comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tuos uno ictu. de mo̾te ciuꝰ fuit karolꝰ ⁊ om̃s gͣllici ꝙͣ płimũ
gratulati. S matrandꝰ ⁊ om̃s de narbona recepunt eoxpui
et posuerũt eum in palato̾. ⁊ ibi fuit cantꝯ planctus ⁊̃tantꝰ
clamor ꝙ ẽẽt difficillimũ ennarrare. Et ĩmorte ip̃iꝯ mattã¬
dus. ⁊ om̃s sui fuerũt cunore maximo stupefa. t̃am̃ ad ꝯso¬
latõm alioꝵ matrando minata fuit karulo ⁊ suis dicens et
asserens ꝙ inbreni mortẽ suoꝵ fr̃m crudelissime uindicaret
S qr oꝑtet nos aliqua int̾ponere de thonia ⁊ eiꝯ sccus. ideo
de frõ narbone aliꝙͣtulũ tacramꝰ.
rent matrando. Et dum fuerũt om̃s apud eluã ciuitatẽ in ro¬
silione. dcm̃ fuit eis ꝙ tamisꝰ erat mortuns ⁊ fr̃ eiꝰ ⁊ dubita¬
uerũt intrare narbonã.⁊ qr alia uice iam fueiunt ibi deuicti
Tiic buerũt ꝯsiliũ int̾se quałr fac̾ent. Et rer ylerde. ut. tan¬

Expanded text:
 prostravit mortuos uno ictu; de morte cuius fuit Karolus et omnes Gallici quam plurimum  prostravit mortuos uno ictu; de morte cuius fuit Karolus et omnes Gallici quam plurimum gratulati. Sed Matrandus et omnes de Narbona receperunt corpus et posuerunt eum in palatio; et ibi fuit tantus planctus et tantus clamor, quod esset difficillimum enarrare, et in morte ipsius Matrandus et omnes sui fuerunt timore maximo stupefacti. Tamen ad consolationem aliorum Matrandus minatus fuit Karolo et suis dicens et asserens, quod in brevi mortem suorum fratrum crudelissime vindicaret. Sed quia oportet nos aliqua interponere de Thoma et eius sociis, ideo de facto Narbone aliquantulum taceamus. rent Matrando. Et dum fuerunt omnes apud Elnam civitatem in Rosilione, dictum fuit eis, quod Tamisus erat mortuus et frater eius; et dubitaverunt intrare Narbonam et quia alia vice iam fuerant ibi devicti. Tunc habuerunt consilium inter se, qualiter facerent. Et rex Ylerde
Abbreviated transcription (Latin):
co conbusserũt omĩa. pea clauserunt foranuuia muri. ⁊ ta¬
misus eriuit ⁊ int̾feat duos nulites xͥanos. pꝰea blaffem̃¬
uit legem rͥanam ⁊ minata fuit karulo ⁊ rrotolando eos
et alios qua pliũ uilipendens.s Rocolando armatꝰ ꝓhi¬
buit ne aliquis eum adiuuaret qr ip̃e solus cũ solo uolebat
eũ co p̃liari. ¶ Et exiuit rocolandꝰ solus. et angerius uo¬
cauit tamisũ querens ab eo siexpectaret rrotoland̾. Alter
iꝑndit ꝙ expectaret libent̾ si ueniret solus. ⁊ sic fuit ꝯsticu¬
tum. Et nt̾q ucĩt apud alium ꝓ ut meliꝯ potuit. S rotolã¬
lando. Postea dix ei Rotolando si uellet haptizari. qui siuel¬
let ip̃e honoruet eum et karola daret ei plus de fra qͣm ipe
millo modo baptiz aretur et euaginauit ensem ⁊ scutũ roro¬
landi fere ꝑ mediũ fregit itaꝙ equin rototolandi inspituli
forait̾ nultiauit. Rocolando hoc uidens iratus ralde. Ptusit

Expanded text:
co combusserunt omnia. Postea clauserunt foramina muri et Taco combusserunt omnia. Postea clauserunt foramina muri et Tamisus exivit et interfecit duos milites christianos. Postea blasfemavit legem christianam et minatus fuit Karolo et Rotolando, eos et alios quam plurimum vilipendens. Sed Rotolandus armatus prohibuit, ne aliquis eum adiuvaret, quia ipse solus cum solo volebat cum eo preliari; et exivit Rotolandus solus. Et Augerius vocavit Tamisum querens ab eo, si expectaret Rotolandum. Alter respondit, quod expectaret libenter, si veniret solus, et sic fuit constitutum. Et uterque venit apud alium, prout melius potuit, sed Rotolanlando. Postea dixit ei Rotolandus, si vellet baptizari, quoniam, si vellet, ipse honoraret eum et Karolus daret ei plus de terra quam ipse nullo modo baptizaretur; et evaginavit ensem et scutum Rotolandi fere per medium fregit, ita quod equum Rotolandi in spatula fortiter vulneravit. Rotolandus hoc videns iratus valde percussit
Abbreviated transcription (Latin):
erc̾a scĩ felicis. Ad honorẽ aua d̾s reddidit ibidem ꝯͣctis plena¬
ne sauitatẽ. de quo muracło fuert̾ om̃s gauisi ip̃m uirum
su̾ssumũ ieputantes. Alia die aymerio nepos girardi de uia¬
na.⁊ raynerii de lausaapr̃is oliuerii qui armcrios fuit pea
dux narbone et nõ erat laigior aliquis intoto ex̃atu neq
ꝓbior. Cum. Cca militibꝰ.⁊. leͫ. archibalistariis tͣnsiuit a ꝙͣ
apud capram pintã. ⁊ assaliuit aiuitate̾ ex alia ꝑte ⁊ iuit
usq ad penacriad. ⁊ usq ad portam aq̃riam Et occidit ibi .l.
sairacenos. Et cepit.Ceques. Et tamisa ⁊ matrando exierũt
ex alia ꝑte. Augerh danesus cum .xi. milia alamãnis ⁊ dane¬
sic uei̾t decursano et inuenit tamisũ ⁊ matrandũ fugantes
ar̾mericũ. Et fec̾unt pͥliũ maximũ. Postea karolus ⁊ roto¬
landus cum toto ex̃citu. ui incluẜunt eos ⁊ impleuerũt
fossata ⁊ ꝑ forauerũt muros. S ip̃i deiueus cum igne git¬

Expanded text:
didit ibidem contractis plenarie sanitatem, de quo miraculo fuerunt omnes gavisi, ipsum virum sanctissimum reputantes. Alia die Aymericus, nepos Girardi de Viana et Raynerii de Lausana, patris Oliverii – qui Aymericus fuit postea dux Narbone, et non erat largior aliquis in toto exercitu neque probior – cum CCC militibus et LX archibalistariis transivit aquam apud Capram Pintam et assalivit civitatem ex alia parte et ivit usque ad Penacriad et usque ad Portam Aquariam. Et occidit ibi L Sarracenos et cepit C equos, et Tamisus et Matrandus exierunt ex alia parte. Augerius Danesus cum XV milia Alamannis et Danesis venit de Cursano et invenit Tamisum et Matrandum fugantes Aymericum et fecerunt prelium maximum. Postea Karolus et Rotolandus cum toto exercitu vi incluserunt eos et impleverunt fossata et perforaverunt muros, sed ipsi de intus cum igne Gre
Abbreviated transcription (Latin):
cum xi. milia militiba uut apud narbonani pͥm. Et karo¬
lus secuea fuit eumm cum coto cr̃citi. ¶ Et rotolia ueit
nsq ad portam iogiam. Et matranda exuut anusua ⁊ fu¬
it ibi torucam̃tũ. Et matrando amisit ibi.d c̃ milites. set
rotolando.rimi. Postea uenit kaiolus ⁊ obsedis itillart
camultra aꝙ qua citra.nam ad penacũ aposuciũt scibm
ylusqua. erenuilia. apud sc̃̾mi michaele de sos mõte lauro
ula qũa lmilla apud capram pictum plusqua. limilia
apudbioliũ posuit se iocolanda ⁊ om̃s.xii. pano. i bauola
fecit hedificri mo̾stium scĩ fclias. ⁊ posint sc ibi. lita ob¬
sederũt narlonã. ¶ Posttakarolus misit ꝓmagio suo.
nob̃to apud andam. qui comeato accepto athoma ot ab
alłe ⁊ ab alns. uei̾t. ipud narbonã. Et karolus uiders eaim
q̃suut de statumo ãsti crasłe. qui rendeus ait ꝙ om̃s cuiet

