comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
rem dedissetis. Optabatis quippe uos
esse cȩcos ꝑ ineffabilem in me caritatẽ:
ut plus in meo corde ȩuangłii lum̃
oriretur. Emolumentum meum ur̃is
damnis crescere uolebatis. Et hoc illo
tempore. quo uobis quasi paruulis
atq lactentibus siue ꝓpter infirmi¬
tatẽ carnis ur̃ę parua & humilia an¬
nuntiabam. siue ꝓpter meȩ carnis iniu¬
rias non dignus uidebar fide. Nunc
uero quia ab elementis ꝙ syllabis
ꝙ lectione puerili cȩpi uos ad maio¬
ra studia prouocare. ut libros tenea¬
tis in manibus. ut plena eruditionis
et sensuum uerba discatis: recalcitra¬
tis. irascimini. grauis uobis uidetur
ẽẽ ꝑfectio doctrinarum. & intantum
in alios mutati estis affectus. ut me
quem qũe quasi angłm & xp̃m susce¬
peratis. cui uolebatis oculos ur̃os tra¬
dere nunc habeatis inimicum. quia
uobis plenam annuntio ueritatẽ. Ele¬
ganter autẽ sententiam terminauit
dicens. Ergo inimicus uobis factus sũ

Expanded text:
rem, dedissetis. Optabatis quippe vos rem, dedissetis. Optabatis quippe vos caecos esse per ineffabilem in me charitatem; ut plus in meo corde Evangelii lumen oriretur, emolumentum meum vestris damnis crescere volebatis: et hoc illo tempore, quo vobis quasi parvulis atque lactentibus, sive propter infirmitatem carnis vestrae parva et humilia annuntiabam, sive propter meae carnis injurias, non dignus videbar fide. Nunc vero quia ab elementis et syllabis et lectione puerili coepi vos ad majora studia provocare, ut libros teneatis in manibus, ut plena eruditionis, et sensuum verba discatis, recalcitratis, irascimini, gravis vobis videtur esse perfectio doctrinarum: et intantum in alios mutati estis affectus, ut me quem quasi angelum et Christum susceperatis, cui volebatis oculos vestros tradere, nunc habeatis inimicum: quia vobis plenam annuntio veritatem. Eleganter autem sententiam terminavit, dicens: Ergo inimicus vobis factus sum
Abbreviated transcription (Latin):
amimȩ eius adolescat. & ad partum
usq ꝑueniat. ut cum pepererit. lactet
nutriat. ꝙ ꝑ infantiam. pueritiam. ado¬
lescentiam. uiuenturem. ad ꝑfectum
uirum usq ꝑducat. Cum ergo singłi
ut diximus gradus uixta ꝓfectus
suos habeant beatitudinem: si finis
ꝙ ut ita loquar extrema manus oꝑi
defuerit. totus labor irritus fiet ꝙ
dicetur. Ubi est ergo beatitudo ur̃a.
Quamuis inquit uos eo tempore quo
ȩuangłm iuxta carnem susceperatis
beatos dicerem quod in untiis ferue¬
batis: tamen nunc quia non uideo
edificio culmen impositum. ꝙ pene
nequiquam iacta fundamina: cogor
dicere. Ubi est ergo beatitudo ur̃a:
qua uos beatos arbitrans ante lauda¬
bam: Uere enim ꝙ ipse fateoi. quia
sic me uobis humilia p̃dicantẽ. uel
ꝑsecutionibus conflictatum in prin¬
cipio dilexistis. ut si fieri posset hy-¬
ꝑbolice autẽ sunt accipienda quȩ
loquit᷑. eruissetis uobis oculos. ꝙ mͥ
ut om̃ium ur̃m luminibus plus cerne¬

Expanded text:
animae ejus adolescat, et ad partum animae ejus adolescat, et ad partum usque perveniat. Ut cum pepererit illum, lacte enutriat, et per infantiam, pueritiam, adolescentiam, juventutem, ad perfectum virum usque perducat. Cum ergo singuli, ut diximus, gradus, juxta provectus suos habeant beatitudinem: si finis, et ut ita loquar, extrema manus operi defuerit, totus labor irritus fiet; et dicetur: Ubi est ergo beatitudo vestra? Quamvis, inquit, vos eo tempore quo Evangelium juxta carnem susceperatis, beatos dicerem quod in initiis fervebatis: tamen nunc quia non video aedificio culmen impositum, et pene nequaquam jacta fundamina, cogor dicere: Ubi est ergo beatitudo vestra, qua vos beatos arbitrans ante laudabam? Vere enim et ipse fateor, quia sic me vobis humilia praedicantem vel persecutionibus 462 conflictatum, in principio dilexistis: ut si fieri posset hyperbolice autem sunt accipienda quae loquitur eruissetis vobis oculos; et mihi, ut omnium vestrum luminibus plus cerne
Abbreviated transcription (Latin):
ostendit ẽẽ maiorem quẽ scd̾m dispen¬
sationem corporis minorem psalmista
cantauerat dicens. Minorasti eum pau¬
lominꝰ ab angłis. Et tantum sua uerba
in principio ualuisse demonstrat. ut an¬
głi putarentur & xp̃i.
bi est ergo beatitudo ur̃a: Testimoniũ
enim phibeo uobis. quia si fieri po¬
tuisset oculos ur̃os eruissetis & dedisse¬
tis michi. Ergo inimicus uobis factus
sum: ueritatem dicens uobis.
eatus est qui ambulat in uirtutum
uia: sed si ad uirtutes usq ꝑuenerit.
Nec ꝓdest a uitiis recessisse. nisi opti¬
ma comprehendas: quia non tam mi¬
tia sunt in bonis studiis laudanda
quam finis. Sicut enim in uinea
multi usq ad prelum uuȩ gradus
sunt. & primum necesse est ut uitis
geminet in pampinis. spem promit¬
tat in floribus. de hinc ut flore decus¬
so futuri botri species deformetur. pau¬
latimq turgescens uua parturiat. ut
p̃ssa torcularibus dulcia musta desu-¬
det: ita & in doctrina singuli beati¬
uerbum dĩ. ut concipiat. ut in utero

Expanded text:
ostendit majorem, quem secundum dispensationem corporis minorem Psalmista cantaverat, dicens: Minorasti eum paulo minus ab angelis ; et tantum sua verba in principio valuisse demonstrat, ut angeli putarentur et Christi. Ubi est ergo beatitudo vestra? Testimonium enim perhibeo vobis: quia si fieri potuisset, oculos vestros eruissetis et dedissetis mihi. Ergo inimicus vobis factus sum veritatem dicens vobis? Beatus est qui ambulat in virtutum via, sed si ad virtutes usque pervenerit. Nec prodest a vitiis recessisse, nisi optima comprehendas. Quia non tam initia sunt in bonis studiis laudanda, quam finis. Sicut enim in vinea multi usque ad praelum uvae gradus sunt: et primum necesse est ut vitis gemmet in pampinis, spem promittat in floribus: dehinc ut flore decusso, futuri botri species deformetur, paulatimque turgescens uva parturiat, ut pressa torcularibus dulcia musta desudet. Ita et in doctrina singuli beativerbum Dei, ut concipiat, ut in utero
Abbreviated transcription (Latin):
homo. ut nos dii fieremus ex hominibꝰ
ꝙ non ultra moreremur. sed conresur¬
gentes xp̃o amici eius diceremur et
fr̃s. ut esset discipłs sicut magister. et
seruus sicut dñs. Potest autẽ et ita in¬
telligi. Obsecro uos inquit fr̃s. ut uidai¬
ca obseruatione contempta. dierum m̃¬
sium. tempoꝵ. atq annoꝵ. quȩ sunt
umbrȩ futuroꝵ: me imitemini qui si¬
ne querela in legim conuersatus. om̃ia
arbitratus sum quasi purgamenta atq
quisquilias. ut xp̃m lucrifacerem. fui
quippe & ego sicut uos nunc estis: cum
eis dem obseruationibꝰ strictꝰ tenebar.
et ȩccłiam xp̃i quia ista non faceret
ꝑsequens deuastabam.
Rs. obsecro uos nichil me lesistis. Sci¬
tis autem quia ꝑ infirmitatẽ carnis

