comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nunc uacare iudȩos conspicimus: non
ut putat᷑ iudȩis carnalibus non re-¬
cte intelligentib quod recte intelli¬
gunt xp̃iani. Neq enĩ melius intel¬
ligimus hȩc qũa ppħȩ. qui tamen eo
tempore quo ita fieri oportuit serua¬
uerunt hanc sabbati uacationem.
qũa uidȩi putant adhuc esse seruan-¬
dam. Unde ẽ illud quod lapidari d̃s¬
ds̃ hominem iuissit. qͥ sabbato ligna
collegerat. Nusquam autẽ legimꝰ lapi¬
datum. uł aliquo dignum supplicio
iudicatum. siue ieiunantẽ sabbato si¬
ue prandentẽ. Quid tamen horum duo¬
rum quieti conueniat. quid labori.
iste ipse uiderit: qui gaudium man¬
ducantibus luctum ieiunantib depu-¬
tauit. uł intellexit a dño deputari: ubi
de ieiunio respondens ait. non posst̃
lugere filii sponsi qũadiu cum eis est
sponsus. Quod autẽ ꝓpterea dicit sab¬
bato apłos manducasse. quia nondũ
erat tempus ut sabbato ieuinarent.
quod scilicer ueterum traditio ꝓhibe¬

Expanded text:
nunc Iudaeos uacare conspicimus non, nunc Iudaeos uacare conspicimus non, ut putatur, Iudaeis carnalibus non recte intellegentibus, quod recte intellegunt Christiani. neque enim melius haec intellegimus quam prophetae, qui tamen eo. tempore, quo ita fieri oportuit, seruauerunt hanc sabbati uacationem, quam Iudaei putant adhuc esse seruandam. unde illud est, quod lapidari deus hominem iussit, qui sabbato ligna collegerat; nusquam autem legimus lapidatum uel aliquo dignum supplicio iudicatum siue ieiunantem sabbato siue prandentem. quid tamen horum duorum quieti conueniat, quid labori, iste ipse uiderit, qui gaudium manducantibus, luctum ieiunantibus deputauit uel intellexit a domino deputari, ubi de ieiunio respondens ait: Non possunt lugere filii sponsi, quam diu cum eis est sponsus. Quod autem propterea dicit sabbato apostolos manducasse, quia nondum erat tempus, ut sabbato ieiunarent, quod scilicet ueterum traditio prohibe
Abbreviated transcription (Latin):
& tẽpus ẽ luctus: primum attendere
debuit. quod illic dñs de ieiunio. non
de sabbati ieiunio loquȩbat᷑. Deinde
cum uult intelligi luctum ieiunio.
cibo gaudium deputandum. curñ
cogitat quicquid est illud quod signi¬
ficare ds uoluit. in eo quod scriptum
est eum die septimo requieuisse ab oĩb
oꝑibus suis. non ibi luctum significa-¬
tum fuisse sed gaudium: Nisi forte di¬
cturus est. in illa requie dĩ & scĩficatio¬
ne sabbati gaudium uidȩis. luctum
significatum esse xp̃ianis. Et tamĩ nec
quando sc̃ificauit ds diem septimum
quia in illo requieuit ab om̃ib oꝑib
sius. aliquid de ieiunio uł prandio
Sabbati exp̃ssit. nec cum postea popło
hebreo de ipsius diei obseruatione man-¬
dauit aliquid de alimentis uel su-¬
mendis uł non sumendis locutus ẽ. Ua¬
catio tantum homini a suis uł seruili-¬
bus oꝑibus imperatur: qũa prior po¬
płs in umbra accipiens futuroꝵ. sic
uacauit ab oꝑibus qũead modum

Expanded text:
et tempus est luctus, primum adtendere et tempus est luctus, primum adtendere debuit, quod illic dominus de ieiunio, non de sabbati ieiunio loquebatur. deinde cum uult intellegi luctum ieiunio, cibo gaudium deputandum, cur non cogitat, quicquid est illud, quod significare deus uoluit in eo. quod scriptum est eum die septimo requieuisse ab omnibus operibus suis, non ibi luctum significatum esse sed gaudium? nisi forte dicturus est in illa requie dei et sanctificatione sabbati gaudium Iudaeis, luctum significatum esse Christianis. et tamen nec, quando sanctificauit deus diem septimum, quia in illo requieuit ab omnibus operibus suis, aliquid de ieiunio uel prandio sabbati expressit nec, cum postea populo Hebraeo de ipsius diei obseruatione mandauit, aliquid de alimentis uel sumendis uel non sumendis locutus est. uacatio tantum homini a suis uel seruilibus operibus imperatur, quam prior populus in umbra accipiens futurorum sic uacauit ab operibus, quem ad modum
Abbreviated transcription (Latin):
iudeam ȩccłiȩ p̃ponentes. & ancillȩ fi-¬
lios. & lege non iusta sed uoluntaria
consulentes. uentri non disciplinȩ
subcumbentes. & quod caro sint. et
mortẽ sapiant & cętera huiusmodi.
Quȩ si de uno quopiam dĩ famulo
diceret: quis eum audisser: Quis non
deuitare deberet: Cum uero his obp¬
briis atq maledictis insectat᷑ ȩccłiam
ꝑ totum mundum fructificantẽ atq
crescentem. & die sabbati pęne ubiq
prandentẽ. ammoneo ut quisquis est
sese cohibeat Nam cuius me nomen
ignorare uolusti. ꝓfecto de illo me iu¬
dicare noluisti. filius hominis inquit
sabbati dñs ẽs in quo maxime bene ꝗͣ.
male facere licet. Si ergo male facimꝰ
quando prandemus: nullo die dñico
bene uiuimus. Quod autẽm fatetur
apłos sabbato manducasse.&. dicit ut
tunc ieiunaret᷑ temporis non fuisse.
ꝓpter quod ait dñs. uenient dies ut
auferatur ab eis sponsus. & tunc ieiuna¬
bunt filii sponsi: quia tempus gaudii.

Expanded text:
Iudaeam ecclesiae praeponentes et ancillae fiIudaeam ecclesiae praeponentes et ancillae filios et lege non iusta sed uoluptaria consulentes uentri, non disciplinae succumbentes, et quod caro sint et mortem sapiant et cetera huius modi, quae si de uno quopiam dei famulo diceret, quis eum audire, quis non deuitare deberet? cum uero his opprobriis atque maledictis insectatur ecclesiam per totum mundum fructificantem atque crescentem et die sabbati paene ubique prandentem, admoneo, quisquis est, ut sese cohibeat. nam cuius me nomen ignorare uoluisti, profecto de illo me iudicare noluisti. \'Filius hominis\', inquit, \'sabbati dominus est, in quo maxime bene quam male facere licet\'. si ergo male facimus, quando prandemus, nullo die dominico bene uiuimus. quod autem fatetur apostolos sabbato manducasse et dicit, ut tunc ieiunaretur, temporis non fuisse, propter quod ait dominus: Venient dies, ut auferatur ab eis sponsus, et tunc ieiunabunt filii sponsi, quia tempus gaudii
Abbreviated transcription (Latin):
temꝑantia custodita relaxare ieiuniũ.
quod certe cum fit die dñico rep̾henso¬
rem non habet xp̃ianum: prandia priꝰ
scõꝵ a uoracitate &. ebriositate uentͥ¬
colarum iste discernat. ne Romanos
ipsos quando non ieuinant uentrico¬
las faciat.ꝙͦ tunc inquirat. non utrũ
liceat inebriari sabbato quod nec dñico
licet. sed utrum nec sabbato ieiunan-¬
dum sit. sicut dñico non solet. Quod
utinam sic quȩreret aut sic affirmaret:
ut toto terrarum orbe diffusam exce-¬
ptis Romanis & adhuc paucis occi-¬
dentalibus aꝑtissime non blasphema¬
ret ȩccłam. Nunc uero quis ferat. per
om̃s orientales &. multos etiam octiden-¬
tales ppłos xp̃ianos. de tot tantisq
famulis famulabusq xp̃i. sabbato so¬
brie modesteq prandentibus ab isto
dici quod in carne sint &. d̾o placere
non possint .& quod de illis sit scri¬
ptum. recedant iniqui ame. uiam eoꝵ
nosse nolo.&. quod sit uentricolȩ.

Expanded text:
temperantia custodita relaxare ieiunium, temperantia custodita relaxare ieiunium, quod certe, cum fit die dominico, reprehensorem non habet Christianum, prandia prius sanctorum a uoracitate et ebriositate uentricolarum iste discernat, ne Romanos ipsos, quando non ieiunant, uentricolas faciat, et tunc inquirat, non utrum liceat inebriari sabbato, quod nec dominico licet, sed utrum nec sabbato ieiunandum sit, sicut dominico non solet. Quod utinam sic quaereret aut sic adfirmaret, ut toto terrarum orbe diffusam exceptis Romanis et adhuc paucis occidentalibus apertissime non blasphemaret ecclesiam. nunc uero quis ferat per omnes orientales et multos etiam occidentales populos Christianos de tot tantisque famulis famulabusqbrie juste modesteque prandentibus, ab isto dici, quod in carne sint, et Deo placere non possint, et quod de illis sit scriptum: Recedant iniqui a me, viam eorum nosse nolo, et quod sint uentricolae
Abbreviated transcription (Latin):
ut scribis urbici paulo diligentius
ipse considera. &. uidebis eum pene
uniuersam xp̃i ȩccłiam
ab ortu solis usq ad occasum uerbie
iniuriosissimis nequaqũa lacerare
timuisse. Nec dixerim pene uniuersã.
sed plane uniuersam. Nam neq ipsis
quoꝵ consuetudinem sibi uidetur
defendere inuenitur peꝑcisse Roma¬
nis: sed quomodo in eos quoq redun-¬
der conuitioꝵ eius impetus nescit:
quoniã non aduertit. Nam cum
ei argumenta deficiunt. quib ꝓbet
sabbato ieiunandum. in luxurias
epularum &ͥ temulenta conuiuia.
& nequissimas ebrietates insultabun¬
dus inuehitur. quasi non ieiunare
hoc sit in ebriari. Quod si hoc ẽ qͥd gͦ
ꝓdest romanis sabbato ieiunare:.
quando quidẽ aliis dieb quib ñ ieiu¬
nant necesse est eos scđm disputatio¬
nem huius ebriosos & uentricolas
uidicari: Porro si aliud ẽ grauare cor¬
da in crapula. & ebrietate. quod semꝑ
est malum. aliud est autẽ modestia ꝙ.

Expanded text:
ut scribis, urbici paulo diligentius ut scribis, urbici paulo diligentius ipse considera et uidebis eum paene uniuersam Christi ecclesiam ab ortu solis usque ad occasum uerbis iniuriosissimis nequaquam lacerare timuisse. nec dixerim paene uniuersam sed plane uniuersam. nam neque ipsis, quorum consuetudinem sibi uidetur defendere, inuenitur pepercisse Romanis, sed, quo modo in eos quoque redundet conuiciorum eius impetus, nescit, quoniam non aduertit. nam cum eum argumenta deficiunt, quibus probet sabbato ieiunandum, in luxurias epularum et temulenta conuiuia et nequissimas ebrietates insultabundus inuehitur, quasi non ieiunare hoc sit inebriari. quod si hoc est, quid ergo prodest Romanis sabbato ieiunare, quando quidem aliis diebus, quibus non ieiunant, necesse est eos secundum disputationem huius ebriosos. et uentricolas iudicari? porro si aliud est grauare corda in crapula et ebrietate, quod semper est malum, aliud est autem modestia et
Abbreviated transcription (Latin):
dam ieiunantes sabbatum obseruant:
non paruo scandalo erit ȩccłȩ. Nec
immerito. In his enim rebus de qui¬
bus nichil certi statuit diuina scri-
ptura. mos popłi dĩ uł instituta ma-¬
iorum ꝓ lege tenenda sunt. De quib
si disputare uoluerimus & ex alioꝵ
consuetudine alios imꝓbare oretur
interminata luctatio. quȩ labore
sermotinationis cum certa docum̃¬
ta nulla ueritas insinuet. utiq cauen¬
dum est ne tempestate contentionis
serenitatẽ caritatis obnubilet. Quod
ꝑiculum uitare neglexit. cuiꝰ michi
plixam disputationem ut ei respon¬
derem cum tuis priorib litteris exi¬
stimasti esse mittendam. Non autẽ
usq ad eo michi spatia temporum
larga sunt. ut in ea refellendis sin-¬
gulis sententiis eius impendam. quȩ
aliis oꝑibus magis urgentib expli¬
candis habeo necessaria. Sed eo quo
te michi in tuis ȩpłis ostendis inge¬
nio. quod in te donum dĩ admodũ
diligo. eundem sermonẽ cuiusdam

Expanded text:
dam ieiunantes sabbatum obseruant, dam ieiunantes sabbatum obseruant, non paruo scandalo erit ecclesiae nec inmerito. in his enim rebus, de quibus nihil certi statuit scriptura diuina, mos populi dei uel instituta maiorum pro lege tenenda sunt. de quibus si disputare uoluerimus et ex aliorum consuetudine alios inprobare. orietur interminata luctatio. quae labore sermocinationis cum certa documenta nulla ueritatis insinuet, utique cauendum est, ne tempestate contentionis serenitatem caritatis obnubilet. quod periculum uitare neglexit, cuius mihi prolixam disputationem, ut ei responderem. cum tuis prioribus litteris existimasti esse mittendam. Non autem usque adeo mihi spatia temporum larga sunt, ut ea refellendis singulis sententiis eius inpendam, quae aliis operibus magis urguentibus explicandis habeo necessaria. sed eo quo te mihi in tuis epistulis ostendis ingenio, quod in te donum dei admodum diligo, eundem sermonem cuiusdam,
Abbreviated transcription (Latin):
il ectissimo
& defide¬
rantissimo
p̃sbitero
casulano.
auoystinꝰ
in dño sa¬
lutem.
Iescio unde factum sit. ut primis
tus litteris meas non redderem:
non tamen tui contemptu id fecis¬
se me scio. Nam & studiis tuis &
ipso sermone delector. teq in ista xta-¬
te iuuenili ꝓficere in uerbo dĩ.&.
abundare ad ȩdificationẽ eccłiȩ.&.
opto & exhortor. Nunc uero scri¬
ptis tuis alteris sumptis. quibus
tibi tandem aliquando responderi
iure caritatis in qua unum sumꝰ
fr̃no & ȩquissimo flagitas: differen¬
dum tuȩ dilectionis ulterius desi-¬
derium non putaui. & int̾ artissi-¬
mas occupationes meas suscepi isto
me apud te debito ex soluere. Quod
ergo me consulis utrum liceat sab¬
bato ieiunare. respondeo. Si nullomͦ
liceret. ꝓfecto quadraginta continu¬
os dies. nec moyses. nec helias. nec
ipse dñs ieuinasset. Uerum ista
ratione concluditur. etiam dñico
die non illicitum esse ieiunium. Et
tamen quisquis hunc diem ieiunio
discernendum putauerit sicut qui-¬

Expanded text:
ILECTISSIMO ET DESIDERANTISSIMO PRESBVTERO CASULANO AUGUSTINUS IN DOMINO SALUTEM. Nescio, unde sit factum, ut primis tuis litteris meas non redderem; non tamen tui contemptu id fecisse me scio; nam et studiis tuis et ipso sermone delector teque in ista aetate iuuenali proficere in uerbo dei et abundare ad aedificationem ecclesiae et opto et exhortor. nunc uero scriptis tuis alteris sumptis, quibus tibi tandem aliquando responderi iure caritatis, in qua unum sumus, fraterno et aequissimo flagitas, differendum tuae dilectionis ulterius desiderium non putaui et inter artissimas occupationes meas suscepi isto me apud te debito absoluere. Qnod ergo me consulis, utrum liceat sabbato leiunare. respondeo: si nullo modo liceret, profecto quadraginta continuos dies nec Moyses nec Helias nec ipse dominus ieiunasset. uerum ista ratione concluditur etiam dominico die non inlicitum esse ieiunium. et tamen quisquis hunc diem ieiunio decernendum putauerit, sicut qui
Abbreviated transcription (Latin):
unius regionis ȩccł̃ȩ alios habeant sab¬
bato prandentes alios ieiunantes. mos
eorum michi sequendus uidet᷑: quib
eorũdem popłoꝵ congregatio regen¬
da cominissa est. Quaꝓpter si consilio
meo. p̃sertim quia in hac causa plus
forte qũa satis fuit te petente atq urgen¬
te locutus sum libenter ad quiescis:
ep̃o tuo in hac re noli resistere. & quod
facit ipse. sine ullo scrupulo uel disce¬
ꝑtatione sectars.

Expanded text:
unius regionis ecclesiae alios habeant sabunius regionis ecclesiae alios habeant sabbato prandentes alios ieiunantes. mos eorum mihi sequendus uidetur, quibus eorundem populorum congregatio regenda commissa est. quapropter si consilio meo, praesertim quia in hac causa plus forte, quam satis fuit, te petente atque urguente locutus sum, libenter adquiescis, episcopo tuo in hac re noli resistere et, quod facit ipse, sine ullo scrupulo uel disceptatione sectare.
Abbreviated transcription (Latin):
menti reuelationẽ ꝓprie ꝑtinent. certis
dieb aliquib euident̃ p̃ceptũ obseruan-¬
da esse ieiunia. & ideo tes quoq ista. sicut
aliȩ plurunȩ qͣs enumerare difficile ẽ. in¬
uenit in ueste illius filiȩ regis hoc est
ȩccl̃iȩ uarietatis locum: indicabo tibi
quid michi de hoc requirenti. responde¬
rit uenerandus Aobrosius a quo bapti¬
tatus sum. mediolanensis ep̃c. Nam cũ
in eadem ciuitate mat̾ mea mecum ess et.¬
& nobis adhuc cathecuminis parũ ista
curantib illa sollicitudinẽ gereret. utrũ
scdm morem nr̃ȩ ciuitatis sibi esset sab¬
bato ieunandum. an ȩccłiȩ mediolanen-¬
sis more prandendũ. ut hac eã cunctatio¬
ne liberarem. interrogaui hoc supradi-¬
ctum hominẽ di. At ille. quid possum
inquit hinc docere ampliꝰ qũa ipse
facio: Ubi ego putauerã. nichil eũ ista
responsione p̃cepisse. nisi ut sabbato pͣn-¬
git maxime in affrica. ut una ȩccła uł¬

Expanded text:
menti reuelationem proprie pertinent, certis menti reuelationem proprie pertinent, certis diebus aliquibus euidenter praeceptum obseruanda esse ieiunia et ideo res quoque ista sicut aliae plurimae, quas enumerare difficile est, inuenit in ueste illius filiae regis, hoc est ecclesiae uarietatis locum, indicabo tibi, quid mihi de hoc requirenti responderit uenerandus Ambrosius, a quo baptizatus sum, Mediolanensis episcopus. nam cum in eadem ciuitate mater mea mecum esset et nobis adhuc catechumenis parum ista curantibus illa sollicitudinem gereret, utrum secundum morem nostrae ciuitatis sibi esset sabbato ieiunandum, an ecclesiae Mediolanensis more prandendum, ut hac eam cunctatione liberarem, interrogaui hoc supra dictum hominem dei. at ille: Quid possum\', inquit, \'hinc docere amplius, quam ipse facio?\' ubi ego putaueram nihil eum ista responsione praecepisse, nisi ut sabbato panderemus; hoc quippe ipsum facere scie
Abbreviated transcription (Latin):
nium deuotissime celebrent. qui cȩteris
ꝑ totum annum sabbatis prandent. utrũq
uidelicet significantes:&. in uno anniuer¬
sario die luctum discipłoꝵ.&. cȩteris sab¬
batis quietis bonũ. Duo quippe sunt quȩ
iustoꝵ beatitudinẽ &. om̃is miseriȩ finẽ
sperari faciunt. mors & resurrectio mortuoꝵ.
In morte requies ẽ de qua dicit᷑ ꝑpphȩtam.
Plebs mea intra in cellaria tua. absconde¬
re pusillũ. donec tͣnseat ira dñi. In resur¬
rectione autẽ: in homine toto. id ẽ carne
&. sp̃u ꝑfecta felicitas. Hinc factum ẽt ut
hoꝵ duoꝵ utrũq non significandũ pu¬
taret᷑ labore ieiunii. sed potiꝰ refectionis
hilaritate. excepto pascali uno sabbato.
quo discipłoꝵ sicut diximus luctus.
ꝓpt̃̾ reigestȩ memoriam fuerat ieiunio
ꝓlixiore signandus. Sed qm̃ non inue¬
nius ut iam supͣ commemoraui. in euan-¬
głicis & apłicis litteris. quȩ ad noui testa¬

