comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cruentis ab eoꝵ filiab amplexꝰ mi¬
serabiles extorquerent: nec ille au¬
derent fiere patres occisos: ne offẽ¬
dent uictores maritos: que adhuc
nesciebant. Talib nupciis ppłm ro¬
manũ ñ uenꝰ s bellona dotauit: aut
fortassis athlecto illa infern furia
iam eis fauente. Iunone. pł in illos
cont᷑ eneam fuerat excitata ¶ndro¬
nica feliciꝰ captiuata. ẽ: ꝙͣm illa conu
gia romana nupser̃t. Licet seruiles:
tñ post eiꝰ amplexꝰ. nullũ troianoꝵ pyr¬
rus occidit. Romani aut̃ soceros int̾¬
ficiebant in p̃liis: quoꝵ ia filias ãple¬
xabant᷑ in thalamis. Illa uictori subdi¬
ta: dolere tantũ suors mortẽ potuit ñ
time. Ille sociate bellantib parentum
suors morte ᷤᷤ p̃cedentib uris timebais.
redeintib dolebant: nec timorẽ habẽ¬
tes lib̃um nec dolorem. Nam ꝓpt̾ uite¬
aut pie cruciabant᷑: aut crudelit̾ leta¬
bant᷑ iuctoriis maritors. Huc accede¬

Expanded text:
cruentis ab eorum filiabus amplexus micruentis ab eorum filiabus amplexus miserabiles extorquerent, nec illae auderent flere patres occisos, ne offenderent uictores maritos, quae adhuc  uota nesciebant. Talibus nuptiis populum Romanum non Venus, sed Bellona donauit; aut fortassis Allecto illa inferna furia iam eis fauente Iunone plus in illos contra Aenean fuerat excitata. Andromacha felicgia Romana nupserunt: licet serviles, tamen post ejus amplexus nullum Trojanorum Pyrrhus occidit. Romani autem soceros interficiebant in praeliis, quorum jam filias amplexabantur in thalamis. Illa victori subdita, dolere tantum suorum mortem potuit, non timere; illae sociatae bellantibus parentum suorum mortes procedentibus uiris timebant, redeuntibus dolebant, nec timorem habentes liberum nec dolorem. Nam propter inteaut pie cruciabantur. aut crudeliter laetabantur uictoriis maritorum. Huc accede
Abbreviated transcription (Latin):
iã suplocutꝰ sũ. qͣntũ malũ discordio¬
si certaminis fuit: qͦd frẽm romuli
ue suo iam fouebat romanos rerũ
dños gentẽq togatam. nec uenꝰ ipsa¬
eneidas suos potuit aduiuare: ut bo¬
no et eqͦ more couigia m̾erent᷑. clades¬
que tanta irruit huiꝰ inopie ut ea do¬
lo raꝑent: moxq cõpellerent᷑ pugna.¬
re cũ soceris: ut miserȩ feminȩ ñdũ
ex inuiria maritis conciliate: iã pa¬
rentũ sanguine dotarent᷑.: At enĩ
uicer̃t in hac conflictatiõe roma¬
ni uicinos suos. Qntis et qͣm mul¬
tis utrĩq nuln̾ib ac funerib tã ꝓpͥn¬
quoꝵs et confiniũ. iste inctorie con¬
stiterunt. Propt̃ iũ cesarẽ socerũ.
et unũ gen̾ũ eiꝰ põpetum iã mortua
cesaris filia uxore põpeii. qͣnto et ꝗͣ
iusto doloris instinctu lucanꝰ exclamat.
bella ꝑ emathios płqͣm ciuilia cãpos
Ius q datũ sceleri canimꝰ. Uicerũt
gͦ romani ut strage soc̾um manib

Expanded text:
jam supra locutus sum, quantum malum discordiojam supra locutus sum, quantum malum discordiosi certaminis fuit, quod fratrem Romuli ue suo iam fouebat Romanos rerum dominos gentemque togatam, nec Venus ipsa Aeneidas suos potuit adiuuare, ut bono et aequo more coniugia mererentur, cladesque tanta inruit huius inopiae, ut ea dolo raperent moxque conpellerentur pugnare cum soceris, ut miserae feminae nondum ex iniuria maritis conciliatae iam parentum sanguine dotarentur? At enim uicerunt in hac conflictione Romani uicinos suos. Quantis et quam multis utrimque uulneribus et funeribus tam propinquorum et confinium istae uictoriae constiterunt! Propter unum Caesarem socerum et unum generum eius Pompeium iam mortua Caesaris filia, uxore Pompei, quanto et quam iusto doloris instinctu Lucanus exclamat: Bella per Emathios plus quam ciuilia campos Iusque datum sceleri canimus. Vicerunt ergo Romani, ut strage socerorum manibus
Abbreviated transcription (Latin):
indigenas. et alienigenas. celites. tres¬
tres. infernos. marĩnos. fontanos. fluui¬
ales. et ut ua̾ro dic̃ c̾tos atq iucertos:
in om̃ib q generib deoꝵ sic̃ in anina¬
lib mares ã feminas sub hoc gͦ tot
deoꝵ p̃sidio constituta roma.ñ tã mag¬
nis et horrendis cladib quales ex mul¬
tis pauca cõmemorabo: agitari affligi¬
q debuit. Nimis enĩ multos deos gͣn¬
di sumo suo tanꝗͣ signo dato ad tuicio¬
nem cong̾gau̾at: qͥb templa. altaria.
sacͥficia sac̾dotes instituendo atq p̃bẽ¬
do. sũmũ dm uerũ cui uni hec rite
gesta debent᷑ osfendẽt. Et felicior
qͥd ẽ c̃ pauciorib uix. s qͣnto maior fa¬
cta. ẽ. sic̃ nauis nautas. tanto plures
adhibendos pittaũ: ẽdo desꝑans pau¬
ciores illos sub qͥb in cõꝑationẽ peioris
uite meliꝰ uixerat. si susfice̾ ad opitulan¬
dũi gͣnditatis sue. Primo enĩ sub ip¬
sis regib excepto numa põpilio de qͦ

Expanded text:
indigenas et alienigenas, coelites, terresindigenas et alienigenas, coelites, terrestres, infernos, marinos, fontanos, fluviales; et, ut Varro dicit, certos atque incertos, in omnibusque generibus deorum, sicut in animalibus, mares et feminas? sub hoc ergo tot deorum praesidio constituta Roma, non tam magnis et horrendis cladibus, quales ex multis paucas commemorabo, agitari affligique debuit. Nimis enim multos deos grandi fumo suo, tanquam signo dato, ad tuitionem congregaverat; quibus templa, altaria, sacrificia, sacerdotes instituendo atque praebendo, summum verum Deum, cui uni haec rite gesta debentur, offenderet. Et felicior quidem cum paucioribus vixit: sed quanto major facta est, sicut navis nautas, tanto plures adhibendos putavit; credo, desperans pauciores illos, sub quibus in comparatione pejoris vitae melius vixerat, non sufficere ad opitulandum granditati suae. Primo enim sub ipsis regibus, excepto Numa Pompilio, de quo
Abbreviated transcription (Latin):
doq ab eu̾sa fuerant tnsiti. uł tãqͣm fu¬
gitiuis custodes ab hib̃&: uł tamꝗͣ inua¬
dignata. ẽ. eẽ. contenta: quȩ tã multa
illic põpiliꝰ cõstituerat. Nam ipsiꝰ sũmũ
tẽplũ ñoũ habebat iouis̃. H ex quippe
tarqͥmiꝰ ibi capitoliũ fabricant. Escu¬
lapiꝰ aut̃ ab epidauro ambunt ad romã:
ut ꝑitissimꝰ medicꝰ in urbe nobilissima
artẽ gloriosiꝰ exercẽt. Mat̾ etiã dm
p̃sidẽt.: adhuc ipsa in loco ignobili la¬
titaret. ¶ue tanĩ si om̃iũ deoꝵ mat̃
ẽ: ñ solũ secuta. ẽ roniã qͦs dam filios
suos: uerũ et alios p̃cessit etiã secutos.
Miror tam̃ si ipsa peꝑit cinocefalum.
qͥ longe postea uenit ex egipto: utrũ ã
dea febris ex illa nata sit. U idĩt escõla¬
pi ꝓnepos eiꝰ S undecũq nata sit ñ
opior audebunt eã dice̾ ignobilẽ dii
ꝑ egͥn. deã ciuẽ romanã. Sub hoc tã¬
to deoꝵ p̃sidio qͦs num̾are qͥs potest.

Expanded text:
doque Alba euersa fuerant transituri, uel tamquam fudoque Alba euersa fuerant transituri, uel tamquam fugitiuis custodes adhiberet uel tamquam inuadignata est esse contenta, quae tam multa illic Pompilius constituerat. Nam ipsius summum templum nondum habebat Iouis; rex quippe Tarquinius ibi Capitolium fabricauit; Aesculapius autem ab Epidauro ambiuit ad Romam, ut peritissimus medicus in urbe nobilissima artem gloriosius exerceret; Mater etiam deum lino praesideret, adhuc ipsa in loco ignobili latitaret. Quae tamen si omnium deorum mater est, non solum secuta est Romam quosdam filios suos, uerum et alios praecessit etiam secuturos. Miror sane, si ipsa peperit Cynocephalum, qui longe postea uenit ex Aegypto. Utrum etiam dea Febris ex illa nata sit, uiderit Aesculapius pronepos eius; sed undecumque nata sit, non, opinor, audebunt eam dicere ignobilem di peregrini deam ciuem Romanam. Sub hoc tot deorum praesidio quos numerare quis pote
Abbreviated transcription (Latin):
nicũ uictũ et captũ esse ñciatũ. ẽ: quẽ
uĩci utiq apollo nolebat et dolebat. &¬
hoc sui lapidis etiã lacrimis indicabat.
Unde ñ usq quaq incongrue qͣmus
fabulosis. tam̃ u̾itati simillimis mores
demonũ describunt᷑: carminib poe¬
tarũ. Nam canllam diana doluit
apio uͥgiliũ: et pallantẽ morit᷑m her¬
cules fleuit. Hinc fortassis et numapõ¬
piliꝰ pace habundans. s donantẽ nes¬
ciens nec reqͥrens. cũ cogitaret ociosꝰ
qͥb nã diis tuendam ronanã salutẽ
regnũq cõmitt̾et: nec uerũ illũ atq
om̃ipotentẽ sũiũ dm̃ curare oppina¬
ret᷑ ista t̾rena: atq recolerae tianos dos
qͦs eneas aduexerat. neq troianũ neq
lauiniense ab ipso enea conditũ reg¬
nũ dui conseruare potuisse: alios ꝓui¬
dendos existimauit. qͦs illis pͥorib qͥ si¬
ue c̃ romulo iã ronã tnsierant. siue qͣn¬

Expanded text:
nicum uictum et captum esse nuntiatum est, quem nicum uictum et captum esse nuntiatum est, quem uinci utique Apollo nolebat et dolebat et hoc sui lapidis etiam lacrimis indicabat. Unde non usquequaque incongrue quamuis fabulosis, tamen ueritati similibus mores daemonum describuntur carminibus poetarum. Nam Camillam Diana doluit aput Vergilium et Pallantem moriturum Hercules fleuit. Hinc fortassis et Numa Pompilius pace abundans, sed quo donante nesciens nec requirens, cum cogitaret otiosus, quibusnam dis tuendam Romanam salutem regnumque committeret, nec uerum illum adque omnipotentem summum Deum curare opinaretur ista terrena, adque recoleret Troianos deos, quos Aeneas aduexerat, neque Troianum neque Lauiniense ab ipso Aenea conditum regnum diu conseruare potuisse: alios prouidendos existimauit, quos illis prioribus, qui siue cum Romulo iam Romam transierant, siue quan
Abbreviated transcription (Latin):
bellicas q uictorias. que semꝑ fere ꝑ hu¬
manoꝵ animoꝵ motꝰ accidunt: qͣs tñ
plerũq cont᷑ eoꝵ fieri uoluntatẽ. ñ so¬
lũ fabule młta m̃tientes: et uix ueri
aliqͥd uł indicantes uł significantes:
s aẽ ipsa romana confitet᷑ historia.
Neq enĩ aliũde apollo ille cumanꝰ cũ
adu̾sꝰ achiuos regemq aristonicũ bel¬
laret᷑. qͣtriduo fleuisse ñciatꝰ. ẽ: qͦ ꝓdi¬
gio aruspices t̾riti. c̃ id simulachrũ in
mare putauissent. eẽ piciendũ: cuma¬
ni senes int̾cesserunt atq retuler̃t
tale ꝓdigiũ: et antiochi et ꝑsis bello
in eodem apparuisse figm̃to: et qͥa ro¬
manis felicit᷑ ꝓueniss. ex senatꝰ con¬
sultu. eidem apollini dona suo esse
missa testati st̃. Tunc uelut ꝑitiores
acciti aruspices responder̃t. simula¬
chri apollinis fletũ ideo ꝓsꝑum. eẽ ro¬
suisq t̾ris unde accitꝰ. eet̾. id ẽ. ipsi g̾cie
luctũ et cladem apollinẽ significasse
plorantẽ. Deinde mox regem aristo¬

Expanded text:
humanorum animorum motus accidunt; quas tamen plerumque contra eorum fieri uoluntatem non solae fabulae multa mentientes et uix ueri aliquid uel indicantes uel significantes, sed etiam ipsa Romana confitetur historia.Neque enim aliunde Apollo ille Cumanus, cum aduersus Achiuos regemque Aristonicum bellaretur, quatriduo fleuisse nuntiatus est; quo prodigio haruspices territi cum id simulacrum in mare putauissent esse proiciendum, Cumani senes intercesserunt adque rettulerunt tale prodigium et Antiochi et Persis bello in eodem apparuisse figmento, et quia Romanis feliciter prouenisset, ex senatus consulto eidem Apollini suo dona missa esse testati sunt. Tunc uelut peritiores acciti haruspices responderunt simulacri Apollinis fletum ideo prosperum esse Rosuisque terris, unde accitus esset, id est ipsi Graeciae, luctum et cladem Apollinem significasse plorantem. Deinde mox regem Aristo
Abbreviated transcription (Latin):
dente uulcano: Dii enĩ credo ñ zelant
ꝯuiges suas: usq ad eo ut eas etiã cum
hõĩb dignent᷑ hab̃e ꝯmunes. Irride fa¬
bulas fortassis existimor: nec gͣuit̾ ag̾e
tanti pondis causam. Non gͦ credamꝰ
si placet: eneã fusse uenis filiũ. Ecce
concedo: si nec romulũ martis. Si au̾
fas:. Dura. uł potiꝰ ñ c̾denda conditio:
qͦd ex iure ueneris inconcubitũ marti
licuit: hoc in irre suo ipsi ueneri ñ li¬
cere. At utrũq firmatũ. ẽ. auctori¬
tate romana. Neq enĩ minꝰ c̾didit recẽ¬
tior cesar ainam uenerem: qͣm patrẽ
antiqͥor romulus martem. Dixerit ali

Expanded text:
dente Vulcano? Di enim, credo, non zelant dente Vulcano? Di enim, credo, non zelant coniuges suas usque adeo, ut eas etiam cum hominibus dignentur habere communes. Inridere fabulas fortassis existimor nec grauiter agere tanti ponderis causam. Non ergo credamus, si placet, Aenean esse Veneris filium: ecce concedo, si nec Romulum Martis. Si autefas? Dura uel potius non credenda condicio, quod ex iure Veneris in concubitu Marti licuit, hoc in iure suo ipsi Veneri non licere. At utrumque firmatum est auctoritate Romana. Neque enim minus credidit recentior Caesar auiam Venerem quam patrem antiquior Romulus Martem. CAPUT I
Abbreviated transcription (Latin):
causis que apud eũ contentionib age¬
bant᷑. nͥ etiã ꝑ iurando peccabant.
Namq corruptissimis morib ad hoc
mos iurandi seruabat᷑ antiqꝰ ñ ut ab
scelerib mecu religionis ꝓhibent᷑.: s
ut ꝑuiria qͦ scelerib cetis ab derent᷑.¬
Nulla itaq causa .ẽ. qͣe dii qͥb ut eli¬
cuno stet̾at illud imꝑiũ cũ ag̾cis p̃¬
ualentib ꝓbent᷑ uicti: troianis pege¬
rantib fingant᷑ urati: nec ad ultio pa¬
ridis ut rursꝰ a quib dam defendũt
ut troiam desererent suscensuer ũt
atq habuere initio troiani: qͥ enea
duce ꝓfugi sedib incertis uagabant
Si gͥ adult̾iũ paridis uindicandum
manis puniendũ fuit. qͥa enee mater
hoc fec̃: S qͦmͦ in illo illud flagicium
oder̃t qui in sua socia uen̾e ñ oderant
ut alia omittã. qͦd c̃ anchise cõmiserat.
ex qͦ eneam peꝑerat: In qͥa illud factũ
ẽ. indignante menelao: illud aũ cõce¬

Expanded text:
causis, quae aput eum contionibus agecausis, quae aput eum contionibus agebantur, nisi etiam peierando peccabant? Namque corruptissimis moribus ad hoc mos iurandi seruabatur antiquus, non ut ab sceleribus metu religionis prohiberentur, sed ut periuria quoque sceleribus ceteris adderentNulla itaque causa est, quare di, quibus, ut dicunt, steterat illud imperium, cum a Graecis praeualentibus probentur uicti, Troianis peierantibus fingantur irati. Nec adulterio Paridis, ut rursus a quibusdam defenduntur, ut Troiam desererent, suscensuerunt. adque habuere initio Troiani, qui Aenea duce profugi sedibus incertis uagabantur\'. Si ergo adulterium Paridis uindicandum manis puniendum fuit, quia Aeneae mater hoc fecit. Sed quo modo in illo illud flagitium oderant, qui in sua socia Venere non oderant ut alia omittam quod cum Anchise commiserat, ex quo Aenean pepererat? An quia illud factum est indignante Menelao, illud autem conce
Abbreviated transcription (Latin):
imo: qͥd apud urgiliũ consitet᷑: stru¬
cta suis manib ꝑuirȩ menia troiȩ.
Nescientes gͥ tanti dii neptumnꝰ et apol¬
Io laomedontẽ sͥ negat᷑um. eẽ. m̃cedem.
structor es memũ troianoꝵ gͣtis et ingͣ¬
tis fuert. Uideant ne gͣuꝰ sit tales
deos cͥdere ꝗͣdiio talib ꝑurare Hoc
enim nec ipse homerus facile cdidit. qͥ
neptunũ qͥdem contͣ troianos. apolla¬
nẽ aut ꝓ troianis puguantẽ fac̃: cũ il¬
lo ꝑuirio ambos fabula narret osfen¬
sos. Si gͥ fabulis credunt: erubescant
talia colere numina. Si fabulis ñ
c̃dunt. ñ obtendant troiana ꝑiuria:
aut mirent᷑ dos ꝑiuria punisse tro¬
iana amasse romana. Unde enĩ con¬
uiratio catiline in tanta tãq corrup¬
ta cuitate habuit ẽ eoꝵ gͣndem copiã
qͦs nianu atq lingua ꝑiurio aut san¬
guine ciuili alebat: Qͥs enĩ alud to¬
ciens senatores corrupti in iudiciis.
totiens p̾płs in susfragiis uł in qͥb q

Expanded text:
imo, quod aput Vergilium confitetur, Struimo, quod aput Vergilium confitetur, Structa suis manibus periurae moenia Troiae. Nescientes igitur tanti di, Neptunus et Apollo, Laomedontem sibi negaturum esse mercedem, structores moenium Troianorum gratis et ingratis fuerunt. Videant ne grauius sit tales deos credere quam dis talibus peierare. Hoc enim nec ipse Homerus facile credidit, qui Neptunum quidem contra Troianos, Apollinem autem pro Troianis pugnantem facit, cum illo periurio ambos fabula narret offensos. Si igitur fabulis credunt, erubescant talia colere numina; si fabulis non credunt, non obtendant Troiana periuria, aut mirentur deos periuria punisse Troiana, amasse Romana. Unde enim coniuratio Catilinae in tanta tamque corrupta ciuitate habuit etiam eorum grandem copiam, quos manus adque lingua periurio aut sanguine ciuili alebat? Quid enim aliud totiens senatores corrupti in iudiciis, totiens populus in suffragiis uel in quibusque
Abbreviated transcription (Latin):
cũ iam ad eiꝰ quasi corpꝰ rei publice ꝑ
tinerent: pͥmũ ipsa troia uł ylium:
unde origo ẽ. ppłi romani. Neq enĩ
p̃tereundũ aut dissimulandũ. ẽ. qͦd c
in pͥmo libro attigi: eosoem habens de¬
os et colens: cur ag̾cis uictũ. captũ at¬
q deletũ ẽ. Priamo inqͥunt sũt red¬
dita laomedontea pat̾na ꝑiuria Gue
medonti m̾cennariis oꝑib seruert:
illis qͥppe ꝓmisisse mercedem falsũq
iyrasse ꝑhibet᷑. Miror apollinem no¬
minatũ diuinatorem in tanto opifi¬
cio laborasse: nescientem qͦd laomedon.
fuerat ꝓmissa negaturꝰ ꝗͣmqͣm nec
ipsũ neptiũ patruũ eiꝰ frẽm Ioius
regẽ maris decuit ignarũ. eẽ. fut᷑oꝵ.
Nam hc̃ homer de stirpe enee. acuiꝰ
posteris condita roma.ẽ. c̃ ante illã.
urbem conditã idem poeta fuisse di¬
cat᷑: induc̃ magnũ aliqͥd diuinantẽ:
quẽ etiã nubes rapuit ut dic̃. ne ab a¬
chille occidẽt᷑: cũ cuꝑet conute ab

Expanded text:
cum jam adcum jam adindi. Primum ipsa Troia uel Ilium, unde origo est populi Romani, neque enim praetereundum aut dissimulandum est, quod et in primo libro adtigi eosdem habens deos et colens quur a Graecis uictum, captum adque deletum est? Priamo, inquiunt, sunt reddita Laomedontea paterna periuria\'medonti mercennariis operibus seruierunt? Illis quippe promisisse mercedem falsumque iurasse perhibetur. Miror Apollinem nominatum diuinatorem in tanto opificio laborasse nescientem quod Laomedon fuerat promissa negaturus. Quamquam nec ipsum Neptunum, patruum eius, fratrem Iouis, regem maris, decuit ignarum esse futurorum. Nam hunc Homerus de stirpe Aeneae, a cuius posteris condita Roma est, cum ante illam urbem conditam idem poeta fuisse dicatur, inducit magnum aliquid diuinantem, quem etiam nube rapuit, ut dicit, ne ab Achille occideretur, cuperet cum uertere ab
Abbreviated transcription (Latin):
stomacant᷑ si illa mala habeant ꝗͣm
si uitã malam: qͣsi hoc sit hoĩs maxi¬
mũ bonũ hab̃e bona omĩa p̃t iͤpsũ.
S neq talia mala que isti sola for¬
midant. dii eoꝵ qͣndo ab eis libere co¬
lebant᷑: ne illis accid̾ent obstiterũt.
Cũ enĩ uariis ꝑ diu̾sa loca tẽꝑib an¬
te aduentũ redẽptoris nr̃i innum̾a¬
bilib ñ nullis ae inc̾dibilib cladib¬
genꝰ contereret᷑ humanũ: qͦs alios
ꝗͣm istos deos mundꝰ colebat: excepto
uno p̾pło hebreo. et qͥbdam extͣ ipsũ
pͦpłm ubicũq grã diuina digni occul¬
tissimo atq uistissimo dĩ udicio fuer̃.
Uerũ ne nimiũ longum faciã. tace¬
bo aliar usq qͣ: gentiũ mala gͣuissi¬
ma: qͦd ad ronam ꝑtinet romanũq
imꝑium tantũ loqͣr: id ẽ ad ipsam ꝓpf
ciuitatẽ. et quac̃q illi terrarũ uł socie¬
tate coniuncte ut condicione subiede
sunt: q̃ sint ꝑpesse ante aduentũ xp̃i.

Expanded text:
stomachantur, si uillam malam habeant, quam stomachantur, si uillam malam habeant, quam si uitam, quasi hoc sit hominis maximum bonum, habere bona omnia praeter se ipsum. Sed neque talia mala, quae isti sola formidant, di eorum, quando ab eis libere colebantur, ne illis acciderent obstiterunt. Cum enim uariis per diuersa temporibus ante aduentum Redemtoris nostri innumerabilibus nonnullisgenus contereretur humanum; quos alios quam istos deos mundus colebat, excepto uno populo Hebraeo, et quibusdam extra ipsum populum, ubicumque gratia divina digni occultissimo atque justissimo Dei judicio fuerunt? Verum ne nimium longum faciam, tacebo aliarum usquequaque gentium mala gravissima: quod ad Romam pertinet Romanumque imperium, tantum loquar; id est, ad ipsam proprie civitatem, et quaecumque illi terrarum vel societate conjunctae, vel conditione subjectae sunt, quae sint perpessae ante adventum Christi,
Abbreviated transcription (Latin):
nolunt: qͦd neq in his habeant qͣm
putant᷑ hab̃e isti demones potestatẽ:
qͣmqͣm si hab̃ent deb̾emꝰ potiꝰ etiã is¬
ta cõtẽpne. ꝗͣm ꝓpt̾ ista ulos colere:
& illos colendo ad illa que nob inui¬
dent ꝑuenire ñ posse: tam̃ nec in
istis eos hoc ualere qͦd hi putant. qͥ
ꝓpt̾ hec eos coli oportere contendus.
deinceps iudebim: ut hic sit huiꝰ uo¬
luminis modus. Explicit lib̾scds
AN SATLS
dictum arbitror de mors malis
et animors. quȩ p̃cipue cauen¬
da sunt. nichil deos falsos ppło
cultori suo. qͦ minꝰ eoꝵ maloꝵ
Iaggere p̃meret᷑ subuenire cu¬
egisse: nc̃ de illis malis uideo di¬
cendũ que sola isti ꝑpeti nolũt:
qͣlia sũt fames. morb. bellũ. ex¬
poliatio. captiuitas. trucidatio:
et si qua similia iã in pͥmo li¬
bro cõmemorauimꝰ. Hec enĩ
sola mali deputant mala. que
ñ faciunt malos: nec erubes¬
cunt int bona que laudant ip¬
si mali esse qͥ laudant: mag̃q

Expanded text:
nolunt, quod neque in his habeant, quam nolunt, quod neque in his habeant, quam putantur habere isti daemones, potestatem; quamquam si haberent, deberemus potius etiam ista contemnere, quam propter ista illos colere et eos colendo ad illa, quae nobis inuident, peruenire non posse, — tamen nec in istis eos hoc ualere, quod hi putant, qui propter haec eos coli oportere contendunt, deinceps uidebimus, ut hic sit huius uoluminis modus. LIBER III am satis dictum arbitror de morum malis et animorum, quae praecipue cauenda sunt, nihil deos falsos populo cultori suo, quo minus eorum malorum aggere premeretur, subuenire cuegisse. Nunc de illis malis uideo dicendum, quae sola isti perpeti nolunt, qualia sunt fames morbus, bellum exspoliatio, captiuitas trucidatio, et si qua similia iam in primo libro commemorauimus. Haec enim sola mali deputant mala, quae non faciunt malos; nec erubescunt inter bona, quae laudant, ipsi mali esse qui laudant, magisque
Abbreviated transcription (Latin):
te histrionib et scenicis societatẽ cuu¬
tatis patere noluisti: euigila plenius.
Hullo mͦ his artib placat᷑ diuina ma.¬
iestas: qͥb humana dignitas inqͥnat᷑.
Quo gͥ pacto deos qͥ talib delectant᷑
obseqͥis. haberi putas in numero scãꝵ
celestiũ potestatũ: cũ hoies ꝑ qͦs eadem
agunt᷑ obseqͥa. ñ putasti habendos ĩ
numero qualuĩcũq cuiũ romanoꝵ:
Incõꝑabilit̾ suꝑna. ẽ. ciuitas clarior. uͥ
uictoria uitas. uͥ dignitas scĩtas. ubi
pax felicitas. nͥ uita et̾nitas. Multo
minꝰ habet in sua socitate tales d̃os:
si tu intua tales hoĩes hab̃e erubuisti.
Proinde si ad beatam desid̾as ꝑue¬
nire ciuitatẽ: deuita demonũ soci¬
etatẽ. Indigne ab honestis colunt᷑: qͥ
ꝑ tpes placant᷑. Sic isti a tua pieta¬
te remoueant᷑ purgatione xp̃iana:
tatione censoria. De bonis aut̾ car¬
nalib qͥb solis mali ꝑfrui uolunt.¬
& de malis carnalib que sola ꝑpeti

Expanded text:
te histrionibus et scaenicis societatem ciute histrionibus et scaenicis societatem ciuitatis patere noluisti; euigila plenius! Nullo modo his artibus placatur diuina maiestas, quibus humana dignitas inquinatur. Quo igitur pacto deos, qui talibus delectantur obsequiis, haberi putas in numero sanctarum caelestium potestatum, cum homines, per quos eadem aguntur obsequia, non putasti habendos in numero qualiumcumque ciuium Romanorum? Incomparabiliter superna est ciuitas clarior, ubi uictoria ueritas, ubi dignitas sanctitas, ubi pax felicitas, ubi uita aeternitas. Multo minus habet in sua societate tales deos, si tu in tua tales homines habere erubuisti. Proinde si ad beatam peruenire desideras ciuitatem, deuita daemonum societatem. Indigne ab honestis coluntur, qui per turpes placantur. Sic isti a tua pietate remoueantur purgatione Christiana, tatione censoria. De bonis autem carnalibus, quibus solis mali perfrui volunt, et de malis carnalibus, quae sola perpeti
Abbreviated transcription (Latin):
linus. s ds̃ unꝰ et uerus. nec metas rerũ
nec temꝑa ponit: imꝑiũ sine fine da¬
bit. Noli deos falsos fallacesq reqͥre̾:
abice potiꝰ atq contẽpne. in uerã emi
cans lib̾tatẽ. Non sunt dii maligni
Non tã iuno troianis a qͥb carnalem
originem ducis arces uidet᷑ inudisse
romanas: ꝗͣm isti demones qͦs ad huc
deos putas. om̃i generi hõiũ sedes in¬
uident sempit̾nas. Atu ipsa ñ parua
qͣndo ludis eos placasti: &e ꝑ qͦs hoĩes
eosdem ludos fecisti: infames esse uo¬
liusti. Patere asseri lib̾tatẽ tuã adu̾sũ
ĩmundos sp̃s: qui tus c̾uicib ĩposue¬
rant sacrandam sͥ et celebrandã igno¬
miniã suã. Actores criminũ diuinors
remoiuisti ab honorib tus. Supplica
deo uero ut ate remoueat illos dos.
qͥ delectant᷑ cͥminib sus: seu ueris
qͦd ignominiosissimũ. ẽ. seu falsis qͦd
maliciosissimũ.ẽ. Bene qͦd tua spon¬

Expanded text:
linus, sed Deus unus et uerus nec metas rerum linus, sed Deus unus et uerus nec metas rerum nec tempora ponit, Imperium sine fine dabit. Noli deos falsos fallacesque requirere; abice potius adque contemne in ueram emicans libertatem. Non sunt di, maligni Non tam Iuno Troianis, a quibus carnalem originem ducis, arces uidetur inuidisse Romanas, quam isti daemones, quos adhuc deos putas, omni generi hominum sedes inuident sempiternas. Et tu ipsa non parua i, quando ludis eos placasti et per quos homines eosdem ludos fecisti, infames esse uoluisti. Patere adseri libertatem tuam aduersus inmundos spiritus, qui tuis ceruicibus inposuerant sacrandam sibi et celebrandam ignominiam suam. Actores criminum diuinorum remouisti ab honoribus tuis: supplica Deo uero, ut a te remoueat illos deos, qui delectantur criminibus suis, seu ueris, quod ignominiosissimum est, seu falsis. quod malitiosissimum. Bene, quod tua spon
Abbreviated transcription (Latin):
lacissima demonũ malignitate. dis¬
cerne. Si qͥd in te laudabile nat᷑alit̾
eminet. ñ nͥ u̾a pietate purgat᷑ atq
ꝑficit᷑: impietate aut̃ disꝑdit᷑ et pu¬
nit᷑. Nunc iã elige qͥd sequaris: ut ñ
in te s indeo uero sine ullo errore lau¬
deris. Tunc enĩ tͥ gła pͦpłaris ad fuit:
gisce̾ dies ẽ.: sic̃ exꝑrecta es in qͥbdã.
q fortit̾ moriendo uincentes. sangui¬
ne nob̾ hãc patͥam peꝑere suo: ad qͣm¬
adiciaris num̾o cuuũ: cuiꝰ qͦdã mͦ asy¬
lum ẽ: uera remissio peccõꝵ. Non au¬
dias degeneres tuos xp̃o. xp̃ianis ue
dethentes et accusantes uelut tẽꝑa ma¬
la. c̃ querant tẽꝑa in qͥb ñ sit qͥeta u¬
ta: s potiꝰ secura neqͥtia. Hec tͥ nũꝗͣm
nec ꝓ t̾rena patͥa placuerunt. Nũc ia
celestem arripe ꝓ qua numiũ labora¬
bis: et in ea ueracit̾ semꝑq regnabis.
Illic enĩ ñ uestalis focus. ñ lapis capito¬

Expanded text:
lacissima daemonum malignitate dislacissima daemonum malignitate discerne. Si quid in te laudabile naturaliter eminet, non nisi uera pietate purgatur adque perficitur, inpietate autem disperditur et punitur. Nunc iam elige quid sequaris, ut non in te, sed in Deo uero sine ullo errore lauderis. Tunc enim tibi gloria popularis adfuit, srgiscere, dies est, sicut experrecta es in quibusdamque fortiter moriendo uincentes sanguine nobis hanc patriam peperere suo. Ad qadiciaris numero ciuium, cuius quodam modo asylum est uera remissio peccatorum. Non audias degeneres tuos Christo Christianisue detrahentes et accusantes uelut tempora mala, cum quaerant tempora, quibus non sit quieta uita, sed potius secura nequitia. Haec tibi numquam nec pro terrena patria placuerunt. Nunc iam caelestem arripe, pro qua minimum laborabis, et in ea ueraciter semperque regnabis. Illic enim tibi non Vestalis focus, non lapis Capito
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃u altiꝰ obstrictiꝰ q possessi. qͥa pͦpłĩ
confluunt ad ȩccl̃ias casta celebritate
honestaq utriꝰq sexus disctione. uͥ au¬
diant ꝗͣ benc hic ad tempꝰ uiu̾e debeãt
ut pꝰhanc uitã beate sẽꝑq uiu̾e m̾ean¬
t᷑. nͥ scã scͥptura iusticieq doctͥna de su¬
ꝑiore loco in ꝯspectu om̃iũ ꝑsonante.
& qͥ faciunt audiant ad p̃miũ: & qͥ ñ fa¬
cunt audiant ad iudiciũ. qͦ et si ueni¬
unt qͥdã taliũ p̃ceptoꝵ irrisores. om̃is
eoꝵs petulantia. aut repentina muta¬
tione deponit᷑: aut timore. aut pudore
cõpͥmit᷑. Nichil enĩ eis tpe ac flagitio¬
sum spectandũ imitandũq ꝓponit᷑:
uͥ di ueri aut p̃cepta insinuant᷑ aut
nuracła narrant᷑. ant dona laudant᷑:
cupisce o indoles romana laudabilis.
o ꝓgenies reguloꝵ. sceuolaꝵ. scipio¬
nũ. fabricioꝵ: hec potiꝰ concupisce:
hec ab illa turpissima uanitate. et fal¬

Expanded text:
spiritu altius obstrictiusque possessi, quia populi spiritu altius obstrictiusque possessi, quia populi confluunt ad ecclesias casta celebritate, honesta utriusque sexus discretione: ubi audiant quam bene hic ad tempus uiuere debeant, ut post hanc uitam beate semperque uiuere mereantur, ubi sancta scriptura iustitiaeque doctrina de superiore loco in conspectu omnium personante et qui faciunt audiant ad praemium, et qui non faciunt audiant ad iudicium. Quo etsi ueniunt quidam talium praeceptorum inrisores, omnis eorum petulantia aut repentina mutatione deponitur, aut timore uel pudore conprimitur. Nihil enim eis turpe ac flagitiosum spectandum imitandumque proponitur, ubi ueri Dei aut praecepta insinuantur aut miracula narrantur, aut dona laudantcupisce o indoles Romana laudabilis o progenies Regulorum Scaeuolarum Scipionum Fabriciorum; haec potius concupisce, haec ab illa turpissima uanitate et fal
Abbreviated transcription (Latin):
honore pͥuauit. tribu mouit: agnoũ¬
t᷑pes. fecit infames. Hanc inqͣm pu¬
dendam uereq religioni aduersan¬
dam. et detestandã. taliĩ numinum
placationem: fabulas in deos illece¬
brosas atq criminosas. hec ignomi¬
niosa deoꝵ uł scelerate t᷑ͣpit̃q facta.
uł sceleratiꝰ turpiꝰq conficta. oculis
& aurib publicis ciuitas tota disce¬
bat: hec cõmissa numinib placere
cernebat. et ideo non solum illis exhi¬
benda. s sͥ qͦ imitanda credebat: ñ
illio nescio qͥd uelut bonũ et hones¬
tũ. qͦd tam paucis et tam oculte dice¬
bat᷑: si tam̃ dicebat᷑. ut mag̃ ne inno¬
tescet qͣm ne ñ fieret timeret᷑: ab istaꝵ¬
ĩmundissimaꝵ potestatũ tarchareo
uigo et societate penali erui ꝑ rp̃i
nom̃ homines. et in lucẽ salub̃rime
pietatis ab illa ꝑniciosissime ĩpieta¬
tis nocte tͣnsferri. querunt᷑ et mͦmu¬
rant ingrati & iniqͥ. et illo nefario

Expanded text:
honore phonore pturpes, fecit infames, hanc, inquam, pudendam ueraeque religioni auersandam et detestandam talium numinum placationem, has fabulas in deos inlecebrosas adque criminosas, haec ignominiosa deorum uel scelerate turpiterque facta uel sceleratius turpiusque conficta oculis et auribus publicis ciuitas tota discebat, haec commissa numinibus placere cernebat, et ideo non solum illis exhibenda, sed sibi quoque imitanda credebat, non illud nescio quid uelut bonum et honestum, quod tam paucis et tam occulte dicebatur si tamen dicebatur, ut magis ne innotesceret, quam ne non fieret, timeretur. CAimmundissimarum potestatum tartareo jugo et societate poenali erui per Christi nomen homines, et in lucem saluberrimae pietatis ab illa perniciosissimae impietatis nocte transferri, queruntur et murmurant iniqui et ingrati, et illo nefario
Abbreviated transcription (Latin):
Tir grauis philosophus tertulliꝰ edi¬
lis futurus clamat in aurib ciita¬
tis. int̾ cetã sui magistratꝰ officia. sͥ
floram matrem ludoꝵ celebritate
placandam: qͥ ludi tanto deuotiꝰ qͣn¬
to turpiꝰ celebrari solent᷑. Dic̃ in ali¬
o loco iã consul in ertremis ꝑicłis ci¬
uitatis. et ludos ꝑ decem dies factos.
neq ullã rem que ad placcandos dõs
ꝑtin̾et p̃t̾missam: qͣsi ñ saciꝰ erat ta¬
les deos irritare temꝑantia. qmͣ pla¬
care luxuria:. et eos honestate etiã
ad inunicicias ꝓuocare. qͣm tanta
qͥm nocebant ipsi cũ uiciositate fe¬
dissima placarent᷑: qͣndo qͥdẽ ut
auteret᷑ quod metuebat᷑ ab hoste in
corꝑib: eo mͦ dii conciliabant᷑. qͦ uirtꝰ
debellaret᷑ in mentib qͥ ñ opponerent᷑
defensores oppugnatorib menium:
nͥ prius fierent expugnatores moꝵ bo¬
noꝵ. Hanc talium numinũ placatio¬
nem petulantissimã. impudentissimã.
laudanda romane uirtutis indoles

Expanded text:
ir gravis et philosophaster Tullius aedilis futurus, clamabat in auribus civitatis, inter caetera sui magistratus officia sibi Floram matrem ludorum celebritate placandam: qui ludi tanto devotius, quanto turpius celebrari solent. Dicit alio loco jam consul in extremis periculis civitatis, et ludos per decem dies factos, neque rem ullam quae ad placandos deos pertineret, praetermissam: quasi non satius erat tales deos irritare temperantia, quam placare luxuria; et eos honestate etiam ad inimicitias provocare, quam tanta quam nocebant ipsi, cum vitiositate foedissima placarentur: quandoquidem ut averteretur quod metuebatur ab hoste in corporibus, eo modo dii conciliabantur, quo virtus debellaretur in mentibus; qui non opponerentur defensores oppugnatoribus moenium, nisi prius fierent expugnatores morum bonorum. Hanc talium numinum placationem petulantissimam, impurissimam, implaudanda Romanae virtutis indoles
Abbreviated transcription (Latin):
ti sedarent᷑ inimici: his modis semꝑ
ag̾et᷑: et semꝑ roma clausis iã portis
paccata reguarae. Qd si in potestate
ñ fuit: ñ gͦ roma. pacẽ habuit. qͣm di¬
u dii eoꝵ. s qͣm dui hoĩes finitimi
circũ quaq uoluert̃. qͥ eam nullo bello
ꝓuocauert: nͥ forte dii tales etiã id ho¬
mini uende audebt̃. qͦd aliꝰ homo uo¬
luit siue noluit. Inter. ẽ. qͥdẽ uã uicio
ꝓpͥo. malas m̃tes qͣtin sinant᷑ isti demo¬
nes uł t̾rere uł excitare. S si semꝑ¬

Expanded text:
ti sedarentur inimici, his modis semper ti sedarentur inimici, his modis semper ageretur et semper Roma clausis Iani portis pacata regnaret. Quod si in potestate non fuit, non ergo Roma pacem habuit, quamdiu di eorum, sed quamdiu homines finitimi circumquaque uoluerunt, qui eam nullo bello prouocauerunt; nisi forte di tales etiam id homini uendere audebunt, quod alius homo uoluit siue noluit. Interest quidem iam uitio proprio, malas mentes quatenus sinantur isti daemones uel terrere uel excitare; s
Abbreviated transcription (Latin):
aucta. satis ꝓsꝑa. satis q pollens uide¬
bat᷑. sic̃ pleraq mortaliũ habent᷑ : un¬
uidia ex opulentia orta. ẽ. Igit᷑ reges
pͤpłiq finitimi bello tẽptare. paucis
ex amicis auxilio. ẽẽ: nam cet̾i metu
ꝑcussi a ꝑicłis aberant. At romani
domi milicieq intenti. festinare. pa¬
rare. aliꝰ aliũ hortari. hostib obuiam
ire: lib̃tatem. patͥam. parentesq ar¬
mis teg̾e. Post uͥ ꝑicła uͥtute ꝓpule¬
rant. sociis atq amicis auxilia por¬
tabant: mag̃q dandis ꝗͣ accipiendis
beneficiis amicicias parabant. De¬
cent̾ his artib roma c̾uit: s regnan¬
te numa ut tã longa pax eẽt. utrum
irruebant im ꝓbi belloq temptabãt.
an nichil eoꝵ fiebat ut posset par illa
ꝑsistẽ: Sienim bellis etiã tũ roma
lacessabat᷑. nec armis arma obiuia fe¬
rebant᷑: qͥb modis agebat᷑ ut nulla pu¬
gna suꝑati. nullo marcio impetu t̾ri¬

Expanded text:
aucta satis prospera satisque pollens uideaucta satis prospera satisque pollens uidebatur, sicut pleraque mortalium habentur, inuidia ex opulentia orta est. Igitur reges populique finitimi bello tentare; pauci ex amicis auxilio esse, nam ceteri metu perculsi a periculis aberant. At Romani domi militiaeque intenti festinare parare, alius alium hortari, hostibus obuiam ire, libertatem patriam parentesque armis tegere. Post ubi pericula uirtute propulerant, sociis adque amicis auxilia portabant magisque dandis quam accipiendis beneficiis amicitias parabant. Decenter his artibus Roma creuit. Sed regnante Numa, ut tam longa pax esset, utrum inruebant inprobi belloque tentabant, an nihil eorum fiebat, ut posset pax illa persistere? Si enim bellis etiam tum Roma lacessebatur nec armis arma obuia ferebantur: quibus modis agebatur, ut nulla pugna superati, nullo Martio impetu terri
Abbreviated transcription (Latin):
teã ꝑpetius asflictictionib ꝑuenire.
nec c̃ ꝑuen̾is requiesce̾: s qͣnto gͣndi¬
orib m̃bris: tanto maiorib agitari
malis: Q baut̾ mali eẽt. anpotiꝰ plu¬
rimũ boni: si ea temꝑa ꝑdurarent.
reges. nam in t̾ris nom̃ imꝑii id pͥmũ
fuit dui̾si. pars ingeniũ. alii corpꝰ ex¬
ercebant. et iã tũ uita hominũ sine
cupiditate agebat᷑. sua cuiq satis pla¬
cebant: In ut tã multũ ageret᷑ im¬
ꝑium. debuit fieri qͦd uirgiliꝰ detesta¬
t᷑ dicens: deterior donec paulatĩ et
decolor. etas. & belli rabies. et amor
successit habendi: S plane ꝓ tantis
bellis susceptis et gestis. iusta defensio
romanoꝵ. ẽ: qͦd irruentib sͥ impor¬
tune inuicis resist̾e̾ cogłtabat. ñ aui¬
ditas adipiscende laudis humane:
s necessitas tuende salutis et lib̾tatis.
Ita sit plane. Nam pꝰꝗͣm res eoꝵ sic̃
scͥbit ipse salustiꝰ legib morib agris

Expanded text:
team perpetuis afflictionibus pervenire, team perpetuis afflictionibus pervenire, nec cum perveneris, requiescere, sed quanto grandioribus membris, tanto majoribus agitari malis? Quid autem mali esset, ac non potius plurimum boni, si ea tempora perdurarent, reges nam in terris nomen imperii id primum fuit diversi; pars ingenium, alii corpus exercebant: etiam tum vita hominum sine cupiditate agitabatur, sua cuique satis placebant\'. An ut tam multum augeretur imperium, debuit fieri quod Vergilius detestatur, dicens: Deterior donec paulatim et decolor aetas Et belli rabies et amor successit habendi? Sed plane pro tantis bellis susceptis et gestis iusta defensio Romanorum est, quod inruentibus sibi inportune inimicis resistere cogebat non auiditas adipiscendae laudis humanae, sed necessitas tuendae salutis et libertatis. Ita sit plane. Nam postquam res eorum, sicut scribit ipse Sallustius, legibus moribus agris
Abbreviated transcription (Latin):
diĩ illi rome uł pompilio contulert̃:
cur imꝑio romanoꝵ ꝑ ipsa tẽꝑa lau¬
dabilia id ñqͣm postea p̃stiterunt:
An utiliora erant sacra cũ institueren¬
t᷑ qͣm cũ instituta celebrarent᷑: Aut¬
que tc̃ nondũ erant. s ut essent adde¬
bant᷑ : postea uͦ iam erãt que ut ꝓdes
ce tͣnsacti sunt regnante numa: et
postea sacͥs institutis diisq ip̃sis. qͥe
isdem sacͥs fuerant inuitati iã p̃sidi¬
b atq tutorib. uix pꝰtã multos an¬
nos ab urbe condita usq ad augꝰtũ
tas romani claudẽ potuer̃t. In
respondent qͦd nͥ assidius sͥq conti¬
nuo succedentib bellis. romanũ im¬
ꝑium tã longe lateq ñ possit auge¬
riꝰ & tã gͣndi gła disfamari: Idonea
uͦ causa. Ut magnũ ess imꝑiũ cͦ eẽ.
deb̾&e inqͥetũ Honne in corꝑib hu¬
manis saciꝰ. ẽ modicã stat᷑am c̃ sani
tate hab̾e. ꝗͣ ad molem aliqͣm gigan¬

Expanded text:
dii illi Romae vel Pompilio contulerunt, dii illi Romae vel Pompilio contulerunt, cur imperio Romano per ipsa tempora laudabiliora id nunquam postea praestiterunt? an utiliora erant sacra, cum instituerentur, quam cum instituta celebrarentur? Atqui tunc nondum erant, sed ut essent addebantur; postea vero jam erant, quae ut prodessce transacti sunt regnante Numa, et postea sacris institutis, diisque ipsis, qui eisdem sacris fuerant invitati, jam praesidibus atque tutoribus, vix post tam multos annos ab Urbe condita usque ad Augustutas Romani claudere potuerunrespondent, quod nisi adsiduis sibique continuo succedentibus bellis Romanum imperium tam longe lateque non posset augeri et tam grandi gloria diffamari? Idonea uero causa! Ut magnum esset imperium, quur esse deberet inquietum? Nonne in corporibus hominum satius est modicam staturam cum sanialiquam gigan
Abbreviated transcription (Latin):
sui tẽꝑe pacem hab̃et: et iani portas
que bellis patere assolent claudet:
eo merito scilicet: qͥa romanis młta
sacra constituit. Illi uͦ homini ꝓ tan¬
to ocio gratulandũ fuit: si mͦ id reb
salubrib scisset impende: et ꝑnicio¬
sissima curiositate neglecta. dm̃ ue¬
rũ uera pietate ꝑqͥrerẽ. Nc̃ aut̃ ñ
ei dii contulert ociũ illud. s eñ minꝰ
fortasse decepissent. si ociũ minime
reperissent. Qͣnto enĩ minꝰ eũ occu¬
patũ iniuener̃t: tanto mag̃ ipsi occu¬
pauer̃t. Nam qͥ d molitꝰ sit et qͥb ar¬
tib deos tales sͥ uł illi ciutati conso¬
ciare potuerit uarro ꝑdit. qͦd si dño
placuerit suo diligentiꝰ disseretur
loco: mͥ aut̾ qͥa de bũsiciis eoꝵ q̃stio ẽ.
magnũ beneficisi. ẽ. par: s dĩ ueri be¬
neficiũ. ẽ. plerũq etiã sic̃ sol. sic̃ plu¬
uia. uiteq alia subsiclia suꝑ ingratũ
⁊ neqͣm. S si hoc tã magnũ bonum

Expanded text:
sui tempore pacem haberet, et Jani portas, sui tempore pacem haberet, et Jani portas, quae bellis patere assolent, clauderet: eo merito scilicet, quia Romanis multa sacra constituit. Illi vero homini pro tanto otio gratulandum fuit, si modo id rebus salubribus scisset impendere, et perniciosissima curiositate neglecta, Deum verum vera pietate perquirere. Nunc autem non ei dii contulerunt illud otium; sed eum minus fortasse decepissent, si otiosum minime reperissent. Quanto enim minus eum occupatum invenerunt, tanto magis ipsi occupaverunt. Nam quid ille molitus sit, et quibus artibus deos tales sibi, vel illi civitati consociare potuerit, Varro prodit: quod si Domino placuerit, suo diligentius dloco. Modo autem quia de beneficiis eorum quaestio est: magnum beneficium est pax, sed Dei ueri beneficium est, plerumque etiam sicut sol, sicut pluuia uitaeque alia subsidia super ingratos et nequam. Sed si
Abbreviated transcription (Latin):
semꝑ sub numine troia. ẽ. ad eoꝵ
laudem: s ne dic̾et᷑. excessere onĩs
aditis arisq relictis. dii ad eoꝵ de¬
fensionem. Illud enĩ posse ꝑ missi
soꝰ ñ unde ꝓbarent᷑ potentes: s un¬
de p̃sentes conuinc̾ent᷑. Diis itaq y¬
liacis pꝰ troie ipsiꝰ docum̃tũ. qua tan¬
dem prudentia roma custodienda cõ¬
missa ẽ: dixerit qͥs piã iã eos rome ha¬
bitare solitos. qͣndo expugnante. fu¬
bria cecidit ylium̃. Unde gͦ stetit mi¬
nerue sunulachrũ: Deinde si apud
romã erant qnͣdo fimbria deleuit y¬
lium. fortasse apud ylium erant qͣnͣ¬
do agallis ipsa roma capta et incensa
ẽ: s ut st̃ auditu acutissimi. motuq
celerrimi. ad uocẽ anseris cito redie¬
runt: ut saltun capitolinũ collem qͥ
remanserat tuerent᷑: ceterũ ad alia
defendenda sernus st̃ redire ꝯmoni
ti. Hi cẽ numã põpiliũ successorẽ ro¬
muli adiunisse c̾dunt᷑. ut toto regni

Expanded text:
semper sub numine Troja est, ad eorum semper sub numine Troja est, ad eorum laudem; sed ne diceretur, Excessere omnes adytis arisque relictis dii, ad eorum defensionem. Illud enim posse permissi sunt, non unde probarentur potentes, sed unde praesentes conuincerentur. CAPUT liacis post Troiae ipsius documentum qua tandem prudentia Roma custodienda commissa est? Dixerit quispiam iam eos Romae habitare solitos, quando expugnante Fimbria cecidit Ilium. Unde ergo stetit Mineruae simulacrum? Deinde, si aput Romam erant, quando Fimbria deleuit ilium, fortasse aput Ilium erant,. quando a Gallis ipsa Roma capta et incensa est; sed ut sunt auditu acutissimi motuque celerrimi, ad uocem anseris cito redierunt, ut saltem Capitolinum collem, qui remanserat, tuerentur; ceterum ad alia defendenda serius sunt redire commonit. Hi etiam Numam Pompilium, successorem Romuli, adjuvisse creduntur, ut toto regni
Abbreviated transcription (Latin):
ut ex eiꝰ cinerib roma castior nasce̾t᷑.
Cur et postea deseruert ean dẽ ciui¬
tatẽ romanis cognitã: ñ rebellantẽ
adu̾sꝰ romam nobilem filiã. s iusti¬
orib eiꝰ partib fidem constantissimã
piissimãq seruantẽ: eamq delendã
reliquer̃t ñ g̾coꝵ uiris fortib s ui
ro spurcissimo romanors: Fut si dis¬
plicebat diis cansa partiũ syllanarũ
cui seruantes urbem miseri portas
clatiserant: cur eidem sille tanta bo¬
na ꝓmittebant et ꝓnũciabant: An
et hic agnoscunt᷑ adulatores feliciũ:
potiꝰ qͣm infeliciũ defensores: Non
gͦ ylium ã tc̃ ab eis cũ desereret᷑ eu̾¬
sum. ẽ. Nam demones ad decipien¬
dũ semꝑ eiugilantissimi: qͦd potue¬
rũt fecert. Euersis qͥppe et incen¬
sis om̃ib cũ oppido simulachris. so¬
lũ minerue sub tanta riuna tẽpli il¬
liꝰ ut scribit liuiꝰ integrũ stetisse ꝑ¬
hibet᷑: ñ ut dicet᷑ dii patrii quoꝵ

Expanded text:
ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: ut ex eius cineribus Roma castior nasceretur: quur et postea deseruerunt eandem ciuitatem Romanis cognatam, non rebellantem aduersus Romam nobilem filiam, sed iustioribus eius partibus fidem constantissimam piissimamque seruantem, eamque delendam reliqro spurcissimo Romanorum? Aut si displicebat diis causa partium Syllanarum, cui servantes urbem miseri portas clauserant; cur eidem Syllae tanta bona promittebant et praenuntiabant? An et hinc agnoscuntur adulatores felicium potius quam infelicium defensores? Non ergo Ilium etiam tunc, ab eis cum desereretur, eversum est. Nam daemones ad decipiendum semper vigilantissimi, quod potuerunt, fecerunt. Eversis quippe et incensis omnibus cum oppido simulacris, solum Minervae sub tanta ruina templi illius, ut scribit Livius, integrum stetisse perhibetur: non ut diceretur, Dî patrii, quorum
Abbreviated transcription (Latin):
cendio conc̾maũ. Hoc meruit iliũ
pellenda nichil iuuantib. seu qͦd ue¬
rũ.ẽ. nichil ualentib. Nũqͥd et tc̃
abscesserunt om̃s aditis arisq relic¬
tis. dii quib illud oppidũ steterat.:
pꝰantiqͦs g̾coꝵ ignes ruinasq reꝑa¬
tũ: Si autẽ abscesserant causam re¬
qͥro: et oppidanoꝵ qͥdem qͣnto inue¬
uio meliorẽ. tanto det̾iorem dõꝵ. Illi
enĩ contͣ fimbriã portas clauserant:
ut sille seruarent integram ciuitatẽ.
sylla dux fuit. Adhuc armis rem
publicã recuꝑare moliebat᷑. Hors
bonoꝵ inicioꝵ: ñdũ malos euentꝰ
habuit. Qd gͦ meliꝰ ciues illiꝰ urbis
face potuer̃t: ¶ͥ honestiꝰ. qͥd fideliꝰ
qͥd romana parentela digniꝰ. qm me¬
liori cause romanoꝵ cuutatem. serua¬
re. et cont᷑ parricidam romane rei
publice portas claudẽ: At hoc eis in
qͣntũ exiciũ uercerit: attendant de¬
fensores doꝵ. Deseruerint dii adulte¬
ros yluimq flãmis g̾cors reliquerĩt.

Expanded text:
cendio concremauit. Hoc meruit Ilium cendio concremauit. Hoc meruit Ilium pellenda nihil iuuantibus seu, quod uerum est, nihil ualentibus. Numquid et tunc Abscessere omnes adytis arisque relictis Di, quibus illud oppidum steterat post antiquos Graecorum ignes ruinasque reparatum? Si autem abscesserant, causam requiro, et oppidanorum quidem quanto inuenio meliorem, tanto deteriorem deorum. Illi enim contra Fimbriam portas clauserant, ut Syllae seruarent integram ciuitatem; tium ciuilium Sylla dux fuit, adhuc armis rem publicam recuperare moliebatur; horum bonorum initiorum nondum malos euentus habuit. Quid ergo melius ciues urbis illius facere potuerunt, quid honestius, quid fidelius, quid Romana parentela dignius quam meliori causae Romanorum ciuitatem seruare et contra parricidam Romanae rei publicae portas claudere? At hoc eis in quantum exitium uerterit, adtendant defensores deorum. Deseruerint di adulteros Iliumque flammis Graecorum reliquerint,
Abbreviated transcription (Latin):
uͥ alt̾ scelere ablatꝰ ñ ꝑmissus.ẽ. esse
regnator. Non. ẽ. ut arbitror qͦd di¬
cat᷑ qͥd mali troia meruerit. ut eã
dii desererent qͦ posset extingui: et
qͥd boni roma ut eã dii inhabitarẽt
qͦ poss augeri: nͥ qͦd uicti inde fuge¬
rũt. et se ad istos qͦs parit᷑ deciꝑent
contulert: ĩmo uͦ et illic manserũt
ad eos more suo decipiendos. qͥ rursᷤ
easdem t̾ras habitarent: et hic easdẽ
artes fallaciȩ suȩ mag̃ etiã exercen¬
do maiorib honorib głati st̃. Certe¬
enĩ ciuilib iã bellis scatentib qͥd mi¬
serũ ꝯmiserat ylum: ut a fimbria
marinaꝵ partiũ homine pessimo e¬
u̾teret᷑. multo ferociꝰ atq crudeliꝰ qͣm
olim ag̾cis: Nam tc̃ et multi inde
sugert: & multi captiuati saltĩ in ser¬
uitute uxerunt. Porro autẽ fimbria
pꝰ edictũ ꝓposuit ne cui parc̾e̾t᷑: atq
urbem totã cunctosq in ea boies in¬

Expanded text:
ubi alter scelere ablatus non permissus est esse ubi alter scelere ablatus non permissus est esse regnator. Non est, ut arbitror, quod dicatur quid mali Troia meruerit, ut eam di desererent, quo posset extingui, et quid boni Roma, ut eam di inhabitarent, quo posset augeri; nisi quod uicti inde fugerunt et se ad istos, quos pariter deciperent, contulerunt; immo uero et illic manserunt ad eos more suo decipiendos, qui rursus easdem terras habitarent, et hic easdem artes fallaciae suae magis etiam exercendo maioribus honoribus gloriati suntenim ciuilibus iam bellis scatentibus quid miserum commiserat Ilium, ut a Fimbria, Marianarum partium homine pessimo, euerteretur, multo ferocius adque crudelius quam olim a Graecis? Nam tunc et multi inde fugerunt et multi captiuati saltem in seruitute uixerunt; porro autem Fimbria prius edictum proposuit, ne cui parceretur, adque urbem totam cunctosque in ea homines in