Expanded text:
homo, ut nos dii fieremus ex hominibus, homo, ut nos dii fieremus ex hominibus, et non ultra moreremur; sed consurgentes Christo, amici ejus diceremur et fratres, et ut esset discipulus sicut magister, et servus sicut dominus. Potest autem et ita intelligi: Obsecro vos, inquit, fratres, ut Judaica observatione contempta, dierum, mensium, temporum, atque annorum, quae sunt umbrae futurorum, me imitemini, qui sine querela in Lege versatus, omnia arbitratus sum quasi purgamenta atque quisquilias, ut Christum lucrifacerem. Fui quippe et ego sicut vos nunc estis, cum eisdem observationibus strictus tenebar, et Ecclesiam Christi, quia ista non faceret, persequens devastabam. Fratres, obsecro vos, nihil me laesistis. Scitis autem quia per infirmitatem carn
Abbreviated transcription (Latin):
errandi. Timeo autẽ uos posuit: pro eo
quod est timeo de uobis. Sine causa
laborat magister. cum ipse ꝓuocat ad
maiora discipłos. et illi retro lapsi ad
minora &. humilia reuoluuntur.
stote sicut ego: quia et ego sicut uos.
yod dicit tale est. Quomodo ego uo¬
bis infirmis sum factus infirmꝰ. ꝙ ñ
potui loqui ut sp̃ualibus sed quasi car¬
nalibus ꝙ paruulis in xp̃o. & quia nec¬
dum poteratis solido cybo uesci. ȩuan¬
glico tantum lacte potaui. nolens in
ȩtate uos semꝑ infantiȩ ꝑmanere. sed
paulatim ad adolescentiã &̃ iuuentu¬
tem usq ꝑducere. ut solidum cybum
possitis accipere. ita & uos debetis esse
sicut & ego sum. ꝑfectiora uidelicet
sapere. & dimisso lacte ad fortiores ciboᷤᷤ
ꝙ ad pabula transire maiora. Hoc autẽ
loquitur quasi saluatoris imitator. qui
non rapinam arbitratus est esse se ȩqͣ-¬
lem dõ. sed seipsum exinaniuit formã
serui accipiens. & habitu inuentus ut

Expanded text:
errandi. Timeo autem vos, posuit, pro eo errandi. Timeo autem vos, posuit, pro eo quod est, timeo de vobis. Sine causa laborat magister, cum ipse provocat ad majora discipulos, et illi retro lapsi ad minora et humilia revolvuntur. Estote sicut et ego, quia et ego sicut vos. Quod dicit tale est, quomodo ego vobis infirmis sum factus infirmus, et non potui loqui ut spiritualibus, sed quasi carnalibus et parvulis in Christo, et quia necdum poteratis solido cibo vesci, 458 Evangelico vos tantum lacte potavi, nolens in aetate vos semper infantiae permanere, sed paulatim ad adolescentiam et juventutem usque perducere, ut solidum cibum possetis accipere: ita et vos debetis esse sicut et ego sum, perfectiora videlicet sapere, dimisso lacte, ad fortiores cibos, et ad pabula transire majora. Hoc autem loquitur quasi Salvatoris imitator, qui non rapinam arbitratus est se esse aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens; et habitu inventus est ut
Abbreviated transcription (Latin):
dõ orationum suarum offerre sacrifici¬
um. Quotus enim quisq est qui saltĩ
hȩc pauca quȩ statuta sunt uel orandi
tempora uel ieiunandi semꝑ exerceat:
Itaq sicut nobis licet uel ieiunare sẽꝑ
uel semꝑ orare. & diem dñicum acce-¬
pto dñi corpore indesinenter celebrare
gaudentibus: non ita et uideis fas est
om̃i tempore immolare agnum. pente¬
costen agere. tabernacula figere. ieiu¬
nare cotidie. Satis uero caute inter au¬
ctoritatẽ apłi & scĩ hominis lenitatem
uerba moderatus est inferens.
imeo uos. ne forte sine causa laboraue¬
rim in uobie.
i enim abrupte condemnare uoluisset.
dixisset utiq. Timeo uos: sine causa
enim laboraui in uobis. Nunc autẽ
uidens eos zelum di habere sed non
scđm scientiam: nec penitus eoꝵ de¬
sperauit salutẽ. qui pio fuerant errore
decepti. nec rursum irreprehensos re¬
liquit. ne et ipsis ꝑseuerandi in errore
et cȩteris õccasionem similider tribueret

Expanded text:
Deo orationum suarum offerre sacrificiDeo orationum suarum offerre sacrificium. Quotus enim quisque est, qui saltem haec pauca quae statuta sunt, vel orandi tempora, vel jejunandi semper exerceat? Itaque sicut nobis licet vel jejunare semper, vel semper orare, et diem Dominicam accepto Domini corpore indesinenter celebrare gaudentibus: non ita et Judaeis fas est omni tempore immolare agnum, Pentecostem agere, tabernacula figere, jejunare quotidie. Satis ctoritatem Apostoli et sancti hominis lenitatem verba moderatuTimeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vobis. Si enim abrupte condemnare voluisset, dixisset utique: Timeo vos: sine causa enim laboravi in vobis. Nunc autem videns eos zelum Dei habere, sed non secundum scientiam, nec penitus eorum desperavit salutem, qui pio fuerant errore decepti, nec rursum irreprehensos reliquit, ne et ipsis perseverandi in errore, et caeteris occasionem similiter tribueret
Abbreviated transcription (Latin):
eosdem uidaicȩ obseruationis. dies esse
quos nr̃os. Nos enim non arimoꝵ pa¬
scha celebramus sed resurrectionis et
crucis: nec septem iuxta morem isrł
numeramus ebdomadas in pentecoste.
sed sp̃s scĩ ueneramur aduentum. Et ne
inordinata congregatio popłi fidem
minueret in xp̃o. ꝓpterea dies aliqui
constitut sunt ut in unum om̃s pariter
ueniremꝰ. non quo celebrior sit dies illa
qua conuenimus. sed quo quacũq die
lȩtitia maior oriat᷑. Qui uero oppositȩ
quȩstioni diutius respondere conatur.
illud affirmat: om̃s dies ȩquales esse.
nec parasceue tantum xp̃m crucifigi
et die dñica resurgere. sed semꝑ sc̃m̃ re-¬
surrectionis ẽẽ diem. et semꝑ eum car-¬
ne uesci dñica. Ieuinia autẽ & congre¬
gationes inter dies ꝓpter eos a uiris
prudentibꝰ constituta qui magis scło
uacant quã d̃o. nec possunt immo
nolunt toto in ȩccłiam uitȩ suȩ tẽpore
congregari. & ante humanos actus

