comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
x& .uii. uolebat intelligi: sic̃ nichil adđe ita
nichil de trahere iã debebat. qͥa in uenerat
aut̃ de .xx. annis merito putaremꝰ casu m̃dosi¬
tatis acciđe potuisse. nisi eos sic̃ suꝑiꝰᷤ de traxerat
restituere pꝰ ea curaret. ut sũ mȩ conueniret in¬
tegritas. Anforte astutiꝰ factũ estimandũ .ẽ. ut
iuia qͣ .c. anm pͥus solent adici & pꝰ ea detrabi
occultaret᷑ industria: cũ & illic ubi necesse ñ
fuerat ñ qͥdẽ de .c. annis. uerũ tam̃ de qͣntulo¬
cũq numero pͥus de tracto post reddito tale ali¬
factũ siue ñ credat᷑. siue postremo ita siue ñ ita
sit : recte fieri nullo mͦ dubitauerim. ut cũ diuer¬
sũ aliqͥd in utrisq codicib inuenit᷑. qͣndo qͥdẽ ad
fidẽ rerũ gestarũ utrũq. ẽẽ. ñ potest. uerũ ei lin¬
guȩ potiꝰ credat᷑ unde ÷ in aliã ꝑ int̃p̃tes facta
trans latio. Nã in qͥb dã etiã codicib grecis tribus.
& uno latino. & uno etiã syro. int̃se consentientib

Expanded text:
 uolebat intellegi, sicut nihil addere, ita nihil detrahere iam debebat, quia inuenerat autem de uiginti annis merito putaremus casu mendositatis accidere potuisse, nisi eos, sicut prius detraxerat, restitaere postea curaret, ut summae conueniret integritas. An forte astutius factum existimandum est, ut illa, qua centum anni prius solent adici et postea detrahi, occultaretur industria, cum et illic, ubi necesse non fuerat, non quidem de centum annis, uerum tamen de quantulocumque numero prius detracto, post reddito, tale alifactum siue non credatur, siue postremo ita siue non ita sit: recte fieri nullo modo dubitauerim, ut, cum diuersum aliquid in utrisque codicibus inuenitur, quando quidem ad fidem rerum gestarum utrumque esse non potest uerum, ei linguae potius credatur, unde est in aliam per interpretes facta translatio. Nam in quibusdam etiam codicibus Graecis tribus et uno Latino et uno etiam Syro inter se consentientibus
Abbreviated transcription (Latin):
t̃minabant annũ. & alii hieme : alii qͣdriꝑtitis
tẽporib Sic̃ archades inqͥt : qͥoꝵ anni trim̃ses
fuer̃. Adiecit etiã aliqͣndo egrptios qͦrũ par¬
uos annos qͣt̃noꝵ m̃siũ fuisse supͣdiximꝰ lunȩ
fine limitasse annũ. Itaq apud eos inqͥt & singuli
milia annoꝵ uixisse ꝓduntur. Hlis uelut ꝓbabilib
argum̃tis qͥdã ñ destruentes fidẽ sacrȩ huiꝰ hrs
toriȩ sed astruere nitentes ne sit in credibile qͦt
tam multos annos uixisse referunt᷑ antiqͥ: ꝑsu¬
a ser sibi nec se suađe impudent̃ existimant. tã
exiguũ spatiũ tẽporis tũc annũ uocatũ ut illi
mũ. ẽẽ. docum̃to euidentis simo ostendit᷑. Quod
anteqͦã faciã ñ mͥ tacendũ uidet᷑ qͦã credibilior
possit. eẽ suspitio. Poteramꝰ certe hanc asseue¬
rationẽ ex hebreis codicib redarguere. atq con¬
fusse reꝑit̾ qͣndo t̃ciũ genuit filiũ. Qui anni
tredecĩ nñ s̃. Proculdubio pͥmũ qͣndo genuit :¬

Expanded text:
tis temporibus. sicut Arcades, inquit, quorum anni trimenstres fuerunt.\' Adiecit etiam aliquando Aegyptios, quorum paruos annos quaternorum mensum fuisse supra diximus, lunae fine limitasse annum. \'Itaque aput eos, inquit, et singula milia annorum uixisse produntur.\' His uelut probabilibus argumentitoriae, sed astruere nitentes, ne sit incredibile quod tam multos annos vixisse referuntur antiqui, persuaserunt sibi, nec se suadere imprudenter existimant, tam exiguum spatium temporis tunc annum vocatum, ut illimum esse documento evidentissimo ostenditur. Quod antequam faciam, non mihi tacendum videtur, quae credibilior possit esse suspicio. Poteramus certe hanc asseverationem ex hebraeis codicibus redarguere atque conqui anni si tredecim nostri sunt, procul dubio, primum quando genuit, u
Abbreviated transcription (Latin):
cari. & millo alio. ubi suꝑantib .xxiiii. annis¬
sũma ñ conuenitꝰ. In his aut̃ in qͥb continuat᷑ ipsiꝰ
m̃dositatis similitudo. ita ut ante genitũ filiũ
qͥ ordini inserit᷑ alibi suꝑsint .c. anni alibi de sint:
pͦ genitũ aut̃ ubi de erant suꝑsint ut sũma con

Expanded text:
cari; et in illo alio, ubi superantibus viginticari; et in illo alio, ubi superantibus vigintisumma non conuenit. In his autem, in quibus continuatur ipsius mendositatis similitudo, ita ut ante genitum filium, qui ordini inseritur, alibi supersint centum anni, alibi desint; post genitum autem ubi deerant supersint, ubi supereran
Abbreviated transcription (Latin):
bilit̃ celebratos uiros ñ potuisse m̃tiri putant:
ubi si quȩrã qͥd sit credibiliꝰ. udȩoꝵ gentẽ tam̃
longe lateq: diffusã in hoc conscribendũ m̃da
ciũ uno consilio conspirare potuisse. & dũ aliis
inuident auctoritatẽ. sibi abstulis se ueritatẽ:
an .lxx. homines qͥ etiã ipsi uidȩi erant uno in
loco positos. qm̃ rex egyptiꝰ ptolomeus eos ad
hoc opus asciuerat ipsã ueritatẽ gentib alie¬
ñ uideat cui ꝓcliuiꝰ faciliꝰq credat᷑ : Sed absit
imprudens qͥspiã uel iudȩos cuiꝰ libet sint per¬
uersitatis atq malitiȩ tantũ potuis se credat in
tia gentib ueritate mutata uno cõmunicas se
consilio. Credibiliꝰ gͦ qͥs dixerit. cũ pͥmũ de bibli¬
otheca ptolomei describi ista cȩper̃. tunc aliqͥd
tale fieri potuisse in codice uno. sed pͥmitꝰ inde
descripto unde iã latiꝰ emanaret : ubi potuit
qͥdẽ accidẽ etiã scriptoris error . Sed hoc in illa
quȩstione deuita matussalẽ ñ absurdũ ÷ suspi¬

