comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
dicit᷑ et malum scłm: sicut scͥp¬
tum est. Ut eximeret nos de p̃senti
scło maligno. Tale ẽ enim et illud.
Quoꝵ ds̃ uenter. Nisi eẽt ibi quoꝵ: nul
lomͦ diceret ds̃ uenter: nec in psalmo
demonia possent dii appellari nͥ adde¬
retur gentium. Sic enim scͥptuni ẽ: qm̃
dii gentium demonia. Hic nec auten
ds̃ huiꝰ scłi. nec quoꝵ d̾s uent̃ nec dii
gentium demonia. s simplicit̃ positũ
ẽ. deus temꝑauit corpus: qui non po¬
test intelligi nisi ds̃ uerus omnium
creator. Illa enim cum uituperatione
dicunt᷑: hoc autem cum laude dictum
ẽ. Nisi forte d̃m temꝑasse corpus non
dispositione membroꝵ hoc ẽ fabrican
do et construendo. s ad mixtione luciᷤ
sue faustus intelligit: ut scilicet hec
mẽ bra ita distincta et locata suis se¬
dib alter posuerit qui hec fabricaut
Ds̃ autem miscendo bonitatem suam: hu¬
ius fabrice malitiam temꝑauit. Talib
enim fabulis pueriles animas hebetas

Expanded text:
dicitur et malum saeculum, sicut scripdicitur et malum saeculum, sicut scriptum est: ut eximeret nos de praesenti saeculo maligno. tale est enim et illud: quorum deus uenter; nisi esset ibi quorum, nullo modo diceret: deus uenter. nec in psalmo daemonia possent dii appellari, nisi adderetur gentium; sic enim scriptum est: quoniam dii gentium daemonia. hic autem nec deus huius saeculi nec quorum deus uenter nec dii gentium daemonia, sed simpliciter positum est: deus temperauit corpus; qui non potest intellegi nisi deus uerus omnium creator. illa enim cum uituperatione dicuntur, hoc autem cum laude dictum est. nisi forte deum temperasse corpus non disposdo et construendo, sed admixtione lucis suae Faustus intellegit, ut scilicet haec membra ita distincta et locata suis sedibus alter posuerit, qui haec fabricauit; deus autem miscendo bonitatem suam huius fabricae malitiam temperauit. talibus enim fabulis pueriles animas hebetant;
Abbreviated transcription (Latin):
inquit diaboli. mors introiuit in orbẽ
trarum. Et rursus de ipsa morte ne se
homines extra cul pam ponerent.im¬
pii autem manib et uerbis inquit ac¬
cersierunt illam: et existimantes illã
amicam defluxerunt. Alibi autem
bona et mala. uita et mors diuitie et
pauꝑtas a dño do sunt. hic ꝑturbati
homines non intelligunt in uno eodẽ¬
q oꝑe malo. non postea consequente
alia que manifesta erit. s quadam
continuo comitante uindicta. aliud
uenire de astutia suadentis. aliud
de nequitia uolentis. aliud de iusti¬
cia punientis: cum diabolus sugerit
homo consentit. ds̃ deserit. Quo cir¬
ca in oꝑe malo idẽ ex cecatione ifi¬
delium. si intelligatur et diabolus
ꝓpt̾ suadendi malignitatem. ut sic
distinguat᷑ ds̃ huiꝰ scłi: non mͥ uidet᷑
absurdum. Neq enĩ sine addimento
dicit᷑ ds cum ad iungit᷑ huiꝰ scłi: idẽ
hominum impioꝵ non nͥ in hoc scło
florere uolentium. Scđm quod

Expanded text:
inquit, diaboli mors introiuit in orbem inquit, diaboli mors introiuit in orbem terrarum. et rursus de ipsa morte, ne se homines extra culpam ponerent, inpii autem manibus et uerbis, inquit, arcessierunt illam et existimantes illam amicam defluxerunt; alibi autem: bona et mala, uita et mors, diuitiae et paupertas a domino deo sunt. hic perturbati homines non intellegunt in uno eodemque opere malo non postea consequente alia, quae manifesta erit, sed quadam continuo comitante uindicta aliud uenire de astutia suadentis, aliud de nequitia uolentis, aliud de iustitia punientis: cum diabolus suggerit, homo consentit, deus deserit. quocirca in opere malo, id est excaecatione infidelium, si intellegatur et diabolus propter suadendi malignitatem, ut sic distinguatur: deus huius saeculi, non mihi uidetur absurdum. neque enim sine additamento dicitur deus, cum adiungitur huius saeculi, id est hominum inpiorum non nisi in hoc saeculo florere uolentium; secundum quod
Abbreviated transcription (Latin):
thematirandis qͣm refellendis. Nunqͥd
et hic apłs cum diceret d̾s addidit
huiꝰ scłi: Ubi etiam siquis diabolum
intellexerit excecare mentes infide¬
lium non negamꝰ. malis suasionibus
quib qͥ consentiunt iusticie lumen
amittunt: đo tribuente qđ iustum ẽ.
hec omĩa legimꝰ in scͥpturis scĩs. Nã
et illud dictum ẽ. de seductione ex¬
trinsecus ueniente. timeo ne sicut
ser pens euam seduxit in uersutia
sua. corrumpant᷑ mentes ur̃e a simpli¬
citate. ut castitate que ẽ in xp̃o. cui
simile ẽ. corrimpunt mores bonos col¬
lo quia mala: et illud qđ et sibi quisq
seductor sit. Qui autem putat se esse
aliqͥd cum nichil sit: se ipsum seducit.
Et illud de dei uindicta qđ supra com¬
memoraui. tradidit illos d̾s in reꝓbũ
sensum: ut faciant que non conueni¬
unt. Ita et in ueterib libris cum p̃dix¬
sisset. ds mortem non fecit. nec letat᷑
in ꝑditione uiuoꝵ: paulo post inindia

Expanded text:
themandis, quam refellendis? Numquid themandis, quam refellendis? Numquid et hic Apostolus, cum diceret, Deus, addidit, hujus saeculi ? Ubi etiam si quis diabolum intellexerit excaecare mentes infidelium, non negamus, malis suasionibus: quibus qui consentiunt, justitiae lumen amittunt, Deo retribuente quod justum est. haec omnia legimus in scripturis sanctis. nam et illud dictum est de seductione extrinsecus ueniente: timeo ne, sicut serpens Euam seduxit in uersutia sua, corrumpantur mentes uestrae a simplicitate et castitate, quae est in Christo. cui simile est: corrumpunt mores bonos conloquia mala, et illud, quod et sibi quisque seductor sit: qui autem putat se esse aliquid, cum nihil sit, se ipsum seducit, et illud de dei uindicta, quod supra commemoraui: tradidit illos deus in reprobum sensum, ut faciant, quae non conueniunt. ita et in ueteribus libris, cum praedixisset: deus mortem non fecit nec laetatur in perditione uiuorum, paulo post, inuidia,
Abbreviated transcription (Latin):
habent. Que autẽ honesta sunt nr̃a:
non opus habent. S d̾s tẽꝑauit corpꝰ
ei cui deerat maiorem honorem dans:
ut non eẽt scissura in corpore. s idem
ipsum ut pro inuicem sollicita sint mẽ¬
bra. Et siue patit᷑ unum menbrum. com¬
patiunt᷑ omĩa membra: siue głat᷑ unũ
membrum congaudent omĩa membra.
Si ulla non dico fides xp̃iana ut cre¬
datis apło. s ullus sensus humanꝰ in
uobis ẽ. ut manifesta cernatis. unꝰqͥsq
in semet ipso ista uideat atq consid̾et:
qͣm uera qͣm certa sint qͣm in paruo
magna. et inextremo qͣm bona. qͣndo¬
quidem ista ponit in laude apłs ut ꝑ¬
hec infima corporalia que uidentuR.
possint faciliꝰ illa sublimia spiritalia
laudat a płs quisquis artificem dm negat:
uidetis cui contradicat annuntians nob̾
p̃ter qđ accepimꝰ. Quid gͥ opus. ut a me
redarguat᷑ potiꝰ qͣm ab hominib xp̃ia
ꝑauit corpus: et dicit iste. hyle. non
ds. Quia aꝑtiꝰ his inimicitus ante ana¬

