comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ne quoq spiritali Indieb inquic
nouissimis circũ cidet dñs cortu¬
um: & non carnẽ tuã : Si aũt.
preuaricator legissis. idest sinon
credis in xp̃m quẽ lex ꝓmittit.
& sicir cum cisionẽ sp̃italiter non
seruas. circum cisio tua prepuciũ
facta est: id est talis es qualis & gen¬
tilis qui non habet legem: Quia
qui debueras eẽ. iudaeus creden¬
do in xpm̃. & legem sp̃i taliter im¬
plendo: similis effectus es genci¬
li ideoq in gentilitatẽ reputabe
cir cũ cisio uidelicet ingentilitatẽ:
iigitur p̃putiũ legis iusticias cus¬
to dict ñne p̃putium illius incir¬
cum cisione reputabitur : Sensus
iste est: Sigentilis quilibet legẽ
custodiat credendo inxp̃m. cir¬
cũ cisionẽ spãtalit̃ obseruando.
caeteraq quȩ lex precipit sp̃i tali
incellegentia cus todiendo. nũquid
gentilitas illius non reputabitur
Unde ꝓph&c dicit: Conuertet᷑
libanus in chermel: id est genti¬
litas incircum cisionẽ ueram: liba¬

Expanded text:
ituali, in diebus, inquit, novissimis circumcidet Dominus cor tuum et non carnem tuam. Si autem praevaricator legis sis, id est, si non credis in Christum quem lex promittit, et si circumcisionem spiritualiter non servas. Circumcisio tua praeputium facta est, id est talis es qualis et gentilis qui legem non habet, quia qui debueras esse Judaeus credendo in Christum, et legem spiritualiter implendo similis effectus es gentili, ideoque in gentilitatem reputabercircumcisio videlicet in gentilitatem. Si igitur praeputium legis justitias custodiat, nonne praeputium illius in circumcisionem reputabitur? Sensus iste est: Si gentilis quilibet legem custodiat credendo in Christum, circumcisionem spiritualiter observando, caeteraque quae lex praecipit spirituali intelligentia custodiendo, nunquid gentilitas illius non reputabitur Unde propheta dicit: Convertetur Libanus in Chermel , id est gentilitas in circumcisionem veram. Liba
Abbreviated transcription (Latin):
idola. quare. facis sacrilegium :¬
egere siue sublegere est furari.
inde sacrilegium dr̃ sacrarumrerũ
furtum: Uerbi grã: Quisquis
dethes auro a eccłae. uł de sustaoi¬
tici dõ famulantium aliquid oc¬
culte abstrahit: sacrilegium ꝑpe¬
trat: Spiritali ter uero sacrilegiũ ÷
sacrorum uerborũ pre uaricatio:
ui inlege glaris. quare ꝑp̃uarica¬
tionẽ legis dm̃ inhonoras.: Ds̃ in¬
onoratur. dũ uoluntas et iussio
illius calcatur.: et ꝓnichilo ducit᷑:
icdicitur ionorari rex ł quȩlibet
potestas dũ epła illius non ob¬
seruatur: preceptũq eꝰ non cusco¬
ditur:: Nom̃ enĩ dĩ ꝑuos blas¬
fematur intergentes. sicut scrip¬
mabatur : quia dicebunt hostes illo
cum irrisione : Ecce quẽ dm̃ colebu¬
tis. qui non ualuit uos liberare de
manib nr̃is: Uere idola nr̃a : uic tricia
et quando illi qui nomen scĩ tatis
debent habere male uiuunt.
blas phematur nomen dĩ : qr dicuns

Expanded text:
idola, quare facis sacrilegium? Lidola, quare facis sacrilegium? Legere sive sublegere, est furari. Inde sacrilegium dicitur sacrarum rerum furtum. Verbi gratia: Quisquis de thesauro Ecclesiae vel de substantia Deo famulantium aliquid occulte abstrahit, sacrilegium perpetrat. Spiritualiter vero sacrilegium est sacrorum verborum praevaricatio. Qui in lege gloriaris, quare per praevaricationem legis Deum inhonoras? Deus inhonoratur, dum voluntas et jussio illius calcatur et pro nihilo ducitur Sic dicitur inhonorari rex vel quaelibet potestas dum epistola illius non observatur, praeceptumque ejus non custoditur. Nomen enim Dei per vos blasphematur inter gentes, sicut scripmabatur quod dicebant hostes illorum cum irrisione: Ecce quem Deum colebatis, qui non valuit vos liberare de manibus nostris, vere idola nostra victricia et quando illi qui nomen sanctitatis deberent habere male vivunt, blasphematur nomen Dei, quia dicunt
Abbreviated transcription (Latin):
qui a ꝓbat utiliora in lege morysi:
In lege quidẽ naturali utilia sunt
quaedicit . qđ tibi nonuis fieri
aliis nefeceris. sed inlege utiliora
erant. quia ibi est cognitio dei.
in eugło autẽ ut illima: Qentiles
enĩ quodam modo utilia cogosce
testam̃ to ut illima cognoscunt.
qr habent fidẽ scẽ trinitatis:
Quiergo alium docesceipsum non
doces Hoc increpatiue .ẽ. legen¬
dum & cũ fubauditione huius¬
modi: Ouideequi alium doces
teipsum quare non doces: Qui
predicas ñ furandum. quare fura¬
ris bona alterius: Uel &iam qui
predicas legẽ. quare furaris dele¬
ge sp̃italẽ intellegentia Qui
dicis ñ moe chandum. quare
ma charis Moechus est ad ult̃¬
et non solum ille dr̃ moechus qui
uxorem alterius uiolat: sed ille
qui cultum &religionẽ quȩ solidõ
conuenit. quantũ inse. ẽ: falsis suꝑ¬
sticionib tribuit: Et est sensus
ad ulterari. quare ad ulteras.
quare deseruis uiciis Quiabo¬
miniris. id ẽ. repuis. uł odio habes.

Expanded text:
quia probat utiliora in lege Moysi. In lege autem naturali utilia sunt quae dicit: Quod tibi non vis fieri, alii ne feceris, sed in lege scripta erant utiliora, quia ibi est cognitio Dei, in Evangelio autem utillima. Gentiles enim quodammodo utilia cognosceTestamento utillima cognoscunt, quia habent fidem sanctae Trinitatis. Qui ergo alium doces, teipsum quare non doces? Hoc increpative est legendum et cum subauditione hujusmodi. O Judaee, qui alium doces, teipsum quare non doces? Qui praedicas non furandum, quare furaris bona alterius, vel etiam qui praedicas legem, quare furaris de lege spiritalem intelligentiam? Qui dicis non moechandum, quare moecharis? Moechus est adultet non solum ille dicitur moechus qui uxorem alterius violat, sed et ille qui cultum et religionem quae soli Deo convenit, quantum in se est, falsis superstitionibus tribuit. Et est sensus: adulterari, quare adulteraris?quare deservis vitiis? Qui abominaris, id est respuis vel odio habes
Abbreviated transcription (Latin):
grauius peccauer̃: legẽ naturalẽ
& legẽ scriptam p̃uarican do:
Ingła uero non causa honoris p̃fer¬
tur iudgus gentili: sed credulitatis
quare conciliamur deo patriom̃i
operantibonum sub uenit:¬
quia primiticie a ecłae ex iudeis
acceptio apud dm̃ : Tunc e&ꝑso
narum acceptio siue distantia
apud dm̃ sꝑppter abra ham
iudeos eliger&. et gentiles diu
idola colentes habiceret U si
remuneraret iudeum bene ui¬
uentem & neglegeret gentilem
recte credentem & recte operan¬
tem: Quicũq enĩ sine lege moysi
uel euangłii. peccauerunt: sicut
pagani: sine lehe peribunt.
quia non requiretur ab illis lex.
peribunt tamen quia legem na¬
turalem spreuerunt. et qui egłm¬