Expanded text:
nium deuotissime celebrent, qui ceteris nium deuotissime celebrent, qui ceteris per totum annum sabbatis prandent, utrumque uidelicet significantes et in uno anniuersario die luctum discipulorum et ceteris sabbatis quietis bonum. duo quippe sunt, quae iustorum beatitudinem et omnis miseriae finem sperari faciunt, mors et resurrectio mortuorum. in morte requies est. de qua dicitur per prophetam: Plebs mea intra in cellaria tua, abscondere pusillum, donec transeat ira domini, in resurrectione autem in homine toto, id est in carne et spiritu perfecta felicitas. hinc factum est, ut horum duorum utrumque non significandum putaretur labore ieiunii sed potius refectionis hilaritate excepto paschali uno sabbato, quo discipulorum, sicut diximus, luctus propter rei gestae memoriam fuerat ieiunio prolixiore signandus. Sed quoniam non inuenimus, ut iam supra commemoraui, in euangelicis et apostolicis litteris, quae ad noui testa
Abbreviated transcription (Latin):
uno die de quo dicit euangłm primo
autẽ arimoꝵ accesserunt discipłi ad iño
dicentes. ubi us paremus tibi comede¬
re pasca. hoc ergo die intermisso passꝰ
est dñs. quod nullus ambigit. sexta sab¬
bati. Quaꝓpterq. ipsa sexta. recte ieiu¬
nio deputatur. Ieuinia quippe humili¬
tatem significant. Unde dictum ẽ. Et
humiliabam in ieuinio animã meam.
Sequitur sabbatum. quo die caro xp̃i
in monumento requieuit: sicur in pmis
oꝑib mundi reqͥeuit ds̃ illo die ab omĩb
oꝑib sius. Hinc exorta ẽ ista in regine illiꝰ
ueste uarietas. ut alii sicut maxime
popłi orientis ꝓpter requiem significan¬
dam mallent relaxare ieiunium. alii
ꝓpter humilitatẽ mortis dñicȩ ieiuna¬
re: sic̃ Romana. & nonnullȩ occidentis eccłȩ.
Quod quidẽ uno die quo pasca celebrat᷑.
ꝓpter renouandã rei geste memoriã qua di-¬
scipłi humanitꝰ mortẽ dñi doluerunt. sic
ab om̃ib ieiunat᷑. ut etiã illi sabbati ieui¬

Expanded text:
euangelium: Prima autem azymorum accesserunt discipuli ad Iesum dicentes: <Ubi uis paremus tibi comedere pascha?\' — hoc ergo die intermisso passus est dominus, quod nullus ambigit, sexta sabbati. quapropter et ipsa sexta recte ieiunio deputatur; ieiunia quippe humilitatem significant. unde dictum est: Et humiliabam in ieiunio animam meam. Sequitur sabbatum, quo die caro Christi in monumento requieuit, sicut in primis operibus mundi requieuit deus illo die ab omnibus operibus suis. hinc exorta est ista in regia illa ueste uarietas, ut alii sicut maxime populi orientis propter requiem significandam mallent relaxare ieiunium, alii propter humilitatem mortis domini ieiunare sicut Romana et nonnullae occidentis ecclesiae, quod quidem uno die, quo pascha celebratur, propter renouandam rei gestae memoriam, qua discipuli humanitus mortem domini doluerunt, sic ab omnibus ieiunatur, ut etiam illi sabbati ieiu
Abbreviated transcription (Latin):
dit hanc eandem ẽẽ de qua suꝑius ait.
Ui deo aliam legem in membris meis.
Hoc autẽ totum ideo dicit᷑. ut demon¬
stretur homini captiuato non esse
prȩsumendum de uiribus suis. Un¬
de iud eos arguebat tamquã de oꝑib
legis suꝑbe głantes. cũ traherentur
concupiscentia ad quicquid illicitũ
est cum lex de qua głabantur dicat.
non concupisces. Humiliter ergo di¬
cendum est ab homine uicto. damna¬
to. captiuo. & nec saltem accepta
lege uictori. sed potius preuaricato¬
ri: humiliter exclamandum ẽ. Miser
mortali uita libero arbitrio. non
ut implear homo iustitiam cum uo¬
luerit. sed ut se supplici pietate con¬
uertat ad eum. cuius dono eã possit
implere. In hac ergo tota qũa tracta¬
iumus apłici contextione sermonis.
quis quis putat sensisse apłm quod
mala sit lex. qm̃ dicit. lex subintraũ
ut abundaret delictum. &. ministra¬
tio mortis in litteris figurata lapideis.
& uirtus peccati lex.&. mortui estis

Expanded text:
dit eamdem esse de qua superius ait, dit eamdem esse de qua superius ait, Video aliam legem in membris meis. 14. Hoc autem totum ideo dicitur, ut demonstretur homini captivo non esse praesumendum de viribus suis. Unde Judaeos arguebat tanquam de operibus legis superbe gloriantes, cum traherentur concupiscentia ad quidquid illicitum est, cum lex de qua gloriabantur, dicat, Non concupisces. Humiliter ergo dicendum est homini victo, damnato, captivo, et nec saltem accepta lege victori, sed potius praevaricatori, humiliter exclamandum est, Misermortali vita libero arbitrio, non ut impleat homo justitiam, cum voluerit, sed ut se supplici pietate convertat ad eum cujus dono eam possit implere. 15. In hac ergo tota, quam tractavimus, apostolici contextione sermonis, quisquis putat sensisse Apostolum quod mala sit lex, quoniam dicit, Lex subintravit, ut abundaret delictum ; et, Ministratio mortis in litteris figurata lapideis ; et, Virtus peccati lex , et, Mortui estis
Abbreviated transcription (Latin):
plicatum uidet: ad hoc ut grãm libe¬
ratoris imploret. Condelector enim
inquit legi dĩ. scdm interiorem ho¬
minem: ei utiq legi quȩ dicit. non
concupisces. Uideo autẽ in quit aliã
legẽ in membris meis. repugnantẽ
legi mentis meȩ. & captiuantẽ me
sub lege peccati. quȩ est in membris
meis. Legem appellat in membris
suis onus ipsum mortalitatis. in qͦ
ii gemiscimus grauati. Corpus enĩ
quod corrumpitur aggrauat animã.
ꝑquod fit etiam sepe: ut in uite de¬
lectet. quod non licet. Qua sarcinã
prȩmentẽ & urgentem ideo legem
appellat: quia iure supplicii diuino
iudicio. tributa &. imposita ẽ ab eo.
qui prȩmonuit hominem dicens.
Hȩc lex repugnat legi mentis dicen¬
ti. non concupisces: cui cum delectat᷑
homo sccłm interiorem hominem.
ꝙ antequam sit quisq sub gr̃ã ita re-¬
pugnat. ut captiuet eum sub lege
peccati. id est subsemet ipsam. Cum enĩ
dicre quȩ est inmembris meis. osten¬

Expanded text:
plicatum videt, ad hoc ut gratiam libeplicatum videt, ad hoc ut gratiam liberatoris imploret. 13. Condelector enim, inquit, legi Dei secundum interiorem hominem: ei utique legi, quae dicit, Non concupisces. Video autem, inquit, legem aliam in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me sub lege peccati, quae est in membris meis. Legem appellat in membris suis, onus ipsum mortalitatis, in quo ingemiscimus gravati . Corpus enim quod corrumpitur aggravat animam . Per quod fit etiam saepe ut invicte delectet quod non licet. Quam sarcinam prementem et urgentem ideo legem appellat, quia jure supplicii divino judicio tributa et imposita est ab eo qui praemonuit hominem, dicens: i Gen. II, 17. Haec lex repugnat legi mentis dicenti, Non concupisces: cui condelectatur homo secundum interiorem hominem; et antequam sit quisque sub gratia, ita repugnat, ut et captivet eum sub lege peccati, id est sub semetipsa. Cum enim dicit, quae est in membris meis; hanc osten
Abbreviated transcription (Latin):
est.Inuenio ergo inquit legem mͥ
uolenti facere bonum. qm̃ michi
malum adiacet. id est inuenio le-¬
gem bonum michi ẽẽ cum uolo
facere quod lex habet: qm̃ michai
malum adiacet ad facile faciendũ.
quia suꝑius quod ait. uelle adiacet
michi. ad facilitatẽ dixit. Quid enĩ
facilius homini sub lege constituto.
quam uelle bonum & facere malũ:
Nam &. illud sine difficultate uult.
quãuis non tã facile faciat qu̾a faci¬
le uult. & hoc quod odit facile ha¬
bet quamus id nolit sicut precipi-¬
tatus sine difficultate uenit in pro-¬
fundum. quamuis id nolit atq ode¬
rit. Hoc dixi. ꝓpter uerbum quod
ait. ad iacet. Phiber igitur testimo¬
niũ legi qͦd bona sit homo sub ea positꝰ.
& nondũ grã liberatꝰ. ꝑhibet omĩno eoipso
qͦd se rep̃hendit facere cont᷑ legẽ. & inuenit
eã bonã sͥ esse uolens facere qͦd illa iubet. ꝙ
concupiscentia suꝑante non ualens.
atq ita se prȩuaricationis reatu im¬

Expanded text:
12. Invenio ergo, inquit, legem mihi 12. Invenio ergo, inquit, legem mihi volenti facere bonum, quoniam mihi malum adjacet: id est, invenio legem bonum mihi esse, cum volo facere quod lex habet, quoniam mihi malum adjacet, ad facile faciendum. Quiasuperius quod ait, Velle adjacet mihi, ad facilitatem dixit. Quid enim facilius homini sub lege constituto, quam velle bonum et facere malum? Nam et illud sine difficultate vult, quamvis non tam facile faciat, quam facile vult; et hoc quod odit facile habet, quamvis id nolit: sicut praecipitatus sine difficultate venit in profundum, quamvis id nolit atque oderit. Hoc dixi propter verbum quod ait, adjacet. Perhibet igitur testimonium legi, quod bona sit, homo sub ea positus et nondum gratia liberatus; perhibet omnino eo ipso quod se reprehendit facere contra legem: et invenit eam bonum sibi esse, volens facere quod illa jubet, et concupiscentia superante non valens; atque ita se praevaricationis reatu im
Abbreviated transcription (Latin):
enim inquit adiacet michi. ꝑficere
autẽ bonum non. His uerbis uide¬
t᷑ non recte intelligentib uelut au-¬
ferre liberum arbitrium. Sed quomͦ
aufert cum dicat. uelle ad iacet mi-¬
chi : Certe enim ipsum uelle in pote-¬
state ẽ: qm̃ adiacet nobis. Sed quod
ꝑficere bonum non est in potestate.
ad meritum ꝑtinet originalis pec¬
cati. Non enim est hȩc prima natu-¬
ra hominis. sed delicti pęna: ꝑ qũa
facta est ipsa mortalitas quasi sedã
natura. unde nos grã liberat condi-¬
toris subditos sibi ꝑ fidem. Sed istȩ
nunc uoces sunt sub lege hominis
constituti. nondum sub gr̃a. Non
enim quod uult facit bonum. qui
nondum ẽ sub gr̃a. sed quod non uult
malum hoc agit. superante concu-¬
piscentia. non solum uinculo mor-¬
talitatis sed malȩ consuetudinis
roborata. Si autẽ quod non uult
hoc facit. iam non ipse oꝑatur illud.
sed quod habitat in eo peccatum.
sicut suꝑius dictum ꝙ expositum

Expanded text:
enim, inquit, adjacet mihi, perficere enim, inquit, adjacet mihi, perficere autem bonum non invenio. His verbis videtur non recte intelligentibus velut auferre liberum arbitrium. Sed quomodo aufert, cum dicat, Velle adjacet mihi? Certe enim ipsum velle in potestate est, quoniam adjacet nobis: sed quod perficere bonum non est in potestate, ad meritum pertinet originalis peccati. Non enim est haec prima natura hominis, sed delicti poena, per quam facta est ipsa mortalitas, quasi secunda natura, unde nos gratia liberat Conditoris subditos sibi per fidem. Sed istae nunc voces sunt sub lege hominis constituti, nondum sub gratia. Non enim quod vult facit bonum, qui nondum est sub gratia; sed quod non vult malum, hoc agit, superante concupiscentia, non solum vinculo mortalitatis, sed mole consuetudinis roborata. Si autem quod non vult, hoc facit; jam non ipse operatur illud, sed quod habitat in eo peccatum: sicut superius dictum est et expositum.
Abbreviated transcription (Latin):
aliquis. unde hoc sit quod dicit
habitare in carne sua non utiq
bonum id est peccatum: unde. nisi
extraduce mortalitatis. ꝙ assiduita¬
te uoluntatis: Illud est ex pȩna ori¬
ginalis peccati: Hoc ex pęna frequen¬
tati peccati. Cum illo in hanc uitam
nastimur: hoc uiuendo addimus.
Quȩ duo scilicet tamquã natu¬
ra & consuetudo coniuincta. robustis¬
simã faciunt & in uictissimã cupi¬
ditatẽ quam uocat peccatum. & di¬
cit habitare in carne sua. id est dña-¬
tum quendam & quasi regnum ob-¬
tinere. Unde est illud in psalmo. ele¬
gi abici in domo dĩ. magis qũa ha¬
bitare in tabernaculis peccatorum.
quasi non habitet qũaius ibi sit.
quia abiectus ibi est ubicumq sit.
Unde insinuat habitationem cum
quodam principatu intelligendã.
Si autẽ ꝑgrãm fiat in nobis. quod
alio loco dicit. ut non regnet pec¬
catum in nr̃o mortali corpore ad
obȩdiendum desideriis eius. iam
nec habitare ꝓprie dicitur. Uelle

Expanded text:
aliquis unde hoc scit, quod dicit aliquis unde hoc scit, quod dicit habitare in carne sua non utique bonum, id est peccatum: unde, nisi ex traduce mortalitatis et assiduitate voluptatis? Illud est ex poena originalis peccati, hoc est ex poena frequentati peccati. Cum illo in hanc vitam nascimur, hoc vivendo addimus. Quae duo, scilicet, tanquam natura et consuetudo, conjuncta, robustissimam faciunt et invictissimam cupiditatem, quod vocat peccatum, et dicit habitare in carne sua, id est, dominatum quemdam et quasi regnum obtinere. Unde est illud in Psalmo, Elegi abjici in domo Domini magis quam habitare in tabernaculis peccatorum ; quasi non habitet, quamvis ibi sit, qui abjectus ibi est, ubicumque sit: unde insinuat habitationem cum quodam principatu intelligendam. Si autem per gratiam fiat in nobis quod alio loco dicit, Ut non regnet peccatum in nostro mortali corpore ad obediendum desideriis ejus , jam nec habitare proprie dicitur. 11. Velle
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ grãm liberatus: qũauis iam ꝑ legẽ
& nouerit se male facere&. nolit.
Quod uero sequitur & dicit. nunc
autẽ iam non ego operor illud sed
id quod habitat in me peccatum:
non ideo dicit quia non consentit
ad faciendum peccatum. quamius
legi consentiat ad hoc imꝓbanduor.
Loquitur enim adhuc exꝑsona ho¬
minis sub lege constituti. nondũ
sub grã. Qui ꝓfecto trahitur ad ma¬
le operandũ concupiscentia dñante.
atq fallente dulcedine peccati ꝓ¬
hibiti. quanius ex parte notitia
legis hoc imꝓbet Sed ꝓpterea dicit.
non ego operor illud: quia uictus
oꝑatur. Cupiditas quippe id oꝑatur.
cui suꝑanti cȩditur. Ut autẽ ñ cedat᷑.
sitq mens hominis aduersus cupi¬
ditatem robustior: hȩc gr̃ã facit de
qua post dicturus ẽ. Scio enim in¬
quit. quia non habitat in me. hoc ẽ
in carne mea bonum. Ex eo quod
scit consentit legi: ex eo autẽ quod
facit cȩdit peccato. Quod si querit

Expanded text:
per gratiam liberatus, quamvis jam per legem per gratiam liberatus, quamvis jam per legem et noverit se male facere, et nolit. Quod vero sequitur, et dicit, Nunc autem jam non ego operor illud, sed id quod in me habitat peccatum; non ideo dicit, quia non consentit ad faciendum peccatum, quamvis legi consentiat ad hoc improbandum. Loquitur enim adhuc ex persona hominis sub lege constituti, nondum sub gratia, qui profecto trahitur ad male operandum concupiscentia dominante atque fallente dulcedine peccati prohibiti, quamvis ex parte notitiae legis hoc improbet. Sed propterea dicit, Non ego operor illud, quia victus operatur. Cupiditas quippe id operatur, cui superanti ceditur. Ut autem non cedatur, sitque mens hominis adversus cupiditatem robustior, gratia facit, de qua post dicturus est. 10. Scio enim, inquit, quia non habitat in me, hoc est in carne mea, bonum. Ex eo quod scit, consentit legi: ex eo autem quod facit, cedit peccato. Quod si quaerit
Abbreviated transcription (Latin):
est michi mortem: & illud suꝑius.
sed peccatum non cognoui nisi
ꝑ legem. Quomodo enim apparet.
aut guomͦ cognouit. quod igno¬
rat. Sed ita dictum est. quomodo
dicturus ẽ dñs impiis. Non noui
uos. Neq enim aliquid dm̃ latet.
quando uultus dñi suꝑ facientes
mala. ut ꝑdat de terra memoriã
eoꝵ. Sed dicimur aliquando igno¬
rare. quod non approbamꝰ. Ita ergo
ai quod enim operor ignoro. id est
non approbo. Quod consequent̃
ostendit dicens. Non enim quod uo¬
lo hoc ago. sed quod odi illud facio.
Quod ergo ait odi. hoc ait ignoro. qͥa
ꝙ. quib dicturus est dñs. non no .
uos. de his illi dr. Odisti dñe omnes
qui oꝑantur iniquitatẽ. Si autẽ qͦd
nolo hoc facio: consentio legi qm̃ bo¬
na est: hoc enim non uult quod &
lex: nam hoc uetat lex. Consentit gͦ
legi. non inquantum facit. quod
illa ꝓhibet: sed in quantum non uult
quod facit. Uincitur enim nondum

Expanded text:
peratum est mortem; et illud superius, peratum est mortem; et illud superius, Sed peccatum non cognovi, nisi per legem. Quomodo enim apparet, aut quomodo cognovit quod ignorat? Sed ita dictum est, quomodo dicturus est Dominus impiis, Non novi vos . Neque enim aliquid Deum latet, quando vultus Domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum . Sed dicimur aliquando ignorare quod non approbamus. Ita ergo ait, Quod enim operor, ignoro; id est, non approbo. Quod consequenter ostendit, dicens, Non enim quod volo, hoc ago; sed quod odi, illud facio. Quod ergo ait, odi, hoc ait, ignoro: quia et quibus dicturus est Dominus, Non novi vos; de his illi dicitur, Odisti, Domine, omnes qui operantur iniquitatem . 9. Si autem quod nolo, hoc facio; consentio legi, quoniam bona est. Hoc enim non vult, quod et lex: nam hoc vetat lex. Consentit ergo legi, non in quantum facit quod illa prohibet, sed in quantum non vult quod facit. Vincitur enim nondum
Abbreviated transcription (Latin):
si sp̃ualibus. sed quasi carnalibus
tam qũa paruulis in xp̃o lac uobis
potum dedi non ȩscam. Quod di-¬
cens. utiq ostendit . iam renatos
fuisse ꝑ gr̃am. qui erant paruuli
in xp̃o & lacte potandi. & tamen
eos adhuc carnales uocat. Qui
autẽ nondum est sub gr̃a sed sub-
lege. ita carnalis est ut nondum
sit renatus a peccato sed uenunda¬
tus sub peccato. qm̃ pretiũ morti¬
ferȩ uoluptatis amplectitur dulce¬
dinem illam qua fallitur & delecta-¬
tur etiam contra legem facere. cum
tantomagis libet. quantominus
licet. Qua suauitate frui non potest.
quasi precio conditionis suȩ nisi co¬
gatur tamquam emptum manci-¬
p̾ium seruire libidini. Sentit enimr
se seruum dñantis cupiditatis
qui ꝓhibetur: & se recte ꝓhiberi co¬
gnoscit. & tamen facit. Quod enim
operor ait. ignoro. Nonita hic
dictum est ignoro: quasi peccare
se nesciat. Nam contrarium erit
quod dixit. sed peccatum ut appa-¬
reat peccatum. ꝑ bonum oꝑatum¬

Expanded text:
si spiritualibus, sed quasi carnalibus; si spiritualibus, sed quasi carnalibus; tanquam parvulis in Christo lac vobis potum dedi, non escam . Quod dicens, utique ostendit jam renatos fuisse per gratiam, qui erant parvuli in Christo et lacte potandi, et tamen eos adhuc carnales vocat. Qui autem nondum est sub gratia, sed sub lege, ita carnalis est, ut nondum sit renatus a peccato, sed venumdatus sub peccato; quoniam pretium mortiferae voluptatis amplectitur dulcedinem illam qua fallitur, et delectatur etiam contra legem facere, cum tanto magis libet, quanto minus licet. Qua suavitate frui non potest quasi pretio conditionis suae, nisi cogatur tanquam emptum mancipium servire libidini. Sentit enim se servum dominantis cupiditatis, qui prohibetur, et se recte prohiberi cognoscit, et tamen facit. 8. Quod enim operor, ait, ignoro. Non ita hic dictum est, ignoro, quasi peccare se nesciat. Nam contrarium erit quod dixit, Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi o
Abbreviated transcription (Latin):
Nonenim ait. ut sit peccatum: sed
ut appareat peccatum. Deinde sub¬
iungit causam. curita sit. Scimus
enim inquit quia lex sp̃ualis est. ego
autẽ carnalis sum. In quo satis osten¬
dit. non posse impleri legem nisi ab
sp̃ualib. qui non fiunt nisi ꝑ grão.
Sp̃uali enim legi quanto fit quisq
similior. id est quantomagis & ipse
in sp̃ualem surgit affectũ. tanto eã magis
implet. quia tanto magis ea delectat᷑. iam ñ
sub eius onere afflictus. sed in eius
lumine uegetatus. quia p̃ceptum
dñi lucidum ẽ illuminans oculos.
et lex dñi immaculata conuertens
animas. gra donante peccata. & in¬
fundente sp̃m caritatis. quo ꝙ ñ sit
molesta. & sit etiam iocunda iustitia.
Sane cum dixisset. ego autẽ carna¬
lis sum: contexuit etiam qualis car-¬
nalis. Appellati sunt enim ad quen¬
dam modum carnales. iam etiam
sub grã constituti. iam redempti
ꝑ fidem: quibus idem apłs dicit. Et
ego fr̃s non potui uobis loqui qua¬

Expanded text:
Non enim ait, ut sit peccatum; sed, Non enim ait, ut sit peccatum; sed, ut appareat peccatum. 7. Deinde subjungit causam, cur ita sit: Scimus enim, inquit, quia lex spiritualis est; ego autem carnalis sum. In quo satis ostendit non posse impleri legem nisi a spiritualibus, qui non fiunt nisi per gratiam. Spirituali enim legi quanto fit quisque similior, id est, quanto magis et ipse in spiritualem surgit affectum, tanto eam magis implet; quia tanto magis ea delectatur, jam non sub ejus onere afflictus, sed ejus lumine vegetatus: quia praeceptum Domini lucidum est illuminans oculos, et lex Domini immaculata convertens animas ; gratia donante peccata, et infundente spiritum charitatis, quo et non sit molesta, et sit etiam jucunda justitia. Sane cum dixisset, Ego autem carnalis sum; contexuit etiam qualis carnalis. Appellati sunt enim ad quemdam modum carnales, jam etiam sub gratia constituti, jam redempti per fidem, quibus idem apostolus dicit: Et ego, fratres, non potui loqui vobis qua
Abbreviated transcription (Latin):
pe utente uitium ẽ. non in man dato
ipso quod bonum est: qm̃ bona ẽ lex.
siquis ea legitime utatur. Male autẽ
utitur lege. qui non se subdit d̾o pia
humilitate. ut ꝑ gr̃ãm lex possit imple¬
ri.Itaq ad nichil aliud accipit legem.
qui non ea legitime ittitur. nisi ut
peccatum eius quod latebat ante ꝓhi¬
bitionẽ. apparere incipiat ꝑ p̃uaricatio¬
nem. Et hoc suꝑmodum. quia iam ñ
solum peccatum fit sed etiam contra
mandatum. Sequitur ergo et adiun-¬
git. Sed peccatum ut appareat peccatũ
ꝑbonum michi oꝑatum est mortẽ.
ut fiat supra motdum peccans pecca-¬
tum ꝑmandatum. Unde manifestat
quo sensu dixerit suꝑiꝰ. sine lege enĩ
peccatum mortuum ẽ. non quia ñ
erat sed quia non apparebat. & quo¬
modo dictum sit peccatum reuixit.
non ut esset quod erat & ante legẽ.
sed ut appareret qm̃ fiebat contra
legem. Quandoquidẽ hoc loco ait.
sed peccatum ut appareat peccatũ.
ꝑbonum michi oꝑatum ẽ mortẽ.

Expanded text:
te quippe vitium est, non in mandato te quippe vitium est, non in mandato ipso, quod bonum est. Quoniam bona est lex, si quis ea legitime utatur . Male autem utitur lege, qui non se subdit Deo pia humilitate, ut per gratiam lex possit impleri. Itaque ad nihil aliud accipit legem, qui non ea legitime utitur, nisi ut peccatum ejus quod latebat ante prohibitionem, apparere incipiat per praevaricationem. Et hoc supra modum; quia jam non solum peccatum fit, sed etiam contra mandatum. Sequitur ergo, et adjungit: Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem, ut fiat supra modum peccator aut peccatum per mandatum. Unde manifestat quo sensu dixerit superius, Sine lege enim peccatum mortuum est; non quia non erat, sed quia non apparebat: et quomodo dictum sit, Peccatum revixit; non ut esset quod erat et ante legem, sed ut appareret, quoniam fiebat contra legem: quandoquidem hoc loco ait, Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem.
Abbreviated transcription (Latin):
& inuentum est michi mandatum
quod erat inuitam. hoc esse in mor¬
tem. Mandato enim si obȩdiatur
utiq uita est. sed inuentum ẽ ess e
in mortem. dum fit contra mandatũ.
ut non solum peccatum fiat. quod
etiam ante mandatum fiebat. sed
hoc abundantius & ꝑniciosius. ut iam
absciente & preuaricante peccet᷑. Pec¬
catum enim inquit occasione acce¬
pta ꝑmandatum fefellit me: & ꝑ illud
occidit. Peccatum non legitime utens
lege. ex phibitione aucto desiderio dul¬
cius factum est. & ideo fefellit. fallax
enim dulcedo ẽ. quam plures atq
maiores pęnarum amaritudines
sequunt᷑. Quia ergo ab hominibus
nondum sp̃ualem grãm ꝑcipientib
suauius admittitur quod uetatur.
fallit peccatum falsa dulcedine. Quia
uero etiam accedit reatus preuarica¬
tionis: occidit. Itaq lex quidem sc̃a.
& mandatum scm ꝙ iustum & bonũ.
Iubenda enim iubet. & ꝓhibenda ꝓ¬
hibet. Quod ergo bonum ẽ. michi
factum ẽ mors: Absit. In male quip¬

Expanded text:
et inventum est mihi mandatum et inventum est mihi mandatum quod erat in vitam, hoc esse in mortem. Mandato enim si obediatur, utique vita est. Sed inventum est esse in mortem, dum fit contra mandatum, ut non solum peccatum fiat, quod etiam ante mandatum fiebat, sed hoc abundantius et perniciosius, ut jam a sciente et praevaricante peccetur. 5. Peccatum enim, inquit, occasione accepta per mandatum, fefellit me, et per illud occidit. Peccatum non legitime utens lege, ex prohibitione aucto desiderio, dulcius factum est, et ideo fefellit. Fallax enim dulcedo est, quam plures atque majores poenarum amaritudines consequuntur. Quia ergo ab hominibus nondum spiritualem gratiam percipientibus suavius admittitur quod vetatur, fallit peccatum falsa dulcedine. Quia vero etiam accedit reatus praevaricationis, occidit. 6. Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum. Jubenda enim jubet, et prohibenda prohibet. Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? Absit. In male uten
Abbreviated transcription (Latin):
tum reuixit. hoc est apparuit. ego au¬
tem mortuus sum. idest mortuum
me esse cognoui. uł quia reatus p̃ua¬
ricationis certum mortis supplicium
cõminatur. Sane quod ait. peccatum
reuixit adueniente mandato: satis si¬
gnificauit hoc modo aliquando uixisse
peccatum. id est notum fuisse. sicut ar¬
bitror inprȩuaricatione primi homi¬
nis. quia & ipse mandatum accepe¬
rat. Nam et alio loco dicit. Mulier
autẽ in prȩuaricatione seducta est.
Et iterum. In similitudine p̃uaricatio¬
nis adȩ qui est forma futuri. Non enĩ
potest reuiuiscere: nisi quod iuxre ali¬
quando. Sed mortuum fuerat. id est
occultatum:. cum mortales natisine
mandato legis homines uiuerent.
sequentes concupiscentiam carnis sine
ulla cognitione. quia sine ulla ꝓhibi¬
tione. Ergo ego inquit uiuebam ali¬
non exꝑsona sua proprie. sed genera¬
liter ex ꝑsona ueteris hominis se lo¬
qui. Adueniente autẽ mandato. pec¬
catum reiuxit. Ego autẽ mortuus sũ

Expanded text:
tum revixit; hoc est, apparuit. Ego autum revixit; hoc est, apparuit. Ego autem mortuus sum: id est, mortuum me esse cognovi; vel quia reatus praevaricationis certum mortis supplicium comminatur. Sane quod ait, Peccatum revixit adveniente mandato, satis significavit hoc modo aliquando vixisse peccatum, id est notum fuisse, sicut arbitror, in praevaricatione primi hominis, quia et ipse mandatum acceperat . Nam et alio loco dicit, Mulier autem seducta in praevaricatione facta est : et iterum, In similitudine praevaricationis Adae, qui est forma futuri . Non enim potest reviviscere, nisi quod vixit aliquando. Sed mortuum fuerat, id est occultatum, cum mortales nati sine mandato legis homines viverent, sequentes concupiscentias carnis sine ulla cognitione, quia sine ulla prohibitione. Ergo, Ego, inquit, vivebam sinnon ex persona sua proprie, sed generaliter ex persona veteris hominis se loqui. Adveniente autem mandato peccatum revixit. Ego autem mortuus sum;
Abbreviated transcription (Latin):
ait contupiscentiam nesciebam. nisi
lex diceret. non concupisces. Unde ap¬
parer concupiscentiam ꝑ legem non
insitam: sed demonstratã. Consequens
autẽ erat. ut qm̃ nondum accepta
grã concupiscentiȩ resisti non poterat.
augeretur etiã. quia maiores uires ha¬
bet concupiscentia. crimine p̃uarica¬
tionis adiuncto. cum etiam contra
legem facit. quã si nulla lege ꝓhibe¬
retur. Consequenter itaq adiungit.
Occasione autẽ accepta. peccatum ꝑ
mandatum oꝑatum ẽ in me omnem
concupiscentiã. Erat enim ꝙ ante
legem. sed non om̃is erat. quando cri-¬
men pręuaricationis adhuc non erat.
Unde alio loco dicit. Ubi enim non ẽ
lex. nec prȩuaricatio. Quod autẽ ad¬
iungit. sine lege enim peccatum
mortuum ẽ. ꝓ eo positum ẽ ac si dice¬
ret. latet: hoc est mortuum putat᷑.
Quod paulo post euidentius dicturꝰ
bar. quia non apparebat cum lex non
esser. Adueniente autẽ mandato pecca¬

Expanded text:
ait, Concupiscentiam nesciebam nisi ait, Concupiscentiam nesciebam nisi lex diceret, Non concupisces. Unde apparet concupiscentiam per legem non insitam, sed demonstratam. 3. Consequens autem erat ut quoniam nondum accepta gratia concupiscentiae resisti non poterat, augeretur etiam; quia majores vires habet concupiscentia crimine praevaricationis adjuncto, cum etiam contra legem facit, quam si nulla lege prohiberetur. Consequenter itaque subjungit, Occasione autem accepta, peccatum per mandatum operatum est in me omnem concupiscentiam. Erat enim et ante legem, sed non omnis erat, quando crimen praevaricationis adhuc deerat. Unde alio loco dicit: Ubi enim non est lex, nec praevaricatio . 4. Quod autem adjungit, Sine lege enim peccatum mortuum est; pro eo positum est, ac si diceret, Latet, hoc est, mortuum putatur: quod paulo post evidentius dicturusbar; quia non apparebat, cum lex non esset, Adveniente autem mandato, pecca
Abbreviated transcription (Latin):
non in uecustate litterȩ. atq ita ꝑ hȩc
uerba quasi reprehendisse legẽ posset
uideri. subiecit statim. Quid ergo dice¬
mus : Lex peccatum est: Absit. Sed pec¬
catum non cognoui. nͥ ꝑ legem. Nã
concupiscentiam nesciebam. nisi lex
diceret. non concupisces. Hic rursus
mouet. Si lex non est peccatum. sed
insinuatrix peccati: nichilominus
his uerbis reprehendit᷑ quare intel¬
ligendum est legem ad hoc datam
esse. non ut peccatum in sereretur
neq ut extirparetur. sed tantum ut
demonstraretur. quo animam huma¬
nam quasi de innocentia securam.
ipsa peccati demonstratione ream
faceret. ut quia peccatum sine grã
dĩ uinci non potest. ipsa reatus solli¬
citudine ad ꝑcipiendam grãm conu̾¬
teretur. Itaq non ait. peccatum non
feci nisi ꝑ legem. sed peccatum non co-¬
gnoui nisi ꝑ legem: neq rursus ait.
nam concupiscentiã non habebam.
nisi lex dicerer non concupisces. sed

Expanded text:
non in vetustate litterae, atque ita per haec non in vetustate litterae, atque ita per haec verba quasi reprehendisse legem posset videri; subjecit statim, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit. Sed peccatum non cognovi nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces. 2. Hic rursus movet, Si lex non est peccatum, sed insinuatrix peccati, nihilominus his verbis reprehenditur. Quare intelligendum est, legem ad hoc datam esse, non ut peccatum insereretur, neque ut exstirparetur, sed tantum ut demonstraretur, quo animam humanam quasi de innocentia securam ipsa peccati demonstratione ream faceret: ut quia peccatum sine gratia Dei vinci non posset, ipsa reatus sollicitudine ad percipiendam gratiam converteretur. Itaque non ait, Peccatum non feci, nisi per legem; sed, Peccatum non cognovi, nisi per legem. Neque rursus ait, Nam concupiscentiam non habebam, nisi lex diceret, Non concupisces; sed
Abbreviated transcription (Latin):
Ratissimaor
plane atq sua-¬
uissimam int̾¬
rogationum
tuarum digni¬
tatem michi
pater simplicia¬
ne misisti: qui-¬
bus nisi respon¬
dere conarer. non solum contumax.
uerum etiam ingratus existerem. Et
illa quidem quȩ de paulo apło dissol¬
uenda proposiusti.iam a nobis erant
utcumq discussa. litterisq mandata.
Sed tamen eadem ipsa uerba aposto¬
lica tenoremq sententiarum. non
contentus inquisitione atq expli-¬
catione prȩterita. ne quid in ea ne-¬
gligentius preterissem cautius atten¬
dusq rimatus sum. Non enĩ tu ea
ꝑcunctanda censeres: si eoꝵ intellectꝰ
facilis atq expeditus foret. Nam ex
eo loco ubi scriptum: quid ergo dice¬
mus. lex peccatum ẽ absit. usq ad eũ
locum ubi ait. igitur lex uolenti mͥ
enodare quȩstionem. Quo loco michi
nem sub lege positum: cuius uerbis
ex ꝑsona sua loquitur. Et quia paulo
ante dixerat. euacuati sumus a lege¬
a lege mortis inqua detinebamur.
ita ut seruiamus in nouitate sp̃s &

Expanded text:
ratissimam plane atque suavissimam interrogationum tuarum dignationem mihi, pater Simpliciane, misisti: quibus nisi respondere conarer, non solum contumax, verum etiam ingratus existerem. Et illa quidem quae de Paulo apostolo dissolvenda proposuisti, jam a nobis erant utcumque discussa litterisque mandata. Sed tamen eadem ipsa verba apostolica tenoremque sententiarum, non contentus inquisitione atque explicatione praeterita, ne quid in ea negligentius praeterissem, cautius attentiusque rimatus sum. Non enim tu ea percontanda censeres, si eorum intellectus facilis atque expeditus foret. eo loco ubi scriptum est, Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit; usque ad eum locum, ubi ait, Igitur lex volenti mihi enodare quaestionem. Quo loco videtunem sub lege positum, cujus verbis ex persona sua loquitur. Et quia paulo ante dixerat, Evacuati sumus a lege mortis, in qua detinebamur, ita ut serviamus in novitate spiritus, et