Expanded text:
ud Narbonam primus et Karolus secutus fuit eum cum toto exercitu et Rotolandus venit usque ad Portam Regiam et Matrandus exivit cum suis et fuit ibi torneamentum. Et Matrandus amisit ibi DCC milites et Rotolandus XIIII. Postea venit Karolus et obsederunt villam tam ultra aquam quam citra. Nam ad Periacum apposuerunt se ibi plus quam XXX milia, apud Sanctum Michaelem de Monte Lauros plus quam XL milia, apud Capram Pictam plus quam L milia, apud Brolium posuit se Rotolandus et omnes XII pares. Et Karolus fecit hedificari monasterium Sancti Felicis et posuit se ibi; et ita obsederunt Nabonam. Postea Karolus misit pro magistro suo Roberto apud Crassam, qui comeato accepto a Thoma et ab abbate et ab aliis venit apud Narbonam. Et Karolus videns eum quesivit de statu monasterii Crasse.
Abbreviated transcription (Latin):
dep̾por. q̃tinus unũ laũ ꝑiu̾i hic ꝓpe m̾ decis in quo uolo unũ
boysedam. Albas dix karolꝰ detis ei. Dñe librnt̾. plura ctiã
cidarem si uelletis. ¶ Postea dixit ei kaiolus. modo hedifica
molendinũ tuũ. et aliimagr̃i adiunabũt te. et cĩ ꝯpleũis
pone ibi uxoim tuam.⁊ postea redibis hic ad opus istuo
ꝑficient̾. Et opus istud qu̾aiciꝰ poti̾s fac. qm̃ apud narbo¬
nam cris nob̾ noclꝰ. dum camobsedemꝰ. et rob̃tꝰ dix̃. dñe¬
om̃ibo adimplere. ¶His ita ꝑactis kaiolus nisis nũcios
ap̃ naarbonã matrando. Mandans ei ꝙ si uellet hupti ari
et curadere narbonã ꝙ eẽt ab eo secum etꝰ daret e plus de
t̾ra quã ip̃c possidebat. ¶ S matiaudꝰ dum andunt nũci¬
yrons sue eos seauos ad karlum irdix ꝑmisit. ꝙaudas
uiqs non fac̾e ̃ eo quiq̃. y̾mo minabat ei et suis̾. uilipede̾do
eum ⁊ sua gentem. et karola let audiens ait. ẽotum bec

Expanded text:
deprecor, quatinus unum locum parvum hic prope mihi detis, in quo volo unum Boysedam». «Abbas», dixit Karolus, «detis ei». «Domine, libenter; plura etiam ei darem, si velletis». Postea dixit ei Karolus: «Modo hedifica molendinum tuum, et alii magistri adiuvabunt te et, cum compleveris, pone ibi uxorem tuam et postea redibis hic ad opus istud perficiendum; et opus istud quam cicius poteris fac, quoniam apud Narbonam eris nobis necessarius, dum eam obsidemus». Et Robertus dixomnibus adimplere». His ita peractis Karolus misit nuncios apud Narbonam Matrando, mandans ei quod, si vellet baptizari et ei reddere Narbonam, quod esset ab eo securus et quod daret ei plus de terra quam ipse possidebat. Sed Matrandus, dum audivit nunciris sue eos securos ad Karolum redire permisit mandans ei, quod non faceret pro eo quicquam; ymo minabatur ei et suis, vilipendendo eum et suam gentem. Et Karolus hoc audiens ait: «Totum hoc,
Abbreviated transcription (Latin):
uit matranD de narrona ⁊ fecit cum cis torncam̾̃tũ. ⁊ fus¬
sanaceni. Ad ultimũ u̾am ꝯclusunt eos̃ ui. ita ꝙ nullus
fius ausa illa hora exͣ̃ portas ult̾iꝯ remañc. ¶ Posteimi¬
sit kailus matrando. ut uenurt ad cuum secuiꝰ qr cũ illo
nolebat ħre collaquium. Et matrando ueĩt ad eum apo̾
brolum. Et karolus dixit ei ꝙ si redderet ei narlonias
et uellet baptismũ irciꝑe. ꝙ ip̃e d aret ei girondam et bar¬
chinoma ⁊ duo tanta de t̾ra quam nie possidebat.Matrand̾
letut. uidel bruauentũ ⁊ tamisũ. Et porta aquaria tamisii
porta. iquari abeuauenti. et ip̃i erant apud mac̾iliũ. et
pret genus suũ baꝑtismũ recipiendo. Ad ultimũ nõ potue¬
runt ꝯcordari. S diffidauenĩt se. ⁊ utq reccitit. Et h arola

Expanded text:
vit Matrandus de Narbona et fecit cum eis torneamentum et fuevit Matrandus de Narbona et fecit cum eis torneamentum et fuecluserunt eos vi ita, quod nullus fuit ausus illa hora extra portas ulterius remanere. Postea misit Karolus Matrando, ut veniret ad eum securus, quia cum illo volebat habere colloquium. Et Matrandus venit ad eum apud Brolium. Et Karolus dixit ei, quod, si redderet ei Narbonam et vellet baptismum recipere, quod ipse daret ei Girondam et Barchinoniam et duo tanta de terra, quam ipse possidebat. Matrandus ebat, videlicet Bruaventum et Tamisum, et Porta Aquaria erat Tamisii, Porta Regia Bruaventi – et ipsi erant apud Marcilium et deturparet genus suum baptismum recipiendo. Ad ultimum non potuerunt concordari, set diffidaverunt se et uterque recessit. Et Karolus
Abbreviated transcription (Latin):
gaunt bam ilgĩem ut hoc ei d̾uitt̾et et adonaret. qm̃ hoc
feci amoro iusticie qr altus hor muerat ob delictũ suum.¬
it a ałos. postea uccauit om̃s mo̾chos i dixit cis ꝙ ullim
timore brent. ostaadeus eiscãm qr ht fec̾at. Et helyas irn¬
ratalibo. Et karoluo dirit ei helias ros estis de nobłi gn̾e.
Dñe die̾ belias quiaq deo ⁊ uob placiuĩt faciema. Et dum
ista tcͣtiarent tpomas uenit ifiens accessit adkarulũ pet̾es
quałr abbem int̾fec̾at. Et karolus narrauit ei oĩa. Postea
petit arpus ad sopeliendũ. et karolus dedit ei. Et eo sepłto
rhemas peciit conicatũ akamlo. ⁊ recessis. karolus. aũt stt¬
at ibip totam noctẽ. Et maristinũ irsticuit om̃ia uxori.
rob̾ti sibi absata. et p̃ceꝑit helie ut eani dilig̾et ⁊ in lõibꝰ
bͣn ⁊ boneste sehret. ¶ Postea recessit et ueĩt narbonã. et