Expanded text:
gravius peccaverunt, legem naturalem gravius peccaverunt, legem naturalem et legem scriptam praevaricando. In gloria vero non causa honoris praefertur Judaeus gentili, sed credulitatis qua reconciliamur Deo Patri, omni operanti bonum, subaudi vquia primitiae Ecclesiae ex Judaeis acceptio apud Deum. Tunc esset personarum acceptio sive distinctio apud Deum, si propter Abraham Judaeos eligeret et gentiles diu idola colentes abjiceret: vel si remuneraret Judaeum bene viet negligeret gentilem recte credentem et recte operantem. Quicunque enim sine lege vel Moysi, vel Evangelii peccaverunt, sicut pagani, sine lege peribunt, quia non requiretur ab illis lex; peribunt tamen, quia legem naturalem spreverunt, et Evang
Abbreviated transcription (Latin):
ruit quid erimus: Scimus autẽ
quia cũ apparuerit similes ei erimꝰ:
uidebimꝰ enĩ eum. sicutiest:
ncorruptionẽ quoque dabit illis.
id est inmor calitatẽ : quia ert̃
om̃s electi in cõmutabiles in ani¬
ma. et incorruptibiles incorpore:
iniquiaati. hoc ẽ. m̃datio om̃iq:
malo. uł &iam diabolo eiꝰ uolun¬
tatẽ ad implendo: ira id est iudi¬
dereatu c̃scienticie. et considera¬
tione peccati : et angustia. deserta
penitentia: Haec autẽ om̃ia ueni¬
ent. in õnẽ animam hominis operan¬
tis malum. iud cei primũ & greci:
nomnem animã dic̃ in totũ hominẽ:
Descendit iacob inae gyptũ in anima
qui a primum peccatum concipit᷑
inanimo cogitando. Acde inde
ẽet uentura: Nulli enĩ parcit
omip̃s ds̃ : non angło. Non amico:
Pecccuit si quidem angłs & picc¬
cus est decelesti sede: Peccuit
quas contraditionis : ideoq ñ ẽ
ingressus terrã reꝓmissionis.
Id cir coautẽ iudȩus gentili cul¬
pa ante fertur: quia ipsi quile¬

Expanded text:
mus. Scimus autem quia cum apparuerit, similes ei erimus, et videbimus eum sicuti est . Incorruptionem quoque dabit illis, id est immortalitatem, quia erunt omnes electi incommutabiles in anima, et incorruptibiles in corpore. iniquitati, hoc est mendacio, omnique malo, vel etiam diabolo ejus voluntatem implendo, ira, id est jde reatu conscientiae et consideratione peccati, et angustia de sera oenitentia. Haec autem omnia venient in omnem animam hominis operantis malum, Judaei primum et Graeci. omnemDescendit Jacob in Aegyptum in animabquia primum peccatum concipitur in animo cogitando, ac deinde esse ventura. Nulli enim parcit Deus: non angelo, non amico. Peccavit siquidem angelus, et projectus est de coelesti sede. Peccavitquas contradictionis, ideoque non est ingressus terram repromissionis. Idcirco autem Judaeus gentili in culpa antefertur, quia ipsi qui le
Abbreviated transcription (Latin):
omni homini credenti: quia ꝑ illã
fidem &operitionem. quã eugłm
adnunciat. decreuit ds̃ saluare
genus. humanũ : Preferuntur modo
iudaei grecis: uł quia ante illos
leges diuinas humanasq habuere.
ułquia enutriti in lege. sciͦ ꝑcognici¬
onem legis ꝑuener̃ ante illos ad fidẽ
euangelii. uidelicet quando post
ascensionẽ dnĩ cã predicantib apłis.
grecis quia ipsi apłi aquib greci.
doc trinam fidemq euglii quisi
amagis tris ꝑcipiebant. natura iudei
erant: Nottndum autem nomine
iudei. om̃s iudicos credentes de be¬
re intelligi & nomine greci om̃s
gentiles debere conprehen di
Iusticia enĩ dei ineo. idest ineuan¬
glio reuelatur : ex fide infidem: Ius¬
ticia dĩ idest iustificatio quia iusti¬
ficat inse credentes: in eugło manifes¬
tatur dum dicitur :: Qui crediderit:
& baptizatus fuerit: saluus id est uus¬
tuserit. Ha ec est iusticia qua om̃s
credentes dono patris & filii ac sp̃us
sc̃i iusti fican tur: Quȩ id circo ius¬

Expanded text:
i, quia per illam fidem et operationem quam Evangelium annuntiat. decrevit salvare genus humanum. Praeferuntur modo Judaei Graecis, vel quia ante illos leges divinas humanasque habuere: vel quia enutriti in lege, cito per cognitionem legis pervenerunt ante illos ad fidem Evangelii, videlicet quando post ascensionem Dominicam praedicantibus apostolis Graecis, quia ipsi apostoli a quibus Graeci doctrinam fidemque Evangelii quasi a magistris percipiebant natura Judaei erant. Notandum autem nomine Judaei, omnes Judaeos credentes debere intelligi, et nomine Graeci, omnes gentiles debere comprehendi. Justitia enim Dei in eo, id est Evangelio, revelatur ex fide in fidem. Justitia Dei, id est justificatio qua justificat in se credentes, in Evangelio manifestatur dum dicitur. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus, id est justus, erit . Haec est justitia, qua omnes credentes dono Patris et Filii ac Spiritus sancti justificantur. Quae idcirco jus
Abbreviated transcription (Latin):
pręuaricati: Non enĩ auditores
legis iustisunt apud dm̃. sed facto¬
res legis iustificabuntur. hoc est
iusti habebuntur. & iusti appare¬
bunt: sicut ille uolebat de quo dr̃
olens autem iustificare semet ipsũ.
id est uolens iustus apparere. qui
ro ẽ auditor legis & factor: uti¬
q ille iustificatur ꝑ legem:
um enim gentesquȩ legem non
habent. naturaliter eaquȩ legis
sunt facrunt: eiꝰ modi legem non
habentes ipsi sibi st̃ lex qui osten¬
dunt opus legis scriptum incor di¬
bus  ˢ. Hoc dupliciter intelligi po¬
si utiq ostendunt habere sescriptã
naturalem legem in cordib & ipsi
sibi sunt lex : quia illa faciunt quȩ
lex docet. licet illis non sit data:
Uerbi grã: Sarra ceni quineꝙ legẽ
dum naturaliter seruant ne homi¬
cidium faciant. neq adulterium
legem incordibus suis ostendunt
ex dicit non occides is qui legem
non accẽpit. si non octidit: ipse sibi
est lex : ALITER : Cum gentes
quȩ lege mor si non habent ꝑdoc¬

Expanded text:
itores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur. Hoc est justi habebuntur, et justi apparebunt, sicut ille volebat, de quo dicitur: Volens autem justificare semetipsum , id est volens justum apparere. Qui ro est auditor legis et factor, utique ille justificabitur per legem. Cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter ad quae legis sunt fntes, ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Hoc dupliciter intelligi posi utique ostendunt se habere scriptam naturalem legem in cordibus, et ipsi sibi sunt lex: quia illa faciunt quae lex docet, licet illis non sit data. Verbi gratia: Saraceni qui neque legem dum naturaliter servant legem, ne homicidium faciant, neque adulterium legem in cordibus suis ostendunt. Lex dicit: Non occides. Is qui legem non accepit, si non occidit, ipse sibi est lex. Aliter: Cum gentes quae legem Moysi non habent, per doc
Abbreviated transcription (Latin):
nentia uocatur. qua ꝑ infirmitatẽ
& fragilitatẽ & non deliberato
animo peccantes diu portat ex¬
pet taons illos ad poen itentiam:
cđm autem duriciam tuam & in¬
penitens cor. thes aurizas. idẽ.
reseruas & multi plicas tibi iram
indicie irȩ: hoc est uindictam
indiȩ uditii . & reuelationis iusti
iudicii dĩ quiredet unicuiq sccđm¬

Expanded text:
nentia vocatur, qua per infirmitatem nentia vocatur, qua per infirmitatem et fragilitatem, et non deliberato animo peccantes diu portat, exspectans illos ad poenitentiam. Secundum autem duritiam tuam et impoenitens cor thesaurizas, id est reservas et multiplicas tibi, iram in die irae, hoc est vindictam die judicii et revelationis justi judicii D
Abbreviated transcription (Latin):
cias bonitatis eiꝰ & pacientiae
& longanimitatis eiꝰ contẽpnis¬
Anignoras qm̃ benignitas id est
ualde bona pi&as dĩ. ad poeniten¬
tia te adducit. Ad iudeos
quidẽ loquitur specia liter. qui
re prehendebant & dãpnabant
gentiles quasi ido latras. sic ut¬
iam supra diximus: seautẽ dice¬
xp̃i uenirent.: Generaliter ue¬
ro om̃s alloquitur: tã iudeos
quã gentiles: Et est sensus :
iseruus aut subiectus tuus nou
ualet effugere iudiciumtuũ
ohomo humana tantũ modo
sapiens. quo modo tu poteris
effugere iudicium: omnipoten¬
tis dĩ¬
is dĩ Diuitiae bonitatis dĩ
sunt quib uni uersum mundũ
quotidie pec cantẽ nonstatim
punit expectans illum ad poeni¬
tentiam: sed in suꝑ illi benigna
largitate sõlem & pluuiam lar¬
gitur quas plerũq homines con¬
tempnunti siue despiciunt: dũci
grãs nonrẽfer̃.: Pacientia ẽ qua
non statĩ punit: Longa nimitas
quae alibi sustentacio siue susti¬

Expanded text:
tias bonitatis ejus, et patientiae, tias bonitatis ejus, et patientiae, et longanimitatis contemnis? Ignoras quoniam benignitas Dei, id est valde bona pietas Dei, ad poenitentiam te adducit. Ad Judaeos quidem loquitur specialiter, qui reprehendebant et damnabant gentiles quasi idololatras, sicutjam supra diximus; se autem promristi venirent; generaliter vero omnes alloquitur, tam Judaeos quam gentiles. Et est sensus: Si servus aut subjectus tuus non valet effugere judicium tuum, o homo, humana tantummodo sapiens, quomodo tu poteris effugere judicium omnipotentis Dei? Divitiae bonitatis Dei sunt, quibus universum mundum quotidie peccantem non statim punit, exspectans illum ad poenitentiam; sed insuper illi benigna largitate solem et pluviam largitur, quas plerumque homines contemnunt sive despiciunt, dum ei gratias non referunt. Patientia est qua non statim punit. Longanimitas est, quae alibi sustentatio sive susti
Abbreviated transcription (Latin):
uicia rep̃hendunt : & inse eadem
ñemendant: In quo enĩ iudicces
alterum teipsum condẽpncis.
hoc ita est intellegendum: Sire¬
prehendis et iudicas alium & te
m& ipsum abhis uiciis aquibus
illum rep̃hendis obserues & aba¬
liis te ipsum liberas: Siuero eadẽ
opere imples aut maiora aquib
rep̃hendis frac tr̃e tuum: in
quo illũ iudiccs teipsum condẽp¬
nas quia quialiũ iudicas quandoq
Hiudica beris: Etrecte qui a cadẽ
facis quȩ iudicais: Scimus autẽ
quia iudicium dei .ẽ. scđm uerita¬
tem id est sine ꝑmnarum acceptio¬
ne. in eos quitalia agunt: hoc ẽ
qui illa faciunt quȩ in aliis rep̃¬
hendunt: In presenti scło ad¬
tendunt homines ꝑsonas poten¬
tium. diuitũ ꝓpinquorum in iu¬
dicio: sed dĩ uidicium in hoc est
uerum. quia ipse qui uerax eft
non aid tenchit ꝑsonas. sed uitȩ
meritum: Existimas aĩthoc oho¬
mo om̃is qui iudicas ets quita¬
lia agunt et facis ea. quia tu
efugies iudicium dĩ An diui¬

Expanded text:
vitia reprehendunt, et in se eadem vitia reprehendunt, et in se eadem non emendant In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas. Hoc ita est intelligendum: Si reprehendis et judicas alium, et metipsum ab his vitiis, a quibus illum reprehendis, observas et ab aliis teipsum liberas: si vero ea opera imples aut majora a quibus reprehendis fratrem tuum, in quo illum judicas, teipsum damnas, quia qui alium judicas quandoque judicaberis, et recte, quia ea facis quae judicas. Scimus enim quoniam judicium Dei est secundum veritatem; id est sine personarum acceptione, in eos qui talia agunt, hoc est qui talia faciunt, qualia in aliis reprehendunt. In praesenti saeculo attendunt homines personas potentum, divitum, propinquorum in judicio: sed Dei judicium in hoc verum est, quia ipse qui rex est non attendit personas, sed vitae meritum. Existimas autem hoc, o homo omnis, qui judicas eos qui talia agunt, et facis ea, quia tu effugies judicium Dei? An divi
Abbreviated transcription (Latin):
quia non incellexerunt: qđ qui ta¬
lia opera agunt. qualia ipsi agelus
dignist̃ morte aetnȩ dãpnaconis
Et quasi non incellexer̃: dũ sine
timore peccauerunt.: Nonsolum
quiea faciunt. sub dignisunt mor¬
te: sed &iam qui consen ciunt fa¬
cientibus: Quifac̃ peccatũ &
consentit: dignus .ẽ. morte: Qui
non facit & consentit. insubditis
non puniendo: dignus .ẽ. morte :
Qui uero faciunt & consenciunt.
est morte qui fac̃ peccatũ sed etiã
qui consentit: in excusabilises
O homo om̃is qui udicas: hinc non
tantum gentilem quẽ lib&. alloqͥ
udaeos ideo alloquitur. quia illi
reprehendebant &dap̃nabant
gentiles quasi idolatras & pecca¬
tores. gloriantes setadgrctiam
eugłii ꝓpt̃ obseruantiã legis meru¬
isse uenire: Prelatos autem quia
inaliis peccatum iudicant & rep̃hen¬
dunt : in telligente seẽ. peccatum
& inse non dampnanz. cum faciunt
idipsum: Sic &iam intellegen¬
dum est deom̃ib qui aliorum

Expanded text:
quia non intellexerunt, quoniam qui taquia non intellexerunt, quoniam qui talia agunt, qualia ipsi agebant, digni sunt morte aeternae damnationis, et quasi non intellexerunt, dum sine timore peccaverunt; non solum qui ea faciunt, subaudis digni sunt morte, sed etiam qui consentiunt facientibus. Qui facit peccatum et non consentit, dignus est morte. Qui non facit et consentit in subditis non puniendo, dignus est morte. Qui autem faciunt et consentiunt, est morte qui facit peccatum, sed etiam qui consentit, inexcusabilis es, o homo omnis, qui judicas. Hic non tantum gentilem quemlibet, sed et raliter praelatos. Judaeos ideo alloquitur, quia illi reprehendebant et damnabant gentiles quasi idololatras et peccatores, gloriantes se ad gratiam Evangelii propter observantiam legis meruisse pervenire. Praelatos autem, quia in aliis peccatum judicant et reprehendunt, intelligentes esse peccatum, et in se non damnant, cum faciant idipsum. Sic etiam intelligendum est de omnibus qui aliorum
Abbreviated transcription (Latin):
dinati. & lasciui: qui om̃ia sua
inor dinate & las ciio seperaguns:¬
Om̃is enĩ insipiens: in compositus¬
id est in ordinatus est Sine affec¬
cione : id est dilectione dĩ & ꝓximi:
E st affectio quȩ ponitur ꝓ afflictione¬
i ut in eugło ubidicitur. qđ ser¬
uos contumeliis affectos. id ÷ af¬
flictos occider̃: & est affectio
quȩ ponitur ꝓ dilectione ut in p̃¬
senti loco:: Abs foedere hocest sine¬
amicicia & pace: Sine misericor¬
diasunt: quinec sui nec aliorum
miserentur: Primũ enĩ necesse ẽ.
ut nobis micđiam inpendamꝰ: de¬
inde uero aliis.: Undedieit sala¬
mon: fi li miserere animae tuae.
Et philosophi lic& mala agerent.
tam̃ in hoc erant consencientes
iusticiae dĩ quia in aliis ipsa uicia
rep̃hendebant:: lusticia quip¬
pedei ÷: quȩ odit hac detestaitur
uicia & docet uirtutes: Quã uis¬
ticicĩ illi cognouerunt: quiuicia
deo displicere intellexerunt :¬
ł titm̃ in hoc ignorare dicunt᷑.

Expanded text:
dinati lascivique: qui omnia sua dinati lascivique: qui omnia sua inordinate et lasciviose peragunOmnis enim insipiens, incompositus, inordinatus est. Sine affectione, id est sine dilectione Dei et proximi. Est affectio quae ponitur pro afflictione, ut in Evangelio ubi dicitur, quod servos contumeliis affectos, id est afflictos, occiderunt , et est affectio quae ponitur pro dilectione, ut in praesenti loco. Absque foedere, hoc est amicitia et pace. Sine misericordia. Sunt qui nec sui nec aliorum miserentur; primum enim necesse est ut nobis misericordiam impendamus, deinde vero aliis. Unde dicit Salomon: Fili, miserere animae tuae pEt philosophi, licet mala agerent, tamen in hoc erant consentientes justitiae Dei, quia in aliis ipsa vitia reprehendebant. Justitia quippe Dei est, quae odit ac detestatur vitia, et docet virtutes. Quam justitiam illi cognoverunt, qui vitia Deo displicere intellexerunt; et tamen in hoc ignorare dicuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
mala dicuntur quȩ bona sunt. aut
paruabona quȩ magiasunt :¬
Detrahere enĩ hicit̾: quialiquid alicui
subtrahere comꝓbatur & diminu¬
ere: Dõ odibiless quidei odium¬
incurrunt: Contume liosi. dicun¬
t᷑ q̃ui ueloces sunt: inuerborum
bo in iuriam faciunt: Uerbis sci¬
licet conuiciando aut aliquid im¬
ꝓperan do  factis uero flagellan¬
do: Unde legimus deapłis qđ fla
gellati in conciliis ibant gaudentes:
qm̃ digni habitist ꝓnomine iħu
contumeliam pati. Idest flagella¬
ꝑuerse cel situdinis appetitor. & qui
p̃cellere uult alios: unde uocatur
fertur suꝑmensurã suam: uł quima¬
iorum institutis non ad qui escit:
nuen tores malorums : quimulta
malea ad inueniunt. sic̃ illi erant
dequib hactenus supra diximus:
arentibus non obedientss: Paren¬
tib terrenis non ob temperant.
Aero deo patri in obedientes
cxistunt: Insipientes sunt: stulti
& fatui. atq asale sapienticie im¬
munes: In compositi. id est in or¬

Expanded text:
mala dicuntur, quae bona sunt, aut mala dicuntur, quae bona sunt, aut parva bona, quae magna suntDetrahere enim dicitur, qui alicui aliquid subtrahere comprobatur et diminuere. Deo odibiles, qui Dei odiumincurrunt. Contumeliosos. Contumeliosi dicuntur qui veloces sunt in verborum tis injuriam faciunt; verbis scilicet conviciando, aut aliquid improperando: factis vero flagellando. Unde legimus de apostolis, quia gellati in concilio ibant gaudentes, oniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati , id est flagellaperversae celsitudinis appetitor, et qui praecellere vult alios. Unde Graeco vfertur supra mensuram suam, vel qui majorum institutis non acquiescit. Inventores malorum, qui multa mala adinveniunt, sicut illi erant, de quibus hactenus diximus. Parentibus non obedientes. Parentibus terrenis non obtemperant, qui vero Deo Patri non obedientes existunt. Insipientes sunt stulti et fatui, a sale sapientiae immunes. Incompositi, id est inor
Abbreviated transcription (Latin):
cꝰ ad ipsum uero nonrespexisset.
munera eiꝰ inflamando uto
ubi non ratione aliquid. sed animi
ꝑtinatia defenditur: uł ubi ueri¬
tas nonqueritur. sed animositas
idẽ. suꝑ bia fatigatur: loquen¬
do contra alterum si ne aliqua
utilitate. contentio maxima
potest dici Dolus: Inter
dolorem &dolum hoc distait:
quia dolor ad infirmitatẽ cor¬
poris ꝑtinet: Dolus uero est.
m̃tis calliditas: dictus ab eo qđ
deludat uerbis fictis: Inter
dolũ autẽ & insidias & frocudẽ.
hoc inter est: qđ dolus animofit.
insidicie loco siue telo. frauscir
cei fidẽ mutuam: Malignittis ÷.
surro desono locutionis. nomen
accepit : qui non infacie alicuius.
sed in aure loquitur detra hendo.
& est onomato pẽiũ nomen deso¬
no factum: Detractores: Quidã
codices habent detractores: sed fal¬
so scriptum est Detractio e
bororũ bene gesta opera. uel in malum
malicio se mutare. uel inuidendo
fallaci frau de diminuere. cũ aut

Expanded text:
ejus, ad ipsum vero non respexisset nec ejus, ad ipsum vero non respexisset nec ad munera ejus inflammando, ntentio est ubi non ratione aliquid, sed animi pertinacia defenditur: vel ubi non veritas quaeritur, sed animositas, id est superbia fatigatur. Loqui contra alterum sine aliqua utilitate contentio maxima potest dici. Dolo. Inter dolorem et dolum hoc distat, quia dolor ad infirmitatem corporis pertinet, dolus vero est mentis calliditas, dictus ab eo quod deludat verbis fictis. Inter dolum autem et insidias et fraudem hoc interest, quia dolus animo fit, insidiae loco sive zelo, fraus vero circa fidem mutuam. Malignitate. Masurro de sono locutionis nomen accepit, quia non in facie alicui, sed in aure loquitur, detrahendo: et est onomatopoeia, nomen de sono factum. Detractores. Quidam codices habent detractatores, sed falso scriptum est. Detractio est aliorum bene gesta opera vel in malum malitiose mutare, vel invidendo fallaci fraude diminuere: cum autem
Abbreviated transcription (Latin):
dicitur qui alterius felicitate
tor quet᷑  Et scinditur induplicẽ
passionẽ: Cum aut qđ ipseest
alium . eẽ. non uult : aut alium
uidens. eẽ. meliorem doletse ñ ẽe
consimilem.: Inter inuidiam autẽ
& telum. hoc distat: qđ zelus uł
cmulatio que unũ sunt. aliquando
in bonam partẽ ponitur ut ibi ::
Relus dñi exercituum. faciet hoc
Ponitur & in malam partẽ. sicut
de ioseph legitur. qđ emulantes
siue zelantes eum fratres sui: id ẽ.
inuidentes. illi. uendider̃ illum
nuidi uero: semꝑ inmalã partẽ
ab homine & cedo uerbo: Un de
dicitur homicida: hominẽ cedens:
Recte autẽpꝰ inuidiam statim sub¬
sequitur homicidium : quia ex in¬
uidict ꝓcedit homicidium. Uer¬
bi grãdicibolus cernens hominẽ
adhoc factum ut locum głae acci¬
peret quẽ ille suꝑbiendo ꝑdide¬
rat: inuidit ductus inter fecit
illum inanima: Si militerca ins
in uidica cõmotus contra fratrẽ
sirum abel. qđ respexisset dñs
ad illum in flam mando munera

Expanded text:
dicitur qui alterius felicitate torquetur, et sic scinditur in duplicem passionem, cum aut quod ipse est alium esse non vult, aut alium videns esse meliorem, dolet se non esse consimilem. Inter invidiam autem et zelum hoc distat, quia zelus vel aemulatio quae unum sunt, aliquando in bonam partem ponitur, ut ibi: Zelus Domini exercituum faciet hoc ; ponitur et in malam partem, sicut de Joseph legitur, quod aemulantes sive zelantes eum fratres sui, id est invidentes illi, vendiderunt illum . Invidia vero semper in malam partem ab homine et caedo verbo, inde dicitur homicida hominem caedens. Recte autem post invidiam subsequitur homicidium statim, quia ex invidia procedit homicidium, verbi gratia: Diabolus cernens hominem ad hoc factum ut locum gloriae acciperet, quem ille superbiendo perdiderat, invidia ductus interfecit illum in anima . Similiter Cain invidia commotus contra fratrem suum Abel, quia respexisset Dominus ad illum, inflammando munera
Abbreviated transcription (Latin):
Diem ire & re uelationis siue mani¬
festationis iuditii: ipsũ iuditium
& manifestaitio iudicis omp̃is dĩ
intelligitur: Cordurum & in pe¬
nitens inscripturis diuinis dicit᷑.
cũmens humana uel ut cera fri¬
gore iniquitatis obstricta: sig¬
naculum diuine imaginis non
recipit: illud scilicet qđ dñs in a¬
nima nos habere docet dic̃s
Scĩ estote quia & egosc̃s sum .:
Et de quo psalmista: Signatũ est
inquid suꝑnos: lumen uultus tiu

Expanded text:
elationis sive manifestationis judicii, ipsum judicium et manifestatio judicis omnipotentis Dei intelligitur. Cor durum et impoenitens in Scripturis divinis dicitur, cum mens humana velut cera frigore iniquitatis obstricta, signaculum divinae majestatis non recipit, illud scilicet, quod Dominus in anima nos habere docet, dicens: Sancti estote, quia et ego sanctus sum . Et de quo Psalmista: Signatum est, inquit, super nos lumen vultus
Abbreviated transcription (Latin):
mali: Iniquitas atitẽ & peccatum
ita dis tinguitur. q uod in iqui¬
tas adm̃tis a cerbuatẽ. siue duri¬
tiam refertur ut diximus: peccatũ
autem adͥ plupsionẽ corporis.
do uidelicet qđ corde concipitur.
Militiae uotũ uł opus: malignictis
appellatur: For nicatio a forni
quȩ fornices appellabindir. ubi
terium. Et est in hoc loco nom
solum ad pecuni c̃ sed&iã ad co¬
itũ referenda. Nequiti& est̃¬

Expanded text:
mali. Iniquitas autem et peccatum mali. Iniquitas autem et peccatum ita distinguuntur, quia iniquitas ad mentis acerbitatem sive duritiam refertur, ut diximus; peccatum autem ad prolapsionem corporis mdo videlicet aliud corde geritur Malitiae votum vel opus malignitas appellatur. Fornicatione. Fornicquae fornices appellabantur, ubi terium: et est in hoc loco non solum ad pecuniam, sed etiam ad coitum referendum. Nequit
Abbreviated transcription (Latin):
iusto iuditio dĩ. mercedẽ mutuã.
sibi honorem: traditi passionibus
turpissimis. siue &iam mercedem
aeter nate dãpnationis receperuNT.
equa idem egregius predicttor alias
dic̃ : stipen dium inquiens peccatti
morꝰ est:: Et sicut non ꝓbauerunt.
id est non elegerunt nec dilexert
dm̃ habere innoticia: tradidit̾ illos
ds̃ id est ire ꝑmisit in reꝓbum
sensum. ut faciant ea que non con¬
ueniunt: hoc ẽ. que & diuine
dicuntur deum habere in noti¬
cia quieum semꝑ tãquã p̃sentẽ
timent & dum considerant eius
p̃sentiã ubiq a pecere non
audent Illiaute dicuntur illũ
non habere in noticia quinolus
considerare p̃senciã illius ubiq
ut sine timore liberius peccets
Replctos omni iniquitate. In iqui¬
tts qst que & a nomia dicitur.
quie quid contra lege dĩ fit: Na
nomos lex: Anomia uero: quasi.
sine lege. Et dicitur iniquitas
mentis acerbitas: dũ malũ m̃ te
concipitur. Peccatũ estĩꝑ p&ratio

Expanded text:
justo Dei judicio mercedem mutuam justo Dei judicio mercedem mutuam sibi honorem, traditi passionibus turpissimis. Sive etiam mercedem aeternae damnationis receperunt, de qua idem egregius praedicator alias dicit: Stipendium, inquiens, peccati mors est . Et sicut non probaverunt, id est non elegerunt nec dilexerunt, Deum habere in notitia, tradidit illos Deus, id est ire permisit, in reprobum sensum ut faciant ea quae non conveniunt, hoc est quae et divinae dicuntur Deum habere in notitia, qui eum semper tanquam praesentem timent: et dum considerant ejus praesentiam ubique esse, peccare non audent. Illi autem dicuntur illum non habere in notitia, qui nolunt considerare praesentiam illius esse ubique, ut sine timore liberius peccent. Repletos omni iniquitate. Iniquitas est, quae et anomia dicitur, quidquid contra legem Dei fit. Nam nomos lex, anomia vero quasi sine lege: et dicitur iniquitas mentis acerbitas, dum malum corde concipitur. Peccatum est perpetratio
Abbreviated transcription (Latin):
litas eorum manebit inscła: quia
semꝑ corpora eoꝵ corrumpentur
ignominiae: Propt̃ ea inquid quia
ueri dei religionẽ inm̃datium cõ¬
muttiuerunt. tradidit illos ds idẽ.
trix di ꝑmisit. uel ire. in passiones
& flagiti ignominicie: Igno mini¬
adicitur: quasi sine nomine digni¬
tatis: Inde dicit̾ ignominio sus.
qui definit habere dignitatis nom̃
ditur: Sicut ignobilis sine bono
nomine : et in famis sine bona fama:
Quales erant illi dequib sub iungit᷑:
Nam femine eoꝵ in mutetuer̃ natu¬
ralem usum: in cum usũ quiest
contra naturam.: Dimiliter autẽ¬
& masculi relicto naturali usu foe¬
minȩ. exarserunt indesideriis
ut uir & mulier muno c̃cubitu
co eant: Contra nacurã uero est̃.
ut masculus masculum polluat.
et mulier mulierem: Siquis
relicta con iuge. cũ alia concu¬
buerit. turpitudine quide operat᷑¬
& peccat : sed non contra naturam.:
quã oportuit. in semet ipsis reci¬
pientes: id est quia primum dm̃
cognoscentes non honorauerunt :

Expanded text:
s eorum manebit in saecula, quia semper corrumpentur nes ignominiae. Propterea, inquit, quia veri Dei religionem in mendacium commutaverunt, tradidit illos Deus, id est tradi permisit, vel ire in passiones et flagitia ignominiae. Ignominia dicitur quasi qui sine nomine dignitatis. Inde dicitur ignominiosus qui desinit habere dignitatis nomen crimine: sicut ignobilis, sine bono nomine, et infamis sine bona fama, quales erant illi de quibus subjungitur: Nam feminae eorum immutaverunt naturalem usum, in eum usum qui est contra naturam. Similiter autem masculi relicto naturali usu feminae, exarserunt in desideriis ut vir et mulier in unum concubitum coeant: contra naturam vero est, ut masculus masculum polluat, et mulier mulierem. Si quis, relicta conjuge, cum alia concubuerit, turpitudinem quidem operatur et peccat, sed non contra naturam. Qquam oportuit in semetipsis recipientes, id est quia primum Deum cognoscentes non honoraverunt,
Abbreviated transcription (Latin):
stulti hominis assumens : simulq
sapientis ꝑuersam illius intelli¬
gentiam destru ens: Si inquid
ini quitas nr̃a et m̃datium dei
iusticiam & scĩtatẽ atq ueritatem
cõmendit. idest lauda bilem facit
quid dicemus Cõmendatio ali¬
quando ꝓlaude ponitur ut in hoc
loco Calibrubi idem apłsait:
go debui a uob cõm̃dari: id est
ludari: Sub iungit ergo ecdic̃:
um quid iniquus est ds̃ qui in¬
fert iram: Idẽ. uindictã et ẽ
sensus Sinrã iniquitas &m̃daciũ.
dm̃ laudibilem fac̃. & siquanto
amplius peccamus tinto ei placet
& eo amplius ipse solus iustus
& uerax appiret. nũquid ini¬
quus est ds̃ inferendo uindic¬
tam ꝓ malis quie ille uult ut
faciamus scđm qđ stultissimi
dicunt: Om̃ino siille uult ut
peccemꝰ sic̃ quidam stultorum
dicunt. qđ nefis .ẽ. in suꝑ cogitare.
quando limpnat hominẽ pecca¬
torem iniquus ẽ quia non recte
iudicat: Pocius enĩ deberet iłum
honorare. cuius iniquitas illum

Expanded text:
stulti hominis assumens simulque stulti hominis assumens simulque sapientis, et perversam illorum sententiam destruit. Si, inquit, iniquitas nostra et mendacium Dei justitiam et sanctitatem atque veritatem commendat, id est laudabilem facit, quid dicemus? Commendatio aliquando pro laude ponitur, ut in hoc loco. Et alibi idem Apostolus ait: Ego debui a vobis commendari, id est laudari. Subjungit ergo et dicit: Nunquid iniquitas est apud Deum qui infert iram, id est vindictam. Et est sensus: Si nostra iniquitas et mendacium Deum laudabilem facit, et si quanto amplius peccamus tanto ei placet, et eo amplius ipse solus justus et verax apparet, nunquid iniquus est Deus inferendo vindictam pro malis quae ille vult ut faciamus; secundum quod stultissimi dicunt: Omnino si ille vult ut peccemus, sicut quidam stultorum dicunt, quod nefas est insuper cogitare quando damnant hominem peccatorem: iniquus est, quia injuste judicat; potius enim deberet illum honorare, cujus iniquitas illum
Abbreviated transcription (Latin):
gladio filiorum amon interficiendo
dicebant multi: Uacua effici&ur
nasciturꝰ. quia non con uenit nasci
xp̃m de homicida. & ad ultero.
sed falsum erit qđ sibi pollicitũ
asserebat: Quodsi et xp̃s de eiꝰ
semine fuerit natus: iniustũ atq
indignũ erit. ut de male fico & pec¬
pleat. contra dicen tesq m̃daces
ostendit: AUITER: lus tificeris in¬
dulgentiam peeccti dando ad ce
conuersis. sic̃ ꝓmittis : & uincasre¬
mittendo peccata. dum diceris ñ
posse dimittere: Siautẽ mni¬
quitas nr̃a iusticiã dei cõmendat.
qud dicemus: Frant quidã minꝰ
ꝑfecti quidicebant ulle dm̃ ut nos
peccemꝰ qm̃ ipse solus cõparatione
nr̃a iustus appareret: & dũ peccatũ
nobis dimitteret qđ misericors
pate faceret: ideo &iam uelle eũ
ut nos m̃ciam: ut ipse solus uerax
inueniatur: Quod si ita. eẽ. in ius¬
te dampnaremͣ abillo qui malo nr̃o
cresceret magnus que ficret: Con¬
tra illos tales loquitur apłs ꝑsonã

Expanded text:
gladio filiorum Amon interficiendo, gladio filiorum Amon interficiendo, dicebant multi: Vacua efficieturnasciturus, quia non convenit Christum nasci de homicida et adultero; sed falsum erit quod sibi pollicitum asserebat. Quod si et Christus de ejus semine fuerit natus, injustum atque indignum erit ut de malefico et pecpleat, contradicentesque mendaces ostendat. Aliter: Justificeris indulgentiam peccati dando ad te conversis sicut promittis, et vincas remittendo peccata dum judicaris non posse dimittere. Si autem iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid dicemus? Erant quidam minus perfecti qui dicebant ideo velle Deum ut nos peccemus, ut ipse solus comparatione nostri justus appareret dum peccatum nobis dimitteret, et quia misericors sit patefaceret: ideo etiam velle cum ut nos mentiamur, ut ipse solus verax inveniatur. Quod si ita esset, injuste damnaremur ab illo qui malo nostro cresceret, magnusque fieret. Contra illos tales loquitur Apostolus, personam
Abbreviated transcription (Latin):
defructu uentris tui. ponã suꝑ se¬
dem tuam: Quia suꝑ credentes
ex iudcieis. sedem priñcipatus acce¬
si fuerit numerus filiorum isrł
quaisi arenȩ maris: reliqui ȩ sal¬
ue fient: Est autẽ ds̃ uerax:
om̃is autẽ homo men dax: Osaut̃ ss
uerax ẽ: quia qđ pmisit illis dare
terrã rȩꝓmissionis. opere con¬
pleuit: Similiter qđ pmisit a¬
brahae dexp̃o: quod insemine eĩ
bene dicende forent om̃s gentes
t qđ ꝓmisit dauid defructu
lũborum cius sessurum regem suꝑ sẽ
salute reliquiarum: totũ conple¬
uit:: Om̃is autẽ homo contra dicens
ꝓmissionib dĩ. mendax ẽ. ł om̃is
homo inquantum a se ipso est.
m̃dax est: in quantum uerax ađo.
Sic̃ scriptum est: Ut iustificeris
insermonib tuis. & uincas cũ iudi¬
caris: Iustificeris id est iustus
pre diceris & uerax in aus ꝓmis¬
sionib & uincas explendo illas
dum iudicaris apopulis : Dauid post¬
quã effectus est ad ulter & homi¬
cida. uxorẽ uriae accipiendo. & illũ

Expanded text:
De fructu ventris tui ponam super sedem tuam , quia super credentes ex Judaeis sedem principatus accesi fuerit numerus filiorum Israel quasi arena maris, reliquiae salvi fient. Est autem Deus verax, omnis autem homo mendax. Deus autem verax est, quia quod promisit illis dare terram repromissionis opere complevit. Similiter quod promisit Abrahae de Christo quod in semine ejus benedicendae forent omnes gentes, et quod promisit David de fructu lumbi ejus sessurum regem super sedesalute reliquiarum totum complevit. Omnis autem homo contradicens promissionibus Dei, mendax est; vel omnis homo in quantum a seipso est, mendax est; in quantum verax, a Deo. Sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Justificeris, id est justus praediceris, et verax in tuis promissionibus et verax explendo illas, dum judicaris a populis. David, postquam factus est adulter et homicida, uxorem Uriae accipiendo, et illum
Abbreviated transcription (Latin):
intelleguntur: ẜea enĩ quȩ facta st̃¬
ta in uisibilia: Sempiterna quoq
quȩ facta sunt uisibilia: conspiciun¬
curmente ab illis philosophis.
Iiti ut sint: ĩn excusabiles: Uirtus
dĩ est quȩ cuncta creaga gubernat:
Hiuinitas quȩ uniuersa replet.
bilia. dedit philoso phis cognoscere
multa dediuinitate sua: ut illi
ad orantes idola creaturam uideli¬
cet ꝓcreatore in excusabiles sint.
& non possint dicere qđ dm̃ inora¬
uerint. Uirtus enĩ dei quȩ sẽpiter¬
na est & diuinitts quȩ nihil homi

Expanded text:
intelliguntur. Per ea enim quae facta sintelliguntur. Per ea enim quae facta sa invisibilia: sempiterna quoque quae facta sunt visibilia conspiciuntur mente, ab illis philosophis. Ita ut sint inexcusabiles. Virtus Dei est quae cuncta creata gubernat: divinitas vero, quae universa replet:  sunt visibilia, dedit philosophis multa cognoscere de divinitate sua, ut illi adorantes idola, creaturam videlicet pro Creatore, inexcusabiles sint, et non possint dicere quia Deum ignoraverint. Virtus enim Dei quae sempiterna est, et divin
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ phi losphos : quia qđ nocũ est
uerus ds̃ creator om̃ium rerum. mani¬
festum est illis philosophis: Expueri¬
tudine enĩ uisibilium dĩ operum.
cognitio opificis & maiesttis. innotuit
philo sophis : qđ tã speciose creaturȩ.
speciosiorem haberent creatorẽ. sic̃
fertur abhebreis de mel chi sedech.
dm̃ excellentem creaturis eẽ. dixit.
Et ideo excellen ciora id est panem. &
nium. & rationis donum atq: acumen
studii: siue ꝑ occultã inspirationẽ
reuelauit eis ds̃quia non hoc est
creator qđ creatura. quia creator est
ds̃ creatura uero est factura dĩ.
nuisi bilia enĩ ipsiusacreatura mundi
ꝑeaquȩ facta sunt intellecta cons¬
piciuntur. Qđ est dicere: Inuisibi¬
lia sacrtomenta omnipotentis dei.
acreaturamundi idest ab homine
maximeq aphilosophis gentium
ꝑeaq̃ facta sunt uisibilia. intellecta
sueꝑ teptti &cognita conspiciuntur.
Aon oculis corportis. sed oculis intis

Expanded text:
super philosophos, quia quod notum est super philosophos, quia quod notum est verus, verus Creator omnium rerum, manifestum est illis. Ex pulchritudine enim visibilium operum cognitio opificis et majestas innotuit philosophis, quia tam speciosae creaturae speciosiorem haberent Creatorem, sicut fertur ab Hebraeis de Melchisedech, Deum excellentem creaturis esse dixit: et ideo excellentiora, id est panem et enium et rationis donum atque acumen studii, sive per occultam inspirationem revelavit Deus eis, quia non hoc est Creator quod creatura, quia Creator est Deus, creatura vero est factura Dei. Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Quod est dicere: Invisibilia sacramenta omnipotentis Dei a creatura mundi, id est ab homine maximeque a philosophis gentium, per ea quae facta sunt visibilia, intellecta sive percepta et cognita conspiciuntur, non oculis corporeis, sed oculis mentis
Abbreviated transcription (Latin):
farinȩ satis tribus. donec fermenta¬
retur totum: Reuelabitur inquid
diuina uin dicta suꝑ omnẽ impi¬
pi&as idolatriam significat: ut ha¬
betur inta charia: impi&as sedelut
super taleñtum. plũbi: In iusticia
est quae con trix dm̃ & ꝓximum
quis in iuste agit: Et est sensus. Uin¬
natur: ueniet suꝑ om̃s idolatras
& peccatores Sequitur : łorum¬
in iusticia detinent: Sim plex ue¬
ritas. ds inuisibilis. & in cõmutabi¬
lisest : cuius regimĩ in iufticia detinu¬
erunt. qui cultum soli deo creaturis
corruptibilib impendendum iudi¬
cauerunt Uerittitẽ dĩ in iusticia
detinebant : quiueri dĩ religione
atq honorẽ . in iusttie. creaturȩ. quan¬
tum in ipsis erat ad tribuebant dicen¬
tes lapidi dsm̃s es. & ligno. tume
genuisti: Quia qđ notũ est dĩ.
mani festum est illis: hinc iam
contr& philoso phos istius scłi.
exmaxima parte loquitur apłs:
Et est sensus. Id circo ira omĩpo¬
tentis ueni& suꝑ reꝓbos. maximeq

Expanded text:
farinae satis tribus, donec fermentaretur totum . Revelabitur, inquit, divina vindicta, super omnem impipietas idololatriam significat, ut habetur in Zacharia: Impietas sedebit super talentum plumbi. Injustitia est qua contra Dominum et proximum quis injuste agit, et est sensus: Vinnit super omnes idololatras et peccatores. Sequitur: eoruinjustitia detinent. Simplex veritas, Deus invisibilis et incommutabilis est, cujus religionem in injustitia detinuerunt, qui cultum soli Deo dignum creaturis corruptibilibus impendendum judicarunt. Veritatem Dei in injustitia detinebant, qui veri Dei religionem atque honorem injuste creaturae, quantum in ipsis erat, attribuebant, dicentes lapidi: Deus meus es, et ligno: Tu me genuisti. Quia quod notum est Dei manifestum est in illis. Hinc jam contra philosophos istius saeculi ex maxima parte loquitur Apostolus et est sensus: Idcirco ira Dei omnipotentis veniet super reprobos, maximeque
Abbreviated transcription (Latin):
datium : & coluerunt & seruierunt
creaturȩ pocius quã creatori. quiẽ
benedictus in scła: ueritatẽ dei
inmendatium commuta uerunt:
id est cultum &re ligionem ueri dĩ
inidolatriam: Ueritas & enĩ est
ds̃. indatium uero idolum: Alit̃:
factã. ꝑ m̃ditium dicebant eẽ.
qđ non erat: Solem enĩ & luña.
dicebant mendacit̃ deos. eẽ. dene¬
gantes qđ erant: quia non st̃ dii sed
solum modo creaturȩ in ueritate.
Creatura quippe adeo factit᷑era crea¬
tura ẽ: sed non ẽ. eaueritas quȩ ds̃¬

Expanded text:
runt creaturae potiusquam Creatori, qui est benedictus in saecula. Veritatem Dei in mendacium commutaverunt, id est cultum et religionem veri Dei in idololatriam. Veritas enim est Deus, mendacium vero idolum; aliter: factam per mendacium dicebant esse quod non erat. Solem etenim et lunam dicebant mendaciter deos esse, denegantes quod erant: quia non sunt dii, sed solummodo creaturae in veritate. Creatura quippe a Deo facta vera creatura est, sed non est ea veritas quae D
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ glorifica uer̃ aut gras egerunt:
sed euanuerunt incogiati tionibus
suis. Id est uani effectis a sua sapi¬
encit ꝓptersuam suꝑbiam: & ad
bentes sibi facultatẽ adõ datę sa¬
pientiae. & ohscuratũ est cor illor
insipiens: Dm̃ nonglorifica uerunt
siue non honorauerunt: qui a
esse colendum abiectis idolis..
noẽs non eger̃ : idẽ. laudes non re¬
tuler̃ illi ꝓde monstratione sũmi
& in effabilis boni: Corquoq illoꝵ
quod inlumina tum est ꝑnatura¬

Expanded text:
 aut gratias egerunt; sed evanuerunt in cogitationibus suis, id est vani facti sunt a sua sapientia propter suam superbiam, et ad bentes sibi facultatem a Deo datae sapientiae, et obscuratum est cor eorum insipiens: Deum non glorificaverunt, sive non honoraverunt, quia messe colendum, abjectis idolis. Gratias non egerunt, id est laudes non retulerunt illi pro demonstratione summi et invisibilis boni. Cor quoque illorum quod illuminatum est per natura
Abbreviated transcription (Latin):
decaelo manifes taibitur: quia inde
ueniet dñs adiudicium. sicut ipse
ꝑseipsum dic̃: Filius hominis ueniet.
ut reddat unicuiq scđm opera sua:
ulcerte uindicta diuina deccelo
manifestatur. hoc est. de aecła ꝑtu
bam euan gelii: quia eaquȩ dedie
iudicii & dñi aduentu diximus.
inibi continentur: Cceli enĩ no¬
mine ciecla censetur. sicut ipsa
ueritas dicit. Simile est regnũ
ccelorum : detẽ uirginib: In apo¬
calipsi quoq ioħis multis in locis
cȩli nomine de signatur : Pote se
& abso lute intelligi. qđ dicitur

Expanded text:
coelo manifestabitur, quia inde veniet Dominus ad judicium, sicut ipse per seipsum dicit: Filius hominis veniet ut reddat unicuique secundum opera sua , vel certe vindicta divina de coelo manifestatur, hoc est de Ecclesia per tubam Evangelii: quia ea quae de die judicii et Domini adventu diximus, ibi continentur. Coeli enim nomine Ecclesia censetur. Sicut ipsa Veritas dicit: Simile est regnum coelorum decem virginibus . In Apocalypsi quoque Joannis multis in locis coeli nomine designatur. Potest et absolute intelligi, quod
Abbreviated transcription (Latin):
custo dias: Circum cisionem hoc
in loco ꝓ ipso genere gentis accipe.
hoc ẽ. ꝓgenere habrahe aquo ille
ppłs originem carnis trahit:
A quo etiam ipsi cir cũ cisio.: exordiũ
sumpsit: Hanc enĩ habet apłs
c̃ su&udinẽ. ut iudaeos cir cũcisio¬
nem: gentes autẽ p̃peitiũ appellet:
Et est sensus: Oudiee. tunc ꝓdẽ
tibi qđ degenere abrahae es. &
de genere circũ cisionis aquo ipsa
circum cisio exordium sũp̃sit
silegẽ sp̃ittlium intelligens ge¬
dis in xp̃m cuilex testimonium
ꝑhibet : & sicircũ cisionẽ ñ carni¬
liter. sed sp̃i taliter obseruas:
Alioquin non ꝓd ẽ. eẽ. degenere

Expanded text:
usmodi circumcisionem hoc in loco pro ipso genere gentis accipe, hoc est pro genere Abrahae a quo ille populus originem carnis trahit, a quo etiam ipsa circumcisio exordium sumpsit. Hanc enim habet Apostolus consuetudinem, ut Judaeos circumcisionem, gentes autem praeputium appellet. Et est sensus: O Judaee, tunc prodest tibi quod de genere Abrahae es et de genere circumcisionis a quo ipsa circumcisio exordium sumpsit, si legem spiritualiter intelligens credis in Christum, cui lex testimonium perhibet, et si circumcisionem non carnaliter, sed spiritualiter observas. Alioquin non prodest e