comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑstitiosius magis quã uerius etiã eos qui cũ gen¬
tiles fuer int & unã uxorẽ habuerint. qua amissa
post baptimũ xp̃i alterã duxerint putant in sacer¬
dotiũ ñ legendos. cũ utiq si hoc obseruandũ sit.
illi magis ab episcopatu arceri debeant qui ua¬
gantur ꝑ meretrices ante exercentes libidinem.
unã regenerati uxorẽ deceꝑ int. & multostabiliuᷤ
sitfornicatũ eẽ cũ plurib quã digamũ repꝑiri:
quia in alio infelicitas matrimonii ẽ: in alio.
ad peccandũ ꝓna lasciuia. Montanus & qui no¬
uati scisma sec tantes sibi nom̃ mundiciȩ p̃sũp¬
sere. putant sedã coniugia matrimonia ab ȩc¬
clesiȩ cõmunione ꝓhibenda. c̃ũ apł̃s de ep̃is oe
p̃sbiteris hoc p̃cipiens utiq in cȩt̃is relaxarit.
ñ quo hortetur ad scda matrimonia: sed quo
necessitati carnis indulgeat. Seribit & tertul¬
lianus de monogamia librũ hereticũ quẽ apło

Expanded text:
superstitiosius magis quam verius, etiam eos qui cum Gensuperstitiosius magis quam verius, etiam eos qui cum Gentiles fuerint, et unam uxorem habuerint, qua amissa, post baptismum Christi, alteram duxerint, putant in sacerdotio non legendos: cum utique, si hoc observandum sit, illi magis ab episcopatu arceri debeant, qui vagam per meretrices ante exercentes libidinem, unam regenerati uxorem acceperint: et multo detestabilius sit fornicatum esse cum pluribus, quam digamum reperiri; quia in alio infelicitas matrimonii est, in alio ad peccandum prona lascivia. Montanus et qui Novati schisma sectantur, nomen sibi munditiae praesumpsere: putantque secunda matrimonia ab Ecclesiae communione prohibenda: cum Apostolus de episcopis et presbyteris hoc praecipiens, utique in caeteris relaxarit: non quod hortetur ad secunda matrimonia; sed quod necessitati carnis indulgeat. Scripsit et Tertullianus de Monogamia librum haereticum: quem Apostolo
Abbreviated transcription (Latin):
quippe aliquẽ adolescentulũ coniugẽ ꝑdis¬
se. & carnis necessitate suꝑatũ accepisse uya
sedãm. quã & ipsam statim amiserit & deis¬
ceps uixerit continent̃: aliũ uͦ usq ad sene¬
tam habuisse matrimoniũ & uxoris usũ it
pleriq estimant felicitate nũquã a carnis
lior. pudicitior. continentior: Utiq ille que
infelix etiã in scđõ matrimonio fuit & poss
pudice & sc̃ẽ conũsatus ẽ: & ñ is qui ab ipos
amplexu nec senili ẽ seꝑatus ȩtate. Nonsibi
gͦ applaudat quicũq quasi monogamꝰ eligit᷑
qđ oñi digamo sit melior: cũ in eo magis sitt
electa felicitas quã uoluntas. Quidã de hoc
loco ita sentiunt Iudaicȩ inqͥunt consuen¬
diniꝰ fuit. uel binas uxores habere uel plurt
qđ etiã in ueti lege de abrahã &e iacoblegi
a hoc nc̃ uolunt eẽ p̃ceptũ ne is qui ep̃c eligendus
ẽ uno tẽpore duas parit̾ uxores habeat. Multi

Expanded text:
quippe aliquem adolescentulum conjugem perdidisquippe aliquem adolescentulum conjugem perdidisse, et carnis necessitate superatum, accepisse uxorem secundam, quam et ipsam statim amiserit, et deinceps vixerit continenter; alium vero usque ad senectam habuisse matrimonium, et uxoris usum, ut plerique existimant felicitatem, numquam a carnis  melior, pudicitior, continentior? Utique ille qui infelix etiam in secundo matrimonio fuit, et postea pudice, et sancte conversatus est, et non is qui ab uxoris amplexu nec senili est separatus aetate. Non sibi ergo applaudat, quicumque quasi monogamus eligitur, quod omni digamo sit melior, cum in eo magis sit electa felicitas, quam voluntas. Quidam 697 de hoc loco ita sentiunt: Judaicae, inquiunt, consuetudinis fuit, vel binas uxores habere, vel plures: quod etiam in veteri Lege de Abraham et Jacob legimus: et hoc nunc volunt esse praeceptum, ne is qui episcopus eligendus est, uno tempore duas pariter habeat uxores. Multi
Abbreviated transcription (Latin):
tanquã dĩ dispensatorẽ: ñ ꝓteruũ. ñ iracundũ.
ñ uinolentũ ñ ꝑcussorẽ . ñ turpis lucri appe¬
titorẽ Primũ itaq sine crimine sit qd
puto alio ũbo ad timotheũ inrephensibilẽ nons¬
natũ: ñ quo eo tantũ tempore quo ordinandus
ẽ sine ullo sit erimine. p̃teritas maculas noua
conũsatione deleuerit sed exeo tempore quo
xp̃mrenatus ẽ nulla peccati conscientia mn¬
deatur Quomͦ en ĩ potest p̃ses ȩccłȩ auferre
malũ de medio eius qui in delictũ simile cor¬
rit: Aut qua lib̾tate corriꝑe peccantẽ. cuit¬
tussibi ipse respondeat. eade ad misisse quȩ a
ñ głam. Oportet autẽ illũ &. testimoniũ habe
bonũ ab his qui foris sunt. ut ñ in obꝓbriũ i¬
cidat oe in laqueũ diaboli. Qc autem ait un
uxoris uir. sic intelligere debemꝰ ut ñ omẽm
monogamũ digamo putemꝰ eẽ meliorẽ. seaqͦ
ispossit ad monogamiã & continentiã cohon¬
tari. qui sui exemplũ p̾̃ferat in docendo. Est

Expanded text:
tanquam Dei dispensatorem. Non protervum, non iracundum, non vinolentum, non percussorem, non turpis lucri appetitorem . Primum itaque sine crimine sit, quod puto alio verbo ad Timotheum, irreprehensibilem nominatum. Non qui eo tantum tempore, quo ordinandus est, sine ullo sit crimine, et praeteritas maculas nova conversatione deleverit: sed ex eo tempore, quorenatus est, nulla peccati conscientia remordeatur. Quomodo enim potest praeses Ecclesiae auferre malum de medio ejus, qui in delicto simili corruerit? Aut qua libertate corripere peccantem, cum tacitus sibi ipse respondeat, eadem admisisse quae cornon gloriam. Oportet autem illum et testimonium habere bonum ab his qui foris sunt, ut non in opprobrium incidat, et in laqueum diaboli. Quod autem ait, unius uxoris vir, sic intelligere debemus: ut non omnem monogamum digamo putemus esse meliorem; sed quo is possit ad monogamiam et continentiam cohortari, qui sui exemplum praeferat in docendo. Esto
Abbreviated transcription (Latin):
ũtunt docentes quȩ ñ oportet. turpis lucrigrã
Qui ȩccłȩ fut̾iis ẽ pͥnceps: habeat eloquentiã
cũ uitȩ integritate sociatã. ne oꝑa absq sermone
sint tacita & dicta factis deficientib erubescant:
maxime cũ sint ñ pauci sed plures. nec subditi
sed pt̾ui qui ñ curent illud psalmistȩ dicere. ñ ne¬
dõ subiecta ẽ anima mea: sed bonã m̃tiũ sem̃tẽ¬

Expanded text:
domos, docentes quae non oportet, turpis lucri gratia. domos, docentes quae non oportet, turpis lucri gratia. Qui Ecclesiae futurus est princeps habeat eloquentiam cum vitae integritate sociatam, ne opera absque sermone sint tacita, et dicta factis deficientibus erubescant: maxime cum sint non pauci, sed plures: nec subditi, sed protervi, qui non curent illud Psalmistae dicere: Nonne subjecta est Deo anima mea ? Sed bonam
Abbreviated transcription (Latin):
ticos siue iudȩos & scłi istiꝰ sapientes. Et suꝑo¬
ra quide quȩ in ep̃i uirtutib posuit. ad uitã
ꝑtinent: hoc uͦ quod ait. ut potens sit conso¬
lari in doctrina sana & contradicentes ar¬
guere. referendũ ẽ ad seientiã: quia si ep̃i
tantũ scã sit uita sibi potest ꝓdesse sic uiuenꝰ
Porro si es doctrina &e sermone fuerit eru¬
ditus. potest ceteros quoq instruere. &. ñsli
instruere et docere suos sed &x adũsarios reꝑ¬
cutere: qui nͥ refutati fuerint atq conuie ͭ
facile queunt simpliciũ corda puerter Ii
no dantes. putant peccatũ eẽ si scripturas legerid:
& eosqui inlege dnĩ meditant᷑ die ac noc te quasi
garrulos in utilesq contẽnunt. ñ animadũtentes
apłm pꝰ cathalogũ conũsationis ep̃i etia doctri¬
nã simplicit̾ p̃cepisse
St̃ en ĩ multi & ñ subditi. uani loqui & m̃tiũ
deceptores. maxime qui de circũcisione sunt. qͥb

Expanded text:
saeculi istius sapientes. Et superiosaeculi istius sapientes. Et superiora quidem quae in episcopi virtutibus posuit, ad vitam pertinent. Hoc vero quod ait: Ut potens sit consolari in doctrina sana: et contradicentes arguere, referendum est ad scientiam. Quia si episcopi tantum sit sancta vita, sibi potest prodesse sic vivens. Porro si doctrina et sermone fuerit eruditus, potest se caeterosque instruere: et non solum instruere, et docere suos: sed et adversarios repercutere: qui nisi refutati fuerint atque convicti, facile queunt simplicium corda 704 pervertno dantes, putant peccatum esse, si scripturas legerint: et eos qui in Lege Domini meditantur die ac nocte, quasi garrulos inutilesque contemnunt: non animadvertentes Apostolum post catalogum conversationis episcopi, etiam doctrinam similiter praecepisse. Sunt enim multi et non subditi, vaniloqui, et mentium deceptore
Abbreviated transcription (Latin):
ut quidã putant alibidine. ab uxoris amplexii:
sed ab om̃ib animi ꝑturbationib ne ad iracun¬
diã concitetur. ne. illũ tristitia deiciat. neter¬
ror exagitet. ne lȩtitia immoderata sustollat.
rata ẽ Et si exigitur ab om̃ib qͣntomagis ab ep̃o
qui patiens & mansuetus debet uicia ferre pec¬
cantũ. consolari pusillanimos. sustentare in¬
firmos. nulli malũ ꝓ malo reddere. sed uince¬
re in bonũ malũ: Adextremũ obtineat eũ qui
scđm doctrinã ẽ fidelẽ sermonẽ : ut quomͦ ser¬
mo dĩ fidelis ẽ & om̃i acceptione dignus. sic &e
ille talẽ se p̃beat. ut om̃e quod loquit᷑ fide dig¬
nũ existimetur: & ũba ipsius sint regula ueri¬
tatis Potens quoq sit eos qui scłi istꝰ turbinib
exagitant᷑ consolari: & ꝑsuã doctrinã infirma
p̃cepta destruere. Sana autẽ doc trina dr̃ad
distinctinonẽ languidȩ infirmȩq doctris
Talis quoq sit ut contradicentes arguat. here

Expanded text:
ut quidam putant a libidine et ab uxoris amplexu, ut quidam putant a libidine et ab uxoris amplexu, sed ab omnibus animi perturbationibus: ne ad iracundiam concitetur: ne illum tristitia dejiciat: ne terror exagitet, ne laetitia immoderata sustollat. rata est. Et si exigitur ab omnibus, quanto magis ab episcopo, qui patiens et mansuetus debet vitia ferre peccantium: consolari pusillanimes: sustentare infirmos: nulli malum pro malo reddere; sed vincere in bono malum. Ad extremum obtineat eum qui secundum doctrinam est fidelem sermonem, ut quomodo sermo Dei fidelis est, et omni acceptione dignus; sic et ille talem se praebeat, ut omne quod loquitur, fide dignum existimetur, et verba ipsius sint regula veritatis. Potens quoque sit eos qui saeculi istius turbinibus exagitantur, consolari, et per sanam doctrinam infirma praecepta destruere. Sana autem doctrina dicitur, ad distinctionem languidae infirmaeque doctrinae. Talis quoque sit, ut contradicentes a
Abbreviated transcription (Latin):
oe int̾ exemplaria futuroꝵ &t ea ipsa quȩ ꝑ
exemplaria p̃figurabant᷑. Quomͦ itaq man¬
suetudo. patientia. sobrietas. moderatio. absti¬
nentia lucri. hospitalitas quoq &e benignitas.
p̃cipue eẽ debent in ep̃o. & int̾ cunc tos laicoᷤ
eminentia: sic & castitasꝓpria & utita dixe¬
rim pudicitia sacerdotalis: ut ñ solũ ab oꝑe
se immundo abstineat: sed etiã a iactu ocłi
&t cogitationis errore. mens xp̃i corpus confec¬
unicuiq qđ meretur: nec accipiat. ꝑsonã in
iudicio Int̾ laici autẽ & ep̃i iustitiã hoc int̾¬
est. quod laicus potest apparere iustus in pau¬
ditos habet Sẽs autẽ quod grece. dcioye. dr magis
id significat.cũ ipsa scĩtas ẽ mixta piecati & ad
dim̃ refertur. Quẽ enĩ nos scm̃. greci at̃ ioñ. uo¬
cant. Quẽ autẽ illi oc̃ioñ: nospiũ dm̃ possumus
appellare. Sit quoq ep̃s & abstinens ñ tantum

Expanded text:
m, inter exemplaria futurorum et ea ipsa quae per m, inter exemplaria futurorum et ea ipsa quae per exemplaria praefigurabantur. Quomodo itaque mansuetudo, patientia, sobrietas, moderatio, abstinentia lucri, hospitalitas quoque et benignitas, praecipue esse debent in episcopo, et inter cunctos laicos eminentia: sic et castitas propria et ut ita dixerim pudicitia sacerdotalis, ut non solum ab opere se immundo abstineat, sed etiam a jactu oculi et cogitationis errore, mens Christi corpus confecunicuique quod meretur: nec accipiat personam in judicio. Inter laici autem et episcopi justitiam hoc interest, quod laicus potest apparere justus in pauditos habet. Sanctus autem quod Graece ὅσιος dicitur, magis id significat, cum ipsa sanctitas est mixta pietati, et ad Deum refertur. Quem enim nos sanctum, Graeci ἅγιον vocant: quem autem illi ὅσιον, nos pium in Deum possumus appellare. Sit quoque episcopus et abstinens: non tantum
Abbreviated transcription (Latin):
ut abono abducant oꝑe. uariis ꝑsecutionib
inqͥetant. Sit autẽ ep̃e & pudicus quẽ greci¬
c̃c qponiã uocant. & latinus int̾pres ũbi ambi¬
guitate deceptus ꝓpudico prudentẽ tͣnstulit.
Si autẽ laicis imꝑatur. ut ꝓpt̾ orationẽ absti¬
neant se ab uxorũ coitu. quid de ep̃o sentien
dũ ẽ. qui ecotidie ꝓsuis popłiq peccatis illibataᷤᷤ
do oblaturus ẽ uictimas: Relegamꝰ regnoꝵ
libros & inueniemꝰ sacerdotẽ abimelech de pa¬
nib ꝓpositionis noluisse prius dare dauid o
pueris eius nͥ int̾rogaret utrũ mundi ẽẽnt pue¬
ri amuliere: ñ utiq aliena. sed coniuge. Et nͥ
eos audisset ab heri & nudius t̃cius uacare ab
oꝑe coniugali: nũquã panes quos pͥus negaue¬
rat concessisset. Quantũ int̾ ẽ int̾ ꝓpositionis
panes &e corpus xp̃i:. Quȩ differentia int̾ um¬
brã & corpus. int̃ imaginẽ & corpusueritatẽ.¬

Expanded text:
ut a bono abducant opere, variis persecutionibus ut a bono abducant opere, variis persecutionibus inquietant. Sit autem episcopus et pudicus, quem Graeci σώφρονα vocant: et Latinus interpres verbi ambiguitate deceptus, pro pudico, prudentem transtulit. Si autem laicis imperatur, ut propter orationem abstineant se ab uxorum coitu: quid de edum est, qui quotidie pro suis populique peccatis illibatas Deo oblaturus est victimas? Relegamus Regum libros, et inveniemus sacerdotem Abimelech de panibus propositionis noluisse prius dare D. D. et pueris ejus, nisi interrogaret utrum mundi essent pueri a muliere, non utique aliena, sed conjuge? et nisi eos audiisset ab heri et nudius tertius vacasse ab opere conjugali, nunquam panes quos prius negaverat concessisset. Quantum interest inter propositionis panes et corpus Christi? quae differentia inter umbram et corpora, inter imaginem et veritate
Abbreviated transcription (Latin):
catura ẽ homines temporis sui. & uiri n¬
niuitȩ. ac ta penitentia ad p̃dicationẽ ionȩ.
condemnabunt eos qui maiorẽ iona salua¬
torẽ audire contẽpserint: sic plurimi in po¬
płis ep̃os iudicent. subtrahentesse ab eccła¬
centes de quib puto & iohannẽ ad gaium
scribere Rarissime. fidelit̃ facis qđcũq
oꝑaris. in fr̃ĩb & hoc peregrinis qui testi¬
moniũ dedert̃ dilectioni tuȩ corã ȩcoła.
quos optime facis si p̃miseris dõ digne. Pro
quod futurũ erat in eccłi is iam tunc repre¬
hendit dicens. Scripsi etiam ȩcclȩ. sed qui
eius oꝑa quȩ facit. malis ũbis detrahens.
de nobis & ñ sufficit ei qđ ipse ñ recipit fr̃s
sed o uolentes ꝓhibet. & de ȩccła eicit lere
nunc ẽ cernere qđ p̃dictũ ẽ: in plerisq
urbib ep̃ossiue prbos. silaicos uiderint
hospitales. amatores bonoꝵ. inuidere. fre¬
mere. ex cõmunicare. de ecclã expellere.

Expanded text:
catura est homines temporis sui: et viri Ncatura est homines temporis sui: et viri Ninivitae, acta poenitentia ad praedicationem Jonae, condemnabunt eos qui majorem Jona Salvatorem audire contempserunt: sic plurimi in populis episcopos judicent, subtrahentes se ab ecclesiacentes; de quibus puto et Joannem ad Caium scribere: Charissime, fideliter facis quodcumque operaris in fratribus, et hoc peregrinis, qui testimonium dederunt dilectioni tuae coram Ecclesia: quos optime facis, si praemiseris Deo digne: pro quod futurum erat in Ecclesiis, jam tunc reprehendit dicens: Scripsi etiam Ecclesiae: sed qui ejus opera, quae facit malis verbis detrahens de nobis: et non sufficit ei quod ipse non recipit fratres, sed et volentes prohibet, et de Ecclesia ejicit. Vere nunc est cernere quod praedictum est, in plerisque urbihospitales, amatores bonorum; invidere, fremere, excommunicare, de Ecclesia expellere,
Abbreviated transcription (Latin):
uatẽ. Melior autẽ ẽ uixta salomonẽ modi.
acceptio cũ iustitia. quã multa genimina
ii imitator ẽẽ apłi cupit. habens uictũ & ues-¬
tũ his tantũ debet eẽ contentus. Qui alta¬
iseruiunt: de altario uiuunt. Niuunt
iquit: & ñ diuites fiunt. Unde ce es nobis ex.¬
iitur ẽxona. & una tantũ tunica indum̃.
eede crastino cogitamꝰ. Turpis lucri adeptio
plusquã de p̃sentib cogitare. Huc usq quid
eplicatur
Ded hospitalen. bonoꝵ amatorẽ. castũ. iu¬
qui sedmn dĩ doctrinã ẽ. fidelem sermonem:
ut potenssit consolari in doctrina sana &
contͣdicentes arguere Ante om̃a. hospitalitaᷤᷤ
futuro ep̃o denuntiat᷑. Si enĩ om̃s illud de eugłio
audire desiderant. hospes fui & suscepistis me:
qͣntomagis ep̃c. cuius domus om̃iũ cõmune
eẽ debet hospitiũ: Laicus enĩ unũ aut duoᷤᷤ
Sed uereor ne quomͦ regina austri uenienꝰ
a finib t̾rȩ audire sapienti ã salomonis iudi¬

Expanded text:
pietatem. Melior autem est, juxta Salomonem, modica pietatem. Melior autem est, juxta Salomonem, modica acceptio cum justitia, quam multa genimina ui imitator esse Apostoli cupit, habens victum et vestitum, his tantum debet esse contentus . Qui altario serviunt, de altario vivant . Vivant, quit, non divites fiant. Unde et aes nobis excutitur de zona: et una tantum tunica induimur : nec de crastino cogitamus. Turpis lucri appetitio est, plusquam de praesentibus cogitare. Hucusque quid non explicatur. Sed hospitalem, bonorum amatorem, castum, juqui secundum doctrinam est, fidelem sermonem, ut potens sit consolari in doctrina sana, et contradicentes arguere. Ante omnia hospitalitas futuro episcopo denuntiatur. Si enim omnes illud de Evangelio audire desiderant: Hospes fui, et suscepistis me : quanto magis episcopus, cujus domus omnium commune esse debet hospitium! Laicus enim unum aut duos, Sed vereor ne, quomodo regina Austri veniens a finibus terrae audire sapientiam Salomonis , judi
Abbreviated transcription (Latin):
tẽplũ ministrare dõ.uinũ om̃ino ñ bibere q
narareũ quandiu scam̃ comã nutriat. nichi
contaminatũ. nichil mortale conspicere. &
a uino abstinere .x abuua passa & delicatior
duolet: ego loquor iuxta conscientiã meã. Scio
ibstinentiã & nocuisse int̾missã & ꝓfuisse
petitã Post uinolentiã. etiã hoc p̃cipit. ne ꝑcus¬
e sit Qđ quidẽ & simplicit᷑ intellectũ ȩdificat
udientẽ ne facile manũ porrigat. ad cedendũ.
r inos alterius uerberandũ insanus erũpat.
Ielius autẽ ẽ ut ñ ꝑcussorẽ illũ eẽ dicamꝰ qui
unsuetus & patiens seit in tempore quid loquen¬
ũ sit quid tacendũ nec sermone inutili consci¬
p̃hendit᷑. sed hoc ut dixi ne contumeliosus &
rrulus ꝑdat eũ quẽ potuit modestia & leni-¬
ite corrigere. Turpis quoq lucri appetitus:
beo qui ep̃c fut̾us ẽ. ẽẽ debet alienus. St̃ enĩ
ulti docentes quȩ ñ oportet. turpis lucri grã:
ui totas domos subũtunt. & putant questũ eẽ

Expanded text:
inistrare Deo, vinum omnino non bibere : et Nazaraeum quamdiu sanctam comam nutriat, et nihil contaminatum, nihil mortale conspiciat, et a vino abstinere, et ab uva passa, et a dilutiori quod volet: ego loquor conscientiam meam: scio mihi abstinentiam, et nocuisse intermissam, et profuisse repetitam. Post vinolentiam autem hoc praecipit, ne percussor sit: quod quidem et simpliciter intellectum aedificat audientem, ne facile manum porrigat ad caedendum: ne in os alterius verberandum insanus erumpat. Melius autem est, ut non percussorem illum dicamus esse, qui mansuetus et patiens, scit in tempore quid loquendum sit, quidve tacendum: nec sermone inutili, conscireprehenditur, sed hoc ut dixi: ne contumeliosus et garrulus perdat eum, 701 quem potuit modestia et lenitate corrigere. Turpis quoque lucri appetitus ab eo qui episcopus futurus est, esse debet alienus. Sunt enim multi docentes quae non oportet, turpis lucri gratia: qui totas domos subvertunt, et putant quaestum esse
Abbreviated transcription (Latin):
uert̃ debere paulũ & cȩt̾a quȩ in ara scripta
fuert̃ sequi & ea quȩ athenienses faciebant
facere. qr cũ atheniensib incultura ignoti
dĩ ex parte consenserat: Absit. ut argum̃tũ &
scolasticã ele gantiã in calũpniã trahã.
Nemo ẽ tã sicarius. tã parricida. tã uenefi¬
unũ bonũ illiꝰ uidens ꝓbauero & inceteriꝰ

Expanded text:
verant, debere Paulum et caetera, quae in ara scripta verant, debere Paulum et caetera, quae in ara scripta fuerant, sequi, et ea quae Athenienses faciebant, facere: quia cum Atheniensibus in cultura ignoti Dei ex parte consenserat. Absit ut argumentum et scholasticam elegantiam in calumniam traham. Nemo est tam sicarius, et tam parricida, tam venefiunum bonum illius videns probavero, et in caeter
Abbreviated transcription (Latin):
destructordũ aduersũ pũsos doctores agit:
deos quos impugnabat asseruit: quib breuit̃
respondendũ ẽ. Sicut in eo qđ ait corrum-
ipsius en ĩ & genus sumꝰ. ñ statĩ totã menan¬
dri comediã &x arati librũ ꝓbauit. sed opor¬
tunitate ũsiculi abusus ẽ. ita & inp̃senti loco
ñtotũ opus callimachi siue epimenidis qͦrũ
alt̃ laudes iouiscanit alt̃ de oraculis scripti¬
tat. ꝑ unũ uersiculũ confir᷑mauit s creten¬
sestantũ m̃daces uicio gentis increput. ñ ob
illã opinionẽ quast̃ arguti a poetis. s ob in¬
genitã m̃tiendi facilitatẽ. de ꝓpͥo eosgentis
auctore confutans. Qui autẽ putant totũ
librũ debere sequi eũ qui libri parte usus
script᷑as reciꝑe & multa alia quȩ apłs pau¬
lus de reconditis ẽ locutus fossumꝰ enĩ hoc
argum̃to dicere. quia apud athenienses ig¬
notũ dm̃ colere se dix̃ quẽ illi in ara annota¬

Expanded text:
destructor, dum adversus perversos doctores agit, destructor, dum adversus perversos doctores agit, deos quos impugnabat, asseruit. Quibus breviter respondendum est, sicut in eo quod ait: CorrumpIpsius enim et genus sumus, non statim totam Menandri comoediam, et Arati librum probavit; sed opportunitate versiculi abusus est: ita et in praesenti loco non totum opus Callimachi, sive Epimenidis, quorum alter laudes Jovis canit, alter de Oraculis scriptitat, per unum versiculum confirmavit: sed Cretenses tantum mendaces vitio gentis increpavit: non ob illam opinionem, qua sunt arguti a poetis, sed ob ingenitam mentiendi facilitatem, de proprio eos gentis auctore confutans. Qui autem putant totum librum debere sequi eum qui libri parte usus Scripturas recipere; et multa alia quae apostolus Paulus de reconditis est locutus. Possumus 709 enim hoc argumento dicere: quia apud Athenienses ignotum Deum colere se dixit, quem illi in ara annota
Abbreviated transcription (Latin):
tunitas exigebat. in morẽ apiũ quȩ de diũss
florib solent mella cõponere. & fauorũ el¬
lulas coaptare. St̃ qͥputent hc̃ uersũ de call¬
macho cirinensi poeta sũptũ &e aliqua ex
parte ñ errant Si qͥde ot ipse in laudib: ioll
aduersũ cretenses scriptitans qui sepulchrũ se
ostendere gł abantur. ait. cretenses semꝑ m̃da¬
ces qui &e sepulchrũ eiussacrilega m̃te fabrica¬
tist Uerũ ut supͣ diximꝰ integer uersus de epi¬
menide poeta ab apło sũptus ẽ: & eius callima¬
chus in suo poemate ẽ usus exordio. siue uulga¬
re ꝓuerbiũ quo cretenses fallaces appellabant᷑.
sine furto alieni oꝑis in metrũ retulit Putant
falla ces. qđ iouis sepulchrũ in ante constru¬
xerint. Sienĩ inqͥunt epimenides. siue calli¬
macus ꝓpt̾ea cretenses fallaces& malas bestiã
arguuiit & uentres pigros quod diuina ñ sen¬
tiant & iouẽ qui regnet incȩlo. in sua insula

Expanded text:
tunitas exigebat, in morem apium, quae de diversis tunitas exigebat, in morem apium, quae de diversis floribus solent mella componere, et favorum cellulas coaptare. Sunt qui putent hunc versum de Callimacho Cyrenensi poeta sumptum, et aliqua ex parte non errant. Siquidem et ipse in laudibus Jovis adversus Cretenses scriptitans, qui sepulcrum ejus se ostendere gloriabantur, ait: Cretenses semper mendaces: qui et sepulcrum ejus sacrilega mente fabricati sunt. Verum, ut supra diximus, integer versus de Epimenide poeta ab Apostolo sumptus est; et ejus Callimachus in suo poemate est usus exordio. Sive vulgare proverbium, quo Cretenses fallaces appellabantur, sine furto 708 alieni operis in metrum retulit. Putantfallaces, quod Jovis sepulcrum inane construxerint. Si enim, inquiunt Epimenides sive Callimachus, propterea Cretenses fallaces, et malas bestias arguunt, et ventres pigros, quod divina non sentiant; et Jovem, qui regnet in coelo, in sua insula
Abbreviated transcription (Latin):
de menandri comedia uersũ sũpsit iãbicũ cor¬
rũpunt mores bonos colloqͥa mala. Nec mirũ
siꝓ oportunitate tẽporis gentiliũ poetarũ ũsib
abutat᷑: cũ etiã de inscriptione arealiqua cõmu¬
tans ad athenienses locutus sit Pertͣnsiens eni
inqͥt oe contẽplans sculpturas ur̃aᷤ. inueni &
arã in qua supͣ scriptũ ẽ. ignoto dõ. Qđ itaq igno¬
rantes colitis. hoc ego annuntio uobis Inscrip¬
tio autẽ arȩ ñ ita erat ut paulus asseruit ig¬
et europȩ oraffricȩ. diis ignotis oe peregrinis
Uerũqr paulus ñ plurib dus indigebat igno¬
tis s uno tantũ ignoto dõ. singulari ũbo usis
ẽ ut doceret illũ suũ eẽ dm̃ quẽ athenienses
in arȩ titulo p̃notassent & recte eũ scientesco¬
lere deberent. quẽ ignorantes uenerabantur.
& nescire ñ poterant. Hoc autẽ paulus facielitt
raro: & ut loci potius quã ostentationis opor¬

Expanded text:
de Menandri comoedia versum sumpsit iambicum: Corde Menandri comoedia versum sumpsit iambicum: Corrumpunt mores bonos colloquia mala Nec mirum si pro opportunitate temporis, gentilium poetarum versibus abutatur: cum etiam de inscriptione arae aliqua commutans, ad Athenienses locutus sit: pertransiens enim, inquit, et contemplans culturas vestras, inveni et aram in qua superscriptum est: Ignoto Deo. Quod itaque ignorantes colitis, hoc ego annuntio vobis. Inscriptio autem arae non ita erat, ut Paulus asseruit, iget Europae, et Africae; diis ignotis et peregrinis. Verum quia Paulus non pluribus diis indigebat ignotis, sed uno tantum ignoto Deo, singulari verbo usus est: ut doceret illum suum esse Deum, quem Athenienses in arae titulo praenotassent: et recte eum scientes colere deberent, quem ignorantes venerabantur, et nescire non poterant. Hoc autem Paulus faciebat raro, et ut loci potius quam ostentationis oppor
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝓpħȩ confusionis & alii offensionũ os
quoscũq uiciosos ꝓpħasscriptura cõmemo¬
rat.: siue quia de oraculis scripserit atq res¬
ponsis quȩ & ipsa futura pͣnuntient & ea quȩ
uentura sunt amulto ante p̃dicant. Neniq
ipse liber: oraculorũ titulo p̃notatur: quẽ
ret quid gentiliũ diuinatio polliceretur.
ot in tẽpore abusũ ẽẽ uersiculo scribentẽ
ad titũ qui erat cretȩ ut falsos cretensium
autẽ paulus ñ solũ in hoc loco: sed etiã in aliis
fecisse dep̃hendit᷑ In actib quippe apłorũ
cũ concionaret᷑ ad popłm oe in ariopago que
ẽ curia atheniensiũ disputaret: int̾ cȩt̃a ait
Sicut & quidã de ur̃is poetis dixerunt. ipsuis
enĩ & genus sumꝰ quod emistichiũ in foenome¬
nis arati legitur. quẽ cicero in latinũ sermonẽ
tͣnstulit: & germanicus cesar. & nuꝑ auienus.
& multi quos enumerare ꝑlongũ ẽ Ad chorin
locorũ uiciniã atheniensiũ sapore conditist̃.

Expanded text:
et prophetae confusionis, et alii offensionum; et quoscumque vitiosos prophetas Scriptura commemorat: sive vere, quia de Oraculis scripserit atque responsis, quae et ipsa futura praenuntient, et ea quae ventura sunt multo ante praedicant. Denique ipse liber, Oraculorum titulo praenotatur: queret quid gentilium divinatio polliceretur: et in tempore abusum esse versiculo, scribentem ad Titum qui erat Cretae: ut falsos Cretensium autem Paulus non solum in hoc loco, sed etiam in aliis fecisse deprehenditur. In Actibus quippe apostolorum, cum concionaretur ad populum, et in Areopago, quae est curia Atheniensium, disputaret, inter caetera ait: Sicut et quidam de vestris poetis dixerunt: Ipsius enim et genus sumus , quod hemistichium in Phoenomenis Arati legitur: quem Cicero in Latinum sermonem transtulit; et Germanicus Caesar, et nuper Avienus, et multi, quos enumerare perlongum est. Ad Corintlocorum 707 viciniam Atheniensium sapore conditi sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
tior cõputatur. Iccusationis occasio ẽ: adiu¬
ratũ ꝑ regẽ freq̃ntius ñ bibisse Nomunt ut
bibant: bibunt ut uomant. Pigestio uentri
& guttur: uno oᷤcupant᷑ officio. Hoc nẽ dixiss
o ubicũq saturitas atq ebrietas fuerint bi
libido dnet᷑. Sperta uentrẽ & genitalia Pro
qualitate uicioꝵ: ordo m̃broꝵ Nũquã ebri
castũ putabo Qui & si uino consopitus dori¬
rit. tam̃ potuit peccare ꝑuinũ. Miram᷑ a utẽ a

Expanded text:
rtior computatur: accusationis occasio est, adjurtior computatur: accusationis occasio est, adjuratum per regem, frequentius non bibisse. Vomunt ut bibant, bibunt ut vomant. Digestio ventris, et guttur, uno occupantur officio. Hoc nunc dixissEt ubicumque saturitas atque ebrietas fuerint, ibi libido dominetur. Specta ventrem et genitalia, pro qualitate vitiorum ordo membrorum. Numquam ego ebrium castum putabo, qui et si vino consopitus dormierit, tamen potuit peccare per vinum. Miramur autem A
Abbreviated transcription (Latin):
in mansuetudine erudientẽ eos qui contra
labiis. rugata fronte. effrenatis conuiciis
facie int̾ pallorem ruboremq uariata cla¬
more ꝑstrepat &t errantes ñ tam ad bonũ res¬
hat quã ad malũ sua uesania p̾cipitet. Inde e
qd & salomon ait Ira ꝑdit etiã sapientes. Et
nra uiri iustitiã di ñ oꝑatur. Neq uͦ qui aliqͣn¬
do irascitur. iracundus sed ille dicit᷑ iracundis
qui crebro hac passione suꝑatur. Prohibet qͥa
bitur. ñ multo uino deditũ. Quale ẽ ditcẽ
ep̃m uideri uinolentũ. ut sensu occupato
uel ex altet risũ contͣ grauitatis decorẽ & la¬
biis dissolutis cachinnet. uel si paululũ triss
gultus ꝓrũpat & lacrimas: Longũ ẽ ire ꝑ
singula. & insanias quas ebrietas suggerit
explicare Uideas alios pocula intela ũten¬
tes. sciphũ in faciẽ iacere conuiuȩ: aliũ sci¬
sisuestib in uulnera aliena pruere. alioso
mare.: alios dormitare. Qui plus biberit. fo¬

Expanded text:
in mansuetudine erudientem eos qui contra in mansuetudine erudientem eos qui contra labiis, rugata fronte, effrenatis conviciis, facie inter pallorem ruboremque variata, clamore perstrepat: et errantes non tam ad bonum retrahat, quam ad malum sua saevitia praecipitet; inde est quod et Salomon ait: Ira perdit etiam sapientes ; Et: Ira viri justitiam Dei non operatur . Neque vero qui aliquando irascitur, iracundus est: sed ille dicitur iracundus, qui crebro hac passione superatur. Prohibet quoqibitur: Non multo vino deditum . Quale est autem episcopum videre vinolentum, ut sensu occupato, vel exaltet risum contra gravitatis decorem, et labiis dissolutis cachinnet: vel si paululum tristigultus prorumpat et lacrymas. Longum est ire per singula, et insanias quas ebrietas suggerit, explicare. Videas alios pocula in tela vertentes, scyphum in faciem jacere convivae: alios scissis vestibus in vulnera aliena proruere: alios clamare: alios dormitare: qui plus biberit, fo
Abbreviated transcription (Latin):
pcipi ep̃m fieri qui cogitationes & oꝑa in sua
habeat potestate &t uere credat in xp̃o: & nul¬
la subrepentiũ uiciorũ labe maculetur. Opor¬
tet enĩ epm sine crimine ẽẽ. tanquã dĩ dispen
satorẽ. Querit̾ gͦ int̾ dispensatore s ut fidelis
quis inueniatur & ñ coniedenꝰ & bibens cũ ebri¬
osis ꝑcutiat seruos aut ancillas sed incertũ
diũ expectet aduentũ. & det conseruis intẽ¬
pore cibaria. Int̾ uillicũ autẽ & familiã. hȩc
sola distantia ẽ quod conseruus p̃positus est
mentẽ. aut placentẽ sibi qđ ep̃e sit : sed quasi
bonũ uillicũ. id requirentẽ qđ plurib ꝓsit.
Non iracundũ. lracundus ẽ qui semꝑ irasci¬
tur.: & ad leuẽ responsionis aurã atq peccati.
quasi a uento foliũ cõmouetur. Et reuera ni¬
chil ẽ fedius p̃ceptore furioso. qui cũ debeat
eẽ mansuetus ot scđ̾m illud qđ scriptũ est.
seruũ autẽ dni ñ oportet litigarixarised hu¬
milẽ ẽẽ ad om̃s. doctorẽ mansue patientẽ.

Expanded text:
piscopum fieri, qui et cogitationes, et opera in sua habeat potestate, et vere credat in Christo, et nulla subrepentium vitiorum labe maculetur. Oportet enim episcopum sine crimine esse, tamquam Dei dispendispensatores, ut fidelis quis inveniatur: et non comedens et bibens cum ebriosis, percutiat servos et ancillas; sed incertum Dei exspectet adventum, et det conservis in tempore cibaria. Inter villicum autem et familiam haec sola distantia est quod conservus praepositus est mentem et placentem sibi quod episcopus sit, sed quasi bonum villicum, id requirentem, quod pluribus prosit. Non iracundum. Iracundus est, qui semper irascitur, et ad levem responsionis auram atque peccati, quasi a vento folium commovetur. Et revera nihil est foedius praeceptore furioso, qui cum debeat esse mansuetus et secundum illud quod scriptum est : Servum autem Domini non oportet rixari; sed humilem esse ad omnes, doctorem, patientem,
Abbreviated transcription (Latin):
possunt ȩccłȩ plus ꝓdesse. in ȩccłȩ erigere co¬
lũnas sed quos uel ipsi amant. uel quorũ sunt
obsequiis deliniti. uel ꝓ quib maiorũ quispiã
rogauerit. ut deteriora taceã qui ut clerici
crimine ẽẽ. tanquã dĩ dispensatorẽ Idem ẽ¬
gͦ prbt. qͥ oe ep̃s. Antequã cdiaboli instinctu
studia in religione fierent & diceret᷑ in po¬
pulis. ego sũ pauli. ego apollo. ego autẽ ce¬
phȩ. cõmuni prborũ consilio ȩccłȩ guberna¬
cretũ ẽ ut unꝰ de prb̃is electus suꝑ poneret᷑
cȩt̃is ad quẽ om̃is cura ȩcclȩ ꝑtineret. et
scismatũ semina tollerentur. Putet aliqͥs
ñ scripturarũ sed nrãm eẽ sententiã ep̃m¬

Expanded text:
possunt Ecclesiae plus prodesse, in Ecclesiae erigere copossunt Ecclesiae plus prodesse, in Ecclesiae erigere columnas: sed quos vel ipsi amant, vel quorum sunt obsequiis deliniti: vel pro quibus majorum quispiam rogaverit, et, ut deteriora taceam, qui ut clerici crimine esse, tamquam Dei dispensatorem. Idem epus; et antequam diaboli instinctu, studia in religione fierent, et diceretur in populis: « Ego sum Pauli, ego Apollo, ego autem Cephae , » communi presbyterorum consilio Ecclesiae gubernacretum est, ut unus de presbyteris electus superponeretur caeteris, ad quem omnis cura Ecclesiae pertineret, et schismatum semina tollerentur. Putat aliquis non Scripturarum, sed nostram esse sententiam, ep
Abbreviated transcription (Latin):
ũba dicentis. Paulus & timotheus serui
philippiscũ ep̃is &e cdiaconis: grã uobis &r
pax. & reliqua. Philippis una ẽ urbs mace¬
doniȩ: & certe in una ciuitate plures ut
nuncupant᷑ ep̃i eẽ ñ poterant. Sed qr eosdẽ
epõsillo tẽpore quos prbos appellabant:
ꝓptea in different̃ de ep̃is quasi de prb̃is
ẽ locutus Adhuc alicui uĩdet᷑ hõc ambiguũ:
ȩccłam dnĩ quã ad quisiuit ꝑsanguinẽ suũ
Et hic diligentiꝰ obseruate: quomꝰ uniꝰciuitatiᷤ
ephesi prb̃os uocanspostea eosde epõs dixerit.
Siquis uult reciꝑe eam epłam quȩ sub noĩe pau¬
li ad hebreos scripta ẽ & ibi ȩqualit̃ int̃ plu
res ȩccła diuidit. Siquidẽ ad plebẽ scribit fa¬
rete pͥncipib ur̃is &e subiecti estote. ipsi enĩ
st̃ qͥuigilant ꝓanimab ur̃is. quasi rationẽ red¬
dentes ne suspirantes hoc faciant. Si qͥde hoc
utile uobis ẽ. Et petrus qui ex fidei firmitate
nom̃ accepit. in epła sua loquit᷑ dicens Prbos gͦ

Expanded text:
entis: Paulus et Timothaeus servi Philippis cum episcopis et diaconis, gratia vobis et pax, et reliqua . Philippi una est urbs Macedoniae, et certe in una civitate plures, ut nuncupantur episcopi esse non poterant. Sed quia eosdem episcopos illo in tempore quos presbyteros appellabant, propterea indifferenter de episcopis quasi presbyteris est locutus. Adhuc alicui hoc videatur ambiguum, Ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo . Et hic diligentius observate, quomodo unius civitatis Ephesi presbyteros vocans, postea eosdem episcopos dixerit. Si quis vult recipere epistolam, quae sub nomine Pauli ad Hebraeos scripta est, et ibi aequaliter inter plue cura dividitur. Siquidem ad plebem scribit: Parete principibus vestris, et subjecti estote: ipsi enim sunt qui vigilant pro animabus vestris, quasi rationem reddentes, ne suspirantes hoc faciant: siquidem hoc utile vobis est . Et Petrus, qui ex fidei firmitate nomen accepit, in Epistola sua loquitur dicens: Presbyteros ergo
Abbreviated transcription (Latin):
diqͥt titũ discipłm cretȩ ut rudim̃ta nascentis
lȩ confirmaret & siqͥd uidebatur deeẽ corrige¬
t ipse ꝑgens ad alias nationes ut rursũ in eis xp̃
seret fundam̃tũ. Qd autẽ ait. ut ea quȩ deeranł
frigeres. ostendit necdũ eos ad plenã uenisse sci¬
ntia ueritatis x licet ab apło correcti fuerint:
an adhuc indigere correctione Om̃e autem qdđ
orrigitur. imꝑfectũ ẽ Nam & ingreco p̃positio¬
ip corrigeres ut scilicet ea quȩ ame correcta

Expanded text:
reliquit Titum discipulum Cretae, ut rudimenta nascentis Ecclesiae confirmaret, et si quid videbatur deesse, corrigeret, ipse pergens ad alias nationes, ut rursum in eis Christi jaceret fundamentum. Quod autem ait: ut ea quae deerant, corrigeres, ostendit necdum eos ad plenam venisse scientiam veritatis: et licet ab Apostolo correcti fuerint, tamen adhuc indigere correctione. Omne autem quod corrigitur, imperfectum est. Nam et in Graeco praepositiosupercorrigeres: ut scilicet ea quae a me correcta
Abbreviated transcription (Latin):
ñ aliquib circũ scripta temporib sed ꝑpetua.
sed et̃na: quȩ manifestata ẽ in nouissimis scliꝰ
ꝓp̃dicationẽ quȩ credita ẽ paulo doctori gen¬
tiũ & magistro. ut annuntiaretur in mundo.
& hominib nota fieret iuxta imꝑiũ saluato¬
risdĩ qui nossaluos eẽ uoluit. id quod polli-¬
citus fuerat implendo. Scribit autẽ apłstito
Rarissimo filio quod grece dr̃. printicia t ui¬
uͣ ficõ : et latino sermone ñ potest explicari:
Turinciũ. enĩ hoc potius sonat. cũ quis fi delis
&e ꝓprius er ut ita dicã legitimus siue germa¬
nius absq comparatione alterius appellatur
Ex quo intelligimus fuisse. & infiliis pauli
plurimã differentiã: quod alios haberet
tos & de uero matrimonio ac de libera ꝓcreatoᷤ.
aliosuͭ quasi ex ancilla & ex agar qui ñ possent
hereditatẽ acciꝑe cũ liberȩ filio isaac Sermo
quippe &e sapientia & doc trina qua titus xp̃i
eccłas instruehat. efficiebant eũ ꝓpͥũ apłi filiũ &t as

Expanded text:
poribus; sed perpetua, sed aeterna: quae manifestata est in novissimis saeculis, in praedicatione quae credita est Paulo doctori gentium, et magistro: ut annuntiaretur in mundo, et hominibus nota fieret, juxta imperium Salvatoris Dei, qui nos salvos esse voluit, id quod pollicitus fuerat implendo. Scribit autem Apostolus Tito charissimo filio, quod Graece dicitur, γνησίῳ τέκνῳ: et Latino sermone non potest explicari: γνήσιος enim hoc potius sonat, cum quis fidelis et proprius, et ut ita dicam legitimus sive germanus absque comparatione alterius appellatur. Ex quo intelligimus fuisse et in filiis Pauli plurimam differentiam, quod alios haberet tos, et de vero matrimonio, ac de libera procreatos: alios vero quasi ex ancilla et ex Agar, qui non possunt haereditatem accipere cum liberae filio Isaac. Sermo quippe et sapientia, et doctrina qua Titus Christi Ecclesias instruebat, efficiebant eum proprium Apostoli filium, et ab
Abbreviated transcription (Latin):
ñ tantũ uocati st̃. sed o electi. Electorũ qui
ipsorũ magna diũsitas. ꝓ uarietate oꝑuns
suũ atq sermonũ. Nec statĩ qui electus ẽ dl
uel iuxta electionẽ possidet fide. uel ius
fidẽ habet scientia ueritatis. Unde & salia¬
tor adiudȩos qui in eũ crediderant ẽ loci
Si ꝑmanseritis in ũbo meo. cognoscetis ues¬
tẽ ce uerias liberabit uos Et euangels
astatur. quod hȩc credentib quidẽ dixerit. sed nes¬
auitib ueritatẽ. quã conseqͥ possent. si in sermone
uit Querit᷑ quare ad id qđ ait. scdm fidẽ electo¬
nidi & cognitionẽ ueritatis. iunxerit. quȩ iuxta
netatẽ ẽ. utrũ nãsit aliqua ueritas quȩ ñ in pie¬

Expanded text:
ue ipsorum magna diversitas est pro varietate operum, sensuum atque sermonum. Nec statim qui electus Dei est, vel juxta electionem possidet fidem, vel juxta fidem habet scientiam veritatis. Unde et Salvator ad Judaeos qui in eum crediderant, est locutus: Si permanseritis in verbo meo, cognoscetis veritatem, et veritas liberabit vos . Et evangelista testatur, quod haec credentibus quidem dixerit, sed nescientibus veritatem, quam consequi possent, si in sermone rent. Quaeritur quare ad id quod ait: secundum fidem electorum Dei et cognitionem veritatis, junxerit, quae juxta pietatem est: utrumna
Abbreviated transcription (Latin):
unt in sua scientia ueritatẽ : sed ñ ẽ scientia illa¬
pitatis. Scientia pietatis ẽ. nosse legẽ. intellige
x ꝓpħas. euangelio credere. apłos ñ ignorare
sc tcont̾rio multi st̃. qui habent pietatis uerã
ugnitionẽ : sed ñ statim & cȩterarũ artiũ . & ea¬
ĩ de quib supͣm̃tionẽ fecimꝰ ueritatẽ Nȩx gͥ¬

Expanded text:
itatem, sed non est illa scientia pietatis. Scientia pietatis est nosse legem, intelligere prophetas, Evangelio credere, apostolos non ignorare. Et e contrario multi sunt, qui habent pietatis veram cognitionem, sed non statim et caeterarum artium, et earum, de quibus supra mentionem fecim
Abbreviated transcription (Latin):
raliter sit & immortalis &uerus. cȩti uͦ immor¬
talitẽ & ueritatẽ ex largitione illius conseqͣnt᷑:
&e aliud sit uerũ ẽẽ & quid habere ꝑsemet.
aliud in potestate donantis eẽ quod habeas. Sed
nec hoc silentio p̃tereundũ quomͦ ñ m̃dax ds̃.¬
ante ȩt̃na scła ȩt̾̃nã spoponderit uitã. Ex quo
iuxta historiã geneseos factus ẽ mundus. &
ꝑ uices noctiũ ac dierũ. & m̃siũ parit̃ & annoꝵ
tempora constituta st̃: in hoc curriculo. & rota
mundi tẽpora labunt᷑ & ueniunt. & aut fut᷑a
st̃ aut fuert̃. VUnde quida philosophorũ ñ pu¬

Expanded text:
raliter sit, et immortalis, et verus. Caeteri vero immorraliter sit, et immortalis, et verus. Caeteri vero immortalitatem et veritatem ex largitione illius consequantur, et aliud sit verum esse, quid habere per semet: aliud in potestate donantis esse quod habeas. Sed nec hoc silentio praetereundum puto, quomodo ante aeterna saecula aeternam spoponderit vitam. Ex quo, juxta historiam Geneseos, factus est mundus, et per vices noctium ac dierum, mensium pariter et annorum, tempora constituta sunt, in hoc curriculo et rota mundi tempora labuntur, et veniunt, et aut futura sunt, aut fuerunt. Unde quidam philosophorum non pu
Abbreviated transcription (Latin):
atẽ ante ꝓmisit. & postea fecit ẽẽ ꝑspicuã. nͥ sa¬
intiȩ suȩ quȩ erat semꝑ cũ patre. cũ letaret᷑
be ꝑfecto. & gauderet suꝑ filiis hominũ &
ꝓmisit eos quicũq in illa credituri eẽnt ha¬
ituros eos uitã ȩt̃nã. antequã orbis iaceret
indam̃ta. antequã maria diffunderet. mon¬
sstatueret. cȩlũ suspenderet. terrã deiecta
ñ quia possit m̃tiri. & nolit in falsitatis ũba
ũpere: sed quia qui pat̾ sit ueritatis. nullũ
se habeat m̃daciũ. scdm illud. fiat autem
remꝰ futura eẽ quȩ dicta st̃ & tota m̃te creden¬
tes ad consequenda ea quȩ uentura st̃ p̃parem̃
Non absq re uidet᷑ breuit̃ ꝑstringere. cur
ds soluss ce om̃is homo m̃dax apłi uoce dicat᷑
Et nͥ fallor quomͦ solus habere dr̃ immortali¬
tatẽ. cũ &x angłos & multas rationabiles fecerit
creaturas quib dederit immortalitatẽ: ita &
ueritatis sint amatores. sed quo ille solus natu¬

Expanded text:
 postea fecit esse perspicuam, nisi sapientiae suae, quae erat semper cum Patre, cum laetaretur orbe perfecto, et gauderet super filiis hominum, et repromisit eos quicumque in illa credituri essent, habituros esse vitam aeternam? Antequam orbis jaceret fundamenta, antequam maria diffunderet, montes statueret, coelum suspenderet, terram dejecta dacium non est. Non quia possit mentiri, et nolit in falsitatis verba prorumpere: sed quia qui pater sit veritatis, nullum in se habet mendacium, secundum illud: Fiat autem remus futura esse quae praedicta sunt, et tota mente credentes, ad consequenda ea quae ventura sunt, praeparemur. Non ab re videtur breviter perstringere, cur Deus solus verax, et omnis homo mendax, Apostoli voce dicatur. Et nisi fallor, quomodo solus habere dicitur immortalitatem, cum et angelos et multas rationabiles fecerit creaturas, quibus dederit immortalitatem: ita eton immortales, et veritatis sint amatores, sed quod ille solus natu
Abbreviated transcription (Latin):
mulatu d̃i nom̃ accepit: Noueat quẽpiam:
dnm saluatorẽ qui uniũsitatis ẽ conditor. seruũ
tũ ũbis uideret᷑. monstrauit exemplo. Assũpto
quippe linteo. accinxit se. &t aqua peluim re¬
plens discipłoꝵ pedes lauit. Non ẽ itaq impiũ
credere eũ qui formã serui assũpserat hȩc fe.¬
cisse quȩ serui st̃. ut pat̾nȩ uoluntati seruisse
dicatur: cũ seruis suis ipse seruierit. Hȩc autẽ
re p̃cipim᷑. Et ipse apłs cũ liber eẽt ex om̃ib:

Expanded text:
mulatu Dei nomen accepit. Si moveat quempiam, Dominum Salvatorem, qui universitatis est conditor, servum tum verbis videretur, monstravit exemplo. Assumpto quippe linteo, accinxit se, et aqua pelvim replens, discipulorum pedes lavit . Non est itaque impium credere eum qui formam servi assumpserat, haec fecisse quae servi sunt, ut paternae voluntati servisse dicatur, cum servis suis ipse servierit. Haec autem re praecipimur. Et ipse Apos
Abbreviated transcription (Latin):
tre & ihu saluatore nr̃o Qui ñ iuxta hum¬
tatẽ ut pleriq estimant sed uere dixerat &si
ꝑitus sermone ñ tam̃ scientia. hebreus ex heb
unxta legẽ phariseus. ꝓfundos sensus greo se¬
mone ñ explicat. & qđ cogitat. in ũba uix pi
luxta ordinẽ gͥ sensuũ . & textũ rerũ potiu
quã uborũ: de singulis ut scripta st̃ dissera
Sedm fide inqͥt electorũ dĩ. Refert ad su¬
ra qđ intulit. Paulus seruus di. apłsautẽ x¬

Expanded text:
lvatore nostro. Qui non juxta humilitatem, ut plerique aestimant, sed vere dixerat: Et si imperitus sermone, non tamen scientia, Hebraeus ex Hebraeis juxta legem Pharisaeus, profundos sensus Graeco sermone non explicat, et quod cogitat, in verba vix promit. Juxta ordinem igitur sensuum, et textum rerum potius, quam verborum, de singulis ut scripta sunt, disseramus. Secundum fidem, inquit, electorum Dei, refer ad superiora, quod intulit: Paulus servus Dei: Apost
Abbreviated transcription (Latin):
quos ep̃os. paulatim uͦ ut dissensionũ planta¬
ria euellerent᷑ ad unũ omẽm sollicitudinẽ
eẽ delatã. Sic̃ gͦ prb̾i sciunt se ex ȩccłȩ consue¬
tudine ei qui sibi p̃positus fuerit eẽ subiec¬
tos ita ep̃i nouerint se magis consuetudine
quã dispositionis dñicȩ ueritate p̃sbiteris ẽẽ
maiores & in cõmune debere ȩcclam regere.
imitantes moisen qui cũ haberet in potestate
solus p̃eẽ popło isrł. septuaginta elegit. cũ qͥb
popłm iudicaret. Uideamꝰ gͥ qualis p̃sbit̃ si ue
ep̃s ordinandus sit
Siquis ẽ sine crimine. untꝰ uxoris uir. filioᷤ

Expanded text:
episcopos; paulatim vero ut dissensionum plantaria evellerentur, ad unum omnem sollicitudinem esse delatam. Sicut ergo presbyteri sciunt se ex Ecclesiae consuetudine ei qui sibi praepositus fuerit esse subjectos; ita episcopi noverint se magis consuetudine quam dispositionis Dominicae veritate presbyteris esse majores, et in commune debere Ecclesiam regere, imitantes Moysen, qui cum haberet in potestate solus praeesse populo Israel, septuaginta elegit cum quibus populum judicaret. Videamus igitur qualis presbyter sive episcopus ordinandus sit. Si quis est sine crimin
Abbreviated transcription (Latin):
&e pax multiplicentur. nc̃ uͦ ad titũ pax &e gi
ne multiplicatione sint positȩ Noe uir ius
& naufrago solus orbeseruatus. ñ dicitur pl
grãs sed unã grãm inuenisse in conspectud
moises ad dñm. si inueni inquit grãm apu
ille de eugło qui plures habuit margaritas.
extremũ una p̾ciosã repꝑit. qua de multis n¬
ritis solam coẽmit Perfectorũ qͥppe ẽ unai
garitã & unũ thesaurũ om̃ib margaritise
substantiȩ suȩ emere cõmertio. incipientiũ
&r ad huc in itinere positorũ. necdũ unã & sol¬
chitec tus & hoc om̃i labore contendens ne¬
paratis glaretur. sed ubi necdũ xp̃c fuets

Expanded text:
 ad Titum pax et gratia, sine multiplicatione sint positae. Noe vir justus, et naufrago orbe solus servatus non dicitur plures gratias, sed unam gratiam invenisse in conspectu Dei. Et Moyses ad Dominum: Si inveni, inquit, gratiam apud ille de Evangelio qui plures habuit margaritas, ad extremum unam pretiosam reperit, quam de multis margaritis solam emit . Perfectorum quippe est unam margaritam, et unum thesaurum, omnibus margaritis et totius substantiae suae emere commercio: incipientium vero et adhuc in itinere positorum, nedum unam et solarchitectus, et hoc omni labore contendens, ne in praeparatis gloriaretur, sed ubi necdum Christus fu
Abbreviated transcription (Latin):
de qua apłsait. nec enĩ accepistis spm¬
adoptionis in quo clamamꝰ abba pat̾. uerũ
nobilis seruitus. de qua & dauid adddm̃ lo¬
quit᷑ Ego seruus tuus. & filius ancillȩ tuȩ
moyses inquit famulus m̃s mortuus ẽ Et
in alio loco MMortuus ẽ moyses famulus dñi

Expanded text:
tis spliorum, in quo clamamus Abba, Pater , verum nobilis servitus, de qua et David ad Deum loquitur: Ego servus tuus, filius ancillae tuae . Moyses, inquit, famulus meus mortuus est . Et in alio loco: Mortuus est Moyses famulus Domini
Abbreviated transcription (Latin):
quale si dixisset p̃sectus p̃torioͥ augusti cesa¬
ris magister exercitus tiberii imꝑatoris.
debere sibi ẽẽ subiectos. Necñ qđ paulo ante ser¬
tũ posuimꝰ ad romanos. seruus iħu xp̃i. ñ diffe
ab eo si dixisset. seruus sapientiȩ seruus iusta

Expanded text:
quale si dixisset, praefectus praetorio Augusti Caesaris, magister exercitus Tiberii imperatoriscrederent, debere sibi esse subjectos. Nec non quod paulo ante scriptum posuimus ad Romanos: Servus Jesu Christi, non differt ab eo si