comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ ẽẽ uidetur: iutrũq ñ nͥ in ipsa ⁊ ꝑ ip¬
sam uidetur. Plucem gͦ ꝓbauit lucem. qͥa
inluce incõmutabili uidit᷑ qd lux ista com¬
mutabilis suo mͦ iordine bona ẽẽt: ⁊idiuisit
lucẽ a tenebris. uocauitq lucemdiẽ. & te¬
nebras noctem. Et inea luce in qͣuidit lu¬
cem qd̃ eẽt bona. etiam cet̾a oꝑa sua que oꝑa¬
tus ẽ. uidit qd̃ eẽnt bona: inichil sine illa
luce uidit uel bonũ uel malũ. siue ex his
que ipse bona fecit. siue erhis que nos fecim᷑
mala: que omnia ipse ñ male s bene uidit.
⁊ ibi udit. ubi nullũ malũ fuit. Hec ipsa
lux ẽ. qua ⁊ nos uidere oportet omnẽ lucem
si bona ẽ: nec poterimus udicare uere deluci
sibona ẽ. donec ista luce illuminati fuermꝰ.
que uere bona ẽ. Sp̃ualis enĩ diudicat om¬
nia. uipse a nemine duudicatur: i si sp̃s di
uere in nobis habitat. ñ nos pot ert deciꝑi
sp̃s erroris. eciam sumluce ueniant adnos.

Expanded text:
bonum esse videtur; et utrumque non nisi in ipsa et per ipbonum esse videtur; et utrumque non nisi in ipsa et per ipsam videtur. Per lucem ergo probavit lucem: quia in luce incommutabili vidit quod lux ista commutabilis suo modo et ordine bona esset. Et divisit lucem a tenebris, vocavitque lucem diem, et tenebras noctem; et in ea luce in qua vidit lucem quod esset bona, etiam caetera opera sua quae operatus est vidit quod essent bona, et nihil sine illa luce vidit, vel bonum vel malum; sive ex iis quae ipse bona fecit, sive ex iis quae nos fecimus mala, quae omnia ipse non male sed bene vidit. t ibi vidit ubi nullum malum vidit: haec ipsa lux est qua et nos videre oportet omnem lucem an bona est; nec poterimus judicare vero de luce an bona est, donec ista luce illuminati fuerimus, quae vere bona est: Spiritualis enim dijudicat omnia, et ipse a nemine judicatur . Et si Spiritus Dei vere in nobis habitat, non nos poterunt decipere spiritus erroris, etiamsi in luce veniant ad nos;
Abbreviated transcription (Latin):
ed occurrit fortassis qͦmͦ uidit ds lucẽ
qd̃ eẽt bona: ⁊ diuisit lucem a tenebris
⁊ uocauit lucem diem :⁊ tenebras noctem. Nã
sicetera oꝑa sua in luce uidit. qͦd eẽnt bona:
inqͣ luce uidit lucem qd̃ eẽt bona: idiuisit
lucem a tenebris. uocauit q lucem diem &
qͣnͣtomagis lux ñ uidetur sine luce: Que
fuit gͦ illa lux. ꝑ quã ds uidit lucẽ. qͦd eẽt
bona. ⁊diuisit lucem a tenebris. ⁊ uocauit
eam uidit. qd eẽt bona anꝑaliam lucẽ uidit
qd̃ eẽt bona: S qͦmͦ ꝑ ipsam uidere potuisset
qd eẽt bona: si aliam lucem ñ habuisset. ꝑ
quã ⁊ inqͣ ipsam lucẽ uidisset qd̃ eẽt bona:
Nam siuidit qdđ eẽt bona lur ista. ⁊uere ui¬
dit: in aliqͦ uidit. de cuiꝰ bonitate dubitare
ñ potuit. Ergo alia lux fuit increata: in qͣ
ista lux creata udebatur qͥa ẽẽt bona: quia
illam unitaba tur que semꝑ ẽ. bona. In il¬
la enim luce cũ ipsa solum sit bona. uiden
malũ ẽẽ iudetur. ⁊ qd̃ ei simile eẽ uidetur

Expanded text:
rtassis quomodo vidit Deus lucem quod esset bona et divisit lucem a tenebris et vocavit lucem diem, et tenebras noctem . Nam si caetera opera sua in luce vidit quod essent bona, in qua luce vidit lucem quod esset bona et divisit lucem a tenebris vocavitque lucem diem et quanto magis lux non videtur sine luce? Quae fuit ergo illa lux per quam Deus vidit lucem quod esset bona, et divisit lucem a tenebris? An eam vidit quod esset bona, an per aliam lucem vidit quod esset bona? Sed quomodo per ipsam videre potuisset quod esset bona, si aliam lucem non habuisset per quam et in qua ipsam lucem vidisset quod esset bona? Nam, si vidit quod esset bona lux ista et vere vidit, in aliquo vidit de cujus bonitate dubitari non potuit. Ergo, alia lux increata, in qua ista lux creata videbatur quod esset bona; quia illam imitabatur quae semper est bona. In illa enim luce cum ipsa solum sit bona, videntmalum esse videtur; et quod ei simile esse videtur,
Abbreviated transcription (Latin):
tet: qm̃ inipsa principiũ consistit uniues
que facta sunt. De causis primordiali¬
Rerum om & de effectibus earum.
nium ordo. dispositioq. a summore
adimũ muniuersitatis eius compage. itas
causis quib dam rationũq genicuris ꝓsep

Expanded text:
tet; quoniam in ipsa principium consistit universorum tet; quoniam in ipsa principium consistit universorum quae facta sunt. CAP. II. De causis primordialibus et effectibus earum. Rerum omnium ordo dispositioque a summo usque ad imum, in universitatis hujus compage ita sese causis quibusdam rationumque genituris p
Abbreviated transcription (Latin):
Sicut enĩ abipsoẽ. ut aliquid eẽt. sic ꝓpt̾
ipsũ ẽ. ut beate ẽẽt: aliud sumens abipso.
hoc ẽ. qd eẽt aliud inipso. hocẽ. qd̾ beate ẽẽt.
S dicit aliqui s. Quare ds creaturam fec̃:
si uiuari ipse ñ potuit ꝑcreaturam: Cui
alteri fecit. qd̾ sibi ñ fecit: qnͣdo alter nemo
erat. nisi ipse qui fecit: Quasi enĩ ꝓnichilo
factum ẽẽ udetur. ⁊ causam ñ habuisse. ut
fieret: qđ ita factum ẽ. ut inde nec uiuaret᷑
ille qui fecit. quia ꝑfectus ñ eguit. nec alt̾
inde iuuaretur. quia preter ipsum qui iu¬
uari posset alter non fuit. Et hoc fortassis
diligentius considatum: aliquem mouere
possit. ꝑpterea causam conditionis ratio¬
nalium quam insolo rerum auctore consti¬
tiumus. ñ solum ꝓ hominib de quib sermo
ꝓpositus erat. uerumetiã ꝓ angłis. qm̃ & ipsi
sicut eiusdem nature participes st̃: ita qͦq
abeodem fonte originis causam traht̃ gene¬
rali quadam consid̃atione inuestigare opor¬

Expanded text:
 ut aliquid esset; sic propter ipsum est, ut beate esset; alterum sumens ab ipso, hoc est quod esset; alterum in ipso, hoc est quod beate esset. Sed dicet aliquis: Quare Deus creaturam fecit si juvari ipse non potuit per creaturam? qui alteri fecit quod sibi non fecit quando alter nemo erat nisi ipse qui fecit. Quasi enim pro nihilo factum esse videtur et causam non habuisse, ut fieret quod ita factum est; ut inde nec juvaretur ille qui fecit quia perfectus non eguit; nec alter inde juvaretur, quia praeter ipsum qui juvari posset alter non fuit. Et hoc fortassis diligentius consideratum aliquem movere possit; propterea causam conditionis rationalium quam in solo rerum auctore constituimus, non solum pro hominibus de quibus sermo propositus erat, verum etiam pro angelis; quoniam et ipsi sicut ejusdem naturae participes sunt, ita quoque ab eodem fonte originis causam trahunt: generali quadam consideratione investigare opor
Abbreviated transcription (Latin):
ẽlur. Scd̾a die factum ẽ. firmamentũ. Tertia
Aie: congregate sunt aquę. Quarta die: facta
st luminaria. Quinta die: pisces ⁊ uolueres.
Serta die. bestie. uimenta. reptilia: nouissime.
eadem tamen die. homo. S primũ in hoc loco
lectorem admoners uolumus. ut quotiens inhis
opib unidelicet sex dierũ aliquid fieri audierit.
ut uerbi era cum ãr. prima die facta ẽ. lux. sed̾a
die factum ẽ. firmam̃tum. quarta die facta st̃¬
luminaria. ñ m primũ cum facta dicuntur. hec
de nichilo fuisse creata existimet. s potius de
ipsa que prius creata erat de nichilo materia
formata intelligat. etiam si aliqͣndo uerbum
creationis positum reppererit: ut ẽ. ibi. creauit
d̾s cete gͣndia. ⁊ omnẽ animam uiuentem atq
motabilem. ñ admateriam qua ẽẽ ceperunt.

Expanded text:
ecunda die, factum est firmamentum; tertia die, congregatae sunt aquae; quarta die, facta sunt luminaria; quinta die, pisces et volucres; sexta die, bestiae, jumenta, reptilia; novissime eadem tamen die homo. Hoc primum in hoc loco lectorem admonere volumus, ut quoties in his operibus, videlicet sex dierum aliquid fieri audierit, ut verbi gratia, cum dicitur, prima die facta est lux; secunda die, factum est firmamentum; tertia die, luminaria, non modo primum cum facta dicuntur, haec de nihilo creata fuisse existimet; sed potius de ipsa quae prius creata erat de nihilo materia formata intelligat. Etiam si aliquando verbum creationis positum reperit, ut est ibi: Creavit Deus cete grandia, et omnem animam viventem atque motabilem
Abbreviated transcription (Latin):
primȩ conditionis statu priusꝙͣ infor¬
mam natura dispositionẽq ueniret: hec
dicta sufficere uolumus. Dem̃ sequitur: ub
dispositionẽ ipsam qualiter ꝑfecta sit ordine
psequanir. Ser dieb disposuit ⁊ ordinauit.
ati informã redegit ds cuncta que fecerat. ꝑfe¬

Expanded text:
primae conditionis statu priusquam in formam natura dispositionemque veniret, haec dicta sufficere volumus. Deinde sequitur ut dispositionem ipsam qualiter perfecta sit ordine prosequamur. Sex diebus disposuit et ordinavit atque in formam redegit Deus cuncta qu
Abbreviated transcription (Latin):
seͥptura qđ congregate sint in locũ unũ:
quẽ admodũ de illis que erant subcelo. Magna
st̾ in his omnib sacram̃ta. nec explicabilia
p̃senti adbreuiatione: qͦd aque que sub celost̃
congregantur inunũ locum. qđ apparet ari¬
da ⁊ germina ꝓducit. simulq ipsa aeris spa¬
tia contracta tandem caligine serenantur. &
inchil sine causa factum ẽ. Hoc mirũ udet᷑
qđ aquȩ que sub celo sunt congregantur in
locum unũ.⁊ ille que st̃ supra celum ñ con¬
gregantur. neq eis locus unus tribuitur: s
rdinquunt᷑ diffuse atir expanse. quasi quȩ
coartari nolint uel colligi. Quid putas hoc s
uult. nͥ qd̃ caritas dĩ diffusa ẽ. incordib nr̃is

Expanded text:
gregatae sunt in locum unum; quemadmodum de illis quae erant sub coelo. Magna sunt in his omnibus sacramenta, nec explicabilia praesenti abbreviatione, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in unum locum, quod apparet arida et germina producit, simulque ipsa aeris spatia contracta tandem caligine serenantur, et et nihil sine causa factum est. Hoc mirum videtur, quod aquae quae sub coelo sunt congregantur in locum unum, et illae quae sunt supra coelum non congregantur neque eis locus unus tribuitur, sed relinquuntur diffusae atque expansae, quasi aquae coarctari nolint vel colligi. Quid putas hoc sibi vult nisi quod Charitas Dei diffusa est in cordibus nos
Abbreviated transcription (Latin):
nationem uerbi. et que incarne. ⁊ ꝑcat
gessit uerbũ cũ omnib sacramentis si
siue his que abinitio mundi ad ipsam u¬
nationẽ figurandam precessert̃. siue his
usq infinem scłi ad ipsam anniuntiandan
libri gentiliũ oꝑa conditionis inuestigar
tractant. sic diumna eloqͥa adoꝑa restaus¬
nis tractanda. ⁊ cõmendanda. marime

Expanded text:
nationem Verbi, et quae in carne et per carnem gessit Verbum cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae ab initio mundi ad ipsam incarnationem figurandam praecesserunt, sive iis quae usque in finem saeculi ad ipsam annuntiandam et libri gentilium opera conditionis investigant, et tractant, sic divina eloquia ad opera restaurationis tractanda et commendanda maxime
Abbreviated transcription (Latin):
maiori stultitia estimant hoc omnes ẽẽ debere:
quo se p̃ceteris uident amplius aliquid acce¬
pisse. Affirmant fidelem nulla ratione ẽẽ di¬
cendum. qui ñ magna quedam & multa. et
sublimia fidei sacramenta: agnouerit: & ds
maiestate creatoris. ⁊ dehumilitate saluatoris.
quarũdã disputationũ ꝓfunditatem. & rerũ
gestarum seriem memoria comp̃henderit.
Ipsam qͦq diuinitatis naturam rudibus ani¬
mis. & ux ad ea que uident sufficientib ex-¬
plicandam: & corpoream ab incorporea nacu¬
ra subtili quadam consideratione discernen
dam ꝓponunt. S illa qͦq que de sacram̃tis
redemptionis nr̃e innatiuitate & passione.

