¬

Expanded text:
tione concinit ei quod supra dictum tione concinit ei quod supra dictum est, quia qui Spiritum sanctum acceperunt in die sancto Pentecostes, cum omnes Galilaei essent, cunctorum qui de diversis mundi partibus aderant et Judaeorum et proselytorum linguis loquebantur. Illic etenim per adunationem linguarum discrepantium pulcherrimo praesagio designabatur, quod sancta Ecclesia per donum ejusdem Spiritus in diversis per orbem nationibus et linguis unum esset cor et animam habitura. Non enim omnium credentium est linguis loqui omnibus, sed diversarum adunatio linguarum in fide Christi indicio fuit, quia Dominus unus, una fides, unum baptisma, unus Deus et Pater omnium . Sed erant illis omnia communia. Latine communia Graece dicuntur κοινὰ, a quo nomine constat perfectos Dei famulos κοινοβίτας Graece, id est, communiter viventes, et κοινόβια habitacula eorum esse vocata; βίον namque lingua eorum vitam constat appellari, non eam vitam quae morti con
Abbreviated transcription (Latin):
tendas sanitates & signa & pro¬
digia fieri pernom̃ sc̃ĩ filutui
ihu Ingrȩco habetur ꝑnomen
uotis congruere uidetur: qui
ꝑ omnia sata gebant ut homo
quem crucifixer̃ iudaei clares¬
scentib ꝑ nom̃ eius miraculorũ
signis incaelum adsumptus & dĩ
ẽẽ filius in notesceret. Et loque¬
bantur uerbũ dĩ cum fiducia
Ingrȩco habet additũ omni uo¬
lenti credere sed & in sequenti
lectione cum dictũ eẽt multi¬
tudinis autẽ credentiũ erat
cor unũ & anima una et hic
in grecis exemplarib: qđ nr̃i
codices non habent adiunctũ ẽ
et nonerat soparatio in eis ulla
continetur subinlatum nec qͥs¬
quã eorũ quae possidebant ali¬
quid suum eẽ dicebat. Quam
sententiã & iambeatus erpriañ
in libro testimoniorũ tertio sic
posuit dicens Furba autem
eorũ quicrediderunt anima
una acmente a gebant Nec
erat inter illos discrimen ullũ
Nec quisquã suũ tudicabat ex
bonis quae eiserant. Conuenit
autẽ hic locus & aptissima ra¬

Expanded text:
tendas sanitates et signa et prodigia fieri per nomen sancti filiJesu. In Graeco habetur, Per nomen votis congruere videtur, qui per omnia satagebant ut homo quem crucifixerunt Judaei, clarescentibus per nomen ejus miraculorum signis, in coelum assumptus, et Dei esse Filius innotesceret. Et loquebantur verbum Dei cum fiducia. In Graeco habetur additum: Omni volenti credere. Sed et in sequenti lectione, cum dictum esset: Multitudinis autem credentium erat cor unum et anima una, et hic in Graecis exemplaribus, quod nostri Codices non habent, adjunctum est: Et non erat separatio in eis ulla.continetur subillatum: Nec quisquam illorum quae possidebant aliquid suum esse dicebant. Quam sententiam etiam beatus Cyprianus in libro Testimoniorum tertio sic posuit, dicens: « Turba autem eorum qui crediderunt anima una ac mente agebatur; nec erat inter illos ullum discrimen, nec quisquam suum judicabat ex bonis quae eis erant. » Convenit autem hic locus et aptissima ra
Abbreviated transcription (Latin):
& in hoc libro & inpsalterio
habent dixit dñs Manifes¬
stissime autẽ beatus pexrus
ꝑ hunc psalmũ exponit. quo¬
modo sit intellegendũ qđ de
alio psalmo superius ad sumpse¬
serat iurasse dñm dauid de
fructũ lumbi eius suscitare
xp̃m & sedere super sedem
eius Qui a uidelic& haec sedes
regni. non interrena hieru¬
salem in qua regnauit dauid.
sed addexterã maiestatis in tel¬
utramq: unius eiusdemq: redẽpto¬
toris nr̃inaturã descripturis
ꝓpheticis euident̃ astruxit.
& humanã uidelic& quae de
fructu lumbi dauid ꝑuirginẽ
orta est & diuinã propter quã
ascendens in caelũ homo ad dex¬
teram patris as sumptus est . In
hacnamq uerciter filius dauid.
in illa dñs dauid extitit propt̃
quod & congruenter adiunx̃
Certissime ergo sciat omnis domꝰ

