comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
opus pͥma die factum ẽ. s huiꝰ oꝑis mat̾ia añ
ꝑrimam diem creata ẽ: morq cũ ipsaluce
dies cepit. quia ante lucem nec nox fuit nec
dies. etiam si tempꝰ fuit. Si autẽ querit᷑ qͣlis
hec lur fuit. corporea anincorꝑea. ⁊ si corꝑea
cuiꝰmodi corpus habuit. ⁊ utrũ uno loco cir¬
cuiscripta. an ubiq diffusa. utrũ in motu
uel immobilis: qͣntum ego arbitror rectissi¬
me respondetur. corꝑalib reb ⁊ uisibilib
illuminandis. ñ nisi lucem corꝑeã ꝯgruere
potuisse. Onine autẽ corpꝰ qmlibet subtile ⁊
sp̃uali nature approrimans: loco circũ scri¬
bi necesse ẽ. Rursumq nͥ mobilis fuisset lux
illa: neqͣqͣm alt̾na ucissitudine diem ac noc¬
tem distinguere. nec temꝑis spatiũ ullatenus
sine motu ꝑagere ualuisset. Scdm hanc
itaq consid̾ationem conuenientius puto ut
credamus lucem illam in pͥncipio factam ad
illuminanda corꝑea sine dubio corꝑeam fu¬

Expanded text:
opus prima die factum est; sed hujus operis materia ante opus prima die factum est; sed hujus operis materia ante primam diem creata est. Moxque cum ipsa luce dies coepit; quia ante lucem nec nox fuit nec dies, etiamsi tempus fuit. Si autem quaeritur qualis haec lux fuit, corporea an incorporea, et si corporea cujusmodi corpus habuit, et utrum uno loco circumscripta an ubique diffusa, utrum in motu an immobilis; quantum ego arbitror rectissime respondetur, corporalibus rebus et visibilibus illuminandis, non nisi lucem corpoream congruere potuisse. Omne autem corpus quantumlibet subtile et spirituali naturae approximans, loco circumscribi necesse est. Rursumque nisi mobilis fuisset lux illa, nequaquam alterna vicissitudine diem ac noctem distinguere, nec temporis spatium ullatenus sine motu peragere valuisset. Secundum hanc itaque considerationem, convenientius puto ut credamus lucem illam in principio factam ad illuminanda corporea sine dubio corpoream fu
Abbreviated transcription (Latin):
sciat. De misterio lucis quare prima facta ẽ
ncipiens gͦ ds oꝑa sua ut ꝑficeret primũ sec̃
lucem: ut cetera omnia p̾modũ faceret inlu¬
ce. Significauit enim nobis se ñ amare oꝑa
que intenebris fiunt. qm̃ mala sunt: qͥa omĩs
qui male agit odit lucem.: iñ uenit adlucẽ ut
ñ arguantur oꝑa eiꝰ. qͥa indo facta sunt. Ipse
gͦ qui u̾itatem facturus fuit. intenebris oꝑari
noluit: s uenit adlucem. ⁊ fecit lucem ut se
manifestaret ꝑlucem. Non ideo enĩ fecit lu¬
cem. ut ipse uideret ꝑlucem. s ut oꝑa sua ma¬
nifestaret ꝑlucem. quia indeo facta sunt: ⁊
ido uidit ds cuncta que fecerat: ierant ualde
Msuꝑ ẽ: ut rei geste u̾tatem diligentius
ꝓfequamur. Principiũ gͦ diuinoꝵ oꝑum
fuit. ertatio lueis: quando ipsa lux ñ matialit̾
de nichilo creata ẽ. s do p̃iacenti illa unuier¬
sitatis materia formaliter facta ẽ. lur: ut luy
ẽẽt: ⁊ iuim ac ꝓpͥetatem lucendi haberet. Hoc

Expanded text:
I. De mysterio lucis; quare primum facta est. Incipiens ergo Deus opera sua ut perficeret, primum fecit lucem, ut caetera omnia postmodum faceret in luce. Significavit enim nobis se non amare opera quae in tenebris fiunt, quoniam mala sunt. Quia omnis qui male agit odit lucem; et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus, quia mala sergo qui veritatem facturus fuit, in tenebris operari noluit; sed venit ad lucem, et fecit lucem, ut se manifestaret per lucem. Non enim ideo fecit lucem ut ipse videret per lucem; sed ut opera sua manifestaret per lucem, quia in Deo facta sunt. Et ideo vidit Deus cuncta quae fecerat et erant valde superest ut rei gestae veritatem diligentius prosequamur. Principium ergo divinorum operum fuit creatio lucis, quando ipsa lux non materialiter de nihilo creata est; sed de praejacenti illa universitatis materia formaliter facta est ut lux esset, et vim ac proprietatem lucendi haberet. Hoc
Abbreviated transcription (Latin):
adꝑfectum deesset: ⁊sideeẽt de his tͥbus unũ.
aliquid consũmatũ eẽ ñ posset. Et hec tria
erant: potentia. saꝑientia. uoluntas. Et
adomnem effectum concurr̃t tria hec: nec
aliquid absoluitur. nͥ ista affuerint. Uolun¬
tas mouet. scientia disponit: potestas oꝑat᷑.
Et sihoꝵ discretionẽ ꝓponas. ñ ẽ. posse il¬
lud. qđ scire. neq scire illud qd̃ uelle: ⁊ tam̃
do unũ sunt. posse. scire. ⁊ uelle. Et discer¬
nit illa ratio: matura ñ diuidit. Et uenit
nobis trinitas ñ diuisa: que totũ continet.¬
& sine ipsa totum ẽ. nichib. Qcqͥd de dõ ue¬
re dr. aut pie credi potest indeo. hec tria
continent. potestas. sapientia. & bonitas:
& plena st̃ hec tria pariter. Si imm̃sũ no¬
minas. si incorruptũ dicis. si eternũ. si incõ¬
mutabilem. & quȩcũq hoꝵ similia: cotum
hoc potestatis ẽ. Si scientẽ appellas. si ꝓui

Expanded text:
perfectum deesset; et si deesset de his tribus unum, perfectum deesset; et si deesset de his tribus unum, aliquid consummatum esse non posset. Et haec tria erant potentia, sapientia, voluntas: et ad omnem effectum concurrunt tria haec, nec aliquid absolvitur nisi ista adfuerint. Voluntas movet, scientia disponit, potestas operatur. Et si horum discretionem proponas non est posse illud quod scire, neque scire illud quod velle; et tamen Deo unum sunt posse, scire et velle. Et discernit illa ratio, et natura non dividit; et venit nobis Trinitas indivisa quae totum continet; et sine ipsa totum est nihil. Quidquid de Deo vere dicitur, aut pie credi potest in Deo, haec tria continent-potestas, sapientia et bonitas. Et plena sunt haec tria pariter. Si immensum nominas, si incorruptum dicis, si aeternum, si incommutabilem, et quaecunque horum similia: totum hoc potestatis est. Si
Abbreviated transcription (Latin):
mam traheret. qd̾ cũ ipsa idem bonũ possidere
creature rationalis conditio. qđ uoluit
ds ecerna bonitate sue beatitudinis parcicipsᷤᷤ
fieri: quã uidit. ⁊ communicari posse. iminiui
omnino ñ posse. Illud itaq bonũ qđ ipse erat.
⁊ quo ipse beatus erat. bonitate sola ñ necessi¬
tate trahebatur: adcommnunicandũ: qm̃ & op¬
cuni erat ꝑdesse uelle. ⁊ potentissimi noceri ñ
ta ñ fuisset. nͥ pariter affuisset potestas:
in id qđ bonitate p̃eunte uoluit. potestate
ubsequente adimpleuit. In p̃destinatione
itaq creandoꝵ. oꝑata ẽ. bonitas. increatione
autem predestinator oꝑata ẽ. potestas: in bea¬
asicatiõe ũereatoꝵ: potestas simuł ⁊ bonttas.
rant De cͥb. ꝑfectis ⁊ ꝑficientib omnia.
& eterna erant tria hȩc: ⁊inichil ꝑfectũ ẽẽ po¬
terat. sine his trib. ⁊cũ his nichil diminutũ.
Constabat enĩ ut si adeẽnt triaheo. nichib

Expanded text:
mam traheret, quod cum ipsa idem bonum possidere mam traheret, quod cum ipsa idem bonum possidere creaturae rationalis conditio, quod voluit Deus aeterna bonitate suae beatitudinis participes fieri quam vidit et communicari posse, et minui omnino non posse. Illud itaque bonum quod ipse erat et quo ipse beatus erat, bonitate sola non necessitate trahebatur ad communicandum. Quoniam et optimi erat prodesse velle, et potentissimi noceri nonta non fuisset, nisi pariter adfuisset potestas; quoniam id quod bonitate praeeunte voluit, potestate subsequente adimplevit. In praedestinatione itaque cresudorum operata est bonitas; in creatione autem praedestinatorum operata est potestas, in beatificatione vero creatorum, potestas simul et bonitas. VI. De tribus perfectis et perficientibus omnia. et aeterna erant tria haec; et nihil perfectum esse poterat sine his tribus, et cum his nihil diminutum. Constabat enim ut si adessent tria haec, nihil
Abbreviated transcription (Latin):
ee autem sine motu efficiunt. pͥmordialiũ¬
& geuerant sine traditione: q̃m ec̾itaᷤ
nec insuo statũ deseruit temꝑa ordinans: nay
eosuo substantiam ministrauit. corruptibilia
cteaus. s inanens qd erat fecit qd̃ ñ erat. in se
continens potestatẽ faciendi. non sumens ex
se materiam facti. Neq enun degenerauit in¬
siora condens. ut natura in ipsa descendet.
quib dedit initiũ: qm̃ ⁊ hoc ipsum omnipo¬
centia eius natura continebat. sine natura na¬
turam ereare. qua initium sumcrent que non
erant. qm opuis ⁊ factor natura idemẽẽ non
poterant. Sicut gͣ infaciendis se ñ miuut etͥ¬
nitas. sic infactis se ñ auxit eternitas. S. ante
facta sine defectu plena constitit. ⁊ post facta.
sine motu indeficiens ꝑmansit: nichil nouũ
assumens. nichil antiquũ amittens. totũ dars:
ppter se. qm̃ aliunde causã oꝑandi ñ habuit.
fecit enim adsimilitudinẽ suam qđ disponebat
ad participationẽ suam: ut exipsa eadem for¬

Expanded text:
e autem sine motu efficiunt et generant sine traductione; quoniam aeternitas nec in suo statu desernit tempora ordinans neque ex suo substantiam ministravit corruptibilia creans; sed manens quod erat, fecit quod non erat, in se continens potestatem faciendi, non sumens ex se materiam facti. Neque enim degeneravit inferiora condens, ut natura in ipsa descenderet, quibus dedit initium; quoniam et hoc ipsum omnipotentiae ejus natura continebat sine natura naturam creare, qua initium sumerent quae non erant, quoniam opus et factor natura idem esse non poterant. Sicut ergo in faciendis se non minuit aeternitas; sic in factis se non auxit immensitas. Sed ante facta sine defectu plena consistit; et post facta sine motu indeficiens permansit. Nihil novum assumens, nihil antiquum amittens; totum dans epropter se, quoniam aliunde causam operandi non habuit. Fecit enim ad similitudinem suam, quod disponebat ad participationem sui, ut ex ipsa eamdem for
Abbreviated transcription (Latin):
filius quasi ñ de suo potens. quia po¬
tentia patris erat. neq pater de suo sapiens.
quia sapientia filii erat: neq pater uel filiꝰ
de suo bonus. qͥa sp̃c sc̃i bonitas erat. Et si
hoo diceretur. scandalũ paciebatur ueritas.
⁊ unitas scissionem: nec pot̾ãt intrib ꝑfectꝰ
dici unus. cui ꝓpriũ deeẽt aliquid qđ alt̾
singulare haberet. ꝓpterea potentia patͥs
erat. ⁊ filii erat. ⁊ sp̃s scĩ erat. ⁊ substantiali¬
ter erat. ⁊ equaliter erat. Et sapientia filii
erat. ⁊ patris erat. ⁊ sp̃s sc̃i erat. ⁊ substan¬
tialiter erat. ⁊ equaliter erat. Et bonitas
sp̃s scĩ erat. ⁊ patris erat. ⁊ filii erat. ⁊ sub¬
stantialiter erat ⁊ equaliter erat: ⁊ tamen
causa erat ut ꝑsonaliter distingueretur.
qͦd substantialiter idem erat. Quare hec¬

Expanded text:
Filius quasi non de suo potens. Quia potentia Patris erat, neque Pater de suo sapiens, quia sapientia Filii erat; neque Pater vel Filius de suo bonus, quia Spiritus sancti bonitas erat; et si hoc diceretur scandalum patiebatur veritas, et unitas scissionem; nec poterat in tribus perfectus dici unus, cui proprium deesset aliquid, quod alter singulare haberet. Propterea potentia Patris erat, et Filii erat, et Spiritus sancti erat; et substantialiter erat, et aequaliter erat. Et sapientia Filii erat, et Patris erat, et Spiritus sancti erat; et substantialiter erat, et aequaliter. Et bonitas Spiritus sancti erat, et Patris erat, et Filii erat; et substantialiter erat, et aequaliter erat, et tamen causa erat, ut personaliter distingueretur quod substantialiter idem erat. CAP.
Abbreviated transcription (Latin):
uel quecũq his similia st̃: uocas: totũ hoc
bonitatis ẽ. Et nichil ẽ. qđ inistis ñ est:
& qđ inistis ẽ. plenũ ẽ. ⁊ consũmatũ totum.
ꝓpterea tria hec spetialiter discreta ft̃. &¬
suscepit fides catholica trinitatem: qͣm nec
numero augere uoluit. ne extra tria aliqͥd
confiteri uideretur. nec natura confundere.
ne triũ aliqͦd negare conuinceretur. Et in¬
uenit indo tria ẽẽ. ⁊ indo tria unũ ẽẽ: neo
ꝓꝑterea tria ñ ẽẽ qͥa unũ erant. neq unũ
ñ eẽ ꝓpterea qd̃ tria erant. Et trib admo¬
nita. dixit tres psonas tͥa: qr naturaliter
d̃s erant. iuna substantia. ⁊ id̃o unus ds.
Et assignauit potentiam patri. sapientiã

Expanded text:
c bonitatis est. Et nihil est quod in istis non est; et quod in istis est, plenum est et consummatum totum. Propterea tria haec specialiter discreta sunt; et suscepit fides catholica Trinitatem, quam nec numero augeri voluit, ne extra tria aliquid confiteri videretur; nec natura confundere, ne trium aliquid negare convinceretur. Et invenit in Deo tria esse; et in Deo tria unum esse. Nec propterea tria non esse, quia unum erant. Neque unum non esse, propterea quod tria erant: et tribus admonita, dixit tres personas tria; quia naturaliter Deus erant, et una substantia, et ideo unus Deus; et assignavit potestatem Patr
Abbreviated transcription (Latin):
ũ etiam effectus. sicut prima omnium: a
effectus tantum. ñ etiam cause. sicut ultimi
postrema uniuersoꝵ. Alia autẽ ⁊ cause st
posteriora que generant: ⁊ adpͥora a quibi
nerantur effectus. Et sicut his que ułtm
sunt. & effectus tantum prioꝵ nichil posta
cernitur: sic quidem his quȩ prima sunt a
se tantum subsequentium. nichil prius ine
De mediis autem quecumq priora sunt m
cause nominantur. ⁊ minus effectus: queci
uͦ posteriora sunt. magis sunt effectus .⁊inni
cause. & prima causalissima. Et que pru
st̃ pꝰ prima. primi sunt effectus: ⁊ que i
increate. ⁊ que uniuersaliter prime sunt
p̃cedunt omnia. In hac enim uniuersita
rum omnium. ita cunctis causaliter chor¬
tibus. aliquid primũ inuenitur. ut ex birl
nib nichil prius ẽẽ possit. qm̃ ipsum ex on
primum ẽ. omnium: & tam̃ ipso aliquids¬

Expanded text:
 etiam effectus; sicut prima omnium causa. Aliae effectus tantum, non etiam causae; sicut ultima et postrema universorum. Aliae autem et causae sunt ad posteriora quae generant; et ad priora a quibus generantur effectus; et sicut his quae ultima sunt et effectus tantum priorum nihil posterius cernitur; sic quidem iis quae prima sunt et causae tantum subsequentium, nihil prius invenitur. De mediis autem quaecunque priora sunt, magis causae nominantur, et minus effectus. Quaecunque vero posteriora sunt, magis sunt effectus; et minus causae, et prima causalissima. Et quae prima sunt post prima, primi sunt effectus; et quae increatae et quae universaliter primae sunt. Quae  quoniam non praecedunt omnia. In hac enim universitate rerum omnium, ita cunctis causaliter cohaerentibus aliquid primum invenitur, ut ex his omnibus nihil prius esse possit, quoniam ipsum ex omnibus primum est omnium; et tamen ipso aliquid
Abbreviated transcription (Latin):
sͥ seruiretur: sic tam̃ ut ea seruitute ñ s̾
s homo ipse seruiens iuiuaretur. Et uoluit
ut mundus seriuiret homini ⁊ exinde similit̾
iuuaretur homo. ⁊ totũ hominis eẽt bonũ:
quia ꝓpter hominẽ totum hoc factum est:
Ergo totũ bonũ hominis erat:. uidelicet &
qd  factum ẽ. ꝓpter ipsũ. ⁊ ꝓpter qd̾ factus ẽ
ipse. S aliud bonũ deorsum erat. ⁊ desubtꝰ
sumebatur ad necessitatẽ: aliud bonũ sursũ
erat. ⁊ desuꝑ sumebatur ad felicitatẽ. Bonũ
quippe illud qđ increatura positum erat.
bonũ erat necessitatis: qđ uͦ increatore erat
bonũ. bonũ erat felicitatis. Et utrũq ad
hominẽ ferebatur. qͥa utrumq homini de¬
bebatur: ꝙ ꝓpter aliud factus ẽ. homo. ut
illud possideret ⁊ frueretur. aliud ꝓꝑter ho¬
minem factum ẽ. ut illud acciꝑet ⁊ uiuaret᷑.
Intantum gͦ rationalis creature conditio

Expanded text:
sibi serviretur; sic tamen ut ea servitute non Deus sibi serviretur; sic tamen ut ea servitute non Deus sed homo ipse serviens juvaretur, et voluit ut mundus serviret homini, et exinde similiter juvaretur homo, et totum hominis esset bonum, quia propter hominem totum hoc factum est. Ergo totum bonum hominis erat: videlicet et quod factum est propter ipsum, et propter quod factus est ipse. Sed aliud bonum deorsum erat et de subtus sumebatur ad necessitatem, aliud bonum sursum erat, et desuper sumebatur ad felicitatem. Bonum quippe illud quod in creatura positum erat, bonum erat necessitatis; quod vero in Creatore erat bonum, bonum erat felicitatis. Et utrumque ad hominem ferebatur quia utrumque homini debebatur; quia propter alterum factus est homo, ut illud possideret et frueretur; alterum propter hominem factum est ut illud acciperet et juvaretur. In tantum ergo rationalis creaturae conditi
Abbreviated transcription (Latin):
nem factus ẽ mundus: ⁊ causa hominis
d̃s ẽ. quia ꝓpter dm̃ factus ẽ homo. Ergo
quasi eadem causa uidebatur. qd̾ factus ẽ.
homo ꝓpter dm̃: ⁊ qͦd ꝓpt̾ hominẽ mundꝰ
factus ẽ. Nam ⁊ homo factus ẽ. ut deo ser
iuret. ꝓpter quẽ factus ẽ: ⁊ mundus factusẽ
ut seruiret homini. ꝓpter quẽ factus ẽ. Et
quasi idem erat. ⁊idem ñ erat: qͥa idem ñ erãt
ꝓpter quos erat. Ds̃ ꝑfectus erat. iplenꝰ bono
consuminato. neq opus habuit aliunde iuua¬
ri: q̃m nec murui potuit eternus. nec imm̃sꝰ
augeri. Nomo uͦ natura egens erat alieni
aurilii: quo uel conseruaret qđ mutabile ac¬
crꝑat. uel augeret qđ ñ consummatũ habe¬
bat. Ita positus ẽ. inmedio homo. ut & ei ser¬
uiretur. uipse seruiret. ut acciꝑet utrĩq
ipse: ⁊ totũ sibi uendicaret: ⁊ reflueret totũ
adbonũ hominis. ⁊ qd̃ accepit obsequiũ
& qđ impendit. Uoluit enĩ ds ut ab homĩe

Expanded text:
nem factus est mundus et causa hominis nem factus est mundus et causa hominis Deus est, quia propter Deum factus est homo; ergo quasi eadem causa videbatur quod factus est homo propter Deum et quod propter hominem mundus factus est. Nam et homo viret propter quem factus est; et mundus factus est ut serviret homini propter quem factus est. Et quasi idem erat et idem non erat; quia idem non erat propter quos erat. Deus perfectus erat et plenus bono consummato; neque opus habuit aliunde juvari, quoniam nec minui potuit aeternus, nec immensus augeri. Homo vero natura egens erat alieni auxilii, quo vel conservaret quod mutabile acceperat, vel augeret quod non consummatum habebat. Ita positus est in medio homo, ut et ei serviretur et ipse serviret, et acciperet utrinque ipse, et totum sibi vindicaret; et reflueret totum ad bonum hominis, et quod accepit obsequium et quod impendit. Voluit enim Deus ut ab homine
Abbreviated transcription (Latin):
Prius siquidẽ opifex ds̃. mundũ fecit. ac
deinde hominẽ possessorem: i dñm mundi:
ut cetĩs omnib uire conditionis dñaretur
homo. ipsi a qͦ factus fuerat soli. uoluntaria
lib̾tate subiectus. Unde constat creationem
hominis rerũ omniũ uisibiliũ conditione ꝑo¬
stĩorem quidem tempore. s causa priorem fu¬
isse quia qͥ factus ẽ. pꝰ omnia. ꝓpter eũ facta
st̃ omnia. Causa gͦ conditionis humane
ante om̃ia ẽ: & ipsam inuestigare oporcet
supͣ omnia. ⁊ ante omĩa quȩ tempore orta st̃:
uante temꝑa ordinata st̃. Si enĩ omnia ds
fecit ꝓpter hominem. causa omniũ homo
ẽ: & causaliter homo prior omnib est. Ip¬
sum uͭ ꝓpter qͦd homo factus ẽ: prius homi¬
ne ẽ: ⁊ multo ante omnia quib homo cau¬
saliter prior ẽ. Id autẽ ꝓpt̾ qd factus ẽ. homo:
quid aliud erit. nͥ ipse a qͦ factus ẽ. homo:
Si gͦ causa mundi homo ẽ. qͥa ꝓpter homi¬

Expanded text:
Prius siquidem opifex Deus mundum fecit; ac Prius siquidem opifex Deus mundum fecit; ac deinde hominem possessorem et dominum mundi, ut caeteris omnibus jure conditionis dominaretur homo, ipsi a quo factus fuerat soli voluntaria libertate subjectus. Unde constat creationem hominis, rerum omnium visibilium conditione posteriorem quidem tempore, sed causa priorem fuisse: quia qui factus est post omnia, propter eum omnia facta sunt. Causa ergo conditionis humanae ante omnia est; et ipsam investigare oportet supra omnia et ante omnia quae tempore orta sunt, et ante tempora ordinata sunt. Si enim omnia Deus fecit propter hominem, causa omnium homo est; et causaliter homo prior omnibus est, ipsum vero propter quod homo factus est prius homine est; et multo ante omnia quibus homo causaliter prior est. Id autem propter quod factus est homo, quid aliud erit nisi ipse a quo factus est homo? Si ergo causa mundi homo est, quia propter homi
Abbreviated transcription (Latin):
surus. S quia sequentis oꝑis seriem. a condi¬
tione primi hominis deducere instituimus.
uistũ ẽ. ut inipso exordio libri. primũ causã
conditionis humane inuestigemus: ut simul
deretur gratuito factum opꝰ rationabile: ⁊ hic
dum redimeretur. rationabilit̾ impletũ opꝰ gr̃e.¬
Dne decurrere debet:. idẽ. pͥmum quare
creatus sit homo. deinde qualis creatꝰ sit:
de mn qͣlit̾ lapsus sit. postremo autẽ qua¬
mane. ⁊ de causis pͥmordialib rerũ omiũ
Npͥncipio oꝑis qđ magis ur̃a instantia
qͣm alacritate ꝓpria aggressus sũ: mundi
huiꝰ sensilis originẽ ⁊dispositionẽ quã
breuissimo potui sermone ⁊ qui maxime
ut ꝓpositum nobis fuerat. introducen¬
dis conueniat. explicui. Nẽ uͦ conseqͦrs
ẽ. ut creationẽ hominis ꝓpter quẽ mun¬
dus iste factus ẽ. sermone ꝓsequamur:
eo sane ordine loquendo incedentes. quẽ
ereator ipse rerũ demonstrauit oꝑando.¬

Expanded text:
surus. Sed, quia sequentis operis seriem, a condisurus. Sed, quia sequentis operis seriem, a conditione primi hominis deducere instituimus, justum est ut in ipsius exordio libri, primum causam conditionis humanae investigemus, ut simul deretur gratuito factum opus rationabile; et hic dum redimeretur rationabiliter impletum opus grne decurrere debet, id est, primum quare creatus sit homo; deinde qualis creatus sit; deinde qualiter lapsus sit; postremo autem quaMncipio operis, quod vestra instantia magis quam alacritate propria aggressus sum, mundi hujus sensibilis originem et dispositionem, quam brevissimo potui sermone et qui maxime, ut propositum nobis fuerat, introducendis conveniat, explicui; nunc vero consequens est ut creationem hominis propter quem mundus ipse factus est sermone prosequamur eo sane ordine loquendo incedentes quem Creator ipse rerum demonstravit operando
Abbreviated transcription (Latin):
a principio redemptionis. misterus
inuestigandũ ẽ: ⁊ si hoc diligenter inhils
rationum. ac dispensationes preceptoꝵ ne¬
rimus summam totam diuinarũ scripss¬
rũ. fidenter nos atigise ꝓnuntiamꝰ. H
incipiendũ ẽ. a conditione pͥmi parentis. &
eruendũ: paulatim ꝓgredientib nobis semꝑ
acdea que ex ordine subsequuntur. S breuit᷑
inclausula illa supͣdict̾a colligimus: adintel¬
ligentiã dicendoꝵ cõꝑandã. Oꝑa gͦ conditio¬
nis idẽ mundus iste sensilis cũ omnib elem̃¬
ais suis. in mat̾ia quidẽ ante omnẽ diem in
tempore pariter ⁊ cũ tempore facta sunt: p̾ea
sex dieb informã disposita: trib pͥmis diebus
odinata. ⁊ sequentib trib ornata. Nouissime
sexta die factus ẽ homo. adam ⁊ eua. ꝓꝑter
quem facta st̃ cet̾a omĩa. upse inparadiso col¬
locatus ẽ. pͥmo mansurus ibi. ioꝑaturus: ut
pꝰ opus consũmatũ. iobedientiam impletam.
e inde illuc ꝓueheretur. ubi semꝑ erat man¬

Expanded text:
principio redemptionis mysterium investigandum est; et si hoc diligenter in his generationum ac dispositionem praeceptorum inquirimus, summam totam divinarum Scripturarum fidenter nos attigisse pronuntiamus. Harentis; et cernendum paulatim progredientibus nobis semper ad ea quae ordine subsequuntur. Sed breviter in clausula ipsa supradicta colligimus, ad intelligentiam dicendorum comparandam. Opera ergo conditionis, id est mundus iste sensibilis cum omnibus elementis suis in materia quidem ante omnem diem in tempore pariter et cum tempore facta sunt; postea sex diebus in formam disposita: tribus primis diebus ordinata, et sequentibus tribus ornata. Novissime sexta die factus est homo Adam et Eva, propter quem facta sunt caetera omnia; et ipse in paradiso collocatus est: primo mansurus ibi et operaturus ut post opus consummatum et obedientiam impletam exinde illuc proveheretur ubi erat semper man
Abbreviated transcription (Latin):
pͥora fuert̃. abhis exordiũ sermonis sumpsitꝰ
ut inde ad reliqua que sequuntur suo ordi
uiam faceremus. Dicimus namq oꝑa cor¬
tionis. creationem uniuersoꝵ qͣndo facta
ut eẽnt que ñ erant: oꝑa uͦ restaurations
quib impletũ ẽ. uł figuratũ ẽ. sac̃mentur

Expanded text:
priora fuerunt, ab his exordium sermonis sumpsimus, priora fuerunt, ab his exordium sermonis sumpsimus, ut inde ad reliqua quae sequuntur suo ordine viam faceremus. Dicimus namque opera conditionis creationem universorum, quando facta sunt ut essent quae non erant; opera vero restaurationis quibus impletum est vel figur
Abbreviated transcription (Latin):
corꝑib aptiorem. S altior in his reb sa¬
cram̃ti uirtus obtecta est̃. Sacramentum¬
genera animantiũ. que ex una ori¬
gine ꝓdeunt: s ñ unam mansionem sor¬
tiuntur. Pisces inoriginali sede ꝑmanẽt.
uolatilia sursum tolluntur: i fiunt quasi
supra id qͦd facta sunt. Sic de una massa
corruptibilis naturȩ. ⁊ sua mutabilitate
aefluentis. uniuersa genis humani ꝓpa¬
go trahitur: s aliis deorsũ mea qua nati
st̃ corruptione uste relictis. alii sursum
dono gratie. ad sortem celestis patrie ele
uantur. Quare pri oꝑa conditiõis cõme
morantur. de inde oꝑa restaurationis.
uam multa sunt alia: quȩ de his dieb
mistica dici potuert̃. Si nos quasi ert
matiam uram cursim ista ꝑstrinrimus. it
ad eandem mat̾iam tractandam quasi exp̃a¬
denti accessũ conuenientiorem haberemus.
Nos siquidem ꝓpositum habemus de sacrã
in hoc oꝑe tractare. S ꝙr oꝑa conditionis q̃

Expanded text:
corporibus aptiorem. Sed altior in his rebus sacorporibus aptiorem. Sed altior in his rebus sacramenti virtus objecta est. CAgenera animantium quae ex una origine prodeunt; sed non unam mansionem sortiuntur. Pisces in originali sede permanent. Volatilia sursum tolluntur, et fiunt quasi supra id quod facta sunt. Sic de una massa corruptibilis naturae, et sua mutabilitate defluentis universa generis humani propago trahitur, sed aliis deorsum in ea qua nati sunt conruptione juste derelictis; aliis sursum dono gratiae ad sortem coelestis patriae ele. Quare opera conditionis prius comme morantur; deinde opera restaurationis. Perquam multa sunt alia quae de his diebus mystica dici potuerunt. Sed nos quasi extra materiam nostram cursim ista perstrinximus, ut ad eamdem materiam tractandam quasi ex praecedenti accessum convenientiorem haberemus. Nos siquidem propositum habemus de sacramein hoc opere tractare. Sed quia opera conditionis tempore
Abbreviated transcription (Latin):
possessor: ut ñ ad terrã referatur conditio
utrũnã credendũ sit. ex ipsis ea queq
eem̃tis es̃ condita. ad quoꝵ decorẽ ac pulh¬
critudinẽ facta ꝓbantur. ut uerbi gratia
que adornatũ terre facta st̃. ñ nisi de terra
sumi potuer̃t: hoc ⁊ si maliis uerũ ꝯcedimꝰ.
ñ tam̃ inelem̃to aeris ullo mͦ ꝓbare uale¬
mus. cũ manifeste uolatilia legamus acce¬
pisse. ⁊ abaquis originem. ⁊inaere man¬
sionem. Qd̃ quare factum sit. ut ñ adsimi¬
litudinẽ alioꝵ que adornatũ elem̃toꝵ mun¬
di creata sunt: ex ipso elem̃to mat̾iam
sumerent. inquo locum sortiri debuert̃.
forte qͥs adipsiꝰ elementi naturam referat.
qd̾ quasi tantã aer cõpulentiã ñ habuerit.
ut animantiũ corꝑa que solidam mat̾iam
requirt᷑. ex eo conderentur. Aquarũ autẽ
naturam magis terre affinẽ. plusq t̾re
corpulentiȩ habentẽ: ac ꝑ hoc formandis

Expanded text:
possessor, ut non ad terram referatur conditio possessor, ut non ad terram referatur conditio utrumnam credendum sit ex ipsis ea quaeque elementis esse condita ad quorum decorem vel pulchritudinem facta probantur, ut verbi gratia: quae ad ornatum terrae facta sunt, non nisi de terra sumi potuerunt; hoc et si in aliis verum concedimus, non tamen in elemento aeris ullo modo probare valemus, cum manifeste volatilia legamus accepisse et ab aquis originem et in aere mansionem. Quod quare factum sit ut non ad similitudinem aliorum quae ad ornatum elementorum mundi creata sunt ex ipso elemento materiam sumerent in quo locum sortiri debuerunt, forte quis ad ipsius elementi materiam referat: quod quasi tantam aer corpulentiam non habuerit, ut animantium corpora quae solidam materiam requirunt ex eo conderentur. Aquarum autem naturam magis terrae affinem plusque corpulentiae habentem, ac per hoc formandis
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm sol uel cet̾a luminaria facta fuissẽt.
Iñ his pͥmis trib dieb disposita ẽ. uniu̾sitatiᷤᷤ
huiꝰ machina. ⁊ partib suis distributa fir¬
mam̃to desuꝑ expanso: deinde t̾ra reuelata.
atq imo residente ⁊ suo pondere librata.
collectisq aquarũ molib intͣ receptacula
sua. aere serenato. qͣtuor mundi elementa
locis suis distincta. ⁊ ordinata st̃. Qmͦ trib
trib sequentib item dieb factum ẽ.
Quarto qui fuit primꝰ intrib: ornatũ est
firmam̃tũ sole ⁊luna:⁊ stellis. Quinto die
qui fuit scds intͥb: aer inuolatilib. & aq̃
inpiscib ornam̃ta acceꝑunt. Sexto die qͥ
fuit tertiꝰ intrib: accepit terra bestias.
⁊ium̃ta. ⁊ reptilia. cet̾aq animantia que
mouentur interra. Homo autẽ nouissimo¬
die factus ẽ. det̾ra. & interra. ñ tam̃ ad ter¬
ram. neq ꝓpter terram. s ad celũ. ⁊ ꝑꝑter
eum qui fecit terram ⁊ celum. Ergo factus
ẽ. homo. ñ quasi ornatus terre. s dñs &

Expanded text:
acta fuissent. In his primis tribus diebus disposita est universitatis hujus machina et partibus suis distributa firmamento desuper expanso. Deinde terra revelata atque in imo residente et suo pondere librata, collectisque aquarum molibus intra receptacula sua aere serenato: quatuor mundi elementa locis suis distincta et ordinata sunt. CAP. XXV.tribus sequentibus item diebus factum est. Quarto qui fuit primus in tribus ornatum est firmamentum sole et luna et stellis. Quinto die qui fuit secundus in tribus aer in volatilibus, et aquae in piscibus ornamenta acceperunt. Sexto die qui fuit tertius in tribus accepit terra bestias et jumenta et reptilia caeteraque animantia quae moventur in terra. Homo autem novissimodie factus est de terra et in terra, non tamen ad terram, neque propter terram, sed ad coelum; et propter eum qui fecit terram et coelum . Ergo factus est homo non quasi ornatus terrae, sed dominus et
Abbreviated transcription (Latin):
untelligentias ur̃as. Iam qͦdammͦ uidemꝰ qͣre
aquȩ illȩ quȩ supͣ celum st̃ ñ debuert̃ colligi.
et inunũ coartari. qm caritas amplificanda
semꝑ ẽ. ⁊dilatanda: ⁊ qͣnto lacius panditur.
tanto celsius sublimatur. Que sub celo autẽ¬
st̃ aque congregande st̃. ⁊ constrinde in locũ
unum. ut inde ꝑcertos tramites ⁊ exitus ordi¬
natos quacũq deducant᷑: qm̃ affectꝰ animȩ in¬
ferior nͥ certa lege constringatur. ñ potest
apparere arida. nec germina ꝓducere. sicut
apłs castigat corpus suũ.: iinseruitutẽ redi¬
git. ne forte cũ aliis p̃dicauerit ipse reꝓbus

Expanded text:
intelligentias vestras . Jam quodammodo videmus quare aquae illae quae supra coelum sunt non debuerunt colligi et in unum coarctari, quoniam charitas amplificanda semper est et dilatanda; et quanto latius panditur tanto celsius sublimatur. Quae autem sub coelo sunt aquae, congregandae sunt et constringendae in locum unum, ut inde per certos tramites et exitus ordinatos, quacunque deducantur. Quoniam affectus animae inferior nisi certa lege constringatur, non potest apparere arida, nec germina producere, sicut Apostolus: Castigat corpus suum et in servi utem religit, ne forte cum aliis praedicaverit, ipse reprobus
Abbreviated transcription (Latin):
sensualis natura hominis. celũ autẽ sursũ
puritas intelligentie. ⁊ quasi quodã immorta¬
lis uitȩ motu uegetata ratio. Duas uͦ istas
tam dissimiles inuno homine naturas. mag¬
na quedã desidioꝵ moles hinc inde fluctu¬
antium. ⁊ incontraria sepe motu alterno ten¬
dentiũ oberrat: qr ⁊aluid ẽ. qđ subtus caro
ex infirmitate pressa appetit. ⁊ aliud qͦd sp̃c
sursum ꝑcontemplationem ueritatis eleuatꝰ
intendit. S fit aliquotiens ut contrarii motꝰ
confusionẽ gigiant. nͥ ratio media int̾uemẽs
diuidat ab inuicem ⁊ discernat uoluntast
⁊ appetitus. desidiaq diudicet: quid st
delicet qđ excarne deorsum trabit. quio q̃
ex sp̃u insuꝑna inhiat. sũmũ illud ⁊mmuꝰ¬
tale bonũ ambiens. Namcũ ipsa ratios
iuditii censura quasi firmam̃tũ qͦddam
medio sese collocat. atq hinc suꝑ celestes q
illinc autẽ eas que sub celo sunt seꝑatim oi¬

Expanded text:
sensualis natura hominis; coelum autem sursum sensualis natura hominis; coelum autem sursum puritas intelligentiae, et quasi quodam immortalis vitae motu vegetata ratio. Duas vero istas tam dissimiles in uno homine naturas, magna quaedam desideriorum moles hinc inde fluctuantium, et in contraria saepe motu alterno tendentium oberrat; quia et aliud est quod subtus caro ex infirmitate pressa appetit, et aliud quod spiritus sursum per contemplationem veritatis elevatus intendit. Sed fit aliquoties ut contrarii motus confusionem gignant; nisi ratio media interveniens dividat ab invicem, et discernat voluntates et appetitus, desideriaque dijudicet. Quid sit videlicet quod ex carne deorsum trahit; quid quod ex spiritu in superna inhiat, summum illud et immortale bonum ambiens. Nam, cum ipsa ratio fortiter judicii censura quasi firmamentum quoddam in medio sese collocat, atque hinc supercoelestes aquas, illinc autem eas quae sub coelo sunt disponit se
Abbreviated transcription (Latin):
palpabilem habeat. qͣnta ue sit credenda
spissitudo eius. iutrũ ipsũ calidũ uel frigidũ.
aut cuiꝰ alteriꝰ qualitatis existat. merito que¬
reretur: si inde aliqͥd certum sciri potiusset.
Nc̃ autẽ inquestionib harũ rerũ. ñ mͥ
multũ laborandũ uidetur: quas nec ratio
ulla comp̃hendit. nec auctoritas cui fides
adibenda sit ꝓbat. Solum hoc qͦd legimus
credere sine dubitatione debemꝰ: quia factũ
ẽ. firmamentũ ut diuidet aquas ab aquis.
hoc ẽ. ut partẽ aquarũ intra ambitũ suũ
condudet. partem uͦ extrinsecus segregaret.
uare Sacramentum supradictoꝵ
autem factum sit ut firmamentũ aqͣs
a se diuidet. partimq supͣ. acq infra partim
earũdem aquarũ natura consisteret. ñ que¬
rat extra se qui hȩc ꝓpter se facta credit. Nã
ẽ. in illo qui interius fabricatus ẽ. mundo.
quiddã huiꝰ oꝑis formam ⁊ exemplar habess
ubi terra quedam deorsum posita consistit

Expanded text:
palpabilem habeat, quantave credenda palpabilem habeat, quantave credenda spissitudo ejus, et utrum ipsum calidum an frigidum; aut cujus alterius qualitatis existat merito quaereretur: si inde aliquid certum sciri potuisset. Nunc autem in quaestionibus harum rerum non mihi multum laborandum videtur, quas nec ratio ulla comprehendit nec auctoritas cui fides adhibenda sit probat. Solum hoc quod legimus credere sine dubitatione debemus, quod factum est firmamentum ut divideret aquas ab aquis; hoc est ut partem aquarum intra ambitum suum concluderet, partemque extrinsecus segregaret. CAP. XIX. Sacramentum supradictorum. Quare autem factum sit ut firmamentum aquas a se divideret, partimque supra atque infra, partim earumdem aquarum natura consisteret, non quaerat extra se, qui haec propter se facta credit. Nam est illo qui interius fabricatus est mundo, quiddam hujus operis formam et exemplar habens, ubi terra quaedam deorsum posita consistit
Abbreviated transcription (Latin):
quidẽ de oꝑatione pͥmȩ diei dictast᷑. De oꝑe
diuidicasset primũ. Cũ gͦ uidisset de luce
qd̾ eẽt bonũ. t̾c ait. fiat firmam̃tũ. Qnͣtũ
ad literam ꝑtinere uidetur. factũ ẽ. firma¬
m̃tũ die scdã: prius quidẽ inilla uniuersi¬
satis mati̾a de nichilo creatũ. & nc̃ exilla
ipsa adtalem formã erutum. & factũ firma¬
mentũ. ut ambitu suo medium quodãmͦ
int̾ueniens. magnã illam aquarũ imm̃sãq
ꝯgeriem abinuicẽ seꝑaret at diuideret.¬
⁊ de aquis faceret aquas ⁊ aquas. hoc est
aquas qͣs ambitu suo intrinsecus cõplecteret̃.¬
& subtus se contineret. & aqͣs quas extͥnsecꝰ
i fupͣ girũ limitis sui relinqueret. Deqͣ mat̾ia
hec humana inuestigatio relinquenda po¬
tius quã discutienda ñ uideret. Nam utrũ
ex puro igne factũ sit. siue ex aere. aut etiã
eraqua. uel postremo ex duob aut trib hoꝵ
cõmixtis. ⁊ si substantiam solidam. naturaq

Expanded text:
quidem de operatione primae diei dicta sint. CAP. quidem de operatione primae diei dicta sint. CAP. dijudicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod esse bonum, tunc ait: Fiat firmamentum. Quantum ad litteram pertinere videtur, factum est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque divideret, et de aquis faceret aquas et aquas; hoc est aquas quas ambitu suo intrinsecus complecterett subtus se contineret et aquas quas extrinsecus et supra gyrum limitis sui relinqueret. CAP. XVIII. haec humana investigatio relinquenda potius quam discutienda non videret. Nam utrum ex puro igne factum sit, sive ex aere; aut etiam ex aqua; vel postremo ex duobus aut tribus horum commistis, et an substantiam solidam naturaque
Abbreviated transcription (Latin):
deoriente adoccasũ. ⁊ rursũ de occidente ad
ortũ direrit: nec solũm opꝰ eiꝰ fuisse qđ lux
facta ẽ. s qđ directa ipso gub̃nante ⁊ dirigen¬
te cursũ expleũ. Nodem mͦ de scd̾a die di¬
cetur. qnͣdo firmam̃tũ factumẽ: ⁊ circũ actio¬
nis ꝑpetue p̃ceptũ. simul ⁊ legem accepit. Hoc
etiã decertia. quarta. quinta. uel sexta die.
ꝓut ratio dictau̾it exquiret: quisqͥs huius
partis assertionem elegerit. Sicui autẽ ista
int̾pretatio nimis obscura uidebitur. maxi¬
me qd̾ de motu firmam̃ti nec dũ rata sit asser¬
tio: adillam alterã qͣm ꝓposuimꝰ recurrat.
expositionẽ que facilior ẽ. ⁊ se ꝓmptius adin¬
telligendũ cõmodat rationi. Dicet gͥ dm̃ sex
dieb oꝑatũ.: ⁊ septima deinde die requieuisse
aboꝑe: quia nullus de sex inuenitur dieb inqͦ
opus ñ fecerit ds. donec septima dies ueniret.
qͣndo deuide ab omni oꝑe requieuit. Et hec

Expanded text:
de oriente ad occasum, et rursum de occidente ad de oriente ad occasum, et rursum de occidente ad ortum direxit. Nec solummodo opus ejus fuisse quod lux facta est, sed quod directa, ipso gubernante et dirigente, cursum explevit. Eodem modo de secunda die dicetur, quando firmamentum factum est, et circumactionis perpetuae praeceptum simul et legem accedit. Hoc etiam de tertia, quarta, quinta, vel sexta die, prout ratio dictaverit exquiret, quisquis hujus partis assertionem elegerit. Si cui autem ista interpretatio nimis obscura videbitur, maxime quod de motu firmamenti necdum rata sit assertio, ad illam alteram quam proposuimus recurrat expositionem, quae facilior est et se promptius ad intelligendum commodat rationi. Dicet igitur Deum sex diebus operatum et septima deinde die requievisse ab opere; quia nullus de sex invenitur diebus in quo opus non fecerit Deus, donec septima dies veniret, quando deinde ab omni opere requievit. Et haec
Abbreviated transcription (Latin):
inteqͣm sol factus ẽ. hoc erat aqua priusqͣm in
unũ mutata ẽ. ut ñ aliud fieret qđ potiꝰ exibitũ
t̃ s de eo ipso qđ antea uilius habebatur. Ita de
tebꝰ dubiis nemo ẽ. qui possit certũ aliqͥd diffini
Ndhuc illud de oꝑatione pͥme diei inqui¬
tisse legatur qͣm lucem: utrũne usq adexortũ
seciuentis diei qͣnͣdo firmam̃tũ fecit. ab oꝑe ces¬
o credendus sit: cũ seͥptura septima eũ die
demũ requieuisse testetur. Cui questioni: gemi¬
na desponsione obuiamus. Aut enĩ dieanꝰ in
ilis dm̃ sex dieb oꝑationẽ suã ita contimia
aerantia ꝑdurise. ut milo tempis intuallo
ab oꝑando desierit: aut ita sex diebi oꝑatũ
nullo tẽporis spatio oꝑari cessauerit. Et si qͥdẽ
illã assertionẽ ꝓbare uolumꝰ. qđ continua
fuerit eius oꝑatio. dicere pot̾imus qđ pͥma
die lucem in exortu ipsiꝰ diei fecit. deinde ut
cursu suo diem noctemq distingueret. primũ

Expanded text:
antequam sol factus est; hoc erat aqua priusquam in antequam sol factus est; hoc erat aqua priusquam in vinum mutata est, ut non aliud fieret quod potius exhibitum est; sed de eo ipso quod ante vilius habebatur. Ita de rebus dubiis nemo est qui possit certum aliquid definiadhuc illud de operatione primae diei inqui die aliud fecisse legatur quam lucem, utrumne usque ad ortum sequentis diei quando firmamentum fecit ab opere cessasse credendus sit, cum scriptura septima eum die demum requievisse testetur? Cui quaestioni gemina responsione obviabimus; aut enim dicemus Deum in illis sex diebus operationem suam ita continua perseverantia produxisse, ut nullo temporis intervallo ab operando desierit. Aut ita sex diebus operatnullo temporis spatio operari cessaverit. Quia, siquidem illam assertionem probare volumus, quod continua fuerit ejus operatio dicere poterimus, quod prima die lucem in exortu ipsius diei fecit; deinde ut cursu suo diem noctemque distingueret; primum
Abbreviated transcription (Latin):
si de ipsa substantialiter sol factus est
gitur ds̃ prius lucẽ facere uoluit adillumi¬
nandũ mundũ anteqͣm solem crearet. op̃e ui¬
caria p̃currentẽ: donec ueniret qđ ꝑfectum ẽ.
Et st̃ qui querant quid de illa luce factum sit:
ppt̾ea qđ iam nulla eiꝰ uestigia reꝑiri possunt.
er quo solis claritas illuxit. Aiii dicunt disꝑsã
Pampla aeris spatia um lucendi ⁊ illuminandi
amisisse: suꝑ eẽ tam̃ adhuc quasdam tenues reli¬
quias quȩ mambitu firmam̃ti intruisecus huc
ucq sparsim diligentiꝰ intuentib nocte demon-¬
entur. die uͦ maiori eas ne uideri ualeant solis
claritate abscondi. Sic quiq suas opinione ᷤᷤ¬
put possibile ẽ: confing̃t. S quis scit su ꝑ
la cadẽ lur pꝰea in solis substantiam tnͣslata
iampliata claritate formã meliorem acceꝑit:
quemadmodũ innuptiis iħc de aquis uinũ fecit.
ut reformationis statũ in melius. irestaurationiᷤ
tram̃tum demonstraret: Namqͥd erat lux

Expanded text:
sa sol substantialiter factus est. Igitur Deus prius lucem facere voluit ad illuminandum mundum antequam solem crearet ope vicaria praecurrentem, donec veniret quod perfectum est. Et sunt qui quaerant quid de illa luce factum sit, propterea quod jam nulla ejus vestigia reperiri possunt ex quo solis claritas illuxit. Alii dicunt dispersam per ampla aeris spatia vim lucendi et illuminandi amisisse; superesse tamen adhuc quasdam tenues reliquias quae in ambitu firmamenti intrinsecus huc illucque sparsim diligentius intuentibus nocte demonstrentur; die vero eas majori ne videri valeant solis claritate abscondi. Sic quique suas opiniones prout possibile est confingunt. Sed quis scit utrum ipsa eadem lux postea in solis substantiam translata sit, et ampliata claritate formam meliorem acceperit, quemadmodum in nuptiis Jesus de aquis vinum fecit, ut reformationis statum in melius et restaurationis sacramentum demonstraret? Nam erat lux
Abbreviated transcription (Latin):
ignorare qđ fuit. siue bonũ. siue malũt
Quare gͦ hic ñ dictum ẽ. uidit d̾s qd̃ ẽn
ẽ: cur etiam hic dici ñ debuit. si factũ fu
fortassis qr binariꝰ signũ diuisionis ẽ. quis
abunitate discedit: sacͣmentũ aliqͦd hic
mendatur. Et ñ st̃ laudata oꝑa scd̃a.ii¬