Expanded text:
eosdem Judaicae observationis dies esse eosdem Judaicae observationis dies esse quos nostros. Nos enim non azymorum pascha celebramus, sed resurrectionis et crucis. Nec septem juxta morem Israel numeramus hebdomadas in Pentecoste, sed Spiritus sancti veneramur adventum. Et ne inordinata congregatio populi fidem minueret in Christo, propterea dies aliqui constituti sunt, ut in unum omnes pariter veniremus. Non quo celebrior sit dies illa qua convenimus, sed quo quacumque dielaetitia major oriatur. Qui vero oppositae quaestioni acutius respondere conatur, illud affirmat, omnes dies aequales esse, nec per parasceven tantum Christum crucifigi, et die Dominica resurgere, sed semper sanctum resurrectionis esse diem et semper eum carne vesci Dominica, Jejunia autem et congregationes inter dies propter eos a viris prudentibus constitutos, qui magis saeculo vacant, quam Deo, nec possunt, immo nolunt toto in Ecclesia vitae suae tempore congregari, et ante humanos actus,
Abbreviated transcription (Latin):
sti ad distinctionẽ ꝑpetuȩ festiuitatis
hic posuit: ut non breuem & ut ita
dicam totius corporis quandã portiun¬
culam: sed totum uitȩ nr̃ȩ spatium ꝑpe-¬
tuȩ in xp̃o sollemnitatis habeamus.
Et ut posterioribꝰ priora conectam: qͥd
de lege moysi & de suꝑflua cyboꝵ
curiositate in hac eadem epła sentiat. sta-¬
tim subiungit & loquitur. Si enĩ mortui
estis cum xp̃o ab elementis huius mun¬
di: quid adhuc tanquam uiuentes in
hoc mundo decernitis: Ne tetigeritis neq
gustaueritis neq contrectaueritis: quȩ
sunt omĩa in interitu ipso usu scdm p̾ce¬
pta & doctrinas hominum. Dicat ali¬
quis.Si dies obseruare non licet & men¬
ses & tempora & annos: nos quoq si¬
mile crimen incurrimus. quartam sabba¬
ti obseruantes. & parasceuen et diem
festiuitatẽ. & pentecostes lȩtitiam. ꝙ ꝓ
uarietate regionum diuersa in honorẽ
martyrum tempora constituta. Ad qͦd
qui simpliciter respondebit. dicet: non

Expanded text:
sti ad distinctionem perpetuae festivitatis sti ad distinctionem perpetuae festivitatis hic posuit, ut non brevem, et, ut ita dicam, totius corporis quamdam particulam, sed totum vitae nostrae spatium perpetuae in Christo solemnitatis habeamus. Et ut posterioribus priora connectam, quid de lege Moysi et de superflua ciborum curiositate in hac eadem Epistola sentiat, statim subjungit et loquitur: Si enim mortui estis cum Christo, ab elementis mundi hujus, quid adhuc tamquahoc mundo decernitis? Ne tetigeritis, neque gustaveritis, neque contrectaveritis, quae sunt omnia in interitu ipso usu, secundum praecepta et doctrinas hominum. Dicat aliquis: Si dies observare non licet, et menses, et tempora, et annos, nos quoque simile crimen incurrimus quartam sabbati observantes, et parasceven, et diemfestivitatem, et Pentecostes laetitiam, et pro varietate regionum, diversa in honore martyrum tempora constituta. Ad quod qui simpliciter respondebit, dicet: non
Abbreviated transcription (Latin):
eiusdem mensis. expiationẽ & ieiun¬
um & scenophegias ex more fingenteᷤ.
iudaicos obseruant dies. Menses aut̃
custodiunt: qui primum & septimũ
mensemnon intelligentes mysterium
ueritatis obseruare se putant. Tempo¬
ra quoq colunt: qui ter ꝑ annos sin¬
gulos ierosolimã uenientes. putant
se dñi implere prȩceptũ dicentis. Tri¬
bus. temporibꝰ anni diem festum age¬
tis michi: sollemnitatẽ arimoꝵ &̾
sollemnitatẽ mensis primitiuorum.
& sollemnitatẽ consummationis in
exitu anni. Et alibi. Tribus tempo¬
ribꝰ anni apparebit masculinum tuum
in conspectu dñi dĩ tui. Quod autẽ
ait. et annos: puto de septimo remis¬
sionis anno dici. et de quinquagesi¬
mo quem illi iubeleum uocant. Die¬
nius hunc locum adcolossenses apłs
explicat dicens. Nemo ergo uos iudi¬
cet in cybo aut in potu. aut in parte
diei festi. aut neomeniȩ aut sabbatoꝵ:
quȩ sunt umbra futuroꝵ. Partẽ diei fe¬

Expanded text:
ejusdem mensis, expiationem et jejunejusdem mensis, expiationem et jejunium, et scenopegias ex more figentes, Judaicos observant dies. Menses autem custodiunt, qui primum et septimum mensem, non intelligentes mysterium veritatis, observant. Tempora quoque 456 colunt, qui ter per annos singulos Jerosolymam venientes, putant se Domini implere praeceptum, dicentis: Tribus temporibus anni diem festum agetis mihi, solemnitatem azymorum, et solemnitatem messis primitivorum; et solemnitatem consummationis in exitu anni . Et alibi: Tribus temporibus anni apparebit masculinum tuum in conspectu Domini Dei tui . Quod autem ait, et annos, puto de septimo remissionis anno dici, et de quinquagesimo, quem illi Jubileum vocant. Plenius hunc locum ad Colossenses Apostolus explicat, dicens: Nemo ergo vos judicet in cibo, aut in potu, aut in parte diei festi, aut neomeniae, aut sabbatorum, quae sunt umbra futurorum . Partem dici fe
Abbreviated transcription (Latin):
scio uos qui sitis.¬
ies obseruatis. menses & tempora ꝙ
annos: timeo uos ne forte sine causa
laborauerim in uobie.
ui non adorat patrẽ in spũ & uerita¬
te. et nescit sabbatismum scĩs reposi¬
tum de quo loquitur ds. si introibunt
in requiem meam. & non de illis tem¬
poribꝰ recordat᷑ de quibus scriptũ ẽ.
recordamini dierum scłi. et alibi. me¬
moratus sum dies antiquos & an¬
nos ȩternos in mente. habui. dies
uidaice obseruat. et menses & tẽpora
& annos. Dies ut sabbati & neomemȩ.
& a decima mensis primi usq ad quar¬
tam decimam quo agnus corporeus
uictimȩ reseruatur: & a quarta decima
usq ad uigesimã primam eiusdem
mensis quando azima comeduntur
non sinceritatis et ueritatis. sed infer¬
mento ueteris malitiȩ & nequitiȩ
phariseoꝵ. Septem quoq septimanas
qui ritu iudaico post azima cõputat:
dies ifraheliticȩ pentecostes colit. Nec
non & clangorem tubarum mense
septimo prima mensis. decima quoq

Expanded text:
scio vos quae estisscio vos quae estisDies observatis, et menses, et tempora, et annos, timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vobis. Qui non adorat Patrem in spiritu et veritate, nescit sabbatismum sanctis repositum, de quo loquitur Deus: Si introierunt in requiem meam : et non de illis temporibus recordatur, de quibus scriptum est: Recordamini dierum saeculi . Et alibi: Memoratus sum dies antiquos, et annos aeternos in mente habui . Dies Judaicos observat, et menses, et tempora, et annos. Dies, ut sabbati, et neomeniae, et a decima mensis primi usque ad quartam decimam, qua agnus corporeus victimae reservatur, et a quarta decima usque ad vicesimam primam ejusdem mensis, quando azyma comeduntur, non sinceritatis et veritatis, sed in fermento veteri malitiae et nequitiae Pharisaeorum. Septem quoque septimanas, qui ritu Judaico post azyma computat, dies Israeliticae Pentecostes colit. Nec non et clangorem tubarum mense septimo prima mensis. Decima quoque
Abbreviated transcription (Latin):
ligentiam confirmabimus: quȩ sunt
iustificationes non bonȩ & precepta
non bona. Robusta quippe & diues
est legis intelligentia sꝑualis: ita ut
aut pęnitus elementum non debeat
appellari. aut elementum quid̃e sit
comparatione futuri seculi. ꝙ uita
in xp̃o inu qua nunc uiuunt angłi
suꝑnęq uirtutes. sensui uero uidaico
comparata non tam elementum hoc
est inicium quam ꝑfectio nuncupet᷑.
Quod autẽ ait. nunc uero cognoscen¬
tes dñm magis autẽ cogniti ab eo:
illud ostendit quod post idoloꝵ cul¬
tum dm̃ intellexerint galathȩ. uel po¬
tius ipsi cognitione eius digni sint
iudicati. non quo. ds creator om̃ium
aliquid ignoret. sed quo eos tantum
scire dicatur qui errorem pietate mu¬
tauerint. Cognoscit dñs qui sunt eiꝰ:
& saluator in euangłio ego sum ait
pastor bonus. & cognosco meas et
cognoscunt me meȩ. Contra adimpi¬
os. Nescio uos. recedite a me oꝑarii
inquitatis. & ad stultas uirgines. ne¬

Expanded text:
ligentiam confirmabimus, quae sunt ligentiam confirmabimus, quae sunt justificationes non bonae, et praecepta non bona. 455 Robusta quippe et dives est Legis intelligentia spiritualis , ita ut aut penitus elementum non debeat appellari, aut elementum quidem sit comparatione futuri saeculi, et vitae in Christo Jesu, qua nunc vivunt angeli supernaeque virtutes. Sensui vero Judaico comparata, non tam elementum, hoc est, initium, quam perfectio nuncupetur. Quod autem ait: Nunc vero cognoscentes Deum, magis autem cogniti ab eo, illud ostendit, quod post idolorum cultum, Deum intellexerint Galatae, vel potius ipsi cognitione ejus digni sint judicati. Non quod Deus Creator omnium aliquid ignoret; sed quod eos tantum scire dicatur, qui errorem pietate mutaverint. Cognoscit Dominus qui sunt ejus . Et Salvator in Evangelio: Ego sum, ait, pastor bonus, et cognosco meas, et cognoscunt me meae . Econtra ad impios: Nescio vos, recedite a me, operarii iniquitatis . Et ad stultas virgines: Ne
Abbreviated transcription (Latin):
usquam xp̃i in toto orbe ȩuangelium
choruscaret: habuerunt suum fulgo¬
rem p̾cepta legalia. Postꝗ̃ uero maius
ȩuangłicȩ gr̃ȩ lumen obfulsit. & sol
iustitiȩ toto mundo se ꝑdidit: stellarũ
lumen absconditum est. & eatum radii
caligauerunt. ita ut apłs in alio loco
diceret. Nam nec glorificatum est
quod głificatum fuit in hac parte :¬
ꝓpter excellentem głam. Quod aliis
uerbis nunc loquitur. ut dicat. lex
moysi quȩ ante ȩuangłm diues et
opulenta et clara fuit: post aduentũ
xp̃i ad comparationẽ eius quasi infir¬
ma et egena imminuta atq destru-¬
cta est. ab eo qui maior fuit salomone.
et templo. & iona. Quod enĩ scriptũ
est. illum oportet crescere me autẽ
minui. non tam ex iohannis qũa ex
legis ꝑsona dictum. quia semꝑ ce-¬
dunt minora maioribꝰ & ꝑfecta ini¬
ciis preponuntur. Alias autẽ infir¬
ma et egena edementa uidȩoꝵ tradi-¬
tiones & scd̾m litteram uilem intel¬

Expanded text:
usquam Christi in toto orbe Evangelium usquam Christi in toto orbe Evangelium coruscaret, habuerunt suum fulgorem praecepta legalia: postquam vero majus evangelicae gratiae lumen effulsit, et sol justitiae toti mundo se prodidit, stellarum lumen absconditum est, et earum radii caligaverunt, ita ut Apostolus in alio loco diceret: Nam nec glorificatum est, quod glorificatum fuit in hac parte, propter excellentem gloriam . Quod aliis verbis nunc loquitur, ut dicat, Lex Moysi quae ante Evangelium dives, et opulenta, et clara fuit, post adventum Christi ad comparationem ejus quasi infirma et egena, imminuta atque destructa est ab eo qui major fuit Salomone, et templo, et Jona. Quod enim scriptum est: Illum oportet crescere, me autem minui : non tam ex Joannis, quam ex Legis persona dictum puto, quia semper cedunt minora majoribus, et perfecta initiis praeponuntur. Alias autem infirma et egena elementa, Judaeorum traditiones, et secundum litteram vilem intel
Abbreviated transcription (Latin):
firmi. ut infirmos lucrifacerent. &
his qui sub lege erant quasi essent ipsi
sub lege. ut eos ab idolis quibus in egy¬
pto assueuerant separarent. Absurdũ
quippe est moysen ꝙ cȩteros confabu¬
latores di in ea fuisse conditione: ut
non credamus eis et prȩfinitum tempꝰ
a patre uenisse & redemptos eos esse
de seruitute legali. ꝙ adoptionẽ filioꝵ
consecutos. et hereditatẽ accepisse cum
xp̃o. Quȩcumq enim toto generi hu¬
mano sapientia dĩ quasi uni filio p̾sti¬
tit: hec eadem unicuiq scõꝵ semꝑ
suo ordine et dispensatione largita
est. Legem nobis moysi infirma &ͥ ege¬
nem inueniunt heretici ut detrahant
creatori: qui mundum condiderit. et
legem sanxerit. Quibꝰ nos respondebi¬
mus id quod supra diximus: infirma
his esse & egena elementa qui ad ea
post ȩuangłii gr̃am reuertant᷑: anteqũa
uero prȩfinitum tempꝰ ueniret a patre
non tam infirma & egena appellata
esse elementa qũa mundi. Deniq pri-¬

Expanded text:
firmi, ut infirmos lucrifacerent , et firmi, ut infirmos lucrifacerent , et his qui sub Lege erant quasi essent ipsi sub Lege, ut eos ab idolis, quibus in Aegypto assueverant, separarent. Absurdum quippe est Moysen et caeteros confabulatores Dei in ea fuisse conditione, ut non credamus eis, et praefinitum tempus a Patre venisse, et redemptos eos esse de servitute legali, et adoptionem filiorum consecutos, et haereditatem cepisse cum Christo. Quaecumque enim toto generi humano sapientia Dei quasi uni Filio praestitit, haec eadem unicuique sanctorum semper suo ordine et dispensatione largita est. Legem nobis Moysi infirma et egenem inveniunt haeretici, ut detrahant Creatori, quia mundum condiderit, et Legem sanxerit. Quibus nos respondebimus, id quod supra diximus, infirma his esse et egena elementa, qui ad ea post Evangelii gratiam revertuntur. Antequam vero praefinitum tempus veniret a Patre, non tam infirma et egena appellata esse elementa, quam mundi. Denique pri
Abbreviated transcription (Latin):
eos reuerti qui natura non sunt dii.
aut legem obseruauerunt moyses
et ꝓpħȩ et non cognouerunt dm̃. sed
nec cogniti sunt ab eo: aut si cognoue¬
runt dm̃. mandata legis minime
compleuerunt. Quod utrũq pericu¬
losum est dicere: aut illos non fecisse
quȩ legis sunt. & sic cognouisse dm̃.
aut non cognouisse deum. dum infirma
& egena legis elementa custodiunt.
Quod quidem sic solui potest: ut di¬
camus illos quomodo paulus factꝰ
est iuidȩis uidȩus ut iudȩos lucri¬
faceret. & in cenchris ex uoto comã
totundit. & nudipedalia atq caluiti¬
um ierosolimis in templo exercuit. ut
eoꝵ sedaret inuidiam. qui causati de
eo fuerant quod contra legem moysi
et dm̃ faceret ꝓpħarum: ita & scõs ui¬
ros fecisse quidem ea quȩ legis erant.
sed sensum magis secutos esse quam
litteram. qui non minus quam abra¬
ham sublato de facie uelamento cupie¬
runt uidere diem xp̃i & uiderunt
et lȩtati sunt. facti infirmo popło in¬

Expanded text:
eos reverti qui natura non sunt dii, eos reverti qui natura non sunt dii, aut Legem observaverunt Moyses et prophetae, et non cognoverunt Deum, nec cogniti sunt ab eo; aut si cognoverunt Deum, mandata Legis minime compleverunt. Quod utrumque periculosum est dicere: Aut illos non fecisse quae Legis sunt, et sic cognovisse Deum: aut non cognovisse Deum, dum infirma et egena Legis elementa custodiunt. Quod quidem sic solvi potest, ut dicamus illos, quomodo Paulus factus est Judaeis Judaeus, ut Judaeos lucrifaceret , et in Generis ex voto comam totondit , et nudipedalia atque calvitium Jerosolymis in templo exercuit, ut eorum sedaret invidiam, qui catechisati de eo fuerant, quod contra Legem Moysi, et Deum faceret prophetarum: ita et sanctos viros fecisse quidem ea quae Legis erant, sed sensum magis Legis secutos esse quam litteram. Qui non minus quam Abraham sublato de facie velamento, cupierunt videre diem Christi, et viderunt 454 et laetati sunt: Facti infirmo populo in
Abbreviated transcription (Latin):
et egena. Hic rursum ubi infirma uo¬
cata sunt: mundi ut supra diximꝰ ñ ẽ
tacitum. Puto itaq quamdui quis par-¬
uulus est. nec statutum a patre tempꝰ
impleuit ut filius & heres appellari
queat. sub elementis eum mundi lege
uidelicet esse moysi. Cum autẽ post li¬
bertatẽ & adoptionem et hereditatẽ
filio debitam rursum reuersus fuerit
ad legem. circumcidi uolens & totam
iudaicȩ suꝑstitionis litteram sequi: se
qui: tunc quȩ prius ei mundi tantũ
fuerant elementa. infirma quoq et
egena dicuntur exordia. In tantum enĩ
nichil prosunt cultoribus suis. ut ne
hoc quidem eis exibere ualeant quod
ante prestiterant: ierosolima. templo
altariq destructis. Respondeat aliqͥs
et dicat Si lex et p̃cepta quȩ in lege
conscripta sunt. infirma & egena elem̃¬
ta sunt: ꝙ hi qui cognouerunt dm ma-¬
gis autẽ cogniti sunt ab eo legem obser¬
uare non debent. ne incipiant non tã
dm̃ colere a quo cogniti sunt. qũa ad

Expanded text:
et egena. Hic rursum, ubi infirma voet egena. Hic rursum, ubi infirma vocata sunt mundi, ut supra diximus, nomen est tacitum. Puto itaque quia quandiu quis parvulus est, nec statum a patre tempus implevit, ut filius et haeres appellari queat, sub elementis eum mundi, lege videlicet esse Moysi. Cum autem post libertatem et adoptionem, et haereditatem filio debitam rursum reversus fuerit ad legem, circumcidi volens, et totam Judaicae superstitionis litteram sequi, qui, tunc quae prius ei mundi tantum fuerant elementa, infirma quoque et egena dicuntur exordia. Intantum enim nihil prosunt cultoribus suis, ut ne hoc quidem eis exhibere valeant quod ante praestiterant, Jerosolyma, templo altarique destructis. Respondeat aliquis, et dicat: Si lex et praecepta quae in Lege conscripta sunt, infirma et egena elementa sunt, et hi qui cognoverunt Deum, magis autem cogniti sunt ab eo, Legem observare non debent ne incipiant non tam Deum colere a quo cogniti sunt, quam ad
Abbreviated transcription (Latin):
membra corporis eius: & in ꝑfectum
uirum redacti illum habemus cap̃.
quia caput uiri xp̃s et
ed tunc quidem nescientes dm̃ serui¬
stis his qui natura non erant dii. nc̃
uero cognoscentes dm̃ magis autẽ
cogniti ab eo. quomͦ conuertimini
iterum ad infirma & egena elementa.
quibus rursum seruire uultr.¬
alathas quos ab idoloꝵ cultu ad
fidem dĩ ueri transtulerat arguit quo¬
modo idolis derelictis qui natura non
erant dii et cognoscentes dm̃ magis
autẽ cogniti ab eo. spũ quoq adoptio¬
nis accepto. rursum quasi paruuli
et sub tutoribꝰ et pedagogo eẽ cupi¬
entes ad infirma et pauꝑtina reuer¬
tantur elementa: quȩ ꝓpterea infirmo
ꝙ pauꝑi sensupopło data sunt in deser¬
to. quia non poterant accipere &
sustinere maiora. Eadem autẽ elem̃ta
quȩ nunc infirma et egena appella¬
uit. suꝑius tantum mundi elementa
posuit. Et ubi elementa mundi sunt
dicta. ibi non est additum infirma

Expanded text:
membra corporis ejus, et in perfectum membra corporis ejus, et in perfectum virum redacti, illum habemus caput, quia caput viri Christus est . Sed tunc quidem nescientes Deum servistis his qui natura novero cognoscentes Deum, magis autem cogniti ab eo, quomodo convertimini iterum ad infirma, et egena elementa, quibus rursum servire vultquoque, quos ab idolorum cultu ad fidem Dei veri transtulerat, arguit quomodo idolis derelictis, qui natura non erant dii: Et cognoscentes Deum, magis autem cogniti ab eo, spiritu quoque adoptionis accepto, rursum quasi parvuli, et sub tutoribus et paedagogo esse cupientes, ad infirma et pauperrima revertantur elementa, quae propterea infirmo et pauperi sensu populo data sunt in deserto, quia non poterant accipere et sustinere majora. Eadem autem elementa, quae nunc infirma et egena appellavit, superius tantum mundi elementa posuit. Et ubi elementa mundi dicta sunt, ibi non est additum infirma
Abbreviated transcription (Latin):
filius dĩ est: sic in recipcum qui sp̃m
filii di non habet. dĩ filius non potest
taq iam non ẽ seruus sed filiꝰ. appellari.
quod si filius. & heres per deum.
esse sed filii: qui ante nichil differebatis
a seruo. cum essetis natura quid̾ẽ dñi.
sed sub tutoribꝰ et actoribꝰ paruuli de¬
gebatis. Quod si filii estis. consequent̃
uobis debetur hereditas. ut quomodo
sp̃m filii dĩ accipientes facti estis filii
di: ita in libertatẽ de seruitute mutati.
beredes sitis cum herede patris xp̃o uĩu:
qui ex ꝑsona hominis assumpti loqui¬
tur in psalmo. Dñs dixit ad me. filiuᷤ
meus es tu. ego hodie genui te. Postu¬
la a me et dabo tibi gentes heredita¬
tem tuam: & possessionẽ tuam termi¬
nos terrȩ. Quod autẽ in hoc loco di¬
cimus. in cȩteris quoq obseruare de¬
bemus: de toto genere hominum. sin-¬
gulari numero disputari. Om̃s enĩ cre-¬
dentes unum sumus in xp̃o rãu &

Expanded text:
filius Dei est; sic in reciprocum, qui spiritum filius Dei est; sic in reciprocum, qui spiritum Filii Dei non habet, Dei filius non potesttaque jam non est servus, sed filius. Quod si filius, et haeres per Christum. esse, sed filii. Quia ante nihil differebatis a servo cum essetis natura quidem Dei; sed sub tutoribus et actoribus parvuli degebatis: quod si filii estis, consequenter vobis debetur haereditas, ut quomodo spiritum Filii Dei accipientes, facti estis filii Dei: ita in libertatem de servitute mutati, haeredes sitis cum haerede Patris Christo Jesu, qui ex persona hominis assumpti loquitur in psalmo: Dominus dixit ad me, Filius meus es tu, ego hodie genui te. Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae . Quod autem in hoc loco dicimus, in caeteris quoque observare debemus, de toto genere hominum singulari numero disputari. Omnes enim credentes, unum sumus in Christo Jesu, et
Abbreviated transcription (Latin):
nat. Barthimeus filius thimei: as eñ di¬
uitiȩ: tnabitã dorcas: & in genesi mesech
uernaculus: et cȩtera his similia. Cum
autem abba pater hebreo syroq sermo¬
ne dicatur. & dñs nr̃ in ȩuangłio prȩci¬
piat nullum patrem uocandum nisi dm̃:
nescio qua licentia in monasteriis uel
uocemus hoc nomine alios uel uoca¬
ri nos ad quiescamus. Et certe ipse p̃ci-¬
pit hoc: qui dixerat non esse uirandũ.
Si non uiramus: nec patrẽ quidem qũe¬
piam nominemus. Si de patre interp̃-¬
tabimur aliter: & de iurando aliter
sentire cogemus. Notandum etiam
quia clamor in scripturis non magnȩ
uocis emissio. sed scientiȩ intelligatur
& dogmatum magnitudo. Nam in
exodo respondit dñs ad moysen. qͥd
clamas ad me: cum penitꝰ moysi uox
nulla prȩcesserit. Uerum compunctũ
cor & ꝓ popło lacrimabilit̾ ingemi¬
scens: scriptura clamorem uocauit. Uo¬
modo igitur qui sp̃m filii d̃ĩ habet

Expanded text:
nat. Bartimeus, filius Timei. Aser, dinat. Bartimeus, filius Timei. Aser, divitiae. Tabitha, Dorcas : et in Genesi, Mesech, vernaculus , et caetera his similia. Cum autem Abba Pater Hebraeo Syroque sermone dicatur: et Dominus noster in Evangelio praecipiat, nullum patrem vocandum nisi Deum , nescio qua licentia in monasteriis vel vocemus hoc nomine alios, vel vocari nos acquiescamus. Et certe ipse praecepit hoc qui dixerat non esse jurandum . Si non juramus, nec patrem quidem quempiam nominemus. Si de patre interpretabimur aliter, et de jurando aliter sentire cogemur  Al. cogemus. Notandum etiam, quia clamor in Scripturis, non 452 magnae vocis emissio, sed scientiae intelligatur et dogmatum magnitudo. Nam et in Exodo respondit Dominus ad Moysen: Quid clamas ad me ? cum penitus Moysi vox nulla praecesserit. Verum compunctum cor et pro populo lacrymabiliter ingemiscens, Scriptura clamorem vocavit. Quomodo igitur, qui Spiritum Filii Dei habet,
Abbreviated transcription (Latin):
sꝑm patrẽ appellat. qͥa filiꝰ ex patre. ꝙ ñ pat̃
ea filio Sp̃m autẽ rectũ ueritatis atq iustitiȩ.
significat: quia pater omne iudicium
sc̃m aperto nomine uocat. Quȩ quidẽ
cum uocabulis ꝑsonisq dissentiant. sub¬
stantia naturaq sociata sunt. et in diffe¬
renter idem sp̃s obnaturȩ societatem
nunc patris dicitur eẽ. nc̃ filii. Argum̃¬
tum autem quo asserere conatur nos
iam non esse sub lege sed sub grã dñi iũu.
tali fine concludit. Suꝑius dixerat. ut
adoptionem filioꝵ reciperemus: nunc
dĩ essẽ nos filios ex sp̃u probat. qũe ha¬
bemus in nobis. Numquam enim in¬
quit auderemus dicere pater nr̃ qui es
in cęlis sanctificetur nomen tuum. ni¬
si de conscientia sp̃s habitantis in no¬
bis. et magna sensuum et dogmatũ
uoce clamante abba pater. Abba hebrai¬
cum est: idipsum significans quod pa¬
ter. Et hanc consuetudinem pluribus
locis scriptura conseruat: ut hebraicũ
uerbum. cum interprȩtatione sua po-¬

Expanded text:
a Filius ex Patre, et non Pater ex Filio. Spiritum autem rectum, veritatis atque justitiae, significat: Quia Pater omne judicium sanctum aperto nomine vocat. Quae quidem cum vocabulis personisque dissentiant, substantia naturaque sociata sunt: et indifferenter idem Spiritus ob naturae societatem, nunc Patris dicitur esse, nunc Filii. Argumentum autem quo asserere conatur, nos jam non esse sub Lege, sed sub gratia Domini Jesu, tali fine concludit. Superius dixerat, ut adoptionem filiorum reciperemus: nunc Dei esse nos filios, ex spiritu probat quem habemus in nobis. Numquam enim, inquit, auderemus dicere: Pater noster qui es in coelis: Sanctificetur nomen tuum, nisi de conscientia Spiritus habitantis in nobis, et magna sensuum et dogmatum voce clamante: Abba, Pater . Abba Hebraicum est, idipsum significans quod et Pater. Et hanc consuetudinem in pluribus locis Scriptura conservat, ut Hebraicum verbum cum interpretatione sua po
Abbreviated transcription (Latin):
struite istiusmodi in sp̃u mansuetudi¬
nis. ꝙ in alio loco. sp̃ualis autẽ diui¬
dicat om̃ia. ipse autẽ ã nullo uidicatur:
quod scilicet aliud quam supradiximus
uerbum sp̃uale sonet. Sed nos sp̃ualem
qui om̃ia uidicet. & ipse a nemine di¬
iudicetur eum uirum dicimus: qui uni¬
uersa scripturarum sacramenta cogno¬
scens. sublimiter ea intelligat. & xp̃m
in diuinis libris uidens. nichil in
eis uidaicȩ traditionis admittat.
ec enim sunt duo testamenta: unum

Expanded text:
struite istiusmodi in spiritu mansuetudistruite istiusmodi in spiritu mansuetudinis . Et in alio loco: Spiritualis autem dijudicat omnia: ipse autem a nullo dijudicatur : quod scilicet aliud quam supra diximus, verbum spirituale sonet. Sed nos spiritualem, quia omnia judicet, et ipse a nemine dijudicetur, eum virum dicimus, qui universa Scripturarum sacramenta cognoscens, sublimiter ea intelligat: et Christum in divinis libris videns, nihil in eis Judaicae traditionis admittat. Haec enim sunt
Abbreviated transcription (Latin):
go satisfaceret: hȩc addidit. Sicut o
quidam de uobis poetȩ dixerunt: ipsiꝰ
enim & genus sumus. Hoc emistichiũ
fertur. in arato. qui de cęlo stellisq con¬
scripsit. Necnon & illud. Corrumpunt
mores bonos. confabulationes pessimȩ.
Trimeter iambicus. de comedia sũptꝰ
est menandri. Ex quibꝰ & aliis euidenᷤ
est. paulum non ignorasse litteras secu¬
lares: ꝙ quam hic allegoriam dixerit.
alibi uocasse intelligentiam sp̃ualem: ut
ibi. scimus enim quia lex sp̃ualis est.
ꝑ eo quod allegorica ẽ. siue allegoricȩ
figurata: & alibi. & om̃s eandem sp̃ua¬
lem comederunt ȩscam. & eundem spua¬
lem biberunt potum. Bibebant enim
de sp̃uali sequenti eos petra: petra autẽ
erat xp̃c. Manna hic & subiti fontis
eruptio. & petra ipsa quȩ sequit᷑. quod
allegoricȩ accipienda sint: nemo qui
dubitet. Scio quid e contrario possit
opponi. Fr̃s. si p̃occupatus fuerit ho¬
mo in aliquo delicto. uos spũales in¬

Expanded text:
go satisfaceret, haec addidit: Sicut et go satisfaceret, haec addidit: Sicut et quidam de vobis poetae dixerunt: Ipsius enim et genus sumus . Hoc hemistichium fertur in Arato, qui de coelo stellisque conscripsit. Necnon et illud: Corrumpunt bonos mores confabulationes pessimae ; trimeter iambicus de comoedia sumptus est Menandri. Ex quibus et aliis, evidens est Paulum non ignorasse litteras saeculares, et quam hic allegoriam dixit, alibi vocasse intelligentiam spiritualem. Ut ibi: Scimus enim quod Lex spiritualis est , pro eo quod est, allegoria, sive allegorice figurata. Et alibi: Omnes eamdem spiritualem 472 comederunt escam, et eumdem spiritualem biberunt potum. Bibebant autem de spirituali sequenti eos petra, petra autem erat Christus . Manna hic, et subiti fontis eruptio, et petra ipsa quae sequitur, quod allegorice accipienda sint, nemo est qui dubitet. Scio quid econtrario possit opponi: Fratres, si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto: vos spirituales in
Abbreviated transcription (Latin):
manet in domo in ȩtirnum: filiꝰ manet
inȩternum. Si serui sumꝰ peccati. agaR
nos generauit egyptia. Si non regnat
quo a metafora uel cęteris tropis diffe¬
rat. in scolis paruuli discimus: Aliud
p̃tendit in uerbis. aliud significat in
sensu. Plem sunt oratorum & poetarum
libri: scriptura quoq diuina ꝑ hanc ñ
modica ex parte contexta ẽ. Quod in¬
telligens pauIUS apłs. quippe qui et
scłares litteras aliqua ex parte conti¬
gerat. ipso uerbo figurȩ usus ẽ: ut alle¬
goriam sicut apud suos dicit᷑ appella-¬
ret: quo scilicet sensum magis loci hu¬
ius greci sermonis abusione monstra¬
ret. Scisse autẽ paulum licet non ad
ꝑfectum litteras seculares. ipsiuis uerba
testantur. Dixit quidam ex eis ꝓprius
eorum ꝓpha. Cretenses semꝑ mendaces.
malȩ bestiȩ. uentris pigri. Hic uersus
heroicus epimenidis poetȩ ẽ: cuiꝰ & plato
&̃ cȩteri scriptores ueteres recordantur.
Apud athenienses quoq cum in ariopa¬

Expanded text:
manet in domo in aeternum, filius autem manet manet in domo in aeternum, filius autem manet in aeternum. Si servi sumus peccati, Agar nos generavit Aegyptia: si non regnat quo a metaphora, vel caeteris tropis differat, in scholis parvuli discimus. Aliud praetendit in verbis, aliud significat in sensu. Pleni sunt oratorum , et poetarum libri. Scriptura quoque divina, per hanc non modica ex parte contexta est. Quod intelligens Paulus apostolus quippe qui et saeculares litteras aliqua ex parte contigerat ipso verbo figurae usus est, ut allegoriam, sicut apud suos dicitur, appellaret: quo scilicet sensu magis loci hujus Graeci sermonis abusionem monstraret. Scisse autem Paulum, licet non ad perfectum, litteras saeculares, ipsius verba testantur: Dixit quidam ex eis, proprius eorum propheta: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri . Hic versus heroicus Epimenidis poetae est, cujus et Plato, et caeteri scriptores veteres recordantur. Apud Athenienses quoque cum in Areopa
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ ut dicamus unum qũeq nr̃m primũ
non iuxta repromissionẽ nasci qũadiu
scripturarum uerbis simplicibꝰ instruit᷑.
ꝙ̃ udaicis adhuc expositionibꝰ delectat᷑.
quando uero ad sublimiora tͣnscenderit
& legem intellexerit spũalem. tunc eum
de repromissione generari. ꝙ ut aꝑtius
loquar cotidie eos qui faciunt opera abra¬
hȩ de abraham nasci: uerum illos qui
habeant sp̃m seruitutis iterum in timore.
ex ancilla generari egyptia. eos autẽ qui
sp̃m adoptionis acceperint ex sara libe¬
ra: qua libertate a xp̃o donatisumus.
Loquitur dñs ad iuidȩos: qui adhuc
ancillȩ filii esse malebant. Si manseri¬
tis in sermone meo uere discipłi mei cri¬
tis & cognoscetis ueritatẽ: ꝙ ueritas
liberos faciet uos. Unde & illi ignoran¬
tes mysticum ẽẽ quod dicebatur. aiunt.
Semen abrahȩ sumus. & nemini unqͣ.
seruiumus: quomodo tu dicis. liberi eri¬
tis: Respondit ei iñc. Amen amen dico

Expanded text:
est, ut dicamus unumquemque nostrum primum, est, ut dicamus unumquemque nostrum primum, non juxta repromissionem nasci, quamdiu Scripturarum verbis simplicibus instruitur, et Judaicis adhuc expositionibus delectatur: quando vero ad sublimiora transcenderit, et legem intellexerit spiritualem, tunc eum de repromissione generari: et, ut apertius loquar, quotidie eos qui faciunt opera Abrahae, de Abraham nasci. Verum illos qui habent spiritum servitutis iterum in timore, ex ancilla generari Aegyptia; eos autem qui spiritum adoptionis acceperint, ex Sara libera: qua libertate a Christo donati sumus. Loquitur Dominus ad Judaeos, qui adhuc ancillae filii esse malebant: 471 Si manseritis in sermone meo, vere discipuli mei eritis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberos faciet vos . Unde et illi ignorantes mysticum esse quod dicebatur, aiunt: Semen Abrahae sumus, et nemini umquam servivimus: quomodo tu dicis, liberi eritis? Respondit eis Jesus: Amen
Abbreviated transcription (Latin):
statuam testamentum meum ad eum: in
testamentũ ȩternum & semini eiꝰ post eũ:
s. in sequentibꝰ. testam̃tum autẽ meum sta-¬
tuam ad ysaac. quem pariet tͥ sara. Et quo¬
modo aliud sunt dona. aliud substantia.
aliud legata. aliud hereditas. legimus
enim filiis concubinarum abrahȩ dona
tradita. filio autẽ sarȩ totius substantiȩ
hereditatẽ relictam: ita aliud ẽẽ ut dixi¬
mꝰ benedictionẽ atq legata. aliud testa¬
mentum. Sed ꝙ hoc dici potest. de isma-¬
dm̃ locutum: de ysaac uero anteqũa
in sarȩ utero conciperet᷑ dm̃ fuisse polli¬
citum. Hȩc interim quantum ingenii
nr̃i mediocritas patitur dicta sint. Ce¬
terum siquis potest maius aliquid in¬
uenire quotnodo ismahel qui de ancilla
natus est non sit repromissionis filius
sed ysaac qui de libera: ille potius au¬
diendus est. Et siquid inquit apłs ali¬
ter sentitis: ꝙ hoc uobis ds reuelauit.
Nunc breuiter ad altiora tendendum

Expanded text:
Statuam testamentum meum ad eum, in Statuam testamentum meum ad eum, in testamentum aeternum, et semini ejus post eum. Et in consequentibus: Testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sara . Et quomodo aliud sunt dona, aliud substantia: aliud legata, aliud haereditas legimus enim filiis concubinarum Abrahae dona tradita: filio autem Sarae totius substantiae haereditatem relictam; ita aliud esse, ut diximus, benedictionem atque legata, aliud testamentum. Sed et hoc dici potest de Ismam, vel Deum locutum. De Isaac vero antequam in Sarae utero conciperetur, Deum fuisse pollicitum. Haec interim quantum ingenii nostri mediocritas patitur dicta sint. Caeterum si quis potest majus aliquid invenire, quomodo Ismael qui de ancilla natus est, non sit repromissionis filius, sed Isaac qui de libera: ille potius audiendus est. Et si quid, inquit Apostolus, aliter sentitis, et hoc vobis Deus revelavit. Nunc breviter ad altiora tendendum
Abbreviated transcription (Latin):
scripturȩ auctoritate conteritur. Scriptũ
est enim: Abraham autẽ dixit ad dm̃.
Ismahel iste uiuat in conspectu tuo. Et
ds respondit ad eum ita. Ecce sara uxor
tua pariet tibi filium. ꝙ uocabis no¬
men eius ysaac: ꝙ statuam testamen¬
cum meum ad eũ in testamentum ȩter¬
num. ꝙ semini eius post eum. De isma¬
hel autẽ ecce exaudiui te: ꝙ ecce bene¬
dixi eum. & augebo eum. ꝙ multipli¬
cabo illum uehementer. Duodecim du¬
ces generabit: & dabo eum in gentem
magnam. Testamentum autẽ meum sta¬
tuam ad ẏsaac: quem generabit tibi sa¬
ra in tempore isto in anno uenturo. Ex
quibꝰ euidens est. ipsius quoq sermo¬
nibus di ismahel scdm reꝓmissionẽ ẽẽ
generatum. Sed et hoc ita soluit᷑. reꝑ¬
missionem ꝓpriȩ in testamenti datione
compleri. ꝙ aliud esse benedicere. auge¬
re. multiplicare uehementer. quod in
ismahel scriptum est. aliud heredem fa¬
cere ꝑ testamentum quod de ysaac dicit᷑.

Expanded text:
Scripturae auctoritate conteritur. Scriptum Scripturae auctoritate conteritur. Scriptum est enim: Abraham autem dixit ad Deum: Ismael iste vivat in conspectu tuo : et Deus respondit ad eum ita: Ecce Sara uxor tua pariet tibi filium, et vocabis nomen ejus Isaac, et statuam testamentum meum ad eum, in testamentum aeternum, et semini ejus post eum. De Ismael autem: 470 Ecce exaudivi te, et ecce benedixi eum, et augebo eum, et multiplicabo illum vehementer. Duodecim gentes generabit, et dabo eum in gentem magnam, testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem generabit tibi Sara in tempore isto, anno venturo. Ex quibus evidens est ipsius quoque sermonibus Dei, Ismael secundum repromissionem esse generatum. Sed et hoc ita solvitur, repromissionem proprie in testamenti datione compleri, et aliud esse benedicere, augere, multiplicare vehementer, quod in Ismael scriptum est: aliud haeredem facere per testamentum, quod de Isaac dicitur:
Abbreviated transcription (Latin):
imiꝑ difficultatis ẽ. demonstra ssionẽ.¬
re ẏsaac tantum qui de sara natus ẽ.
fuisse de repromissione generatum. ꝙ ñ
etiam hismahel qui de agar ancilla est
ortus egyptia. Scriptura quippe refert.
quod cum ꝑsequente sara agar feta fugis¬
set. ꝙ uenisset ad eam angłs in deserto.
moneretq ut subiceretur dñȩ potesta¬
ti: idẽ ipse angłs etiã hȩc locutus sit: mul¬
tiplicans multiplicabo semen tuum. et ñ
numerabitur prȩmultitudine: & postea
de ismahel. quȩ utiq repinissionis uerba
nemo dubitarit. Iste erit rusticanꝰ homo.
manꝰ eius suꝑ om̃s & manꝰ om̃ium suꝑ eũ.¬
et contra faciẽ om̃i. Cum fr̃m suoꝵ
habitabit. Sed responderi potest: mino¬
ris auctoritatis esse repromissionẽ an¬
głi. quam ipsius dĩ. Sicut enim stella or¬
to sole non rutilat: ita & angłi uerba ad
cõparationẽ repmissionis dĩ. obscurari
et euanescere. & ꝓ nichilo computari.
Uidetur quidem hȩc responsio aliquid
habere momenti: sed statim sequentis

Expanded text:
imiae difficultatis est demonstrare, Isaac tantum, qui de Sara natus est, fuisse de repromissione generatum, et non etiam Ismael, qui de Agar ancilla est ortus Aegyptia. Scriptura quippe refert, quod cum, persequente Sara, Agar feta fugisset, et venisset ad eam angelus in deserto, moneretque ut subjiceretur dominae potestati, idem ipse angelus etiam haec locutus sit: Multiplicans multiplicabo semem tuum, et non numerabitur prae multitudine . Et postea de Ismael quae utique repromissionis verba nemo dubitarit: Iste erit rusticanus homo, manus ejus super omnes, et manus omnium supeet contra faciem omnium fratrum suorum habitabit. Sed responderi potest, minoris auctoritatis esse repromissionem angeli, quam ipsius Dei. Sicut enim stella, orto sole, non rutilat: ita et angeli verba ad comparationem repromissionis Dei obscurari, et evanescere, et pro nihilo computari Videtur quidem haec responsio aliquid habere momenti; sed statim sequentis