Expanded text:
et in hoc libro et in Psalterio et in hoc libro et in Psalterio habent: Dixit Dominus. Manifestissime autem beatus Petrus per hunc psalmum exponit quomodo sit intelligendum quod de alio psalmo superius assumpserat, jurasse Dominum David de fructu lumbi ejus suscitare Christum, et sedere super sedem ejus, quia, videlicet, et haec sedes regni non in terrena Jerusalem, in qua regnavit David, sed ad dexteram intels ejusdemque Redemptoris nostri naturam, de Scripturis propheticis evidenter astruxit: et humanam, videlicet, quae de fructu lumbi David per virginem orta est, et divinam propter quam ascendens in coelum homo ad dexteram Patris assumptus est. In hac namque veraciter filius David, in illa Dominus David exstitit, propter quod et congruenter adjunxit: Certissime ergo sciat omnis domus
Abbreviated transcription (Latin):
tuũ uidere corruptionẽ. Et pro¬
missione sp̃sscĩ accepta a patre
effudit hunc quem uos uidetis
& auditis Ingrȩco habeturita
effudithocdonũ qđ nunc uos
Nunc autẽ ad altiora paulatim
fidem prouocans audientium
& dm̃ hunc ẽẽ uerũ designat:
Idum eum scĩ sp̃s donum effudis¬
se confirmat : qđ diunae tantũ
esse potentiae sapiensquisq:
cognoscit. Et pulchre eodem
uerbo effusionis usus est qđ
superius cõmemorata prophe¬
tae scientia dñm dixisse prȩmi¬
serat ut ex hoc quoq & illud
auditores colligerent. ipsum
consuesset inprophetis. qui fu¬
tura scłi tempora proutipse
uellet disponeret . qui signa &
prodigia in caelo daret & ter¬
ra. qui om̃s nom̃ suum inuocan¬
tes saluos faceret: c&era ꝗqede
ꝓpheticus sermo describit
quasi dĩ filius acds̃ uerus exple¬
ret. Non enĩ dauid ascendit
incaelos. Dicit autẽ ipse dix̃
dñs dño meo sede ad ex trismeis
Quidam codices habent dicit
dñs sed greca exemplaria

Expanded text:
tuum videre corruptionem . Et promissione Spiritus sancti accepta a Patre, effudit hunc quem vos videtis et auditis. In Graeco habetur ita: Effudit hoc donum, quod nunc vos nunc autem ad altiora paulatim fidem provocans audientium, et Deum hunc esse verum designat, dum eum sancti Spiritus donum effudisse confirmat, quod divinae tantum esse potentiae sapiens quisque cognoscit. Et pulchre eodem verbo effusionis usus est, quod superius commemorata prophetae sententia Dominum dixisse praemiserat, ut ex hoc quoque et illud auditores colligerent, ipsum consuesset in prophetis; qui futura saeculi tempora, prout ipse vellet disponeret; qui signa et prodigia in coelo daret, et in terra; qui omnes nomen suum invocantes salvos faceret, caeteraque quae propheticus sermo describit quasi Dei Filius ac Deus verus expleret. Non enim David ascendit in coelos, dicit autem ipse: Dixit Dominus Domino meo, sede a dextris meis. Quidam codices habent, Dicit Dominus: sed Graeca exemplaria,
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑdies aliquos: et continuo in sina¬
gogis p̃dicabat eis ilim̃ q̃m hic ẽ¬
filius dĩ. Nequaquam eũ ab ho¬
minib: aliquid didicisse asseue¬
rat sed tantũ post baptis masta¬
tim doctoris eximi minis teriũ
suscepisse confirmat. illi utiq
comparandus de quo scriptũ ẽ
quia eloquium dñi in flãmauit
eum. Consiliũ fecer̃ iudei ut eũ
interficerent Non iuda eicu¬
stodiebant sed ipsi ciues cũ rege
suo aretha ut ipse qui obsessus ẽ
& euasit a postolus scribit ad
galathas Et gentiles namq:
& iuda ei quãuis interse discor¬
dent in xp̃ianorũ semꝑ insecutio¬
ne concordant. Cum autẽ uenis¬
set in hierus alem temptabat
seiungere discipulis. In hoc uersu
ingrȩco pauli est nomen al po¬
sitũ. Cum uenisset autẽ paulus
in hierus alẽ Non quia illo ad¬
huc tẽpr sicuocaretur prius¬
quã sergium paulũ erpripro

Expanded text:
t continuo in synagogis praedicabat eis Jesum, quoniam hic eFilius Dei , nequaquam eum ab hominibus aliquid didicisse asseverat, sed tantum post baptisma statim doctoris eximii ministerium suscepisse confirmat. Illi utique comparandus, de quo scriptum est: Quia eloquium Domini inflammavit eum . Consilium fecerunt Judaei, ut eum interficerent. Nostodiebant, sed ipsi cives cum rege suo Aretha, ut ipse qui obsessus est et evasit Apostolus scribit ad Galatas. Et gentiles namque et Judaei quamvis inter se discordent, in Christianorum semper insecutione concordant. Cum autem venisset in Jerusalem, tentabat jungere se discipulis. In hoc versu in Graeco Pauli nomen est appositum: Cum venisset autem Paulus in Jerusalem, non quia illo adhuc tempore sic vocaretur, priusquam Sergium Paulum, Cypri pro
Abbreviated transcription (Latin):
dicerent &c&era huius modi Quia
iohannes quidem baptit auit
aqua uos autẽ baptiz abimini
spũ sco. Baptisma grece latinȩ
tinctio dicitur Vnde & inquib:¬
dam codicib: ita int̃ p̃tatũ inue¬
nimus: Quia iohannes tinxit
aqua uos autẽ tinguemini inspũ
scõ. Vbimiranda concordia ser¬
monũ dñi & prȩcursoris eius
Ille enĩ eis quos baptizabat. aie
aqua ille uero baptiz abit uos
solũ modo tempus respicit quan¬
do apłi &ceteri fideles illius tempo¬
poris baptizati sunt aqua in
remissionẽ peccatorũ pergra¬
tiã sp̃s scĩ donatã sibi ad ño. ue¬
rum etiã ad hoc quandomitten¬
te ipso dño plenius eius demdona
sp̃s accepere decaelis. Sed &
nunc quicumq baptisma in re¬
missionẽ peccatorũ accipiunt
utiq in spũ scõbaptizantur
Perciuus donũ & apeccatis ab¬
luuntur omnib: & ut inbonis
persistere actib: possint adiu¬
uantur. Dñe sun tempore hoc
restitues regnũ isrł. Non huus¬

Expanded text:
dicerent, et caetera hujusmodi. Quia dicerent, et caetera hujusmodi. Quia Joannes quidem baptizavit aqua, vos baptizabimini Spiritu sancto. Baptisma Graece, Latine tinctio dicitur. Unde et in quibusdam codicibus ita interpretatum invenimus: Quia Joannes quidem tinxit aqua, vos autem tingemini in Spiritu sancto. Ubi miranda concordia sermonum Domini, et praecursoris ejus. Ille enim aiebat eis quos baptizabat, de aqua, ille vero baptizabit vos solummodo tempus respicit, quando Apostoli et caeteri fideles illius temporis baptizati sunt aqua in remissionem peccatorum, per gratiam Spiritus sancti donatam sibi a Domino; verum etiam ad hoc, quando, mittente ipso Domino, plenius ejusdem dona Spiritus accepere de coelis. Sed et nunc quicunque baptisma in remissionem peccatorum accipiunt, utique in Spiritu sancto baptizantur, per cujus donum et a peccatis abluuntur omnibus, et ut in bonis proficere actibus possint, adjuvantur. Domine, si in tempore hoc restitues regnum Isr
Abbreviated transcription (Latin):
IRimum quidem ser¬
monem fecideomnib otheophile
quae coepit ihs̃ facere & docere
Quodait. Primũ quidem. non est
aduerbium ordinis iuxta illud
apłi primũ quidem gratias ago
dõmeo sed sicut ex grȩco facillime
patet: primũ. Nom̃ est adiungen¬
dũ ad hoc qđ sequitur sermonẽ.
ut sit sensus qđ primũ sermonem
fecerit de ilsu euangelium scriben¬
do secundum sit modo facturus
a postolorũ actus addendo quidem.
cõmemorationẽ primi sermonis
inde initiũ secundi sermonis facit.
cum sequitur. Quib: & p̃buit seipsu¬
sum uiuum post passionẽ suã inmul¬
tis argumentis ꝑdies quadraginta¬
&c&lera. Nam & sun e uangelio
illum caelos conscendisse acdiscipu¬
los ab ethania hiero solrmã regres¬
sos eẽ testatus est. Non tam̃ ibi dix̃
qđ perdies quadraginta post pas¬
sionem suã eis creber apparuit.
qđ eum ascen surũ deregno isrł
interrogauerint qđ illocaelũ
petente angelieis adstiterint
qui eũ similimodo rediturũ eẽ prȩ¬

Expanded text:
Primum quidem serPrimum quidem sermonem feci de omnibus, o Theophile, quae coepit Jesus facere et docere. Quod ait: Primum quidem, non est adverbium ordinis, juxta illud Apostoli: Primum quidem gratias ago Deo meo , sed sicut ex Graeco facillime patet, primum nomen est adjungendum ad hoc quod sequitur sermonem, ut sit sensus, quod primum sermonem fecerit de Jesu Evangelium scribendo, secundum sit modo facturus apostolorum Actus addendo. Et quidem commemorationem primi sermonis inde initium secundi sermonis fecit, cum sequitur: Quibus et praebuit seipsum vivum post passionem suam in multis argumentis per dies quadraginta, etc. Nam etsi in Evangelio illum coelos conscendisse, ac discipulos a Bethania Jerosolymam regressos esse testatus est, non tamen ibi dixit quod per dies quadraginta post passionem suam eis creber apparuit, quod eum ascensurum de regno Israel interrogaverint, quod illo coelum petente angeli eis astiterint, qui eum simili modo rediturum esse prae
Abbreviated transcription (Latin):
scire potuimus. Namque grecũ
exemplar fuisse falsatũ suspicari
non audeo unde laforem ammo¬
neo haec ubicumq fecerimus gratia
eruditionis legat Non in suo tamen
uolumine uelut emendaturꝰ inter¬
serat. Nisi foste ea in latino codice
suae aeditionis antiquitus sic inter¬
pretata reppererit . Nam & hie¬
ronimus pleraq: testimonia uete¬
ris instrumenti ut hebraica ueri¬
tas habeat edoc& Non tam̃ haec
ita in nostris codicib: autipse in ter¬
p̃tari aut nos emendare uoluit.
Verbi gratia Non aspiciã hominẽ
ultra & habitatorẽ. Qui euit ge¬
neratiomea Et erit sepulchrum
eius gloriosũ et a finib: terrae
laudes audiuimus et omnis qui
occiderit cain. septuplũ puniet᷑:
dicit in hebreo haberi septem uin¬
dictas absoluet. Et ab alis terrȩ
& requies eius gloriosa & habitato¬
rem quietis generatiomea ablata
est Quae sicut apud hebreos testat᷑¬
haberi lector ẽ uoluit eruditionis solũ¬
modo ñ autẽ emendandi gratia nosse :¬

Expanded text:
scire potuimus. Namque Graecum scire potuimus. Namque Graecum exemplar fuisse falsatum, suspicari non audeo; unde lectorem admoneo, ut haec ubicunque fecerimus, gratia eruditionis legat, non in suo tamen volumine velut emendatos interserat, nisi forte ea in. Latino Codice suae editionis antiquitus sic interpretata repererit. Nam et Hieronymus pleraque testimonia Veteris Instrumenti, ut Hebraica veritas habet, edocet; nec tamen haec ita in nostris Codicibus aut ipse interpretari, aut nos emendare voluit. Verbi gratia: Non aspiciam hominem ultra, et habitatorem, quievit generatio mea; et: Erit sepulcrum ejus gloriosum; et: A finibus terrae laudes audivimus; et: Omnis qui occiderit Cain, septuplum punietur: dicit in Hebraeo haberi: Septem vindictas absolvet; et: Ab alis terrae; et: Requies ejus gloriosa; et: Habitatorem quietis, generatio mea ablata est; quae sic apud Hebraeos haberi lectorem voluit, eruditionis solummodo, non autem emendandi gratia, nosse
Abbreviated transcription (Latin):
cimus eximium doctorem
ac pontificem augustinum
cum esset senior libros retrac¬
ctationũ inquaedã sua opuscula
quae iuuenis condiderat fecisse.
ut quae extempore melius crebro
lectionis usu ac munere supernȩ
largitatis didicerat : Non ut de
prisca confususimperitia. sed
ut desuo magis profectu gaui¬
sus monumentis inderet litterarũ
ac posteris legenda relinqueret
Cuius industriam nobis quoq pro
modulo nostro placuit imitari ut
post ex positionem actuũ apłorũ
quam ante annos plures rogatu
uenerabilis ep̃i acca. quanta ua¬
luimus sollertia conscripsimus.
Nunc inidem uolum̃ breuẽ retrac¬
ctationis libellum condamus. studio
maxime uel addendi quaeminus
dicta uel emendandi quae secus
quam placuit dicta uidebantur
In quo etiam quaedam quae ingreco
siue aliter seu plus aut minus posi¬
ta uidimus. breuiter commemora¬
re curauimus quaeutrũ negle¬
gentia interp̃tis omissa uel aliter
dicta anincuria librariorũ sint
deprauata si uerelicta. non dum

Expanded text:
cimus eximium doctorem ac pontificem Augustinum, cum esset senior, libros Retractationum in quaedam sua opuscula, quae juvenis condiderat, fecisse, ut quae ex tempore melius, crebro ex lectionis usu ac munere supernae largitatis didicerat, non ut de prisca confusus imperitia, sed ut de suo magis profectu gavisus monimentis inderet litterarum, ac posteris legenda relinqueret. Cujus industriam nobis quoque pro modulo nostro placuit imitari, ut post expositionem Actuum apostolorum, quam ante annos plures rogatu venerabilis episcopi Accae, quanta valuimus solertia, conscripsimus, nunc in idem volumen brevem retractationis libellum condamus, studio maxime vel addendi quae minus dicta, vel emendandi quae secus quam placuit dicta videbantur. In quo etiam quaedam quae in Graeco sive aliter, seu plus aut minus posita vidimus, breviter commemorare curavimus. Quae utrum negligentia interpretis omissa vel aliter dicta, an incuria librariorum sint depravata sive relicta, nondum
Abbreviated transcription (Latin):
num hieronimus docet qđ uero
latine iustus dicitur. hoc hebraice
sadoc grȩce appellatur dic eos
Refert autem clemens alex andri¬
nȩ prbt uir ꝑ omnia doctissimus
ambos hos qui ad sortem aposto¬
quidã codices habent pente costen
Nampente coste nominatiuo casu
quin quagesima dicitur. pente¬
costes genetiuo quinquagesimȩ
pente costen accusatiuo. quinqua¬
gesimã. Nulla autem ratio loquen¬
di sinit . ut dicamus cum comple

Expanded text:
num Hieronymus docet. Quod vero num Hieronymus docet. Quod vero Latine Justus dicitur, hoc Hebraice Sadoch, Graece appellatur δίκαιος. Refert autem Clemens Alexandriae presbyter, vir per omnia doctissimus, ambos hos qui ad sortem apostoquidam Codices habent, Pentecosten. Nam Pentecoste nominativo casu, quinquagesima dicitur; Pentecostes genitivo, quinquagesimae: Pentecosten accusativo, quinquagesimam. Nulla autem ratio loquendi sinit ut dicamus Pe
Abbreviated transcription (Latin):
legentib: quia fr̃s dñi eo tẽpore
fideieius erant participes. De qͥb
ante passionẽ eius dictũ erat Neq:¬
enĩ fr̃s eius credebant in eum
Et notum factum ẽ omnib: habi¬
tantib: hierus alem ita ut appel¬
laretur ager lingua eorum
acheldemach. Linguaeorum
dicit qui habitabant hierusalẽ
quod non est mirũ : et si utrique
loquebantur hebraice: dista¬
bat tam̃ proprietas linguae
nicȩ passionis discimus ubiidem
polrus &iã nolens loquela sua
proditus est ẽẽ galileus Et sta
Et his dictis statuerunt duos
Ioseph qui uocabatur barnabas
qui cognominatus est iustus & ma¬
thiam ubinos in hacsententiaius¬
stus legimus in ipso quoq: greco
iustus est positũ quod silatinum
nom̃ eẽ credimus uidetur quia
tantȩ uirtutis uirille fuerit.
ut euiã aromanis qui eũ nosse po¬
terant iustitiae nom̃ acceperit
Sinautẽ hebreũ nom̃ ẽ potest
interp̃tari parcens uel ipse alle¬
uatur. ut in libro hebreorũ nomi¬

Expanded text:
legentibus quia fratres Domini eo tempore legentibus quia fratres Domini eo tempore fidei ejus erant participes, de quibus ante passionem ejus dictum erat: Neque fratres ejus credebant in eum. Et notum factum est omnibus habitantibus Jerusalem, ita ut appellaretur ager ille lingua eorum Haceldama. Lingua eorum dicit qui habitabant Jerusalem, quia nimirum, etsi utrique loquebantur Hebraice, distabat tamen proprietas linguae nicae passionis discimus, ubi idem Petrus etiam nolens, loquela sua proditus est, esse Galilaeus. Et staEt his dictis, statuerunt duos: Joseph, qui vocabatur Barsabas, qui cognominatus est Justus, et Matthiam. Ubi nos in hac sententia Justus legimus, in ipso quoque Graeco Justus est positus. Quod si Latinum nomen esse credimus, videtur quia tantae virtutis ille vir fuerit, ut etiam a Romanis, qui eum nosse potuerant, justitiae nomen acceperit. Sin autem Hebraeum nomen est, potest interpretari, parcens, vel, ipse allevatus, ut in libro Hebraeorum nomi
Abbreviated transcription (Latin):
esse non uiri sed feminȩ id est ñ
eunuchi sed dominȩ eius . reginȩ
uidelicet aet hiopum. quaesicut
ex ueterũ monumentis comperi¬
mus omnes antiquitus sic appel¬
larisolebant. Scripsi in eodem
qui etiam tad deus uocabatur.
missum fuisse eum ad abgarũ
regẽ osroenȩ ut ecclesi astica tra¬
dit historia sed diligentius post¬
modum ipsam historiã ecclesias¬
sticã inspiciens repperi non ibi
esse scriptũ qui atad deus apłs
unus ex duo decim sed thad deus
unus ex septuaginta discipulis
fuerit distinatus. Non autẽ mihi
imputandũ errorẽ reor. ubi au¬
ctoritatẽ magnorũ sequens do¬
ctorũ quae in illorũ opusculis
inueni absq scrupulo suspicienda
credidi. Cum mulierib: & maria
matre ihũ & fratrib eius Fra¬
trib: ihũ non mariae dicit Nãq
ingrȩco manifesta dis tinctio est.
qđ absq ulla dubietate pronom̃ ẽ
apud eos generis masculini cura¬
uit nãq beatus lucas intimare

Expanded text:
esse non viri, sed feminae, id est, non esse non viri, sed feminae, id est, non eunuchi, sed dominae ejus, reginae videlicet Aethiopum, quae, sicut ex veterum monimentis comperimus, omnes antiquitus sic appellari solebant. Scripsi in eodem qui etiam Thaddaeus vocabatur, missum eum ad Abgarum fuisse, regem Osroenae, ut ecclesiastica tradiderit historia; sed diligentius postmodum ipsam historiam ecclesiasticam inspiciens, reperi non ibi esse scriptum, quia Thaddaeus apostolus unus ex duodecim, sed Thaddaeus unus ex septuaginta discipulis fuerit destinatus. Non autem mihi imputandum errorem reor, ubi auctoritatem magnorum sequens doctorum; quae in illorum opusculis inveni, absque scrupulo suscipienda credidi. Cum mulieribus et Maria matre Jesu, et fratribus ejus. Fratribus Jesu, non Mariae dicit. Namque in Graeco manifesta distinctio est, quod absque ulla dubietate pronomen est, apud eos, generis masculini. Curavit namque beatus Lucas intimare
Abbreviated transcription (Latin):
liber mastrrilogi quibeatihie¬
ronimi nomine acp̃fatione adti¬
tulatur. quã uisidem hieronimus
libriillius non auctor sed interpres
eusebius autem auctor extitisse
narretur. Porro xsidorus arbi¬
tratur huncsimonẽ esse qui post
ia cobum fratrẽ dñi hier o solrmã
rexit ecclesiã ac subtraianocrucis
mastrrio coronatus est cumcen¬
tum uiginti esset annorũ : quem
& nos olimin primo actus apłorũ
libro secutisumus Non ea quae
scripsit scrupulosius discutientes.
sed simplicit̃ eius dictis auscultan¬
tes rati qđ haec ipse decertis ueterũ
historiis didicerit qđ neadhuc
quidem negare audemus maxi¬
mecum ille qui prȩfatas apostoloꝵ
passiones scripsit. ipse secertissi¬
me incesta & falsa scripsisse pro¬
diderit. Dicit enĩ quia candacis
eunuchus quem baptizas set phi¬
lippus iniudea eo tempore fuerit
in aethiopia quomatheus ibi do¬
cebat eiq: docenti auxiliũ tulerit :
cum manifestũ sit candacen nom̃

Expanded text:
liber Martyrologii, qui beati Hieliber Martyrologii, qui beati Hieronymi nomine ac praefatione attitulatur, quamvis idem Hieronymus illius libri non auctor, sed interpres, Eusebius autem auctor exstitisse narretur. Porro Isidorus arbitratur hunc Simonem esse, qui post Jacobum fratrem Domini Jerosolymorum rexit Ecclesiam, ac sub Trajano crucis martyrio coronatus est, cum centum et viginti esset annorum, quem et nos olim in primo Actus apostolorum libro secuti sumus, non ea quae scripsit scrupulosius discutientes, sed simpliciter ejus dictis auscultantes, rati quod haec ipse de certis veterum historiis didicerit. Quod ne adhuc quidem negare audemus, maxime cum ille qui praefatas apostolorum passiones scripsit, ipse se certissime incerta et falsa scripsisse prodiderit. Dicit enim quia Candacis eunuchus, quem baptizasset Philippus in Judaea, eo tempore fuerit in Aethiopia, quo Matthaeus ibi docebat, eique docenti auxilium tulerit, cum manifestum sit Candacem nomen
Abbreviated transcription (Latin):
uerbo diceretur. Dñe suntempo¬
pore hoc restitues regnũ populoisrł
Cumq intuerentur incaelum eun¬
tem illum Ingrȩco ita habetur
Etcum intenderent incaelum
eunte illo quoduidelicet incelũ
intenderent quo ibat ipse unde
eis & angelidicunt Quid statis
aspicientes in caelũ. Quia uero
&iam eum qui in caelũ ibat intue¬
bantur sequente angelorũ uerbo
demonstratur cumdicitur Sic
ueniet quem ad modũ uidiftis eũ
euntẽ in caelũ. Et cum introisseñ
nebant. Et cum in troissent ciuita¬
ubimansionẽ habebant. Nam &
ingrȩco ita positus est ordo uerbo¬
rum. Et cum in troissent incȩnacu¬
lum ascenderunt ubierant manen
ordo nominũ Petrus & andreas
&ia cob: & iohannes & simon telotes
et iudas ia cobi hos referunt his¬
storiae in quib: a postolorũ passio¬
nes continentur & aplurib: depu¬
tantur a pocrife praedicasse in ꝑ¬
sida ibiq a templorũ pontificib
in ciuitate suannir occisos gloriosũ
subisse mastrriũ quib astipulat᷑

Expanded text:
erbo diceretur: Domine, si in tempore hoc restitues regnum populo Israel. Cum intuerentur in coelum euntem illum. In Graeco ita habetur: Et cum intenderent in coelum eunte illo; quod videlicet in coelum intenderent, quo ibat ipse. Unde eis et angeli dicunt: Quid statis aspicientes in coelum? Quia vero etiam eum qui in coelum ibat intuebantur, sequente angelorum verbo demonstratur, cum dicitur: Sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum. Et cum introissent elum. Et cum introissent coenacmansionem habebant. Nam et in Graeco ita positus est ordo verborum: Et cum introissent in coenaculum, ascenderunt ubi erant manentordo nominum: Petrus et Andreas, et Jacobus et Joannes, et Simon Zelotes, et Judas Jacobi. Hos referunt historiae, in quibus apostolorum passiones continentur, et a plurimis deputantur apocryphae, praedicasse in Perside, ibique a templorum pontificibus in civitate Suanir occisos, gloriosum subiisse martyrium. Quibus astipulatur et