Expanded text:
majori stultitia existimant hoc omnes esse debere, majori stultitia existimant hoc omnes esse debere, quo se prae caeteris vident amplius aliquid accepisse. Affirmant fidelem nulla ratione esse dicendum, qui non magna quaedam et multa et sublimia fidei sacramenta agnoverit; et de majestate creatoris, et de humilitate Salvatoris quorumdam disputationem, profunditatem, rerum gestarum seriem memoria comprehenderit. Ipsam quoque divinitatis naturam rudibus animis, et vix ad ea quae vident sufficientibus explicandam, et corpoream ab incorporea natura subtili quadam consideratione proponunt discernendam. Sed illa quoque quae de sacramentis redemptionis nostrae in nativi
Abbreviated transcription (Latin):
stus ẽ ut errantia ⁊ delinquentia iudicet.
dicunt adiustitiam hominis ꝑtinere.
inhac luta sine pugna uiuat: cũ potuis
stus eẽ ñ possit. si non pugnat. Neq enĩ
iustitiam huius uite ꝑtinet. non tempta
s a temptatione non suꝑari. Neo ut qui
nus ẽ. numqͣm cadat. s cum cecidit ut re¬
gat. Similiter sunt qui diẽt fidelem ñ
qui uel aliter credit quedam. quia ꝑ in¬
mitatẽ comprehendere ñ ualet. qualiter
ipsa ueritate ẽ: uel non omnia credit. qͥa
gnorantiã capere ñ potest. qͣntum ẽ. Et
atificandam putant hi fidem ueram in
ultitudine cognitionis potius qͣm inmag¬
tudine deuotionis: cum pietas diuina ñ
tendat qͣnta cognitione credatur. s mag̃
pͣta deuotione id qdđ creditur diligatur.
Noc iccirco cõmemoramus. quia agnouimꝰ
quosdã ẽẽ minus discretos. qui humane
posibilitatis mluram nesciunt: quuia suã¬
possibilitatem ñ accendunt. Et si attendũt:

Expanded text:
justus est ut errantia et delinquentia judicet. justus est ut errantia et delinquentia judicet. Alii dicunt ad justitiam hominis pertinere ut in hac vita sine pugna vivat, cum potius justus esse non possit si non pugnet. Neque enim ad justitiam hujus vitae pertinet non tentari, sed a tentatione non superari, nec ut qui bonus est nunquam cadat; sed, cum ceciderit ut resurgat. Similiter sunt qui dicunt fidelem non esse qui vel aliter credit quaedam, quia per infirmitatem comprehendere non valet qualiter in ipsa veritate est, vel non omnia credit, quia per ignorantiam capere non potest quantum est. Et beatificandam putant hi fidem veram in multitudine cognitionis potius quam in magnitudine devotionis, cum pietas divina non attendat quanta cognitione credatur, sed magis quanta devotione id quod creditur, diligatur. Hoc idcirco commemoramus, quia agnovimus quosdam esse minus discretos, qui humanae possibilitatis mensuram nesciunt; quia suapassibilitatem non attendunt, et si attendunt,
Abbreviated transcription (Latin):
quib actenus tractatum ẽ÷ ꝓsequend
eademq fidei forma. ⁊mhis qui abi¬
rt̃. ⁊ qui usq infinẽ credentes futu
potuit. ut fides recta constaret. eamilid
aliquid potuit ut cresceret. Hec dioso
choerent: & obhoc indiuise ꝑtractari s
ta fide disputatur. Nec parũ hoc eẽ picu¬
N prtandum ẽ. Quomͦ enim debis que
ienda sunt ficde. bene sentire possumus.
e ipsa fide male sentimus: ꝓpterea con¬
eranda sunt diligenter singula que di¬
mur: ut ea dicamus. ⁊ senciamus. inquib
in fidem rectam astruere nitimur. sane
tiunt. inipsam ueritatem offendunt.
ec autem ignorantia multos parit exro
tam debonitate qͣm deueritate. Diẽt̃
bonitati diuine ñ ẽẽ conueniens. ut in
a sua crudelis ẽẽ dicatur. & ut aliquid ex
que fecit ꝑire ꝑmittat. qui nichil ad
ofecit ut pereat. Ita dum se honorare.
tant bonicate: offendunt ueritatem.
ui enim pius fuit. ut ñ existentia crearet:

Expanded text:
quibus hactenus tractatum est prosequenquibus hactenus tractatum est prosequeneademque fidei forma et in iis qui abt qui usque in finem credentes futurpotuit, ut fides recta constaret, etiam si aliquid adjici potuit ut cresceret. Haec duo ratione cohaerent, et ideo indivise pertractari exposcrecta fide disputatur, nec parvum hoc esse periculum putandum est. Quomodo enim de iis quae credenda sunt fide bene sentire possumus, si de ipsa fide male sentimus? Propterea consideranda sunt diligenter singula quae dicuntur, ut ea dicamus et sentiamus in quibus dum fidem rectam asserere nitimur sanae sentiunt in ipsam veritatem offendunt. Haec autem ignorantia multos parit errores, tam de bonitate quam de veritate. Dicunt alii bonitati divinae non esse conveniens ut in opera sua crudelis esse dicatur, et ut aliquid ex his quae fecit perire permittat qui nihil ad hoc fecit ut pereat. Ita dum se honorare putant bonitatem, offendunt veritatem. Qui enim pius fuit ut non existentia crearet,
Abbreviated transcription (Latin):
sex ecatib. In prima parte adfidem ꝑtinet
confiteri unũ creatorem: ⁊ ab eo facta ẽẽ oĩa
que habent ẽẽ. Inscda parte ad fidem ꝑti¬
net uenerari unum saluatorẽ: & ab eo re¬
parata ẽẽ ꝑdita. quib datum ẽ uel dan¬
dum beatũ ẽẽ. In pͥma parte recta fides int̾
creatorem et creaturam ista discerners de¬
bet. ut & unicuiq hoꝵ qđ siuĩ ẽ tribuat.
creatoris maiestatem. nec creaton ade¬
sana necesse ẽ. decrimentum paciati
illi qui creaturã ꝓ deo colentes. geamn¬
di sunt. quam excellentiam factons me
philosophi gentilium. qͣmius uiter ate
⁊ opus suum recte discernerẽt. neqͥnta
fideles appellandi sunt: quia ficdmn di
insaluatore aguoscimꝰ redemptiontr.e
mentis eius redemptionis preparatioñ
ma pars fidei spectat ad debitũ natut
ista credere debemus. quia ꝑ gr̃am me
Eequuntur dehinc duo illa. que n
Sdistiictione huius tractationis
mus: quinto ⁊ sexto loco post quatuore

Expanded text:
sex aetatibus. In prima parte ad fidem pertinet sex aetatibus. In prima parte ad fidem pertinet confiteri unum creatorem, et ab eo facta esse omnia quae habent esse. In secunda parte ad fidem pertinet venerari unum salvatorem, et credere ab eo reparata esse perdita, quibus datum est vel dandum beatum esse. In prima parte recta fides inter creatorem et creaturam ita discernere debet ut unicuique horum quod suum est tribuat; Creatoris majestatem; nec Creatosane necesse est ut detrimentum patiatur. Nam illi qui creaturam dicendi sunt quam excephilosophi gentilium, quamvis inter Creatorem et opus suum recte discernerent, nequaquam fideles tamen appellantur, quia fidem de in Salvatore agnoscimus redemptionem; in sacramentis ejus redemptionis praeparationem. Prima pars fidei spectat ad debitum naturaIsta credere debemus, quia per gratiam reSequuntur de hinc duo illa quae in prima distinctione hujus tractationis proposuimus quinto et sexto loco post quatuor ista de
Abbreviated transcription (Latin):
in uno sunt: et unũ sunt duo hec. Creator
i saluator: duo st̃ nomina. ires una. Tam̃
aliud notat creator: aliud saluator. Creator
quia fecit nos: saluator quia redemit nos.¬
Primum ñ eramꝰ et facti sumus. postea perie¬
ramus ⁊ redempti sumus: ⁊ ab uno utruq
factum ẽ. ut bonum nr̃m totum ẽẽt abuno.
& totum in uno. ⁊ unũ. Creatori debemus qđ
sumus: saluatori qđ reparati sumꝰ. Hec st̃
gͥ duo. que fidei ꝓposita st̃ credenda. creator
et saluator: & que ꝑtinent adcreatorem. &
que ꝑtinent ad saluatorẽ similiter. Creator
et que ꝑtinent adereatorem: hȩc ẽ. una parᷤ
fidei. Saluator. et que ꝑtinent ad saluatorẽ:
hec ẽ. altera. In pͥma parte discernit fides:
inter ereatorẽ & oꝑa sua. Inscd̾a parte dis¬
cernit fides: inter saluatorem ⁊ sacram̃ta
sua. Ad creatorem ꝑtinẽt oꝑa conditionis:
que ser dieb facta sunt. Ad saluatorem
ꝑtinent oꝑa restaurationis: que complent᷑

Expanded text:
in uno sunt; et unum sunt haec duo. Creator in uno sunt; et unum sunt haec duo. Creator et salvator duo nomina sunt et res una; tamen aliud notat creator, aliud salvator. Creator quia fecit nos, salPrimum non eramus et facti sumus; postea perieramus et redempti sumus, et ab uno utrumque factum est, ut bonum nostrum totum esset ab uno, et totum in uno et unum. Creatori debemus quod sumus, Salvatori quod reparati sumus. Haec sunt ergo duo, quae fidei proposita sunt credenda, Creator et Salvator, et quae pertinent ad Creatorem, et quae pertinent ad Salvatorem similiter. Creator, et qutinent ad salvatorem: hic est altera. In prima parte discernit fides inter Creatorem et opera sua; in secunda parte discernit fides inter Salvatorem et sacramenta sua. Ad Creatorem pertinent opera conditionis quae sex diebus facta sunt. Ad Salvatorem pertinent opera restaurationis quae complentur
Abbreviated transcription (Latin):
tur. auelli queat. Isti sunt ͤ tres gradus ꝓmo¬
tionis fidei: quib fides crescens. adꝑfectum
conscendit. Primus ꝑ pietatẽ eligere. scds
ꝑrationem approbare: tertius ꝑ ueritatem
apprehendere. De his que adfidem ꝑtinet.
ueritur etiam que res adfidem ꝑtine¬
ant: quas credere oportet eum qui
lidelis iure nominatur. Nam fides illa
qua aliquia ereditur. hoc mͦ ut qui credit
fide illa fidelis non dicatur: presentis ꝓpo¬
in hac uita uiuens. sicut habet quedam que
ꝑerꝑientiam sentiat. ita quedam etiã habet
que ñ uisa nec exꝑta sola fide credat. fidem
tamen que indm̃ ẽ. nequaꝗͣ habere dr̃: nisi
qui illa credit. que credendo et amando ho¬
mo dm̃ ꝓmeretur. Hec st̃ gͦ que adfidẽ
ꝑtinere dicuntur: que credendo homo fide¬
lis nominatur. Que uͦ ista sint. si diligent᷑
inquirimꝰ: in duob hec principalit̾ constare
inuenimꝰ. Sunt enĩ quedã duo. ⁊ hec duo

Expanded text:
tur avelli queat. Isti ergo sunt tres gradus promotur avelli queat. Isti ergo sunt tres gradus promotionis fidei, quibus fides crescens ad perfectum conscendit. Primus per pietatem eligere; secundus per rationem approbare; tertius per veritatem apprehendere. CAP. V. De iis quae ad fidem pertinent. Quaeritur etiam quae res ad fidem pertineant, quas credere oportet eum qui fidelis jure nominatur. Nam fides illa qua aliquid creditur hoc modo ut qui credit fide illa, fidelis non dicatur; praesentis propoin hac vita vivens, sicut habet quaedam quae per experientiam sentiat, ita quaedam etiam habet quae nec visa nec experta, sola fide credat. Fidem tamen quae in Deum est nequaquam habere dicitur, nisi qui illa credit quae credendo et amando homo Deum promeretur. Haec sunt ergo quae ad fidem pertinere dicuntur quae credendo homo fidelis nominatur. Quae vero ista sint si diligenter inquirimus, in duobus haec principaliter constare invenimus. Sunt enim quaedam duo, et haec duo
Abbreviated transcription (Latin):
aut unitas imꝑfecta. Adhunc ampluis. Me¬
lus ẽ. creatorem paricer confiteri ⁊ saluatorẽ:
qͣm creatorem solum. Qm̃ qui creatorem di¬
cio: maiestatem confitetur. Qui saluatorem
intelligit: pietatem ueneratur. Et mauis bo¬
num hominis ẽẽ. ut indeo suo ⁊ maiestatem
inueniat. quã oculo cordis contempletur. &
humanitatẽ quã oculo carnis speculetur. ut
totus homo indeo beatificetur. His rationi¬
bus animus confortatus: ad ampliorem re¬
ligionis diuine deuotionem excitatur. De¬
uotione autem mundatur ⁊purif.catiũ:
ut mundo corde iam qͦdam mͦ pregustare
incipiat id ad qđ fide et deuotione cognos¬
cendum festinat. Ita munda conscientia in¬
insibilibus documentis et secreta acfamilia¬
ri uisitatione de deo suo cotidie eruditur et
certificatur: in tantum ut iamqͦdamͦ eum ꝑ
contemplationem presentem habere incipi¬
at. et nulla iam ratione ab eus fide ⁊ dilectio¬
ne etiam si totus mundus in miracula uerta¬

