comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ta & ueritatis intellegentia reprobari: Sed quod eorum pe¬
reatsapientia : quiapud seuidentur cẽsapientes. & in sua
eruditione confidunt: Robustus quoque siue pugnator qui
non saluabit animam suam ille est : qui nequaquam apos¬
toli possid& armatunt̃. habens scutum sed non fidei: Ac¬
cinctas lum hos sed non inueritate: indutus lorica sed
non in uirtute iustitiae: postans gladium: sed non salutis.
huius cemodi pugnator non scificat proelium. nec dñi po¬
test bella bellare contra ueritatem dimicans promen¬
dacio : talis pugnator. Non potest dicere: benedictus
ciquifrustur tendentes arcũ sagittam dñi sustinere non pote¬
runt: quae loquitur peresaiam: ego autem sicut sagitta elec¬
ta inphar& nrdñi: istisunt sagittarii: dequibus & dauid ca¬
n& : Eccepeccatores intenderunt arcum. parauerunt sagit
bitur : Qui proptera cumen ingenii discurrit pertestimo¬
nia scripturarum & oratorum eloquentia uel sophismatibus

Expanded text:
tia, et veritatis intelligentia reprobari; sed quo eorum petia, et veritatis intelligentia reprobari; sed quo eorum pereat sapientia, qui apud se videntur esse sapientes, et in sua eruditione confidunt. Robustus quoque, sive pugnator, qui non salvabit animam suam, ille est qui nequaquam Apostoli possidet armaturam, habens scutum, sed non fidei: accinctus lumbos, sed non in veritate: indutus lorica, sed non justitiae: portans gladium, sed non salutis . Hujusmodi pugnator non sanctificat praelium, nec Domini potest bella bellare, contra veritatem dimicans pro mendacio. Talis pugnator non potest dicere: Benedictus ci qui frustra tendentes arcum, sagittam Domini sustinere non poterunt, qui loquitur per Isaiam: Ego autem sicut sagitta electa in pharetra Domini . Isti sunt sagittarii, de quibus et David canit: Ecce peccatores intenderunt arcum, paraverunt sagittas bitur, qui propter acumen ingenii discurrit per testimonia Scripturarum, et oratorum eloquentia, vel sophismatibus
Abbreviated transcription (Latin):
pula dequa a postolus loquitur: Ligna. sȩnum¬
Stipula. Vniuscuius que opus maniscstum fi& : qm̃ in
cut conculcatur arca in plaustris: & in alio loco. Ponam
in quidte sicutrotas plaustrinouas cum serrarum den¬
tibus: & conteres montes & comminues ualles: ut post¬
quam montes collesq: contriueris. perist fuga a uelo¬
fuga aueloce: quam obrem cumiam perueniss& ad
calcem & acccpiss& bnruium uictariae : securus Aie¬
bat: Certamen bonum certaui. Cursum consum maui
nos ad p̃hendere Non ualebit: sin autem ligauerit ma¬
litia pedes nostros : loquimur cum proph& a addm̃
cursoribus a postls loquitur : Non uolentis nequecu¬
rentis. sed miscrentis estdĩ sequitur: & fortis non obo¬
nebit uistem suam: Non quo fortissit : sed quo forte
secẽ iact& siuc qui confident infortitudine sua & non
indĩ miscricordia. iuxta illud quod scriptum est:
perdam sapientiam sapientium: & intellectum pra¬
dentium reprobabo: Non quo perire possituera sapien¬

Expanded text:
pula, de qua et Apostolus loquitur: Ligna, fenumtipula, uniuscujusque opus manifestum fiet : quoniam in cut conculcatur area in plaustris . Et in alio loco: Ponam, inquit, te sicut rotas plaustri novas cum serrarum dentibus, et conteres montes, et comminues colles : et postquam montes collesque contriveris, periet fuga a velofuga a veloce: quamobrem cum jam pervenisset ad calcem, et accepisset bravium victoriae, securus aiebat: Certamen bonum certavi, cursum consummavi, nos apprehendere non valebit; sin autem ligaverit malitia pedes nostros, 250 loquemur cum propheta ad Deucursoribus Apostolus loquitur: Non volentis, neque currentis, sed miserentis est Dei . Sequitur: Et fortis non obtinebijactitet. Sive qui confidit in fortitudine sua, et non in Dei misericordia, juxta illud quod scriptum est: Perdam sapientiam sapientium, et intelligentiam prudentium reprobabo : non quo perire possit vera sapien
Abbreviated transcription (Latin):
exea formandum inrerum infima
parte restabat: noluit sub his uer¬
bis inrerum creatarum ordinem
inserere : ut dicer&ur fiat: non
acceptura ista residua in infor¬
mitate : talem speciem: qualem
acceperat caelum: Sediam infe¬
riorem & infimiorem: at que insor¬
mitati ꝓximam. ut his potius
uerbis cumdicitur: Congregen¬
tur aque : & appareat arida: Ac¬
ceperint hȩc duo species propri¬
asistas notissimas nobis que trac¬
tabiles : a qua mobilẽ terra in¬
mobilẽ: Ideo de illa dic tum est
congregetur dehac appareat:
Aquaenim .ẽ. labiliter fluxa terra
stabiliter fixa: Et dixitds:
T ermin& terra herbam pabuli
ferentem semen secundum genus

Expanded text:
ex ea formandum in rerum infima ex ea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his uerbis in rerum creatarum ordinem inserere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista residua informitate talem speciem, qualem acceperat caelum, sed iam inferiorem et infirmiorem atque informitati proximam, ut his potius uerbis, cum dicitur: congregentur aquae, et: adpareat arida, acceperint haec duo species proprias istas notissimas nobisque tractabiles, aqua mobilem, terra inmobilem: ideo de illa dictum est: congregetur, de hac: adpareat; aqua enim est labiliter fluxa, terra stabiliter fixa. Et dixit deus: germinet terra herbam pabuli ferentem seme
Abbreviated transcription (Latin):
rat ds̃ : quia predixerat. in princi¬
pio fecit ds̃ caelũ & terram: Nihil
aliud his uerbis: quã materia cor¬
poralis in formitatem insinuare
uoluisse: Eligens eam usitatius
appellare : quã obscurius: Sitamen
tardo : intellectui non subrepat:
Vt materiam & speciem. qui a
uerbis scriptura separat: conetur
hec duo & amtempore separare :
tam quam prius fuerit materia :¬
& ei temporis interuallo interpo¬
sito. postea sit adducta species
Cũ ds̃ hȩc simul creauerꝗt mate¬
riam queformatam instituerit :
cuius informitatem usitato ut dixi
uocabulo uel terrae uel aquȩ
scriptura predixit: Terraenim
& aqua &iam suis qualitatibus
id existentia : quodui demus.
ł amen propter facilem corruptionẽ¬
propinquiora sunt eidem infor¬
mitati. quam celestia corpora:
Et qm̃ penumerationem dierum :
iamex formictanumerantur: Etex
istacorporali materia: iam factũ
caelum narrauerat : cuius multum
distat species aterrenis: Iam quod

Expanded text:
rat deus, quia praedixerat: . in princirat deus, quia praedixerat: . in principio fecit deus caelum et terram, nihil aliud his uerbis quam materiae corporalis informitatem insinuare uoluisse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius, si tamen tardo intellectui non subrepat, ut, materiam et speciem quia uerbis scriptura separat, conetur haec duo etiam tempore separare, tamquam prius fuerit materia et ei temporis interuallo interposito postea sit addita species, cum deus haec simul creauerit materiamque formatam instituerit, cuius informitatem usitato, ut dixi, uocabulo uel terrae uel aquae scriptura praedixit. terra enim et aqua etiam suis qualitatibus id existentia quod uidemus tamen propter facilem corruptionpropinquiora sunt eidem informitati quam caelestia corpora. et quoniam per enumerationem dierum iam quaeque formata numerantur et ex ista corporali materia iam factum caelum narrauerat, cuius multum distat species a terrenis, iam, quod
Abbreviated transcription (Latin):
sa atque conprehensa sunt: Et
dixitds̃: Congregetur aqua que ẽ
subcaelo in congregationeuna:
& appareat arida: Et factum est
sic: Et congregata est aqua que
subcaelo in congregationem suã
& apparuit arida :  Et uocauit
ds̃ aridam terrã: Et congrega¬
tionem aque: uocauit mare:
Et uidit ds̃ quia bonum est: Iamde
hoc o poredi propter alterius
rei quȩrende necessitatẽ : in pri¬
monostro uolumine satis tracta¬
uimus: Hic itaq: breuiter ad mo
eẽ factum : ut secernerentur :¬
hec duo elementa inferior a:
Quem uero mou& : quur indiebus
factasit lux & caelum: Extra
dies autẽ uel ante o mnes dies aqua
& terra: Et quur addi uerbum facta
sint illa. dicente dõ fiat: haec aut̃
dõ quidem dicente : discreta Non aut̃
dõ dicente facta inueniantur: hab&
quod salua fide intellegat: Scilic &
id quod dictum est : ante dierum enu¬
merationẽ : terraerat in uisibilis
& in composita: quum cõmendar&
scriptura cuius modi terram fece¬

Expanded text:
sa atque conprehensa sunt. Et sa atque conprehensa sunt. Et dixit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida. et factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congregationem aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum est. iam de hoc opere dei propter alterius rei quaerendae necessitatem in primo nostro uolumine satis tractauimus. hic itaque breuiter admoneesse factum, nisi ut secernerentur haec duo elementa inferiora. quem uero mouet, cur in diebus facta sit lux et caelum, extra dies autem uel ante omnes dies aqua et terra, et cur ad dei uerbum facta sint illa dicente deo: fiat, haec autem deo quidem dicente discreta, non autem deo dicente facta inueniantur: habet, quod salua fide intellegat. scilicet id, quod dictum est ante dierum enumerationem: terra erat inuisibilis et inconposita, cum commendaret scriptura, cuiusmodi terram fece
Abbreviated transcription (Latin):
tus cardo: ex alio uertice sicut
sphera. si autẽ ullus alius cardo .ẽ:
uelut discus . rotariuideatur :
Quibus respondeo: multum sub¬
tilibus & laborisisrationib
ista perquiri: ut uere percipiat᷑
utrum ita: anitasit: Quibus
in eundis at que tractandis :¬
nec mihi iam tempus nec illis re
deb&. quos ad suam salutem
& scẽ ecclesiae nec essariam
utilitatẽ cupimus in formari:
hoc sane nouerint nec nomen
firmamenti cogere: ut stare
caelum putemus: firmamentũ
enim non ꝓpterstationem:
sed propter firmitatem: aut
propter intrans gressibilem
terminũ superiorum & inferio¬
rumaquarũ: uocatum in telle¬
gerelic&: Necsiueritas cae¬
ium stare persua serit in pediri
nos circuitusiderum: nec hoc
intellegere possumus: Et abip¬
sis quippe qui occuriosissime
& otiosissime quesierunt : inuen¬
tumest &iam caelo non moto:
si sola sidera mouerentur: Fieri
potuis seomnia : que in ipsi s̃ side¬
rum conuersionib: anim aduer¬

Expanded text:
tus cardo ex alio uertice, sicut tus cardo ex alio uertice, sicut sphaera, si autem nullus alius cardo est, uelut discus rotari uideatur. quibus respondeo multum subtilibus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut uere percipiatur, utrum ita an ita sit: quibus ineundis atque tractandis nec mihi iam tempus est nec illis esse debet. quos ad suam salutem et sanctae ecclesiae necessariam utilitatem cupimus informari. hoc sane nouerint nec nomen firmamenti cogere, ut stare caelum putemus — firmamentum enim non propter stationem, sed propter firmitatem aut propter intransgressibilem terminum superiorum et inferiorum aquarum uocatum intellegere licet — nec, si ueritas caelum stare persuaserit, inpediri nos circuitu siderum, ne hoc intellegere possimus. et ab ipsis quippe, qui haec curiosissime et otiosissime quaesiuerunt, inuentum est etiam caelo non moto, si sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduer
Abbreviated transcription (Latin):
confessionum nostrarum liber
tertius decimus hab&, Siueigi¬
tur ita ut ibi posui. siue aliquo
alio modo intellegendum sit cae¬
lum sicut pellis extentum. prop¬
ter molestos & nimios ex acto¬
res expositionis adlitteram
hoc dico quod sicut arbitror om¬
nium sensib pat&. utrum que
enim fortasse: id est & pellis &
camera figurate intelligi potest:
Vtrumq: autẽ ad litterã : quo mo¬
do possit uidendum . ẽ: Si enim
camera non solum curua: sed
&iam plana rectedicitur pro¬
fecto & pellis non solũ inpla¬
num: uerum &iam in rotundũ
sinum extenditur: Nam & uter
&uesica pellis est: xiii¬
De motu &iam caeli: non nulli
fratres quȩstionem mouent :
utrum st& annemoueatur :
Quiasimouetur inquiunt : quo¬
modofirmamentum est: Si aut̃
stat: quo modo sidera qua einillo
fixa creduntur ab orienteusq
ad occidentẽ cir cum eunt: Sep¬
tentrionib: breuiores giros
iuxtacardinem per agentibus
ut caelum si est alius nobis occul¬

Expanded text:
Confessionum nostrarum liber Confessionum nostrarum liber tertius decimus habet. siue igitur ita, ut ibi posui, siue aliquo alio modo intellegendum sit caelum sicut pellis extentum, propter molestos et nimios exactores expositionis ad litteram hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet . utrumque enim fortasse, id est et pellis et camera, figurate intellegi potest, utrumque autem ad litteram quomodo possit, uidendum est. si enim camera non solum curua, sed etiam plana recte dicitur, profecto et pellis non solum in planum, uerum etiam in rotundum sinum extenditur. nam et uter et uesica pellis est. De motu etiam caeli nonnulli fratres quaestionem mouent, utrum stet anne moueatur. quia, si mouetur, inquiunt, quomodo firmamentum est? si autem stat, quomodo sidera, quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occidentem circumeunt septentrionibus breuiores gyros iuxta cardinem peragentibus, ut caelum, si est alius nobis occul
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ suspensum Quidenim tam
diuersum & sibim& aduersum
quamplana pellis extensio . &
camere curua conuexio: Quod¬
sio port&. sicuti oport& hec
duo sic intellegere. ut concordare
utrumq: nec sibim & repugnare
inueniatur: It ao port& &iam
utrum lib& horumillis non ad uer¬
saridisputationib: sieas forte
ueras certaratio declarauerit:
Quib: doc&ur caelum spherae figu¬
ra undiquexẽ. conuexum sitamen
probatur: & illa quidem apud nos
camere similltitudo &iam secundũ
litteram accepta n in pedit eos quisphe¬
ramdicunt: Bene quippe creditur
secundum eam partem que suꝑ
nos est. de caeli figura scriptu¬
ram loqui uoluisse: Siergo
spera non est: ex una parte came¬
ra est : ex qua parte caelum terrã
contegit: Si autẽ spheraest:
undique camera ẽ: Sedillud qđ
depelle dictum ẽ. magis urgu& :
ne non spherȩ quodhumanum . ẽ.
forte conmentum. sed ipsi nos¬
trȩcamerȩ aduersum sit: Quid
autẽ hinc allegorice. senserim:

Expanded text:
esse suspensum. quid enim tam esse suspensum. quid enim tam diuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua conuexio ? quodsi oportet, sicut oportet, haec duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduersari disputationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et illa quidem apud nos camerae similitudo etiam secundum litteram accepta non inpedit eos qui sphaeram dicunt. bene quippe creditur secundum eam partem, quae super nos est, de caeli figura scriptura loqui uoluisse. si ergo sphaera non est, ex una parte camera est, ex qua parte caelum terram contegit; si autem sphaera est, undique camera est. sed illud, quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae aduersum sit. quid autem hinc allegoriae senserim,
Abbreviated transcription (Latin):
illis audierit quod ꝑceptis ase
rationibus aduersari uideatur:
Hullo modo eis c& era utilia mo¬
nentibus: uel narrantibus. uel
prenuntiantib: credat: Breui¬
ter dicendum est defigurac aeli
hoc scisse auctores nostros qđ
ueritas hab&: Sed spm̃ di qui ꝑ
eos loquebatur: noluisse iste
docere homines: nulli saluti
profutura: Sed ait aliquis:
Quomodo non est contrarium
his qui fuguram spere caelo
tribuunt. quodscriptum est
in litteris nostris: Qui exten¬
dit caelũ sicut pellem Sisane
contrarium: si falsum est quod
illidicunt: Hoc enim uerum . ẽ.
quod diuinadicit austoritas.
potius quamillud quodhuma¬
na infirmitas concit: Sed si
forte illud talib: illido cumentis
probare potuerint : ut dubitari
inde non debeat: de monstrandũ
est hoc quod apud nos depelle
dictum est: ueris illis rationib
non eẽ contrarium Alio quin
contrarium erit &iamipsis:
in alio loco scripturis nostris.
ubicaelum dicitur uelut camerã

Expanded text:
illis audierit, quod perceptis a se illis audierit, quod perceptis a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, breuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas habet; sed spiritum dei, qui per eos loquebatur, noluisse ista docere homines nulli saluti profutura.. Sed, ait aliquis, quomodo non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris: qui extendit caelum sicut pellem? sit sane contrarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana infirmitas conicit. sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstrandum est hoc, quod apud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut camera
Abbreviated transcription (Latin):
insuo genere fieriipsam creatu¬
ram: Porrocũ audimus & ui¬
ditds̃ quiabonum. ẽ: intellega¬
mus benignitatidi placuisse
quod factum est: ut ꝓmodo
sui generis maner & quod pla¬
cuit ut fier&: cũ spsdisuꝑ
ferebatur suꝑ aquã : Quaeri
&iam sol& que forma & figura
caelieẽ credendasit. secundũ
scripturas nostras: Multienĩ
multum disputant dehis reb:
quas maior eprudentia nostri
austores omiserunt : adbeatã
uitam Non profutur as discen¬
tibus & occupantes: quod pe¬
ius est multũ preciosa & rebus
s a lubribus inpendenda tempo¬
rum spatia: Quid enĩ ad meꝑti¬
n& utrum caelum sic ut sphera
undiq: condudat terram in me¬
diamundi mole libratam: Ancã
ex una parte desuper. uelut dis¬
cus operiat: Sed quia defide
agitur scrippturarum: ꝓpt̃
illam causam quam non semel
cõmemoraui. nequis quam elo¬
quia diuina non intellegens: cũ
de his rebus tale aliquid uel in¬
uenerit in libris nostris: uel ex

Expanded text:
in suo genere fieri ipsam creatuin suo genere fieri ipsam creaturam. Porro cum audimus, Et vidit Deus quia bonum est, intelligamus benignitati Dei placuisse quod factum est, ut pro modo sui generis maneret quod placuit ut fieret, cum Spiritus ferebatur super aquam.. Quaeri etiam solet, quae forma et figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum disputant de his rebus, quas maiore prudentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salubribus inpendenda temporum spatia. quid enim ad me pertinet, utrum caelum sicut sphaera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper uelut discus operiat? sed quia de fide agitur scripturarum, propter illam causam, quam non semel commemoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex
Abbreviated transcription (Latin):
quoderat de inceps creaturus :
Neque intellec tumdi nossent:
nisi quantum ipse mons trasset:
Quis emi cognouit intellectũ
dñi: aut quis consiliarius illius
fuit: Aut quis prior deditilli :¬
& retribu&ur ei: Qnm ex
ipso : & per ipsum : & in ipso
sunt omnia: Exipso ergo
discebant angeli : cumineis
fier& cognitio creaturȩ de¬
inceps faciende acdeinde
fier& ingenere proprio:
Qua propter iam lucefasta
in qua intellegimus ab aerna
luce formatam: rationalem
greaturaon
cum inceteris creandis rebus
audimus & dixit ds̃ fiat: Intel¬
legamus ad a&ernitatem uerbi
dĩ: recurrentem scriptur ȩ
intentionem. Quum uero audi¬
mus & siest factum: intelle¬
gamus increatur& intellectu¬
ali: factam cognitionem
rationis quȩ in uerbođi est
condende creaturȩ: ut inea
natura prius quodammodo
factasit que anteriore quodã
motu: in ipsodi uerbo prior fa¬
ciendam eẽ cognouit: Vt pos¬
tremo cũ audimus repetiet dici
quod fecit ds̃. iam intellegamꝰ

Expanded text:
quod erat deinceps creaturus. quod erat deinceps creaturus. neque enim intellectum dei nossent, nisi quantum ipse monstrasset. quis enim cognouit intellectum domini? aut quis consiliarius illi fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. ex ipso ergo discebant angeli, cum in eis fieret cognitio creaturae deinceps faciendae, ac deinde fieret in genere proprio. Quapropter iam luce facta, in qua intellegimus ab aluce formatam rationalem creaturam, cum in caeteris creandis rebus audimus, Et dixit Deus, Fiat; intelligamus ad aeternitatem Verbi Dei recurrentem Scripturae intentionem. Cum vero audimus, Et sic est factum; intelligamus in creatura intellectuali factam cognitionem rationis, quae in Verbo Dei est, condendae creaturae, ut in ea natura prius quodam modo facta sit, quae anteriore quodam motu in ipso Dei Verbo prior faciendam esse cognovit: ut postremo, cum audimus repeti ac dici quod Fecit Deus, jam intelligamus
Abbreviated transcription (Latin):
uident angelihȩc sensibilia:
sed si quo sensu taliutuntur :
agnoscunt ea potius que melius
nouerunt: interius in ipsodĩ
uerbo : a quo inluminantur:
ut sapienter uiuant : cumfit
in eis lux que primo facta est :
Silucem spĩtalem in illo diefac¬
tam intellegimus ÷ quem ad mo¬
dumergo ratio quacreatura
conditor prior est in uerbo dĩ:
quã ipsa creatura que conditor
Sic &iusdem rationis cognitio
prius fit increatura intellestu¬
ali que peccato non tenebrata . ẽ.
acdeinde ipsa conditio creatu¬
re: Neque enim sicut nos ad ꝑ¬
cipiendam sapientiam ꝓficiebant
angeli : ut inuisibilia dĩ ꝑ eaque
facta sunt intellecta conspice¬
rent: quiexcocreatisunt ip¬
sa uerbi a&ernitate sca & pia
contemplatione ꝑfruuntur:
Atq inde ista despicientes. se¬
cundum id quod intus uident:
uel recte fasta adꝓbant: uel
peccata in probant: Nec mi¬
rum est quod scis angelis suis
in prima lucis condicione for¬
matis: prius ds̃ ostendebat

Expanded text:
uident angeli haec sensibilia; uident angeli haec sensibilia; sed si quo sensu tali utuntur, agnoscunt ea potius, quae melius nouerunt interius in ipso dei uerbo. a quo inluminantur, ut sapienter uiuant, cum sit in eis lux, quae primo facta est, si lucem spiritalem in illo die factam intellegimus. quemadmodum ergo ratio, qua creatura conditur, prior est in uerbo dei quam ipsa creatura, quae conditur, sic et eiusdem rationis cognitio prius fit in creatura intellectuali, quae peccato non tenebrata est, ac deinde ipsa conditio creaturae. neque enim sicut nos ad percipiendam sapientiam proficiebant angeli, ut inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspicerent . qui ex quo creati sunt, ipsa uerbi aeternitate sancta et pia contemplatione perfruuntur atque inde ista respicientes secundum id, quod intus uident, uel recte facta adprobant uel peccata inprobant. Nec mirum est, quod sanctis angelis suis in prima lucis conditione formatis prius deus ostendebat,
Abbreviated transcription (Latin):
etera uero que in fra sunt it acre¬
antur ut prius fiant in cogni¬
tione rationalis creaturȩ: ac
deinde in generesuo: Quapp¬
terlucis conditio priũs. ẽ. inuer¬
bođĩ. secundum rationem quẽ
condita est. hoc est in co a&er¬
na patris sapientia : ac deinde
in ipsalucis conditione secundũ
naturam quae condita est:
Illic non facta. sed genita: hic
uero facta : quia ex informita¬
te formata: Ctideo dixit ds̃:
fiatlux & facta est lux: Vt qđ
ibi erat in uerbo: hic e& in operȩ
Conditio uero caeli priuserat in
uerbo dĩ. sec undũ genitam sapi¬
entiam : de indefacta est incre¬
atura spĩtali: hoc est in cogniti¬
one angelorum. secundum cre¬
atam in illis sapientiam: Dem¬
de quod caelum factum ẽ : ut
e& iam ipsa caeli creatura in
genere proprio: Sic & discre¬
tio uelspecies aquarum atq:
terrarũ sic nature lignorum
& herbarum: sic luminaria
caeli sic animantia orta ex
aquis ac terra: Neque enim
sic̃ pecora solosensu corporis

Expanded text:
cetera uero, quae infra sunt, ita crecetera uero, quae infra sunt, ita creantur. ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae ac deinde in genere suo ? quapropter lucis conditio prius est in uerbo dei secundum rationem, qua condita est, hoc est in coaeterna patri sapientia, ac deinde in ipsa lucis conditione secundum naturam, quae condita est: illic non facta, sed genita, hic uero facta, quia ex informitate formata. et ideo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, ut, quod ibi erat in uerbo, hic esset in opere. conditio uero caeli prius erat in uerbo dei secundum genitam sapientiam, deinde facta est in creatura spiritali, hoc est in cognitione angelorum secundum creatam in illis sapientiam; deinde quod caelum factum est, ut esset iam ipsa caeli creatura in genere proprio, sic et discretio uel species aquarum atque terrarum, sic naturae lignorum et herbarum, sic luminaria caeli, sic animantia orta ex aquis ac terra. Neque enim sicut pecora solo sensu corporis
Abbreviated transcription (Latin):
& uidit ds̃ qui abona ẽ: Aut
certe sicut in aquarũ congre¬
gatione: ut nondicer&: & fecit
ds̃ sed tameniterum repeter&:
u dixit ds̃: fiãt lux. & sic est
factum: Et facta estlux: & ui¬
dit ds̃ lucem qui abonaest
Sed nullo modo repetens postea¬
quampposuit : & dixit ds̃ fiat lux
Nihil aliud intulit: nisi& facta
est lux: Ac deinceps deplacita
luce & diuisa atenebris & utroq:
appellato nominib: suis: sine¬
Quid sibi ergo uult inceteris illa
repetiao: aneo modo demons¬
tratur primodie quolux facta
est: conditionẽ sp̃italis & intel¬
lectualis creaturȩ. lucis ap¬
pellatione intimari. inqua natu¬
ra intellegunt ur omnes sc̃i
angeli atq: uirtutes : & prop¬
terea non repetiuit factum:
postea quam dixit facta est lux :
quia non primo cognouit ratio¬
nalis creatura conformationẽ
suã acdemde formata est. sed
ipsesua conformatione cogno¬
uit : hoc est in lustrationeueri¬
tatis ad quã conuersa formata ẽ:

Expanded text:
t uidit quia bona est, aut t uidit quia bona est, aut certe, sicut in aquarum congregatione, ut non diceret: et fecit deus, sed tamen iterum repeteret: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum . et facta est lux. et uidit deus lucem quia bona est. sed nullo modo repetens, posteaquam proposuit: et dixit deus: fiat lux, nihil aliud intulit nisi: et facta est lux, ac deinceps de placita luce et diuisa a tenebris et utroque appellato nominibus suis sineQuid sibi ergo uult in ceteris illa repetitio ? an eo modo demonstratur primo die, quo lux facta est, conditionem spiritalis et intellectualis creaturae lucis appellatione intimari — in qua natura intelleguntur omnes sancti angeli atque uirtutes - et propterea non repetiuit factum, posteaquam dixit: facta est lux, quia non primo cognouit rationalis creatura conformationem suam ac deinde formata est, sed in ipsa sua conformatione cognouit, hoc est inlustratione ueritatis, ad quam conuersa formata est,
Abbreviated transcription (Latin):
generis sui: Cũ uero audimus:
& uidit ds̃ qui abonum est: intel¬
legimus inbenignitate sp̃s eius:
non quasi cognitum postea quã
factum est placuis
÷ placebat ut fier&:.Ac ꝑ
requirendi. quur non postea¬
quamdixit: & sic est factum.
ubi ꝑfectio iam operis indicatur
tur iddm̃ dixisse in uerbo suo.
& factum eẽ ꝑ uerbum eius :
atq: ibiiam: non solum: patris
sed &iam filii possit apparere
ꝑsona: Nam si propter ostenden¬
dã filui ꝑfonã repetitur ac dicitur.
& fecit ds̃: num quid ergo non ꝑ
filium congregauit aquam ter¬
tia dieut apparer& arida: quia
ibi nondicitur & fecitds congre¬
gariaquam : aut congregauit ds̃
aquas: Sed tamen &iam ibi postea¬
quamdixit & factumest: sic tunc
repetiuit dicens: Et congrega¬
ta estaqua: quae est sub caelo
Nu quid &iam lux non ꝑfilium fac¬
ta estc ũbiprorsus nullomodo
repetiuit: potuit enim & illic
itadicere & dixitds fiat lux :¬
& sic est factum: Et fecitds lucẽ :¬

Expanded text:
generis sui. Cum vero audimus, generis sui. Cum vero audimus, Et vidit Deus quia bonum est, intelligimus in benignitate Spiritus ejus non quasi cognitum posteaquam factum est placuiss placebat ut fieret. CAPUrequirendi, cur posteaquam dixit: et sic est factum, ubi perfectio iam operis indicatur,tur id deum dixisse in uerbo suo, et factum esse per uerbum eius, atque ibi iam non solum patris, sed etiam filii possit adparere persona. nam si propter ostendendam filii personam repetitur ac dicitur: et fecit deus, numquid ergo non per filium congregauit aquam tertio die, ut adpareret arida, quia ibi non dicitur: et fecit deus congregari aquam, aut: congregauit deus aquam? sed tamen etiam ibi, posteaquam dixit: et factum est sic, tunc repetiuit dicens: et congregata est aqua, quae est sub caelo. numquid etiam lux non per filium facta est, ubi prorsus nullo modo repetiuit? potuit enim et illic ita dicere: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum. et fecit deus lucem. e
Abbreviated transcription (Latin):
repẽtitur & dixit ds̃ : Vnumquip¬
peuerbum ille. genuit inquodix
omnia: prius quã facta sunt
singula: Sedeloquium
scribentis descendens ad paruu¬
lorum capacitatẽ : dum insino¬
at si ligillatim genera crea¬
cur arum persingrla: Respit¬
cit unius cuius que generis a&er¬
nam rationem in uerbo di nec
illa repetita : ille tame repetit
& dixit ds̃: Sie onim uell& pri¬
us dicere factum est firmamen¬
tum inmedio aquarũ : ut eẽt̃
diuisio inter aquam & aquam:
siquis abeo querer & quomodo
factum e& rectereponder&
dixit ds̃fiat: Id est: in uerbodi
aerno erat ut fier&: Inde igi¬
tur incipit narrare unũ quid¬
que factum: Quod &iam post
factinarrationem : querenti quo¬
modo factũ sit: in reddenda rati¬
one respondere deber&. Cũ er¬
go audimus & dixit ds̃ fiat : in¬
tellegimus quod in uerbodĩ erat
ut fier&: Cũ uero audimus & sic
est factu: intellegimus factam
creaturam: non ex cessis seper¬
scriptos in uerbo dĩ terminos

Expanded text:
repetitur: et dixit deus. unum quiprepetitur: et dixit deus. unum quippe uerbum ille genuit, in quo dixit omnia, priusquam facta sunt singula; sed eloquium scripturae descendens ad paruulorum capacitatem dum insinuat singillatim genera creaturarum per singula respicit uniuscuiusque generis aeternam rationem in uerbo dei. nec illa repetita ille tamen repetit: et dixit deus. si enim uellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset diuisio inter aquam et aquam, si quis ab eo quaereret, quomodo factum esset, recte responderet: dixit deus: fiat, id est, in uerbo dei aeterno erat, ut fieret. inde igitur incipit narrare unumquodque factum, quod etiam post facti narrationem quaerenti, quomodo factum sit, in reddenda ratione respondere deberet. Cum ergo audimus: et dixit deus: fiat. intellegimus, quod in uerbo dei erat, ut fieret. cum uero audimus: et sic est factum, intellecreaturam non excessisse praescriptos in Verbo Dei terminos
Abbreviated transcription (Latin):
&iã ante quam creentur:
Et quid quid in illo ẽ uita ẽ. Quia
quid quid ꝑ eũ factum est: in ipso
uita est: Et uita utique creatrx:
sub illo autẽ creatura: Aliter
ergo in illos eaqueper illum fac¬
tasunt : quia regit & contin& ea :
Aliter aut̃ in illo sunt : eaque ipse ẽ:
Ipse enĩuita est: que ita in illo est.
ut ipsesit : qm̃ ipse uita est lux ho¬
minum: Quia ergo nihil ereari
poss& siue ante tempora quod
quidem non est creatori coa&ernũ:
siue ab ex ordio tẽporum: siue in ali¬
quo tempore : Cuius creandiratio
Sita menratio rectedicitur : non in
dĩ uerbo patrico a& erno : co a&erna
uita uiuer& : propterea scriptura
prius quã insinu& : unam quamq:
creaturam ex ordine quo conditam
dicit: respicit ad di uerbum prius
ponens & dixit ds̃ fiat illud: Non
enim inuenit ullam causam rei
creande : quam in uerbo di nonin¬
uenit crearꝑ debuisse: Nonergo
ds̃ totiens dixit: fiat illa uel illa
creatura: Quotiens in hoclibro

Expanded text:
etiam antequam creantur, etiam antequam creantur, et quidquid in illo est, uita est, quia quidquid per eum factum est, in ipso uita est, et uita utique creatrix. sub illo autem creatura? aliter ergo in illo sunt ea, quae per illum facta sunt, quia regit et continet ea : aliter autem in illo sunt ea, quae ipse est. ipse enim uita est, quae ita in illo est. ut ipse sit, quoniam ipse uita est lux hominum. quia ergo nihil creari posset siue ante tempora, quod quidem non est creatori coaeternum, siue ab exordio temporum siue in aliquo tempore, cuius creandi ratio, si tamen ratio recte dicitur, non in dei uerbo patri coaeterno coaeterna uita uiueret, propterea scriptura, priusquam insinuet unamquamque creaturam, ex ordine, quo conditam dicit, respicit ad dei uerbum, prius ponens: et dixit deus: fiat illud. non enim inuenit ullam causam rei creandae, quam in uerbo dei non inuenit creari debuisse. Non ergo deus totiens dixit: fiat illa uel illa creatura, quotiens in hoc libro
Abbreviated transcription (Latin):
& fecit dĩ: Quid ꝓhib& eundem
intellegere facere quoddixit :
quidixit ut fier&: An&iam
excepto eo quod scriptum est:
& sic est factũ: antum modo
in his uerbis quib: dicitur & dix̃
ds̃ fiat: & posteadicitur & fec̃ ds̃ :
patris & filii personam : uolunt intellegi
Sed quaeri adhuc potest : utrum
quasi iussisse filio patrem debeamꝰ
accipere inequod scriptum ẽ
& dixit ds̃ fiat: Sed quur non
scriptura curauit ostendere
personã &iã sp̃s scĩ : anita trini¬
tas intellegitur: Et dixit ds̃
fiat : & fecit ds̃. & diuidit ds̃
quia bonum ẽ Sed non conue¬
nit unita trinitatis: ut filius
quasiiussus fecisse intellegatur :
libere uidissebonũ eẽ quod fac¬
tum ẽ : Quib: enĩ uerbis iuber&
filio pater ut facer &: cũ ipsesit
principale uerbum patris: per
quod factas om̃a: VAn eo ipso
quodscriptum ẽ: fiat firmam̃¬
tũ: Haec ipsa dictio : uerbum
ẽ. patris unigenitus filius. in
quo sunt omnia que creantur:

Expanded text:
et fecit deus, quid prohibet eundem et fecit deus, quid prohibet eundem intellegere facere quod dixit, qui dixit, ut fieret? an etiam excepto eo, quod scriptum est: et sic est factum, tantummodo in his uerbis, quibus dicitur: et dixit deus: fiat, et postea dicitur: et fecit deus, patris et filii personam uolunt intellegi? Sed quaeri adhuc potest, utrum quasi iussisse filio patrem debeamus accipere in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat. sed cur non scriptura curauit ostendere personam etiam spiritus sancti? an ita trinitas intellegitur: et dixit deus: fiat. et fecit deus. et uidit deus, quia bonum est? sed non conuenit unitati trinitatis, ut filius quasi iussus fecisse intellegatur, slibere uidisse bonum esse, quod factum est. quibus enim uerbis iuberet filio pater, ut faceret, cum ipse sit principale uerbum patris, per quod facta sunt omnia? an eo ipso, quod scriptum est: fiat firmamentum, haec ipsa dictio uerbum est patris, unigenitus filius, in quo sunt omnia, quae creantur,
Abbreviated transcription (Latin):
ego dissimulandum puto nonfrus¬
tracũ dixiss& ds̃. fiat firmamen¬
tũ in medio aquarũ & sit diuisio
inter aquam  aquam parum ui¬
sum eẽ subiungere & sic est
ut personã patris declaratã
eẽ dicant in eo quodscriptum ẽ.¬
medio aquarũ & sit diuisio inter
aquam & aquã & sic est fastum.
acdemn de ut intellegatur filius
fecisse quod a patredictum ẽ. ut
fier& arbitrantur ẽẽ subnexum:
Et fecit ds̃ firmam̃tũ ÷ & diuisit ds̃
& cetera: Sed cũ ante a legitur
& sic .ẽ. factũ : a quo intellegimus
faltuo sia filio: quidopuserat
iam dicere: Et fecitds̃: & que
sequuntur: Si aut̃ quod scrip¬
tum .ẽ. & sic est factũ : a patre in¬
tellexerimus factũ : non iam pa¬
terdicit: & filius facit: Etpo¬
test aliquid pater facere sinefilioe
ut de indefilius non hoc sed aliud
similiter facite quod .ẽ. contra
catolicam fidem: Si autẽ illud
de quodicitur & sic .ẽ. faltum:
hoc idem fit cũ itidem dicitur

Expanded text:
ego dissimulandum puto, non frusego dissimulandum puto, non frustra, cum dixisset deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam, parum uisum esse subiungere: et sic est ut personam patris declaratam esse dicant in eo, quod scriptum emedio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam. et sic est factum, ac deinde, ut intellegatur filius fecisse, quod a patre dictum est, ut fieret, arbitrantur esse subnexum: et fecit deus firmamentum et diuisit deus et cetera. Sed cum antea legitur: et sic est factum, a quo intellegimus factum? si a filio, quid opus erat iam dicere: et fecit deus et quae sequuntur? si autem quod scriptum est: et sic est factum, a patre intellexerimus factum, non iam pater dicit et filius facit, et potest aliquid pater facere sine filio, ut deinde filius non hoc, sed aliud similiter faciat: quod est contra catholicam fidem. si autem illud, de quo dicitur: et sic est factum, hoc idem fit, cum itidem dicitur:
Abbreviated transcription (Latin):
quam frigida : quamuis enim suo
motu qnm̃ grandespatium est
triginta annis totum ambitum
perme & tamen caelimotu in con¬
trarium rotata uelo cius quod
cottidie nec esse.ẽ. patiatur:
siut dicunt caeli singule conuer¬
siones dies singulos explicant
calorem maiorem debuit caelo
concitatio re concipere.
nimirũ ergo eam frigidam fa¬
cit aquarũ suꝑ caelum constitu¬
tarũ illa uicinitas quam nolunt
credere quihec quebreuiter
dixi demotu caeli & siderum dis¬
putant: His quidam nostricon¬
iecturis agunt aduersus eos
quinolunt aquas suꝑ caelũ cre¬
dere & uolunt eam stellam ẽẽ
frigida que iusta sũmũ cȩlum
circuit. ut ex hoc agantur
aquarũ naturã noniam illic
uaporali tenuitate sed glaciali
soliditate pendere: quo quo mo¬
do aut̃ & quales lib& aque ibisint
eẽ ibi eas minime dubitemus.
maior .ẽ. quippescriptur ehuius
austoritas quã omnis humani
ingenii capacitas : sed anim ad¬
uersumẽ a quibusdam quod nec

Expanded text:
quam frigida; quamuis enim suo quam frigida; quamuis enim suo motu, quoniam grande spatium est, triginta annis totum ambitum permeet, tamen caeli motu in contrarium rotata uelocius, quod cotidie necesse est patiatur — sic, ut dicunt. caeli singulae conuersiones dies singulos explicant —, calorem maiorem debuit caelo concitatiore concipere. nimirum ergo eam frigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt credere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam nostri coniecturis agunt aduersus eos.. qui nolunt aquas super caelum credere, et uolunt eam stellam esse frigidam, quae iuxta summum caelum circuit, ut ex hoc cogantur aquarum naturam iam non illic uaporali tenuitate, sed glaciali soliditate pendere. quoquo modo autem et qualeslibet aquae ibi sint, esse ibi eas minime dubitemus; maior est quippe scripturae huius auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas. Sed animaduersum est a quibusdam, quod nec
Abbreviated transcription (Latin):
ribus guttis & leuioribus in ma¬
VI. nare uaporibus: Quidã nostri
istos negantes: propt̃ pondera
clementorũ aquas eẽ possesuꝑ
caelũ sider eum: Deipsorũ side¬
rũ qualitatibus & meatibus:
conuincere moliuntur: Idem
namque asserunt stellam quam
saturni appellant eẽ frigidissimã:
& amq: ꝑ annos triginta signiferũ
ꝑ agere circulum:: Eoquod superi¬
ore acꝑ hoc ampliore ambitu gra¬
ditur: Nam sol. eundem circulũ
pannũ compl& : & luna ꝑmensem :¬
tanto ut dicunt breuius: quanto
inferius: Vt spatio loci. spatiũ
temporis congruat: Quaeritur
itaq: ab eis unde illa stella sit fri¬
gida que tanto ardentior. eẽ debe¬
r& quanto sublimiorecȩlorapitur:
namꝓcul dubio cumratunda moles
circulari motuagitur interiora
eius tardius etit exteriora ce¬
lerius ut maiora spatia cumbre¬
uiorib: ad eosdem grros pariter
occurrant : que autem celerius
utiq: feruentius : proinde memorata
stella magis debuit calida ẽẽ

Expanded text:
ribus guttis et leuioribus inmaribus guttis et leuioribus inmanere uaporibus? Quidam etiam nostri istos negantes propter pondera elementorum aquas esse posse super caelum sidereum de ipsorum siderum qualitatibus et meatibus conuincere moliuntur. idem namque adserunt stellam, quam Saturni appellant, esse frigidissimam eamque per annos triginta signiferum peragere circulum eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol eundem circulum per annum conplet. et luna per mensem tanto, ut dicunt, breuius quanto inferius, ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab eis, unde illa stella sit frigida, quae tanto ardentior esse deberet, quanto sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad eosdem gyros pariter occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis debuit calida esse
Abbreviated transcription (Latin):
credipotest: Quã quã possit
inderi non in pedire propria
pondera elementorũ: Quomodo
&iam superillud sublime cȩlũ
possinTeẽ aque ꝑ illa sminutras.
perquas &iam soꝑ hoc spatium
aeris eẽ potuerunt : Quiquã¬
uis grauior & inferior sũmo
cȩlo subiaceat: ꝓtuldubio leui¬
or ẽ aquis:. Et tamen ut suꝑ
eũ sint uapores : illinullo pon¬
derephibentur: Sic ergo
& super illud cȩlũ potest minu¬
tioribus guttis leuior alitus
umoris extendi: qui pondere
cadere non cogatur: Ipsi qui ppe
subtilis simeratione ꝑ suadent
nullũ et̃ quã lib& exiguũ corpus¬
culũ ÷ in quo diuisio finiatur:
Sedinfinite omnia diuidi: quia
omnis pars corporis corpus. ẽ
& omne corpus habeat nec esse
est dimidium quantitatis suae :
Acꝑ hoc si postãqua sic̃ uidemus:
adtantas gut tarum minutias
peruenire : ut suꝑ istũ aerẽ uapo¬
raliter feratur : quinatur a
leuior ẽ. aquis : quur non possit
& suꝑ illud leuius caelũ minutio¬

Expanded text:
credi potest. Quamquam possit credi potest. Quamquam possit uideri non inpedire propria pondera elementorum, quomodo etiam super illud sublime caelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere prohibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diuisio finiatur. sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimidium quantitatis suae. ac per hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum minutias peruenire, ut super istum aerem uaporaliter feratur, qui natura leuior est aquis, cur non possit et super illud leuius caelum minutio
Abbreviated transcription (Latin):
iugorumita recumbunt :
utplerumque excedatur &iã
cacuminib: montiũ : Cũ ergo
probass& & hunc aerẽ caelũ
dici: nulla alia causa : &iam
firmamentum appellatum:
uoluit existimari: nisiquia in¬
ter uallum exis diuidit inter
quo sdã uapores aquarum : & is¬
tas aquas quec or pulentias inter¬
ris fluitant: Et nubes quippe
sic̃ expertis : quuinter eas in mon¬
tibus ambularunt congregati¬
one & conglobatione : minutis¬
simarum guitarum : talem
speciem reddunt quaesi spissan¬
tur amplius. ut conuingantur
imunam grandem plures gut¬
tȩ : minime noneam patitur
aerapud setenere sed eius pon¬
deri adimadat locum: & hȩc
est pluuia: Ergo exaere
qui est inter uapores umidos:
unde superius nubila conglo¬
bantur : & maria subter fusa
ostendere illeuo luit : eẽ caelũ
interaquã & aquã: Hanc ego
diligentiam considerationẽq:
laude dignissimã iudico: qđ enĩ
dix̃ neque contrafidem ẽ :¬
& in promptuposito documento

Expanded text:
iugorum ita recumbunt, iugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. cum ergo probasset et hunc aerem caelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum uoluit existimari, nisi quia interuallum eius diuidit inter quosdam uapores aquarum et istas aquas, quae corpulentius in terris fluitant. et nubes quippe, sicut experti sunt qui inter eas in montibus ambularunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut coniungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri. sed eius ponderi ad ima dat locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, qui est inter uapores umidos, unde superius nubila conglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caelum inter aquam et aquam. hanc ergo diligentiam considerationemque laude dignissimam iudico. quod enim dixit. neque contra fidem est et in promtu posito documento
Abbreviated transcription (Latin):
hoc modo necesse fuisse: ut aer
quo que siquis eius particulam
inspatuis illis sublimibus caeli
pos set dimittere: pondere suo
cader & donec adaeria subter
spatia peruenir&: Qua propter
colligunt multominus eẽ posseaquis:
supra illud igneum caelum aliquid
loci cumillic aermulto aquis
leuior manere non possit¬
ł alibus eorum disputationibus
cedens. laud abiliter conatus. ẽ
quidam demonstrare aquas
supercaelos ut exipsis uisibilib:
conspicuis quenaturis as seret
scripturȩ fidem : & prius quidẽ
quod facillimum fuit ostendit
& hunc aerem caelum appellari:
Non solum sermone cõmuni se¬
cundum quem dicimus serenũ
uel nubilum caelum: sed &iã
nostrarum ipsarum consue¬
tudine scripturarum : cum
dicuntur uolatilia caeli : cum
aues in hocaere uolare mani¬
festum sit: Et dñs cum denu¬
bibus loqueretur faciem caeli
inquit potestis probare: nubes
autẽ &iamperproximum ter¬
ris aerem conglobari Sȩpe
cernimus cum ꝑdecliuia

Expanded text:
hoc modo necesse fuisse, ut aer hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius particulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possitTalibus eorum disputationibus cedens laudabiliter conatus est quidam demonstrare aquas super caelos, ut ex ipsis uisi- . bilibus conspicuisque naturis adsereret scripturae fidem. et prius quidem, quod facillimum fuit, ostendit et hunc aerem caelum appellari non solum sermone communi, secundum quem dicimus serenum uel nubilum caelum, sed etiam nostrarum ipsarum consuetudine scripturarum, cum dicuntur uolatilia caeli, cum aues in hoc aere uolare manifestum sit; et dominus cum de nubibus loqueretur, faciem caeli, inquit, potestis probare. nubes autem etiam per proximum terris aerem conglobari saepe cernimus, cum per decliuia
Abbreviated transcription (Latin):
peritur : quam peros eius ab inse¬
iore parte intrandi guita exi¬
iii. gua repperit locum: Iamuero
ignem ad superna emicantem
&iam ipsius aeris naturam uelle
cranscendere : quis non sentiat:
quardo quidem siar dentẽ focula
capite deor sum quisq teneat
nihi lominus flãmȩ crinis ad su¬
periora contendit: sed quoniã
circum fusi ac super fusi aeris
praepollenti constippatione: sub¬
inde ignis extinguitur : & in eius
qualitatem per abundantiam
superatus. sub inde cõmutatur
acuertitur: ad uniuers ameius
altitudinem transilienda non po¬
test perdurare: Itaque super
aerem purusignis ẽẽ dicitur
caelum: unde &iam sidera atque
luminaria facta coniectant:
illius uidelic& igneȩ lucis. in eas
formas quas in cȩlo cernimus:
conglobata disposita quenatura:
Acper hoc sicut terrarum pon¬
deribus & aer & aqua cedit ut
adterram perueniant: sic aqua¬
rum ponderi & ipse aer cedit:
ut uel adterram uelad aquam
perueniat: Vnde intellegiuolunt

Expanded text:
peritur, quam per os eius ab infeperitur, quam per os eius ab inferiore parte intrandi gutta exigua reperit locum. Iam uero ignem ad superna emicantem etiam ipsius naturam aeris uelle transcendere quis non sentiat? quandoquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat, nihilominus flammae crinis ad superiora contendit. sed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque super aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneae lucis in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata dispositaque natura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt