comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
set: colles duos propinquos inter se occupat
quorum inuno castris parum amplo fons aq̃
magnus erat: alter usui opportunus: quia ma¬
gna parte edicus et prȩceps pauca munimenta
egebat. Ceterum apud aquam Syllam cum Ø¬
equitibus noctem agitare iubet: ipse paulatim
disꝑsos milites: neq minus hostibus conturba¬
tis inunum contrahit: deinde cunctos plenox
gradu in collem suboducit. Ita reges loci difficul¬
tate coacti prȩlio deterrerentur. Neq tamen
suos longius abire sinunt. sed utroq colle mul¬
titudine circundato effusi consedere. Deinde
crebris ignibus factis: plerunq nocts barbari
more suo letari: exultare: strepere uocibus: et
ipsi duces feroces ꝙ noni fugere: aut pro uicto¬
ribus agere. Sed ea cuncta rõmanis ex tenebris
et editioribus locis facilia uisu: magnoq horta¬
mento erant. Purimum uero marius impe¬
ritia hostium confirmatus qͣ maximum silen¬
tium haberi iubet: nec signa quidem uti per

Expanded text:
set, collis duos propinquos inter se occupat, set, collis duos propinquos inter se occupat, quorum in uno castris parum amplo fons aquae magnus erat, alter usui opportunus, quia magna parte editus et praeceps pauca munimenta quaerebat. Ceterum apud aquam Sullam cum equitibus noctem agitare iubet, ipse paulatim dispersos milites neque minus hostibus conturbatis in unum contrahit, dein cunctos pleno gradu in collem subducit. Ita reges loci difficultate coacti proelio deterrentur, neque tamen suos longius abire sinunt, sed utroque colle multitudine circumdato effusi consedere. Dein crebris ignibus factis plerumque noctis barbari more suo laetari, exultare, strepere vocibus; et ipsi duces feroces, quia non fugerant, pro victoribus agere. Sed ea cuncta Romanis ex tenebris et editioribus locis facilia visu magnoque hortamento erant. Plurimum vero Marius imperitia hostium confirmatus quam maximum silentium haberi iubet, ne signa quidem, uti per
Abbreviated transcription (Latin):
go circũuenire: neq uirtus: neq arma satis te¬
gere: quia hostes numero plures et undiq cir¬
cũ fusi erant. Deniq romani ueteres: noui qx
obea scientes belli. si quos locus aut casus con¬
iunxerat orbes facere: atq: ita ab omnibus par¬
tibus simul tecti et in structi: hostium uim su¬
stentabant. Neq in eo tam aspero negocio ma¬
rius territus: aut magis ꝙͣͣ antea dimisso animo
fuit: sed cum turma sua quam ex fortissimis: ma¬
gis qͣ ex familiarissimis parauerat. uagari passim
ac comodo laborantibus suis succũrere: modo ho¬
stes ubi confertiss imi obstiterant in uadere ma¬
nu consulere militibus quoniam imperare con¬
turbatis omnibus non poterat. Iamq dies con¬
sumptus erat cum tamen barban nihil remit¬
tere. attp uti reges preceperant nocrem pro se
rati acrius instare. Tum marius ex copia reru
consilium trahit: atq uti suis receptui locus es¬

Expanded text:
tergo circumveniri; neque virtus neque arma satis tetergo circumveniri; neque virtus neque arma satis tegere, quia hostes numero plures et undique circumfusi erant. Denique Romani ueteres novique ... Et ob ea scientes belli, si quos locus aut casus coniunxerat, orbis facere atque ita ab omnibus partibus simul tecti et instructi hostium vim sustentabant. Neque in eo tam aspero negotio Marius territus aut magis quam antea demisso animo fuit, sed cum turma sua, quam ex fortissimis magis quam familiarissimis parauerat, uagari passim ac modo laborantibus suis succurrere, modo hostis, ubi confertissimi obstiterant, invadere; manu consulere militibus, quoniam imperare conturbatis omnibus non poterat. Iamque dies consumptus erat, cum tamen barbari nihil remittere atque, uti reges praeceperant, noctem pro se rati acrius instare. Tum Marius ex copia rerum consilium trahit atque, uti suis receptui locus es
Abbreviated transcription (Latin):
reliqua in uadunt: rati noctem quȩ iam aderat
et uictis sibi munimento fore: et si uicissent nul¬
lo impedimento ꝙ locorum scientes erant. Cõ¬
tra romanis utrũq casum intenebris difficilem
fore. Igitur simul consul ex multis de hostiu
ad uentũ cognouit: et ipsi hostes aderant. et priꝰ
ꝙͣ exercitus aut instrui. aut sarcinas colligere. de¬
niq ante q signum aut imperium ullum accipe¬
re quiuisset: equites mauri atq getuli non acie
neq ullo more pręlii sed cateruatim uti quosq
fors cõglobauerat in nostros incurrunt. Qui ões
trepidi improuiso metu ac tamen uirtutis memo¬
res: aut arma capiebant:aut capientes alios ab ho¬
stibus defendebant: pars equos ascendere: obuia
hostibus ire: pugna Iatrocinio magis ꝙ prelio si¬
mul fieri: sine signis: sine ordinibus equites pe¬
ditesq permixti: cedere alios: alios obiruncare:
multos contra aduersos acerrimȩ pugnantes at

Expanded text:
relicua invadunt, rati noctem, quae iam aderat, relicua invadunt, rati noctem, quae iam aderat, et victis sibi munimento fore et, si vicissent, nullo impedimento, quia locorum scientes erant, contra Romanis utrumque casum in tenebris difficiliorem fore. Igitur simul consul ex multis de hostium adventu cognovit, et ipsi hostes aderant, et prius quam exercitus aut instrui aut sarcinas colligere, denique ante quam signum aut imperium ullum accipere quiuit, equites Mauri atque Gaetuli, non acie neque ullo more proeli sed cateruatim, uti quosque fors conglobauerat, in nostros incurrunt. Qui omnes trepidi improuiso metu ac tamen virtutis memores aut arma capiebant aut capientis alios ab hostibus defensabant; pars equos escendere, obviam ire hostibus; pugna latrocinio magis quam proelio similis fieri. Sine signis, sine ordinibus equites peditesque permixti cedere alius, alius obtruncari, multi contra aduersos acerrime pugnantes ab
Abbreviated transcription (Latin):
esse: neq interim ꝙ praua ambicio solet facere
consulis aut cuiusq boni famam ledere tantum¬
modo neq consilio neq manu priorem aliumx
pati: plerosq anteuenire: quibus rebus et artibus
breui mario militibus carissimus factus est:¬
Tiugurtha postq oppidum capsam. alios¬
q locos munitos: et sibi utiles simul et ma¬
gnam pecuniam amiserat ad Bocchum nuncios
mittit. ut ꝙͣ primum in numidiam copias addu¬
ceret preliiq faciendi tempus adesset. Quem
ubi cuntari accepit: et dubium belli atq pacis
rationes trahere: rursus uu antea fecerat proxi¬
mos eius dono corrumpit: ipsiq boccho pollice¬
tur. numidiȩ tertiam pariem si aut romani afri¬
ca expulsi aut integris finibus suis bellum com¬
positum foret. Eo prȩmio clecius bocchus cu
magna multitudine ad iuguriham accedit. Ita
amborum exercitu coniuncto marium iam in
hybernam proficisentem uix decima parte diei

Expanded text:
esse, neque interim, quod praua ambitio solet, esse, neque interim, quod praua ambitio solet, consulis aut cuiusquam boni famam laedere, tantummodo neque consilio neque manu priorem alium pati, plerosque antevenire. Quibus rebus et artibus brevi Mario militibusque carissimus factus. At Iugurtha, postquam oppidum Capsam aliosue locos munitos et sibi utilis simul et magnam pecuniam amiserat, ad Bocchum nuntios mittit: quam primum in Numidiam copias adduceret; proeli faciendi tempus adesse. Quem ubi cunctari accepit et dubium belli atque pacis rationes trahere, rursus uti antea proximos eius donis corrupit, ipsique Mauro pollicetur Numidiae partem tertiam, si aut Romani Africa expulsi aut integris suis finibus bellum compositum foret. Eo praemio illectus Bocchus cum magna multitudine Iugurtham accedit. Ita amborum exercitu coniuncto Marium, iam in hiberna proficiscentem, vix decima parte die
Abbreviated transcription (Latin):
remorata est: nisi ꝙ de uxore potuit honestius
consuli: facundus: callidus: et amicicia facilis
ad simulanda negocia fuit: altitudo ingenii in¬
credibilis. multarum rerum ac maxime peciũȩ
largitor fuit. atq illi felicissimo omnium ante
ciuilem uictoriam. nũq super industriam for¬
tuna fuit: multiq dubitauere: fortior: an feliciõ
esset. Nam postea quȩ fecerit incertum habeo.
pudeat an pigieat magis disserere. Igitur Syl¬
la uti supra olictum eit: postqͣ in africam atq
in castra marii cum equitatu uenit: rudis an¬¬
tea et ignarus belli sollertissimus omnium in
paucis tempestatib factus est. Ad hoc milites
benignȩ appellare: multis rogantibus: alii pro
se ipsȩ dare beneficia: in uicus accipere:s ea ꝓ¬
perantius q̃ es mutuum reddere. ipse anul¬
lo repetere magis id laborare ut illi q plurimi de¬
berent. Ioca atq seria cum humilimis agere: in
operibus in agmine: atq aduigilias mustus aod¬

Expanded text:
remorata, nisi quod de uxore potuit honestius remorata, nisi quod de uxore potuit honestius consuli; facundus, callidus et amicitia facilis, ad simulanda negotia altitudo ingeni incredibilis, multarum rerum ac maxime pecuniae largitor. Atque illi felicissimo omnium ante civilem victoriam numquam super industriam fortuna fuit, multique dubitauere, fortior an felicior esset. Nam postea quae fecerit, incertum habeo pudeat an pigeat magis disserere. Igitur Sulla, uti supra dictum est, postquam in Africam atque in castra Mari cum equitatu venit, rudis antea et ignarus belli, sollertissimus omnium in paucis tempestatibus factus est. Ad hoc milites benigne appellare, multis rogantibus, aliis per se ipse dare beneficia, inuitus accipere, sed ea properantius quam aes mutuum reddere, ipse ab nullo repetere, magis id laborare, ut illi quam plurimi deberent, ioca atque seria cum humillimis agere, in operibus, in agmine atque ad vigilias multus ad
Abbreviated transcription (Latin):
plerosq tantummodo sauciare: deinde super oc¬
cisorum corpora euaderc: auidi gloriȩ certan¬
tes murum ascendere: neq quẽqͣ omnium p̃¬
da morari. Sic forte correpta Marii temeritas
gloriam exculpa inuenit. Ceterum dum ea res
geritur.L. sylla questor cum magno equitatu
in castra uenit. qui uti ex latio et̃ a sociis cogẽt¬
exercitum romȩ relictus erat. Sed quoniam nos
tanti uiri res admonuit: idloneum uisum est de
natura cultuq eius paucis dicere. Neq enim Ø¬
alio loco de syllȩ rebus dicturi sumus. Et lucius
Sisenna optimȩ et diligentissimȩ omnium qui
eas res dixere persecutus parum mihi libero ⁊¬
ore locutus uidetur. Igitur Sylla gentis patri¬
ciȩ nobilis fuit familia prope iam extincta ma¬
iorum ignauia literis grecis atq latinis iuxta
atq doctissimȩ eruditus animo ingenti cupi¬
dus uoluptatum: s gloriȩ cupidior ocio luxu¬
rioso esse: tamen ab negociis nũq uoluptasx

Expanded text:
plerosque tantummodo sauciare, dein super ocplerosque tantummodo sauciare, dein super occisorum corpora uadere, auidi gloriae certantes murum petere, neque quemquam omnium praeda morari. Sic forte correcta Mari temeritas gloriam ex culpa invenit. Ceterum, dum ea res geritur, L. Sulla quaestor cum magno equitatu in castra venit, quos uti ex Latio et a sociis cogeret, Romae relictus erat. Sed quoniam nos tanti viri res admonuit, idoneum visum est de natura cultuque eius paucis dicere. Neque enim alio loco de Sullae rebus dicturi sumus et L. Sisenna, optime et diligentissime omnium, qui eas res dixere, persecutus, parum mihi libero ore locutus videtur. Igitur Sulla gentis patriciae nobilis fuit, familia prope iam extincta maiorum ignavia, litteris Graecis atque Latinis iuxta atque doctissime eruditus, animo ingenti, cupidus voluptatum, sed gloriae cupidior; otio luxuriose esse, tamen ab negotiis numquam voluptas
Abbreviated transcription (Latin):
diebus aduersum hostes aderant.Marius ubi ex
nunciis quȩ ligus egerat cognouit: quãꝙͣ toto die
intentos prelio numidas habuerat: tum uero co¬
hortatus est milites et ipse extra uineas egressus
testudine acta succedere:et simul hostem tormẽ¬
cis. sagutariis q et funditoribus eminus terrere
At numidȩ sepe antea uineis romanorum subũ¬
sis. item incensis: non castelli menibus se se tu¬
tabantur. Sed pro muro dies noctesq agitare
maledicere romanis ac mario uecordiam obie¬
ctare militibus nostris uigurthȩ seruicium mi¬
nari secundis rebus ferocẽs esse. Interim om̃i¬
bus romanis hostibusq prelio intentis: magna
utrinq ui pro gloria atq imperio his illis pro
salute certantib:repente atergo signa canere: ac
primo mulieres et pueri qui uĩsuz processeranti
fugere: de inde uti quisq muro proximus erat
postremo cuncti armati inermesq: fugere.Qđ
ubi accidit eo acrius romani ĩstare: fundere: ac

Expanded text:
diebus aduersum hostis aderant. Marius ubi ex diebus aduersum hostis aderant. Marius ubi ex nuntiis quae Ligus egerat cognovit, quamquam toto die intentos proelio Numidas habuerat, tum vero cohortatus milites et ipse extra vineas egressus, testudine acta succedere et simul hostem tormentis sagittariisque et funditoribus eminus terrere. At Numidae, saepe antea vineis Romanorum subuersis, item incensis, non castelli moenibus sese tutabantur, sed pro muro dies noctisque agitare, male dicere Romanis ac Mario vecordiam obiectare, militibus nostris Iugurthae servitium minari, secundis rebus feroces esse. Interim omnibus, Romanis hostibusque, proelio intentis, magna utrimque vi pro gloria atque imperio his illis pro salute certantibus, repente a tergo signa canere; ac primo mulieres et pueri, qui visum processerant, fugere, deinde uti quisque muro proximus erat, postremo cuncti, armati inermesque. Quod ubi accidit, eo acrius Romani instare, fundere ac
Abbreviated transcription (Latin):
cepto tempus uisum est: paratis compositis q oĩb
ad locum pergit. Ceterum illi qui ascensuri eran¬
prȩdocti ab duce arma: ornatumq mutaueranta
capite atq pedibus nudis. uti prospectus nisus¬
q per saxa facilius foret: super terga gladii et scu¬
ta. uerum ea numidica ex coriis ponderis gratia
simul et offensa quo leuius streperẽt. Igitur pro¬
grediens ligus. saxa et si que uetustate radices Ø¬
eminebant: laqueis uinciebant quibus aleuiani
milites facilius ascenderent. Interdum timidos
insolentia itincris Ieuare manu ubi paulo aspe¬
rior ascensus erat: singulos pre se inermes mute¬
re. Deinde ipse cum illorum armis sequi. Que
dubia nisu uidebantur potissimum temptare: ac
sepius eadem ascendens descendensq: dcinde sta¬
tim digrediens &eteris audaciam addere Igitur
diuq multum fatigati: tandem in castellum per¬
ueniunt desertum ab ea parte ꝙ omnes sicut aliis

Expanded text:
cepto tempus visum, paratis compositisque omnibus cepto tempus visum, paratis compositisque omnibus ad locum pergit. Ceterum illi, qui escensuri erant, praedocti ab duce arma ornatumque mutauerant: capite atque pedibus nudis, uti prospectus nisusque per saxa facilius foret; super terga gladii et scuta, verum ea Numidica ex coriis, ponderis gratia simul et offensa quo leuius streperent. Igitur praegrediens Ligus saxa et si quae uetustate radices eminebant, laqueis vinciebat, quibus alleuati milites facilius escenderent, interdum timidos insolentia itineris leuare manu; ubi paulo asperior ascensus erat, singulos prae se inermos mittere, deinde ipse cum illorum armis sequi; quae dubia nisui videbantur, potissimus temptare ac saepius eadem ascendens descendensque, dein statim digrediens ceteris audaciam addere. Igitur diu multumque fatigati tandem in castellum perveniunt, desertum ab ea parte, quod omnes sicut aliis
Abbreviated transcription (Latin):
lum modo prona: deinde flexa: atq aucta in al¬
titudinem quo cuncta gignentium natura fert.
Cuius ramis modo eminentibus saxis nisus ligus
castelli planiciem perscribit: ꝙ cuncti numide
intenti preliantibus aderant. Exploratis omni¬
bus que moꝵ usui forc dicebat: eodem regredi¬
tur non remere uti ascenderat. Sed tempt̃ans
omnia et circũspiciens. ita marium propere adit.
acta edocet: hortatur ab ea parte qua ipse ascende¬
ret castellum temptet. pollicetur se se ducem itine¬
ris periculi q nihil esse docet. Marius cum ligure
promissa cius cognitum ex presentibus misit. quo¬
rum uti cuiusq ingenium exat. Ita rem difficile
aut facilem nunciauere. Consulis animus tamen
paulum arrectus est: itaq ex copia tibicinum et
cornicinum numero quinq: quam uelocissimos
delegit. et cum his presidio qui forent quatuor cẽ¬
turiones: omnesq liguri parere iubet: et ei inne¬
gocio proximum diem constituit. Sed ubi expre¬

Expanded text:
lum modo prona, deinde inflexa atque aucta in allum modo prona, deinde inflexa atque aucta in altitCuius ramis modo, modo eminentibus saxis nisus Ligus in castelli planitiem pervenit, quod cuncti Numidae intenti proeliantibus aderant. Exploratis omnibus, quae mox usui fore ducebat, eadem regreditur, non temere, uti ascenderat, sed temptans omnia et circumspiciens. Itaque Marium propere adit, acta edocet, hortatur, ab ea parte qua ipse ascenderat castellum temptet, pollicetur sese itineris periculique ducem. Marius cum Ligure promissa eius cognitum ex praesentibus misit. Quorum uti cuiusque ingenium erat, ita rem difficilem aut facilem nuntiauere; consulis animus tamen paulum arrectus. Itaque ex copia tubicinum et cornicinum numero quinque quam uelocissimos delegit et cum iis, praesidio qui forent, quattuor centuriones, omnisque Liguri parere iubet et ei negotio proximum diem constituit. Sed ubi ex prae
Abbreviated transcription (Latin):
paulo processerant igni aut lapidibus corrũpe¬
bantur. Milites neq proopere consistere ꝓpt̾
iniquitatem loci: neq inter uineas sine periculo
administrare. Optimus quisq cadere: aut saucia¬
ri ceteris metus augeri. At marius multis dieb
et laboribus consumptis anxius trahere cum ani¬
mo suo omuteret ne incoeptum quia frustra erat
an fortunam operiretur: qua sepe prospere usus
fuerat. Quc cum per multos dies noctesq estu¬
ans agitaret. forte quidam ligus ex cohortibus
auxiliariis miles gregarius castris aquatum egs¬
sus: haud procul alatere castelli: quod aduersu
preliantibus erat animaduertit inter saxa repẽ¬
tes cocleas. quarum cum unam atq alteram de¬
inde plures peterent studio legendi paulatim
prope ad summum montis egressus est. Ubipost¬
q solitudine intellexit. morẽ ingeni humani
cupido difficilia faciundi animaduertit. et forte
in co loco grandis ilex coaluerat inter saxa pau¬

Expanded text:
paulo processerant, igni aut lapidibus corrumpepaulo processerant, igni aut lapidibus corrumpebantur. milites neque pro opere consistere propter iniquitatem loci neque inter vineas sine periculo administrare: optumus quisque cadere aut sauciari, ceteris metus augeri. at Marius multis diebus et laboribus consumptis anxius trahere cum animo suo, omitteretne inceptum, quoniam frustra erat, an fortunam opperiretur, qua saepe prospere usus fuerat. quae quom multos dies noctisque aestuans agitaret, forte quidam Ligus, ex cohortibus auxiliariis miles gregarius, castris aquatum egressus haud procul ab latere castelli, quod avorsum proeliantibus erat, animum advortit inter saxa repentis cocleas, quarum quom unam atque alteram, dein plures peteret, studio legundi paulatim prope ad summum montis egressus est. ubi postquam solitudinem intellexit, more ingeni humani cupido difficilia faciundi animum adorta. et forte in eo loco grandis ilex coaluerat inter saxa, pau
Abbreviated transcription (Latin):
pauca repugnantibus numidis capit. plura capsẽ
sium miserias igni corrumpit: luctu atq cede
omna complenter. Deniq multis locis potrꝰ
ac plerisq exercitu incruento aliam rem aggre¬
ditur: non eadem asperitate qua capsensium. ce¬
terum haud secus difficilem. Nãq haud Ionoe
a flumine muluca quod iugurthe bocchiq regnũ
disuingebat. erat inter ceterã planiciem: mons
saxeus: mediocri castello satis patens ĩ immensũ
editus uno per angusto aditu relicto. Nam per¬
omnia natura uelut opere atq consulto prȩceps
Quem marius locum ꝙ ibi regis thesauri erant
suma ui capere intendit. Sed ea res forte qͣr cõ¬
silio melius gesta est. Nam ĩ castello uirorum
atq armorum satis magna uis et frumenti et
fons aquȩ aggeribus. turribus q et aliis machi¬
nationibus Tocus importunus: iter castellanor
angustum atq ad modum utrĩq precise uineȩ cũ
ingenti periculo frustra agebantur. Nam cum hȩ

Expanded text:
pauca repugnantibus Numidis capit, plura desertapauca repugnantibus Numidis capit, plura deserta propter Capsensium miserias igni corrumpit: luctu atque caede omnia conplentur. denique multis locis potitus ac plerisque exercitu incruento aliam rem aggreditur, non eadem asperitate qua Capsensium, ceterum haud secus difficilem. Namque haud longe a flumine Muluccha, quod Iugurthae Bocchique regnum diiungebat, erat inter ceteram planitiem mons saxeus, mediocri castello satis patens, in inmensum editus, uno perangusto aditu relicto; nam omnis natura velut opere atque consulto praeceps. quem locum Marius, quod ibi regis thesauri erant, summa vi capere intendit. sed ea res forte quam consilio melius gesta. nam castello virorum atque armorum satis magna vis et frumenti et fons aquae; aggeribus turribusque et aliis machinationibus locus inportunus; iter castellanorum angustum admodum, utrimque praecisum. ea vineae cum ingenti periculo frustra agebantur; nam quom eae
Abbreviated transcription (Latin):
ipse intentus propere sequi neq milites preda¬
trepide: metus ingens: malum improuisum. Ad
hoc pars ciuium exera moenia ĩ hostium potesta¬
te cogere alios uti deditionem facerent.Cȩter
oppidum incensum est: numidȩ puberes inter¬
fecti: alii uenundati omnes: preda militibus di¬
uisa. Id facinus contra ius belli non auaricia
neq scelere consulis fuit admissum. S quia Io¬
cus iugurthȩ opportunus nobis aditu difficilis
Genus hominum mobile infidum ante neq me
peregit marius sine ullo suorum in cõmodo
magnus et clarus antea. maior: atq clarior habe¬
ri coepit. Omnia etianõbene consulta in uirtutẽ
trahabantur. Milites modesto imperio habiti
simul et locupletes ad celum ferre numidȩ̨ ma¬
gis ꝙͣ mortalem timere. posiremo omnes so¬
cii atq hostes credere illi aut mentem diuinam
esse: aut deorum nutu cuncta portendi. S con¬
sul ubi ea res bene euenit ad alia oppida pergit

Expanded text:
ipse intentus propere sequi neque milites praedaipse intentus propere sequi neque milites praedas trepidae, metus ingens, malum improuisum, ad hoc pars civium extra moenia in hostium potestate coegere, uti deditionem facerent. Ceterum oppidum incensum, Numidae puberes interfecti, alii omnes venundati, praeda militibus divisa. id facinus contra ius belli non avaritia neque scelere consulis admissum, sed quia locus Iugurthae opportunus, nobis aditu difficilis, genus hominum mobile, infidum, ante neque bperegit Marius sine ullo suorum incommodo, magnus et clarus antea, maior atque clarior haberi coepit. omnia non bene consulta in virtutem trahebantur: milites, modesto imperio habiti simul et locupletes, ad caelum ferre; Numidae magis quam mortalem timere; postremo omnes, socii atque hostes, credere illi aut mentem divinam esse aut deorum nutu cuncta portendi. sed consul, ubi ea res bene evenit, ad alia oppida pergit,
Abbreviated transcription (Latin):
naim. Ceterum in itinere quotidie pecus per cẽ
ex coriis utres utifierent curabat. Simul inopiam
frumenti lenire:et ignaris omnibus parare quȩ
mox usui forent. Deniq sexto die cum ad flume
uentum est: maxima uis utrium effecta est. Ibi
castris leui munimento positis: milites cibum
capere:atq uti simul cum occasu solis egrederẽt
paratos esse iubet. Omnibus sarcinis abiectis aqͥ
modo seq et iumenta onerare. Deinde postꝙ̃ͣ
tempus uisum est castris egreditur: per noctez¬
q totam itinere facto consedit: idem proxima¬
nocte facit. deinde tercia multo ante lucis adue
peruenit ĩlocum tumulosum. ab Capsa nonx
amplius duum milium interuallo: ibiq ꝙͣ occul¬
tissimȩ potest cum omnibus copiis operitur. S
ubi dies coepit et numide nihil hostile metuẽ¬
tes: multi oppido egressi: repente omnem eꝗta¬
cum: et cum his uelocissimos equires cursũ ten¬
dere ad Capsam et porta obsidere iubet.Dein

Expanded text:
nain. Ceterum in itinere cottidie pecus exercitunain. Ceterum in itinere cottidie pecus exercituex coriis utres uti fierent, curabat; simul inopiam frumenti lenire et ignaris omnibus parare quae mox usui forent. Denique sexto die, cum ad flumen ventum est, maxima vis utrium effecta. Ibi castris leui munimento positis milites cibum capere atque, uti simul cum occasu solis egrederentur, paratos esse iubet, omnibus sarcinis abiectis aqua modo seque et iumenta onerare. Dein postquam tempus visum, castris egreditur, noctemque totam itinere facto consedit; idem proxima facit; dein tertia multo ante lucis adventum pervenit in locum tumulosum ab Capsa non amplius duum milium interuallo, ibique quam occultissime potest cum omnibus copiis opperitur. Sed ubi dies coepit et Numidae nihil hostile metuentes multi oppido egressi, repente omnem equitatum et cum iis uelocissimos pedites cursu tendere ad Capsam et portas obsidere iubet; deinde
Abbreviated transcription (Latin):
tur.quia numidȩ plerunq lacte et ferina carne
uescebantur: et neq salem neq alia irritamenta
gule querebant. Cibus illis aduersum famem at¬
ꝙ sitim non libidini neq Iuxuriȩ erat. Igitur
consul omnibus ex ploratis credo diis fretus nam
contra tantas difficultates consilio satis prouidei
non poterat. quippe etiam inopia frumenti tem¬
ptabatur. quia numidȩ. pabulo pecoris magis ꝙ
aruo student. Et quodcũq natum fuerat iussu
reois ĩ loca munita contulerant. Ager autem ari¬
dus et frugum uacuus ea tempestate. Nam etatis
extremum erat tamen pro rei copia satis se pro¬
uidenter exornat. Pecus omne qd superiorib
diebus prȩde fuerat equitibus auxiliariis agendũ
attribuit Aulum malium legatum cum cohor¬
tibus expeditis ad oppidum laris ubi stipendiũ
et cõmeatum locauerat ire iubet: dicitq se pre¬
dabundum post paucos dies eodem uenturum.
Sic in coepto suo occultato pergit ad flumen tha¬

Expanded text:
tur, quia Numidae plerumque lacte et ferina carne tur, quia Numidae plerumque lacte et ferina carne uescebantur et neque salem neque alia irritamenta gulae quaerebant: cibus illis aduersum famem atque sitim, non libidini neque luxuriae erat. Igitur consul omnibus exploratis, credo dis fretus—nam contra tantas difficultates consilio satis prouidere non poterat, quippe etiam frumenti inopia temptabatur, quia Numidae pabulo pecoris magis quam aruo student et, quodcumque natum fuerat, iussu regis in loca munita contulerant, ager autem aridus et frugum uacuos ea tempestate, nam aestatis extremum erat—, tamen pro rei copia satis prouidenter exornat. Pecus omne, quod superioribus diebus praedae fuerat, equitibus auxiliariis agendum attribuit, A. Manlium legatum cum cohortibus expeditis ad oppidum Laris, ubi stipendium et commeatum locauerat, ire iubet dicitque se praedabundum post paucos dies eodem venturum. Sic incepto suo occultato pergit ad flumen Ta
Abbreviated transcription (Latin):
Rat inter ingentes solitudines oppidũ magratq:
ualens nomine Capsa cuius conditor hercules
lybis memorabatur. Eius ciues apud iugurthã
ĩmunes leui imperio: et ob ea fidelissimi habebã¬
tur: muniti aduersum hostes non menibus mo¬
do ex armis atq uiris uerumetiam multo magis
locorum asperitate. Nam preter oppido loca ꝓ¬
pinqua alia omnia uasta: inculta. egenta aquȩ¬
atq in festa serpentibus. Quorum uis sicuti
omnium ferarum inopia cibi acrior. Ad hoc na¬
tura serpentũ ip̃a magis perniciosa siti ꝙ̃ alia rc
accenditur. Eius potiundi Marium maxima
cupido inuaserat cum propter usum belli. tum
quia res aspera uidebatur. et Metellus oppidum
thalam magna gloria ceperat haud dissimiliter
situm munitumꝙ nisiꝙ apud thalam non lon¬
ge amoenibus aliquot fontes erant. Capsenses una
modo atꝙ ea intra oppidum iugi aqua cetera tpa¬
pliua utebantur. Id ibiq et in omni africa que ꝓ¬
cul a mari incultius agebatur: eo facilius toleraba¬

Expanded text:
rat inter ingentis solitudines oppidum magnum atque valens nomine Capsa, cuius conditor Hercules Libys memorabatur. Eius ciues apud Iugurtham immunes, leui imperio et ob ea fidelissimi habebantur, muniti aduersum hostis non moenibus modo et armis atque viris, verum etiam multo magis locorum asperitate. Nam praeter oppido propinqua alia omnia vasta, inculta, egentia aquae, infesta serpentibus, quarum vis sicuti omnium ferarum inopia cibi acrior. Ad hoc natura serpentium ipsa perniciosa siti magis quam alia re accenditur. Eius potiendi Marium maxima cupido invaserat, cum propter usum belli tum quia res aspera videbatur et Metellus oppidum Thalam magna gloria ceperat, haud dissimiliter situm munitumque, nisi quod apud Thalam non longe a moenibus aliquot fontes erant, Capsenses una modo atque ea intra oppidum iugi aqua, cetera pluvia utebantur. Id ibique et in omni Africa, quae procul a mari incultius agebat, eo facilius toleraba
Abbreviated transcription (Latin):
uoluentes hostilia cadauera: amicum alii. pars
hospitem aut cognatum reperiebantur. Fuere
item qui inimicõs suos recognoscerent. Ita ua¬
rie per omnem exercitum leticia meror: luct
atq gaudium simul agitabantur:¬
forte potius q uirtute re-¬
gatur. Nam contra repu-
atq imperator uite mortalium animus est g
ubi ad gloriam uirtutis uia crasiatur habunde
pollens potensq & clarus est neq fortunȩ eget:
quippe quem probitatem in dustriam: alias qs
bohas artes neq dare: neq cripere cuiqͣ potesi.
Sin captus prauis cupidinib ad mnertiam et uo¬
luptates corporis pessundatus est perniciosa li¬
hidine paulisper usus: ubi per secordiã uires tẽ¬
pus ingenium defluxere naturȩ infirmitas accu¬
satur sua quiq culpam autores ad negocia tran¬
sferunt. ꝙ si hominib bonaru reru tanta cu¬
ra esset quanto studio aliena ac nihil profutu

Expanded text:
volventes hostilia cadavera amicum alii, pars volventes hostilia cadavera amicum alii, pars hospitem aut cognatum reperiebant; fuere item qui inimicos suos cognoscerent. ita varie per omnem exercitum laetitia, maeror, luctus atque gaudia agitabanturforte potius quam virtute regatur. Nam contra reputaperator vitae mortalium animus est. Qui ubi ad gloriam virtutis via grassatur, abunde pollens potensque et clarus est neque fortuna eget, quippe quae probitatem, industriam aliasque artis bonas neque dare neque eripere cuiquam potest. Sin captus pravis cupidinibus ad inertiam et voluptates corporis pessum datus est, perniciosa libidine paulisper usus, ubi per socordiam vires tempus ingenium diffluxere, naturae infirmitas accusatur: suam quisque culpam auctores ad negotia transferunt. Quod si hominibus bonarum rerum tanta cura esset, quanto studio aliena ac nihil profutur
Abbreviated transcription (Latin):
atq pristinȩ̨ suę uirtutis inter cõfestissimos ho¬
stes incurrit ibiq pugnans confodit. Sed confecto
prelio tum uõ cerners quanta audacia: ꝙͣtaq uis
animi fuiss in exercitu Catilinȩ. nam fere quẽq ui
uus locum pugnando ceperat cum amissa anima
corpore tegebat. Pauci autez quos medios cohors
tñ aduersis uulneribus conciderãt. Catilina uo lõ¬
ge a suis inter hostiu cadauera reptus est. paulu¬
lum etias spirãs ferociani animi qua uiuus ha
buerat in uultu retinẽs. postremo ex omni copia
neq imprelio neq infuga quisq ciuis ingenuus
captus legitur. ita cuncti suȩ hostiumq u̾itȩ uista
pepercerant. neq iñ exercitꝰ populi romani letam
aut ĩcruentam uictoriam adeptus est. nam sire¬
nuissimus quisq aut occiderat imprȩlio:aut gra¬
uiter uulneratus discesserat. Multi autem qui
ex castris uisendi aut spoliandi gratia processerãt

Expanded text:
atque pristinae suae dignitatis in confertissumos hoatque pristinae suae dignitatis in confertissumos hostis incurrit ibique pugnans confoditur. Sed confecto proelio, tum vero cerneres, quanta audacia quantaque animi vis fuisset in euisque pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. Pauci autem en advorsis volneribus conciderant. Catilina vero loge a suis inter hostium cadavera repertus est, paululum etiam spirans ferociamque animi, quam habuerat vivos, in voltu retinens. postremo ex omni copia neque in proelio neque in fuga quisquam civis ingenuos captus est: ita cuncti suae hostiumque vitae iuxta pepercerant. neque tamen exercitus populi Romani laetam aut incruentam victoriam adeptus erat. nam strenuissumus quisque aut occiderat in proelio aut graviter volneratus discesserat. multi autem, qui e castris visundi aut spoliandi gratia processerant,
Abbreviated transcription (Latin):
cedere iubet. iddemq facit hostium cxercitus. Po¬
q eo uentu est unde a ferentariis p̃lium comiti
posser: maximo clamore cum infestis signis occũ¬
runt pila obiitunt. gladiis res gerit᷑. Ueterani pͥ¬
stine uirtutis memores quo minus acriter instare.
illi haud timidi resistunt: maxima ui certat. Int̾ea
Catilina cum ex peditis ĩ prima acie uersari. labora¬
tibus succurrere. integros pro sauciis arcessere. Oia
prouidere multum ip̃e pugnare sepc hoste ferire
strenui militis & bomi imperatoris officia simul
exequebant᷑. Petreiꝰ ubi uidet Catilinam contra
ac ratus erat. magna ui contendere cohortem prȩ¬
toriam ĩ medios hostes inducit: eos ꝙ perturbatos
atq alios alibi resistentes interficit: demn utrĩq ex
lateribus ceteros aggredit᷑. Malius & fesulanus ĩ
primis pugnantes cadunt. Catilina posto fusas Ø¬
copias seq cum paucis relictu uidet memor genis

Expanded text:
cedere iubet; idem facit hostium exercitus. pocedere iubet; idem facit hostium exercitus. postquam eo ventum est, unde a ferentariis proelium conmitti posset, maxumo clamore cum infestis signis concurrunt; pila omittunt, gladiis res geritur. veterani pristinae virtutis memores comminus acriter instare, illi haud timidi resistunt: maxuma vi certatur. interea Catilina cum expeditis in prima acie vorsari, laborantibus succurrere, integros pro sauciis arcessere, omnia providere, multum ipse pugnare, saepe hostem ferire: strenui militis et boni imperatoris officia simul exequebatur. Petreius ubi videt Catilinam, contra ac ratus erat, magna vi tendere, cohortem praetoriam in medios hostis inducit eosque perturbatos atque alios alibi resistentis interficit. deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur. Manlius et Faesulanus in primis pugnantes cadunt. Catilina postquam fusas copias seque cum paucis relictum videt, memor generis
Abbreviated transcription (Latin):
centuriones omnes electos & e uocatos. prȩterea¬
ex grȩgariis militibus optimum quẽq armatum
ĩprimam aciem subducit. C. malium in dextera
Fesulanum quẽdam ĩ sinistra ꝑte curare iubet.
Ip̃e cum libertinis &colonis prope aquilam astitit
quam bello cymbrico. C. malius in exercitu huis¬
se dicebat. At exaltera ꝑte.C. antonius eger pe
exexcitum pmittit. Ille cohortes ueteranas quas
exercitum in subsidiis locat. Ip̃e equo circũiens
unũ quẽq nominans appellat. hortat. rogat ut
meminerint se contra latrones inermes pro pa¬
tria pro liberis: pro aris: atq focis suis certare. ho¬
mo militaris qui ampliꝰ xxx. annis tribunus aut
prȩfectus aut legatus:aut prȩtor cum magnai
gloria in exercitũ fuerat: plerosq ĩpos factaq eor:
fortia nouerat. ea cõmemorando militum aĩos
accendebat. Sed ubi omnibus rebus exploratis.
Petreius signum tuba dat cohortes paulatim in¬

Expanded text:
centuriones, omnis lectos et evocatos, praeterea centuriones, omnis lectos et evocatos, praeterea ex gregariis militibus optumum quemque armatum in primam aciem subducit. C. Manlium in dextra, Faesulanum quendam in sinistra parte curare iubet. ipse cum libertis et colonis propter aquilam adsistit, quam bello Cimbrico C. Marius in exercitu habuisse dicebatur. at ex altera parte C. Antonius, pedibusexercitum permittit. ille cohortis veteranas, quas exercitum in subsidiis locat. ipse equo circumiens unum quemque nominans appellat, hortatur, rogat, ut meminerint se contra latrones inermis pro patria, pro liberis, pro aris atque focis suis certare. homo militaris, quod amplius annos triginta tribunus aut praefectus aut legatus aut praetor cum magna gloria in exercitu fuerat, plerosque ipsos factaque eorum fortia noverat: ea conmemorando militum animos accendebat. Sed ubi omnibus rebus exploratis Petreius tuba signum dat, cohortis paulatim in
Abbreviated transcription (Latin):
periculu est qui maxĩe timent. Audacia pro
muro habet᷑: cum uos considero milites:&.cu
facta ur̃a existimo: magna spes uictoriȩ me te¬¬
net.animus etas uirtus ur̃a me hortantur. prȩ¬
terea necessitudo quȩ etia timidos fortes facit.
nam multitudo hostium ne crcuzuenire queat
prohibent angustiȩ loci. Ꝙ si uirtuti uestrę for¬
tuna inuiderit. cauete ne inulti anima amitta¬
tis: neu capti potiꝰ sicut pecora trucidemini:q
uirorum more pugnantes cruẽta atq: luctuosa
uictoria hostibus relinquatis
Ec ubi dixit paululum cõmoratus signa canẽ
iubet atq instructos ordines ĩ locum equum
deducit. deinde remotis omnium equis quo miliri¬
bus exequato periculo animus amplior esset ip̃e
pedes exercitum pro loco ato copiis instruit.nam
uti planicies erat inter sinistros montes & adextera
rupe aspera octo cohortes in fronte constituit:Re¬
liquorum signa in subsidio artius collocat. ab his

Expanded text:
periculum, qui maxume timent: audacia pro periculum, qui maxume timent: audacia pro muro habetur. Quom vos considero, milites, et quom facta vostra aestumo, magna me spes victoriae tenet. animus aetas virtus vostra me hortantur, praeterea necessitudo, quae etiam timidos fortis facit. nam multitudo hostium ne circumvenire queat, prohibent angustiae loci. quod si virtuti vostrae fortuna inviderit, cavete inulti animam amittatis, neu capti potius sicuti pecora trucidemini, quam virorum more pugnantes cruentam atque luctuosam victoriam hostibus relinquatis.' Haec ubi dixit, paululum conmoratus signa canere iubet atque instructos ordines in locum aequom deducit. dein remotis omnium equis, quo militibus exaequato periculo animus amplior esset, ipse pedes exercitum pro loco atque copiis instruit. nam, uti planities erat inter sinistros montis et ab dextra rupe aspera, octo cohortis in fronte constituit, reliquarum signa in subsidio artius conlocat. ab iis
Abbreviated transcription (Latin):
libertate. atq patria in dextris uestris portare
Si uincimus omnia nobis tuta erunt cõmeatus
habunde. Municipia atq: coloniȩ patebunt: si me¬
tu cesẜimus eadem illa nobis aduersa fient neꝙ
locus: neq amicus quisꝙͣ teget que arma non te¬
xerint. prȩterea milites non eadez illis et nobis ne¬
cessitudo impendet. nos pro patria. pro libertate
pro uita certamus. Illis superuacaneum est. pro
potentia paucoru pugnare: quo audatius aggre¬
diamini memores pristine uirtutis. licuit nobis
cum sũma turpitudĩe in exilius ctatem agere. Po¬
tuistis non nulli rome amissis bonis alienas opes
expectare: quia illa feda atq intolleranda uiris
uidebant hec sequi decreuistis.Si hec relinquere
uultis audacia opus ẽ. Nemo nisi uictor pace bel¬
lum mutauit. nam in fuga salutem sperare cu
arma quibus corpus tegitur ab hostibus auertẽis
ea uera dementia ẽ.semper inprelio his maxĩu

Expanded text:
libertatem, atque patriam in dextris vestris portare. libertatem, atque patriam in dextris vestris portare. Si vincimus, omnia nobis tuta erunt: commeatus abunde, municipia atque coloniae patebunt. Sin metu cesserimus, eadem illa adversa fient, neque locus, neque amicus quisquam teget, quem arma non texerint. Praeterea milites, non eadem nobis, et illis necessitudo impendet. Nos pro patria, pro libertate, pro vita certamus: illis supervacaneum est pro potentia paucorum pugnare. Quo audacius aggredimini, memores pristinae virrutis. Licuit vobis cum summa turpitudine in exilio aetatem agere. Potuistis nonnulli Romexpectare: quia illa foeda atque intoleranda viris videbantur, haec sequi decrevistis. si haec relinquere voltis, audacia opus est: nemo nisi victor pace bellum mutavit. nam in fuga salutem sperare, quom arma, quibus corpus tegitur, ab hostibus avorteris, ea vero dementia est. semper in proelio iis maxumum est
Abbreviated transcription (Latin):
Ompertu ego habeo milites uerba uirtute¬
uiris non addere neq exignauo strenuum.
neq forte extimido exercitum oratione impera¬
inest:tanta ĩbello patere solet. Quem neq gloria
neq: pericula excitant ne quicqͣ hortare timor
animi auribus officit. Sed ego uos quo pauca mo¬
nerem aduocaui: simul uti causam mei consilii
aperirem.Scitis equidem milites secordia atqx
ignauia lentuli quantam ipsi nobisq: cladem
aitulerat:quoq: modo dum ex urbe prȩsidia opio
in gallia proficisci nequiuerim. Nunc uõ quo¬
in loco res nre site sint ixta mecu omes intelli¬
gicis. Exercitꝰ hostium duo. unus ab urbe. alter
agallia obsrant. diutius ĩ his locis esse: si maxĩe
animus ferat: frumenti atq aliarũ reru egestas
prohibet. quocunq ire placet iter ferro aperien¬
dum est.Qua propter uos moneo uti forti atq¬
constanti animo sitis: & cum prelium inhibitis
memineritis uos diuitias: decus gloriam pret̾ea

Expanded text:
ompertum ego habeo, milites, verba virtutem non addere neque ex ignavo strenuum neque fortem ex timido exercitum oratione imperaaut moribus inest, tanta in bello patere solet. Quem neque gloria neque pericula excitant, nequiquam hortere: timor animi auribus officit. Sed ego vos, quo pauca monerem, advocavi, simul uti causam mei consili aperirem. Scitis equidem, milites, socordia atque ignavia Lentuli quantam ipsi nobisque cladem attulerit quoque modo, dum ex urbe praesidia opperior, in Galliam proficisci nequiverim. Nunc vero quo loco res nostrae sint, iuxta mecum omnes intellegitis. Exercitus hostium duo, unus ab urbe, alter a Gallia obstant; diutius in animus ferat, frumenti atque aliarum rerum egestas prohibet: quocumque ire placet, ferro iter aperiundum est. Quapropter vos moneo, uti forti, atque parato animo sitis; etcum proelium inibitis, memineritis vos divitias, decus, gloriam, praeterea
Abbreviated transcription (Latin):
aut premia ostentando auertere ab hostibus. Ac
primo mediocria gerebat existimans iugurtha
ob suos tutandos in manus uenturum. Sed ubi
illum procul abesse etaliis negociis intentum ac¬
cepit: maiora et magis aspera aggredi tempus
uisum est.

Expanded text:
aut praemia ostentando auertere ab hostibus. Ac aut praemia ostentando auertere ab hostibus. Ac primo mediocria gerebat, existimans Iugurtham ob suos tutandos in manus venturum. Sed ubi illum procul abesse et aliis negotiis intentum accepit, maiora et magis aspera aggredi tempus visum est.
Abbreviated transcription (Latin):
aut contra esset explorare itinera regum. consi¬
lia et insidias eorum anteuenire: nihil apud se
remissum: neq apud illos tutum pati. Etaq
getulos et ugurtham ex sociis nostris predas agẽ¬
tes: sepe aggressus initinere fuderat. ipsumꝙ
regem haud procul ab oppido cirtha armis exue¬
rat. Que postꝙ̃ gloriosa modo neq belli pat̾i¬
di copiam cognouit: statuit urbes quȩ uiris aut
loco pro hostibus. et aduersum se oportunissi¬
me erant singulas circũuenire. Ita iugurtham ratus¬
a presidiis nudatum: si ea paterctur. aut prelio certa¬
turum. Nam Bocchus nuncios ad eum sepe mise¬
rat se uelle populi romani amiciciam: ne quid ab
hostile timeret. Id simulauerit ne quo improui¬
sus grauio accederet: an mobilitate ingenii pacẽ
atq bellum mutare solitus esset: parum explora¬
tum est. Sed consul un statuerat. oppida castel¬
laq munita adire: que partim ui: alia metu Ø¬

Expanded text:
aut contra esset, explorare itinera regum, consiaut contra esset, explorare itinera regum, consilia et insidias eorum antevenire, nihil apud se remissum neque aqud illos tutum pati. itaque et Gaetulos et Iugurtham ex sociis nostris praedas agentis saepe aggressus in itinere fuderat ipsumque regem haud procul ab oppido Cirta armis exuerat. quae postquam gloriosa modo neque belli patrandi cognovit, statuit urbis, quae viris aut loco pro hostibus et advorsum se opportunissumae erant, singulas circut praesidiis nudatum iri, si ea pateretur, aut proelio certaturum. Nam Bocchus nuntios ad eum saepe miserat: velle populi Romani amicitiam; ne quid ab se hostile timeret. Id simulaueritne, quo improuisus grauior accideret, an mobilitate ingeni pacem atque bellum mutare solitus, parum exploratum est. Sed consul, uti statuerat, oppida castellaque munita adire, partim vi, alia metu
Abbreviated transcription (Latin):
militibus donat. deinde castella et oppida natura
ctiuiris parum munita aggreditur prelia multa
ceterum alia leuia aliis locis facere. Interim no¬
ui milites sine metu pugnȩ adesse uidere fugẽ¬
tes capi.: aut occidi fortissimum quẽq tutiedimũ¬
esse. Armis libertatem: patriam parentes q et
alia omnia tegi. gloriam ꝙ diuitias queri. Sic bre¬
ui spatio noui ueteresq coaluere: et uirtus ouu
equalis facta est. At reges ubi de aduentu marii
cognouerunt diuersi in locos difficiles abeunt
ita iugurthe placuerat speranti mox effusos ho¬
stes inuadi posse romanos: sicuti plerosq remo¬
to metu laxius: licentius q: futuros. Metellus
interea romam profectus contra spem suam le¬
tissimis annis accipitur. plebi parribus ꝙ post¬
ꝙ in uidia discesserat iuxta carus. S marius ĩ¬
pigre: prudenterq suorum et hostium res pa¬
riter aitendere. cognoscere quid boni utrisqx

Expanded text:
militibus donat; dein castella et oppida natura militibus donat; dein castella et oppida natura et viris parum munita aggreditur, proelia multa, ceterum levia, alia aliis locis facere. interim novi milites sine metu pugnae adesse, videre fugientis capi aut occidi, fortissumum quemque tutissumum, armis libertatem patriam parentisque et alia omnia tegi, gloriam atque divitias quaeri. sic brevi spatio novi veteresque coaluere, et virtus omnium aequalis facta. At reges, ubi de adventu Mari cognoverunt, divorsi in locos difficilis abeunt. ita Iugurthae placuerat, speranti mox effusos hostis invadi posse, Romanos sicuti plerosque remoto metu laxius licentiusque futuros. Metellus interea Romam profectus contra spem suam laetissumis animis accipitur, plebi patribusque, postquam invidia decesserat, iuxta carus. Sed Marius inpigre prudenterque suorum et hostium res pariter attendere: cognoscere, quid boni utrisque
Abbreviated transcription (Latin):
Uiuscemodi oratione habita Marius postqͣ¬
plebis animos arrectos uidet propere cõmea¬
atu stipendio armis aliisq utilibus naues onerat
Cum his Aulum malium legatum proficisci iu¬
bet. Ipse interea milites scribere: non more ma¬
iorum: neq classibus: s uti cuiusq libido erat
capitecensos plerosq id factum alii inopia bono¬
rum: alii per ambicionem consulis memorabãt
ꝙ ab eo genere celebratus actusq erat: et homi¬
ni porentiam querenti egentissimus quisq opõ¬
tunissimus: cui neq sua cara. quippe que nulla
sunt: et omnia cum prȩcio honesta uidentur:
igitur Marius cum aliquanto maiore numero
q̃ decretum erat in africam profectus. paucis x¬
diebus uticam aduehiitur. Exercitus ei traditũ
a P. Rutilio legato. Nam Metellus conspectu
marii fugerat ne uideret ea quȩ audita animꝰ
tolerare nequiuerat. Sed consul expletis legio¬
nibus cohortibus q auxiliariis in agrum fertile
et preda honustum proficiscitur. omnia sibi capta¬

Expanded text:
uiusce modi oratione habita Marius, postquaplebis animos arrectos videt, propere commeatu, stipendio, armis aliisque utilibus nauis onerat, cum his A. Manlium legatum proficisci iubet. Ipse interea milites scribere, non more maiorum neque ex classibus, sed uti libido cuiusque erat, capite censos plerosque. Id factum alii inopia bonorum, alii per ambitionem consulis memorabant, quod ab eo genere celebratus auctusque erat et homini potentiam quaerenti egentissimus quisque opportunissimus, cui neque sua cara, quippe quae nulla sunt, et omnia cum pretio honesta videntur. Igitur Marius cum aliquanto maiore numero, quam decretum erat, in Africam profectus paucis diebus Vticam aduehitur. Exercitus ei traditur a P. Rutilio legato; nam Metellus conspectum Mari fugerat, ne videret ea, quae audita animus tolerare nequiuerat. Sed consul expletis legionibus cohortibusque auxiliariis in agrum fertilem et praeda onustum proficiscitur, omnia
Abbreviated transcription (Latin):
storiense adducit eo consilio uti ꝑtramites ocultex
ꝑfugeret in galliam transalpinã.At R. metellus ce¬
ler cum tribus legionibus ĩ agro piceno prȩsidebat
supra diximus Catilinam agitare. Igit ubi iter eius
ex profugis cognouit: castra prope.mouit: ac sub
ipsis radicibus montium consedit. qua illi descen¬
sus erat ĩgallia properanti: neq tñ Antonius pro¬
cul aberat ut pote qui cum magno exercitu locis
equioribus expeditos in fugam sequerct᷑. Sed postꝙ̃
Catilina uidet montibus et copiis hostium se sex
clausum & in urbe res aduersas neq: fuge neq p̃¬
sidii ullam spem optimu factu ratus in tali re
fortunam belli temptare statuit cu Antonio qͣ
primum confligere. Itaq: contione aduocata hu¬
ius moi orationem habuit:

Expanded text:
storiensem abducit eo consilio, uti per tramites occulte storiensem abducit eo consilio, uti per tramites occulte perfugeret in Galliam Transalpinam. at Q. Metellus Celer cum tribus legionibus in agro Piceno praesidebat, supra diximus Catilinam agitare. igitur ubi iter eius ex perfugis cognovit, castra propere movit ac sub ipsis radicibus montium consedit, qua illi descensus erat in Galliam properanti. neque tamen Antonius procul aberat, utpote qui magno exercitu locis aequioribus expeditus in fuga sequeretur. sed Catilina postquam videt montibus atqie copiis hostium sese clausum, in urbe res advorsas, neque fugae neque praesidi ullam spem, optumum factu ratus in tali re fortunam belli temptare, statuit cum Antonio quam primum confligere. itaque contione advocata huiusce modi orationem habuit: