comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
habent & non loquentur. oculos
& non uident neq: eni ẽ. sp̃s in o¬
re eorum: Siqđ autẽ uerbum
abi dolis auditur: dęmonum de¬
ceptioni & non simulacrorum¬
in sensibilitati ad scribitur
Adhaec ad oranda tã ademonibus
quam&iam ab aruspicibus & philo¬
sophis desipientibus. impelleban¬
tur Et est sensus:: Sicut cum
gentes essetis. dęmonum templa
sine reluc tatione ꝓut duceba¬
mini frequenta batis. sic modo
dite: & p̃ceptis saluti feris cum
omni humilitate obtẽperare
contendite: &quod dicit pro¬
ut ducebamini : osten dit eos tan¬
tam uenerationem exibuisse
simulacris ut eorum cultum ne¬
qua quam abhorrerent: aquib
berent suae salutis amatores:
Ideo sub quia dñm cognouistis.
& quia despãlibus mysteriis no¬
louos ignorantes reddere: notũ
uobis facio qđ nemo inspũ deilo
gđis infancium facit disertas:
dic̃ anathe ma iħu Inde cr&is
iustiniani imperatoris: anathe¬
ma separatus adeo uocatuf: leg¬

Expanded text:
habent, et non loquentur: oculos, habent, et non loquentur: oculos, et non videbunt . Neque enim est spiritus in ore ipsorum. Si quod autem verbum ab idolis auditur, daemonum deceptioni et non simulacrorum sensibilitati ascribitur. Ad haec adoranda tam a daemonibus quam ab aruspicibus et philosophis insipientibus impellebantur, et est sensus: Sicut cum gentes essetis, daemonum templa sine reluctatione, prout ducebamini, frequentabatis, sic modo dite, et praeceptis salutiferis cum omni humilitate obtemperare contendite. Et quod dicit, prout ducebamini, ostendit eos tantam venerationem exhibuisse simulacris, ut eorum cultum nequaquam abhorrerent a quibusbere suae salutis amatores. Ideo, subaudis quia Deum cognovistis, et quia de spiritualibus mysteriis nolo vos ignorantes reddere, notum vobis facio, quod nemo in Spiritu Dei loqguas infantium facit disertas, dicit anathema Jesu. In decretis Justiniani imperatoris, anathema separatus a Deo vocatur. Leg
Abbreviated transcription (Latin):
educitur ab apło corinthiis
uitȩ pristine conuersacio. in
noticiam : ut exeius considera¬
tione. crescant innouam conuersa¬
tionem: Qm̃ sicut gentiliter ui¬
uentes feruebant in mendatio
& errore : quia illa cultura Nihil
erat: siciam xp̃i ani effecti diuinis
p̃ceptis cũ feruore animi debeant
obsequi: Gentes autẽ siue genti¬
les appellantur: qui aberrore
patrum suorum in quo nascunt᷑.
in religionem melioris uitae non
cõmutntur: : Vnde etgens quae
sic manet ut genita ẽ uocatur
usunt pagani qui ad diuinum cultũ
non accedunt: Quos gentẽ nunc
apellat : non quo tunc tẽporis pa¬
gani essent quando ista dicebat.
sed quod ante noticiam fidei fuerant.
in bono sicut ẽ: non tantum pro
gente : sed ut filios dĩ congrega
r& unum:: Adsimii lacramutte
puducebãmini euntes. sub eratis:
Sulacra quae a simulcodo dicun¬
tr: eo qđ simulent hominẽ & non
sit homo aequus et non sit cȩteraq
huius modi Id circo mutti appel¬
lantur: quia ut psalmista ait. hos

Expanded text:
educitur ab Apostolo Corinthiis vitae pristinae conversatio in notitiam, ut ex ejus consideratione crescant in novam conversationem, quoniam sicut gentiles viventes fervebant in mendacio et errore, quia illa cultura nihil erat, sic jam Christiani effecti, divinis praeceptis cum fervore animi debebant obsequi. Gentes autem sive gentiles appellantur, qui ab errore patrum suorum in quo nascuntur, in religione melioris vitae non commutantur. Unde et gens quae sic manet ut genita est vocatur: hi sunt pagani, qui ad divinum cultum non accedunt, quos gentes nunc appellat, non quod tunc temporis pagani essent quando ista dicebat, sed quod ante notitiam fidei fuerant. in bono, sicut est, non tantum pro gente, sed ut filios Dei congregaret in unum . Ad simulacra muta prout ducebamini, euntes, subaudis eratis. Simulacra quae simulando dicuntur, eo quod simulent hominem et non sit homo, equum et non sit equus, caeteraque hujusmodi idcirco muta appellantur, quia ut Psalmista ait os
Abbreviated transcription (Latin):
in eugło de ꝑsona patris: Hoc . ẽ.
opus dĩ ut credatis in eum quẽ misit
ille. & apłs fidem dicit dari ꝑ sp̃m̃
scm̃: Unde datur intelligi : qui a
quia unius .ẽ. potestatis & operatio¬
nis cum illis:: Fidesergo qua credimꝰ
rent fidem: Alii grã sanitatum: ĩnu¬
no sp̃u: Degrã sanitate dicit: qua
sanantur infirmi uelȩgi: Alii ope¬
ratio uirtutum : in eicien dis de moni¬
bus & patrandis aliis mira culis:: Alii
prophetia: quia sp̃uscõ repletus.
futura predicit uel propheta rum
libros exponit: Alii discrecio sp̃u¬
um: ut nouerit quis loquatur ex
maligno. sicut loquebatur puella.
quȩ magnum quȩ ftum prestabat
dominis suis dequa paulus. spm̃phi
tonicum expulit. & sicut loque ban

Expanded text:
in Evangelio de persona Patris. Hoc est opus Dei, ut credatis in eum quem misit ille. Et Apostolus fidem dicit dari per Spiritum sanctum. Unde datur intelligi, quia quia unius est potestatis et operationis cum illis: fides ergo qua credimus rent fidem. Alii gratia sanitatum in uno Spiritu. De gratia sanitatum dicit, qua sanantur infirmi vel aegri. Alii operatio virtutum, in ejiciendis daemonibus et patrandis; alii miraculis: alii prophetia, qua Spiritu sancto repletus, futura praedicit, vel prophetarum libros exponit; alii discretio spirituum, ut noverit quis loquatur ex maligno: sicut loquebatur puella quae magnum quaestum praestabat dominis suis, de qua Paulus spiritum pythonicum expulit: et sicut loqueban
Abbreviated transcription (Latin):
sed pocius deterior est illo & maiore
poena dignus. quia melius ẽ. uiam
ueritatis non cognoscere: quã post
cognitionem recror sum abire:
Itaq fr̃s mei cũ conuenitis admandu¬
candum corpus & sanguinẽ xp̃i
in ecła . inuicem expectate ut
multorum simul cȩlebretur. &
om̃s cõmuniter ex uno pane com¬
municate: quia illa oblacio unꝰ
panis est & cõmunis debet eẽ. om̃i¬
bus Siquis esurit: domi mandu¬
cet : Id .ẽ. qui in paciens ẽ. nec
uult ieiunare cũ ceteris : domi.
terreno pane uescatur. At non
iniudicium conueniatis : id .ẽ. nec
corpus xp̃i rep̃hensibiliter ꝑcipi¬
atis ad dãpnationem ur̃am:. Cȩtera
autem sub quȩ restant in ordina¬
ti: cum uenero disponam.: Despã¬

Expanded text:
sed potius deterior est illo, et majori sed potius deterior est illo, et majori poena dignus; quia melius est viam veritatis non cognoscere, quam post cognitionem retrorsum abire . Itaque, fratres mei, convenientes ad manducandum corpus et sanguinem Christi in ecclesia, invicem exspectate, ut multorum oblatio simul celebretur, et omnes communiter ex uno pane communicate; quia illa oblatio unus panis est, et communis debet esse omnibus. Si quis esurit domi manducet, id est qui impatiens est, nec vult jejunare cum caeteris, domi terreno pane vescatur. Ut non in judicium conveniatis, id est, ne corpus Christi reprehensibiliter percipiatis ad damnationem vestram. Caetera autem, subauditur quae restant inordinata, cum venero, disponam
Abbreviated transcription (Latin):
trare quia qui corpus dñi indigne
ꝑcipiunt: iudicium inde sumunt
& dãpnationem : ostendit quosdã
apud corinthios uindic tãt in p̃sen¬
ti im ꝑcepisse: qui in considerate
& inreu erenter. illud acceperant.
quia febribus & infirmitatibus
multis correptisunt: & quidã & iã
mor tui ut illorum exemplo cȩ¬
rent non debere indigne &ne¬
glegenter corpus dñi sumere:
Quod sinos med ipsos diiudictiremꝰ
id .ẽ. discuteremus: et ex aminare¬
mꝰ uitã nr̃am utrum digni essem
necne & sinos med ipsi errores
nr̃os corrigeremꝰ : non utiq e iu¬
dicarem᷑ id .ẽ. nondã pnaremur
ro: Dum iudicamur autem in pau¬
cis in illis uidelicet qui in firmant᷑.
ut ipso timore ꝑ territi non dãpne¬
mur &̃ nalit̃ cũ hoc mundo id est
cum infidelibus. & amatoribus huiuis
mundi: Nihil enim distat ab infi¬
deli qui in reuerenter cũ sit om̃ibus
pecccitis criminalibus cõmaculatus
ad mensam dñi p̃sumit accedere.

Expanded text:
trare quia qui corpus Dominicum indigne trare quia qui corpus Dominicum indigne percipiunt, judicium inde sumunt et damnationem; ostendit quosdam apud Corinthios vindictam in praesenti jam percepisse, qui inconsiderate et irreverenter illud acceperant quia febribus et infirmitatibus multis correpti sunt, et quidam etiam mortui, ut illorum exemplo crent non debere indigne et negligenter corpus Domini sumere. Quod si nosmetipsos dijudicaremus, id est discuteremus et examinaremus vitam nostram utrum digni essemus necne, et nosmetipsi errores nostros corrigeremus, non utique judicaremur, id est non damnaremur ro. Dum judicamur autem in paucis, in illis videlicet qui infirmantur et ut ipsi timore perterriti, non damnemur aeternaliter cum hoc mundo , id est cum infidelibus et amatoribus mundi: nihil enim distat ab infideli, qui irreverenter, cum sit omnibus peccatis criminalibus commaculatus, ad mensam Domini praesumit accedere:
Abbreviated transcription (Latin):
qui in dignus erat tanto mysterio.
ad possidendum plenius. ut nihil
aliud posset cogn̾ase aut facere.
niss quod uoluntas eĩ erat Dicit enĩ
eugłista: Quia postbucellam stati
intro iuit in eum sathanas: ut malũ
quod illo instigtnte tractauerat : eo
concitante ꝑficeret: Qui enĩ man¬
ducat & bibit indigne. sicut iã supͣ
diximus: iudicium sibi manducat
ebibit: id . ẽ. ad dãpnationem suam
illud sumit. non diuidicans corpꝰ
dñi id ẽ. non discernens aliquis crbis:
Cumtimore et tremore debemus
m̃tum : ut sciat mens reuerentiam
sed ebere p̃stare ei. ad cuius corpꝰ
sum̃dum accedit. Ideo sub quia
indigne p̃sumitis ꝑcipere saluti¬
ferum sacramentum: idcircosunt
inter uos ocorinthii. multi infir¬
mi id .ẽ. languentes. & imbecilles.
id ẽ febricitantes. & dormiunt
multi non som no pacis neq: quie¬
tis sed morte dãpnationis. : Id ÷
mortui sunt morte a ct̃na ꝓpter
hoc peccatum : Uolens demons¬

Expanded text:
qui indignus erat tanto mysterio aqui indignus erat tanto mysterio aad possidendum plenius, ut nihil aliud posset cogitare aut facere, nisi quod ejus voluntas erat. Dicit enim evangelista, quia post buccellam statim introivit in eum satanas, ut malum quod illo instigante tractaverat, eo concitante perficeret. Qui enim manducat et bibit indigne, sicut supra diximus, judicium sibi manducat et bibit, id est ad damnationem suam illud sumit, non dijudicans corpus Domini, id est non discernens a reliquis cibis. Cum timore et tremore debemus ibile, ut sciat mens reverentiam se debere praestare ei ad cujus corpus sumendum accedit. Ideo, subaudis quia indigne praesumitis percipere salutiferum sacramentum, idcirco sunt inter vos, o Corinthii, multi infirmi, id est languentes et imbecilles, id est febricitantes, et dormiunt multi, non somno pacis et quietis, sed morte damnationis, id est mortui sunt morte aeterna propter hoc peccatum. Volens demons
Abbreviated transcription (Latin):
sup serit in digne: reus erit corpo¬
ris & sanguinis dñi : Id ẽ. poenas
ccnas inde exoluet: nisi poeniten¬
tia digna hoc expiciuerit. aliisq
bonis operibus: Indigne dicit:
id ẽ ordine non obseruato uide¬
licet quia liter misterium illud
celebrat uel sumitquam traditũ ẽ.
a scis patribus: Uel quinullam
differentiam credit inter illud
corpus xp̃i et relicos cybos. uł qui
grauioribus criminibus cãmaci¬
latus p̃sumit illud sumere : Quita¬
liter udiximus illud cõmedit &
bibit: indigne illud sumit idõq
poenas inde exoluet: A płs igitur
exponit: quomodo debeamꝰ illud
ꝑcipere: Prob& autem siipsum
homo & sic depane illo edat id .ẽ.
decorpore dñi. et decalicebibat
id .ẽ. de sanguine dñi: ꝓbet se. id ÷
necne: neforte unde alii sumunt
remedium. accipiat ille iudiciũ
& dãpnationem: indigne illud
ꝑcipiens. sicut fecit uidas pro¬
ditor: Nam cum alii apłi supsissent
illud terribile sacramentum ad
remedium & salutẽ suam: ille.

Expanded text:
sumpserit indigne, reus erit corporis et sanguinis Domini, id est poenas aeternas inde exsolvet, nisi poenitentia digna hoc expiaverit, aliisque bonis operibus. Indigne dicit, id est ordine non observato, videlicet qui aliter mysterium illud celebrat vel sumit, quam traditum est a sanctis Patribus, vel qui nullam differentiam credit inter illud corpus Christi, et reliquos cibos, vel qui gravioribus criminibus commaculatus praesumit illud sumere. Qui taliter, ut diximus, illud comedit et bibit indigne, illud sumit, ideoque poenas inde exsolvet. Apostolus igitur exponit quomodo debemus illud percipere. Probet autem seipsum homo, et sic de pane illo edat, id est de corpore Domini, et de calice bibat, id est de sanguine Domini. Probet se, id est ne forte unde alii sumunt remedium accipiat ille judicium et damnationem, indigne illud percipiens, sicut fecit Judas proditor. Nam cum alii apostoli sumpsissent illud terribile sacramentum ad remedium et salutem suam, ille
Abbreviated transcription (Latin):
dcuit aduos deus: Id .ẽ hic san¬
guis. ẽ. testis uerborum & promissio¬
num dĩ aduos: & testis uerborum
ur̃orum quod promisistis. eẽ. oboe¬
dientes illi:: Similiter nouum tes¬
tamentum id ẽ. eugełm. ubi conti¬
nentur promissiones nre redẽp¬
tionis. et depatria cȩlesti: confirma¬
tum. ẽ sanguine passionis xp̃i & qui
quotidiae cȩlebratur in ȩccła:
Om̃e enim testamentumn: in morte
confirmatur testatoris: Quod aut̃
addit hocfacite siue scĩficate quo¬
ciens cumq biberitis in meam com¬
memorationem: idem sen sus est
ut de corpore supra diximus: Quo¬
ciens cumque enim manducueri¬
tis panem hunc: & calicem bibetis
mortem dñi ad nunciabitis donec
ueniat ipse ad iudicium: Duobus
modis ad nunciamus mortem dñi.
iam. eẽ cȩlebratam ꝓnr̃a redẽptio¬
ne: Uel ipsum mysterium cęle¬
brando tibi iteramus passionem illi¬
us uel etiam p̃dicando aliis. quod
utrumq: agere debemus. & sum̃ do

Expanded text:
davit ad vos Dominus, id est: Hic sandavit ad vos Dominus, id est: Hic sanguis est testis verborum et promissionum Dei ad vos, et testis verborum vestrorum quod promisistis esse vos obedientes illi. Similiter Novum Testamentum, id est Evangelium, ubi continentur promissiones nostrae redemptionis et patriae coelestis, confirmatum est sanguine passionis Christi qui quotidie celebratur in Ecclesia. Omne enim testamentum in morte confirmatur testatoris: quod autem addidit, hoc facite, sive sanctificate quotiescunque biberitis in meam commemorationem, idem sensus est, ut de corpore supra dictum est. Quotiescunque enim manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat ipse ad judicium. Duobus modis annuntiamus mortem Domini jam esse celebratam pro nostra redemptione vel ipsum mysterium celebrando, ubi iteramus passionem illius vel etiam praedicando aliis, quod utrumque agere debemus, et sumendo
Abbreviated transcription (Latin):
diligentia peneste in memoriam
mer: ut quociens cumq illud uideris
recorderis mei: qui amicus admittens
cumq accedimus ad consecran dum
uł ꝑcipiendum sacram̃ tum mune¬
ris aeterni: quod nobis dñs piissimꝰ
in memoriam sui dimisit tenendum:
cumtimore & conpunctione cordis
omniq: reuerentia debemꝰ accedere.
recolentes quantonos amore dilex̃
qui pronobis seipsum obtulit ut nos
redimer&: Similiter & calicem.
sub tradidit eis. postquam cęnauit
dicens: hic calix nouura testooñ¬
tum ẽ in meo sanguine:: Id est hic¬
calix quem uobiserado nouum tes¬
tamentum signi ficat. ut fulgen¬
tius dicit: uel nouum tes tamentũ
confirmat in meo sanguine siue
ꝑmeum sanguinem: Calicẽ noui
tes tamenti dic̃ ad diftinctionem
ueters testamenti: quod confirma¬
tum .ẽ. sanguine hircorum. & tau¬
rorum: sicut hab&ur in exodo. di¬
cente moyse ad ppłm: quando col¬
legit sanguinem hyrcorum in cali¬
ce uł patera. & asꝑsit eundem ppł̃m:
hic est sanguis testamenti qđ man¬

Expanded text:
diligentia penes te in memoriam mei, ut quotiescunque illud videris, recorderis mei. Qui amicus admittens cunque accedimus ad consecrandum, vel percipiendum sacramentum muneris aeterni, quod nobis Dominus passurus in memoriam sui dimisit tenendum, cum timore et cumpunctione cordis, omnique reverentia debemus accedere, recolentes quanto amore dilexit nos, qui pro nobis seipsum obtulit ut nos redimeret. Similiter et calicem, subaudis tradidit eis, postquam coenavit, dicens: Hic calix Novum Testamentum est in meo sanguine, id est calix quem vobis trado, Novum Testamentum significat, ut Fulgentius dicit, vel Novum Testamentum confirmat in meo sanguine, sive per meum sanguinem. Calicem Novi Testamenti dicit ad distinctionem Veteris Testamenti, quod confirmatum est sanguine hircorum et taurorum, sicut habetur in Exodo, dicente Moyse ad populum quando collegit sanguinem hircorum in calice vel patena, et aspersit eumdem populum. Hic est sanguis Testamenti quod man
Abbreviated transcription (Latin):
N obilis matronaextitit : cuius familiã
baptizcuit apłs:. Utrum uero
ipsam bapti z auerit aminin fidelita¬
re: Magis electus ut cuangeliza¬
ret quam ut baptitaret quia plus
est euangelizare : quã baptizare
Omsenim qui enangelizat potest
& baptizare .: sed non omnis qui
baptizat idoneus est euingelizare
Inep̃o: omnium ordinum dignita est
Capud ẽ enim: cȩterorum membrorun
et apł. qui pontifexerat. om̃s gradus¬
a ecclesiasticos inse habebat ideoq
et baptizare et euange lizare pote¬
rat: sed maxime predicationi insis¬
tebat. sicut alii apłi: discipuli uero
eius baptizabant.. Siclegimus quod
petro ueniente ad domum corneli.
discipulis baptitari: in primordio
et enim fidei. om̃s fideles baptita¬
bant : & non solum uiri sed &um
mulieres sican donecesfitas ĩmine¬
bat: Sed ne tantum ministertum
uilesceret. aut non recte a simpli¬
cioribus impleretur: crescente nu¬
mero fidelium ꝑtiniuersas ciuicates
&uillas decream est ascis patribus¬

Expanded text:
na exstitit, cujus familiam baptizavit Apostolus. Utrum vero ipsam baptizaverit an in infidelitare. Magis electus est Aret quam baptizaret: quia plus est evangelizare quam baptizare. Omnis enim qui evangelizat potest et baptizare; sed non omnis qui baptizat idoneus est et evangelizare. In episcopo omnium ordinum dignitas est. Caput est enim caeterorum membrorum; et Apostolus qui pontifex erat, omnes gradus ecclesiasticos habebat. Ideoque et baptizare et evangelizare poterat, sed maxime praedicationi insistebat, sicut alii apostoli. Discipuli vero ejus baptizabant, sicut legimus , quod Petro veniente ad domum Cornelii,discipulis baptizari. In primordio etenim fidei omnes baptizabant, et non solum viri, sed etiam feminae, si quando necessitas imminebat. Sed ne tantum ministerium vilesceret, aut non recte a simplicioribus impleretur, crescente numero fidelium per universas civitates et villas, decretum est a sanctis patribus
Abbreviated transcription (Latin):
habet caritatẽ: qua diligit illũ
& pximum : Eaeñ que eẽ credi¬
mus &iam nobis promissa: no saccep¬
turos speramus: His uero delecta¬
ti amplius incaritate feruemꝰ:
Uera citerenim credere non possu¬
mus: nisi eaquȩ ꝓmissa sunt spe¬
remus: Nec poterimus sustine¬
re promissa: sid esit fidei fide¬
litas firma: Hec adherit fruc¬
tus spei uel stabilitas fidei nisi fu¬
erit ꝑfecta caricas xp̃i in nobisquę
& fidem ut p̃cedat ad iuu&
& spẽ expeciatione corroboret:
Maior autẽ his sub uirtutibus. fide
uidelicet acspe: caritas . ẽ: Nec¬
mirũ: Filius dĩ caritate id ÷
dilectione & ñ nr̃is meritis. homo
factus ẽ. & redẽptio mundi qui
dilex̃nos & tradidit semet ipsũ
ꝓnobis oblationẽ & hostiã deo
mnodorẽ suauitaitis: ꝑhanc deus
pater misit eundem filiũ suũ
inmundum: hanc sp̃s sc̃s in fun¬
dit in cordibus el ectorũm:
Fides namq ẽ: qua dm̃ trinita tem
habere in ꝑsonis & unitatẽ in subs¬

Expanded text:
habet charitatem; quia diligit eum habet charitatem; quia diligit eum et proximum. Ea enim quae credimus esse nobis promissa, etiam nos accepturos speramus. His vero delectati, amplius in charitate fervemus. Veraciter enim credere non possumus, nisi ea quae promissa sunt speremus, nec poterimus sustinere promissa, si desit fidei fidelitas firma. Nec aderit fructus spei, vel stabilitas fidei, nisi fuerit perfecta charitas Christi in nobis, quae et fidem ut praecedat adjuvet, et spem exspectatione corroboret. Major autem his, subaudis virtutibus, fide videlicet ac spe, charitas est. Nimirum Filius Dei charitate, id est dilectione, et non nostris meritis, homo factus est et Redemptor mundi: qui dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis. Per hanc Deus Pater misit eumdem Filium suum in mundum, hanc Spiritus sanctus infundit cordibus electorum. Fides namque est, qua Deum trinitatem habere in personis, et unitatem in subs
Abbreviated transcription (Latin):
quid ꝑscimꝰ & hoc inenigmate. id ÷
in obfuritate : qr cũ simꝰ carnei. eaqȩ
sola sp̃italia sunt adliquidum ca¬
pere nequimus:: Tc̃ autem id est
infuturo facie ad faciem: id est
p̃sentes p̃sentem dm̃ uidebimus:
Nunc cognosco exparte : sub dm̃:
Tunc autem cognoscam si c̃ & cog
& interius totũ menouit: Esci¬
endum: quia non semꝑ sic̃. ꝓae¬
qua litate ponitur: Aliter eñi
co gnoscimur adeo & alit̃ cognos¬
cimus illum: quia ille cognoscit
cuncia ut deus. non cognoscimꝰ
illum ut creatura ꝑ eĩ donũ: Ue¬
runtamen sicut ille nouit nos
Ille cognoscetnos ut dm̃ decet:
nos cognoscemꝰ illum. ut glorifica¬
te creaturȩ conueniet: Nunc
autẽ manent. fides. spes. caritas.
tria haec: Haestres uirtutes.
modo iunctesunt inuicem: & ita
in huius uite tẽpora copulant᷑
ut una sine altera stare non
possit: Quienim credit in dm̃
&sperat qͣ abillo promit tuntur
seꝑ cepturum: & quo magis sperat.
eo magis credit mnillum:: & ideo

Expanded text:
quid perspicimus. Et hoc in aenigmate, id est in obscuritate, quia cum simus carnei, ea quae sola spiritalia sunt, ad liquidum capere nequimus. Tunc autem, id est in futuro, facie ad faciem, id est praesentes praesentem Deum videbimus. Nunc cognosco ex parte Deum: tunc autem cognoscam ex toto,  exteriusque totum me novit. Et sciendum quia sicut non semper pro aequalitate ponitur. Aliter enim cognoscimur a Deo, et aliter cognoscimus eum: quia ille cognoscit cuncta ut Deus, nos cognoscimus illum ut creatura per ejus donum; verumtamen sicut ille novit nos Ille cognovit nos ut Deum decet, nos cognoscemus illum ut glorificatae creaturae conveniet. Nunc autem manent fides, spes, charitas: tria haec. Hae tres virtutes modo junctae sunt adinvicem, et ita in hujus vitae tempore copulantur, ut una sine altera stare non possit. Qui enim credit in Deum, sperat quae ab ipso promittuntur se percepturum, et quo magis sperat, eo magis credit in illum et ideo
Abbreviated transcription (Latin):
e euangelizare: ut non cuacuctus
pissio cruxifixi xp̃i: Heretici & phi¬
losophi. predicabant in sapientia
uerbi hoc ẽ. culto & polito sermo¬
insapientia uerbi predicabant.
quia ea quȩ mundus id est amatores
huiusmundi: & philosophihuma¬
nȩ sapienticie sculta putant.
resurrectionemq: quae omĩa illi
dencgabant. dicentes non posse
aliquid giigni nisi ex commixtione
di mori potuisse sed quomodo uo¬
luit apparuit. & quando uoluit
recessit neq resurr ex̃ quia non ẽ¬
mortuus: Ista omĩ aphilosophi & he¬
staci quiperhumanam sapientum
penetrare illa non poterant dice¬
bant menditium. eẽ: et adnichila
dicabat simplicibus uerbis xp̃mnatũ¬

Expanded text:
acuetur passio crucifixi Christi. Haeretici et philosophi praedicabant in sapientia verbi, hoc est culto et polito sermoin sapientia verbi praedicabant, quia ea quae mundus, id est amatores hujus mundi et philosophi humanae sapientiae, stulta putant, resurrectionem, quae omnia illi denegabant, dicentes non posse aliquid gigni, nisi ex commistione Dei mori potuisse, sed quando voluit apparuit, et quando noluit recessit, neque resurrexit, quia non mortuus est. Ista omnia philosophi et haeretici, quia per humanam sapientiam penetrare non poterant, dicebant mendacium esse, et annihilabdicabat simplicibus verbis Christu
Abbreviated transcription (Latin):
quidam stultitia ẽ. his autem qui
saluifiunt idẽ nobis uirtus dei est:
Quid est quod dicit uerbum crucis. o¬
Crux quȩ in animata & insensibilis
res est quomodo potest loqui uerbum.
Uerbum crucis dixit: id ẽ. eugłm.
et predicatio erucifixi xp̃i. in infide¬
litate manentibus & non intellegen¬
tibus uirtutem & sapientiam dei.
stulticia est filium dicere crucifixum:
Credentibus uero & fidem habentibus.
quod ꝑ passionem sint redẽpti.
uirtus dei ẽ. ipsa passio: quia ꝑ illam
merentur saluari Scriptũ est
inisaya perdam sapientiam sapien
& prudenciam prudencium rephabo¬
tium: Nonsapientiam quam ipse ds̃
dã ꝑdit siue reprobat. sedhumanã
quam ipsi homines sibi ad inueniunt
dõ permittente dialecticam
uidelicet cȩ terasq ar tes ꝑquas sperant
sesapientes eẽ. illamadnichilum
deducit & stultam eẽ. manifestcit
Ubi sapiens. ubiscriba Hoc ad¬
iudaeorum sapientes: ad scribaᷤ
uidelicet et pharis cosꝑtinet.
Ubi inquisitor ł conquisitor huuiꝰ

Expanded text:
 his autem qui salvi fiunt, id est nobis, virtus Dei est. Quid est quod dicit verbum crucis? Crux quae inanimata et insensibilis res est, quomodo potest loqui verbum Dei? Verbum crucis dixit, id est Evangelium et praedicationem crucifixi Christi: in infidelitate namque manentibus et non intelligentibus virtutem Dei et sapientiam, stultitia est Filium Dei dicere crucifixum; credentibus vero et fidem habentibus quod per passionem sunt redempti, virtus Dei est ipsa passio, quia per illam merentur salvari. Scriptum est enim, in Isaia : Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo. Modo sapientiam quam ipse Deus dat, perdit sive reprobat, sed humanam quam ipsi homines sibi adinveniunt Deo permittente, dialecticam videlicet, caeterasque artes per quas sperant sapientes esse, illam ad nihilum deducit, et stultam esse manifestat. Ubi sapiens? ubi scriba? Hoc adJudaeorum sapientes, scribas videlicet et Pharisaeos, pertinet, ubi inquisitor vel conquisitor hujus
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ abillo habes eẽ: Dices ergo¬
mihi ogentilis. fractisunt rami.
increduli scilicet iudati ab iec¬
tisunt:: ut ego. gentilis in serar. in
locum illorum:. Bene. sub dicis
quia itteẽ. Sed aten de qul
sequitur: propter incredulia¬
tẽ fractisunt rammi: quia¬
lapsisunt in mortẽ dãpna¬
Tuautem fide xp̃i sttis. nontuis
meritis : ideoq noli głari:
Noli altũ sapere. id ẽ noli suꝑ¬
bire. sed ame. cadere :: Dei enĩ
benefi cium ẽ. qđ uocatus es
non tuũ meritum: iuxta qđi
dem egregius predicator.
alias dicit grã sal ui facti
estis: Ethoc non ex uobis:
dĩ enim donirẽ: non ex ope¬
ribus ut nequis glae tur:
Sienim ds̃ naturalibus. ramis
non peꝑcit: ne forte neccibi
parcat: Naturales ramos
appellat iudaeos : qui ex
scĩs patribus & deo dilectis
originẽ traxer̃:: Et ẽ. sens
Ogentilis considera. quia
sideus iudaeis non peꝑcit¬
quia scis patribus originem duce¬
bant et ex quorum gente ipse

Expanded text:
super ab illo habes esse. Dices ergosuper ab illo habes esse. Dices ergomihi, o gentilis: fracti sunt rami, increduli scilicet Judaei abjecti sunt, ut ego gentilis inserar in locum illorum. Bene, subaudis dicis, quia ita est, sed attende quid sequitur: propter incredulitatem fracti sunt rami; qulapsi sunt in mortem damnatu autem fide Christi stas, non tuis meritis. Ideoque noli gloriari; noli altum sapere, id est noli superbire, sed time cadere: Dei enim beneficium est, quod vocatus es, non tuum meritum. Juxta quod idem egregius praedicator alias dicit: Gratia salvi facti estis, et hoc non ex vobis; Dei enim donum est, non ex operibus, ut ne quis glorietur . Si enim Deus naturalibus ramis non pepercit, ne forte nec tibi parcat. Naturales ramos appellat Judaeos, qui ex sanctis patribus et Deo dilectis originem traxerunt, et est sensus: O gentilis, considera quia si Deus Judaeis non pepercitsanctis patribus originem duxerunt, et ex quorum gente ipse
Abbreviated transcription (Latin):
da ta .ẽ. tibi Centiles alloquit᷑
apłs & lo quitur om̃ib quasiuni
Ramos fractos ut diximus appel¬
lat udaeos. in in fidelitate ma¬
nen tes: quia nrdice. id ẽ. afi de
patriarchirum uł axp̃o recescer̃
Oleastrum autem gentiles : qui
infruc tuosi ante dñĩ aduentum
erant a grestem uitam ducen¬
tes: Et .ẽ. sensus: O gentilis si
indes. aliquos iudaeorum agra¬
tia xp̃i alienos existere: & afide
patri archarum. & te in locum
illorum. eẽ. socium q factum fidei
laris ne forte amittas grũem
sigloriaris. contra eos quilap̃¬
sisunt: at tende. quia non tu
radicem portas sedradixte
Quasi diceret siuis ex tolli: audi
unde humilieris: Non portas
patribus scĩs quite precesserunt:
sed radixte postãs: qui eorum
fide saluaris: Tuenim ac cepisti
rabeis. illi non aacceperunt ate :¬
MI TER Nonportas radicẽ
id ẽ. xp̃m cui nihil extud tribu¬
is. sed ipse teportat a quo ha¬
bes quic quid boni habes & in¬

Expanded text:
data est tibi. Gentiles alloquitur data est tibi. Gentiles alloquitur Apostolus, et loquitur omnibus quasi uni. Ramos fractos ut diximus appellat Judaeos in infidelitate manentes, qui a radice, id est a fide patriarcharum vel a Christo recesserunt: oleastrum autem gentiles qui infru ctuosi ante Domini adventum erant, agrestem vitam ducentes, et est sensus: O gentilis, si vides aliquos Judaeorum a gratia Christi alienos exsistere, et a fide patriarcharum, et te in locum illorum esse, sociumque factum fidei laris, ne forte amittas gratiam si gloriaris contra eos qui lapsi sunt, attende quia non tu radicem portas, sed radix te. Quasi diceret: Si vis extolli, audi unde humilieris: non portas patribus sanctis, qui te praecesserunt; sed radix te portat, quia eorum fide salvaris; tu enim accepisti ab eis, illi non acceperunt a te. Aliter: Non portas radicem, id est Christum, cui nihil ex tuo tribuis; sed ipse te portat a quo habes quidquid boni habes, et in
Abbreviated transcription (Latin):
dam uero iusto dĩ iuditio in con¬
tumeliam .: Hic uero massa ex¬
in bono accipitur: Potest & pra¬
autem apłi aluiq credentes:
Quia sicut aradice emit ticur
sucus in ramos ut ut uiuant:
ita & inxp̃o uiuunt om̃s creden¬
tes. ab illo om ne bonum accipien¬
tes cuius & mem bra sunt Qđ
si cliqui ex ramis fracti sunt. in
infidelitate remanendo : tuaut̃
cum oletister esses. totus scilicet
fidei scõrũ patrum. & pinguedinis
oliue grãe uidelicet scĩsp̃s. no¬
ramos. in infidelita te manen¬
tes. Nam illi scĩ patres. s p̃m
scm̃ habuerunt unde & uncti
dĩ appellabantur. sic̃ .÷. illud
Nolite tungere xpõs meos. qđ de
habraham isa hac & cę̧teris in¬
telligen dum . ẽ:: Aliter ꝑradicẽ
iterum alio modo possumus in¬
telligere xp̃m: ut sit sensus:
Socius radicis id ẽ. xp̃i & pinguedi¬
nis oliue graẽ uidelicet spsscĩ
factus es ne ex collaris insuper¬
biam ne amit tas gram quae

Expanded text:
dam vero justo Dei judicio in condam vero justo Dei judicio in contumeliam. Hic vero massa in bono accipitur. Potest et per raautem apostoli aliique credentes: quia, sicut a radice emittitur succus in ramos ut vivant, ita et in Christo vivunt omnes credentes, ab illo omne bonum accipientes, cujus et membra sunt. Quod si aliqui ex ramis fracti sunt in infidelitate remanendo, tu autem cum oleaster esses, totus scilicet fidei sanctorum patrum, et pinguedinis olivae, gratiae videlicet sancti Spiritus: noramos in infidelitate manentes. Nam illi sancti patres Spiritum sanctum habuerunt; unde et uncti Dei appelabantur, sicut est illud: Nolite tangere christos meos , quod de Abraham, Isaac et caeteris intelligendum est. Aliter: per radicem iterum alio modo possumus intelligere Christum, ut sit sensus: Socius radicis, id est Christi, et pinguedinis olivae, gratiae videlicet Spiritus sancti, factus es, ne extollaris in superbiam, ne amittas gratiam quae
Abbreviated transcription (Latin):
dinoscitur: Hoͥc autẽ delibatio
scõs significait apłos: Massa uero
patres scõs abrocham: i sci hacu
iacob dauid. isaiam et reliquos.¬
s ex quorum progeniae apłissu
assecua & imititi sunt scĩ fues:
Potest & prepostero ordine
non in conuenientius dici:¬
Simassai sc̃a in patribus. ergo et de¬
libatio similiter scc In apłis
cȩteris que credentib qui fidẽ
patrum ueraciter habuerunt:
Etsi radix scã &rami: Idipsum
appellat modo radicem. quod
superius massam: & id ẽ. signifi¬
cant rami qđ delibatio: Patres
uidelicet ueteris testamentifo.
massa & radix : quia de illorum
cesser̃ rami. id ÷ apłi: Sicut
ergo radix bona bonum sucum
diffundit ꝑramos. ubi sunt frunc¬
et eorum fidem imitoti sunt. scĩ
& boni fuerunt: lamsuperius .i¬
in hac eplat alteram m assam posu¬
erat: qua significatur morta¬
litas & peo catũ addȩ ex qua
fiunt quȩdam uasa in honorẽ
ꝓmiseri cordiam grae dĩ quȩ¬

Expanded text:
dignoscitur. Hic autem delibatio dignoscitur. Hic autem delibatio sanctos significat apostolos, massa vero patres sanctos, Abraham, Isaac, Jacob, David, Isaiam, et reliquos, ex quorum progenie apostoli assecuti et imitati sunt, sancti fuerunt, potest et praepostero ordine non inconvenientius dici:sa sancta in patribus, ergo et delibatio similiter sancta in apostolis caeterisque credentibus, qui fidem patrum veraciter habuerunt. Et si radix sancta, et rami. Idipsum appellat modo radicem quod superius massam: et idem significant rami quod delibatio. Patres videlicet Veteris Testamenti sunt massa et radix, quia de illorum rocesserunt rami, id est apostoli. Sicut ergo radix bona bonum succum diffundit per ramos ubi sunt frucs patribus et eorum fidem imitati sunt, sancti et boni fuerunt. Jam superius in hac Epistola alteram massam posuerat, qua significatur mortalitas et peccatum Adae, et ex qua fiunt quaedam vasa in honorem per misericordiam gratiae Dei: quae
Abbreviated transcription (Latin):
& resurgent om̃s depuluere
terrȩ uiuent que om̃s electi
uita acternoc semper cum xp̃o
Profuit & enim gentib adfidem
amissio eorum: proderit & as¬
sup̃tio qm̃ uita ęterna dtibi¬
tur electis exmortuis: Alio
modo assũptionis nomine apłi
possunt intelligi: qui uita fideli¬
bus gentum extiterunt: Quȩ
inquid assũptio ẽ. nisi uita ex
mortuis : Id .ẽ quid aliud sunt
assũpti etelecti adõ ex ea dem
plebe. sicut & ego & petrus acre¬
liqui credentes. qui uos & iam
assumpsimus ad fidem xp̃i. nisi¬
ex mortuis iudaeis infidelibus:
Sienim illi sua morte insidelitaqs
reconciliationem presticerunt
mundo: nos qui infidelitate
batio . ẽ. degusttitio quaedam siue
primitiae alicuius rei: Uerbi grã:
Quando particula accipitur ex
massa conspersȩ farinȩ & pre¬
guscatur cuius saporis sit reli¬
qua: Nam naturale.ẽ. ut om̃is
resquȩ unius substantia e est: di¬
uisa ꝑpartes inadem ꝑmaneat
natura. & unius saporis et qualita¬
tissit: sicut exfermen tata farina

Expanded text:
omnes de pulvere terrae, viventque omnes electi in vita aeterna semper cum Christo. Profuit etenim gentibus ad fidem amissio eorum, proderit et assumptio, quoniam vita aeterna dabitur electis ex mortuis. Alio modo, assumptionis nomine apostoli possunt intelligi, qui fidelibus gentibus vita exstiterunt. Quae, inquit, assumptio est, nisi vita ex mortuis? id est: quid aliud sunt assumpti et electi a Deo ex eadem plebe, sicut ego et Petrus et reliqui credentes, qui vos etiam assumpsimus ad fidem Chrisex mortuis Judaeis infidelibus? Si enim illi sua morte infidelitatis reconciliationem praestiterunt mundo, nos qui in infidelitabatio est degustatio quaedam, sive primitiae alicujus rei. Verbi gratia: quando particula accipitur ex massa conspersae farinae, et praegustatur cujus saporis sit reliqua. Nam naturale est ut omnis res quae unius substantiae est, divisa per partes, in eadem permaneat natura, et unius saporis et qualitatis sit: sicut ex fermento farina
Abbreviated transcription (Latin):
qud scitis in illo eẽ in uobis assũ mite :
Uerbigrã: Estille iustus uerus paciens
castus mansu&us appellat᷑ agnus⁊ leo¬
⁊uitulus: indinte uos iusticia ueritate :
pacientia. caritate: castitate mansue¬
tudine estote agnus id ẽ mittes: leo
fortes infide ÷ in bono oꝑȩ & contra diabolũ:
Estote ⁊ uitulus mortificantes uos metip¬
sõs cũ uicis & concupiscenciis ut positis
stare aduersus insidias diaboli: multis
modis insidiatur nobis diabolus: deniq:
insidiat᷑ nob̵ ꝑmalas suggestiones. insi¬
dict᷑ ꝑ uicia carnis nrãe &incentiua
malarũ delectionũ: Insidiatur ꝑminis¬
trossuos: ꝑhereti cosuidelicet ⁊ falsos
fratres atq pagtnos: Sed contra hosom̃s
debemnos uirilit̃ pugnare : ne possimus
supeari: Poterat aliquis dicere: o apłȩ
quare p̃cipisnos omnẽ armaturã dei
induere. Ad haec ille sub iuxit: Quia
non .ẽ. nob̵ inqͥens colluctticio ad ũsus car¬
nẽ & sanguinẽ: sed aduersus principes

Expanded text:
quas scitis in illo esse, in vobis assumite, verbi gratia: Et ille justus, verus, patiens, castus, mansuetus, appellatus eet vitulus. Induite vos justitiam, veritatem, patientiam, charitatem, castitatem, mansuetudinem. Estote agnus, id est, mites; leo, fortes in fide, in bono opere contra diabolum. Estote et vitulus, mortificantes vosmetipsos cum vitiis et concupiscentiis, ut possitis stare adversus insidias diaboli. Multus enim modis insidiatur nobis diabolus. Denique insidiatur nobis per malas suggestiones. Insidiatur per vitia carnis nostrae, et incentiva malarum delectationum. Insidiatur per ministros suos ut per haereticos et falsos fratres atque paganos. Sed contra hos omnes debemus nos viriliter pugnare, ut possimus superare. Poterat aliquis dicere: O Paule, quare praecipis omnem armaturam Dei induere? Ad haec ille subjungit: « Quia non est nobis, » inquiens, « colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes
Abbreviated transcription (Latin):
sicut sunt mauri. uuandali. & maxi¬
me sarraceni. intantũ ut plurimi
illorũ lx et eo ãplius uxores habeant:
Et ẽsensus: Cauete & obseruate
nenimium & inmoderate libi dini
seruientes efficiamini similes
gentibus quideum castitatis amorẽ
ignorant & cum eis dapnemini.
& multo amplius. quia seruus
qui scit uoluntatẽ dñi sui &non
facit uap ulabit multis: Etmeli

Expanded text:
sicut sunt Mauri, Vandali, et maxime Sarraceni, intantum ut plurimi illorum sexaginta et eo amplius uxores habeant, et est sensus: Cavete et observate ne nimium et immoderate libidini servientes, efficiamini similes gentibus, qui Deum castitatis amatorem ignorant, et cum eis damnemini, et multo amplius, quia servus qui scit voluntatem Domini sui, et non facit vapulabit multis: et meli
Abbreviated transcription (Latin):
Nam cum dic̃ apł̃s quȩ sub uiro est
mulier: ꝑ uirum uult intelligi
legem morsi. ꝑmulierem autẽ spe¬
cialiter quãlib& animam ł genera¬
liter plebẽ israheliticã ud diximꝰ
quȩ sublege morsi consistebat:
Qđ uero sub iungit uiuente uiro al¬
ligatorẽ. legi: ꝑuirũ hic uult intelli¬
gĩ passiones carnis idẽ. uicia. quȩ
quã diu uiuunt in homine alligat᷑ :¬
legimoysi quae dicit Siquis hoc
uł illud fecerit. morte moriatur:
Et ẽ sensus: Anima ł plebs quȩ sub
uiro id ẽ. sublege moysi consiftit.
ui uente uiro idẽ. regnantib in illa
passionibus delectationũ & uicus
carnis subicicet legis morsi uindio¬
te. que dateẽ. impiis & peccato¬
rib Siautẽ mor euus fuerit uir
eĩ id. ẽ. simortu a fuerint in anima
peccata & uicia carnis. soluta est
legimos ascȩ quianichil habet
inanima. quandostati ut pulsct
hominem ꝑficitur: Moritur
quando mens non oboedit ei sug¬
gescioni & delectationi: Igitur

Expanded text:
Nam cum dicit Apostolus: Quae sub viro est Nam cum dicit Apostolus: Quae sub viro est mulier, per virum vult intelligi legem Moysi, per mulierem autem specialiter quamlibet animam, vel generaliter plebem Israeliticam, ut diximus, quae sub lege Moysi consistebat. Quod vero subjungit, vivente viro alligata est legi, per virum hic vult intelligi passiones carnis, id est vitia, quae quandiu vivunt in homine, alligatus est legi Moysi, quae dicit: Si quis hoc vel illud fecerit, morte moriatur, et est sensus: Anima vel plebs quae sub viro est, id est sub lege Moysi censistit, vivente viro, id est regnantibus in illa passionibus et delectationibus et vitiis carnis, subjacet legis Moysi vindictae quae data est impiis et peccatoribus. Si autem mortuus fuerit vir ejus, id est si mortua fuerint peccata in anima et vitia carnis, soluta est legi Mosaicae, quia nihil habet in anima quando statim ut pulsat hominem perficit: moritur vero quando mens non obedit ejus suggestioni et delectationi. Igitur
Abbreviated transcription (Latin):
non & leges humanas. ista ẽ. consu¬
ctudo : ut uiuente uiro sub eĩ potesio¬
te sit mulier: Mor tuo uero illo.
soluitur a potestate illius: et potest
nubere cui uult: Uel aliter: Si ac¬
ceperit gillus homo uxorẽ romanã
genere : quã diuuir eĩ uixerit subea
lege uiuet quauir eĩ & ꝑ eã respondet
interrogata inppło: Mor tuo autẽ
uiro. reuer tet᷑ adppriam legem: & de¬
inceps non uiuet sublegeuiri:: Propt̃¬
ea digna consi deratione ꝑpenden¬
dũ .ẽ. duos uiros in hoc loco spu aliter
ab apło intro duc̃: & unã mulierem
Vnus autẽ uir. lex intelligitur moysi:
quȩ sicut uir suꝑ uxorẽ. ita illa
tenebat dominium suꝑ israheliti cã
plebem: Alter uero uir accipitur
peccatũ: qđ plerũq dominatur animȩ
Mulieris autẽ nomine uł specialiter
unam quãque anima. ł generaliter
totã plebem israheliticam uult in¬
telligi Quod in sequentib diftine¬
te singulis in locis manifestabitur:

Expanded text:
non secundum leges humanas ista est consunon secundum leges humanas ista est consuetude, ut vivente viro, sub ejus potestate sit mulier? mortuo vero illo, solvitur a potestate illius, et potest cui vult nubere. Vel aliter: Si acceperit Gallicus homo uxorem Romanam genere, quandiu vixerit vir ejus, sub ea lege vivet qua vir ejus, et per eam respondebit interrogata in publico: mortuo autem viro, revertetur ad propriam legem, et deinceps non vivet sub lege viri: praeterea digna consideratione perpendendum est duos viros in hoc loco spiritualiter ab Apostolo introduci, et unam mulierem. Unus autem vir lex intelligitur Moysi, quae sicut vir super uxorem, ita illa tenebat Dominum super Israeliticam plebem: alter vero vir accipitur peccatum, quod plerumque dominatur animae. Mulieris autem nomine, vel specialiter unamquamque animam, vel generaliter totam plebem Israeliticam vult intelligi, quod in sequentibus distincte singulis in locis manifestabitur.
Abbreviated transcription (Latin):
turussum. Scientib enĩ loquor.
quilex in homine dominibitur.
quando tempore uiuit: Cõparti¬
tio ẽ. in hoc loco. & insequentibus.:
alege humana tendens ad legem
diuinam. siue alege moysi adlegem
cu uangelii : Gentib: iudeisq lo¬
quebatur apłs habitantibus romȩ
ex quibus iudiei legem diuinam
sciebant: Romani quoq ab athe¬
mensibus leges sibi nunciauerant.
quorũ rex forocus leges humanas
coposuerat Ideoq dicit scienti¬
b legem delege loquor: Quie¬
hanc habeo consu& u dinẽ ut unicuiq
homini domin&ur. quando tẽporȩ
ipse homo uiuit.: Verbigra : Romanꝰ
quando tempore uiuit: sub dominio
romanȩ legis confistit: &allus & his¬
panus. similiter iudeus & xp̃iasius.
mona chus & canonicus quanto tẽ¬
pore uiuunt. sub dominio suae¬
legis uiuunt: Nam que sub uiro est¬
id ẽ. potestaturi: Siautẽ mortuus
fuerit uir eĩ : soluta ẽ. alege uiri:
Scđm legem morsi & euangelii. nec¬

Expanded text:
turus sum: scientibus enim legem loquor, turus sum: scientibus enim legem loquor, quia lex in homine dominatur quanto tempore vivit. Comparatio est in hoc loco, et in sequentibus a lege humana tendens ad divinam legem, sive a lege Moysi ad legem Evangelii gentibus Judaeisque loquebatur Apostolus habitantibus Romae, ex quibus Judaei legem divinam sciebant, Romani quoque ab Atheniensibus leges sibi mutaverunt, quorum rex Phoroneus leges humanas composuerat, ideo dixit legem scientibus: De lege loquor, quaehanc habet consuetudinem, ut unicuique homini dominetur quanto tempore ipse homo vivit. Verbi gratia: Romanus quanto tempore vivit, sub dominio Romanae legis consistit, Gallus et Hispanus similiter, Judaeus et Christianus, monachus et canonicus, quanto tempore vivunt, sub dominio legis suid est potestati viri: si autem mortuus fuerit vir ejus, soluta est a lege viri, secundum legem Moysi et Evangelii, nec
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ peccati . id est̃. remuneratio pec¬
catorum : mors aeterna ẽ:: Non
tam̃ de om̃ib peccatis intelligen¬
dum est : sed de criminalib & de qui
Stipendium dicitur astipe penda.
id ẽ. subsiaotia ponderanda: Anti¬
quitus enĩ. pocius ponderabatur
pecunic quãmunebatur: Vn¬
de militib ꝓuitaregis & libtate pa¬
triae militantib fapendium hoc ẽ
substantia & remuneratio expubli¬
coaerario conferebat᷑.: & sicut illis
remunerationis causa scipendium
dabatur ĩ tamilitantib diaiboda¬
bitur mors siue dãnatio aet̃na.
loquens deremuneratione peccati.
stipendium nominauit ipsam remiu¬
nerationem. & deremuneratione
electorum dicit grãdĩ : Ideo. quia
illi quimilitant. ꝓpricm mercedẽ
accipiunt. Quic quid autẽ electi
habent totũ a grã dĩ accipiunt. siue
fidem siue caritatẽ: siue aliquod
bonũ opꝰ habetint.: Etinsuꝑ grã ista¬
fidei & bonorum operum: accipient
gratis adõ uitã aet̃nã ꝑ ad uitorium

Expanded text:
ccati, id est remuneratio peccatorum, mors, aeterna est. Non tamen de omnibus peccatis intelligendum est, sed de criminalibus peccatisStipendium dicitur a stipite pendenda, id est a substantia ponderanda. Antiquitus enim potius ponderabatur pecunia quam numerabatur. Unde militibus pro vita regis et libertate patriae militantibus stipendium, hoc est substantia et remuneratio ex publico aerario conferebatur: et sicut illis remunerationis causa stipendium dabatur, ita militantibus diabolo dabitur mors, sive aeterna loquens de remuneratione peccati, stipendium nominavit, et de remunerationem, et de remuneratione electorum dixit tertiam Dei? Ideo, quia illi qui militant, propriam mercedem accipiunt, quidquid autem electi habent, totum a gratia Dei accipiunt, sive fidem, sive charitatem, seu aliquod bonum opus habeant, et insuper fidei et bonorum operum gratis accipient a Deo vitam aeternam per adjutorium
Abbreviated transcription (Latin):
hac epła sunt ic̃ superius cõme¬
morata: Uenientes autẽ ad fidem
eru bes cebant ac uerecunda bantur.
non solum infacto. sed &iã inrecor da¬
tione eoꝵ Unde apłs uolens eoscon¬
firmare nead illa reuerterentur:
aiebat: Dicite michi: Quẽ fructum.
idest quod boni consecuti estis. uelquã
remunerationẽ bonam habuistis in il¬
lis in mundiciis quas ꝑp&ratis ante qũci
ad fidem ueniretis inquarum recor¬
ditione & memoria. nuc erubesci¬
tis & uerecundimini: Nãfinis: id . ẽ.
consumatio illorum peccatorum.
mors aet̃ne Quando homo inpec¬
caitis criminalib moritur & termi¬
num uitȩ facit: ł inis peccatorum
mors . ẽ. illi : quia mortẽ &nã inde
putru erunt ium̃ta instercore suo
Iumenta appellantur homines.
qui inrationabiliter uiuunt sine
honestate morũ & conuersationis:
finire: Nunc uero liberati a pecca¬
to. serui cuitẽ factidõ: hab&is fruc¬
tum ur̃m inscĩ ficationẽ. finẽ uero

Expanded text:
a jam sunt superius commemorata. Venientes autem ad fidem erubescebant ac verecundabantur, non solum facto, sed etiam in recordatione eorum, unde volens eos confirmare, ne ad illa reverterentur, aiebat: Dicite mihi quem fructum, id est quid boni consecuti estis vel quam remunerationem bonam habuistis in illis immunditiis quas perpetrastis antequam ad fidem veniretis, in quarum recordatione et memoria nunc erubescitis et verecundamini? Nam finis, id est consummatio illorum peccatorum, mors aeterna est. Quando homo in peccatis criminalibus moritur, et terminum vitae facit, finis peccatorum mors est illi: quia mortem aeternam inde putruerunt jumenta in stercore suo . Jumenta appellantur homines qui irrationabiliter vivunt, sine honestate morum et conversationis. finire. Nunc vero liberati a peccato, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem ve
Abbreviated transcription (Latin):
peccatum in trauit: & ꝑpeccatũ
mors uenit. & ita in om̃s ho¬
mines mors corporis & anime
ꝑ transi it. sicut in illum pri

Expanded text:
peccatum intravit, et per peccatum mors venit, ita et in omnes homines mors corporis et animae pertransiit, sicut in illum pri
Abbreviated transcription (Latin):
accepimꝰ.: Nunc quid reconcili¬
ati sumꝰ deo patri: id est intẽpo¬
re aduentus xp̃i: Sicut enim
uerbo patri sumus creati iuxta
qđ ioħs dicit om̃a ꝑipsum facta:¬

Expanded text:
accepimus. Nunc, inquit, reconciliati sumus Deo Patri, id est in tempore adventus Christi, sicut enim verbo Patri sumus creati, juxta quod Joannes dicit: Omnia per ipsum facta