Expanded text:
gavit beatam Virginem, ut hoc ei dimitteret et condonaret, quoniam hoc gavit beatam Virginem, ut hoc ei dimitteret et condonaret, quoniam hoc fecit amore iusticie, quia abbas hoc meruerat ob delictum suum.it ei oculos. Postea vocavit omnes monachos et dixit eis, quod nullum timorem haberent, ostendens eis causam, quare hoc fecerat. Et Helyas respona talibus ». Et Karolus dixit ei: «Helias, vos estis de nobili genere dixit Helyas, «quicquid Deo et vobis placuerit, faciemus». Et dum ista tractarent, Thomas venit et flens accessit ad Karolum petens, qualiter abbatem interfecerat. Et Karolus narravit ei omnia. Postea peciit corpus ad sepeliendum et Karolus dedit ei; et eo sepulto Thomas peciit comeatum a Karolo et recessit. Karolus autem stetit ibi per totam noctem et in crastinum restituit omnia uxori Roberti sibi ablata et precepit Helye, ut eam diligeret et in omnibus bene et honeste se haberet. Postea recessit et venit Narbonam et d
Abbreviated transcription (Latin):
um misit. Qu̾e̾ uidens albas ꝓiuisit ꝙ oĩa restidiet. et suã
uoluntitem in oĩb adimpłeret. Et cum hiis nũaiꝰ rdut
kanilo. G abbus ⁊ pͥoreoꝵ malicam duplicando nicħ in
supͣacĩs fec̾unt. ymo .c̃. soł.amłie habuer̃t. ¶ Dostea in ca¬
pite octo dieꝵ filiꝯ minor rediuit ad karolum. nairang
ei quałr abbas fecãt. ⁊ quałi spuerat ciꝰ imꝑium. karola
furore ꝯmotus.cum.cec ᷤ militib nuuit statim ap̃ crassam
et intrauit mcãst̾ium ⁊ abbas cantabat missam. qui cũ
uidens canto timore fuit ꝑt̾ritus ꝙ nich̾ potuit dr̃e.s
karolus expoliauit capam suam ⁊ genu flexo orauit. p̾¬
eadreit albati qo non faceret tau longeam mnuissem. Alt̾
cimiens ⁊ iidens qd̾ enscm euagiuau̾at. Amnpler au̾arq altare
Sr bartlus abstuilit ei caput itaꝙ capit iuit alongea corp
guine madefc̃m ⁊ aluomĩs fugeuit. s karolus statiro¬

Expanded text:
um misit, quem videns abbas promisit, quod omnia restitueret et suam um misit, quem videns abbas promisit, quod omnia restitueret et suam voluntatem in omnibus adimpleret. Et cum hiis nuncius rediit Karolo. Sed abbas et prior eorum maliciam duplicando nichil in supradictis fecerunt, ymo C solidos a muliere habuerunt. Postea in capite octo dierum filius minor redivit ad Karolum narrans ei, qualiter abbas fecerat et qualiter spreverat eius imperium. Karolus furore commotus cum CCC militibus ivit statim apud Crassam et intravit monasterium, et abbas cantabat missam; qui eum videns tanto timore fuit perterritus, quod nichil potuit dicere. Sed Karolus expoliavit capam suam et genu flexo oravit. Postea dixit abbati, quod non faceret tam longam missam. Alter timens et videns, quod ensem evaginaverat, amplexaverat altare. Sed Karolusguine madefactum; et alii omnes fugerunt. Sed Karolus statim ro
Abbreviated transcription (Latin):
lic karolꝯ hoc scuet ⁊ ita pot̾imꝰ excusari. Et abbas ꝯces¬
sit. et fc̃m fuit ita. et pͥor hũit.l. soł. quo mat̾ atulerat.ma¬
ter flens ⁊ eiulans de capcoe filii sui. peciit ab alłẽ ut amo¬
ir dĩ filiumeiꝰ rdderet ei. qr nicħ comiẜat ut capet᷑ p̃e mi¬
nans ei noluit reddere. ỹmo pͥorsius eam penitus spoliauit
et cami crudelissime ũberauit. ¶Mulier dolens ⁊ mesta uit
apud molendimĩ. et cepit .x. pullos pinguos ⁊ bonos cum
una gallina ⁊ posuit in calato ⁊ cum illis ⁊ filio suo mĩori
uit narbona.⁊ inuei̾t karolũ apud bioliũ aĩ rotolando⁊
aliis nobilibꝰ uiris.⁊ plorans ostendit karulo seriem fã.
et obtulit a galliuas dicens. ꝙ nicħ aliud iemanẜat ei
karolus hoc audiens iratꝰ ⁊ t̾sticia plenus. de ꝯsilio drũ
p̃pe ⁊ alioꝵ nobiliũ. scͥpsit it̾m alb̃i ut omĩa iołri restitu̾et
et dedit ei .c. sol. ⁊ indumenta ⁊ suũ met nũciũ ipͥum nũa¬

Expanded text:
licet Karolus hoc sciret; et ita poterimus excusari». Et abbas concessit et factum fuit ita. Et prior habuit L solidos, quos matri attulerat. Mater flens et eiulans de captione filii sui peciit ab abbate, ut amore Dei filium eius redderet ei, qui nichil comiserat, ut caperetur. Ipse minans ei noluit reddere, ymo prior suis indumentis eam penitus spoliavit et eam crudelissime verberavit. Mulier dolens et mesta ivit apud molendinum et cepit X pullos pingues et bonos cum una gallina et posuit eos in calato; et cum illis et filio suo minori ivit Narbonam et invenit Karolum apud Brolium cum Rotolando et aliis nobilibus viris et plorans ostendit Karolo seriem facti et obtulit ei gallinas dicens, quod nichil aliud remanserat ei. Karolus hoc audiens iratus et tristicia plenus de consilio domini pape et aliorum nobilium scripsit iterum abbati, ut omnia mulieri restitueret, et dedit ei C solidos et indumenta et suummet nuncium propri
Abbreviated transcription (Latin):
piligitũt patiem suũ quesiuit ab eoqualyerat sic. Abule
osciulans pedes iy ius ꝯquerendo mostrait qualit allus
est pͥo astuleint eis molendinũ ⁊. lẽ. sestaria bladi. lcur
et ostendit lr̃as karuli abbati. ¶ Abbas audiens p̃scriptũ
karoli timuit ualde.S pͥor dixit ei netimcatis. qm̾ karolo¬

Expanded text:
diligebat patrem suum, quesivit ab eo, qualiter erat ei. At ille osculans pedes ipsius conquerendo monstravit, qualiter abbas et prior abstulerant eis molendinum et LX sestaria bladi. Karolet ostendit litteras Karoli abbati. Abbas audiens prescriptum Karoli timuit valde; sed prior dixit ei: «Ne timeatis, quoniam Karol
Abbreviated transcription (Latin):
no gͦ ⁊ concedo be uugini mane ⁊ moastio qͥngentas
milit᷑as ⁊ totam c̾ram cͥcumq qͣntum una mula pot̾it
unadic ambsaie. Et dono ⁊ p̃cipio omili infra istũ fliinũ
ꝯsticutis ut ouĩs sint sb̃inissi mõastio crasse quant̾cũq
suit dignitatis ⁊ onĩs eifriciant homagium ⁊ fidelitatẽ
sacramentoftrmatamn. ¶ Prefea dono ei .u̾. milia hoier.
quos fecibaptiz.ari. Istud dono ei ad p̃sens. et aunlucrati fuc¬