Expanded text:
aut unitas imperfecta. Adhuc amplius, meaut unitas imperfecta. Adhuc amplius, melius est creatorem confiteri pariter et salvatorem quam creatorem solum, qui creatorem dicit majestatem confitetur; qui Salvatorem intelligit, pietatem veneratur. Et maximum bonum hominis est ut in Deo suo et majestatem inveniat quam oculo cordis contempletur; et humanitatem quam oculo carnis speculetur, ut totus homo in Deo beatificetur. His rationibus animus confortatus, ad ampliorem religionis divinae devotionem excitatur; devotione autem mundatur et purificatur ut mundo corde jam quodammodo praegustare incipiat, id ad quod fide et devotione cognoscendum festinat. Ita munda conscientia invisibilibus documentis, et secreta et familiari visitatione de Deo suo quotidie eruditur et certificatur; in tantum ut jam quodammodo eum per contemplationem praesentem habere incipiat; et nulla jam ratione ab ejus fide et dilectione etiam si totus mundus in miracula verta
Abbreviated transcription (Latin):
iare homo natus sit. ⁊ si alia post hane
In sequantur inquirant. si premia iustip.
ecatorib tormenta reposita sint: & si pꝰ
mor trepidationis metu de dubio uite
alis conscientia ipsa concutitur: & qͣnto
is sibi erranti ꝑiculum imminere cernit.
omagis ad cognitionẽ ueritatis ꝑueni
nagit᷑. Considerat in hoc mundo tam
ersas eẽ hominum estimationes: super
inquib salus hominis constat. Pagapi
inplures unitatem diuinitatis scindunt:
uidei creatorem confitentur. saluatorem non
cognoscunt. Et inhis omnib mens fluctuat.¬
& nisi pietate insuo teneretur. fortassis abiecta
ueritate falsitatem sequeretur. Accedit ad
heo sp̃u scõ suggerente ratio: qm in multis
dubis si unum aliquid relinquitur. ut unũ
alud eligatur. dubietas non tollitur. s mu¬
tatur. Aecedit adhanc alia maior: melus
ẽẽ conficeri unum prini. piũ qͣm multa. Qm̃
ubi multitudo ẽ: aut pluralitas suꝑflua ẽ.

Expanded text:
quare homo natus sit, an alia post hanc quare homo natus sit, an alia post hanc vitam sequatur inquirant; an praemia justis et peccatoribus tormenta reposita sint; et an pomox trepidationis motu de dubio vitae mortalis conscientia ipsa concutitur; et quanto magis sibi erranti periculum imminere cernit, tanto magis ad cognitionem veritatis pervenire satagit. Considerat in hoc mundo tam diversas esse hominum existimationes, super his in quibus salus hominis constat. Pagani in plures unitatem divinitatis scindunt. Judaei creatorem confitentur, salvatorem non agnoscunt. Et in his omnibus mens fluctuat; et nisi pietate in suo teneretur, fortassis abjecta veritate falsitatem sequeretur. Accedit ad haec Spiritu sancto suggerente ratio, quoniam in multis dubiis si unum aliquid relinquitur ut unum aliud eligatur, dubietas non tollitur, sed mutatur. Accedit ad hanc alia ratio major, melius est confiteri unum principium quam multa; quia ubi multitudo est, aut pluralitas superflua est,
Abbreviated transcription (Latin):
fidenti: dictum ẽ. Mulier: magna est
stantiam tamen fortis ostenditur. Cum
aes cognitione crescit ꝓmeretur. Item
si incrementa fidei tria genera eredenti
mueniuntur. Quidam enim fideles st̃
sola piecate credere eligunt: qđ camen
bant: qđ fide credant. Alii puritate cor
nnunda conscientia. interius iam gusta
ncipiunt: qđ fide credunt. In primis
pietas facit electionem. inscđis ratio ad¬
git approbationem: intertiis puritas in¬
gentiȩ apprehendit certitudinem. Quar
genus hominum ẽ. quib credere ẽ. so
fidei non contradicere. Qui consuetudi
uendi magis quam uirtute credendi:
es nominantur. Solis autem transeun
intenti. numꝗͣ mentem ad futura cogi¬
la subleuant: et qͣmuis fidei xp̃iane sa¬
ienta cum ceteris fidelib usu ꝑcipiunt.
icantur. re tamen et ueritate longe st̃ a
Tamen huiusmodi aliqͣndo diuina gr̃a
antur. et ad sui considerationẽ excitant᷑.

Expanded text:
fidenti, dictum est: Mulier, magna est constantiam tamen fortis ostenditur. Cum ergo fides cognitione crescit, adjuvatur. Cumsecundum incrementum fidei, tria genera credentium inveniuntur. Quidam enim fideles sunt qui sola pietate credere eligunt, quod tameprobant quod fide credunt. Alii puritate cordis et munda conscientia interius jam gustare incipiunt quod fide credunt. In primis, sola pietas facit electionem: in secundis, ratio adjungit approbationem; in tertiis, puritas intelligentiae apprehendit certitudinem. Quartum genus hominum est quibus credere est, solum fidei non contradicere, qui consuetudine vivendi magis quam virtute credendi fideles nominantur. Solis enim transeuntibus intenti nunquam mentem ad futura cogitanda sublevant; et quamvis fidei Christianae sacramenta cum caeteris fidelibus usu percipiunt, ine fideles dicantur, re tamen et veritate longe sunt a fide. Tamen hujusmodi aliquando divina gratia visitantur; et ad sui considerationem excitantur, ut
Abbreviated transcription (Latin):
uidebat: ⁊ recte discernebat. Post̃i
quidem contemplationis extinctis e
chil uderet. oculus uero rationis lge
tus. ut dubie uideret. Solus ille acb
bium non habet. Oculus uͦ rations

Expanded text:
idebat et recte discernebat; postquaoculus quidem contemplationis exstinctus est, ut nihil videret; oculus autem rationis lippus effectus ut dubie videret. Solus ille oculus qui um, judicium dubium non habet. Oculus vero rationis
Abbreviated transcription (Latin):
nis horũ p̾modũ extitisset reus. si prius ad
cor coguitionem ñ fuisset illuminatus. Si au¬
tem queritur utrum homo iam tẽ a principio
cognitionent eorum que circa ipsum uentura
fuerant habuerit. id ẽ. si lapsum suum &. rui
nam prescierit. & eetera mala omnia que pri¬
num impsum. postea ꝑ ipsum in omnes qui
fuert exipso transierunt. ⁊ similiter si pre¬
seierit bona que habiturus fuiset si mobe¬
potuisset. neq cum prescientia bon
arbitrium staret. Et hec quidem ois¬

Expanded text:
nis horum postmodum exstitisset reus, si prius ad nis horum postmodum exstitisset reus, si prius ad eorum cognitionem non fuisset illuminatus. Si autem quaeritur utrum homo tunc a principio cognitionem eorum quae circa ipsum ventura fuerunt habuerit, id est lapsum et ruinam suam praescierit, et caetera omnia mala quae primum in ipsum; postea per ipsum in omnes qui fuerunt ex ipso transierunt, et similiter utrum praescierit bona quae habiturus fuisset si in obepotuisset, neque cum praescientia bonarbitrium staret. Et haec quidem
Abbreviated transcription (Latin):
inercellentiademplationis diuine mam¬
feste reuel abitur. minorem necesse ẽ conficea¬
mui. Coguouit gͦ creatorem suum homo. ñ
tam̃ ita excellenter. sicut pꝰea cognoscere de¬
buisset.si ꝑstitisset. Sicut enim inobedientia
hominis ꝑ subsequentem ignorantiam pͥme
coguitiomi multum abstulit: sic eidem cogni¬
duani si inobedientia homo ꝑstitisset. ꝑsubse¬
quentem reuelationem plurimum addendũ
nius ille homo habuisse creditur. erplicare
difficile ẽ: ercepto eo qd diximus q ꝑinternã
aspirationem muisibiliter edoctus. nullatenꝰ
de ipso ereatore suo dubitare potuit.
sui euudem hominem a prima condi¬
tione sua talem accepisse credimus: ut & de
raret. Hos siquidem erat semet ipsũ aguos
gere qualis factus sit. et qualis incedere debe¬
ret. quid agere. quid cauere sumiliter. Hoc
cotum erat semet ipsum agnoscere. Si hor
eaguitionem & discretionẽ homo ñ habuissit.
seniet ipsum ñ cognouisset: neꝙ preuaricatio¬

