comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tenebrasas conscientias . In calamo qui foris nitidus : intus ẽ
uacuus simula trices : In lacis humectibus : lasciu asi mollesq
mentes insinuans: Dicit reuertar indoonuor oieao ut¬
de giui Timendus est iste uersiculus non & ponendus :
neculpa quam in nob̵ &tinctam credebamus ꝑ incuriã nos¬
uacantes opprimat: Et cuouenerit iniuerut seopis oun¬
datao Hoc estgr̃a baptis matis a peccatoꝵ labe castigatam
sed nulla boni operis industriã cumulatã. Vnde bene
matheus hanedomũ uec cantẽ scopis mundatã atq ornatã
dicit inuentam. Mundatam uidelic& a uicus prstins
ꝑlaptis mum. uacantem: abonir astib ꝑ neglegentiã. Orsa¬
tam : simulatis uirtutibus ꝑ hȩ. pocrisim et tuac uadit
etad suont septemalios Sp̃s ne quiones se. et iuexes¬
Si hasitatt ibi: Perseptem malos sp̃s uniuersa uitia
designat : Quȩcumqi enim post baptis ma siue prauitas
her&ica seumundana cupiditas arripuit. moxomniũ

Expanded text:
tenebrosas conscientias; in calamo, qui foris nitidus, intus est tenebrosas conscientias; in calamo, qui foris nitidus, intus est vacuus, simulatrices; in locis humentibus, lascivas mollesque mentes insinuans. Tunc dicit, Revertar in domum meam, unde exivi. Timendus est iste versiculus, non exponendus, ne culpa quam in nobvacantes opprimat Et cum venerit, invenit scopis mundatam. Hoc est, gratia baptismatis a peccatorum labe castigatam, sed nulla boni operis industria cumulatam. Unde bene Matthaeus hanc domum vacantem, scopis mundatam atque ornatam dicit inventam: mundatam videlicet a vitiis pristinis per baptismum, vacantem a bonis actibus per negligentiam, ornatam simulatis virtutibus per hypocrisim. Et tunc vadit et assumit septem alios spiritus nequiores se, et ingressi habitant ibi. Per septem malos spiritus universa vitia designat. Quemcunque enim post baptisma sive pravitas haeretica, seu mundana cupiditas arripuit, mox omnium
Abbreviated transcription (Latin):
simpliciter intelligi possit dñs hȩc ad distinctionẽ ope¬
rum suorum & satane operum adiunxisse qđ scilic&
ipse semꝑ polluta mundare. Satanas uero munda¬
ta grauioribus festin& adtaminare sordib: Tamen &
deher&ico quolib& uł scismatico uł &iam malo catho¬
lico potest non in conuenient̃ accipi. De quo tẽprbaptis¬
matis spr inmundus qui prius in eo abitauerat ad con¬
fessione catholicȩ sidȩi abrenuntiationemq conuersa¬
tionis eiciatur lacaq in a quosa ꝑag&: id est corda fideliũ
quȩ inmollitie fluxe cogitationis &x purgata sint calli¬
dus insidiator &plor&. Siquosibi forte suos nequitiae
gressus sigere possit sed benedicitur quaerens reguiẽ
et uoninueniens. Qui castas mentes effugiens in solo
diabolus corde prauorum. Erat ã sibi pocest in uenire
quietem : Vnde deillo d̃s subumbra inquid dormit
in secr&o calami & in locis humestibus. Inumbra uidelic&

Expanded text:
simpliciter intelligi possit, Dominum haec ad distinctionesimpliciter intelligi possit, Dominum haec ad distinctionem suorum et Satanae operum, adjunxisse. Quod scilicet ipse semper polluta mundare, Satanas vero mundata gravioribus festinet contaminare sordibus, tamen et de haeretico quolibet, vel schismatico, vel etiam malo catholico potest non inconvenienter accipi. De quo, tempore baptismatis, spiritus immundus, qui prius in eo habitaverat, ad confessionem catholicae fidei, abrenuntiationem conversationis, ejiciatur; locaque inaquosa peragret, id est, corda fidelium, quae a mollitie fluxae cogitationis expurgata sint, callidus insidiator exploret, si quos ibi forte suos nequitiae gressus figere possit, sed bene dicitet non invenit. Quia castas mentes effugiens in solo diabolus corde pravorum gratam sibi potest invenire requiem. Unde de illo Dominus: Sub umbra, inquit, dormit in secreto calami, et locis humentibus . In umbra videlicet
Abbreviated transcription (Latin):
De ipso quippe scriptum ẽ qđ potestatem habeat mortis
Intratergo domumfortis. Idẽ in suo dominatu habentis
genus humanum : & prius alligat eum. Idest eius coher¬
c& & coib& potestatem. Notestatis suȩ fortiorib: uincu¬
lis siceripit uasa eius quaȩ cumq p̃destinauit eripere
ab eius liberans potestatem : ut illo non in pediente cre¬
dant in istum libera uoluntate : QuiNon est mecũ ad¬
uer suoone est. & qui non colligit mecuordis ꝑ git:
Vom put& quis quam deher&icis dictum & scis maticis quã¬
quam & itahȩc suꝑ fluo possit intelligi. Sed & consequen¬
tibus. textuq sermonis adiabolum refertur & quod non
possint opera saluatoris behel tebub operib: conparari:¬
lle cupit animas hominum tenere captiuas : dñs liberare :
llep̃ dicat idola: hic unius dĩ natitiam: Ille trahit ad uitia
hic aduirtutes reuocat: Cum inoiundus sp̃s &xierat
de homineaoulat perloca maeuosa: Quamuis

Expanded text:
De ipso quippe scriptum est: quod potestatem habeat mortis. De ipso quippe scriptum est: quod potestatem habeat mortis. Intrat ergo domum fortis, id est, in suo dominatu habentis genus humanum, et prius alligat eum, id est, ejus coercet et cohibet potestatem. Potestatis suae fortioribus vinculis, sic eripit vasa ejus, quaecunque praedestinavit eripere, ab ejus liberans potestate, ut illo non impediente, credant in istum libera voluntate. Qui non est mecum, adversum me est, et qui non colligit mecum, dispergit. Non putet quisquam de haereticis et schismaticis, quanquam et ita ex superfluo possit intelligi, sed ex consequentibus textuque sermonis, ad diabolum refertur. Et quod non possint opera Salvatoris Belzebub operibus comparari: ille cupit animas hominum tenere captivas, Dominus liberare: ille praedicat idola, hic unius Dei notitiam: ille trahit ad vitia hic ad virtutes revocat. Cum immundus spiritus exiret de homine, ambulabat per loca inaguosa. Quamvis
Abbreviated transcription (Latin):
qui escebat. unde & alibi princeps mundi uocatur. dicente
nit &iterum . Nunc princeps mundi eici&ur foras. De
quahic eiectione subiungitur: Si autem portior illo
super ueniens uicerit euo uniuersa aroa eius
aupenet in giusus conpiderat . & spolia eius distrasu¬
et: Deipo quippeloquitur qđ non cord fullige opera¬
tione quemad modum calumpniabantur. sed foctiori po¬
tentia uistor homines ademonio liberar&. Arma inquibus
male fortis ille confidebat astutiȩ doliquae sunt nequitiȩ spi¬
ritalis spolia uero eius : ipsi homines sunt ab eo decaepit : Quȩ
uictor xp̃s distribuit quod est insignȩ triumphantis : quia
captiuam ducens captiui tatem dedit dona hominibus
quosdam quidem a postolos. alios euangelistas. hos ꝓphe¬
taes: illos pastores ordinans & doctores : Intrat ergo in
domum fortis. Id est in hoc scło mortalium sub potestate
daboli : quantum ad ipsam mortemꝑtin& constitutum:

Expanded text:
quiescebat. Unde et alibi princeps mundi vocatur, dicente quiescebat. Unde et alibi princeps mundi vocatur, dicente et . Et iterum: Nunc princeps mundi ejicietur foras . De qua et hic ejectione subjungitur: Si autem fortior illo superveniens vicerit eum, universa arma ejus auferet in quibus confidebat, et spolia ejus distribuet. De seipso quippe loquitur, quod non concordi fallax operatione quemadmodum calumniabantur, sed fortiori potentia victor homines a daemonio liberaret. Arma in quibus male fortis ille confidebat, astutiae dolique sunt nequitiae spiritalis. Spolia vero ejus, ipsi homines sunt ab eo decepti. Quae victor Christus distribuit, quod est insigne triumpcaptivam ducens captivitatem, dedit dona hominibus, quosdam quidem apostolos, alios evangelistas, hos prophetas, illos pastores ordinans et doctores. Intrat ergo in domum fortis, id est, in hoc saeculum mortalium, sub potestate diaboli, quantum ad ipsam mortem pertinet, constitutum.
Abbreviated transcription (Latin):
quo & tabulae lapidȩȩ scriptȩ sunt in monte syna. Igitur¬
membrorum in equalitas cũ aedific& unitas corporis. aliter
in eodantur unicuiq ꝓpria siue hominum siue angeloꝵ
Innullis enim membris nr̃is magis appar& partitio quã indi¬
gitis quod aũt dix̃ ꝑuenit inuos regnumdĩ. Regnum dĩ
nunc dicit quodampnantur impii : & sideles depeccatis suis
ꝑpenitentiã nunc agentib: secernuntur. aliter regnum di
xp̃r est dequo a libi regnum dĩ intrauos est. Siue ueni& uob̵
regnum dĩ . Illud sublime solium : Vnde iohannes agebat
paenitentiam agite ad ꝓpinquauit enim regnum celorũ:
cumportis armatus cus todit atrium suuo itpacae
sunt ea quaepos sidet: F. ortem diabolum atriũ uero
illius: mundum qui inmaligno positus ẽ appellat: In quo
usq: ad saluatoris aduentum malepetcato patiebatur
imperio : quia cordib: insidelium sine ulla contra distione

Expanded text:
quo et tabulae lapidequo et tabulae lapidemembrorum inaequalitas, cum aedificet unitas corporis. Aliter,donorum, quae in eo dantur unicuique propria, sive hominum, sive angelorum, in nullis enim membris nostris magis apparet partitio quam in digitis. Quod autem dixit, pervenit in vos regnum Dei, regnum Dei nunc dicit, quo damnantur impii, et a fidelibus, de peccatis suis poenitentiam nunc agentibus, secernuntur. Aliter, regnum Dei Christus est, de quo alibi: Regnum Dei intra vos est, sive veniet vobis regnum Dei, illud sublime solium, unde Joannes aiebat: Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum. Cum fortis armatus custodit atrium suum, in pace sunt ea quae possidet. Fortem diabolum, atrium vero illius mundum, qui in maligno positus est, appellat, in quo usque ad Salvatoris adventum male pacato potiebatur imperio, quia in cordibus infidelium sine ulla contradictione
Abbreviated transcription (Latin):
conseii fuerant. Nihilse malorum artium ab onomagis¬
tro didicisse ut in principe demoniorum eicerent demo¬
nes. Ideo inquid ipsi iudicererunt ur̃i. Ideo inquid ipsi
ignobilia & contemptibilia huius mundi inquib: non
artifitiosa malignitas : sed scã simplicitas mea appar&:
Ipsi testes mei iudices ur̃i erunt. Aliter silios iudeorum
& orcistas gentis illius exmore signisicat : qui ad inuocatio¬
nem eiciebant demones . & coartat eos interrogatione
inquid demonum infiliis ur̃is dõ non de monib deputat᷑
Quare in me idem opurnon eandem habeat causam ÷ ergo
ipsi iudices ur̃i erunt. Non potestate : sed camparatione
Sumilli &pulsi onem demonum dõ adsignant : uos behelze¬
bub principem demo inorum: porRo SIINdiGito dĩ eicio
deoorua propecto ueruet in uos regnuoidĩ. Iste est
digitus quem consitentur & magi qui contra moxsen &
aaron faciebant dicenter digitus dĩ estiste. iste ẽ & digitus¬

Expanded text:
conscii fuerant, nihil se malorum artium a bono Magisconscii fuerant, nihil se malorum artium a bono Magistro didicisse, ut in principe daemoniorum ejicerent daemones. Ideo, inquit, ipsi judices erunt vestri. Ideo, inquit, ipsi ignobilia et contemptibilia hujus mundi, in quibus non artificiosa malignitas, sed sancta simplicitas mea apparet, ipsi testes mei, judices vestri erunt. Aliter, filios Judaeorum, exorcistas gentis illius ex more significat, qui ad invocationem ejiciebant daemones, et coarctat eos interrogatione inquit, daemonum in filiis vestris, Deo non daemonibus deputatur, quare in me idem opus non eamdem habeat causam. Ergo ipsi judices vestri erunt, non potestate, sed comparatione, dum illi expulsionem daemonum Deo assignant, vos Beelzebub principi daemoniorum. Porro, si in digito Dei ejicio daemonia, profecto pervenit in vos regnum Dei. Iste est digitus quem confitentur et magi, qui contra Moysen et Aaron signa faciebant, dicentes: Digitus Dei est iste ,
Abbreviated transcription (Latin):
Ergopatris & filii & sp̃r seĩ regnum non est diuisum quod
sine ulla contradictione non aliquo inpulsu desclandũ
sed ae terna stabilitate mansurum Sia utem &satanas
us guadicitis inẽ. el tegus eicereore demonra:A
Hocdicens &x ipsorum confessione uolebat intelligi qđ in cũ
non credendo in regno diaboli eẽ eligissent. qđ utiq ad¬
uersũ sediuisũ stare non poss& : Eligant ergo phiarisȩi quod
uoluerint si satanas satanan non potest eicere nihil con¬
tradñm qđ dicerent inuenire potuer̃. Siaut̃ potest : mul¬
tomagissibi prospiciant & recedant deregio eius quod
aduersum se diuisum stare non potest. Inquo aut dñr
ment adtendant qđ sequitur. Si autem ego iNBehelze¬
pus eicio deoionua. pilii ur̃i inguo eiciunt: ideo ipsi
iudices ur̃ierunt: Dixithoc utiq dediscipulissuis. Illi¬
us populi filiis quicerte discipuli dñi ihũ xp̃i bene sibi

Expanded text:
ergo Patris, et Filii et Spiritus sancti regnum non est divisum, quod ergo Patris, et Filii et Spiritus sancti regnum non est divisum, quod sine ulla contradictione non aliquo impulsu desolandum, sed aeterna est stabilitate mansurum. Si vero sanctae us? quia dicitis in Beelzebub ejicere me daemonia. Hoc dicens, ex eorum confessione volebat intelligi; quod in eum non credendo, in regno diaboli esse elegissent, quod utique adversum se divisum stare non posset. Eligant ergo Pharisaei quod voluerint, si Satanas Satanan non potest ejicere, nihil contra Dominum, quod dicerent invenire potuerunt, si autem potest, multo magis sibi prospiciant, et recedant de regno ejus, quod adversum se divisum stare non potest. In quo autem Doment, attendant quod sequitur: Si autem ego in Beelzebub ejicio daemonia, filii vestri in quo ejiciunt? Ideo ipsi judices vestri erunt. Dixit hoc utique de discipulis suis, illius populi filiis, qui certe discipuli Domini Jesu Christi bene sibi
Abbreviated transcription (Latin):
carum siue habens muscas interp̃tatur: Obsordes uideli¬
c& immolatici cruoris: & cuius &x purcisum aritu
uł nomine principem demoniorum cognominabant:
etalii teoptantes Sicnuon decaelo euarres ant ab eo:
Iel inmorem heliȩ ignem de sublimi uenire cupiebant:
uł insimilitudinem samuelis tempore cestiuo mugire
tonitrua . corus care sulgora. imbres ruere. quasi non
possint & illa calumpnitri &dicere &x occultis & uari¬
is ceris passionib: accidisse attu quicalũpniaris
eaq ocul. suides manutenes. ut ilitate sentis: quid fa¬
cis de hif quidecelo uenerint⁊ utiq respondebis & ma¬
gns inaegepto multa signa fecisse decaelo: ipseaũt ut ui¬
dit cogitationes eoruo dixit eis. Oorue reqnuor in se¬
ipso diuisũ desolasitur. &domus supra doooi cadet:
Nen addicta sedad cogitata respondit utuł sic conpelleren¬
tur credere potentiȩ eius qui cordis uidebat occulta:
Si auteo omue regauo inseipso diuisũ desolabit᷑:

Expanded text:
carum, sive habens muscas, interpretatur. Ob sordes videlicarum, sive habens muscas, interpretatur. Ob sordes videlicet immolatitii cruoris, ex cujus spurcissimo ritu vel nomine principem daemoniorum cognominabant. Et alii tentantes, signum de coelo quaerebant ab eo. Vel in morem Heliae, ignem de sublimi venire cupiebant, vel in similitudinem Samuelis tempore aestivo mugire tonitrua, coruscare fulgura, imbres ruere, quasi non possint et alia calumniari et dicere, ex occultis et variis aeris passionibus accidisse. At tu qui calumniaris ea quae oculis vides, manu tenes, utilitate sentis, quid facis de his quae de coelo venerint? utique respondebis, et magos in Aegypto multa signa fecisse de coelo . Ipse autem ut vidit cogitationes eorum, dixit eis: Omne regnum in seipsum divisum desolabitur, et domus supra domum cadet. Non ad dicta, sed ad cogitata respondit, ut vel sic compellerentur credere potentiae ejus, qui cordis videbat occulta. Si autem omne regnum in seipso divisum desolatur,
Abbreviated transcription (Latin):
Quod& tunc quidẽ carnaliter factum ẽ : sed & cotidiȩ com
pl&ur in conuersione credentium ut &pulsu primum
demone fidȩi lumen aspiciant. deinde ad laudes dĩ ta¬
centia prius ora laxentur: quidam auteon ex eis di¬
xerunt iN Be nel zesus principeo deoion iorum
eicit demonia: Non hȩc aliqui d&urba sed pha¬
risȩi calum pniabantur & scribȩ : sicut alii euangelis¬
tȩ testantur : Turbis quippe quaeminus eruditȩ ui¬
debantur dñi semper factamirantib: Illi cantra uł ne¬
gare hȩc ułq negare nequiuerant : sinistra interp̃ta¬
tione ꝑuertere laborabant . quasi non hȩc diuinitatis
sed inmundi spr̃ opera suissent. Idẽ behelzebub quidr̃
erat acharon. Nambel quidem ipse ẽbaal. Tebub
aũt musca uocatur. Nec iuxta quaedam mendosa &em¬
plaria .L. littera uł .d. infine ẽ nominis legenda sed
b: behel zebub ergo princeps muscarum. Idẽ cirmas¬

Expanded text:
Quod et tunc quidem carnaQuod et tunc quidem carnapletur in conversione credentium, ut, expulso primum daemone, fidei lumen aspiciant, deinde ad laudes Dei tacentia prius ora laxentur. Quidam autem ex eis dixerunt: In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia. Non haec aliqui de turba, sed Pharisaei calumniabantur et Scribae, sicut alii evangelistae testantur. Turbis quippe, quae minus eruditae videbantur, Domini semper facta mirantibus, illi contra vel negare haec, vel quae negare nequiverant sinistra interpretatione pervertere, laborabansed immundi spiritus opera fuissent. Ideo in Beelzebub, qui deus erat Accaron. Nam Beel quidem ipse est Baal. Zebub autem, musca vocatur. Nec juxta quaedam mendosa exemplaria, l littera vel d in fine est nominis legenda, sed b. Beelzebub ergo Baal muscarum, id est, vir mus
Abbreviated transcription (Latin):
sixp̃s luxuera ẽ filii quoq: eius ad quos loquitur dicens:
Filiolimei adhuc modicum uobis cum sum. filii uero lu¬
cissunt & quo colligitur eosdem filios eẽ di patris qui
lucis non solum ẽ inbonitate sed in iustitia & inuerita¬
te sibiitaq bonitas ẽ : ibi&iustitia. Ubiiustitia ibi con¬
sẽquenter &ueritas. a pudbonum ergo xp̃i patrem:
ut ipsi quoq fatent̃ ẽ honitas & ueritas. Vbi aũt boni¬
tas &ueritas apud ipsum & non apud alium ut nunc apł
Sorro ueritatem : dum ipsesolus causas creaturarũ om¬
nat iñs eiciens deoioruum & illud enat orutuo:
Tetcuo eiecis set demnoiuoꝵ locutus est orutus. et
amonuate suat turꝑae: Nemoniacus iste apud
matheum non solummutus sed & caecus fuisse narrat᷑
Curatusq dicitur adño : itaut loquer&ur & uider& : Tria
ergo signa simul inuno homine ꝑp&crata sunt. Cȩcus
uid& mutur loquitur. possessus ademonio liberatur

Expanded text:
si Christus lux vera est, filii quoque ejus, ad quos loquitur, dicens: si Christus lux vera est, filii quoque ejus, ad quos loquitur, dicens: Filioli mei, adhuc modicum vobiscum sum , filii vero lucis sunt, ex quo colligitur eosdem filios esse Dei patris, qui lucis non solum est in bonitate, sed in justitia et in veritate, ubi itaque bonitas est, ibi et justitia: ubi justitia, ibi consequenter et veritas. Apud bonum ergo Christi Patrem, ut ipsi quoque fatentur, et bonitas est et veritas: ubi autem bonitas et veritas, apud ipsum, et non apud alium, ut nunc Apoporro veritas, dum ipse solus causas creaturarum omillud erat mutum. Et cum ejecisset daemonium, locutus est mutus, et admiratae sunt turbae. Daemoniacus iste apud Matthaeum non solum mutus, sed et caecus fuisse narratur, curatusque dicitur a Domino, ita ut loqueretur et videret. Tria ergo signa simul in uno homine perpetrata sunt. Caecus videt, mutus loquitur, possessus daemone liberatur.
Abbreviated transcription (Latin):
locis inuenire ꝑ facile est: Nolite erqo esfici parti¬
cipes eoruor Particeps siue con particeps sit diffi¬
dentiae filiorum : qui in fornicatione & in in munditia¬
& in auaritia ꝓpterq uenit iradĩ suꝑfilios diffidentiae
repperitur: & particeps quidem eorum est ab eo qđ par¬
ticipatur : & cõ in unionem hab& malorum operũ. Cum¬
particeps uero ins appellatur : quaȩcum aliis ẽ particeps:¬
cratis eruo aliguando teneprae NUNC autem lux
INDuo : Cumꝓpter malitiã tenebrae uocarentur ad
meliora conuersi : nunc lux appellantur in dño: Om̃is
enim quioperatur malum. odit lucem. Deiustis dicit᷑
nunc aũt lux indño: Ten ebrosus ẽ: & filius noctis at¬
que tenebrarum : quioperatur malum. Qui uero ope¬
ratur ueritatem & in lucemuenit. Luxest & filius lu¬
cis & diei: ut pilii lucis aopulate: Si dr̃ luxẽ &
tenebre non sunt ineo filulucis sunt eiussilu. Nec non

Expanded text:
locis invenire perfacile est. Nolite ergo effici compartilocis invenire perfacile est. Nolite ergo effici comparticipes eorum. Particeps sive comparticeps fit diffidentiae filiorum, qui in fornicatione, et in immunditia, et avaritia, propter quae venit ira Dei super filios diffidentiae, reperitur. Et particeps quidem eorum est, ab eo quod participatur, et communionem habet malorum operum: comparticeps vero ei appellatur, quEratis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino. Cum propter malitiam tenebrae vocarentur, ad meliora conversi, nunc lux appellantur in Domino. Omnis enim qui operatur malum, odit lucem, de justis dicitur: Nunc autem lux in Domino. Tenebrosus est et filius noctis atque tenebrarum, qui operatur malum, qui vero operatur veritatem et in lucem venit lux est et filius lucis et diei. Ut filii lucis ambulate. Si Deus lux est et tenebrae non sunt in eo, filii lucis sunt, necnon,
Abbreviated transcription (Latin):
utuoratium ds̃uenter ẽ. Itacupidorum quoq iustis¬
simȩ pecunia dr̃ dici patest. quod &ita est. Maxime cũ
malioloco apłs cupiditatem idalatriam uoc& & uaritia¬
tire apłs uoluerit dicens: INNEGNO Xp̃i et dĩ: Vtrũ
nam aliud regnum xp̃isit & aliud dĩ : Anidem regnũ
sit patris & silii & si quidem dixiss& in regnosilii &
patris ꝑsilium ueniremus aclpatrem & lic& ẽẽ diuer¬
sitas ꝑsonarum tamen e& regnantium una mages¬
om̃a in omnib Ubiaũt dr̃ est tampater quam filius in¬
telligi potest : Porro qđ depatre & silio dicimus hoc idẽ
uerpis: Uerbaquȩ decipiunt atq supplantant in ania
sunt & uacua. quaeuero aedificant. audientes: plena
cõmulata confersaq propter hec enior uenit iradĩ
iNpilios dippidentiae: Diffidentiaeq silii sic dicuntur
quomodo filii ꝑditionis & fornicationis & filii mortis & si¬
lii gehennȩ & c&̃ : hissimilia que inuariis scripturarũ

Expanded text:
Ut voracium deus venter est, ita cupidorum quoque justisUt voracium deus venter est, ita cupidorum quoque justissime pecunia deus dici potest: maxime cum in alio loco apostolus cupiditatem idololatriam vocet. Ad hatire voluerit, dicennam aliud regnum Christi sit, aliud Dei, an idem regnum sit Patris et Filii. Et siquidem dixisset: in regno Filii et Patris, per Filium veniremus ad Patrem, et licet esset diversitas personarum, tamen esset regnantium una majesomnia in omnibus. Ubi autem Deus est, tam Pater quam Filius intelligi potest. Porro quod de Patre et Filio dicimus, hoc idemverbis. Verba quae decipiunt atque supplantant, inania sunt et vacua, quae vero aedificant audientes, plena, cumulata, confertaque. Propter haec enim venit ira Dei in filios diffidentiae. Diffidentiae filii sic dicuntur, quomodo filii perditionis et fornicationis, et filii mortis et filii gehennae, et caetera his similia, quae in variis Scripturarum
Abbreviated transcription (Latin):
habeant seatum quem fornicatio in munditia & auͣr itia:
Num quid non & turpitu dinom cumtrib superi orib debu¬
it nominare ÷ ad quod dicendum turpitudinem hic sig
nificare abs condita cogitationum cũ inflamantur sen¬
sus nr̃i ad libidinẽ & carnis titillationem anima ignita
succenditur. & nihil hominus dĩ timore & mentis iuditia
resrenatur: Deniq &iã supra. absq turpitudine tria
pariter appellauit dicens: Ronauicatio auteo et oontus ita¬
ouirioitia et auaritia nec noonne tur itiuobis: &dem¬
ceps turpitudo cũ stultiloquio & scurilitate numerata ẽ:
Et quomodo stultiloquium & scurilitas : sic& ista turpitu¬
do non ꝑdit necinꝑ p&uũ & cludit aregno. Inueni¬
mus in locis plurimis ꝓph&arum idolatriam fornicationẽ
appellatam: ẜ ornicabantur inquid postidola sua: & spũ
pecuniam utcumq conquirens nummos ꝑfas & ne fas
ipsius nummi colit: &idola incis cȩlata uegeratur

Expanded text:
habeat reatum, quem fornicatio, immunditia et avaritia: habeat reatum, quem fornicatio, immunditia et avaritia: numquid non et turpitudinem cum tribus superioribus debuit nominare? Ad quonificare abscondita cogitationum, cum inflammantur sensus nostri ad libidinem, et carnis titillatione anima ignita succenditur, et nihilominus Dei timore et mentis judicio refrenatur. Denique etiam supra absque turpitudine tria pariter appellavit, dicens: Fornicatio autem et omnis immunditia et avaritia, nec nominetur in vobis, et deinceps: Turpitudo cum stultiloquio et scurrilitate numerata est, et quomodo stultiloquium et scurrilitas, sic et ista turpitudo non perdit, nec in perpetuum excludit a regno. Invenimus in locis plurimis prophetarum idololatriam fornicationem appellatam: Fornicabantur, inquit, post idola sua, et spipecuniam utcumque conquirens, nummos per fas et nefas ipsius nummi colit, et idola in eis caelata veneratur.
Abbreviated transcription (Latin):
tellegentes quod oonnis fornicator aut inmunidus
aut auanus quod est idoloruo sentutus non narethe
reditaten innecno xp̃i etdĩ: Notandum qđ sexuicus
supra ꝓhibitis fornicatione inmunditia a uaritia tur¬
pitudine stulti loquia scurilitate nunc tantum triapo¬
suerit forni cationem inmunditiam a uaritiam. quibus
qui suerit olnoxus hereditatem in regno xp̃i & lĩ habere
non possit : si enimita stulti locus & scurra alieniessent
a regnodĩ quomodo tres quos specialiter separamus : ui
d&ur sententia eẽ crudelis non ignoscere in becillitati fra¬
gilitatis humane : cũ &iã ꝑ iocũ nos dicta dampnarent:
Quienim insermonem non labitur ꝑfectus est iur. quam uis
enim aliquis a fornicatione in munditia : atq lasciuia ali¬
enus ste Tamen sistula locus & scurra suerit non tenebit
eum locũ quẽ possessurus erat si hȩc uitia non haber&:
Respondeat quisi stultiloquium scurilitas: non eundem

Expanded text:
telligentes, quod omnis fornicator, aut immundus, telligentes, quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitreditatem in regno Christi et Dei. Notandum quod sex vitiis supra prohibitis, fornicatione, immunditia, avaritia, turpitudine, stultiloquio, scurrilitate, nunc tantum tria posuerit, fornicationem, immunditiam, avaritiam: quibus qui fuerit obnoxius, haereditatem in regno Christi et Dei habere non possit. Si enim ita stultiloquus et scurra alieni essent a regno Dei, quomodo tres quos specderetur sententia esse crudelis, non ignoscere imbecillitati fragilitatis humanae, cum etiam per jocum nos dicta damnarent. Qui enim in sermone non labitur, perfectus est vir, quamvis enim aliquis a fornicatione, immunditia atque lascivia alienus sit, tamen si stultiloquus et scurra fuerit, non tenebit eum locum, quem possessurus erat, si haec vitia non haberet. Respondeat quis, esto, stultiloquium, scu
Abbreviated transcription (Latin):
putamur: & derebus physicis disputantes dicunt :¬
searenas li torum giitas. oceani cȩlorum spatia terreq
punctum liquido conp̃hendis se.: Interstultiloquiũ aũt̃
& scurilitatem hocinter ẽ. Quod stultiloquium nihil inse
sapiens hab&. Scurilitas uero deprudentimente descer¬
dit & cansulto app&it quaedamuł urbana uerba uel
rustica uł fac&a : queminos iocularitatem alio uerbo
possumus appellare utrisum moueat audentib uerũ
hȩc a scĩs uiris paenitus ꝓpellenda : quib: magis conue¬
nit lugere. beatienim quilugent qm̃ ipsi consola¬
buntur: Sed macis cratianuo actio: Quaerat
aliquis &dicat quid sibi uult post fornicationem ꝓ hibi¬
Nos aũt dicimus gratiarum actio in hoc loco non ista est
nominata uxta quam gratices agimus dõ sediuxta
quam gratiam siue gratiosi & falsi apud homines apel¬
lamr. Dec& enim xp̃iani sermonem sale eẽ conditũ
ut grãm apud audentes habeat: Hoc aũt scitote in¬

Expanded text:
putantur, et de rebus physicis disputantes, dicunt putantur, et de rebus physicis disputantes, dicunt se arenas littorum, guttas oceani, coelorum spatia, terraeque punctum liquido comprehendisse. Inter stultiloquium autem et scurrilitatem, hoc interest, quod stultiloquium nihil in se sapiens habet, scurrilitas vero de prudenti mente descendit, et consulto appetit quaedam, vel urbana verba, vel rustica, vel faceta, quae nos jocularitatem alio verbo possumus appellare, ut risum moveat audientibus. Verum haec a sanctis viris penitus propellenda, quibus magis convenit lugere: Beati enim qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur. Sed magis gratiarum actio. Quaerat aliquis et dicat: quid sibi vult post fornicationem prohibia, gratiarum actio? In hoc loco non ista est nominata, juxta quam gratias agimus Deo, sed juxta quam gratiam, sive gratiosi et salsi apud homines appellamur. Decet enim Christiani sermonem sale esse conditum, ut gratiam apud audientes habeat. Hoc autem scitote in
Abbreviated transcription (Latin):
in hodoremsua uitatis sepatri tradidit Pi& &iam ipse
oblatio & hostia dĩ inhodorẽ suauitatis pornicatio
aũt et oonus inmunditia. aut auaritia nec noon¬
netur inuoris sicut decet scos: Nisiphy loso
phoꝵ quidã cynicus &xtitiss& quid ocer& omnẽ titil¬
lationẽ carnis & fluxum seminis nonuitandum num
omnẽ inmunditiã copulass& & ad inmunditiã iunxis¬
s& a uaritiã. Non hanc qđ pecunias cupim: congregare :
sedillam dequa supradiximus: nesuꝑ gradiatur auarus
innegotio fratrem suũ. Id est in adulteru negotium qđ
estinsaciabilis ꝑ om̃a turpitudinem lasciui ȩq: discur¬
sus : qđ congruenter & turpitudinis generaliter acci¬
pit nomen: Aut stulti lo quiuor aut scurilatas
quae adreoi nonpertiniet: Stulti loquium ẽẽ
cestimo non solum eoꝵ qui aliqua narrant turpia ut
risummoueant & fatuitate simulata magis inludant
eis quib: placere desiderant : sed&iã eoꝵ qui sapientes scłi

Expanded text:
640 in odorem suavitatis se Patri tradidit, et fiet etiam ipse 640 in odorem suavitatis se Patri tradidit, et fiet etiam ipse oblatio et hostia Dei in odorem suavitatis. Fornicatio autem et omnis immunditia, aut avaritia, nec nominetphorum quidam cynicus exstitisset, qui doceret omnem titillationem carnis et fluxum seminis non vitandum, nuomnem immunditiam copulasset, et ad immunditiam junxisset avaritiam. Non hanc, quod pecunias cupimus congregare, sed illam, de qua supra diximus: Ne supergrediatur avarus in negotio fratrem suum , id est, in adulterii negotium, quod est insatiabilis per omnia turpitudinum lasciviaeque discursus, quod congruenter et turpitudinis generaliter accipit nomen. Stultiloquium aut scurrilitas, quae ad rem non pertinent. Stultiloquium esse aestimo, non solum eorum qui aliqua narrant turpia, ut risum moveant, et fatuitate simulata, magis illudant eis, quibus placere desiderant, sed etiam eorum qui sapientes saeculi
Abbreviated transcription (Latin):
Ir̃s. estote iontatones dĩ sicut pilii Rõni.
Non enim puto quod incaeteris quoq quȩcũq
dr̃ fecerit homoeum poss& imitari. Sed uerbi causa
ut quomodo ille est clemens. & pluit suꝑbonos & malos
sic&iamnos bonitatem nr̃am suꝑ om̃s homines effunda¬
mus: quod cum fecerimus erimus silii dilecti siue ipsius
pauli siue qđ melius puto dĩ Imitatiane n enĩ nonna¬
tura filii dĩ sumus. Sicut ait saluator ut sitis filii patris
ur̃i quuncȩlis est: Et ameulate iNdilectione gicut
etxp̃s dilexit uos ettradidit seonet ip suo prono¬
ris oslationeor. ethostia ordõ inodorem suauitatis
Quipaliorũ salute usq ad sanguinem contrapeccatum
dimicat ita ut & animã suã tradatpeis. Iste ambulat
in caritate immitans . xp̃m quinos intantum dilex̃ ut
crucem ꝓsalute hominum sustiner&. quomodo enĩ ille
tradidit sem& i sũ ꝓnobis : sic & ipse ꝓquibus potest liben¬
ter occumbens imitabitur eumqui oblationem & hostiã

Expanded text:
 Estote imitatores Dei, sicut filii charissimi. Non enim puto quod in caeteris quoque, quaecunque Deus fecerit, homo eum posset imitari, sed verbi causa, ut quo modo ille est clemens, et pluit super bonos et malos, sic etiam nos bonitatem nostram super omnes homines effundamus. Quod cum fecerimus, erimus filii dilecti, sive ipsius Pauli, sive, quod melius puto, Dei. Imitatione enim non natura filii Dei sumus, sicut ait Salvator: Ut sitis filii Patris vestri, qui in coelis est . Et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis oblationem, et hostiam Deo in odorem suavitatis. Qui pro aliorum salute usque ad sanguinem contra peccatum dimicat, ita ut et animam suam tradat pro eis: iste ambulat in charitate, imitans Christum, qui nos intantum dilexit, ut crucem pro salute omnium sustineret. Quomodo enim ille se tradidit pro nobis: sic et iste pro quibus potest libenter occumbens, imitabitur eum qui oblationem et hostiam
Abbreviated transcription (Latin):
uit : & neque rendo errare possint lucem sui spr aperire
currentibus solitus est Nam quod oculi ihũdona sp̃r
eius misticȩ designent: testatur in apocalypsi iohannes
quisigurate loquens de illo & uidi in quid agnum stantẽ
tamquam occisum. Habentem cornua septem & ocu¬
los septem qui sunt septem sprdĩ : missi in omnẽ terrã:

Expanded text:
vit. Et ne quaerendo errare possint, lucem sui spiritus aperire vit. Et ne quaerendo errare possint, lucem sui spiritus aperire currentibus non desinit. Nam quod oculi Jesu dona spiritus ejus mystice designent, testatur in Apocalypsi Joannes, qui figurate loquens de illo: Et vidi, inquit, agnum stantem tanquam occisum, habentem cornua septem, et oculos septem, qu
Abbreviated transcription (Latin):
sensu secr&iora suȩ magestitis archana reserens alciora
deuote conuersationis itinera suggerens & altiora p̃miorũ
caelestium dona ꝓmittens. eratꝰ autem proxinum pascha¬
dies pesius iuda eoruor: Quoduero ad propinquante
paschadñr turbas doc& sanat & reficit. Passumus ita misticȩ
inter p̃tari quia pascha transitus dicitur. & quos cumq
dñr interna numerum suorum suauitate recuperat:
adsalubrem ꝓfestum transitum p̃parat : ut carnales uide¬
lic& concupiscentias mentis sublimitate transcendant:
Insirma mundi desideria pariter & aduersa caelestis spe
&amore conculcent: cua subleuas set erco oculos
ihs et uidis set quia multitudo maxiora uenit ad
eum. dicit adpis lippum. uude emeonis paues ut
mauducent hii : : Quod subleuass& oculos ihr & uenien¬
te ad se multitudinem uidisse ꝑhib&ur: diuine pi&atis
inditium est quia uidelic& cunctis adse uenire quae¬
rentibus : gratia micdiȩ celestis occurrere consue¬

Expanded text:
sensu secretiora suae majestatis arcana reserans, arctiora sensu secretiora suae majestatis arcana reserans, arctiora devotae conversationis itinera suggerens, et altiora praemiorum coelestium dona promittens. Denique cuidam scdies festus Judaeorum. Quod vero propinquante Pascha, Dominus turbas docet, sanat et reficit, possumus ita mystice interpretari. Quia Pascha transitus dicitur, et quoscunque Dominus interna munerum suorum suavitate recuperat, ad salubrem profecto transitum praeparat, ut carnales videlicet concupiscentias mentis sublimitate transcendant: infirma mundi desideria, pariter et adversa coelesti spe et amore conculcent. Cum sublevasset ergo oculos Jesus, et vidisset quia multitudo maxima venit ad eum, dicit ad Philippum: Unde ememus panes, ut manducent hi? Quod sublevasset oculos Jesus, et venientem ad se multitudinem vidisse perhibetur, divinae pietatis indicium est, quia videlicet cunctis ad se venire quaerentibus, gratia misericordiae coelestis occurrere consue
Abbreviated transcription (Latin):
cȩlestis munera summa ꝑciper&. quia prius quam dñs in car¬
ne apparer& sola illũ gens iudea sequebatur credendo. post¬
quã uero ꝑ incarnationis suȩ dispensationẽ fluctus uitȩ cor¬
ruptibilis adiit : calcauit transiit: maxime mox eũ multi¬
tudo credentiũ secuta ẽ nationum spaliter instrui sa¬
nari ac satiari desiderans: Subiit enco it̃s in oiontẽ
etisi sederat cuodis cipulis siuis: Quod aũt subiens
in montẽ iħs ibi sedebat cũ discipulis suis: sedueniente ad
eũ multtudine descendit atq hanc in inferiorib reficit
quã in in seriorib paulo ante curauerat. Nequaquã frustra fac¬
tum credamus: sed ad sigisi candum misticȩ quia doctrinã
& charis mata suadñs iuxta ꝑcimentium capacitatem
distribuit . Infirmis quidem adhucmentibus ac par¬
uulis spu simpliciora monita cõmittens : & aꝑtiora cse¬
denssa cramenta : Celsi orib: autem quibq & ꝑfectiorib

Expanded text:
coelestis munera summa perciperet, quia priusquam Dominus in carcoelestis munera summa perciperet, quia priusquam Dominus in carne appareret, sola illum gens Judaea sequebatur credendo. Postquam vero per incarnationis suae dispensationem fluctus vitae corruptibilis adiit, calcavit, transiit, maxima mox eum multitudo credentium secuta est nationum, spiritualiter instrui, sanari ac satiari desiderans. Subiit ergo in montem Jesus, et ibi sedebat cum discipulis suis. Quod autem subiens in montem Jesus, ibi sedebat cum discipulis suis, sed veniente ad eum multitudine descendit, atque hanc in superioribus reficit, quam in inferioribus paulo ante curaverat. Nequaquam frustra factum credamus, sed ad significandum mystice, quia doctrinam et charismata sua, Dominus juxta percipientium capacitatem distribuit. Infirmis adhuc quidem mentibus ac parvulis spiritu, simpliciora monita committens, et apertiora credens sacramenta, celsioribus autem, quibusque et perfectioribus
Abbreviated transcription (Latin):
galilȩȩ qđ multis ꝓdiuersitate circum iacencium regio¬
num uocabulis distinguitur. Illis tantum in locis mcere
tiberia dis uocatur: utibi tiberiadem ciuitatem aquis
ut aiunt calidisalubrem habitationem p̃monstrat.
S iquidem interfluentem iordane duo deuiginti passuũ
milibus in longum : & quinq &xtenditur in latum Misticȩ
aũt maere : turbida actumentia sđibuius uolumina
significat. in quibus praui quilib& in iustȩ delectati. qua¬
si ꝓsundi dediti piscesmente ad suꝑna gaudia non in¬
tendunt. Vnde bene idem mare galilȩȩ id est rota
cognominatur. Quia nimirum amor labentis scłi
quast inuertiginem cordamittit quae cclperhen¬
nis uitae desideria non ꝑmittit erigi. De quib psal¬
mista. In circuitu inquid impii ambulant. Sedhabe¬
untem trans mare galileȩ ihũ multitudo maxima
sequebatur quȩ dostrinȩ sanationis & refectionis ab eo

Expanded text:
Galilaeae, quod multis, pro diversitate circumjacentium regioGalilaeae, quod multis, pro diversitate circumjacentium regionum, vocabulis distinguitur, illis tantum in locis mare Tiberiadis vocatur, ubi Tiberiadem civitatem, aquis, ut aiunt, calidis salubrem habitationem praemonstrat. Siquidem interfluente Jordane, duodeviginti passuum millibus in longum, et quinque extenditur in latum. Mystice autem, mare turbida ac tumentia saeculi hujus volumina significat, in quibus pravi quilibet, injuste delectati, quasi profundi dediti pisces, mentem ad superna gaudia non intendunt. Unde bene idem mare Galilaeae, id est, rota cognominatur. Quia nimirum amor labentis saeculi, quasi in vertiginem corda mittit, quae ad perennis vitae desideria non permittit erigi, de qualibus Psalmista: In circuitu, inquit, impii ambulant . Sed abeuntem trans mare Galilaeae Jesum, multitudo maxima sequebatur, quae doctrinae sanationis et refectionis ab eo
Abbreviated transcription (Latin):
generatum. indomo ra chel idest ec clesiae
onmanere in adenũ neque ẽẽ heredem uł consortem
cultoribus xp̃i nec cumfilio nobili. Idest fideli populo seg¬
num caȩlestis gloriȩ posses surum . quod uero &iens
agar infantẽ in humeros suos inposuit significat
quod peccator populus & insipiens iudaeorum cerui¬
cem matrissuȩ sy nagoga grauauit. Dumdicit sanguis
huius suꝑnos & suꝑfilios nr̃os. qđ uero erat agar insoli¬
tudine cumfilio suo: significat sy nagogam cum popu¬
losuo &xpulsam d&erra sua sine sacerdotio & sacri¬
ignorare: Itague pñs non suorus ancillae pilii. Sed
lipene. qualisentate xp̃s nos lipenauit: Nonergo
debemus derelicta matre nr̃a ancillã sequi. quia lic&
eiusdẽ uiri suerit uxor. tamen ad tempus quia nondum
poterat saraa generare. Idẽ nondũ suerat eccła. mari¬
est tereiuadis. & dequenatur eũ oultitudo oraqua. et
neligua: Primo dicendum iuxta istoriã: quiamare

Expanded text:
generatum in domo Rachel, id est, Ecclesiae generatum in domo Rachel, id est, Ecclesiae non manere in aeternum, neque esse haeredem vel consortem cultoribus Christi, nec cum filio nobili, id est, fideli populo, regnum coelestis gloriae possessurum. Quod vero exiens Agar infantem in humeros suos imposuit, significat quod peccator populus et insipiens Judaeorum cervicem matris suae Synagogae gravavit, dum dicit: Sanguis ejus super nos et super filios nostros . Quod vero errat Agar in solitudine cum filio suo, significat Synagogam cum populo suo expulsam de terra sua, sine sacerdotio et sacritus, penitus ignorare. Itaque, fratres, non sumus ancillae filii, sed liberae, qua libertate Christus nos liberavit. Non ergo debemus derelicta matre nostra ancillam sequi. Quia licet ejusdem viri fuerit uxor, tamen ad tempus, quia nondum poterat Sara generare, id est, nondum fuerat Ecclesia mariest reliqua. Primo dicendum, juxta historiam, quia mare
Abbreviated transcription (Latin):
poss& inhereditate p̃serri Ideo abraham deiciendo tũ
uocem sarrȩ iub&ur audire : Ita et nunc. Idẽ ta
uosisti similes student seruos legis efficere: Sed quid
dicit seriptuna: eice aucillao &piliuo eius: Quani¬
tumius semiquitas extollat: ancilla est & subiciendaẽ
sc̃ĩs Sicut & iudaei quamius abrahe filios ẽẽ seiastent
quam du fili ancille fuerint & sub iugo legis carnaliter
iuxerint. Nobis cum hereditatẽ habere non poter̃:
Non enim henes erit pilius ancille cuoipilio li¬
pere: Nunc igitur querendum est. quur antea saraa
uoluit maritum deancilla suscipere filium. aut quur
nune cummatre iibe & pelli cdomo quod non clolo zelo
secit accensa Sed misterio ꝓph&iȩ compulsa ager
ꝓpłm. Saraa uero libera populum genuit quia non ẽ¬
scđm carnem: sed in libertate uocatus est: qualioea¬
tate lader auit eum xp̃s: Hoc igitur misterio figua¬
bat: priorem populum inserui tute peccatorũ

Expanded text:
posset in haereditate praeferri, ideo Abraham dejiciendo eum posset in haereditate praeferri, ideo Abraham dejiciendo eum vocem Sarae jubetur audire. Ita et nunc. Id est, ita vos isti similes student servos legis efficere. Sed quid dicit Scriptura: Ejice ancillam et filium ejus. Quantumvis se iniquitas extollat ancilla est, et subjicienda est sanctis. Sicut et Judaei, quamvis Abrahae filios esse se jactent, quandiu filii ancillbere non poterunt. Non enim haeres erit filius ancillae cum filio liberae. Nunc igitur quaerendum est cur antea Sara voluit maritum de ancilla suscipere filium, aut cur nunc cum matre jubet expelli domo, quod non zelo fecit accensa, sed mysterio prophetiae compulsa. Agarpopulum. Sara vero liberum populum genuit, qui non secundum carnem, sed in libertate vocatus est, qua libertate liberavit eum Christus. Hoc igitur mysterio figurabatur, priorem populum in servitutem peccatorum
Abbreviated transcription (Latin):
isa ac ꝓmissum ẽ. abraham ita de nobis quod in eo bene¬
dicerentur om̃s gentes: Sed quoodo tunc ginscom
carueo uatus fuerat Semꝑ hi qui carnales sunt
eos qui spiritales sunt ꝑsecuntur : quod mirare non
debemus sed & hoc nos spiritales intellegamus. sitales
nos insectentur quod submisterio alio loco apłr indicauit:
Q ui possunt intelligant magis ecłam catholicam ꝑ¬
secutionem pati suꝑbia &impi&ate carnalium:
Nam quicquid facit uera & legitima mater eccła &iã
si asperum amarumq: sentiatur non malum ꝓmalo
reddit. sedbonum disciplinȩ &pellendo : malo iniqui¬
tatis obponit per segue patut euor qui secõo sp̃o.
In genesis scriptum ẽ : qui ludebat his mahel cũ isa ac
sedhic ostenditur nonsim plicem lusum fuisse quẽ per¬
secutionem appellat unde intellegitur quia scuri¬
lem & leuem sicuti ipse erat facere cupiebat. Ne illi

Expanded text:
Isaac promissum est Abrahae, ita de nobis, quod in eo beneIsaac promissum est Abrahae, ita de nobis, quod in eo benedicerentur omnes gentes. Sed quomodo tunc, qui secundum carnem natus fuerat. Semper hi qui carnales sunt, eos qui spirituales sunt, persequuntur. Quare admirare non debemus, sed ex hoc nos spirituales intelligamus, si tales nos insectentur, quod sub mysterio alio loco Apostolus indicavit: Qui possunt intelligant magis Ecclesiam catholicam persecutionem pati superbia et impietate carnalium. Nam quidquid facit vera et legitima mater Ecclesia, etiam si asperum amarumque sentiatur, non malum pro malo reddit, sed bonum disciplinae, expellendo malo iniquitatis opponit. Persequebatur eum qui secundum spiritum. In Genesi scriptum est. Quia ludebat Ismael cum Isaac . Sed hic ostenditur, non simplicem lusum fuisse, quem persecutionem appellat. Unde intelligitur quia scurrilem et levem, sicut ipse erat, facere cupiebat, ne illi
Abbreviated transcription (Latin):
populos dõ inse operante generauit: quia multipilii.
desertae : Idest eccłȩ : quam p̃sigurabat anna uoce pro¬
phecica dicens: quia sterilis peperit septem. & fecunda
insiliis infirmata ẽ Idẽ syna goga ꝑ p̃uaricationẽ in si¬
delium filiorum. In septemuero septi formis gratiȩ sp̃r in¬
dicatur. Hoc notandũ quod quando dicit. plures filii
desertȩ magis quam eius quae hab ebat uirum. Non
paenitus synagoga &cludatur a partu : sed multitudo ei
populũ genuit deiudeis. Vndeduo apłorũ principes¬
multitudo agmina sibi credentiũ in xp̃o circum cisio¬
nis &gentiũ diuiserunt. ut & utroq ppło desertam
prius atq pauꝑculam aedificarent hierł. Magis
quameius quat habet uinuo: Hicsy nagogam intel¬
lige quȩ uł iugo uiri italegis honere p̃mebatur. aut
certe referendum ẽ quȩ ante quã eicer&ur uirũ seciha¬
pilii sumus. Id est non scđm his mahel: quo modo de

Expanded text:
populos, Deo in se operante, generavit. Quam multi filii populos, Deo in se operante, generavit. Quam multi filii desertae. Id est Ecclesiae, quam praefigurabat Anna, voce prophetica, dicens: Quia sterilis peperit septem, et fecunda in filiis infirmata est, id est Synagoga per praevaricationem infidelium filiorum. In septem vero, septiformis gratia spiritus indicatur. Hoc notandum, quod quando dicit: Plures filii desertae, magis quam ejus quae habebat virum, non penitus Synagoga excludatur a partu, sed multitudo ei populum genuit de Judaeis. Unde duo Apostolorum principes agmina sibi credentium in Christo circumcisionis et gentium diviserunt, ut ex utroque populo desertam prius, atque pauperculam aedificarent Hierusalem. Magis quam ei qui habet virum. Hic Synagogam intellige, quae velut jugo viri, ita legis onere premebatur, aut certe referendum est, quae antequam ejiceretur, virum se haromissionis filii sumus. Id est, non secundum Ismael, quomodo de
Abbreviated transcription (Latin):
hieru saleo. et seruit cuorpiliis eius: Dequalitatib
locorum ostendit diuersitatem testamentorum. Agar itaq
synagogam uult intelligi. & terrenam hierł . cuimons syna
inquo est l& conscripta coniunctus ẽ. huius ergo filii. serui¬
unt honerib: legalium mandatorum: Illa auteo quae
Sunsuoeot hieruzaleo lipera est Insa raꝑsona
uenit mediator & pontifex noui testam̃ti : & euangelium
Non uno iudeȩ loco: sed toto mundo ẽ p̃dicatum: Quae est
mater uostra. Deeccłe ergosiliis. quȩ libera ẽ. suꝑna
construitur hierł : &ideo ogalathe libere filii serui
ẽẽ nondebent: Scriptuo est eruor Letane srenalis
quaeuoripanis enuope et claora quae non paaturis:
Probat aliam nos matrem habere meliorem: quã iudȩi hierł
Deserta aũt diusuit a scõspĩ gentium mater eccła: nec habuit
duos filios ante gratiam regenerationis quȩ postea gentes &

Expanded text:
Hierusalem, et servit cum filiis ejus. De qualitatibus Hierusalem, et servit cum filiis ejus. De qualitatibus locorum ostendit diversitatem testamentorum. Agar itaque synagogam vult intelligi, et terrenam Hierusalem, cui mons Sina, in quo est lex conscripta, conjunctus est. Hujus ergo filii serviunt oneribus legalium mandatorum. Illa autem quae sursum est Hierusalem, libera est. In Saravenit mediator, et Pontifex novi Testamenti, et Evangelium non in uno Judaeae loco, sed in toto mundo est praedicatum. Quae est mater nostra. De Ecclesiae ergo filiis, quae libera est, superna construitur Hierusalem, et ideo Galatae liberae filii servi esse non debent. Scriptum est enim: Laetare sterilis, quae non paris, erumpe et clama quae non parturis. Probat aliam nos matrem habere, meliorem quam Judaei Hierusalem. Deserta autem diu fuit a sancto Spiritu, gentium mater Ecclesia. Nec habuit duos filios ante gratiam regenerationis, quae postea gentes et