Expanded text:
 et concedo beate Virgini Marie et monasterio quingentas militias et totam terram circumquaque, quantum una mula poterit una die ambulare; et dono et precipio omnibus infra istum terminum constitutis, ut omnes sint submissi monasterio Crasse, qualiscumque fuerint dignitatis, et omnes ei faciant homagium et fidelitatem sacramento firmatam. Preterea dono ei V milia homines, quos feci baptizari. Istud dono ei ad presens et, cum lucrati fu
Abbreviated transcription (Latin):
in militũ armator ⁊ .xxx. milia poditiu ⁊ nesciente kani¬
lo i suo ex̾citu intrauerũt nlrbonaui. Dic crastina mane
dum karolus p̃parabat se ad expugnandũ uillam ⁊ ĩgaũ
et petrrria traberent ⁊ destiuerent muros. Erierũt om̃ꝯ
cres frcs de uilla cum. ximilibꝯ armatoꝵ ⁊ quil illoꝵ aci¬
dit unũ militẽ xͥanũ. Et karolus agnouit ꝙ aliqui erͣnei
rauit karulo qualit̾ sui fre̾s uen̾ant minans ei ꝙ nͥ noce¬
deret ab obsidione nõ poss euadere. Adultimũ rogauit
assit hox. Et fuit torneamentũ apud broluĩ. Et fucrunt
ibi int̾fecti qͥngenti milites xͥmi. ⁊ tam uulites ꝙ̃ pedites
.xi. nilia sarracini. Et engeleriꝯ de uasconia int̾fccit ibi
bruauentũ frr̃m macrandi. Ad ultimũ nõ potuerũt illi de
narbona gentem karuli sustin̾e. S fuga accepta intrauc¬
rũt uillam. ⁊ ĩ intrortu Rotolanda occidit. rumilites saita¬
cenos. ⁊ clausunt portas dolentes de morte bruauenti.⁊

Expanded text:
litum armatorum et XXX milia peditum et nesciente Karolo et suo exercitu intraverunt Narbonam. Die crastina mane, dum Karolus preparabat se ad expugnandum villam et ingenia et petrarias traherent et destruerent muros, exierunt omnes tres fratres de villa cum XI milibus armatorum et quilibet illorum occidit unum militem christianum, et Karolus cognovit, quod aliqui extranei ravit Karolo, qualiter sui fratres venerant, minans ei, quod, nisi recederet ab obsidione, non posset evadere. Ad ultimum rogavitpse concessit hoc et fuit torneamentum apud Brolium; et fuerunt ibi interfecti quingenti milites christiani et tam milites quam pedites XI milia Sarraceni. Et Engelerius de Vasconia interfecit ibi Bruaventum, fratrem Matrandi. Ad ultimum non potuerunt illi de Narbona gentem Karoli sustinere, sed fuga accepta intraverunt villam. Et in introitu Rotolandus occidit XL milites Sarracenos, et clauserunt portas dolentes de morte Bruaventi et
Abbreviated transcription (Latin):
nem talit̾ in cohauit.
ri fres ⁊ filii si p̃r omp̃s nos dilexit maĩfestum ẽ omib
am unicũ sũu filiũ ut nos amorte ꝑpetua libaret misit᷑
inbunc mudũ. qui quot ⁊ qͣnta obpbria ꝓ nob̾ pass fuit
młtatiens audiuestis. Congruũ estg̾ ut nos amoie ip̃iꝰ pa

Expanded text:
nem taliter incohavit: «Viri fratres et filii, si pater omnipotens nos dilexit, manifestum est omnibus. Nam unicum suum filium, ut nos a morte perpetua liberaret, misit in hunc mundum, qui quot et quanta obprobria pro nobis passus fuit, multociens audivistis; congruum est igitur, ut nos
Abbreviated transcription (Latin):
np̃e dixit. Dñc libent᷑. Et onũ mora ⁊ ꝓlixitate abicita. fecit
ci dñs pp̃ maximã coronã. ⁊ &aliis tam militan ꝙͣ domi¬
cellis orcis ex nobili gu̾e qui fuenĩt ibi moachi ꝯstituti.
et cum pulsatõe campanaꝵ ⁊ cantu maximo. b̾ndirit cũ
dũs ppͣ. ⁊ alios ⁊ posucrũt cũ in kathedra. tedeum laud am̾ꝰ
unanimit̾ ꝯcinendo. ¶ Hoc fro ⁊ missa celebrata. dñs pp̃.
rorauit abbem ⁊ dixit ci. abbas inelłigatis ista que uob̾
ibi sunt posite ne possit aliquis furari. p̾t̾e̾a p̃cipio uob̾ et
om̃ilii successoribꝰ urĩs ut siticasti ⁊ mũdi. ⁊ nesitis aduli¬
qua pnutitis ꝓmissa oĩbꝰ modis detis us nõ ꝓmitatis.
ne sic̃is auari laige expentatis. scitis boni ꝯiue. Regłani
uram ficelit᷑ obẜuetis. semꝑ Regenifrancie diligatis.⁊ ei¬

Expanded text:
pse dixit: «Domine, libenter». Et omni mora et prolixitate abiecta fecit ei dominus papa maximam coronam et C aliis tam militibus quam domicellis ortis ex nobili genere, qui fuerunt ibi monachi constituti; et cum pulsatione campanarum et cantu maximo benedixit eum dominus papa et alios, et posuerunt eum in cathedra ‘Te Deum laudamus’ unanimiter concinendo. Hoc facto et missa celebrata dominus papa vocavit abbatem et dixit: «Abbas, intelligatis ista, que vobis ibi sunt posite, ne possit aliquis furari. Preterea precipio vobis et omnibus successoribus vestris, ut sitis casti et mundi et ne sitis adulaqua promititis, promissa omnibus modis detis vel non promitatis; ne sitis avari, large expendatis, sitis boni convive, regulam vestram fideliter obse
Abbreviated transcription (Latin):
cunere karulo. ⁊ obiuauit istis fugientilu qui apud miner¬
bum credebant fuger et feat p̾lium cũ iỹis ⁊ coram aichi¬
cp̃o turpino qui eos iusequebatur cccidit giuairbiũ rege̾
agatrinsem. Et turpiuus uidens hox ait illi ylan uultu. Sñe¬

Expanded text:
currere Karolo et obviavit istis fugientibus, qui apud Minercurrere Karolo et obviavit istis fugientibus, qui apud Minerbam credebant fugere, et fecit prelium cum ipsis et coram archiepiscopo Turpino, qui eos insequebatur, occidit Gruarebium, regem Agathensem. Et Turpinus videns hoc ait illi ylari vultu:
Abbreviated transcription (Latin):
ni et ap̃ mont̾e bressoꝵ tnsierũt urbionẽ. ⁊ archibalista
et apud rotam bouurã transierũt usq ad alsonẽ ⁊ ibi sũt
mau. ¶Et areĩt ait karulo. Dĩe siueb̃ placet ego ibo ad
eos. Ex ꝑtodi̾ eatis ait karolus. Et ierũt secũ .x.milia mi¬
lites ⁊ mille actribalistarii.⁊x. milia pedites. ⁊ c̾ca horam
uespũ tñsierũt rodecũ ⁊ ꝑ ammbam de baysa ap̃d alsonem
et curpinus misit t̾a milia de suis. apud caunecas.⁊ ayd̾
rriuos duo milia. Et dum sarracem credebant securit̾ stare
Exclamando turpinus ⁊ alii irrucrũt suꝑ eds. Et illi de
caslario siłr uenerũt ibi. Et tuxpinꝰ in ymis ictilꝰ mahu¬
nietũ regem gironde.⁊ illo pͣlio fuerunt mortui septẽ
milia sarracenoꝵ.Et t̾pinꝯ amisit. cce. qui fucrũt scpulti
apud caslarium. Mea om̃s alii sarraceni dederũt t̾ga fuge
alii ꝑ montes.alii undecũq pot̾ant. sequela durauit
cartassona cũ.ccc. mililii ⁊ septem nuilia pedicũ uolens suc¬

Expanded text:
ni et apud Montem Bressorum transierunt Urbionem et archibalistaret apud Rotam Bovinam transierunt usque ad Alsonem et ibi suntarchiepiscopus ait Karolo: «Domine, si vobis placet, ego ibo ad eos». «Ex parte Dei eatis», ait Karolus. Et iverunt secum X milia milites et mille archibalistarii et X milia pedites et circa horam vesperarum transierunt †rodetum† et per cumbam de Buisa apud Alsonem. Et Turpinus misit III milia de suis apud Caunetas et apud Rivos duo milia et, dum Sarraceni credebant securiter stare, exclamando Turpinus et alii irruerunt super eos et illi de Caslario similiter venerunt ibi. Et Turpinus in primis ictibus Mahit, regem Gironde, et in illo prelio fuerunt mortui VII milia Sarracenorum et Turpinus amisit CCC, qui fuerunt sepulti apud Caslarium. Postea omnes alii Sarraceni dederunt terga fuge, alii per montes, alii undecumque poterant. Sequela duravit Carcassona cum CCC militibus et septem milia peditum volens suc
Abbreviated transcription (Latin):
noluit ꝙ hedificato et consecratõ monast̾ii bẽ ⁊ głiose u̾gtis
nslnr trasse. et pͣlia que foat in capt̾oe carcassone ac narbone
ot liioni peuitus nocradent. et iteo suo iurato scͥptori noĩe
fllonu ia. pcepit ut omĩ fłitate rrinoca totam ystoriam insꝙͥ¬
is irdigutt. qui ꝓut meliꝯ potuit p̾epto ip̃ius olediuut qͥ¬
p stoxia antiquata littatura et fere cestructa ĩ libioꝵ itposito¬
rio ai moastni dẽ hionast̾i fuit inuenta. qua ystoriata ad
istanciam ⁊ p̃cum unri ren̾abilis di gra bnaroi albis ⁊ cccia
ouentus tã moast̾ii. beata d̾i genitte maria idimi inte lacuris
ybis eg̃s paduana conposu ꝓãt mei possibłitas fuit aͣnsla¬
tare pͥncipũ faciens in ip̃o ystorie pͥmordio. que captacar
nando gͥ karplus magnus cepit aiuiratẽ carcassone n
eurs cuptr̃e msta mala sustinuit. ⁊ młtos iuros nobues
ibi am̃isit. et cam du ibi stestit donee diuma poce̾cia inspuee
iudit turros ũsus ex̾citum inclinar. T̃ unc agnouit ꝙ gr̃¬

Expanded text:
edificatio et consecratio monasterii beate et gloriose Virginis Marie Crasse et prelia, que fecit in capcione Carcassone ac Narbone, oblivioni penitus non traderentur. Et ideo suo iurato scriptori, nomine Filomena, precepit, ut omni falsitate remota totam ystoriam in scriptis redigeret, qui, prout melius potuit, precepto ipsius obedivit; que ystoria antiquata litteratura et fere destructa in librorum repositorio dicti monasterii fuit inventa. Quam ystoriam ad instanciaentus dicti monasterii beata Dei genitrice Maria adiuvante latinis verbis ego Paduanus conposui, prout mei possibilitas fuit translatare, principium faciens in ipso ystorie primordio, que capta CarQuando igitur Karolus Magnus cepit civitatem Carcassone, in cuius captione multa mala sustinuit et multos viros nobiles ibi amisit, et tamdiu ibi stetit, donec divina potencia inspirante vidit turres versus exercitum inclinari, tunc cognovit,
Abbreviated transcription (Latin):
est dix̃ t̾pimis. Et uanuerũt Rob̾tum magr̃m opis ⁊ diũ¬
unt ei ꝙ fac̾et campanile.et ẜret .xx. brachias in altum
et c̾eut ibi .xx. fenestit. ut sono camiranaꝵ melis audixetur
et due alie ꝑue fenestre. ¶ Et loc ita dictato ⁊ ostenso robto
et ꝙ ct̃ pontem hedificaret in orbione. iecesẜnnt oms et
iueriuit comestum. Celebrata ⁊ ꝑacta comestione fucrunt
conggati. Et karolus ait.qualit̾ faacinꝰ de alle: Et comes
pictauiensis ait. Dñe hic est quidã ꝯsang̾neus m̃s miles

Expanded text:
est», dixit Turpinus. Et vocaverunt Robertum, magistrum operis, et dixerunt ei, quod faceret campanile et haberet XX brachiatas in altum et essent ibi XX fenestre, ut sonus campanarum melius audiretur, et due alie parve fenestre. Et hoc ita dictato et ostenso Roberto et quod etiam pontem hedificaret in Orbione, recesserunt omnes et iverunt comestum. Celebrata et peracta comestione fuerunt congregati et Karolus ait: «Qualiter faciemus de abbate?» Et comes Pictaviensis ait: «Domine, hic est quidam consanguineus meus, miles
Abbreviated transcription (Latin):
et de illis partibꝰ. ¶ Et dum caplle hedificabantur.⁊ inserra
rulea apud montem. icutũ collocauerũt suatentoria et
gauduii magnũ fuit intoto ex̃atu karoli. dẽ aduentu eoꝵ¬
Et ipe met karolus uenit ad cos ap̃ montẽ acutum ꝯgandens
eis. Et ip̃i erant.xl.milia. ⁊ adduxunt tam sarracenos quã
sarracenas plusqu̾a duo milia. ⁊ septiugentos infantes ibus¬
de cecero. Et karolus ⁊ om̃s hx muabłr appbauer̃t ⁊ ibiden
hedificauerunt moast̾ium ad honorẽ sci uincent. ⁊ karolo
dedit indumeuta oñiba baptizatis.⁊ bladum ad comedendũ
et. ad seĩandũ. et p̾cepit eos ut laborarent de ceto ⁊ eẽnt bomi
tingesimo.lxxxi. hoc fã. Redut karolus adħitacłia hr mita¬
roli dedit bndõom suam om̃ilii. Et karolus p̃cepit chome ⁊ here¬
ꝯsueta comestione comederet libent᷑. s carnes nec uinũ nõ ie¬
cipent.⁊ ad ħ non potuerũt indua nisi ad ultimũ qũ dũs ppͣ

Expanded text:
et de illis partibus. Et dum capelle hedificabantur, venerunt et de illis partibus. Et dum capelle hedificabantur, venerunt et in Serra Rubea apud Montem Acutum collocaverunt sua tentoria et gaudium magnum fuit in toto exercitu Karoli de adventu eorEt ipsemet Karolus venit ad eos apud Montem Acutum congaudens eis et ipsi erant XL milia et adduxerunt tam Sarracenos quam Sarracenas plus quam duo milia et septingentos infantes in bresde cetero. Et Karolus et omnes hoc mirabiliter approbaverunt et ibidem hedificaverunt monasterium ad honorem Sancti Vincentii, et Karolus dedit indumenta omnibus baptizatis et bladum ad comedendum et ad seminandum et precepit eis, ut laborarent de cetero et essent bonitingentesimo LXXXXI°. Hoc facto rediit Karolus ad habitaculum heremitaroli dedit benedictionem suam omnibus, et Karolus precepit Thome et hereecum de consueta comestione comederent libenter, sed carnes nec vinum non reciperent; et ad hoc non potuerunt induci nisi ad ultimum, quando domin
Abbreviated transcription (Latin):
ad honorẽ sc̃ b̃naĩ.⁊ ex̾ctus ⁊ secietas sua tenuit usq ad cortal¬
lum. Allus sãdionisii. qui h̃nit in scraetate sua .x. abbates. et
plusqua.xxx. milia hoĩes fecit suã capplłam inquadã scita ibi
ae ad honoir̃ sc̃ dyonisii. Abbas maioris mcãstii qui fuit unꝰ
de .uii.dormientilii frait suã caplsam in quod̾a lab de quo cotũ
ex̾citum pot̾at uideie ad honorẽ scĩ. Martini. Abbas scl ioħ̾is de
angelerio fec̾ suã caplłam inquadã cumba ad honorẽ scĩ ioh̃is.
Rotoland ut custodiret ex̃citum fecit suã forciam apud cas¬
apͥ nausam.⁊ fec̾unt ibi moa̾st̾ium sci Michaelis.⁊ sc̃as reli¬
scĩ laurẽcii. Epr pictauensis fecit maãst̾ium scẽ mͦi de palatõ
S̃ ante ꝙͣ karolus exiuiss carcassonã. Augeriꝰ ad auensis. ⁊
uint iuicuta ihoĩes ⁊ feminas ⁊ infantes captos secũ duxe¬
rnt.⁊ p̃dam infinitã ꝙͣ habuerũt tam de gerunda qͣ de helua