Expanded text:
in excellentia contemplationis divinae manin excellentia contemplationis divinae manifeste revelabitur, minorem necesse est confiteamur. Cognovit ergo creatorem suum homo, non tamen ita excellenter sicut postea cognoscere debuisset si perstitisset. Sicut enim inobedientia hominis per subsequentem ignorantiam primae cognitioni multum abstulit, sic eidem cognitioni si inobedentia homo perstitisset per subsequentem revelationem plurimum addendum lae primus homo, habuisse creditur explicare difficile est, excepto eo quod diximus quod per internam inspirationem visibiliter edoctus, nullatenus de ipso creatore suo dubitare potuit. sui eumdem hominem a prima cognitione sua talem accepisse credimus, ut et debitraret. Hoc siquidem erat semetipsum agnoscgere qualis factus esset et qualiter incedere deberet, quid agere, quid cavere similiter. Hoc totum erat semetipsdiscretionem homo non habuisset semetipsum non cognovisset: neque praevaricatio
Abbreviated transcription (Latin):
debuerat obsequiũ accipere. sciret etiam illis
necessaria ꝓuidere. Hanc autem scientiam
quem admodũ et illam qua carnis suȩ commno¬
da et necessaria ꝓuidere debuerat. quia homo
peccando ñ ꝑdidit: iceirco ds postmodũ illũ
ꝑscripturas suas de eiꝰmodi erudire ñ curauit.
De scientia uͦ anime sola. iccirco homo cũ reꝑa¬
batur erudiendus fuit: qm̃ solam illam prius
porali conseruanda in reb transitoriis tam
magnam scientiam accepit. multomagis ꝓ
uita eterna adipiscenda excellentiorem & habun¬
dantiorem incelestib habere cognitionẽ de¬
buit. Cognouit gͦ homo creatorẽ suũ. ñ ea
ritur. s ea qua tẽ ꝑpresentiam contẽplatiõn¬
scienti manifestus cernebatur. Sciendum tam̃
ẽ. qa illam pͥmam eoguitionem hominis. qm̃
de creatore sus habuit. sieut maiorẽ ⁊ certiorẽ
illa cognitione que ñẽ in sola fide constat. ue¬
mciter dicimus: ita etiam illa que pꝰmodũ

Expanded text:
debuerat obsequium accipere, sciret etiam illis debuerat obsequium accipere, sciret etiam illis necessaria providere. Hanc autem scientiam quemadmodum et illam qua carnis suae commoda et necessaria providere debuerat quia homo peccando non perdidit; idcirco Deus postmodum illum per scripturas suas de ejusmodi erudire non curavit. De scientia vero animae sola idcirco homo cum reparabatur erudiendus fuit, quoniam solam illam prius ita temporali conservanda in rebus transitoriis tam magnam scientia accepit, multo magis pro vita aeterna adipiscenda excellentiorem et abundantiorem in coelestibus cognitionem habere debuit. Cognovit ergo homo creatorem suum, non ea ritur; sed ea qua tunc per praesentiam contemplationscienti manifestius cernebatur. Sciendum tamen est quod illam primam cognitionem hominis quam de creatore suo habuit, sicut majorem et certiorem illa cognitione quae nunc in sola fide constat, veraciter dicimus: ita etiam illa quae postmodum
Abbreviated transcription (Latin):
sibi de illo et millo faciendum erat. De cogni
Rerum enimtione rerum in sibiliuor.
uisibiliũ omnium que cum homine &
ꝓpter hominem facte erant. ꝑfectam cogni¬
tionem hominem accepisse. nulli dubium eẽ
debet: qͣntum uidelicet siue ad anime erudi¬
tionem. siue ad corꝑalis usus necessitudinem
ꝑtinere uidebatur. Nam & iccireo ipse crea¬
tor non a se. aut ab angelo aliqͦ singulis qͥbq
animalib. s ab homine nomina formari uo¬
luit: ut manifeste ostenderet. quid singłoꝵ
naturam. ⁊ usum. et offitia. ex insita sͥ homo
ratione agnouit. Que enim ꝓpter illũ creata
erant. ab illo regenda et disponenda erant:
⁊ iccireo horũ omniũ ds illi & scientiã tribuit.
et ꝑuidentiam reliquit. Ait namq apłs.
Numquid cura ẽ. deo de bobus: Curam et¬
enim boum & ꝓuidentiã ceteroꝵ animaliũ
d̾s homini reliquit: ut dñationi illius subi¬
cerentur. et ratione illius regerentur. ut a qͥb

Expanded text:
sibi de illo et in illo faciendum erat. CAP. XIII. sibi de illo et in illo faciendum erat. CAP. XIII. De cognitione rerum visibilium. visibilium quae cum homine et propter hominem factae erant, perfectam cognitionem hominem accepisse nulli dubium esse debet, quantum videlicet sive ad animae eruditionem, sive ad corporalis usus necessitudinem pertinere videbatur. Nam idcirco ipse creator non a se aut ab angelo aliquo singulis quibusque animalibus, sed ab homine nomina formari voluit, ut manifeste ostenderet quod singulorum naturam et usum et officia ex insita sibi ratione homo agnovit. Quae enim propter illum creata erant, ab illo regenda et disponenda erant, et idcirco horum omnium Deus illi et scientiam tribuit et providentiam reliquit. Ait namque Apostolus: Nunquid cura est Deo de bobus? Curam etenim bonum et providentiam caeterorum animalium Deus homini reliquit, ut dominationi illius subjicerentur, et ratione illius regerentur, ut a quibus
Abbreviated transcription (Latin):
temetarie assertionis non fuerit. De scientia
primo homine qualis ante peccatũ
lrit: scdm animam quidem rationalis fuit.
habens discretionem boni & mali. scientiam qͦq
rtrum qͣntum ad pͥncipium conditionis ꝑtimi¬
it ꝑfactam. Nam sicut qͣntum ꝑtinet adꝑfectio
qͦq ad animam. cognitionem ueritatis. et sci¬
entiam: eam dum tarat que prime ꝑfectioni
congrua fuit. ꝑfectam mox conditum accepisse
putamus: & adillam non studio aut disciplina
aliqua ꝑ interualla temporis ꝓfecisse. s simul &
semel ab ipso sue conditionis exordio. una ac si¬
plici diuine aspirationis illuminatione. illam
pecpisse. Triplici autem cognitione primum
hominem eruditum constat: cognitione sci¬
licet crtatoris sui. ut agnosseret a quo factus
itat. & cognitione sui ut agnosceret qd̵ factus
etat. et quid sͥ faciendum erat: dein de cogni¬
tione qͦq illius. qđ secum factum erat. & quid

Expanded text:
temerariae assertionis non fuerit. CAP. XII. Detemerariae assertionis non fuerit. CAP. XII. Deergo quaeritur de primo homine qualis ante peccatum fuerit, secundum animam quidem rationalis fuit, habens discretionem boni et mali; scientiam quoque rerum, quantum ad principium conditionis pertinuit perfectam. Nam sicut quantum pertinet ad perfectionque quantum ad animam cognitionem veritatis et scientiam eam duntaxat quae primae perfectioni congrua fuit perfectam mox conditum accepisse putamus, et ad illam non studio aut disciplina aliqua per intervalla temporis profecisse; sed simul et semel ab ipso sui conditionis exordio una ac simplici divinae aspirationis illuminatione illam percepisse. Triplici autem cognitione primum hominem eruditum constat, cognitione scilicet creatoris sui ut cognosceret a quo factus erat, et cognitione sui ut cognosceret quid factus erat, et quid sibi faciendum erat. Deinde cognitione quoque illius quod secum factum erat, et quid
Abbreviated transcription (Latin):
ed fortassis alicui querendũ un
qualiter homo ante peccatum
potuit. neq opus habuit custodia. ir¬
ciuntur. tres status uite huinane priu
deratione distinguimus: et inhis qu
mus. Primus status hominis fuit
peccatum. si tamen status dicendusi
tius status erit hominis post resu
contra laudem di. Intertio stacu. e
laudẽ: nichil p̃ter laudem nec cot
as & miquitas. In tertio statu: sola eq¬
tu hominis ante peceatũ. qualis fuit
alis an immortalis. passibilis animpas
.decermino inferioris uite. et de transitu
Tab ipso. & sequentium pꝰ ipsum: & mul¬
A alia que licet aliqͣndo curiositate querant᷑.
mliter tamen scuintur. si cum discretione
discutiantur. Nos uͦ intam multis. p̃cipue
quo a ur̃a intelligentia ⁊ capacitate remota
sunt. tesponsionem nr̃am moderari oportet:.
⁊ ab his que dubia non st̃. ea que ꝓbabiliter di¬
cuntur tantum distinguere. Ita ꝑiculum dili¬
gentis inquisitionis nullum erit: si p̃sumpcio

Expanded text:
ed fortassis alicui quaerendum videatur qualiter homo ante peccatum potuit: Neque opus habuit custodia ne vioobjiciuntur tres status vitae humanae prima consideratione distinguimus, et in his quputamus. Primus status hominis fuitpeccatum si tamen status dicendus epsus. Tertius status erit hominis post resurcontra laudem Dei; in tertio statu totum ad laudem: nihil praeter laudem, nec concessitas et iniquitas; in tertio sola tu hominis antemortalis an immortalis, passibilis an impassibilis; de termino inferioris vitae, et transitu ab ipso, et sequentium post ipsum, et multa alia quae, licet aliquando cum curiositate quaeruntur, utiliter tamen sciuntur, si cum discretione discutiantur. Nos vero in tam multis praecipue quae a nostra intelligentia et capacitate remota sunt, responsionem nostram moderari oportet, et ab iis quae dubia non sunt, ea quae probabiliter dicuntur tantum distinguere. Ita periculum diligentis inquisitionis nullum erit, si praesumptio
Abbreviated transcription (Latin):
his uirtutib que ꝑ grãm reꝑatricẽ st̃. pͥmũ¬
sp̃c sẽs bonam uoluntatẽ oꝑatur: deinde bo¬
ne uoluntati mouenti se ⁊ oꝑanti cooꝑatur.
Primum bonam uoluntatẽ aspirat ut sit:
deinde bone uolunitati inspirat. ut moueatur
& oꝑetur. ⁊ ut uacua ñ sit. Primũ oꝑatur
eam: deinde oꝑatur ꝑ eam. Bona uoluntas¬

Expanded text:
his virtutibus quae per gratiam reparatricem sunt primuhis virtutibus quae per gratiam reparatricem sunt primuoluntatem operatur; deinde bonae voluntati moventi se et operanti cooperatur. Primum bonam voluntatem aspirat ut sit, deinde bonae voluntati inspirat ut moveatur, et operetur ut vacua non sit. Primum operatur eam, deinde operatur per eam. Bona enim voluntas
Abbreviated transcription (Latin):
et ꝓpterea uult qđ uult. quia ds hoc uult
uelle habet ex gr̃a: ⁊ in hoc meritũ hominiᷤᷤ
facit qd̃ facit. Hoc namq ds̃ reddere habet
qͦd ꝓpter ipsũ fit: siue uoluntate sola inuo¬
lendo. siue & uoluntate & opere infaciendo.
Bona gͥ nature ⁊ affectus ordinati scđm na¬
turam. uirtutes st̃ naturales: que ⁊ si lauda¬
biles sunt. quia bone st̃ & a natura st̃. non
sũt tamen digne mito illo. qđ ẽ supra na¬
turam quia nichil inse habent preter natu¬
ram. Nichil tamen mereri etiam huiꝰmodi
uirtutes. ñ mͥ conuenienter dici posse uide¬
tur : qͣmuis extra bona hec que ꝓpter natu¬
ram condita st̃ nichil mereantur que ex
sola funt natura. Hirtutes autem quas grã
reꝑatrix naturȩ suꝑaddita format. quia
inmerito aliquid supra naturam accipiunt.
in p̃mio etiam supra naturam remunerari
dignȩ sunt: ut quib amor d̃i causa ẽ. inoꝑe.
presentia di pͥmium sit in retͥbutione. S in

Expanded text:
et propterea vult quod vult, quia Deus hoc vult, et propterea vult quod vult, quia Deus hoc vult, id velle habet ex gratia, et hoc meritum hominis facit quod facit. Hoc namque Deus reddere habet quod propter ipsum fit, sive voluntate sola in volendo, sive voluntate et opere in faciendo. Bona igitur naturae et affectus ordinati secundum naturam virtutes sunt naturales, quae et si laudabiles sunt quia bonae sunt et a natura sunt, non sunt tamen dignae merito illo quod est supra naturam, quia nihil in se habent praeter naturam. Nihil tamen mereri etiam hujusmodi virtutes non mihi convenienter dici posse videtur, quamvis extra bona haec quae propter naturam condita sunt nihil mereantur, quae ex sola sunt natura. Virtutes autem quas gratia reparatrix naturae superaddita format quia in merito aliquid supra naturam accipiunt, in praemio et supra naturam remunerari dignae sunt, ut quibus amor Dei causa est in opere, praesentia Dei praemium sit in retributione. Sed in
Abbreviated transcription (Latin):
qraniam saluatricẽ reꝑantur que ꝑierant. Grã
cocatrir. primũ nature condite quedam bo¬
nia inseruit: gr̃a saluatrip & bona que natã
primũ corrupta ꝑdidit restaurat. et quȩ im¬
ꝑfecta non dum accepit aspirat. ꝑprima bo¬
na liberum arbitrium reparatur: ꝑ sed̃a bona
liberum arbitrium oꝑatur. In primis bonis
d̾s in homine oꝑatur: in sedis bonis d̃s homini
cooꝑatur. Prima bona donum di sunt. ñ me¬
ricum hominis: sed̃a bona & d̃i sunt ꝑdomĩ.
et hominis ꝑmitum. Prima bona gr̃arũ st̃:
nis scđm naturam solam mouetur: extra na¬
turam ñ meretur. Qnͣdo gͦ scdm dm̃ mouet᷑.
supͣ naturam meretur: q̃m illum meretur.
ꝑquem et ꝓpter quẽ mouetur. Omnis enim
qui uult aliquid uult. et ꝓpter aliquid̃ uult
qđ uult. Quicũq gͦ uult aliquid. et ꝑpt̾ea so
lummͦ uult qđ uult. quia natura hoc uult
uelle exnatura habet. Qui autẽ aliquid uult.

Expanded text:
gratiam salvatricem reparantur quae perierant. Gratia gratiam salvatricem reparantur quae perierant. Gratia creatrix primum naturae conditae quaedam bona inseruit, gratia salvatrix et bona quae natura primum corrupta perdidit restaurat, et quae imperfecta nondum accepit aspirat. Per prima bona liberum arbitrium reparatur, per secunda bona liberum arbitrium operatur. In primis bonis, Deus in homine operatur; in secundis bonis, Deus homini cooperatur. Prima bona donum Dei sunt non meritum hominis; secunda bona et Dei sunt per donum, et hominis per meritum. Prima dona gratia snis secundum naturam solum movetur, extra naturam non meretur; quando vero secundum Deum movetur, supra naturam meretur: quoniam illum meretur per quem et propter quem movetur. Omnis enim qui vult, aliquid vult; et propter aliquid vult quod vult. Quhoc vult, velle habet ex natura; qui autem aliquid vult,
Abbreviated transcription (Latin):
n: ut sit inea posse peccare ꝓpter liber:
peocare. ꝓpter infirmitatem adhuc ꝑ
mitas doca e medio sublata fuerit. et grã con¬
demans fuerit consuminata. exit ñ posse pee¬
care: ñ quia uel tẽ aut arbitrii libertas. aut
naturi habilitas destruatur. s. quia grã confir¬
mans qua p̃sente peccatũ nequaqͣm mẽẽ pot̾.
ctes. utrum meis aliquid meruerit. cũ certe
ideantur iurtutes sine merito ẽẽ ñ posse: noᷤᷤ
quidẽ uirtutes dupliciter haberi responde¬
namq nichil aluid ẽ. qͣm affectus m̃tis scd̃m
uttnam ordinatus: qui scđm uarias eiusdẽ
m̃tis applicationes plurimi eẽ dicuntur. unã
tancu tadicem. i originem habentes uoluntatẽ.
Una enam uoluntas scđm qd̃ se aduaria uel
appetendo uel fugiendo melinat. uarios for¬
mat affectus. i duersa scd̃m eosdem affectꝰ
nomina sortitur: cum tamen omnia hec muna
sint uoluntate.: ⁊ una uoluntas. Uoluntas
autem aliqͣndo ꝑ naturam surgit. aliquando
Pgrãm ereatricem facta st̃. que ñ erant: ꝑ

Expanded text:
 ut sit in ea posse peccare propter liberpeccare propter infirmitatem adhuc pemitas tota e medio sublata fuerit, et gratia confirmans fuerit consummata, erit non posse peccare. Non quia vel tunc aut arbitrii libertas aut naturae humilitas destruatur, sed quod gratia confirmans qua praesente peccatum nequaquam inesse potest t. Utrum in eis aliquid meruerit, cum certe videantur virtutes sine merito esse non posse. Nos quidem virtutes dupliciter haberi respondenamque nihil aliud est quam affectus mentis secundum rationem ordinatus, qui secundum varias ejusdem mentis applicationes plurimi esse dicuntur, unam tamen radicem et originem habentes, voluntatem. Una enim voluntas secundum quod se ad varia vel appetendo vel fugiendo inclinat varios format affectus, et diversa secundum eosdem affectus nomina sortitur, cum tamen omnia haec in una sint voluntate, et una voluntas. Voluntas autem aliquando per naturam fugit, aliquando erant, per
Abbreviated transcription (Latin):
uitam contra mortis defectũ sanamd
corruptam potuit conseruare: donꝰ
ram immortalitatem ubi iam morñꝑ
Sicut gͦ immortalem ñ dicimus pritꝰ
minem fuisse ante peccatum. ito mas¬
sset. sioetiam neqͣqͣm impassibilẽ fuisse
ere debemus. quasi nichil omnino pati
nisset. quia naturam inse passibilem ha
s tamen si ñ peccasset. sicut ñ mortius.
tiam siue admolestiam uoluntatis inm̃te

Expanded text:
a eamdem vitam contra mortis defectum sanam atque a eamdem vitam contra mortis defectum sanam atque incorruptam potuit conservare, donec ad veram immortalitatem ubi jam mori noSicut ergo immortalem non dicimus primum hominem fuisse ante peccatum ut msset; sic etiam nequaquam impassibilem fuisse credere debemus, quasi nihil omnino pati potuisset quia naturam in se passibilem habuit. Sed tamen si non peccasset sicut non mortuus, ita etiam sive ad molestiam voluntatis in me
Abbreviated transcription (Latin):
nichil temere circa ipsum qͣntum adprimũ
illum statũ ꝑtinet diffinire uolumus: p̃cipue
cum de opere caritatis illuis nullum siuie ex
auctoritate siuie ex ratione argum̃tum cer¬
tum habeamus. Et siquidẽ amore creatorẽ
suũ cepit. hoc tamen omnino laudabile
ñ fuit. quia ñ ꝑseuerauit: qi motus inci¬
pientis uirtutis ertinctus ẽ.⁊ ab olitus. per
teporem culpe subsequentis. Alis¬
deremus etiam qualis primis
scdmi corpus factus sit: hoc ẽ morsi
potuit mori. Sicut enim inillo pris
habuit posse peccare. & posse ñ prrii
hec fuit prima arbitrii libertas: tag
ineodem statu habuit posse mor a pas
& non posse ñ mori: sicut etiam poli
re. et ñ posse ñ peccare habet: qͣmab¬
necesitas qmdiu ab est gr̃ã. Interat
qm̃ adhc̃ statum ꝑtinet et morienoi
candi impossibilitas. utraq tam̃ tis̃
talitas ex natura ñ fuit. ubi moriens
bilitas fuit: Ergo primus homo a
in ligno uitȩ medicinam acceꝑat. qus

Expanded text:
nihil temere circa ipsum quantum ad primum nihil temere circa ipsum quantum ad primum illum statum pertinet definire volumus, praecipue cum de opere charitatis illius nullum sive ex auctoritate sive ex ratione argumentum certum habeamus. Etsi quidem amare creatorem suum coepit, hoc tamen omnino laudabile non fuit, quia non perseveravit; quia motus incipientis virtutis exstinctus est et abolitus per teporem culpae subsequentis. deremus etiam qualis primus homo secundum corpus factus sit; hoc est, an mpotuit mori. Sicut enim in illo primo statu habuit posse peccare et posse non peccare, quia haec fuit prima arbitrii libertas, ita etiam in eodem statu habuit posse non mori, et non posse non mori, sicut etiam posse peccare et non posse non peccare habet; qnecessitas. ad hunc statum pertinet et moriendi et peccandi impossibilitas. Utraque tamen ex immortalitas ex natura non fuit ubi moriendi possibilitas fuit? Ergo primus homo ante peccatin ligno vitae medicinam acceperat, qu