Expanded text:
sta sunt nostra, non opus habent . sed deus temperauit corpus ei. cui deerat, maiorem honorem dans, ut non esset scissura in corpore, sed idem ipsum, ut pro inuicem sollicita sint membra; et siue patitur unum membrum, conpatiuntur omnia membra; siue glorificatur unum membrum, congaudent omnia membra. si ulla non dico fides christiana, ut credatis apostolo, sed ullus sensus humanus in uobis est, ut manifesta cernatis, unusquisque in semet ipso ista uideat atque consideret, quam uera, quam certa sint, quam in paruo magna et in extremo quam bona, quandoquidem ista in laude ponit haec infima corporalia quae videntur, possint facilius illa sublimia spiritualialaudat Apostolus, quisquis artificem Deum negat, videtis cui contradicat, annuntians vobis praeter id quod accepimus . Quid igitur opus est ut a me redarguatur potius, quam ab omnibus Christianeravit corpus: et dicit iste, Hyle, non Deus. Quid apertius his inimicitiis ante ana
Abbreviated transcription (Latin):
natum om̃i ex ligno pendere ꝑhibetis.
in frugib et pomis ut innumerabilib
animalib animalium uescentib carnib
ampliꝰ contammet᷑. ex ea sola parte pur¬
gandus cui fanies ur̃a subuenerit. Itaq
nos xp̃m filium dei. uerbum dei. incon¬
taminabilit̃ carne indutum corde credi¬
mus. or e confitem᷑: quia illa substantia
contaminari nec carne potest que nulla
re potest. Uos autem sc̃m ur̃am fabulã
adhuc in arbore pendentẽ iħm iam con¬
taminatum dicitis. anteqͣm carnem in¬
grediat᷑ cuiusq uescentis. Aut si non ẽ
contaminatus. quomͦ uos eum mandu¬
cando purgatis: Dem̃ cũ õs arbores crucẽ
ipsius dicatis ẽẽ. unde a fausto p̃dicat᷑
om̃i suspensus ex ligno. cur non sicut
illum uerum iħm bonum opus faciens
ioseph ille a barimathia de cruce depo¬
suit ut sepeliret: ita et uos poma decer¬
pitis ut iħm de ligni suspensione de positũ
ur̃o uentre sepeliatis. Aut unde pium est.

Expanded text:
natum omni ex ligno pendere perhibetis natum omni ex ligno pendere perhibetis in frugibus et pomis, ut innumerabilibus animalibus animalium uescentium carnibus amplius contaminetur, ex ea sola parte purgandus, cui fames uestra subuenerit. itaque nos Christum filium dei, uerbum dei, incontaminabiliter carne indutum corde credimus, ore confitemur, quia illa substantia contaminari nec carne potest, quae nulla re potest; uos autem secundum uestram fabulam adhuc in arbore pendentem legum iam contaminatum dicitis, antequam carnem ingrediatur cuiusque uescentis. aut si non est contaminatus, quomodo uos eum manducando purgatis ? deinde cum omnes arbores crucem ipsius esse dicatis, unde a Fausto praedicatur omni suspensus ex ligno? cur non sicut illum uerum Iesum bonum opus faciens Ioseph ille ab Arimathia de cruce deposuit. ut . sepeliret, ita et uos poma decerpitis, ut legum de ligni suspensione depositum uestro uentre sepeliatis? aut unde pium est
Abbreviated transcription (Latin):
rabilia germina edit et nutrit. Sic predi¬
catis nasci patibilem iħm quem credere
natum ẽẽ de uͥgine clamatis indignum.
di carnem putatis immundam. cur
uob̃ non uidet᷑ immundiꝰ qđ a sue sa¬
lutis temꝑam̃to. ipsa nat᷑a carnis ex¬
purgat: An caro immunda ẽ. et fimꝰ
qui carne egerit᷑ mundus ẽ: Non gͦ
atrenditis non uidetis stercorib letari
agros. quo fertiliꝰ fecundent᷑. Nempe
ad id redit urã dementia. ut de sp̃u
scõ quem carnem miarie dicitis dedig¬
natum. tanto uberiꝰ et letiꝰ t̾ra concipi¬
at. qͣnto studiosius fuerit carnis sor¬
dibꝰ. et squalorib pinguefacta. An ut
hoc defendatis: dicetis sp̃m sc̃m incon¬
taminabili ubiq pollere presentia:
Respondet᷑ uobis. Cur non gͦ et in ut̃o
uirginali: S ut de concepto iam tace¬
am: partum ipsum deinde respicite. Con¬
cipientem de sp̃u scõ dicitis t̾ram gigne
patibilem iħm. quẽ tamen ita incontami¬

Expanded text:
rabilia germina edit et nutrit? sic praedirabilia germina edit et nutrit? sic praedicatis nasci patibilem Iesum, quem credere natum esse de uirgine clamatis indignum. si carnem putatis inmundam, cur uobis non uidetur inmundius, quod a suae salutis temperamento ipsa natura carnis expurgat? an caro inmunda est et fimus, qui carne egeritur. mundus est? non ergo adtenditis, non uidetis stercoribus laetari agros, quo fertilius fecundentur? nempe ad id redit uestra dementia, ut de spiritu sancto, quem carnem Mariae dicitis dedignatum, tanto uberius et laetius terra concipiat, quanto studiosius fuerit carnis sordibus et squaloribus pinguefacta. an ut hoc defendatis, dicetis spiritum sanctum incontaminabili ubique pollere praesentia ? respondetur uobis: cur non ergo et in utero uirginali? sed ut de conceptu iam taceam, partum ipsum deinde respicite. concipientem de spiritu sancto dicitis terram gignere patibilem Iesum, quem tamen ita contami
Abbreviated transcription (Latin):
hic nunc illic reppiunt᷑. aliunde iuncti
aliunde disiuncti: uicissim om̃s nob̾cũ.
et nos cum omĩb Et rursus nulli eoꝵ
nob̾cum. nec nos. cum aliquib eorum.
Qđ si faustus cogitaret: non tam diserte
deliraret. Quid autẽ hinc dicam. qđ ar
ex uirib scĩ sp̃c̃ ac spiritali ꝓfusione.
tram quoq concipientem gignere pa¬
abilem iħm qͥ ẽ uita ac salus hominũ.
onĩi suspensus ex ligno: Odemens. ut
int̾im non discutiam de hac re ur̃a ua¬
niloquia. P otest ne t̾ra de sp̃u scõ conci¬
pere patibilem iħm. et maria uirgo
non potuit: Compara si audes uirgi¬
nalia uiscera tanta castitate scĩficata:
cum om̃ib t̾re locis ubi arbores herbeq
gignumt᷑. Ita ne in illa femina exhorres¬
cis. aut horrescere te fingis. uterum pu¬
dicitie dedicatum. et in ortis omnib
ͥcumquasq inrbes. ex cloacinis aquis
iħm gigni non ex horrescis: Quis enĩ
qͣmlibet cenulentus humor. non innume¬

Expanded text:
hic, nunc illic reperiuntur, aliunde iuncti, hic, nunc illic reperiuntur, aliunde iuncti, aliunde disiuncti, uicissim omnes nobiscum et nos cum omnibus, et rursus nulli eorum nobiscum nec nos cum aliquibus eorum. quod si Faustus cogitaret, non tam diserte deliraret. Quid autem hinc dicam. quod ait: ex uiribus sancti spiritus ac spiritali profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Iesum, qui est uita ac salus hominum, omni suspensus ex ligno?s o demens, ut interim non discutiam de hac re uestra uaniloquia, potestne terra de spiritu sancto concipere patibilem Iesum et Maria uirgo non potuit? conpara, si audes, uirginalia uiscera tanta castitate sanctificata cum omnibus terrae locis, ubi arbores herbaeque gignuntur. itane in illa femina exhorrescis aut horrescere te fingis uterum pudicitiae dedicatum et in hortis omnibus circum quasque urbes ex cluacinis aquis legum gigni non exhorrescis ? quis enim quamlibet caenulentus humor non innume
Abbreviated transcription (Latin):
dit aliꝰ subt̃ portat aliꝰ rotas ignium
uentoꝵ et aquarum in ino uersat.
aliꝰ in celo circumiens radiis suis en¬
am de cloacis membra dei ur̃i collig̃
et quis numeret omĩa om̃iun deorim¬
ur̃oꝵ officia fabulosa nulla ueritate
manifesta: nullis eniginatib figͣata:
Porro si aliꝰ ita diuidat om̃s homines.
ut alios ẽẽ dicat qͥ credunt dm huio¬
na curare. alios qͥ id omino non cre¬
dunt. in hac parte et pagani nobis¬
consentiunt et iudei et uos et om̃s hes¬
retici qͥ quo quo mͦ xp̃iani appellant᷑.
in illa uͦ epicurei reperiunt᷑. et siqui
alii sunt qui ita senserunt. Parua ne
ista differentia ẽ. Cur gͦ non & scam
istam due sole secte ẽẽ dicant᷑: ut in
una earum nob̾cum sitis: An aude¬
bitis in hac differentia discedere a no¬
bis qͥ đm p̃dicamꝰ humana curare.: et
ẽẽ cum epicureis qͥ hoc negant: Hic
ꝓfecto illos repudiantes: ad nos cͣritis
Sic ꝑ alias et alias differentias nunc

Expanded text:
dit, alius subter portat; alius rotas ignium, dit, alius subter portat; alius rotas ignium, ventorum, et aquarum in imo versat, alius in coelo circumiens radiis suis, etiam de cloacis membra dei vestri colligit. Et quis numeret omnia deorum vestrorum officia fabulosa, nulla veritate manifesta, nullis aenigmatibus figurata? Porro, si alius iut alios esse dicat, qui credunt deum humana curare, alios, qui id omnino non credunt, in hac parte et pagani nobiscum sentiunt et Iudaei et uos et omnes haeretici, qui quoquo modo christiani appellantur: in illa uero Epicurei reperiuntur et si qui alii sunt, qui ita senserunt. paruane ista differentia est? cur ergo non et secundum istam duae solae sectae esse dicantur, ut in una earum nobiscum sitis? an audebitis in hac differentia discedere a nobis. qui deum praedicamus humana curare, et esse cum Epicureis, qui hoc negant? hic profecto illos repudiantes ad nos curritis. sic per alias et alias differentias nunc
Abbreviated transcription (Latin):
idẽ gentium et nr̃a. qui eis longe diu̾¬
sa sentimꝰ. Uidelicet qm̃ dixerat. eo max
ime: distare gentes a manicheis qđ ab
uno pͥncipio dicunt eẽ omĩa. Qđ mani¬
chei negant addentes pͥncipium gen¬
tis tenebraꝵ. In hac differentia qđ fa¬
tendum ẽ. pleriq pagani nob̃cum
sentiunt. S non uidit quia item siqͥs
ita diuidat ut dicat eoꝵ qͥ aliqua reli¬
gione detinent᷑. aliis placere unum
dm̃ colendum. aliis multos. ꝑ hanc diffe¬
rentiam et pagani a nob̾ remoti sunt.
et isti cum paganis deputant᷑. nos aũ
cum iudeis. Potest gͦ aliqͥs scđm hanc
differentiam hoc etiam mͦ duas solas
sectas putare. hic forte dicatis qđ uos
multos deos ur̃os ex una substantia ph¬
betis: quasi pagani multos suos non
ex una asserant qͣmius diuersa ils
officia. et oꝑa & potestates attribua
Sicut etiam apud uos aliꝰ expugnat
gentem tenebrarum. aliꝰ ex ea cap
fabricat mundum. aliꝰ desuꝑ suspen¬

Expanded text:
id est gentium et nostra, qui eis longe diueid est gentium et nostra, qui eis longe diuersa sime distare Gentes a Manichaeis, quod ab uno principio dicunt esse omnia, quod Manichaei negant, addentes principium gentis tenebrarum. In hac differentia, quod fatendum est, plerique Pagani nobiscum sentiunt: sed non vidit quia item si quis ita dividat, ut dicat eorum qui aliqua religione detinentur, aliis placere unum Deum colendum, aliis multos; per hanc differentiam et Pagani a nobis remoti sunt, et isti cum Paganis deputantur, nos autem cum Judaeis. Potest ergo aliquis secundum hanc differentiam hoc etiam modo duas solas sectas putare. Hic forte dicatis quod vos multos deos vestros ex una substantia perhibetis: quasi Pagani multos suos non ex una asserant; quamvis diversa illis officia et opera et potestates attribuant: sicut etiam apud vos alius expugnat gentem tenebrarum, alius ex ea capta fabricat mundum; alius desuper suspen
Abbreviated transcription (Latin):
sunt: laudet᷑ in sepulchro cinis infor¬
mis. qͥa iam nec formam cadaueris te¬
net. & membra uiua culpent᷑ qͥa cada¬
ueri sunt. si meͥliora qͣm cineri: si cut
nos iđo isti culpandos putant. qͥa nos
similiores ẽẽ dicunt funeri paganoꝵ.
qͣm fauille manicheoꝵ. Qmͣ qͣm ꝑ mul¬
ad discernendum diuidi soleant. ut
qđ in hac erat parte ꝑ alias differen¬
tias. in alia parte inueniat᷑ ubi ante
non erat: uelut uerbi gr̃a. siqͥs omnẽ
carnem diuidat in uolatilia. et ea que
uolare non possunt: ꝑ hanc differen¬
tiam quadrupedia hominib sunt simi¬
liora qͣm auib. Parit̃ enim uolare ñ
possunt. Rursus siqͥs ꝑ aliam diffe¬
rentiam diuidat ut dicat alia ẽẽ ratio¬
nalia. alia irrationalia. iam quadru¬
pedes auib sunt similiores qͣm homini¬
b. Parit̾ enim sunt rationis ex ꝑtes.
Hoc faustus non cogitans ait. Porro aũ
sectas si queras non plus erunt qͣm due.

Expanded text:
sunt. laudetur in sepulcro cinis inforsunt. laudetur in sepulcro cinis informis, quia iam nec formam cadaueris tenet, et membra uiua culpentur, quia cadaueri sunt similiora quam cineri. sicut nos ideo isti culpandos putant, quia nos similiores esse dicunt funeri paganorum quam fauillae Manichaeorum, quamquam per mulad discernendum diuidi soleant, ut, quod in hac erat parte, per alias differentias in alia parte inueniatur, ubi ante non erat. uelut uerbi gratia, si quis omnem carnem diuidat in uolatilia, et ea, quae uolare non possunt, per hanc differentiam quadrupedia hominibus sunt similiora quam auibus; pariter enim uolare non possunt. rursus si quis per aliam differentiam diuidat, ut dicat alia esse rationalia, alia inrationalia, iam quadrupedes auibus sunt similiores quam hominibus; pariter enim sunt rationis expertes. hoc Faustus non cogitans ait: porro autem sectas si quaeras, non plus erunt quam duae,
Abbreviated transcription (Latin):
ostendant᷑ om̃ino non ẽẽ. qͥa subtilius
sublimiusq tractare de mundi fabrica.
et si mͥ difficile non eẽt. certe nimis
longum ẽ: hoc dico. Si ista uera sunt
dei substantia cõmutabilis ẽ: corrupti¬
bilis co inqͥnabilis. Hoc autem credere:
plenum ẽ. sacͥlege insanie. Illa gͥ omĩa
uana sunt: falsa sunt. nulla sunt. ꝓuide
uos paganis istis qͥ uulgo noti sunt. et
antiquitꝰ fuerunt et reliquiis suis iam
nunc erubescunt ꝓrsus det̾iores estis:
qđ illi colunt ea que dii non sunt. uos
autem omĩno que non sunt. Itaq si ꝓp¬
t̾ea uos putatis tenere ueritatem. qͥa
et erroreͥ paganoꝵ longe dissimiles
estis: nos autẽ ꝓpt̾ea ẽẽ in errore. quia
longiꝰ a uob̃ qͣm a paganis forte dista¬
mubdicatur et mortuus ideo sanus
qͥa iam egrotus ẽ. et ideo rep̾hendat᷑
qͥ sanus ẽ. qͥa uiciior ẽ egroto qͣm
mortuo. Aut si plerumq pagani. non
uelut egri s uelut mortui deputandi

Expanded text:
ostendantur omnino non esse, quia subtilius ostendantur omnino non esse, quia subtilius sublimiusque tractare de mundi fabrica. etsi mihi difficile non esset. certe nimis longum est, hoc dico: si ista uera sunt, dei substantia commutabilis est, corruptibilis, coinquinabilis. hoc autem credere plenum est sacrilegae insaniae. illa igitur omnia uana sunt, falsa sunt, nulla sunt. proinde uos paganis istis, qui uulgo noti sunt et antiquitus fuerunt et in reliquiis suis iam nunc erubescunt, prorsus deteriores estis, quod illi colunt ea, quae dii non sunt, uos autem, omnino quae non sunt. Itaque si propterea uos putatis tenere ueritatem, quia et errori paganorum longe dissimiles estis, nos autem propterea esse in errore, quia longius a uobis quam a paganis forte distamus, dicatur et mortuus ideo sanus, quia iam nec aegrotus est, et ideo reprehendatur, qui sanus est, quia uicinior est aegroto quam mortuo. aut si plerique pagani non uelut aegri. sed uelut mortui deputandi
Abbreviated transcription (Latin):
salutem uł aliqͣm utilitatem nichil
sint. et que ex eis int̃pretant᷑. in reb
iueniunt᷑. Uos autẽ primum homi¬
nem cum qͥnq elementis belligeran¬
tem et sp̃m potentem de captiuis cor¬
porib gentis tenebrarum an potius
de membris dei ur̃i uictis atq subiec¬
tis mundum fabricantem. et splendite¬
nentem reliquias eorundem membroꝵ
dei ur̃i habentem in manu. et cetera
omĩa capta. oppressa. inquinata plan¬
gentem et athlantem maximum subt̃
humeris suis. cum eo ferentem. ne totũ
ille fatigatus abiciat. atq ita fabula
ur̃a uelut in tapete theatrico. ad illiꝰ
ultimi globi catastolium ꝑuenire non
possit. et alia innumerabilia pariter¬
et inepta et insana. nec pingendo aut
sculpendo. nec int̾pretando demonst¬
tis. et ea cum omnino nulla sint cre¬
ditis et colitis: et insuꝑ xp̃ianis fide
non ficta pias mentes mundantibus
tanqͣm temere credulis insultatis.
Ut enĩ multa non queram quib hec

Expanded text:
salutem uel aliquam utilitatem nihil salutem uel aliquam utilitatem nihil sint, et, quae ex his interpretantur, in rebus inueniuntur. uos autem primum hominem cum quinque elementis belligerantem; et spiritum potentem de captiuis corporibus gentis tenebrarum an potius de membris dei uestri uictis atque subiectis mundum fabricantem; et splenditenentem reliquias eorundem membrorum dei uestri habentem in manu et cetera omnia capta, obpressa. inquinata plangentem; et Atlantem maximum subter humeris suis cum eo ferentem, ne totum ille fatigatus abiciat. atque ita fabula uestra uelut in tapete theatrico ad illius ultimi globi catastolium peruenire non possit, et alia innumerabilia pariter inepta et insana nec pingendo aut sculpendo nec interpretando demonstratis et ea, cum omnino nulla sint, creditis et colitis et insuper christianis fide non ficta pias mentes mundantibus tamquam temere credulis insultatis. ut enim multa non quaeram, quibus haec
Abbreviated transcription (Latin):
se illum deum colere cuiꝰ soliꝰ participati¬
one mens beata fit: s ab illo conditam
creat᷑am. Nec solas uirtutes ipsius crea¬
ture sicut mineruam cuiꝰ fabulam qđ
de iouis capite nata sit ad prudentiam
consilioꝵ interp̃tantur que rationis est
ꝓpͥa. cui sedem capitis etiã plato dedit:
s etiã uitia. sicut de cupidine diximꝰ.
unde quidam eoꝵ tragicus ait. d̾m
ẽe amorem turpis et uitio fauens finx̃
libido. Nam ei corꝑalium uitioꝵ simula¬
chra romani consecrauerunt:sic̃ pallo¬
ris et febris. Ut gͦ omittam qđ simu¬
lacͥroꝵ adoratores circa ipsas corpoꝵ
sigͣas habent affectum. ut eas ipsas
formas in locis honorabilib sublima¬
ias quib tantum obsequium exhib̾i
uident. tanqͣm deos timeant: ille ipse
int̃pretationes quib hec muta & sur¬
da. et ceca. & ex animia defendunt᷑.
digniꝰ accusantur. Ueruntam̃ et ista
quo quo mͦ sunt: qͣmuis ut iam dixi ad

Expanded text:
se illum Deum colere, cujus solius participatise illum Deum colere, cujus solius participatione mens beata fit, sed ab illo conditam creaturam: nec solas virtutes ipsius creaturae, sicut Minervam, cujus fabulam quod de Jovis capite nata sit, ad prudentiam consiliorum interpretantur, quae rationis est propria, cui sedem capitis etiam sed etiam uitia, sicut de Cupidine diximus. unde quidam eorum tragicus ait: . deum esse amorem turpis et uitio fauens finxit libido. Nam et corporalium uitiorum simulacra Romani consecrauerunt, sicut Palloris et Febris. ut ergo omittam, quod simulacrorum adoratores circa ipsas corporum figuras habent adfectum, ut eas ipsas formas in locis honorabilibus sublimatas, quibus tantum obsequium exhiberi uident, tamquam deos timeant, illae ipsae interpretationes, quibus haec muta et surda et caeca et exanima defenduntur, dignius accusantur; uerumtamen et ista, quoquo modo sunt, quamuis, ut iam dixi, ad
Abbreviated transcription (Latin):
Sicut uulcanũ claudum. qͥa ignis t̾s¬
ni motꝰ eiꝰmodi ẽ. Et fortunam cecã
qđ ex incerto accidant. que fortuita
dicunt᷑. et tria fata incolo et fuso.
digitisq filium exx lana torquentib
ꝓpter tria tempora: pret̾itum qđ ifi
so iam netum atq inuolutum ẽ p̃sen
qd int digitos nentis traicit᷑. futͣm in
lana que colo implicata ẽ. qđ ad huc
ꝑ digitos nentis ad fusum. tanqͣm ꝑ p̃¬
sens ad p̃teritum traiciendum ẽ. & uene¬
rem uulcani uxorem qͥa ex calore uo¬
luptas nat᷑alit̾ asciscit᷑: et martis ad ulte¬
ram quia belligerantib incongrua est.
et cupidinem puerum uolitantem ac
sagittantem qđ irrationabilis. et insta¬
bilis amor corda uulneret miseroꝵ: et
alia ꝑmulta in hunc modum. Quo cir¬
ca hoc in eis irridemꝰ. qđ interp̃tata sic
adorant: que non intellecta qͣmius dãp¬
nabilit̾ tamen excusabiliꝰ adorarent. Ip¬
sis qͥppe int̃pretationib conuincunt᷑. non

Expanded text:
sicut Uulcanum claudum, quia ignis tersicut Uulcanum claudum, quia ignis terreni motus eiusmodi est, et Fortunam caecam. quod ex incerto accidant, quae fortuita dicuntur, et tria Fata in colo et fuso digitisque filum ex lana torquentibus propter tria tempora, praeteritum, quod in fuso iam netum atque inuolutum est, praesens, quod inter digitos nentis traicitur, futurum in lana, quae colo inplicata est, quod adhuc per digitos nentis ad fusum tamquam per praesens ad praeteritum traiciendum est; et Uenerem Uulcani uxorem, quia ex calore uoluptas naturaliter asciscitur, et Martis adulteram, quia belligerantibus iet Cupidinem puerum volitantem ac sagittantem, quod irrationabilis et instabilis amor corda vulneret miserorum: et alia permulta in hunc modum. Quocirca hoc in eis irridemus, quod interpretata sic adorant, quae non intellecta, quamvis damnabiliter, tamen excusabilius adorarent. Ipsis quippe interpretationibus convincuntur, non
Abbreviated transcription (Latin):
ellas: Hec legitis. hec creditis. hec doces¬
tis. ex hac fide doct᷑naq uiuitis.: et mi¬
ramini qͥa sic abhominamini. Uerum
si in istis tam emmentib notissimisq
luminib sic erratis. ut in eis non quod
sunt. s qđ uob̾ dementissime fingitis
adoretis: qͥd de cet̾is ur̃is fabulis dicam
Quis enim splenditenens suspendit
mundum: et qͥs athlas cum illo subpor¬
tat: Hec et innumerabilia que si mili¬
ter deliratis: omĩno non sunt. et coli¬
tis ea. Hinc uos paganis dicimꝰ det̾io¬
res: eo tantum similes. qđ multos deo
colitis: eo uͦ in peiorem partẽ dissim¬
les. qđ illi ꝓ diis ea colunt que sunt. s
dii non funt. uos autẽ colitis ea. que net
dii. nec aliqͥd sunt. qm̃ ꝓrsus nulla sus
habent et illi quidem quedã fabulos
figmenta. s ẽe illas fabulas norunt: ei
uł a poetis delectandi causa factas ẽt̃
asserunt. uł eas ad nat᷑am rerum. uel
mores hominũ int̾pretari conantur.

Expanded text:
ellas ? haec legitis, haec creditis, haec doceellas ? haec legitis, haec creditis, haec docetis, ex hac fide doctrinaque uiuitis. et miramini, quia sic abominamini ! Uerum si in istis tam eminentibus notissimisque luminibus sic erratis, ut in eis non quod sunt, sed quod uobis dementissime fingitis adoretis, quid de ceteris uestris fabulis dicam? quis enim splenditenens suspendit mundum et quis Atlas cum illo subportat ? haec et innumerabilia, quae similiter deliratis, omnino non sunt et colitis ea. hinc uos paganis dicimus deteriores, eo tantum similes, quod multos deos colitis; eo uero in peiorem partem dissimiles, quod illi pro diis ea colunt, quae sunt, sed dii non sunt; uos autem colitis ea, quae nec dii nec aliquid sunt, quoniam prorsus nulla sunt. habent quidem et illi quaedam fabulosa figmenta. sed esse illas fabulas norunt et uel a poetis delectandi causa fictas esse adserunt uel eas ad naturam rerum uel mores hominum interpretari conantur.
Abbreviated transcription (Latin):
int̾uallo a se disiuncta sunt hec duo
lumina: ut cum sol uergit ad occiden¬
tem. tunc luna surgat ab oriente. Ex
quo fit ut q̃m infirmant᷑ omĩa que
uirtute deserunt᷑: eo sapientia sit in
firmior quo ẽ luna plenior. Si aũ quod
ueritas habet & sapientia dei semper
tantundem ualet. & uirtus dei semper
tantundem sapit: cur hec sic duo dicitiᷤᷤ.
ut ea locoꝵ sedib int̾uallisq seꝑatis.
cum et ipsas sedes eiꝰdem substantie
dicatis: homines ceca et insana m̃te.
non recedentes a phantasmate corpo¬
rum et u̾ͥtute ac sapientia ita carents
ut nec sapere aliqͥd possitis fortit̃ nec
ualere sapient̃: Ita ne uͦ detestanda
et a nathematiranda stulticia. xp̃c ꝑ
solem lunamq distentꝰ. hic uirtute
habitans. hic sapientia. nec hic ꝑfecł
et plenꝰ. nec in sole sapiens. nec in li¬
na prepotens utrobiq pulchros pue¬
ros subornat. concupiscendos feminis
pͥncipib tenebrarum. et masculis pu¬

Expanded text:
interuallo a se disiuncta sunt haec duo interuallo a se disiuncta sunt haec duo lumina, ut cum sol uergit ad occidentem, tunc luna surgat ab oriente . ex quo fit, ut, quoniam infirmantur omnia, quae uirtute deseruntur, eo sapiefirmior, quo est luna plenior. Si autem, quod veritas habet, et sapientia Dei semper tantumdem valet, et virtus Dei semper tantumdem sapit; cur haec sic duo dicitis, ut ea locorum sedibus intervallisque separetis, cum et ipsas sedes ejusdem substantiae dicatis, homines caeca et insana mente non recedentes a phantasmate corporum, et virtute ac sapientia ita carentes, ut nec sapere possitis aliquid fortiter, nec valere sapienter? Itane vero, detestanda et anathemanda stultitia, Christus per solem lunamque distentus; hic virtute habitans, hic sapientia; nec hic perfectus et plenus, nec in sole sapiens, nec in luna praepotens, utrobique pulchros pueros subornat concuprincipibus tenebrarum et masculis pu
Abbreviated transcription (Latin):
Ac ꝑ hoc si calor in sole. lux autem p̃¬
polleret in luna. ut cumq inuenissess
ista figmenta ueri similitudinis nebu¬
lam hominib carnalib et animalib
decipiendis: qui nichil ẽẽ putant. nisi
qđ corporale cogitauerunt. Calous
eiũ uiolentia oꝑatio ẽ. ad mouendũ
unde uͥtuti tͥbueret᷑: lucis autẽ clarꝰ
fulgor ad demonstrandum unde hanc
sapientie darent. Cum uͦ lux in sole
longe p̾cellat. quomͦ ibi uͥtus. hic autẽ
qđ tanto minus lucet sapientia est:
Osacͥlega in eptia. & cum sit unus
mundi fabricamimplere ꝑhibetiᷤ.
Unde sol et luna cͥcuitꝰ suos ꝑagentẽ:
semꝑ cum illo sunt. A sole aũt luna
discedit: et ad solem rursus accedit.
Itaq uob̃ auctorib uł potiꝰ deceptori¬
b ꝑ dimidiam autem partem cͥculi
recedit a uͥtute sapientia. et ad eã
ꝑ aliam dimidiam rursus accedit:
et cum plena ẽ tunc longe ẽ a uͥtu¬
te sapientia. Tunc enim tam longo

Expanded text:
ac per hoc, si calor in sole, lux autem praeac per hoc, si calor in sole, lux autem praepolleret in luna, utcumque inuenissent ista figmenta uerisimilitudinis nebulam hominibus carnalibus et animalibus decipiendis, qui nihil putant esse, nisi quod corporale cogitauerint; caloris enim uiolentia operatio est ad mouendum, unde uirtuti tribueretur; lucis autem clarus fulgor ad demonsti-andum, unde hanc sapientiae darent. cum uero lux longe in sole praecellat. quomodo ibi uirtus. hic autem quod tanto minus lucet, sapientia est? o sacrilega ineptia! et cum sit unus mundi fabricam inplere perhibetis. unde sol et luna circuitus suos peragentes semper cum illo sunt; a sole autem luna discedit et ad solem rursus accedit . ita uobis auctoribus uel potius deceptoribus per dimidiam partem circuli recedit a uirtute sapientia et ad eam per aliam dimidiam rursus accedit; et cum plena est, tum longe est a uirtute sapientia; tunc enim tam longo
Abbreviated transcription (Latin):
diuiditis: nec saltim tͥnitati loca
tria datis.s: et i quatuor: patri uñ.
idẽ. lumen inaccessibile. qđ ꝓrsus
non intelligitis: filio duo. solem sci¬
licet atq limani: sp̃u scõ rursus
unum. idẽ. aeris hunc omnẽ ambitum.
De patris gͦ inaccessibili lumine. qͥa
ueram fidem tenentib non inde seꝑat᷑
filius. et sp̃s sc̃s: hactenus in presentia
dixerim Ur̃ẽ autem uanitati. qͥd pla¬
cuit in sole ponere uͥtutem filii: et
in luna sapientiam: Cum enim in ip¬
so patre filiꝰ inseꝑabilis maneat:
quomͦ potest sapientia eiꝰ ab eiꝰ uirtute
se parari. ut ille sit in sole. hec in luna.
cum ꝑhuiꝰmodi locos nisi corpora diuidi.
separariq non possint: Qđ si sciretis:
nunqͣm stulto insanoq phantasmate
tantas fabulas texeretis. At in ea ipsa
falsitate atq fallacia qͣm incongrue.
qͣm ꝑuerse sedem sapientie minus lu¬
cere dicunt qͣm sedem uͥtutis. cum ad
cere: ad sapientiam uͦ docere & ostende:

Expanded text:
diuiditis. nec saltem trinitati loca diuiditis. nec saltem trinitati loca tria datis, sed quattuor: patri unum, id est lumen inaccessibile, quod prorsus non intellegitis; filio duo, solem scilicet atque lunam; spiritui sancto rursus unum, id . est aeris hunc omnem ambitum. de patris ergo inaccessibili lumine, quia ueram fidem tenentibus non inde separatur filius et spiritus sanctus, hactenus in praesentia dixerim. Uestrae autem uanitati quid placuit in sole ponere uirtutem filii et in luna sapientiam? cum enim in ipso patre filius inseparabilis maneat, quomodo potest sapientia eius ab eius uirtute separari, ut illa sit in sole, haec in luna, cum per huiusmodi locos nisi corpora diuidi separarique non possint? quod si sciretis, numquam stulto insanoque phantasmate tantas fabulas texeretis. at in ea ipsa falsitate atque fallacia quam incongrue, quam peruerse sedem sapientiae minus lucere dicitis quam sedem uirtutis, cum ad cere, ad sapientiam uero docere et ostendere .
Abbreviated transcription (Latin):
si potestis quale lumen sit quo illa om¬
nla que hoc non sunt. et int̾ se discer¬
nunt᷑. & qͣntum ab hoc distent: fida
manifestatione cognoscit᷑. Et tamen
etiã hoc lumen: non ẽ lumen illud
qd deus ẽ. hoc enĩ creat᷑a ẽ. ille crea¬
tor ẽ: hoc factum. ille qͥ fecit. Hoc deni¬
q mutabile dum uult qđ nolebat. et
scit qđ nesciebat: et reminiscitur qđ
oblitum erat. Illud autem incõmutabi¬
li uoluntate. ueritate. et̃nitate ꝑsistit. et
inde nobis ẽ initium existendi. ratio
cognoscendi. lex amandi: inde om̃ib
et irrationabilib animantibꝰ natura
qua uiuunt. uigor quo sentiunt. motꝰ
quo appetunt. Inde etiã omnib corpo¬
rib mensura ut subsistant. numerus ut
ornent᷑ : pondus ut ordinent᷑. Itaq lu¬
men illud trinitas inseꝑabilis unꝰ ds̃ ẽ:
cuiꝰ uos nullo corpore adiuncto. ꝑ se
ipsam incorpoream. spiritalem in cõ¬
mutabilemq substantiam. etiã locis

Expanded text:
si potestis, quale lumen sit, quo illa omsi potestis, quale lumen sit, quo illa omnia, quae hoc non sunt et inter se discernuntur, et quantum ab hoc distent, fida manifestatione cognoscitur . et tamen etiam hoc lumen non est lumen illud, quod deus est; hoc enim creatura est, creator est ille; hoc factum, ille qui fecit; hoc denique mutabile, dum uult, quod nolebat, et scit, quod nesciebat, et reminiscitur, quod oblitum erat, illud autem incommutabili uoluntate, ueritate, aeternitate persistit, et inde nobis est initium existendi, ratio cognoscendi, lex amandi; inde omnibus et inrationalibus animantibus natura, qua uiuunt, uigor, quo sentiunt, motus, quo adpetunt; inde etiam omnibus corporibus mensura, ut subsistant, numerus, ut ornentur, pondus, ut ordinentur. itaque lumen illud trinitas inseparabilis, unus deus est, cuius uos nullo corpore adiuncto per se ipsam incorpoream spiritalem incommutabilemque substantiam etiam locis
Abbreviated transcription (Latin):
tes ex illo conceptam corde phantasiã.
in inmensum soletis augere: et eam
lucem dicere ubi ds̃ pater habitat cũ
regnicolis suis. Qnͣdo enim discreuistiᷤ
lucem qũa cernimꝰ ab ea luce qua in¬
telligimꝰ. cũ aliud nichil unqͣm putaue¬
ritis ẽẽ intelligere ueritatem. nisi for¬
nas corporeas cogitare. siue finitas si¬
ue ex aliquib partib infinitas que
mania phantasmata ẽẽ nescitis : ꝓin¬
de cum tantum int̃sit inter cogitati¬
onẽ qua cogito t̾ram luminis urãm
que omino nusqͣm ẽ. et cogitationem
qua cogito alexandriã qͣm nunquam
uidi s tamen ẽ: rursusq tantũ int̾sit
int̃ istam qua cogito alexandriam in¬
cognitam. et eam qua cogito cartha¬
ginem cognitam. ab hac quoq cogi¬
tatione qua certa. et nota corꝑa cogito.
longe imcõꝑabiliter distat cogitatio.
qua intelligo iusticiam. castitatem.
fidem. ueritatem. castitatem. bonitatẽ
et qͥcqͥd eiꝰmodi ẽ. Que cogitatio dicite

Expanded text:
tes ex illo conceptam corde phantasiam tes ex illo conceptam corde phantasiam in inmensum soletis augere et eam lucem'dicere, ubi deus pater habitat cum regnicolis suis. quando enim discreuistis lucem, qua cernimus, ab ea luce, qua intellegimus, cum aliud nihil umquam putaueritis esse intellegere ueritatem nisi formas corporeas cogitare, siue finitas siue ex aliquibus partibus infinitas, quae inania phantasmata esse nescitis? proinde cum tantum intersit inter cogitationem, qua cogito terram luminis uestram, quae omnino nusquam est, et cogitationem, qua cogito Alexandriam, quam numquam uidi, sed tamen est; rursusque tantum intersit inter istam, qua cogito Alexandriam incognitam, et eam, qua cogito Karthaginem cognitam: ab hac quoque cogitatione, qua certa et nota corpora cogito, longo incomparabiliter distat cogitatio, qua intellego iustitiam, castitatem, fidem, ueritatem, caritatem, comitatem et quicquid eiusmodi est, quae cogitatio, dicite,
Abbreviated transcription (Latin):
rabilius uł rident᷑ uł flent᷑ in uob¬
Illud illud ẽ intolerabilit̾ sceleratũ.
qđ de ipsa naui puellas pulchras. &
pueros ꝓponi dicitis quoꝵ formosis¬
simis corporib in ardescant pͥncipes
tenebrarum. ad feminas masculi et
ad masculos femine: ut in ipsafla¬
granti libidine et inhianti con ca¬
þiscentia de membris eorum
tanquam de tetris sordidisq cõto¬
pedib dei ur̃i membra soluan¬
tur. et his obscenissimis pannis
uris conamini assuere ineffabilem
runtaten dicentes. patre in secreto
quodam lumme habitare. filii autẽ in
sole uirtutem. in luna sapientiã: sp̃m
uero sc̃m in aere. In qua triꝑtita ur̃a
uł potiꝰ iam quadriꝑtita fabula. de pa¬
cris qͥdem secreto lumine qͥd uob̃ dicã
nͥ qͥa lumen cogitare non potestis: nͥ
quale uidere consuestis: Hoc enĩ con¬
spicuum et omi carni non tantum
hominũ uerum etiã bestiarum et
uermiculoꝵ notissimum lum̃ intuen¬

Expanded text:
rabilius uel ridentur uel flentur in uobrabilius uel ridentur uel flentur in uobis; illud est intolerabiliter sceleratum, quod de ipsa naui puellas pulchras et pueros proponi dicitis, quorum formosissimis corporibus inardescant principes tenebrarum, ad feminas masculi et ad masculos feminae, ut in ipsa flagranti libidine et inhianti concupiscentia de membris eorum tamquam ' de taetris sordidisque conpedibus dei uestri membra soluantur. et his obscaenissimis pannis uestris conamini adsuere ineffabilem trinitatem dicentes patrem in secreto quodam lumine habitare, filii autem in sole uirtutem, in luna sapientiam, spiritum uero sanctum in aere! In qua tripertita uestra uel potius iam quadripertita fabula de patris quidem secreto lumine quid uobis dicam, nisi quia lumen cogitare non potestis, nisi quale uidere consuestis? hoc enim conspicuum et omni carni non tantum hominum, uerum etiam bestiarum et uermiculorum notissimum lumen intuen
Abbreviated transcription (Latin):
ad cuiꝰ girum ur̃a oratio cͥcumuoluit᷑.
Nam et de ipso tanta falsa et tam qe¬
testanda iactatis: ut si suas uindicaret
iniurias. iam flaminis eiꝰ uiui ard̾etis
Nlam pͥmo eum nauem qͣndam ẽẽ ai¬
citis. Ita non tantum ut dicit᷑ toto ce¬
lo erratis: s et natatis. Deinde cum
om̃ium oculis rotundus effulgeat. ea¬
q illi figura. ꝓ sui ordinis positione
ꝑfecta sit: uos eum triangulum phi¬
betis. id ẽ. ꝑ qͣndam triangulam celi
fenestram. lucem istam mundo t̾risq
radiare. Ita fit ut ad istum qͥdem so¬
lem. dor sum ceruicemq curuetis: ñ
autem ipsum tam clara rotunditate
conspicuum. s nescio qͣm nauem ꝑ
foram̃ triangulum micantem atq
lucentem. qͣm confictam cogitatis.
adoretis. Quam ꝓfecto faber ille non
faceret si qͤmadmodum emunt᷑ ligna
qͥb nauigioꝵ tabule compingunt᷑:
sic emerent᷑ et uerba qͥb hereticoꝵ
fabule confingunt᷑. Uerum hec tole¬

Expanded text:
ad cuius gyrum uestra oratio circumuoluitur. ad cuius gyrum uestra oratio circumuoluitur. Nam et de ipso tanta falsa et tam detestanda iactatis. ut si suas uindicaret iniurias, iam flammis eius uiui arderetis. nam primo eum nauem quandam esse dicitis; ita non tantum, ut dicitur, toto caelo erratis, sed et natatis. deinde cum omnium oculis rotundus effulgeat eaque illi figura pro sui ordinis positione perfecta sit, uos eum triangulum perhibetis, id est per quandam triangulam caeli fenestram lucem istam mundo terrisque radiare. ita fit, ut ad istum quidem solem dorsum ceruicemque curuetis, non autem ipsum tam clara rotunditate conspicuum, sed nescio quam nauem per foramen triangulum micantem atque lucentem, quam confictam cogitatis, adoretis. quam profecto faber ille non faceret, si, quemadmodum emuntur ligna, quibus nauigiorum tabulae conpinguntur, sic emerentur et uerba, quibus haereticorum fabulae confinguntur. uerum haec tole
Abbreviated transcription (Latin):
gimꝰ ut ea non colant. non eis dicimꝰ
qđ nulla sint. s qđ colenda non sint.
Gisq colendum hoꝵ omĩum condito¬
rem dm inuisibilem suademꝰ: cuiuis
soliꝰ participatione beatus homo fieri
potest. qđ om̃s uelle nemo ambigit.
S qͥa nonnulli eoꝵ inuisibilem et
incorpoream creat᷑am colunt qđ est
anima mensq humana: tam̃ qͥa nec
eiꝰmodi creat᷑e participatione fit ho¬
mo beatus. ille non solum inuisibił.
uerum etiam imcõmutabilis ds̃ .i.
ds̃ uerus colendus ẽ : qͥa solus ille
colendus ẽ. quo solo fruens beatus
fit cultor eius. et quo solo ñ fruens
om̃is mens misera ẽ. qualibet alia
re ꝑfruat᷑. Uos autem cum ea cola¬
tis que omĩno non sunt. s ur̃arum
fallatium fabularum uanitate fingu¬
ntur: ꝓpinquiores eẽtis uere pietati
ac religioni si saltem pagani eẽtis
uł in eoꝵ genere qͥ corꝑa colunt. &¬
si non colenda. s tam̃ uera. Unde uoꝰ
ueriꝰ dixerim. nec solem istum coler.

Expanded text:
gimus, ut ea non colant, non eis dicimus, gimus, ut ea non colant, non eis dicimus, quod nulla sint, sed quod colenda non sint, eisque colendum horum omnium conditorem deum inuisibilem suademus, cuius solius participatione beatus homo fieri potest: quod omnes uelle nemo ambigit. sed quia nonnulli eorum inuisibilem et incorpoream creaturam colunt — quod est et anima mensque humana — tamen, quia nec eiusmodi creaturae participatione fit homo beatus, ille non solum inuisibilis uerum etiam incommutabilis deus, id est deus uerus colendus est, quia solus ille colendus est, quo solo fruens beatus fit cultor eius, et quo solo non fruens omnis mens misera est, qualibet re alia perfruatur. uos autem cum ea colatis, quae omnino non sunt, sed uestrarum fallacium fabularum uanitate finguntur, propinquiores essetis uerae pietati ac religioni, si saltem pagani essetis uel in eorum genere, qui corpora colunt, etsi non colenda, sed tamen uera. unde uos uerius dixerim nec solem istum colere,
Abbreviated transcription (Latin):
imꝑita pestis et uanitas
uersipellis ut qͥd tͥ obicis quod
siquis tͥ obicit nescit cum quo agat:
Neq enĩ uos paganos dicimus. aut
scisma paganoꝵ: s habere cum eis
qͣndam similitudinem. eo qđ multos co¬
latis deos: uerum uos eis ẽẽ longe de¬
teriores. qđ illi ea colunt que sunt. s
ꝓ diis colenda non sunt. Sunt enĩ et
idola: s ad salutem nichil sunt. Et qͥ
colit arborem. non qͥdem arando s ad¬
orando: non id colit qđ nusqͣm ẽ s qđ
ita colendum non ẽ. Ipsa etiã demo¬
nia. unde dicit apłs que immolant
gentes demoniis immolant et non
deo: utiq sunt. quib illos immolare
dicit. et quoꝵ nos socios ẽẽ non uult.
Iam uͦ celum & t̾ra. mare et aer sol et
luna. et cet̾a sidera. omĩa hec manifes¬
ta ocłis apparent: atq ipsis sensibus
presto sunt. Que cum pagani tanꝗͣ.
deos colunt uł tanqͣm partes unius
magni dei: nam uniuersum mundũ
qͥdam eoꝵ putant maximum deum.
ea colunt que sunt cum quib qͣndo a¬

Expanded text:
ita pestis et uanitas uersipellis! utquid tibi obicis, quod si quis tibi obicit, nescit cum quo agat? neque enim uos paganos dicimus aut schisma paganorum, sed habere cum eis quandam similitudinem, eo quod multos colatis deos; uerum uos eis esse longe deteriores, quod illi ea colunt, quae sunt, sed pro diis colenda non sunt; sunt enim et idola, sed ad salutem nihil sunt. et qui colit arborem, non quidem arando, sed adorando, non id colit, quod nusquam est, sed quod ita colendum non est. ipsa etiam daemonia, unde dicit apostolus: quae inmolant gentes, daemoniis inmolant et non deo, utique sunt, quibus illos inmolare dicit et quorum nos socios esse non uult. iam uero caelum et terra, mare et aer, sol et luna et cetera sidera, omnia haec manifesta oculis adparent atque ipsis sensibus praesto sunt. quae cum pagani tamquam deos colunt uel tamquam partes unius magni dei — nam uniuersum mundum quidam eorum putant maximum deum — ea colunt, quae sunt. cum quibus quando a
Abbreviated transcription (Latin):
faustus uł potiꝰ illi qͥ eiꝰ litteris deles¬
tant᷑. monarchie opinionem non
ex gentib nos habere. s gentes non
usq adeo ad falsos deos ẽẽ delapsas
ut opinionem amitterent. unius ue¬
ri dei ex quo ẽ omĩs qualiscumq na¬
tura. Sapientes enim eoꝵ quia sic̃
dicit apłs inuisibilia dei a constitu¬
tione mundi ꝑ ea que facta sunt in¬
tellecta conspiciunt᷑. sempiterna qͦq
uirtus eiꝰ ac diuinitatis ut sint inex

Expanded text:
Faustus uel potius illi, qui eius litteris delecFaustus uel potius illi, qui eius litteris delectantur, monarchiae opinionem non ex gentibus nos habere, sed gentes non usque adeo ad falsos deos esse delapsas, ut opinionem amitterent unius ueri dei, ex quo est omnis qualiscumque natura. sapientes enim eorum — quia, sicut dicit apostolus, inuisibilia dei a constitutione mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus eius ac diuinita
Abbreviated transcription (Latin):
deo quo eiꝰ altare solus xp̃c imple¬
uit: in uictimis pecoꝵ imitata demo¬
nia sibi arrogant̾ ex poscunt. Unde
dicit a płs. Que immolant gentes:
demoniis immolant non deo. Non qđ
offerebat᷑ culpans: s quia illis offere¬
batur. hebrei autem in uictimis peco¬
rum quas offerebant deo. multis &
uariis modis sicut re tanta dignum
erat. ꝓpħiam celebrabant uenture
uictime : quam xp̃c obtulit. Unde iã
xp̃iani ꝑacti eiꝰdem sacrificii memo¬
riam celebrant. sacroscã oblatione
et participatione corporis et sangui¬
nis xp̃i. M anichei uero nescientes
qͥd damnandum sit in sacͥficiis gen¬
tium.et qͥd intelligendum in sacri¬
ficiis hebreoꝵ. et quid tenendum
uł obseruandum in sacͥficio xp̃iano¬
rum. uanitatem suam sacrum offe¬
runt di abolo qui eos decepit: receden¬
tes a fide intendentes spiritib seduc¬
torib et doctrinis demonioꝵ in hx¬
pocrisin mendaciloquoꝵ. Discat gͦ

Expanded text:
deo, quo eius altare solus Christus inpledeo, quo eius altare solus Christus inpleuit, in uictimis pecorum imitata daemonia sibi adroganter exposcunt. unde dicit apostolus: quae immolant gentes, daemoniis immolant et non deo, non quod offerebatur culpans, sed quia illis offerebatur. Hebraei autem in uictimis pecorum, quas offerebant deo, multis et uariis modis, sicut re tanta dignum erat, prophetiam celebrabant . futurae uictimae, quam Christus obtulit. unde iam christiani peracti eiusdem sacrificii memoriam celebrant sacrosancta oblatione et participatione corporis et sanguinis Christi. Manichaei uero nescientes, quid damnandum sit in sacrificiis gentium et quid intellegendum in sacrificiis Hebraeorum et quid tenendum uel obseruandum in sacrificio christianorum, uanitatem suam sacrum offerunt diabolo, qui eos decepit recedentes a fide, intendentes spiritibus seductoribus et doctrinis daemoniorum in hypocrisi mendaciloquorum. Discat ergo