Expanded text:
ignorare quod fuit, sive bonum sive malum fuit. Quare ergo hic non dictum est: Vidit Deus quod esset est, cur etiam hic dici non debuit si factum fuit? Fortassis quia binarius signum divisionis est, qui primus ab unitate discedit: sacramentum aliquod hic commendatur. Et non sunt laudata opera
Abbreviated transcription (Latin):
ista qui a mala erant.s que ꝑsapientian
dit. ꝑ iuditium impbauit. Qm congue¬
tdixit ds. Congregentur aquȩ qui
celo st̃: in locũ unũ. Quantũ adltꝰ
spectat. locus unus inqͦ congregate st̃ a
quȩ sub celo erant. absssus magna cre
que ab ipso mundi exordio interrȩ coss
fante capacitatis facta fuisse putatur. ut om¬
mum receptacłm aquarũ ẽẽ potusset. Nã
aquarũ natura in pͥncipio tenus admodũ
leuisq ⁊ inmodũ nebulȩ cuidã disꝑsa. pꝰqͣm
diuna uirtute ⁊uissione inunã ut ita dixe¬
rim massam cõpingi qͦdammͦ atq denseri
cepit. ipso suo pondere deorsũ uergens. ini¬
ma collapsa. a terra excepta ẽ: spaciũq illd̃
qđ desuꝑ usq ad ipsũ firmam̃tũ occupauerãt.
serenũ purũq dereliquit. Ipsa qͦq terre suꝑ¬
ficies aquis omuib intra alueos suos conclusis
apparere cepit: pͥmo quidẽ lutulenta ⁊ lubrica.
nudaq uelut que germina nec dumulla ꝓtu¬

Expanded text:
ere opera ista quia mala erant, sed quae per sapientiam vidit, per judicium improbavit. Cdixit Deus: Congregentur aquae quae sub coelo sunt in locum unum . Quantum ad litteram spectat, locus unus, in quo congregatae sunt aquae quae sub coelo erant, abyssus magna creditur, quae ab ipso mundi exordio in terrae corpore tantae capacitatis facta fuisse putatur, ut omnium receptaculum aquarum esse potuisset. Nam aquarum natura in principio tenuis admodum levisque, et in modum nebulae cujusdam dispersa; postquam divina virtute et jussione in unam, ut ita dixerim, massam compingi quodammodo atque densari coepit, ipso suo pondere deorsum vergens in ima collapsa a terra excepta est, spatiumque illud quod desuper usque ad ipsum firmamentum occupaverat, serenum purumque dereliquit. Ipsa quoque terrae superficies aquis omnibus inter alveos suos conclusis apparere coepit. Primo quidem lutulenta et lubrica nudaque, velut quae germina necdum ulla protu
Abbreviated transcription (Latin):
rum uide ut lucem habeas inte: ut omnia oꝑa
tua lucis sint ⁊ ñ tenebrarũ. Postea considera
diligenter. utrũ ne lux tia pura sit. ⁊ ñ fuscata:
& cũ inueneris qͥa bona ẽ. tc̃ demũ diuide eam
a tenebris. ⁊ uoca lucẽ diẽ ⁊ tenebras noctem:
Deinde reliqua oꝑa tua que in luce feceris. uide
si etiam ipsa bona sint: ⁊ nullũ omnino opus
sine iuditio ꝑtranseas. donec agnoscas cuncta
que fecisti. Ita geminũ ẽ. uiditium. Primũ
inqͦ lux iudicatur: ⁊ uidetur sibona ẽ. ut di¬
uidatur a tenebris. Scd̃m ẽ. iuditiũ qͣndo oꝑꝑ¬
ipsa que in luce facta st̃ adiuditiũ uocantur.
⁊ uidetur quia ipsa qͦq bona st̃: ⁊ sic demũ reqͥ¬
escit ds. Aliqua quedam lucis misteria inte¬
rim ꝓ tempore tnͣscurrentes ꝑstrinximus: nc̃
iterum ad ꝓpositi nr̃i seriem terendam reu̾tam᷑.¬

Expanded text:
rum vide ut lucem habeas in te, ut omnia opera rum vide ut lucem habeas in te, ut omnia opera tua lucis sint et non tenebrarum. Postea considera diligenter utrumne lux tua pura sit et non fuscata; et cum inveneris quia bona est, tunc demum divide eam a tenebris, et voca lucem diem, et tenebras noctem. Deinde reliqua opera tua quae in luce feceris, vide si etiam ipsa bona sunt; et nullum omnino opus sine judicio pertranseat, donec agnoscas cuncta quae fecisti. Ita geminum est judicium: primum in quo lux judicatur et videtur si bona est ut dividatur a tenebris, secundum est judicium quando oipsa quae in luce facta sunt ad judicium vocantur, et videtur quia ipsa quoque bona sunt, et sic demum requiescit Deus. Aliquae quaedam lucis mysteria interim pro tempore transcurrentes perstrinximus, nunc iterum ad propositi nostri seriem texendam revertam
Abbreviated transcription (Latin):
quia habebimus lucem in nobis. inqua nob̾
manifestum erit de omni luce sibona ẽ: et
sic fiducialiter diuidemꝰ lucem a tenebris. &
uidicabimus ñ solum inter tenebras ⁊ lucem
s etiã inter lucem i lucẽ iudicabimus. Nonso¬
lũ inter noctem ⁊ diẽ. s etiam int̾ diem ⁊ dic̃ ui¬
dicabimꝰ: iuidicabimꝰ omnem diẽ. Parũ ẽ enĩ
adꝑfectũ inter diem i noctem iudicare. parũ
tus sequestrare. nͥ sciamꝰ etiam inter diem ⁊ diẽ
iudicare: ⁊ sciamus omnẽ diẽ udicare. ut sa¬
piamꝰ qui sint illi motus. qui sub uirtutum
spetie quasi luce aliena adnos ueniunt: & qui
rursũ illi sint qͥueram uirtutis claritatẽ pri¬
tendunt. unipsis qͦq uirtutib ñ solũ que bona
sint. s que sint etiam potiora ꝓbemꝰ. Sp̃ualis
enĩ duudicat omnia et ipse a nemine iudicat᷑:
quia sp̃s omnia scrutatur. etiam ꝑfunda dei
adhibenda. Inpͥncipio omniũ oꝑum tuo¬

Expanded text:
quia habebimus lucem in nobis, in qua nobis quia habebimus lucem in nobis, in qua nobis manifestum erit de omni luce utrum bona est; et sic fiducialiter dividemus lucem a tenebris, et judicabimus non solum inter tenebras et lucem, sed etiam inter lucem et lucem judicabimus; non solum inter noctem et diem, sed etiam inter diem et diem judicabimus, et judicabimus omnem diem. Parum est enim ad perfectum inter diem et noctem judicare, parum tiis sequestrare, nisi sciamus etiam inter diem et diem judicare, et sciamus omnem diem judicare, ut sapiamus qui sint illi motus qui sub virtutum specie quasi luce aliena ad nos veniunt, et qui sursum illi sint, qui veram virtutis claritatem praetendunt; et in ipsis quoque virtutibus non solum quae bona sint, sed etiam quae sint potiora probemus. Spiritualis enim dijudicabat omnia, et ipse a nemine judicatur; quia Spiritus omnia scrutatur, etiam profunda Dei adhibenda. In principio omnium operum tuo