Expanded text:
 Benedicti et exercitus et societas sua tenuit usque ad Cortallum. Abbas Sancti Dionisii, qui habuit in societate sua X abbates et plus quam XXX milia homines, fecit suam capellam in quadam serra ibi prope ad honorem Sancti Dionisii. Abbas Maioris Monasterii, qui fuit unus de VII dormientibus, fecit suam capellam in quodam loco, de quo totum exercitum poterat videre, ad honorem Sancti Martini. Abbas Sancti Iohannis de Angelerio fecit suam capellam in quadam cumba ad honorem Sancti Iohannis. Rotolandus, ut custodiret exercitum, fecit suam forciam apud Casapud Nausam et fecerunt ibi monasterium Sancti Michaelis et sanctas reliSancti Laurencii; episcopus Pictavensis fecit monasterium Sancte Marie de Palatio. Sed antequam Karolus exivisset Carcassonam, Augerius Adanensis et runt iumenta et homines et feminas et infantes captos secum duxerunt et predam infinitam, quam habuerunt tam de Gerunda quam de Helna
Abbreviated transcription (Latin):
eteua filii pdiosissimi possinꝯ ẜuicio comorau.t earo¬
sus uit thome dimitatis ista ulba ⁊ asbaciam amore mei
neg uiut ꝙ nulo modo eam ircipet. comseꝙ ter curputus
et rotolandet oñs ali nobiles ratauerũt euauut cilt
irtigtti et utm cam refutauit. ¶Tunc totus exitus cla¬
mauit ꝙ ui ponetur inkathedra. et ꝙ albas eẽt uellet
nollet At ille niag acniag̾ clamauit.deũ ⁊ sem retui

Expanded text:
et eius filii preciosissimi possimus servicio comorari». Et Karolus ait Thome: «Dimitatis ista verba et abbaciam amore mei negavit, quod nullo modo eam reciperet. Consequenter Turpinus et Rotolandus et omnes alii nobiles rogaveiterum eam refutavit. Tunc totus exercitus clamavit, quod vi poneretur in kathedra et quod abbas esset, vellet nollet. At ille magis ac magis clamavit, Deum et Sanctum Petrum
Abbreviated transcription (Latin):
cantair. Et helias inpͥmis ictibꝰ int̾fecit regem quonde. Et
quil eor .lx̃. moãchoꝵ. inyͥmis ictiba unũ milice̾ uit̾feat. dor¬
tea uen̾unt alii moachi ⁊ satellites cum eis. Et inplano sci
antee fuit torneamentũ maximũ. Adultimũ sarraceui fuc¬
nunt deuicti. Et fugerunt usq ad cortallum ⁊ ꝑmontes
et colles quil euasit ꝓ ut ciciꝰ potuit illa hora. et fuerũt
in illo p̾lio int̾fecti septingenti de sarracenis ⁊ coꝵ fuga.
nsq ad mielam sñ dubio non cessauit. ¶ Et tũc rex baith¬
ualet dimidiũ glandis ex quo isti hoĩes nigri ita ulit̾ nos
de dissemꝰ.⁊ qr nox fuit helias noluit tͣnsur uiclã. s cum
sius saciis ⁊ lucro maximo ad moãsti̾umĩ columes udier
et nõ amniẜunt in toto p̃lo uͥxxx. satlłices quos aps̃ san
iucrastinũ ulsam spem scauitatis ħntes donec om̃s helnã

Expanded text:
cantare». Et Helyas in primis ictibus interfecit regem Gironde, et cantare». Et Helyas in primis ictibus interfecit regem Gironde, et quilibet eorum LX monachorum in primis ictibus unum militem interfecit. Postea venerunt alii monachi et satellites cum eis. Et in plano Sancti Andree fuit torneamentum maximum. Ad ultimum Sarraceni fuerunt devicti et fugerunt usque ad Cortallum; et per montes et colles quilibet evasit, prout cicius potuit illa hora. Et fuerunt in illo prelio interfecti septingenti de Sarracenis, et eorum fuga usque ad Nielam sine dubio non cessavit. Et tunc rex Barchimetus non valet dimidium glandis, ex quo isti homines nigri ita viriliter nos dedissemus». Et quia nox fuit, Helyas noluit transire Nielam sed cum suis sociis et lucro maximo ad monasterium incolumes redierunt. Et non amiserunt in toto prelio nisi XXX satellites, quos apud Sanctum in crastinum, nullam spem securitatis habentes, donec omnes Helnam
Abbreviated transcription (Latin):
int̾ se p̾liati sũt. ⁊ fuerũt ibi mortui plusqua .c. ¶ Rosta
mornderũt ħitałm ⁊ adhuc erant młtiuntꝰ de sairacenis
qui u̾tute di iediance nescierunt ad ostiu ndur. et fue¬
nint ꝯbusti ibi. c. nuño. quoꝵ aĩas dẏa.ad inferuũ decule¬
runt. Et flaute uento marĩo nec carbones nec ciu̾es nec
integrtate fuerũt oñs sauaicem mirabłr stupeftĩ. S ex
quo creator oñimeoꝵ aĩas ab igne mextingibli libauit.
noluit ꝙ mat̾illis ignis corꝑa coꝵ in aliquo tangeret
caueuit campaneas. et quidam de cunib clamauenis. et
erant.c.xl. satellites.⁊.c.xi. duo monachi. et posucuũt in
qual tuni .s̾. satellices. Et maĩchi om̃s armauerũt se. et
ascenderũt cquos. Et helias cum. bẽ. atmatis tͣnsunt orbio¬
nem. Int̾ quos fuit quidã mõachus raydulpbus noĩe de no¬
bili gen̾e ortus qui gauden de p̾lio ait siuis sociis. kami so¬
cii.Meliꝰ est incentuplũ pugnare quã psalc̾ium legere aut

Expanded text:
inter se preliati sunt et fuerunt ibi mortui plus quam C. Postea incenderunt habitaculum et adhuc erant multi intus de Sarracenis, qui virtute Dei mediante nescierunt ad ostium redire, et fuerunt combusti ibi C numero, quorum animas dyaboli ad infernum detulerunt. Et flante vento maximo nec carbones nec cineres nec integritate fuerunt omnes Sarraceni mirabiliter stupefacti. Sed ex quo Creator omnium eorum animas ab igne inextinguibili liberavit, noluit, quod materialis ignis corpora eorum in aliquo tangeret,saverunt campanas et quidam de turribus clamaverunt. Et erant CXL satellites et CXX duo monachi et posuerunt in qualibet turri V satellites et monachi omnes armaverunt se et ascenderunt equos. Et Helyas cum LX armatis transivit Orbionem, inter quos fuit quidam monachus, Raydulphus nomine, de nobili genere ortus, qui gaudens de prelio ait suis sociis: «Karissimi socii, melius est in centuplum pugnare quam psalterium legere aut
Abbreviated transcription (Latin):
cius potĩmꝰ resitanuir. Et sic ꝯg̾ati ceꝑunt fugum. s:
añ ꝙ̃ fuissent ad riũu melle. Amisit maciliꝰ de suis .xui.
muilia. Et rocolanda pussit ibi ꝙ̃dani negem.D̾aldr agum
tanta tenebirsitas ac si nox ess nigtirima sĩc erat. Et añ
t̾ciam in crastimĩ inplano rossolionis fucrũt. Et ibi fec̾unt
plium. et itm̃a fuit marciliꝯ deuictꝰ ⁊ amisit ibi.lxͣx. milĩ
de suis̃ et karolo nõ uisi q̃dringentos̃ milites ibi. Et fuit

Expanded text:
icius poterimus, revertamur». Et sic congregati ceperunt fugam. Sed icius poterimus, revertamur». Et sic congregati ceperunt fugam. Sed antequam fuissent ad rivum Nielle, amisit Marcilius de suis XVI milia; et Rotolandus percussit ibi quendam regem Baldragum ntanta tenebrositas, ac si nox esset nigerrima, sicut erat. Et ante terciam in crastinum in plano Rosellionis fuerunt. Et ibi fecerunt prelium et iterum fuit Marcilius devictus et amisit ibi LXX milia de suis et Karolus non nisi quadringentos milites ibi; et fuit
Abbreviated transcription (Latin):
bunt ꝓculdubio sine mora. ¶ Karolus hoc audiens ait. pr̃
tabam ultĩꝰ ħre p̃lium. Et si modo o me pliari. t̾ͥhumpbũ
rolus dixit om̃ibii. Necedaniꝰ abisto lao ⁊ comedamꝰ aliꝙͣ.
poca ascendatis equos ⁊ montes ⁊ gardas undiq capiatis
Rob̾to p̃cepit ut quiesceret. Nondum cũ nulites kauili
oquos ascenderant ꝙ aistodes rrupis gilerie ⁊ uille brciaĩs
cepunt bucnare ⁊ clamair. Et marlius ĩꝯtinentisieuaĩt.
xeyit in ralle iulle brcais mille bestias. et int̾feat ibi .c.
hoĩes. ¶ Et karolus et cotus cẽcitus dum fucrũs muniti
merũt uersus eos. Et dum fuerũt ap̃ serram Rubram. Roco¬
landꝯ buanauit cornusuuĩ. Et mairiliꝯ ha audiens ⁊ aliiqͥ
cimuerũt iulte. Et ꝯg̾gauerũt suos. Et fernegando de na¬
zarea. ait maitilio. Dñc ex quo rotholanda est ħ. si cc̾ma
qͣtuortaut non possem ͦ łustin̾e. s absq decinento ꝓ ut a¬

Expanded text:
bunt proculdubio sine mora. Karolus hoc audiens ait: «Pater bunt proculdubio sine mora. Karolus hoc audiens ait: «Pater tabam ulterius habere prelium et, si modo oportet me preliari, triumphum rolus dixit omnibus: «Recedamus ab isto loco et comedamus aliquid; postea ascendatis equos et montes et gardas undique capiatis, Roberto precepit, ut quiesceret. Nondum tamen milites Karoli equos ascenderant, quod custodes Rupis Gilerie et Ville Bercianis ceperunt bucinare et clamare. Et Marcilius incontinenti sicut venit, cepit in valle Ville Bercianis mille bestias et interfecit ibi centum homines. Et Karolus et totus exercitus, dum fuerunt muniti, iverunt versus eos. Et dum fuerunt apud Serram Rubeam, Rotolandus bucinavit cornu suum. Et Marcilius hoc audiens et alii, qui timuerunt valde et congregaverunt suos. Et Fernegandus de Nazarea ait Marcilio: «Domine, ex quo Rotolandus est hic, si essemus quatuor tanti, non possemus eos sustinere; sed absque detrimento, prout c
Abbreviated transcription (Latin):
oiuiti mo̾astĩo eẽt albas de nobili gen̾e bonꝰ ⁊ stremiug
in aris. qui saiat dair expendere mauuleuare ⁊ baratare.
et b̾n se ħre in lracura ⁊ moribo ⁊ astuciap̾nunitꝰ. ⁊ om̃s u¬
nanunt᷑ ꝯcesẜunt. ¶ Et dum de elccc̾e cc̾tarent. rob̾tus
te rossilione uenit ami.xxx. militibꝰ. quoꝵ .x.erant for¬
tit᷑ nulũati. narrans eis ꝙ marciliꝰ eiecerat eos de rossĩ¬
lione.⁊ om̃s alios xͥanos int̾fec̾at. ⁊ totam tr̃am inpuria¬
rũ ⁊ rossilioĩs recuꝑau̾at. Minans kauolo ⁊ onũlii alus.
ꝙ mortẽ suoꝵ omiũ que apud narbonam fr̃a sunt audelif
rindicaret. p̃te̾a narrauit cis ꝙ p̃lium fecit cum eis ĩ pra¬
tis pediliani. ⁊ fuerũt ibi int̾fecti .uii. milia xͥani. ⁊ qͣtuortati
de sarracenis. Ad ultimũ fuit. xuictus nec miꝵ. qũ cũmar¬
cilio erant.Ec̃c. Milia inequis ⁊ nõ nisi .xxx. euaserunt. et
ꝑ totam noctem eum fugauerunt. Et afẜunt ꝙ eiun uide¬

Expanded text:
iviti monasterio esset abbas de nobili genere, bonus et strenuus in armis, qui sciat dare, expendere, manulevare et baratare et bene se habere in literatura et moribus, et astutia premunitus. Et omnes unanimiter concesserunt. Et dum de electione tractarent, Robertus de Rossilione venit cum XXX militibus, quorum X erant fortiter vulnerati, narrans eis, quod Marcilius eiecerat eos de Rossilione et omnes alios christianos interfecerat et totam terram Impuriarum et Rossilionis recuperaverat, minans Karolo et omnibus aliis, quod mortem suorum omnium, que apud Narbonam facta fuit, crudeliter vindicaret. Preterea narravit eis, quod prelium fecit cum eis in Pratis Pediliani et fuerunt ibi interfecti VII milia christiani et quatuor tanti de Sarracenis; ad ultimum fuit devictus; nec mirum, quoniam cum Marcilio erant CCC milia in equis, et non nisi XXX evaserunt et per totam noctem eum fugaverunt et asserunt, quod eum vide
Abbreviated transcription (Latin):
ticie ⁊ omĩ bonitate ⁊ fidelitate muniti. bn satis ꝙ dĩ adiuto¬
rio atq urĩ ex quo exiuimꝰ franciam.xxͣ. mãastĩa hedifica¬
ri. s. mõachi om̃s de nobili gn̾e ꝓcairati hynorifice ⁊ inhundã¬
ciam oĩum nocioꝵ aratori oĩum famłant᷑. Et istud erit.xxͫ.
et nos dibimus ei tet pessõnes qd om̃s ibi habitantes lo¬
uonifice et bn pofinnt ꝓmañe. Et locus est tam sc̃s ⁊ tot
uat ibrcreliqnie ꝙ ab omuilis d iunuentiba honorari. Et cul

Expanded text:
ticie et omni bonitate et fidelitate muniti, bene scitis, quod Dei adiutoticie et omni bonitate et fidelitate muniti, bene scitis, quod Dei adiutorio atque vestri, ex quo exivimus Franciam, XX monasteria hedificari C monachi, omiorum Creatori omnium famulantur; et istud erit XXI.,Et nos dabimus ei tot possessiones, quod omnes ibi habitantes honorifice et bene poterunt permanere. Et locus est tam sanctus et tot sunt ibi reliquie, quod ab omnibus debet viventibus honorari. Et cum
Abbreviated transcription (Latin):
foramĩe misit ꝙͣ płimas reliquias ⁊ clausit foramẽ. Postea
ascendit suꝑ duias fenestras suꝑ cormu suꝑ altare. ⁊ dñs pp̃ de¬
dit ei unam pixidem fr̃am do auo ⁊ argento ĩ uolutã in qua¬
dum bursa s̾piura. In pixide erant de capillis bẽ uugĩs. ⁊ t̾rmꝰ
posuit deam pixidem in doõ foramine ⁊ alias itliquias.run.
dionisii ⁊ sã sampsonis sacñimi. ⁊ clausit illud ⁊ mea desãdit.
Ot iuicapud altaie scĩ andree ⁊ inquodam foram̃e in aichu
posuit reliquiaꝰ scĩ sebastiaui. ¶ Postea inaltanbĩ petii
posuit decisdem ⁊ et̾ sci mauricii. ¶ Uoe fcõ fẽcunt camiranas
pulsari. Et dñs ppͣ.celebrauit missam. Missa celebrata suam
b̃ndcom omilii contulit dicens om̃ibo ut ꝯgentur meliores
et nobłiores ⁊ eligant alłem. et om̃s ꝯcesser̃t dice̾tes unani¬
miter fiat fiat.
songgatis om̃ili nobłioril tam clias qua laycis. Karola
suũ ẜmone̾ ꝓtulit inbunc modũ. uini fideles ailtores uis¬

Expanded text:
s reliquias et clausit foramen. Postea ascendit inter duas fenestras in cornu super altare, et dominus papa dedit ei unam pixidem factam de auro et argento involutam in quadam bursa purpurea; in pixide erant de capillis beate Virginis et Turpinus posuit dictam pixidem in dicto foramine et alias reliquias i Saturnini et clausit illud. Et postea descendit et ivit apud altare Sancti Andree et in quodam foramine in archu posuit reliquias Sancti Sebastiani. Postea in altari Beati Petri posuit de eisdem et etiam Sancti Mauricii. Hoc facto fecerunt campanas pulsari et dominus papa celebravit missam; missa celebrata suam benedictionem omnibus contulit dicens omnibus, ut congregentur meliores et nobiliores et eligant abbatem, et omnes concesserunt dicentes unanimiter: «Fiat, fiat». Congregatis omnibus nobisuum sermonem protulit in hunc modum: «Viri fideles, cultores ius
Abbreviated transcription (Latin):
banilo .ri.troite ⁊ ddit eas chome. et turpunꝰ firgit eas nͥrm̃t
sup̃ unulapiam. Et dixit ꝙ nacaietur locus iste de cet̾o petra
fixa. ⁊ baiulo placuit ⁊ omibꝰ noĩatõlaa. ¶Facta comestic̃
nieruit apus cassam. ⁊ oñs ꝑietes erant tuc fãi ⁊ trales ẽs
pperate. Et rotolanda ⁊ om̃s alii milites eleuauerũt om̃s tra
dictii pea fuit totum moast̾ium cooptum. postea karol.
fecit om̃s ꝑietro depingere. ¶ Uoc fcõ dñs pp. ỹrep̃ omib
archiep̃is cr̃is abb̾iba ⁊ aliis p̾latis ut ad houortmn łe u̾gĩs
q m hac ꝯcessit. s curpinus ait. Dñc pp̃. nunquid melio erit

Expanded text:
Karolo XI troite et dedit eas Thome et Turpinus fregit eas ipsemet Karolo XI troite et dedit eas Thome et Turpinus fregit eas ipsemet supra unum lapidem et dixit, quod vocaretur locus iste de cetero Petra Fixa, et Karolo placuit et omnibus nominatio loci. Facta comestione iverunt apud Crassam et omnes parietes erant tunc facti et trabes omnes preparate. Et Rotolandus et omnes alii milites elevaverunt omnes trabes n tribus diebus postea fuit totum monasterium coopertum. Postea Karolus fecit omnes parietes depingere. Hoc facto dominus papa precepit omnibus archiequilibet hoc concessit. Sed Turpinus ait: «Domine papa, numquid mel
Abbreviated transcription (Latin):
karolus fecit ibi ꝑantentoria sua ⁊ canas ⁊ om̃s ałi si¬
milit̾ iux̃ eum. et tuxpinus p̾cepit magr̃is ut opꝰ pparẽt
et oĩa b̾̃n ⁊ ꝯgiue fac̾ent. Et dum fuersit apud mirashas:
natores karoli addux̾unt. ccc. bestias saluaticas. et karo¬
lus feat illa die tͥa milia milites qui om̃s erant filii ni¬
licum.⁊ õĩb contulit equos ⁊ palaficdos ⁊ oĩa qłiecũq
erant eis nocia. ⁊cinde misit eos apud crassam ad missã
audiendã.⁊ quil eoꝵ optulit unũ bisantũ.Et amoit illo¬
rũ karolꝯ fecit magnũ ꝯuiuiũ. Nam inquol capite pła¬
ni de miralbis fect unũ lapidem erigere. ⁊ ille u̾sus cras¬
sam eleuetur suꝑ t̾ram tres pedes ⁊ dimidiũ. alt .s. Et ris¬
co engelerius mensurauit longitudĩem. ab unolapite.ad
aliuimi. ⁊ inueuit ibi.C.xxx.brachias ⁊ ibi posueit mapas
ꝓ totum. Et thomas ueuit et comedic ibi cum karulo.
si quia dies sabbati crlt non comedi t carnes. Et erant date

Expanded text:
omnes alii similiter iuxta eum. Et Turpinus precepit magistris, ut opus properarent et omnia bene et congrue facerent. Et dum fuerunt apud Miralhas, natores Karoli adduxerunt CCC bestias salvaticas, et Karolus fecit illa die tria milia milites, qui omnes erant filii militum, et omnibus contulit equos et palafredos et omnia, quecumque erant eis necessaria. Deinde misit eos apud Crassam ad missam audiendam et quilibet eorum optulit unum bisantum, et amore illorum Karolus fecit magnum convivium. Nam in quolibet capite plani de Miralhis fecit unum lapidem erigere et mandavit, quod ille versus Crassam elevetur super terram III pedes et dimidium, alter quinque. Et Vasco Engelerius mensuravit longitudinem ab uno lapide ad alium et invenit CXXX brachias et ibi posuerunt mapas per totum. Et Thomas venit et comedit ibi cum Karolo; sed quia dies sabbati erat, non comedebat carnes; et erant date
Abbreviated transcription (Latin):
olobrm inquodã monte in quo marmores st̃ infunti. Et
dum istaq̃iriet. piat fumũ ĩ ualle quadã añ se. et q̃siuit a sar¬
raceno si erant. aliqui ħitatores in loco illo ubi fumꝰ erat. Et
satracenꝯ poudit. ꝙ uallis illa uocabat᷑ macra qr narbonẽsꝙ
tale ei nom̃ inpositerunt. s ab aliis antea uallis uallica nũ¬
cpabat᷑. Et uocat᷑ iõ macra. qr xẜ. anni sũt elapsi ꝙ septem
hoios degunt ibi ⁊ sunt ngri ⁊ pilosi bestiales ⁊ ica macri qd
fero ercunt. a figura hoĩnũ ⁊ nõ comedẽt nͥ miliũ ⁊ falbas
et caules ⁊ alias herbas. igiestes ⁊ nemini fuciũt neq lonũ
re malũ. Et ideo qr tales sũt uallis macra ab on.ila nũcupa¬
tur ⁊ in domiciliũ eoꝵ est ille fum. ¶ Archiꝙ̃s dumn ista.
auduit fuit gauisa qũa płimũ et rede̾roit grates deo. Et
intim nẽ met karola dimisso ex̾citu in quot i plano.⁊ c̃ eo

Expanded text:
Colobram in quodam monte, in quo marmores sunt infiniti». Et Colobram in quodam monte, in quo marmores sunt infiniti». Et dum ista quereret, vidit fumum in valle quadam ante se et quesivit a Sarraceno, si erant aliqui habitatores in loco illo, ubi fumus erat. Et Sarracenus respondit, quod vallis illa vocabatur Macra, quia Narbonenses tale ei nomen imposuerunt; sed ab aliis antea Vallis Vallica nuncupabatur et vocatur ideo Macra, quia XX anni sunt elapsi, quod septem homines degunt ibi et sunt nigri et pilosi, bestiales et ita macri, quod fere exeunt a figura hominum et non comedunt nisi milium et fabas et caules et alias herbas agrestes et nemini faciunt neque bonum neque malum; et ideo quia tales sunt, vallis Macra ab omnibus nuncupatur, et in domicilio eorum est ille fumus. Archiepiscopus dum ista audivit, fuit gavisus quam plurimum et reddidit grates Deo. Et interim ipsemet Karolus dimisso exercitu in quodam plano et cum eo