Expanded text:
biliter celebratos uiros non potuisse mentiri. Ubi si quaeram, quid sit credibilius, Iudaeorum gentem tam longe lateque diffusam in hoc conscribendum men- 10 dacium uno consilio conspirare potuisse et, dum aliis inuident auctoritatem, sibi abstulisse ueritatem, an septuaginta homines, qui etiam ipsi Iudaei erant, uno in loco positos, quoniam rex Aegyptius Ptolomaeus eos ad hoc opus asciuerat, ipsam ueritatem gentibus alieideat quid proclivius faciliusque credatur? Sed absit ut prudens quispiam, vel Judaeos cujuslibet perversitatis atque malitiae tantum potuisse credat in da gentibus veritate unum communicasse consilium. Credibilius ergo quis dixerit, cum primum de bibliotheca Ptolemaei describi ista coeperunt, tunc aliquid tale fieri potuisse in codice uno, scilicet primitus inde descripto, unde jam latius emanaret, ubi potuit quidem accidere etiam scriptoris error. Sed hoc in illa quaestione de vita Mathusalem non absurdum est suspi
Abbreviated transcription (Latin):
sacrȩ huic hystoriȩ deroganda ẽ. cuiꝰ tanto impu¬
dentiꝰ narrata ñ credimꝰ. qͣnto impleri certiꝰ prȩ¬
nuntiata conspicimꝰ. Dicit tam̃ idẽ pliniꝰ. eẽ. ad huc
gentẽ : ubi .ccͦ. annos uiuit᷑. Si gͦ humarũ uitarũ
diut̾nitates qͣs exꝑti ñ sumꝰ hodie hab̾e credunt᷑
in cognita nob̵ loca÷ cur ñ habuisse credant᷑ &
tẽpora: An uͦ credibile ÷ alicubi. eẽ qͦd hic ñ ÷ &e in¬
credibile ÷ aliqͥndo fuisse qđ nunc ñ. ẽ: qͦ circa
int̃ hebreos & nr̃os codices de ipsonumero an¬
noꝵ ñ nulla uidet᷑. eẽ. distantia: qd ignoro qua
ratione sit factũ : ñ tam̃ tanta ÷ ut illos homi¬
nes tam longeuos fuisse dissentiant. Nã & ipse
homo pͥmꝰ adã anteqͥã gigneret filiũ qͥ ÷ appellatꝰ

Expanded text:
sacrae huic historiae deroganda est, cuius tanto inpusacrae huic historiae deroganda est, cuius tanto inpudentius narrata non credimus, quanto inpleri certius praenuntiata conspicimus. Dicit tamen etiam idem Plinius esse adhuc gentem, ubi ducentos annos uiuitur. Si ergo humanarum uitarum diuturnitates, quas experti non sumus, hodie habere creduntur incognita nobis loca, tempera? An vero est credibile alicubi esse quod hic non est, et incredibile est aliquando fuisse quod nunc non est? CAInter Hebraeos et nostros codices de ipso numero annorum nonnulla videtur esse distantia, quod ignoro qua ratione sit factum. Non tamen tanta est, ut illos homines tam longaevos fuisse dissentiat. Nam ipse homo primus Adam, antequam gigneret filium qui est appellatus
Abbreviated transcription (Latin):
censi litore molarẽ hominis dentẽ tã in gentẽ:
ut si in nr̃oꝵ dentiũ modulos minutatim concide¬
ret᷑ centũ nob̾ udet᷑ facere potuisse. Sed illũ gr¬
gantis aliciuꝰ fuisse crediderĩ. Nã p̃t̃ qͦd erant
om̃iũ multo qͦã nr̃a maiora tunc corpora: grgantes
longe cȩteros ante ibant : sic̃ aliis de inde nr̃isq
tẽporib rari qͥdẽ s nũqͥã fermȩ defuer̃ qͥ modũ
alioꝵ plurimũ excedent. Pliniꝰ scđs doctissimis
homo qͣnto magis magisq p̃terit scłi excurs mino¬
ra corpora naturã ferre testat᷑. Ed etiã homerũ
cõmemorat sepe carmine fuisse conqͦestũ: ñ haecc
uelut poetica figm̃ta deridens: s in hrstoria fi¬
dẽ tanqͥã miraculoꝵ naturaliũ scriptor assumers
Uerũ ut dixi antiqͦrũ magnitudines corporũ in¬
uenta plerũq ossa qm̃ diuturna s̃ etiã multo
cum̃tis uenire in ex ꝑim̃tũ potest: nec tam̃ fides

Expanded text:
censi littore molarem hominis dentem tam ingentem, censi littore molarem hominis dentem tam ingentem, ut si in nostrorum dentium modulos minutatim concideretur, centum nobis videretur facere potuisse. Sed illum gigantis alicujus fuisse crediderim. Nam praeter quod erant omnium multo majora, quam nostra, tunc corpora, gigantes longe caeteris anteibant. Sicut aliis deinde nostrisque temporibus rara quidem, sed nunquam ferme defuerunt, quae modum aliorum plurimum excederent. Plinius Secundus. doctissimus homo. quanto magis magisque praeterit saeculi excursus, minora corpora naturam ferre testatur; quod etiam Homerum commemorat saepe carmine fuisse conquestum, non haec uelut poetica figmenta deridens, sed in liistoricam fidem tamquam miraculorum naturalium scriptor adsumens. Verum, ut dixi, antiquorum magnitudines corporum inuenta plerumque ossa, quoniam diuturna sunt, etiam multo cumentis uenire in experimentum potest. Nec tamen ideo fides
Abbreviated transcription (Latin):
etiã magnã potuis se conde ciuitatẽ: qͣndo intã
longũ tẽpus ꝓtendebat᷑ uita mortaliũ : nisi for¬
te in fideliũ qͥspiã ex ipsa numerositate annoꝵ
nob̵ ingerat quȩstionẽ qͥ uixis sẽ tunc homines serip¬
tũ ÷ in auctorib nr̃is. & hoc neget. ẽẽ. credendũ. Ita
qͥppe ñ credunt etiã magnitũdines corpoꝵ longe
ampliores tunc fuis se qã nunc st Vnde & nobilissimꝰ
eoꝵ pocta uirgiliꝰ de ingenti lapide quẽ in agrorũ
sex cercice subirent. qualia nunc hominũ ꝓducit
corpora tellꝰ. significans maiora tunc corpora ꝓ¬
ducere solere tellurẽ: Quanto magis gͥ tẽporib
recentiorib mundi ante illud nobile diffamatũq
diluuiũ : s de corpoꝵ magnitudine plerũq in cre¬
dulos. nudata ꝑuetustatẽ siue ꝑium fluminũ ua¬
riosq casus sepulchra conuncunt: ubi apparuer̃
uel unde cetider̃ in credibił magnitudinis ossa
mortuoꝵ. Uidi ipse & ñ solus s aliqͥ mecũ in uti¬

Expanded text:
e civitatem, quando in tam longum tempus protendebatur vita mortalium: nisi forte infidelium quispiam ex ipsa numerositate annorum nobis ingerat quaestionem, qua vixisse tunc homines scriptum est in auctoribus nostris; et hoc neget esse credendum. Ita quippe non credunt etiam magnitudines corporum longe ampliores tunc fuisse quam nunc sunt. Unde et nobilissimus eorum poeta Virgilius, de ingenti lapide, quem in agrorum sex cervice subirent, Qualia nunc hominum producit corpora tellus: significans majora tunc corpora producere solere tellurem. Quanto magis igitur temporibus recentioribus mundi, ante illud nobile diffamatumque diluvium? Sed de corporum magnitudine plerumque incredulos nudata per vetustatem sive per vim fluminum variosque casus sepulcra convincunt, ubi apparuerunt, vel unde ceciderunt incredibilis magnitudinis ossa mortuorum. Vidi ipse non solus, sed aliquot mecum in Uti
Abbreviated transcription (Latin):
tos filios ut ꝑueniret᷑ ad lamech. in cuiꝰ filiis fi¬
nit᷑ illa contextio octaua generatione scilicet ex
adã .uii. ex cain: qͣsi. ẽẽt. inde aliqͥd deinceps co¬
nectendũ. unde ꝑueniret᷑ ad israheliticũ popłm
in qͦ cȩlesti ciuuitati etiã t̾rena iheruelẽ figurã ꝓ¬
ȩdificator: cũ tota ꝓgenies cam diluuio sit dele¬
ta : Unde uidi potest in eodẽ ordine generationũ
pͥmogenitos fuisse cõmemoratos. Cur gͦ tã pauci
sunt : non enĩ usq ad diluuiũ tot. eẽ potuer̃ ñ
uacantib &łl centenariã pub̾tatẽ patrib ab of¬
ficio generandi: si ñ erat tunc ꝓportione longe¬
uitatis illiꝰ etiã sera pub̾tas. Ut enĩ ꝑ ea qͦȩ .xxx.
annoꝵ fuerint cũ filios generare cȩper̃ octies¬

Expanded text:
tos filios, ut perueniretur ad Lamech, in cuius filiis fitos filios, ut perueniretur ad Lamech, in cuius filiis finitur illa contextio, octaua generatione scilicet ex Adam, septima ex Cain, quasi esset inde aliquid deinceps conectendum, unde perueniretur uel ad Israeliticum populum, in quo caelesti ciuitati etiam terrena Hierusalem figuram pe regnator; cum tota progenies Cain diluvio sit deleta? Unde videri potest, in eodem ordine generationum primogenitos fuisse commemoratos. Cur ergo tam pauci sunt? Non enim usque ad diluvium tot esse potuerunt, non uacantibus usque ad centenariam pubertatem patribus ab officio generandi, si non erat tunc proportione longaeuitatis illius etiam sera pubertas. Ut enim peraeque triginta annorum fuerint, cum filios generare c
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰsi & a generando se cohibent. Non ÷ enĩ hocbonũ:
nisi cũ fit scđm fidẽ sũmiboni qͥds̃ .ẽ. Hoc tam̃ ne mo
fecisse ante diluuiũ reꝑit᷑ : qͣndo qͥdẽ ipse e noch
septimꝰ ab adã qͥ trans latꝰ refert᷑. eẽ ñ mortuus
genuit filios & filias ante qͣã transferret᷑ : in qͥb:
fuit matussalẽ. ꝑquẽ generationũ memorandarũ
ordo transcurrit. Cur gͦ tanta paucitas successi¬
onũ cõmemorat᷑ ex generationib excam. si eas usq
ad diluuiũ ꝑduci oportebat: nec erat diuturna
ȩtas p̃ueniens pubtatẽ quȩ .c. uel ampliꝰ annos
uacaret a foetib : Nã si ñ intendebat auctor libri
huiꝰ aliquẽ ad quẽ necessario ꝑduceret seriẽ ge¬
nerationũ. sic̃ in illis quȩ ueniunt de semine seth:
intendebat aut̃ ꝑuenire ad noe. aqͦrurs ordo ne¬
cessariꝰ sequeret᷑ : qͥd opꝰ erat p̃t̃ mit tere pͥmogeni¬

Expanded text:
esu ot a generando se cohibent. Non est enim hoc bonum, esu ot a generando se cohibent. Non est enim hoc bonum, nisi cum fit secundum fidem summi boni, qui Deus est. Hoc tamen nemo fecisse ante diluuium reperitur; quando quidem etiam ipse Enoch septimus ab Adam, qui translatus refertur esse non mortuus, genuit filios et filias antequam transferretur; in quibus fuit Mathusalam, per quem generationum memorandarum ordo transcurrit. Quur ergo tanta paucitas successionum commemoratur in generationibus ex Cain, si eas usque ad diluuium perduci oportebat, nec erat diuturna aetas praeueniens pubertatem, quae centum uel amplius annos uacaret a fetibus? Nam si non intendebat auctor libri huius aliquem, ad quem necessario perduceret seriem generationum, sicut in illis, quae ueniunt de semine Seth, intendebat peruenire ad Noe, a quo rursus ordo necessarius sequeretur: quid opus erat praetermittere primogeni
Abbreviated transcription (Latin):
gelista incipit generationes qͥb ad xp̃m ꝑuenit
tionib ex cain. & qͦ cas ꝑducere uolebat: Respori¬
det᷑: usq ꝗd diluuiũ qͦ totũ illud genus t̾renȩ
ciuitatis assũptũ: sed reparatũ.ẽ. ex filiis noe.
Neq enĩ de.eẽ. poterit hȩc t̾rena ciuitas societasq
hominũ scđm hominẽ uiuentiũ usq adhuiꝰ scłi
finẽ : de qͦ dñs ait. łilii scłi huiꝰ generant & gene¬
rant᷑.
Ciuitatẽ uͦ dĩ peregrinantẽ in hoc scło regenera¬
tio ꝑducit ad alterũ scłm. Huiꝰ filii nec generant nec
generant᷑. Hic gͦ generari & generare ciuitati utri¬
q cõmune. ẽ : quã uis ciuitas dĩ habeat etiã hic mul¬
ta ciuiũ milia qͦȩ ab oꝑe generandi se abstineant:
sed habet etiã illa eximitatione qͣdã licet errantiũ.
Ad eã nãq ꝑtinent etiã qͥ deuiantes ab huiꝰ fide
diuersas hereses condider̃. Scđm hominẽ qͥppe ui

Expanded text:
gelista incipit generationes, quibus ad Christum gelista incipit generationes, quibus ad Christum tionibus ex Cain et quo eas perducere uolebat?1 Respondetur: Usque ad diluuium, quo totum illud genus terrenae ciuitatis absumtum est, sed reparatum est ex filiis Noe. Neque enim deesse poterit haec terrena ciuitas societasque hominum secundum hominem uiuentium usque ad huius saeculi finem, de quo Dominus ait: Filii saeculi huius generant et generantur. Ciuitatem uero Dei peregrinantem in hoc saeculo regeneratio perducit ad alterum saeculum, cuius filii nec generant nec generantur. Hic ergo generari et generare ciuitati utrique commune est; quamuis Dei ciuitas habeat etiam hic multa ciuium milia, quae ab opere generandi se abstineant; sed habet etiam illa ex imitatione quadam, licet errantium. Ad eam namque pertinent etiam, qui deuiantes ab huius fide diuersas haereses condiderunt; secundum hominem quippe uiu
Abbreviated transcription (Latin):
Restat aut̃ altera dedicatio uniuersȩ domꝰ. cuiꝰ
ipse xp̃c.ẽ. fundam̃tũ : quȩ differt᷑ in finẽ qͣndo
erit om̃iũ resurrectio ñ morituroꝵ ampliꝰ. Siue
domꝰ dĩ dicat᷑ siue tẽplũ dĩ. siue ciuitas dĩ. id ipsũ
.ẽ: nec abhorret alatim eloqͥi consuetudine. Nã &
uirgiliꝰ imperiosissimã ciuitatẽ domũ appellat
assaraci᷑ romanos uolens intelligi qͥde assara co
petroiano originẽ ducunt: & domũ ęneȩ eosdẽ
ipsos qͥa eo duce troiani cũ italiã uenissent ab eis
condita ẽ. roma. Imitatꝰ nãq poeta ille litteras
sacras in qͥb: dr̃ domꝰ iacobiã ingens popłs he
breoꝵ. Dicit aliqͥs. Si hoc intendebat scriptor huiꝰ
hrstoriȩ in cõmemorandis generationib ex adã
ꝑfiliũ eiꝰ seth ut ꝑ illas ꝑueniret ad noe. sub qͦ
factũ . ẽ. diluuiũ. a qͦ rursꝰ contexeret᷑ ordo nas¬
centiũ qͦ ꝑueniret ad abraham. a qͦ matheus euan¬

Expanded text:
restat autem altera dedicatio uniuersae domus, cuius restat autem altera dedicatio uniuersae domus, cuius ipse Christus est fundamentum, quae differtur in finem, quando erit omnium resurrectio non moriturorum amplius. Siue autem domus Dei dicatur siue templum Dei siue ciuitas Dei, id ipsum est nec abhorret a Latini eloquii consuetudine. Nam et Vergilius imperiosissimam ciuitatem domum appellat Assaraci, Romanos uolens intellegi, qui de Assaraco per Troianos originem ducunt; et domum Aeneae eosdem ipsos, quia eo duce Troiani cum Italiam uenissent ab eis condita est Roma. Imitatus namque est poeta ille litteras sacras, in quibus dicitur domus Iacob iam ingens populus Her. Dicet aliquis: Si hoc intendebat scriptor huius historiae Ie. in commemorandis generationibus ex Adam per filium eius Seth, ut per illas perueniret ad Noe, sub quo factum est diluuium, a quo rursus contexeretur ordo nascentium, quo perueniret ad Abraham, a quo Matthaeus euan
Abbreviated transcription (Latin):
erit. Hoc ipsũ enĩ qđ dr̃ & nominauit nom̃ eiꝰ enos
spem ponere debeat homo. Maledictꝰ om̃is sic̃ alibi
legit᷑ qͥspẽ suã ponit in homine : ac ꝑhoc nec inse:
cursu: sed in illa immortalitatis beatudinis sẽ¬
neratione habet dedicationis nom̃ quȩ septima
.ẽ. ex adã : annumeratoadã.Septimꝰ enĩ ab illo na¬
tus . ẽ. enoch: qͦd int̃p̃tatur dedicatio. Sed ipse. ẽ
ille trans latꝰ qm̃ placuit dõ: & significat nume¬
rũ in ordine generationũ qͦ sabbatũ consecratũ
.ẽ. septimũ scilicet ab adã. Ab ipso aut̃ patre ista¬
rũ generationũ quȩ discernunt᷑ a ꝓgenie ca in
id ÷ a seth sextꝰ . ẽ. qͦto die factꝰ ẽ. homo & consũ¬
mauit ds̃ om̃ia oꝑa sua. Sed huiꝰ enoch trans la¬
tione nr̃ȩ dedicationis : ẽ p̃figurata dilatio: qͥȩ
qͥdẽ iã facta. ẽ . in xp̃o. in capite nro: qͥsic resurre¬
xit ut ñ mortat᷑ ulteriꝰ sed etiã ipse trans latꝰ ÷.

Expanded text:
e. Hoc ipsum enim quo dicitur, Et nominavit nomen ejus Enos, spem ponere debeat homo: Maledictus, enim omnis, sicut alibi legitur, qui spem suam ponit in homine ; ac per hoc nec in se, saeculi, sed in illa immortalitate beatitudinis semneratione habet dedicationis nomen quae septima est ex Adam, annumerato Adam. Septimus enim ab illo natus est Enoch, quod interpretatur dedicatio; sed ipse est ille translatus, quoniam placuit Deo, et insigni numero in ordine generationum, quo sabbatum consecratum est, septimo scilicet ab Adam. Ab ipso autem patre istarum generationum, quae discernuntur a progenie Cain, id est a Seth, sextus est; quoto die factus est homo et consummauit Deus omnia opera sua. Sed huius Enoch translatio nostrae dedicationis est praefigurata dilatio. Quae quidem iam facta est in Christo capite nostro, qui sic resurrexit, ut non moriatur ulterius, sed etiam ipse translatus est;
Abbreviated transcription (Latin):
scriptura .c.xcͦ: & deinceps ꝑ om̃s generationes
in qͥb hominũ anni cõmemorant᷑ ante diluuiũ
plius genuerit filiũ Sed qͥ minima ętate genu
.c. appellabant᷑ anni ab illis hominib: sed in¬
pabant. Ut aut̃ alit̃ annũ tunc fuisse cõputatũ
ñ sit in credibile: adiciunt qͦd apud plerosq scri¬
ptores hrstoriȩ reꝑit᷑ egrptios habuisse annũ
.iiiͦI. mensĩ : a carnanas sex m̃siũ: lauinos xiͦii.
m̃sĩ. Pliniꝰ scđs cũ cõmemoras set relatũ fuisse

Expanded text:
inta. Et deinceps per omnes generationes, in quibus hominum anni commemorantur ante diluuium, plius, genuerit filium; sed qui minima aetate genuecentum appellabantpabant. Ut autem aliter annum tunc fuisse computatum non sit incredibile, adjiciunt quod apud plerosque scriptores historiae reperitur, Aegyptios habuisse annum quatuor mensium, Acarnanas sex mensium, Lavinios tredecim mensium. Plinius Secundus cum commemorasset, relatum fuisse
Abbreviated transcription (Latin):
rendũ ẽ: cũ ad ipsa tẽpora qͣntũ necessitas hui
codices tam longas habus se uitas illiꝰ eui homines:
ut posset ȩtate uniꝰ qͥ de duob qͦs solos t̾ra tunc ha¬
buit parentib pͥmꝰ .ẽ. natꝰ ad constituendã etiã
ciuitatẽ multiplicari genꝰ humanũ. Neq enĩ ullo
mͦ audiendi s̃ qͥ putant alit̾ annos illis tẽporib: cõ¬
putatos. id ÷ tantȩ brȩuitatis. ut unꝰ annꝰ nr̃ .x.
erit qͥsq uel legerit. deccc. annos quẽ qͥã uixisse :
debet intelligere ᷤ naginta. Decẽ qͥppe illi anni unꝰ¬

Expanded text:
rendum est, cum ad ipsa tempora, quantum necessitas huius rendum est, cum ad ipsa tempora, quantum necessitas huius trosque codices tam longas habuisse uitas illius aeui homines, ut posset aetate unius, qui de duobus, quos solos terra tunc habuit, parentibus primus est natus, ad constituendam etiam ciuitatem multiplicari genus humanum. CAPUT XII De omodo audiendi sunt, qui putant aliter annos illis temporibus computatos, id est, tantae brevitatis, ut unus annus X erit quisque uel legerit nongentos annos quemque uixisse, debet intellegere nonaginta; decem quippe illi anni un
Abbreviated transcription (Latin):
uixisse credit̾ pꝰ diluuiũ. Ppt̃ qͦd eũ ñ nulli & si ñ
in t̾ra ubi omnẽ carnẽ quã uiuere in aqͥs natura
uixisse arbitrant᷑: nolentes derogare fidẽ codi¬
cib qͦs in auctoritatẽ celebriorẽ suscepit ȩccłia :¬
& credentes udȩoꝵ potiꝰ qͦã istos ñ hab̾e qͦd uerũ ÷
Non enĩ ad mittunt qͦd magis hic. eẽ. potuerit
error in t̾p̃tis. quã in ea lingͣ. eẽ. falsũ. unde in
Aut ubi nichil eoꝵ int̾erat uoluis se m̃tiri. iudȩos
uͦ dũ m uident qͦd lex & ꝓpħȩ ad nos int̃p̃tando
transier̃. mutasse quȩdã in codicib suis. ut nr̃is
minueret᷑ auctoritas: Hanc opinionẽ uel suspi¬
tionẽ accipiat qͥsq ut putauerit. Certũ ÷ tam̃
ñ uixisse matus salẽ pꝰdiluuiũ. sed eodẽ anno fu¬
isse defunctũ. si uerũ. ẽ. qͦd de numero annoꝵ in
hebreis codicib inuenit᷑. De illis aut̃ septua ginta
int̃p̃tib qͥd mͥ uideat᷑ suo loco diligentius inse¬

Expanded text:
ditur post diluuium. Propter quod eum nonnulli, etsi non in terra, ubi omnem carnem, quam uiuere in aquis natura uixisse arbitrantur, nolentes derogare fidem codicibus, quos in auctoritatem celebriorem suscepit ecclesia, et credentes Iudaeorum potius quam istos non habere quod uerum est. Non enim admittunt, quod magis hic esse potuerit error interpretum, quam in ea lingua esse falsum, unde in aut ubi nihil eorum intererat uoluisse mentiri; Iudaeos inuident, quod lex et prophetae ad nos interpretando transierint, mutasse quaedam in codicibus suis, ut nostris minueretur auctoritas. Hanc opinionem uel / suspicionem accipiat quisque ut putauerit; certum est tamen non uixisse Mathusalam post diluuium, sed eodem anno fuisse defunctum, si uerum est quod de numero annorum in Hebraeis codicibus inuenitur. De illis autem septuaginta interpretibus quid mihi uideatur, suo loco diligentius inse
Abbreviated transcription (Latin):
qe nec constitui tunc poterat ab eociuitas. quȩ
nichil ẽ. aliud qͦã hominũ multitudo aliqͦ soci¬
etatis uinculo colligata.S cũ illiꝰ hominis fami¬
lia tanta numerositate cresceret ut hab̾et etiã
popłi qͣntitatẽ: tunc potuit utiq fieri ut & ci¬
uitatẽ constitueret & nom̃ pͥmogeniti sui con¬
stitute imponeret ciuitati. Tam longͣ qͥppe uita
illoꝵ hominũ fuit : ut illic memoratoꝵ qͦrũ &
anni taciti ñ s̃ qx uix̃ nimiũ ante diluuiũ ad
le ꝑuenerit.Quis itaq dubitauerit ꝑuniꝰ homi¬
nis ȩtatẽ tantũ multiplicari potuis se genꝰ hu¬
manũ ut. eẽt. unde constituerent᷑ ñ una s pluri¬
mȩ ciuitates: Quod ex hoc conci facillime potest:
qͥa exuno abrahã ñ multo ampliꝰ qͣ drigentis an¬
nis numerositas hebreȩ gentis tanta ꝓcreata
.ẽ. ut in exitu eiꝰdẽ popłi ex egypto sexcenta .lx.¬
hominũ milia fuisse referant᷑ bellicȩ iuuentu¬
tis: ut omit tamꝰ gentẽ idumeoꝵ. ñ ꝑtinentẽ ad

Expanded text:
tas, quae nihil est aliud quam hominum multitudo aliquo societatis uinculo conligata; sed cum illius hominis familia tanta numerositate cresceret, ut haberet iam populi quantitatem, tunc potuit utique fieri, ut et constitueret et nomen primogeniti sui constitutae inponeret ciuitati. Tam longa quippe uita illorum hominum fuit, ut illic memoratorum, quorum et anni taciti non sunt, qui uixit minimum ante diluuium, ad le peruenerit. Quis itaque dubitauerit per unius hominis aetatem tantum multiplicari potuisse genus humanum, ut esset unde constituerentur non una, sed plurimae ciuitates? Quod ex hoc conici facillime potest, quia ex uno Abraham non multo amplius quadringentis annis numerositas Hebraeae gentis tanta procreata est, ut in exitu eiusdem populi ex Aegypto sescenta hominum milia fuisse referantur bellicae iuuentutis: ut omittamus gentem Idumaeorum non pertinentem ad
Abbreviated transcription (Latin):
IIIͬ. ut dictũ . ẽ. ꝑ hanc aut̃ discrepantiã hebreorũ
codicũ atq nr̃oꝵ ex orit᷑ illa famosis sima qͥestio
solos .uIII. homines in arca exitiũ euasis se diluuii.
in qͥb matus salẽ ñ fuit. Scđ̾m codices enĩ nr̃os ma¬
tus salẽ pͥus qͥã gigneret illũ quẽ uocauit lamech

Expanded text:
ur excedere. Per hanc autem discrepantiam Hebraeorum codicum adque nostrorum exoritur illa famosissima quaestio,solos octo homines in arca exitium commemoret euasisse diluuii, in quibus Mathusalam non fuit. Secundum codices enim nostros Mathusalam priusquam gigneret illum, quem uocauit Lamech,
Abbreviated transcription (Latin):
ceptꝰ ÷ cam qͥẽ pͥmogenitũ uidet᷑ habuisse: uerũ
etiã posteriꝰ eadẽ scriptura dicente. cognouit in¬
qͥt adã uxorẽ suã euã & concepit & peꝑit filiũ
& nominauit nom̃ illiꝰ seth. Vnde in telligit᷑ ita so¬
lerȩ illã scripturã loqͥ qͥã uis ñ semꝑ cũ in eale¬
git᷑ factos hominũ fuisse conceptꝰ: ñ tam̃ solũ
cũ pͥmũ sibi sexus ut̃q miscetur. Nec illud neces¬
sario ÷ argum̃to ut pͥmogenitũ patri existime¬
mꝰ enoch: qđ eiꝰ nomine illa ciuitas nuncupata
.ẽ. N enĩ abre ẽ. ut ꝓpt̃ aliqͣm causa cũ & alios
habet diligere eũ pat̃ cȩtis ampliꝰ. Neq enĩ &¬

Expanded text:
ceptus est Cain, quem primogenitum uidetur habuisse: uerum ceptus est Cain, quem primogenitum uidetur habuisse: uerum etiam posterius eadem scriptura: Cognouit, inquit, Adam Euam uxorem suam, et concepit et peperit filium, et nominauit nomen illius Seth. Unde intellegitur ita solere illam scripturam loqui, quamuis non semper cum in ea legitur factos hominum fuisse conceptus, non tamen solum cum primum sibi sexus uterque miscetur. Nec illud necessario est argumento, ut primogenitum patri existimemus Enoch, quod eius nomine illa ciuitas nuncupata est. Non enim ab re est, ut propter aliquam causam, cum et alios haberet, diligeret eum pater cet
Abbreviated transcription (Latin):
qͥdẽ qđ ambarũ separatim generationes cõme¬
morant᷑ : uniꝰ fr̃icidȩ cam. alteriꝰ aut̃ qͥuocabat᷑
seth. Natꝰ qͥppe fuerat & ipse de adã ꝓ illo quẽ
fr̃ occidit. Concretio aut̃ qe bonis indeteriꝰ decli¬
nantib tales uniuersi facti fuerant ut diluuio
delerent᷑. excepto uno iusto cuiꝰ nom̃ erat noe. &
eiꝰ coniuige & trib filiis. totidẽq nurib : qͥ homines
.UII. exilla om̃iũ uastatione mortaliũ ꝑ arcã eua
đe meruer̃. Qđ gͥ scriptũ ÷ & cognouit cam uxorẽ
suã. & concipiens peꝑit enoch. & erat ȩdificans ciuitatẽ
ex nomine filii sui enoch: ñ ÷̃ qͥdẽ conseqens ut
istũ pͥmũ filiũ genuisse eredat᷑. Neq eñĩ hoc ex eo
putandũ ÷ qe dictũ ÷ cognouisse uxorẽ suã qͥsi tũc
se pͥmitꝰ illi concũbendo miscuis set. Nlã & de ipso
patrȩ om̃iũ adã ñ tunc solũ hoc dictũ ẽ qͣndo con¬

Expanded text:
quidem, quod ambarum separatim generationes commequidem, quod ambarum separatim generationes commemorantur, unius fratricidae Cain, alterius autem qui uocabatur Seth; natus quippe fuerat et ipse de Adam pro illo, quem frater occidit; concretio autem, quia bonis in deterius declinantibus tales uniuersi facti fuerant, ut diluuio delerentur, excepto uno iusto, cui nomen erat Noe, et eius coniuge et tribus filiis totidemque nuribus, qui homines octo ex illa omnium ur scriptum est: Et cognouit Cain uxorem. suam, et concipiens peperit Enoch; et erat aedificans" ciuitatem in nomine filii sui Enoch: non est quidem consequens, ut istum primum filium genuisse credatur. Neque enim hoc ex eo putandum est, quia dictus est cognouisse uxorem suam, quasi tunc se illi primitus concumbendo miscuisset. Nam et de ipso patre omnium Adam non tunc solum hoc dictum est, quando con
Abbreviated transcription (Latin):
taceretur quã t̃renã dicimꝰ ciuitatẽ. qͣntũ ei cõ¬
memorandȩ satis. eẽt: ciuitas dĩ. etiã suȩ ad uer¬
sariȩ cõparatione clarescat. Cũ igit᷑ scriptura
diuina ubi & numerũ annoꝵ qͦs illi homines
uixer̃ cõmemorata concludat. ut dicat de illo
de qͦ loquebat᷑. & genuit filios & filias. & fuer̃
om̃s dies illiꝰ uel illius quos uix̃ annitot &
mortuus. ẽ. nũ qͥd qr eosdẽ filios & filias ñ no¬
minat. idõ in telligere ñ debemꝰ ꝑtã multos an¬
nos qͥb tunc in scłi huiꝰ pͥma ȩtate uiuebant
nasci potuisse plurimos homines: quorũ coe¬
tib condi possent etiã plurimȩ ciuitates: Sed
ꝑtinuit ad dm̃ qͦ ista inspirante conscripta suNs
has duas societates suis diuersis generationib:
pͥmitꝰ digerere atq distinguere: ut seorsũ ho¬
minũ hoc ÷ scđm hominẽ uuentiũ. seorsũ aut̃
tiones contexerent᷑ usq ad diluuiũ : ubi ambarũ
societatũ discretio concretioq narrat᷑. Discretio

Expanded text:
iuitatem, quantum ei commemorandae satis esset, ut ciuitas Dei etiam suae aduersariae conparatione clarescat. Cum igitur scriptura diuina, ubi et numerum annorum, quos illi homines uixerunt, commemorat, ita concludat, ut dicat de illo, de quo loquebatur: Et genuit filios et filias, et fuerunt omnes dies illius uel illius quos uixit anni tot, et mortuus est: numquid quia eosdem filios et filias non nominat, ideo intellegere non debernus per tam multos annos, quibus tunc in saeculi huius prima aetate uiuebant, nasci potuisse plurimos homines, quorum coetibus condi possent etiam plurimae \'ciuitates? Sed pertinuit ad Deum, quo ista inspirante conscripta sunt, has duas societates suis diuersis generationibus primitus digerere adque distinguere, ut seorsum hominum, hoc est secundum hominem uiuentium, seorsum autem tiones contexerentur usque ad diluvium, ubi ambarum societatum discretio concretioque narratur: discretio
Abbreviated transcription (Latin):
possidet haritas. Non habebit deniq: istã pos
sessionẽ qͥ eã noluerit habe cõmunẽ : & tanto eã
reꝑiet ampliorẽ. qͣnto ampliꝰ ibi potuerit amare
con sortẽ. Illud gͥ qͦd int̃ remũ & romulũ ex or¬
tũ ÷ quẽ ad modũ aduersꝰ se ipsã t̃rena ciuitas
didat᷑ ostendit : qđ aũt int̾ cain & abel. int̃
duas ipsas ciuitates dĩ & hominũ inimicitias
de monstrauit. Pugnant gͦ int̾ se mali: itẽ pug¬
st̃ int̃ se pugnare ñ posst̃: ꝓficientes aut̃ & non
ꝑfecti ita posst̃ ut bonꝰ qͥsq ex ea parte pugnet
contͣ alterũ qͣ etiã contͣ se ipsũ. Et in uno qͥppe
homine caro concupiscit ad uersꝰ sp̃m : sp̃s aut̃
aduersus carnẽ. Concupiscentia aut̃ spũalis
cont᷑ͣ alteriꝰ potest pugnare carnalẽ : uel concu

Expanded text:
possidet caritas. Non possidet caritas. Non sessionem, qui eam noluerit habere communem; et tanto eam reperiet ampliorem, quanto amplius ibi potuerit amare consortem. Illud igitur quod inter Remum et Romulum exortum est, quemadmodum adversus se ipsam terrena civitas diuidatur, ostendit; quod autem inter Cain et Abel, inter duas ipsas ciuitates, Dei -et hominum, inimicitias demonstrallit. Pugnant ergo inter se mali et sunt, inter se pugnare non possunt. Proficientes autem nondumque perfecti ita possunt, ut bonus quisque ex ea parte pugnet contra alterum, qua etiam contra semet ipsum; et in uno quippe homine caro concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem. Concupiscentia ergo spiritalis contra alterius pot
Abbreviated transcription (Latin):
ambo głam de romanȩ rei publicȩ institutio¬
ne qͦerebant : sed ambo eã tantã qͣntã siunꝰ. ẽẽt
hab̾e ñ poterant. Qui enĩ uolebat dominando
głari. minꝰ utiq dominaret᷑ : si eiꝰ potestas iuuo
consorte minueret᷑. Vt gͦ totã dominationẽ ha¬
bene unꝰ. ablatꝰ ÷ sociꝰ. & scelere creuit in peius
qđ in nocentia minꝰ. eẽt meliꝰ. Hi aut̃ fr̃s cam &
abel ñ habebant ambo int̾ se similẽ rerũ t̃rena¬
rũ cupiditatẽ : nec alt̃ alteri inuidit qͦd eiꝰ do¬
minatꝰ fieret angustior qͥ alterũ occidit. si am¬
bo dominarent᷑. Abel qͥppe ñ qͦ erebat domina¬
tionẽ in ea ciuitate qͥȩ condebat᷑ a fr̃ẽ. S in uiden¬
tia illa diabolica qͣ inuident bonis mali nulla
alia nisi qͥa illi bonist̃ illi mali. Nullo enĩ mͦ fit
minor accedente seu ꝑmanente consorte pos¬
sessio bonitatis. immo possessio bonitas : quã
tanto latiꝰ qͣnto concordius indiuidua socioꝵ

Expanded text:
Ambo gloriam de Romanae rei publicae institutioAmbo gloriam de Romanae rei publicae institutione quaerebant, sed ambo eam tantam, quantam, ni unus esset,- habere non poterant. Qui enim uolebat dominando gloriari, minus utique dominaretur, si eius potestas uiuo consorte minueretur. Ut ergo totam dominationem haberet unus, ablatus est socius, et scelere creuit in peius, quod innocentia minus esset et melius. Hi autem fratres Cain et Abel non habebant ambo inter se similem rerum terrenarum cupiditatem, nec in hoc alter alteri inuidit, quod eius dominatus fieret angustior, qui alterum occidit, si ambo dominarentur Abel quippe non quaerebat dominationem in ea ciuitate, quae condebatur a fratre, sed inuidentia illa diabolica, qua inuident bonis mali, nulla alia causa, nisi quia illi boni sunt, illi mali. Nullo enim modo fit minor accedente seu permanente consorte possessio bonitatis, immo possessio bonitas, quam tanto latius, quanto concordius indiuidua sociorum
Abbreviated transcription (Latin):
dona st̃ : sed si neglectis meliorib quȩ ad suꝑnã
ꝑtinent ciuitatẽ ubierit uictoria in ȩt̃na &
sũma pace secura bona ista si concupiscunt᷑
ut uel sola. eẽ. credant᷑: uel his quȩ meliora cre¬
dunt̃ ampliꝰ diligant᷑. necesse ÷ miseria cori¬
ui
ciuitatis conditor frĩcida: nã suũ frẽm ciuẽ ci¬
uitatis ȩt̃nȩ in hac t̾ra peregrinantẽ inuiden¬
tia uictꝰ occidit. Unde mirandũ ñ ÷ qđ tanto pꝰ
in ea ciuitate condenda quȩ fuerat huiꝰ t̃renȩ
cuutatis de qͣ loqͥm᷑ caput futura & tã multis
gentib regnatura huic ꝓximo exemplo & ut
greci appellant archeo trpo quȩdã sui generis
imago respondit. Nã & illic sic̃ ipsũ facinꝰ qͥdã
poeta cõmemorauit illoꝵ. fr̃no pͥmi maduer̃
sanguine muri. Sic enĩ condita ÷ roma: qͣndo
occisũ remũ a frẽ romulo romana testat᷑ hrs¬
toria : nisi qͦdisti t̃renȩ ciuitatis ambociues erant:

Expanded text:
dona. sunt. Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam dona. sunt. Sed si neglectis melioribus, quae ad supernam pertinent ciuitatem, ubi erit uictoria in aeterna et summa pace secura, bona ista sic concupiscuntur, ut uel sola esse credantur uel his, quae meliora creduntur, amplius diligantur: necesse est miseria cour ciuitatis conditor fratricida; nam suum fratrem ciuem ciuitatis aeternae in hac terra peregrinantem inuidentia uictus occidit. Unde mirandum non est, quod tanto post in ea ciuitate condenda, quae fuerat huius terrenae ciuitatis, de qua loquimur, caput futura et tam multis gentibus regnatura, huic primo exemplo et, ut Graeci appellant, apxetoTttj quaedam sui generis imago respondit. Nam et illic, sicut ipsum facinus quidam poeta commemorauit illorum, Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Sic enim condita est Roma, quando occisum Remum a fratre Romulo Romana testatur historia; nisi quod isti terrenae ciuitatis ambo ciues erant.
Abbreviated transcription (Latin):
gitans casusq cõmunes: magisqͦȩ accide posst̃
aduersis angit᷑ quã eis qͦe ꝓuenerint scłis reb
in flat᷑. tantũ mͦ Mortał ÷ ista uictoria. Neq enĩ
sẽꝑ dñari poterit ꝑmanendo eis quos potuerit
subiuigare uincendo Non aut̃ recte dicunt᷑ eabo¬
na ñ. eẽ. quȩ concupiscit hȩc ciuitas: quando &
ipsa in suo humano genere melior concupiscit t̾renã
quandã ꝓreb in fimis pacẽ : ad eã nãq desiderat
ꝑ uenire bellando: qm̃ siuicerit & qͥ resistat ñ fu¬
erit pax erit: cũ ñ habebunt partes inuicẽ ad uer¬
santes & ꝓhis reb qͣs simul hab̾e ñ potuer̃ infelici
egestate certantes. Hanc pacẽ reqͥr̃ laboriosabella :
hanc adipiscit᷑ quȩ putat᷑ głosa uictoria. Qͥando
aut̃ huc uincunt qͥ causa iustiore pugnabant:
qͥs dubitet gratulandã. eẽ. uictoriã. & ꝓuenisse
optabilẽ pacẽ: Hȩc bona st̃. & sine dubio dei

Expanded text:
gitans casusque communes magis quae accidere possunt gitans casusque communes magis quae accidere possunt aduersis angitur, quam eis quae prouenerunt secundis rebus inflatur, tantummodo mortalis est ista uictoria. Neque enim semper dominari poterit permanendo eis, quos potuerit subiugare uincendo. Non autem recte dicitur ea bona non esse, quae concupiscit haec ciuitas, quando est et ipsa in suo humano genere melior. Concupiscit enim terrenam quandam pro rebus infimis pacem; ad eam namque desiderat peruenire bellando; quoniam si uicerit et qui resistat non fuerit, pax erit, quam non habebant partes in uicem aduersantes et pro bis rebus, quas simul habere non poterant, infelici egestate certantes. Hanc pacem requirunt laboriosa bella, hanc adipiscitur quae putatur gloriosa uictoria. Quando autem uincunt qui causa iustiore pugnabant, quis dubitet gratulandam esse uictoriam et prouenisse optabilem pacem? Haec bona sunt et sine dubio Dei
Abbreviated transcription (Latin):
iure clãnata nichil uerȩ felicitatis in posterũ
merebat᷑. Recte gͥ significat isaac ꝑ rȩꝓmissionẽ
natꝰ filios gr̃ȩ. ciues ciuitatis libȩ socios pacis
tatis. sed cõmuni eodẽq immutabili bono gau¬
dens. atq ex multis cor unũ faciers id ÷ concor
sẽpit̾na ñ erit: neq enĩcũ in extremo supplicio
dãnata fuerit iã ciuitas erit hic habet bonũ suũ
cuiꝰ societate lȩtat᷑. qͣlis. eẽ. de talib reb lȩtitia
potest. Et qm̃ ñ ÷ talebonũ ut nuillas angustias
faciat amatorib: suis : idõ ciuitas ista ad uersꝰ
se ipsã plerũq diuidit᷑ litigando. bellando atq
pugnando: & aut mortiferas aut certe mortales
uictorias reqͥrendo Nã ex qͣcũq sui parte ad uersꝰ
alterã sui partẽ bellando surrexerit: quęrit. ẽẽ.¬
uictrix gentiũ: captiua uitiorũ. Et si qͥdẽ uicerit :
suꝑbiꝰ ex tollit᷑ etiã mortifera. Si uͦ conditionẽ co¬

Expanded text:
iure damnata nihil uerae felicitatis in posterum iure damnata nihil uerae felicitatis in posterum merebatur. Recte igitur significat Isaac, per repromissionem natus, filios gratiae, ciues ciuitatis liberae, socios pacis tatis, sed communi eodemque inimitabili bono gaudens adque ex multis unum cor faciens, id est persempiterna non erit neque enim cum in extremo supplicio damnata fuerit, jam civitas erit, hic habet bonum suum, cujus societate laetatur, qualis esse de talibus rebus laetitia potest. Et quoniam non est tale bonum, ut nullas angustias faciat amatoribus suis, ideo civitas ista adversus se ipsam plerumque dividitur litigando, bellando, atque pugnando, et aut mortiferas, aut certe mortales victorias requirendo. Nam ex quacumque sui parte adversus alteram sui partem bellando surrexerit, quaerit euictrix gentium, cum sit captiua uitiorum; et si quidem, cum uicerit, superbius extollitur, etiam mortifera; si uero condicionem co
Abbreviated transcription (Latin):
in utero alieno. Natꝰ ÷ gͦ ismael sic̃ nascunt᷑ ho¬
mines ꝑmixtione sexꝰ utriꝰq usitata lege na¬
turȩ. Idõ dictũ ÷ scđm carnẽ: ñ qͦd ista benefi¬
cia dĩ ñ sint. aut ñ illa oꝑet᷑ ds̃: cuiꝰ opifex
sapientia attingit sic̃ scriptũ ÷ a fine usq ad
finẽ fortit̃ & disponit om̃ia suauit᷑. Sed ubi
significandũ fuerat dĩ donũ qđ indebitũ ho¬
minib gratis grã largiret᷑ sic oportuit dari
filiũ quẽ ad modũ naturȩ ñ debat᷑ ex cursib.
Negat enĩ natura iã filios tali cõmixtioni maris
& fȩminȩ qͣlis ẽẽ. poterat abrahȩ & sarȩ in illa
iã ȩtate ctiã mulieri accidente sterilitate: quȩ
nec tunc parere potuit qͥndo ñ ȩtas foecunditati
s etati foecunditas de fuit. Quod gͦ naturȩ sic affet¬
tȩ fructꝰ posteritatis ñ debebatur: significat qͦt
natura generis humani peccato uitiata ac ꝓ hoc

Expanded text:
in utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascuntur hoin utero alieno. Natus est ergo Ismael, sicut nascuntur homines, permixtione sexus utriusque, usitata lege naturae. Ideo dictum est: Secundum carnem; non quod ista beneficia Dei non sint aut non illa operetur Deus, cuius opifex sapientia adtingit, sicut scriptum est, a fine usque in finem fortiter et disponit omnia suauiter; sed ubi significandum fuerat Dei donum, quod indebitum hominibus gratia largiretur, sic oportuit dari filium, quem ad modum naturae non debebatur excursibus. Negat enim natura iam filios tali commixtioni maris et feminae, qualis esse poterat Abrahae et Sarrae in illa iam aetate, etiam mulieris accedente sterilitate, quae nec tunc parere potuit, quando non aetas fecunditati, sed aetati fecunditas defuit. Quod ergo naturae sic adfectae fructus posteritatis non debebatur, significat quod natura generis humani peccato uitiata ac per hoc
Abbreviated transcription (Latin):
sentiã demonstrantẽ: alterã cȩlesticiuitati
significandȩ sua p̃sentia seruientẽ. Parit aut̃
ciues t̃renȩ ciuitatis peccato uitiata natura:
cȩlestis uͦ ciuitatis ciues parit: a peccati natura
libans gr̃a. Unde illa uocant᷑ uasa irȩ : ista uasa
miscdiȩ. Significatũ ÷ hoc etiã in duob filiis abra¬
hȩ qđ unꝰ de ancilla quȩ dicebat agar scđ car
nẽ natꝰ ÷ ismahel: Alt̃ aut̃ de sara lib̾a scđm ꝓ
missionẽ natꝰ isa ac: ut̃q qͥdẽ de semine abra¬
hȩ. Sed illũ genuit demonstrans consuetudo
naturã. illũ uͦ dedit ꝓmissio significans gr̃am.
lbi humanꝰ usus ostendit᷑: Hic diuinũ beneficiũ
cõm̃dat᷑ Sara qͥppe sterilis erat: & desꝑatione
plis saltẽ de ancilla sua concupiscens hab̃e
qd de se ipsa ñ posse cernebat. dedit eã foetan¬
dã uiro de qͦ parere uoluerat nec poterat: ex¬
egitq etiã sic debitũ de marito. utens iure suo

Expanded text:
aesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciuitati aesentiam demonstrantem, alteram caelesti ciuitati significandae sua praesentia seruientem. Parit autem ciues terrenae ciuitatis peccato uitiata natura, caelestis uero ciuitatis ciues parit a peccato naturam liberans gratia unde illa uocantur uasa irae, ista uasa misericordiae. Significatum est hoc etiam in duobus filiis Abrahae, quod unus de ancilla, quae dicebatur Agar, secer est autem de Sara libera, secundum promissionem natus: uterque quidem de semine Abrahae, sed illum genuit demonstrans consuetudo naturae; illum vero dedit promissio significans gratiam. Ibi humanus usus ostenditur, hic divinum beneficium cundauit. Sarra quippe sterilis erat et desperatione prolis saltem de ancilla sua concupiscens habere, quod de se ipsa non se posse cernebat, dedit eam fetandam uiro, de quo parere uoluerat nec potuerat. Exegit itaque etiam sic debitum de marito utens iure suo
Abbreviated transcription (Latin):
& filiũ eiꝰ. Non enĩ hȩres erit filiꝰ ancillȩ cũ filio
libȩ. Nos aut̃ fr̃s ñ sumꝰ ancillȩ filii sed lib̾ȩ.
Qua lib̾tate xp̃e nos lib̾auit. Hȩc forma in telli¬
gendi de apłica auctoritate descendens. locũ
nob̵ aꝑit quẽ ad modũ scripturas duoꝵ testa¬
m̃toꝵ ueteris & noui acciꝑe debeamꝰ. Par ᷤᷤ enĩ
sed alterã: & idõ seruiens. Non enĩ ꝓpt̃ se ipsã
sedd ꝓpt̃ aliã significandã ÷ instituta: & p̃ceden¬
te alia significatione & ipsa ꝑfiguras p̃figu¬
rata .ẽ. Nãq a gar ancilla sarȩ eiꝰq filiꝰ imago
quȩdã huiꝰ imaginis fuit. Et qm̃ transiturȩ eratt
umbrȩ luce ueniente : idõ dix̃ libam sarã. qͦe
significabat libam ciuitatẽ. Cui rursꝰ alio mͦ
significandȩ etiã illa umbra seruiebat. Eice an¬
cillã & filiũ eiꝰ. ñ enĩ hȩres erit filiꝰ ancillȩ cũ
filio meo isa ac&uod ait apłs cũ filio libȩ. In ue
nimꝰ gͦ in t̾rena ciuitate formas: unã suã p̃¬

Expanded text:
cum filio liberae. Nos autem, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberauit. Haec forma intellegendi de apostolica auctoritate descendens locum nobis aperit, quem ad modum scripturas duorum testamentorum, ueteris et noui, accipere debeamus. Pars enim sed alteram, et ideo seruiens. Non enim propter se ipsam, sed propter aliam significandam est instituta, et praecedente alia significatione et ipsa praefigurans praefigurata est. Namque Agar ancilla Sarrae eiusque filius imago quaedam huius imaginis fuit; et quoniam transiturae erant umbrae luce ueniente, ideo dixit libera Sarra, quae significabat liberam ciuitatem, cui rursus alio modo significandae etiam illa umbra seruiebat: Eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac, quod ait apostolus: Cum filia ciuitate duas formas, unam suam pr
Abbreviated transcription (Latin):
ri sub potestate mentis & regentis & beneuolen¬
tis assuescat etiã in trinsecus ñ moueri. Dictũ ÷
qͣndo pꝰ peccatũ dõ int̾rogante atq uidicante
dãnationis sententias acceper̃ . in serpente di¬
abolus. & inse ipsis illa & maritꝰ. Cũ enĩ dixis¬
set ei. multiplicans multiplicabo tristicias tuas
& gemitũ tuũ. & in tristitiis paries filios ede¬
inde addidit. & ad uirũ tuũ conuersio tua. &
ipse cui dñat᷑. Quod dictũ ÷ ad cam de peccato
uel de uitiosa carnis concupiscentia. hoc isto loco
de peccatrice femina ubi intelligendũ ÷ uirũ ad
regendã feminã animo carnẽ regenti similẽ. eẽ
se ipsũ diligit. Nemo enĩ umqͦã carnẽ suã odio
habuit. Sananda st̃ enĩ hȩc sic̃ nr̃a. ñ sic̃ aliena
dãnanda : sed illud dĩ p̃ceptũ cam sic̃ p̃uaricator
accepit. Inualescente qͥppe in uidentiȩ uitio :¬
frẽm insidiatꝰ occidit. Talis erat t̃renȩ conditor

Expanded text:
ri, sub potestate mentis regentis et beneuolenri, sub potestate mentis regentis et beneuolentis assuescat etiam intrinsecus non moneri. dictum esquando post peccatum deo interrogante atque iudicante damnationis sententiam acceperunt, in serpente diabolus et in se ipsis illa et maritus. cum enim dixisset ei: multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitum tuum et in tristitiis paries filios, deinde addit: et ad uirum tuum conuersio tua et ipse tui dominabitur. quod dictum est ad Cain de peccato uel de uitiosa carnis concupiscentia, hoc isto loco de peccatrice femina; ubi intellegendum est uirum ad regendam uxorem animo carnem regenti similem esse se ipsum diligit; nemo enim umquam carnem suam odio habuit. sananda enim sunt haec sicut nostra, non sicut aliena damnanda. sed illud dei praeceptum Cain sicut praeuaricator accepit: inualescente quippe inuidiae uitio fratrem insidiatus occidit. talis erat terrenae conditor