comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bio ꝓculdubio ꝓpt̾ hc̃ amorem dr̃ uo
liuitatis bone que usitatiꝰ in scͥpturis
scĩs caritas appellat᷑. S amor qͦ scd̾m
easdem sacras littas dđr. Nã et amato¬
rẽ boni apłc dic̃ eẽ. debere: quẽ regẽ¬
do pͤpło p̃cipit eligendũ. Et ipse dñs
petrũ apłm int̾rogans. c̃dixiss illi di¬
ligis me pł his: ille respondit. dñe tu
scis qͥa amo te. Et iterũ dñs quesuit
ñ utrũ amaret: s utrũ dilig̾et eũ petr:ꝰ
At ille respondit ei it̾um̃. Dũe tu scis.
qͥa amote. Tercia uͦ int̾rogatione et
ipse iħs ñ ait diligis me: s amas me.
Ubi secutus ait exinangłista. Contͥstatꝰ
ñ t̾cio s semel dix̾it amas me. bis aut̃
dix̾it diligis me. Unde intelligimꝰ qͦd
cẽ c̃ dicebat dñs diligis me: nichil ali¬
ud dicebat qͣm amas me. Petrus aut̃
si mutauit huiꝰ nuiꝰ rei uerbũ: s etiã
t̾cio dñe inqͥt tu omĩa scis: tu scis qr
amotẽ. Hoc ꝓpt̾ea ꝯmemorandũ pu

Expanded text:
c amorem dicitur uoluntatis bonae, quae usitatius in scripturis sanctis caritas appellatur; sed amor quoque secundum easdem sacras litteras dicitur. Nam et amatorem boni apostolus dicit esse debere, quem regendo populo praecipit eligendum, et ipse Dominus Petrum apostolum interrogans cum dixisset: Diligis me plus his? ille respondit: Domine, tu scis quia amo te; et iterum Dominus quaesiuit, non utrum amaret, sed utrum diligeret eum Petrus; at ille respondit iterum: Domine, tu scis quia amo te; tertia uero interrogatione et ipse Iesus non ait: Diligis me?\' sed: Amas me? ubi secutus ait euangelista: Contristatus non tertio, sed semel dixerit: Amas me? bis autem dixerit: Diligis me? Unde intellegimus, quod etiam cum dicebat Dominus: Diligis me? nihil aliud dicebat quam: Amas me? Petrus autem non mutauit huius unius rei uerbum, sed etiam tertio: Domine, inquit, tu omnia scis, tu scis quia amo te. Hoc propterea commemorand
Abbreviated transcription (Latin):
ne que st̃ partes hominis potest totũ
significari. qͦd. ẽ homo: atq ita ñ. ẽ ali¬
ud animalis hõ aliud carnalis: s idem
ipsum. ẽ utrũq id ẽ. scdm hominẽ ui¬
uens homo: sic̃ et ñ aliud qͣm hoĩes sig¬
nificant᷑. siue nͥ legit᷑ ex oꝑib legis ñ

Expanded text:
ne, quae sunt partes homin, is potest totum significari, quod est homo; atque ita non est aliud animalis homo, aliud carnalis; sed idem ipsum est utrumque, id est, secundum hominem vivens homo. Sicut non aliud quam homines significa
Abbreviated transcription (Latin):
et c̾ator ds̃. qui ñ ẽ. utiq auctor c̾ator
uoluntatẽ. Non ita uiue quẽ ad modũ.
ẽ. factus ut uiu̾et: hoc. ẽ m̃daciũ. Be¬
atꝰ quippe uult esse cẽ ñ sic uiuendo.
ut possit. eẽ. Qͥa est ista uoluntate
m̃idatiꝰ Unde non frnstra dici pot̃.
onĩe peccatũ esse m̃baciũ. Non enim
fit peccatũ nͥ ea uoluntate qua uolu¬
iꝰ ut bene sit nob̾: uł nolumꝰ ut ma¬
le sit nob̃. G mendaciũ. ẽ. qͦd c̃ fiat
ut bene sit nob̃̾. hinc potiꝰ male ẽ no¬
b. uł cũ fiat ut meliꝰ sit nob̃: hinic po¬
tiꝰ peiꝰ. ẽ nob̃. Unde hoc. nͥ qͥa de dõ
potest bene esse homini quẽ delin¬
quendo deserit: ñ de se ipso. scdm
quẽ uiuendo delinqͥt: Qo ita dixi¬
mꝰ hinc extitisse duas ciuitates diu̾¬
sas atq int̾ se contrarias. qͦd alii scdm

Expanded text:
orquoluntatem: non ita uiuere, quem ad modum est factus ut uiueret, hoc est mendacium. Beatus quippe uult esse etiam non sic uiuendo ut possit esse. Quid est ista uoluntate mendacius? Unde non frustra dici potest omne peccatum esse mendacium. Non enim fit peccatum nisi ea uoluntate, qua uolumus ut bene sit nobis uel nolumus ut male sit nobis. Ergo mendacium est, quod, cum fiat ut bene sit nobis, hinc potius male est nobis, uel cum fiat ut melius sit nobis, hinc potius peius est nobis. Unde hoc, nisi quia de Deo potest bene esse homini, quem delinquendo deserit, non de se ipso, secundum quem uiuendo delinquit? Quod itaque diximus, hinc extitisse duas ciuitates diuersas inter se adque contrarias, quod alii secundum
Abbreviated transcription (Latin):
ualene uerba. in enuangłio legunt᷑ di¬
centis : dulerunt dñm meũ et nescio uͥ
posuert eum: c̃ de sola xͥ carne loqͤret᷑.
qͣm sepultam de monum̃to putabat
ablatam. ita et aparte totũ carne no¬
minata intelligit᷑ hõ: sic̃ ea sunt que
supͣ cõmemoraiumꝰ.
Aum gͥ multis modis qͦs ꝑscru¬
ꝵtari et collig̾e longum. ẽ. duu¬
na scriptura ñcupet carnem: qͥd sit
scđm carnẽ uiu̾e qͦd ꝓfecto malũ. ẽ:
c̃ ipsa carnis nat᷑a non sit malũ ut
scͥpsit ad galathas uͥ ait: manifesta aut̃
sunt oꝑa carnis: que sint adult̾ia. form¬
cationes. ĩmundicie. luxurie. idoloꝵ ser¬

Expanded text:
io leguntur dicentis: Tulerant Dominum meum et nescio ubi posuerunt eum, cum de sola Christi carne loqueretur, quam sepultam de monumento putabat ablatam: ita et a parte totum carne nominata intellegitur homo, sicuti ea sunt quae supra commemorauimus. Cum igitur multis modis, quos perscrutari et colligere longum est, diuina scriptura nuncupet carnem: quid sit secundum carnem uiuere quod profecto malum est, cum ipsa carnis natura non sit malum ut ostoli quam scripsit ad Galatas, ubi ait: Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicationes, inmunditiae, luxuri
Abbreviated transcription (Latin):
nificatione huiꝰ noĩs utit᷑. Int̾ quos
uarios locutionis modos. sepe cẽ ipsũ
hominẽ id ẽ nat᷑am hominis carnem
ñcupant mͦ locutionis a parte totũ:
quale.ẽ ex oꝑib legis ñ iustificabit᷑
om̃is caro. Qͥd aliud uoluit intelligi
nͥ om̃is hõ: Qͦo aꝑtiꝰ paulo post ait.¬

Expanded text:
nificatione huius nominis utitur, inter quos nificatione huius nominis utitur, inter quos uarios locutionis modos saepe etiam ipsum hominem, id est naturam hominis, carnem nuncupat, modo locutionis a parte totum, quale est: Ex operibus legis non iustificabitur omnis caro. Quid enim uoluit intellegi nisi omnis ho
Abbreviated transcription (Latin):
Qͥs quis enĩ hoc qͦd diximꝰ pͥma frõ¬
te ñ inspic̃ uł ñ recolens uł minꝰ adu̾¬
tens quẽadmodũ scͥpture sc̃ẽ loqͣnt᷑:
potest putare philosophos quidẽ epi¬
cureos scđm carnẽ uiu̾e: qͥa sumũ
bonũ hominis in corꝑis uoluptate po¬
suert̃: et si qͥ alii sinit qͥ quoqͦmͦ corꝑis
bonũ sũmũ bonum ẽẽ. hominis opi¬
nati sunt. et eoꝵ om̃e uulgꝰ. qͥ ñ aliqͦ
dognate uł eo mͦ philosophant᷑: s ꝓ¬
cliues ad libidinẽ nͥ ex uoluptatib qͣs
corꝑeis sensib capiunt gaudẽ nescuto.
stoicos autẽ qͥ sũmũ bonũ hominis
in animo ponunt scdm sp̃m uiu̾e:
qͥa et hominis animꝰ qͥd. ẽ nͥ sp̃s: S:¬
sic̃ loquit᷑ scͥptira duuna: scdđ̃m car̃¬
nem uiue utriq monstrant᷑. Carnẽ
qͥppe appellat ñ solũ corpꝰ t̾reni atq mor¬
talis animantis: ueluti c̃dicit ñ om̃is
caro eadem caro: alia qͥdem hominis
alia autẽ caro peccoris : alia uolucrũ
alia pisciũ: s aliis multis modis sig¬

Expanded text:
Quisquis enim hoc quod diximus prima fronte inspicit, uel non recolens uel minus aduertens quem ad modum scripturae sanctae loquantur, potest putare philosophos quidem Epicureos secundum carnem uiuere, quia summum bonum hominis in corporis uoluptate posuerunt, et si qui alii sunt, qui quoquo modo corporis bonum summum bonum esse hominis opinati sunt, et eorum omne uulgus, qui non aliquo dogmate uel eo modo philosophantur, sed procliues ad libidinem nisi ex uoluptatibus, quas corporeis sensibus capiunt, gaudere nesciunt; Stoicos autem, qui summum bonum hominis in animo ponunt, secundum spiritum uiuere, quia et hominis animus quid est nisi sm carnem uiuere utrique monstrantur. Carnem quippe appellat non solum corpus terreni adque mortalis aninr.antis ueluti cum dicit: Non omnis caro eadem caro; alia quidem hominis, alia autem caro pecoris, alia uolucrum, alia piscium, sed et aliis multis modis sig
Abbreviated transcription (Latin):
fusa neq seꝑata: in his qͥdem reb que
infra nos st̃: qm̃ et ipsa nec aliqͦmͦ es¬
sent nec aliq sp̾e̾ ꝯtin̾ent᷑. nec aliquẽ
ordinẽ uł appet̾ent uł tenerent. nͥ ab
illo facto. eeñt. qͥ sũme. ẽ. qͥ sũme sapiẽs

Expanded text:
fusa neque separata: in his quidem rebus, quae fusa neque separata: in his quidem rebus, quae infra nos sunt, quoniam et ipsa nec aliquo modo essent nec aliqua specie continerentur nec aliquem ordinem uel adpeterent uel tenerent, nisi ab illo fac
Abbreviated transcription (Latin):
amat᷑ et qͦo amandũ ñ. ẽ et istũ amo¬
rem odit in se. qui illũ dilig̃ qͥ amat᷑ &
qͦd amandũ. ẽ. Possunt enĩ ambo. eẽ.
ĩ homine uno: et hoc bonũ. ẽ homini
ut illo ꝓficiente qͦ bene uuimꝰ iste de
ficiat quo male uiuimꝰ: donec ad ꝑfe¬
ctum sanet᷑. et in bonũ ꝯmutet᷑: om̃e
qͦd uinimꝰ. Si enĩ pecora et̾mꝰ carna¬
lem uitam et qͦd scdm sensum eiꝰ ẽ. a¬
maremꝰ idq eẽt nob̃ sufficiens bonũ
nr̃m: et scd̾m hoc cũ. eet. nob̃ bene:¬
nichil aliud quer̾emꝰ. Item si arbores
et̾mꝰ nichil qͥden sentiente motu ama
ma. uł qͥd eiꝰmodi sine ullo qͥdẽ sensu at¬
locoꝵs atq ordinis appetitꝰ. Nam uelut
amores corꝑm mom̃ita s̃ ponderũ. siue
deorsum grauitate: seu sursũ leuitate
nitant᷑. Ita enĩ corpꝰ pon̾e: sic̃ animꝰ
sumꝰ ad nr̃i catoris imaginẽ c̾ati: cuiꝰ
.ẽ. u̾a ȩt̾nitas. et et̾na u̾itas. etna et ua
et̾ña et uera et cara trinitas. neq con¬

Expanded text:
amatur et quod amandum non est: et istum amorem odit in se, qui illum diligit, quo amatur quod amandum est. Possunt enim ambo esse in uno homine: et hoc bonum est homini, ut illo proficiente quo bene vivificiat quo male uiuimus, donec ad perfectum sanetur et in bonum commutetur omne quod uiuimus. Si enim pecora essemus, carnalem uitam et quod secundum sensum eius est amaremus idque esset sufficiens bonum nostrum et secundum hoc, cum esset nobnihil aliud quaereremus. Item si arbores essemus, nihil quidem sentiente motu amarma, vel quid ejusmodi, sine ullo quidem sensu atlocorum atque ordinis appetitus. amores corporum momenta sunt ponderum, siue deorsum grauitate sine sursum leuitate nitantur. Ita enim corpus pondere, sicut animus cuius est uera aeternitas, aeterna ueritas, aeterna et uera erna et uera et cara trinitas neque con
Abbreviated transcription (Latin):
s ampli.id. ẽ sexdecim funt. Hocbre¬
ut̃ cõmemorandũ putaui. ad ꝯm̃dan¬
dam senarii num̃i ꝑfectionẽ: qͥ pͥmꝰ ut
dixi partib suis in sũmã redactis ꝑficit᷑¬
in quo ꝑfecit ds̃ oꝑa sua. Uude ratio
nim̃̃ ꝯtempnenda ñ. ẽ: que in multis
scãrũ scͥpturarũ locis. qͣm magni esti¬
manda sit. elucet diligent᷑ intuentib
Dec frustra in laudib dĩ dictũ. ẽ. omĩa
in m̃sura et numero. et pondẽ dispo¬
siunsti.N septimo autẽ die. id. ẽ. ep¬
dem dic sep̃ties repetito. qui nim̾us
cẽ ipse alia ratione ꝑfectus. ẽ dei reqͥ¬
es ꝯm̃dat᷑: in qua pͥmũ scĩficatio so¬
nat. Ita ds̃ noluit istum diẽ in millis
suis oꝑib scĩficare: s in sua reqͥe que¬
ñ ht̃ nesꝑam. Neq enĩ ulla c̾atura. ẽ
q̃ ẽ ipsa alit̃ indĩ u̾bo alit̾ in se cog¬
nita ñ faciat: aliam uelut diurnam.
aliam uelut nesꝑtinã noticiã. De sep¬
tenarii porro mimeri ꝑfectione dici

Expanded text:
s, id est sedecim, fiunt. Hoc breuiter commemorandum putaui ad commendandam senarii numeri perfectionem, qui primus, ut dixi, partibus suis in summam redactis ia sua. Unde ratio numeri contemnenda non est, quae in multis sanctarum Scripturarum locis, quam magni aestimanda sit, elucet diligenter intuentibus. Nec frustra in laudibus Dei dictum est, Omnia in mensura et numero et pondere disposuistidem die septies repetito, qui numerus etiam ipse alia ratione perfectus est, Dei requies commendatur, in qua primum sanctificatio sonat . Ita Deus noluit istum diem in ullis suis operibus sanctificare, sed in requie suhabet uesperam; neque enim ulla creatura est, ut etiam ipse aliter in Dei Verbo, aliter in se cognita faciat aliam uelut diurnam, aliam uelut uespertinam notitiam. De septenarii porro numeri perfectione dici
Abbreviated transcription (Latin):
seu ueritas figuraꝵ ẽ intellecta cons¬
picit᷑ alit̾ cũ in pulue̾ scbit᷑: et alit̃ iꝰ¬
ticia in ueritate incõmutabili. alit̃
n anima iusti. Sic demde cetã sicut
sirmam̃tũ int̾ aquas suꝑiores et infe¬
rines qͦd celum uocatũ ẽ: sic̃ deoisũ a¬
quarũ ꝯgeries t̾req nudatio. et her¬
arũ institutio atq lignoꝵ. sic̃ solis
elune stellarũq conditio: sic̃ exaqͥs
ualiũ uolucrũ scilicet atq piscumm.
beluaꝵ q natantiũ: sic̃ quoꝵc̃q int̾¬
la gradientiũ atq repentiũ.: et ipsi ho¬
minis qui cunctis in tra reb excefłet.
Oña hec alit in uerbo d̃i cognoscũt᷑
ib angłis. iͥ habent causas rationesq
lias.id. ẽ. scđłm quas facta sunt incõ¬
mutabilit̾ ꝑmanentes: alit᷑ in se ip¬
ls illa clariore: ac obscuriore cogniti¬
uẽq referunt᷑: tã qm mane lucescit
in mentib ꝯtemplantiũ. Hec autẽ
ꝓt senarii numeri ꝑfectionẽ eodẽ¬

Expanded text:
as figurarum, cum intellecta conspicitur, aliter cum in puluere scribitur; et aliter iustitia in ueritate incommutabili, aliter in anima iusti. Sic deinde cetera, sicut firmamentum inter aquas superiores et inferiores, quod caelum uocatum est; sicut deorsum aquarum congeries terraeque nudatio et herbarum institutio adque lignorum; sicut solis ac lunae stellarumque conditio; sicut ex aquis animalium, uolucrum beluarumque natantium; sicut quorumque in terra gradientium adque repentium et ipsius hominis, qui cunctis in terra rebus excelleret. Omnia haec aliter in Verbo Dei cognoscuntur ab angelis, ubi habent causas rationesque suas, id est secundum quas facta sunt, incommutabiliter permanentes, aliter in se ipsis; illa clariore, hac obscuriore cognitinemque referuntur, tamquam mane lucescit in mentibus contemplantium. CAPUT XXX. De senarii numeri perfectione,
Abbreviated transcription (Latin):
celis. ẽ: icd ẽ de angłis scĩs deo coħen¬
tib qͥ nec fuert unqͣm nec futi st̃ de¬
sertores. int̾ qͦs et illos qͥ et̾nã lucem di¬
serentes tenebre facti st̃. dm̃ pͥmitꝰ.
uisisse iam diximꝰ: illo adiuuante qͥs
cepimiꝰ ut possumꝰ explicemꝰ. Iili qͥps¬

Expanded text:
caelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerencaelis est, id est de angelis sanctis Deo cohaerentibus, qui nec fuerunt umquam nec futuri sunt desertores, inter quos et illos, qui aeternam lucem deserentes tenebrae facti sunt, Deum primitus diuisisse iam diximus, illo adiuuante quod coepimus ut possumus explicemus. CAP
Abbreviated transcription (Latin):
ciꝰ alibi maiꝰ alibi minꝰ imp̃ssa uestigia.
colligamꝰ. in nob aut̃ ipsis eiꝰ unaginẽ
contuentes: tauqͣm minor ille enangli¬
cus filiꝰ ad nosmet ipsos reu̾si surgamꝰ.
et ad illũ recleamꝰ a quo peccando rece¬
sseramꝰ. Ibi esse nr̃m ñ habebit mortẽ.
ibi nosse nrm ñ habebit erroriẽ: ibi a¬
mare nr̃m ñ habebit offensionẽ. Nc̃
aut̾ tͥa. ista nr̃a qͣmuis certa teneamꝰ.
nec aliis eac̾damꝰ testib: s nos ipsi p̃¬
sentia. sentiamꝰ atq interiore ueracis¬
simo cernamꝰ aspectu: tũ qͣm dui fu¬
tura uł utrũ nũqͣm defutura. et qͦsi
male. qͦ aut̾ si bene agant᷑ ꝑuentura
sint. qm̃ ꝑ nos ipsos nosse ñ possumꝰ:
alios hĩc testes uł querimꝰ uł habemꝰ.
de quoꝵ fide cͦ nulla debeat. eẽ. dubita¬
tio: ñ. ẽ iste s posterior erit diligenti
disserendi locꝰ.¬
de ciuuitate dĩ que: ñ ꝑegͥnat᷑ in hu
iꝰ uite mortalitate. s ĩmortał sẽꝑ in

Expanded text:
eius alibi magis, alibi minus inpressa uestigia colligamus; in nobis autem ipsis eius imaginem contuentes tamquam minor ille euangelicus filius ad nosmet ipsos reuersi surgamus et ad illum redeamus, a quo peccando recesseramus. Ibi esse nostrum non habebit mortem, ibi nosse nostrum non habebit errorem, ibi amare nostrum non habebit offensionem. Nunc autem tria ista nostra quamuis certa teneamus nec aliis ea credamus testibus, sed nos ipsi praesentia sentiamus adque interiore ueracissimo cernamus aspectu, tamen, quamdiu futura uel utrum numquam defutura et quo si male, quo autem si bene agantur peruentura sint, quoniam per nos ipsos nosse non possumus, alios hinc testes uel quaerimus uel habemus: de quorum fide quur nulla debeat esse dubitatio, non est iste, sed posterior erit diligentius disserendi locde ciuitate Dei, quae non peregrinatur in huinmortalis semper in
Abbreviated transcription (Latin):
tres dros. eẽ s unũ dm̃ ita nouer̃t:
ut eis mag̃ ista qͣm nos ipsi nob cos¬
niti sumꝰ. Ipsam qͦ c̾aturam meliꝰ ibi
hoc. ẽ in sapientia di tamqͣm in arte
qͦ facta. ẽ qͣm in ea ipsa scumt: ac ꝑ
hoc et se ipsos ibi meliꝰ quã in se ipsis:
uerũtñ et in seipsis. Facti st̃ eni: et ali¬
ud .s̃ ꝗͣ ille qͥfecit. Ibi gͦ tamꝗͣ in diur¬
na cognitione. in se ipsis autẽ tãꝗͣ in
uesꝑtina sic̃ supͣ diximꝰ multũ enim
disfert utrũ in ea ratione. cognoscat᷑
aliquid scđ̾m qͣm factum. ẽ an in se ip

Expanded text:
tres deos esse, sed unum Deum, ita nouerunt, ut eis magis ista, quam nos ipsi nobis cogniti simus. Ipsam quoque creaturam melius ibi, hoc est in sapientia Dei, tamquam in arte, qua facta est, quam in ea ipsa sciunt; ac per hoc et se ipsos ibi melius quam in se ipsis, uerum tamen et in se ipsis. Facti sunt enim et aliud sunt quam ille qui fecit. Ibi ergo tamquam in diurna cognitione, in se ipsis autem tamquam in uespertina, sicut iam supra diximus. Multum enim differt, utrum in ea ratione cognoscatur a
Abbreviated transcription (Latin):
aialia omĩa cẽ irrationabilia qͥb da¬
tũ ñ. ẽ ista cogitare. ab ĩm̃sis draco¬
inb usq ad exiguos u̾micłos: Nõne
seee̾ uelle. atq ob hoc int̾itum fuge̾.
om̃ib quib possunt motib indicaut:
Qͥ arbusta om̃sq frutices qͥb mlłꝰ ẽ.
sensꝰ. ad iutandã manifesta motione
pnitiẽ: Nonne ut in auras totũ ca¬
cuminis g̾m̃ emittant. altiꝰ tre radi¬
ces asfigunt. qͦ alim̃tũ trabant: atq
ta sũ quodã mͦ eẽ. ꝯseruent: Ipsa
postremo corꝑa qͥb ñ solũ sensꝰ. s nec
ulla saltem seminał. ẽ uita: ita tñ uł
criliunt in suꝑna uł in ima descen¬
dunt. uł librant᷑ in mediis: ut eẽ. iã
lũ uͥ scd̾m nat᷑am posst̃. eẽ. custodi¬
ant: Iam uͦ nosse qͣntũ amet᷑ qͣmiq fal¬
li nolit humana nata᷑ ut hinc intel¬
ligi potest. qͦd lam̃tari qͥsq sana m̃te
manult ꝗͣ lecari in am̃tia. q̃ uiis mag

Expanded text:
animalia omnia etiam inrationalia, quibus daanimalia omnia etiam inrationalia, quibus datum non est ista cogitare, ab inmensis draconibus usque ad exiguos uermiculos nonne se esse uelle adque ob hoc interitum fugere omnibus quibus possunt motibus indicant? Quid? arbusta omnesque frutices, quibus nullus est sensus ad uitandam manifesta motione perniciem, nonne ut in auras tutum cacuminis germen emittant, aliud terrae radicis adfigunt, quo alimentum trahant adque ita suum quodam modo esse conseruent? Ipsa postremo corpora, quibus non solum sensus, sed nec ulla saltem seminalis est uita, ita tamen uel exiliunt in superna uel in ima descendunt uel librantur in mediis, ut essentiam suam. ubi secundum naturam possunt esse, custodiant. Iam uero nosse quantum ametur quamque falli nolit humana natura, uel hinc intellegi potest, quod lamentari quisque sana mente mauult quam laetari in amentia. Quae uis m
Abbreviated transcription (Latin):
nu apparent. et plane st. et ñ solũ a
sapientib qm̃ stulti: uerũ et ab his qͥ
se beatos putant miseri iudicant᷑. qͥd
panꝑes atq m̃edici ft̃: siqͥs ĩmortali¬
tatem daret qua nec ipsa miseria
moreret᷑: ꝓposito sͥ qͦd si in eadem mi¬
seria semꝑ. eẽ. nollent nulli. et muisqͥ
eent futuri. s om̃i mͦ ꝑituri: ꝓfecto
exultarent leticia. et sic semꝑ elig̾nt
ee. qͣm om̃ino ñ . eẽ. Huiꝰ rei testis ĩ
notissimꝰ sensꝰ illoꝵ. Uude enĩ mai
metuunt et malunt in illa erũpna
uuui̾e ꝗͣ eã morte finire: nͥ qͥa satis ap¬
paret qͣm resugiat nata ñ. ec̾ Atq
ideo c̃se noiunt. eẽ. morito᷑s ꝓ magno
bnficio sͥ hãc impendi mscł̾iam ue¬
sidant: ut aliqͣnto ꝓ ductiꝰ in eaben
miseria uiuant. tardiꝰ q moriant᷑.
ꝓcul dubio gͦ indicant. ĩmortalita¬
tẽ saltĩtalẽ. q̃ ñ habeat sinẽ m̃dicita¬
tis: qͣnta gratulatioẽ susciꝑent. Q

Expanded text:
mi apparent et plane sunt et non solum a mi apparent et plane sunt et non solum a sapientibus, quoniam stulti, uerum et ab his, qui se beatos putant, miseri iudicantur, quia pauperes adque mendici sunt, si quis inmortalitatem daret, qua nec ipsa miseria moreretur, proposito sibi quod, si in eadem miseria semper esse nollent, nulli et nusquam essent futuri, sed omni modo perituri, profecto exultarent laetitia et sic semper eligerent esse quam omnino non esse. Huius rei testis est notissimus sensus illorum. Unde enim mori metuunt, et malunt in illa aerumna vivere, quam eam morte finire, nisi quia satis apparet quam refugiat natura non esse? Atque ideo cum se noverint esse morituros, pro magno beneficio sibi hanc inpendi misericordiam desiderant, ut aliquanto productius in eadem miseria uiuant tardiusque moriantur. Procul dubio ergo indicant, inmortalitatem, saltem talem quae non habeat finem mendicitatis, quanta gratulatione susciperent. Quid?
Abbreviated transcription (Latin):
lar. Sic̃ enĩ noni ec̃ me. ita noui etiã
hoc ipsũ nosse me: eaq duo c̃ amo. eũ¬
dẽ qͦ amorẽ qͥddã t̾cium nec imparis
estimationis eis qs nom reb aduin¬
go. Neq enĩ fallor amare me. c̃ in his
que amo ũ fallar: qͣmqͣm et si illa fal¬
sa. cent. falsa me amare uerũ eet. Nã
qͦ pacto recte rep̃henderer. et recte ꝓ¬
hib̃er ab amore falsoꝵ: si me illa ama¬
re falsum eẽt: Cũ uͦ illa uera. atq cer¬
ta sint. qͥs dubitet qͥn eoꝵ cũ amant᷑.
et ipse amor. uerꝰ et certus. ẽ: Tam por¬
ro nemo ẽ. qui esse se nolit: quã nemo
.ẽ. qͥ ñ. ce̾ beatꝰ uelit. Quomͦ enĩ potest
beatꝰ eẽ si nichilsit: Ita uͨ ui quadã¬
naturali ipsum eẽ. iocundũ. ẽ: ut ñ
ob aliud et hi qui miseri st̃ nolint in¬
terire: et cũ se miseros. cẽ. sentiunt.
ñ se ipsos de reb s miseriã suã potiꝰ
auferri ueliit. Illis ct qͥ et sͥ miserri¬

Expanded text:
lar. Sicut enim noui esse me, ita noui etiam lar. Sicut enim noui esse me, ita noui etiam hoc ipsum, nosse me. Eaque duo cum amo, eundem quoque amorem quiddam tertium nec inparis estimationis eis quas noui rebus adiungo. Neque enim fallor amare me, cum in his quae amo non fallar; quamquam etsi illa falsa essent, falsa me amare uerum esset. Nam quo pacto recte reprehenderer et recte prohiberer ab amore falsorum, si me illa amare falsum esset? Cum uero et illa uera adque certa sint, quis dubitet quod eorum, cum amantur, et ipse amor uerus et certus est? Tam porro nemo est qui esse se nolit, quam nemo est qui non esse beatus uelit. Quo modo enim potest beatus esse, si nihil sit? CAPUT naturali ipsum esse iucundum est, ut non ob aliud et hi qui miseri sunt nolint interire et, cum se miseros esse sentiant, non se ipsos de rebus, sed miseriam suam potius auferri uelint. Illis etiam, qui et sibi miserri
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃. ẽ tñ qua deo nichil sit in reb ab eo
factis nata ꝓpinquiꝰ : imaginc̃ di hoc
.ẽ. illiᷤ suĩne tͥnitatis agnoscimꝰ adhuc
reformatione ꝑficiendam: ut sit ã si¬
militudine ꝑximã. Nam ed sumꝰ et nos
eẽ. nouimꝰ: et ce̾ ac nosse diligimꝰ. In
his aut̾ tͥb que dixi nulla nos falsitas
ueri similis turbat: non enĩ ea sic̃ illa
que foris st̃. ullo sensu corꝑis tangimꝰ
uelut colores indendo. sonos audiendo.
odores olfaciendo. sapores gustando.
dura et mollia contrectando sentimꝰ
quoꝵ sensibiliũ cẽ imagines eis similli¬
mas nec iã corꝑeas cogitatione n̾samꝰ.
memoria tenemꝰ. & ꝑ ipsas in istoꝵ de¬
ficdia concitam: s sine ulla fantasiaꝵ
uł fantasiatũ imaginatione: iudifica¬
toria. mͥ eo̾ me to qͦd nosse et amare
c̾tissimũ. ẽ Aulla in his ueris achade¬
inicoꝵ argum̃ta formido: dicentiũ.
fallor. qñ certũ ẽ. me. eẽ. si fallor:. Qͥa
bio i eo qͦd menom nosse ñ fallor Cõ¬

Expanded text:
st, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis natura propinquius, imaginem Dei, hoc est illius summae trinitatis, agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine proxima. Nam et sumus et nos esse nouimus et id esse ac nosse diligimus. In his autem tribus, quae dixi, nulla nos falsitas ueri similis turbat. Non enim ea sicut illa, quae foris sunt, ullo sensu corporis tangimus, uelut colores uidendo, sonos audiendo, odores olfaciendo, sapores gustando, dura et mollia contrectando sentimus, quorum sensibilium etiam imagines eis simillimas nec iam corporeas cogitatione uersamus, memoria tenemus et per ipsas in istorum desideria concitamur; sed sine ulla phantasiarum uel phantasmatum imaginatione ludificatoria mihi esse me idque nosse et amare certissimum est. Nulla in his ueris Academicorum argumenta formido dicentium: fallor, quando certum est me ebio in eo quod me novi esse, non fallor
Abbreviated transcription (Latin):
tam̃ inest sensib irrationabiliũ ani¬
uantũ et si scientia ullo m̃: at certe
quedã scientiȩ similitudo. Cetã aut̾ re¬
rũ corꝑaliũ ñ qͥa sentiunt. s qͥa sentiũt᷑
sensibilia nũ cupata st.: quoꝵ in arbus¬
tis hoc sunile. ẽ. sensib qͦo alunt᷑ et gig¬
nunt. Ueruntũ et hec omĩa corꝑalia
latentes in nata causas habent: s for¬
mas suas qͥb mundi huiꝰ uisibilis struc¬
tura formosa.ẽ sentiendas sensib p̃bet :
ut ꝓ eo qͦd nosse ñ possunt: qͣsi innotescẽ
uelle uideant᷑. S nos ea sensu corꝑis i¬
ta capimꝰ: ut de his ñ sensu corꝑis uidi¬
cemꝰ. Habenꝰ enĩ aliuĩ interioris hois
sensum. isto longe p̃stantiorẽ. qͦ uista
et iniusta sentimꝰ iusta ꝑ intelligibilẽ
sensꝰ officiũ. ñ acies pupille: ñ foram̃
auricłẽ. ñ spiram̃ta nariũ ñ gustus
fauciũ ñ ulł corꝑeus tact᷑ accedit Ibi
me: eẽ. et hoc nosse certꝰ sũ: et hec amo:

Expanded text:
tamen inest in sensibus inrationalium animantium, etsi scientia nullo modo, at certe quaedam scientiae similitudo; cetera autem rerum corporalium, non quia sentiunt, sed quia sentiuntur, sensibilia nuncupata sunt. Quorum in arbustis hoc simile est sensibus, quod aluntur et gignunt. Verum tamen et haec et omnia corporalia latentes in natura causas habent; sed formas suas, quibus mundi huius uisibilis structura formosa est, sentiendas sensibus praebent, ut pro eo, quod nosse non possunt, quasi innotescere uelle uideantur. Sed nos ea sensu corta capimus, ut de his non sensu corporis judicemus. Habemus enim alium interioris hominis sensum isto longe praestantiorem, quo justa et injusta sentimus: justa, per intelligibilem sensus officium non acies pupillae, non foramen auriculae, non spiramenta narium, non gustus faucium, non ullus corporeus tactus accedit. Ibi me et esse et hoc nosse certus sum, et haec amo
Abbreviated transcription (Latin):
ria cẽ sunt q̃ in uno qͦ hoie ar¬
tisice expectant᷑ ut aliqͥs effici¬
at. natura. doct̾na. usꝰ. Nata᷑ ingenio:
doctna scientia: usꝰ fructu diuidicandꝰ
.ẽ. Nec ignoro qͦt ꝓpͥe fructus fruentis
usꝰ utendꝰ sit: atq hoc intẽsse uideat᷑.
qͦd ea frui re dicim᷑. q̃ nos ñ ad aliudre¬
ferenda ꝑ se ipsam delectat: uti uͦ eare
quã ꝓpt̾̃ aliuit querimꝰ unde tẽꝑalib ẽ
mag̃ utendũ ꝗͣm fruendũ: ut frui me¬
ream᷑ ȩtñis. ñ sic̃ ꝑu̾si qͥ frui uolunt nũ¬

Expanded text:
iam sunt, quae in unoquoque homine artifice spectantur, ut aliquid efficiat: natura, doctrina, usus; natura ingenio, doctrina scientia, usus fructu diiudicandus est. Nec ignoro, quod proprie fructus fruentis, usus utentis sit, adque hoc interesse uideatur, quod ea re frui dicimur, quae nos non ad aliud referenda per se ipsa delectat; uti uero ea re, quam propter aliud quaerimus unde temporalibus magis utendum est, quam fruendum, ut frui mereamur aeternis; non sicut peruersi, qui frui uolunt num
Abbreviated transcription (Latin):
Nam et fructꝰ iã ꝓpͥe dicunt᷑ agroꝵ: q̃ͥb
utiq om̃s tẽꝑalit᷑ utim᷑. Hoc itaq more
usũ dixerim in his tͥb que in hoĩe expec¬
tanda ꝯmonui: q̃ s̃. nata. doctna usus.
Ex his ꝓpt̃ obtinendã beatã utam tͥꝑ¬
tita ut dixi a philosophis inuenta. est
disciplina: naturał ꝓpt̃ nat᷑am. rationał
ꝓpt̃ doctriã: moralis ꝓpt̾ usum. Si gͦ
natã nr̃a esset a nob̃: ꝓphecto et nrãm
nos genuissemꝰ sapientiã: nec eã doct᷑¬
latꝰ ad beate uuiendũ suffic̾et: nec bo¬
no alio quo fruerem᷑ ullo indiget. Nc̃ uͦ
qͥa natã nr̃a ut. eẽt. dm̃ habet auctorẽ:
ꝓculdubio ut u̾a sapiam: ipsũ debemꝰ
habe doctorẽ ipsum cẽ ut beati simꝰ su¬
auitatis intimȩ largitorẽ. Et nos qͥ¬

Expanded text:
Nam et fructus jam proprie dicuntur agrorum, quibus utique omnes temporaliter utimur. Hoc itaque more usum dixerim in his tribus quae in homine spectanda commonui, quae sunt natura, doctrina, usus. Ex his propter obtinendam beatam vitam, tripartita, ut dixi, a philosophis inventa est dispropter doctrinam, moralis propter usum. Si ergo natura nostra esset a nobis, profecto et nostram nos genuissemus sapientiam, nec eam doctrlatus et ad beate uiuendum sufficeret, nec bono alio quo frueremur ullo indigeret; nunc uero quia natura nostra, ut esset, Deum habet auctorem, procul dubio ut uera sapiamus ipsum debemus habere doctorem, ipsum etiam ut beati simus suauitatis intimae largitorem._
Abbreviated transcription (Latin):
uocat᷑ sapientia: sic ab eo qͦd ẽ esse
uocat᷑ eentia. Nouo quidẽ noiẽ qͦ nsi
uetes ñ st̃ latini sermonis auctores.
linguȩ nr̃ȩ qͦd g̾ci appellant usyam.
Hoc enim u̾bũ e u̾bo exp̃ssum. ẽ ut

Expanded text:
uocatur sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur sapientia, sic ab eo, quod est esse, uocatur essentia, nouo quidem nomine, quo usi ueteres non sunt Latini sermonis auctores, linguae nostrae, quod Graeci appellant coatav; hoc enim uerbum e uerbo expressum est, ut
Abbreviated transcription (Latin):
deo. huic aꝑtissime demonstrat᷑ eiꝰ na¬
teͣ: ut deo adhereat ꝯuenire. Qͣm
porro magna sit laus adherere d̃o.
ut ei inuat. inde sapiat. illo gaudeas
tantoq bono sine morte. sine errois
sine molestia ꝑfruat᷑: qͥs digne co
manifestat᷑ dm̃ tã bonã eoꝵ creasse
natam: cui uoxium sit ñ. eẽ. cũ deo.
apostatis loquim᷑ ex istimet eos aliã
uelut ex alio pͥncipio hab̃e potuisse
natam. nec eoꝵ nat᷑e auctorem dñi.
Quiꝰ erroris impietate tanto qͥsq ca¬
rebit expeditiꝰ et faciliꝰ: qͣnto ꝑspica¬
tiꝰ intellige̾ potuerit qͦd ꝑ angłm ds
ifrł: ego sũ qui sũ. Cum enĩ ds̃ siũma
c̾entia. sit. hoc est sũme sit. et ideo in¬
cõmutabilis sit: reb quas ex nichilo
canit eẽ. dedit. s ñ sũme eẽ: sic̃ est
ipse. Est aliis dedit eẽ. ampliꝰ aliis
minꝰ: atq ita nat᷑as eẽntiarũ gradib
rdinauit. Sic̃ enĩ ab eo qͦd ẽ saꝑe

Expanded text:
Deo, hinc apertissime declaratur, ejus naDeo, hinc apertissime declaratur, ejus naturae, ut Deo adhaereat, convenire. Quam porro magna sit laus adhaerere Deo, ut ei vivat, inde sapiat, illo gaudeat, tantoque bono sine morte, sine errore, sine molestia perfruatur, quis cogitare manifestatur Deum tam bonam eorum creasse naturam, cui noxium sit non esse cum Deo. apostaticis loquimur, existimet eos aliam velut ex alio principio habere potuisse naturam, nec eorum naturae auctorem Deum. Cujus erroris impietate tanto quisque carebit expeditius et facilius, quanto perspicacius intelligere potuerit, quod per angelum Israel: Ego sum, qui sum . Cum enim Deus summa essentia sit, hoc est summe sit, et ideo imutabilis sit: rebus, quas ex nihilo creauit, esse dedit, Sed non summe esse, sicut est ipse; et aliis dedit esse amplius, aliis minus, adque ita naturas essentiarum gradibus ordinauit sicut enim ab eo, quod est sapere,
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. Sic̃ aut̾ melior. ẽ. nata senti¬
ens. et cũ dolet qͣm lapis. qͥ nullo mͦ¬
dolere potest: ita rationalis nat᷑a ps¬
tantior cẽ misera: qͣm illa que ratio¬
nis uł sensꝰ. ẽ. exꝑs: et ideo in eam nec
cadit miseria. Qo cũ ita sit: hunc na¬
ture que in tanta excellentia c̾ata. ẽ
ut licet sit ipsa mutabilis. inħendo
tñ incõmutabili id.ẽ sumo deo bea¬
titudinẽ consequat᷑ : nec expleat in¬
digentiã suã nͥ utiq beata sit: eiq ex¬
plende ñ susficiat nͥ ds̃. ꝓphecto ñ illi
adherere uiciũ. ẽ. Om̃e autẽ uiciũ
nature nocet. Ac ꝑ hoc contͣ nat᷑am
.ẽ. Ab illa gͥ que adheret deo. ñ nati
differt ista s nicio: quo tñ cẽ uicio ual¬
de magna multũq laudabilis osten¬
dit᷑ ipsa nata᷑. Quiꝰ enĩ recte uituꝑat
turã ocłoꝵ ꝑtinet iusꝰ: et cũ uicum
auriũ dicitur surditas: ad eaꝵ na¬
taͣm ꝑtin̾e demonstrat᷑ auditꝰ itaut

Expanded text:
sunt. Sicut autem melior est natura sentisunt. Sicut autem melior est natura sentiens et cum dolet quam lapis qui dolere nullo modo potest: ita rationalis natura praestantior etiam misera, quam illa quae rationis uel sensus est expers, et ideo in eam non cadit miseria. Quod cum ita sit, huic naturae, quae in tanta excellentia creata est, ut, licet sit ipsa mutabilis, inhaerendo tamen incommutabili bono, id est summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi utique beata sit, eique explendae non sufficiat nisi Deus, profecto non illi adhaerere uitium est. Omne autem uitium naturae nocet ac per hoc contra naturam est. Ab illa igitur, quae adhaeret Deo, non natura differt ista, sed uitio; quo tamen etiam uitio ualde magna multumque laudabilis ostenditur ipsa natura. Cuius enim recte uituperatur aturam oculorum pertinet uisus; et cum uitium aurium dicitur surditas, ad earum naturam pertinere demonstratur auditus: ita,
Abbreviated transcription (Latin):
nus adipiscunt᷑ aut capiunt fere. lig¬
na. sara. et si quid huiꝰ modi. ẽ: ea tam̃
que potest ñ ex se ipsa potestͥ qͥa ex iii¬
chilo c̾ata. ẽ: s ex illo aquo c̾ata. ẽ. Hoc
enĩ adepto b̾ata: qͦ amisso misera. ẽ.
Ile uͦ qui ñ alio s se ipso bono beatꝰ. ẽ
test amitt̾e. Dicimꝰ itaq ĩnuitabile
bonũ ñ. ẽẽ: nisi unũ beatum uerum
dm̃. Ea uͦ que fecit bona quidẽ. eẽ qͦd
ab illo: uerũtam̃ mutabilia qͦd ñ de
illo s de nichilo facta st̾. Qmqͣm gͦ
suma ñ sint qͥb ẽ. ds̃ maiꝰ bonũ mag¬
na st̃ tñ ea mutabilia bona: q̃ adħere
possunt ut beata sint incõmutabili
bono. Qoͦ usq ad eo bonũ eoꝵ. ẽ: ut
sine illo misera. eẽ. necesse sit. Nec i¬
deo ceta in hac c̾ature uniu̾sitate me¬
liora st̃: qͥa misera eẽ ñ possunt. Heq
enĩ cet̾a m̃bra corꝑis nr̃i ideo dicen¬
dũ. ẽ ocłis. eẽ. meliora: qͥa ceca eẽ. ñ poᷤᷤ¬

Expanded text:
nus adipiscuntur aut capiunt ferae, lignus adipiscuntur aut capiunt ferae, ligna, saxa, et si quid ejusmodi est, ea tamen quae potest, non ex se ipsa potest, quia ex nihilo creata est, sed ex illo, a quo creata est. Hoc enim adepto beata est, quo amisso, misera est. Ille vero qui non alio, sed se ipso bono beatus esttest amittere. Dicimus itaque immutabile bonum non esse, nisi unum verum beatum Deum: ea vero quae fecit, bona quidem esse quod ab illo, verumtamen mutabilia, quod non de illo, sed de nihilo facta sunt. Quamquam ergo summa non sint, quibus est Deus maius bonum: magna sunt tamen ea mutabilia bona, quae adhaerere possunt, ut beata sint, inmutabili bono, quod usque adeo bonum eorum est, ut sine illo misera esse necesse sit. Nec ideo cetera in hac creaturae uniuersitate meliora sunt, quia misera esse non possunt; neque enim cetera membra corporis nostri ideo dicendum est oculis esse meliora, quia caeca esse non pos
Abbreviated transcription (Latin):
c̃ ds̃ om̃iũ sub̃arũ bonꝰ auctor et con¬
ditor utrosq cauit: s uoluntatib et
cupiditatib extitisse dubitare fas ñ ẽ
dũ alii ꝯstant̃ in cõmuni om̃ib bono
qͦo ipse illis d̃s. ẽ. atq in eiꝰ ȩt̾nitate. iu̾¬
tate. caritate ꝑsistunt: alii sua. potes
tes clationis fastum: ꝓ excelsissima et̾¬
nitate uanitatis astutiam: ꝓ ctissima
u̾itate studia parcium: ꝓ induuidua
caritato suꝑbi. fallaces. inudi effec¬
ti st̃. Beatitudinis gͥ illoꝵ cansa c̃:
adherere deo. Quo circa istoꝵ mise¬
rie causa ex contrario. ẽ intelligenda:
qͦd. ẽ ñ adherere deo. Qm obrem si
conquerit᷑ quare illi beati sint recte
respondet᷑ qͥa deo adherent: et cũ que¬
rit᷑ cur isti sint miseri. recte respond̾¬
t᷑ qͥa non adherent deo: non. ẽ c̾ate
rationalis uł intellectualis bonũ qͦd
beata sit: nͥ ds̃. Ita qͣmuis ñ om̃is bea¬
ta possit. eẽ. catura. neq enĩ hoc mu¬

Expanded text:
cum Deus omnium substantiarum bonus auctor et concum Deus omnium substantiarum bonus auctor et conditor utrosque creaverit, sed voluntatibus et cupiditatibus exstitisse, dubitare fas non est; dum alii constanter in communi omnibus bono, quod ipse illis Deus est, atque in ejus aeternitate, veritate, charitate persistunt; alii sua potestates elationis fastum pro excelsissima aeternitate, vanitatis astutiam pro certissima veritate, studia partium pro individua charitate, superbi, fallaces, invidi effecti sunt. Beatitudinis igitur illorum causa est, adhaerere Deo. Quocirca istorum miseriae causa ex contrario est intelligenda, quod est, non adhaerere Deo. Quamobrem, si cum quaeritur quare illi beati sint, recte respondetur, quia adhaerent Deo; et cum quaeritur cur isti sint miseri, recte respondetur, quia non adhaerent Deo: non est creaturae rationalis vel intelbeata sit, nisi Deus. Itaque quamvis non omnis beata possit esse creatura neque enim hoc mu
Abbreviated transcription (Latin):
gͥdiendũ ẽ. Iamq de duab istis diũ¬
sis int̾ se atq contrariis societatib
angłoꝵs. in quib st̃ quedã exordia du¬
arũ cẽ in reb humanis ciuitatum :
de quib denceps dic̾e institui: qͣntũ
satis. eẽ. uisum ẽ. disputauimꝰ Hũc
qͥ librum: aliqͣndo claudamus: Ex
dicam
cuitatũ
qͣntum
ad ratio¬
naliũ¬
mortalium genus aitinet apparebit.
exortꝰ. sic̃ suꝑiore libro apparuisse in
angłis iam uidet᷑: pͥus mͥ quedã de ip¬
sis angłis iudeo eẽ. dicenda. quib de¬
monstret᷑ qͣntũ a nob̃ potest. qͣm ñ incõ¬
ueniens neq incongrue dicat᷑. eẽ. hõĩb
angł̃isq societas: ut ñ .iiiͦi. due scilicoe¬
angłoꝵ. totidemq hõiuĩ s due potiꝰ
cuutates hoc. ẽ societates merito esse
dicant᷑: una in bonis altã in malis:
Angłoꝵ bonoꝵ et maloꝵ cẽ int̾ se ꝯtra¬
rios appetitꝰ ũ nat᷑is pͥcipiisq diu̾sis.

Expanded text:
grediendum est, iamque de duabus istis diuegrediendum est, iamque de duabus istis diuersis inter se adque contrariis societatibus angelorum, in quibus sunt quaedam exordia duarum etiam in rebus humanis ciuitatum, de quibus deinceps dicere institui, quantum satis esse uisum est, disputauimus: hunc quoque librum aliquando claudamus. LIBdicam, ciuitatum, quantum ad rationaliumortalium genus adtinet. apparebit exortus, sicut superiore libro apparuisse in angelis iam uidetur: prius mihi quaedam de ipsis angelis uideo esse dicenda, quibus demonstretur, quantum a nobis potest, quam non inconueniens neque incongrua dicatur esse hominibus angAngelorum totidemque hominum, sed duae potius civitates, hoc est societates, merito esse dicantur; una in bonis, altera in malis, Angelorum bonorum et malorum inter se contrarios appetitus non naturis principiisque diversis,
Abbreviated transcription (Latin):
mo legit᷑ et aridam t̾ram manꝰ euis
finxerunt. S hi qͥ nomine aquarũ
q̃ sub celo st̃: angłos intelligi uolunt
pondib elem̃toꝵ mouent᷑: et ideo ñ
putant aquaꝵ fluidã gͣuemiq nat᷑am
in suꝑiorib mundi locis potuisse ꝯsti¬
tui. Qscdm rationes suas si ipsi hoiẽ
nerent. Ibi enĩ sedes ẽ fleginatis.
Scd̾̃m dĩ opꝰ utiq aptissime. scdł̃m
istoꝵ autẽ ꝯiecturam tam absurde:
ut si hoc nesciremꝰ et in hoc libro simi¬
lt̃ scͥptũ. eẽt. qͦd ds humorẽ fliudum
eofrigidum. ac ꝑ hoc gͣuem in suꝑiore e¬
om̃ib cetis humani corꝑis parce po E¬
sierit: isti trutinatores elem̃toꝵ neqͣ¬
q̃m c̾dent. Et si auctoritati eiꝰdem
scͥpt᷑e subditi eent: aliqͥd aliud ex hoc
intelligendum. eẽ. censerent. S qm̃
si diligent᷑ singła scrutem᷑ atq tracte¬
mꝰ que in illo libro diuino de institu¬
tione mundi scͥpta st̃: et multa dicen¬
da. et a ꝓposito instituti oꝑis longe di¬

Expanded text:
et aridam terram manus eius finxerunt. Sed hi, qui in nomine aquarum, quae super caelos sunt, angelos intellegi uolunt, ponderibus elementorum mouentur et ideo non putant aquarum fluuidam grauemque naturam in superioribus mundi locis potuisse constitui; qui secundum rationes suas, si ipsi hominem nerent. Ibi enim sedes est phlegmatis, secundum Dei opus utique aptissime, secundum istorum autem coniecturam tam absurde, ut, si hoc nesciremus et in hoc libro similiter scriptum esset, quod Deus umorem fluuidum et frigidum ac per hoc grauem in superiore omnibus ceteris humani corporis parte posuerit, isti trutinatores elementorum nequaquam crederent, et si auctoritati eiusdem scripturae subditi essent, aliquid aliud ex hoc intellegendum esse censerent. Sed quoniam, si diligenter singula scrutemur adque tractemus, quae in illo diuino libro de constitutione mundi scripta sunt, et multa dicenda et a proposito instituti operis longe di
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ nate ordinẽ debent: qͣntũ acceꝑũt
suũ eẽ custodiuit. Q que semꝑ eẽ ñ
acceꝑunt: ꝓ usu motuq rerũ qͥb c̾a¬
toris lege subdunt᷑ in meliꝰ det̾uisue
mutant᷑. in eũ diuine ꝓuidentiȩ ten¬
dentes exitũ: qͣm ratio gub̃nande uni¬
u̾sitatis includit. ita ut nec tanta cor¬
ruptio qͣnta usq ad interitũ nat᷑as
mutabiles mortalesq ꝑducit: sic fa¬
uat ñ eẽ qͦd erat: ut ñ inde fiat con¬
sequent᷑ qͦd. eẽ. debebat. Que c̃ ita sit̃:
d̃s̃ qui sũme. ẽ. atq ob hoc ab illo fac¬
ta c̃. om̃is eẽntia que ñ sũme. ẽ: qͥa ne¬
q illi equalis. eẽ. deb̃et. q̃ de nichilo
facta. ẽẽt: neq ullo mͦ. eẽ. poss si ab il

Expanded text:
ebent, quantum acceperunt, ebent, quantum acceperunt, suum esse custodiunt; et quae semper esse non acceperunt, pro usu motuque rerum, quibus Creatoris lege subduntur, in melius deteriusue mutantur, in eum diuina prouidentia tendentes exitum, quem ratio gubernandae uniuersitatis includit; ita ut nec tanta corruptio, quanta usque ad interitum naturas mutabiles mortalesque perducit, sic faciat non esse quod erat, ut non inde fiat consequenter quod esse debebat. Quae cum ita sint, Deus, qui summe est adque ob hoc ab illo facta est omnis essentia, quae non summe est quia neque illi aequalis esse deberet, quae de nihilo fa
Abbreviated transcription (Latin):
tes. pom auidicib iubent᷑ ad solem.
Ditaq ex cõmodo uł incõmodo nr̃o s
ꝑ se ipsam consicd̾ata nat᷑a: dat artifici
suo głam. Sic. ẽ et nat᷑a ignis ȩterm
sine ulla dubitatione laudabilis qͣm¬
uis dãpnatis impiis. fut᷑a penalis. Qtͥ
enĩ. ẽ igne flãmante. uigente. lucen¬
te. purchriꝰ: Qͥd calefaciente. curan¬
te. coquente utiliͦ Qmuis eo nichil sit
urente molesti Idem gͥ ipse alit̾ appo¬
sitꝰ ꝑniciosꝰ. qui conuenient᷑ adhibit̾
cõmodissimꝰ inuenit᷑. Nam eiꝰ in uni¬
u̾so mundo utilitates. u̾bis explicare
qͥs sufficit: Nec audiendi sunt qͥ lau¬
dant in igne lucen: ardorem aut̃ ii¬
cõmodo uł incõmodõ. Uidẽ enĩ uo¬
lunt: ardere nolunt. S parũ atten¬
dunt eam ipsam lucem. que certe &
illis placet ocłis insirmis ꝑ incõueni¬
entiam nocẽ: et in illo ardore qͥ eis
displicet: ñ nulla aĩalia ꝑ conueniẽ¬
speciem suã: et qͣndam sec̃ pacẽ suam
ꝓfecto bone st̾. Et cum ibi sunt uͥeẽ¬

Expanded text:
 a judicibus jubentur ad solem. Non itaque ex commodo vel incommodo nostro, sed per seipsam considerata natura dat artifici suo gloriam. Sic est et natura ignis aeterni sine ulla dubitatione laudabilis, quamvis damnatis impiis futura poenalis. Quid enim est igne flammante, vigente, lucente pulchrius? quid calefaciente, curante, coquente utilius? quamvis eo nihil sit urente molestius. Idem igitur ipse aliter appositus perniciosus, qui convenienter adhibitus commodissimus invenitur. Nam ejus in universo mundo utilitates verbis explicare quis sufficit? Nec audiendi sunt, qui laudant in igne lucem, ardorem autem vicommodo vel incommodo. Videre enim volunt, ardere nolunt. Sed parum attendunt eam ipsam lucem, quae certe et illis placet, oculis infirmis per inconvenientiam nocere; et in illo ardore, qui eis displicet, nonnulla animalia per convenienspeciem suam, et quamdam secum pacem suam, profecto bonae sunt. Et cum ibi sunt, u
Abbreviated transcription (Latin):
et succubunt minora maiorib atq ĩ
eqͣlitates suꝑantium suꝑata u̾tunt᷑ re¬
rũ. ẽ. ordo transeuntiũ. Cuiꝰ ordinis decꝰ
nos ꝓpt̾ea ñ delectat: qm̃ parti eiꝰ ꝓ cõ¬
ditione nr̃e mortalitatis intenti. uni
u̾sũ cui particłȩ que nos offendunt sa¬
tis apte decentq ꝯueniunt: sentire ñ¬
possumꝰ. Unde nob̃ in quib eam con¬
templari minꝰ idonei sumꝰ. rectissime
c̾denda p̃cipiunt᷑ ꝓuidentia condito¬
ris: ne tanti arcificis opꝰ in aliqͦ rep̃¬
hende uanitate humane tem̾itatis
audeamꝰ. qͣmqͣm et uicia rerũ t̾renaꝵ
ñ uoluntaria neq penalia. nat᷑as ip.¬
sas quarũ nulla om̃ino. ẽ. cuiꝰ ñ sit au¬
ctor et conditor ds̃. si prudent᷑ atten¬
uamꝰ eabẽ ratioe cõmendant: qͥa et
in eis hoc nob̃ ꝑ uiciũ tolli displicet
qͦd in natura placet: nͥ qͥa hominib
cẽ ipse nature plerũq displicent c̃ eis

Expanded text:
et succumbunt minora maioribus adque in et succumbunt minora maioribus adque in qualitates superantium superata uertuntur, rerum est ordo transeuntium. Cuius ordinis decus nos propterea non delectat, quoniam parti eius pro condicione nostrae mortalitatis inteversum, cui particulae quae nos offendunt, satis apte decenterque conveniunt, sentire npossumus. Unde nobis, in quibus eam contemplari minus idonei sumus, rectissime credenda praecipitur providentia Conditoris, ne tanti artificis opus in aliquo reprehendere vanitate humanae temeritatis audeamus. Quanquam et vitia rerum terrenarum non voluntaria, neque poenalia, naturas ipsas, quarum nulla omnino est, cujus non sit auctor et conditor Deus, si prudenter attendamus, eadem ratione commendant: quia et in eis hoc nobis per vitium tolli displicet, quod in natura placet: nisi quia hominibus etiam ipsae naturae plerumque displicent, cum eis
Abbreviated transcription (Latin):
qͦd impunita ñ. ẽ. Hoc enĩ ẽ. iustum:
Xom̃e uistum: ꝓculdubio bonũ. Hon
enĩ qͥsq de uiciis nat᷑alib s de uolun¬
tariis. penas luit. Nam cẽ qͦd uicium
ꝯsuetudine nimio ue ꝓgressu robora¬
tum uł nat᷑alit᷑ molenit: a uolũptate
sũpsit exordiũ. De uiciis qͥppe nc̃ loqͥ¬
mͦ eiꝰ naturȩ. cui mens in est capax in¬
telligibilis lucis: qua discernit᷑ iustũ
boꝵ. alarũq rerũ mutabiliũ atq mor¬
taliũ. uł intellectu. uł sensu. ł uita om̃i¬
no carentiĩ: quib eoꝵ dissolubilis na¬
ta corrũpit᷑. dãpnabilia putare ridi¬
cłm. ẽ: cũ istt c̾aturȩ eum modũ nu¬
tu c̾atoris acceꝑint: ut cedendo ac suc¬
cedendo ꝑagant infimam pulchritu¬
dinẽ tẽꝑum in gen̾e suo: istis mundi
partib congruentẽ. Neq enĩ cȩlestib
fuert̃ trena coequanda: aut ideo uni¬
liora. Cũ gͦ in his locis uͥ eẽ. alia com¬
petebat: aliis alia deficientib orumt᷑.

Expanded text:
est. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. Non enim quisquam de uitiis naturalibus, sed de uoluntariis poenas luit. Nam etiam quod uitium consuetudine nimioue progressu roboratum uelut naturaliter inoleuit, a uoluntate sumsit exordium. De uitiis quippe nunc loquimur eius naturae, cui mens inest capax intellegibilis lucis, qua discernitur iustum borum, aliarumque rerum mutabilium atque mortalium, vel intellectu, vel sensu, vel vita omnino carentium, quibus eorum dissolubilis natura corrumpitur, damnabilia putare, ridiculum est: cum istae creaturae eum modum nutu Creatoris acceperint, ut cedendo ac succedendo peragant infimam pulchritudinem temporum in genere suo istius mundi partibus congruentem. Neque enim caelestibus fuerant terrena coaequanda, aut ideo uniliora. Cum ergo in his locis, ubi esse talia conpetebat, aliis alia deficientibus oriuntur
Abbreviated transcription (Latin):
lib corruptibilib q nat᷑is. Bonis tñ
ipsoꝵ qͦ testimonio uicioꝵ. Si enĩ
bone ñ eent: eis uicia nocẽ ñ posset᷑.
Nam qͥd eis nocendo faciant: ñ adi¬
munt integͥtatẽ. pulchritudinẽ. sa¬
lutẽ. uircutẽ et quicqͥd boni nateͦ ꝑ
uiciũ detrahi siue minui consuenit:
Qͦd si om̃ino desit: nichil boni adi¬
m̃do ñ nocet. Ac ꝑ hoc: nec uiciũ. ẽ
Nam ee̾. uiciũ et non noce̾: ñ potest.
sit nocẽ incõmutabili bono: ñ tam̃
posse nocẽ nͥ bono. qͥa ñ inest nͥ nͥ no¬
cet. Hoc &̃ isto mͦ dici potest uiciũ
eẽ. nec in sũmo posse bono: nec nͥ in
aliqͦ bono. Sola gͦ bona: alicubi. eẽ
possunt. Sola mala misꝗm. Qm̃ cẽ

Expanded text:
is, bonis tamen ipsorum quoque testimonio uitiorum. Si enim bonae non essent, eis uitia nocere non possent. Nam quid eis nocendo faciunt, nisi adimunt integritatem pulchritudinem, salutem uirtutem et quidquid boni naturae per uitium detrahi siue minui consueuit? Quod si omnino desit, nihil boni adimendo non nocet ac per hoc nec uitium est. Nam esse uitium et non nocere non potest. uitium nocere incommutabili bono, non tamen posse nocere nisi bono, quia ncet. Hoc etiam isto modo dici potest, vitium esse nec in summo posse bono, nec nisi in aliquo bono. Sola ergo bona alicubi esse possunt, sola mala nusquam: quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
biles. uł maloꝵ angłoꝵ multitudo.i
om̃iũ hõuĩ gentes. Qoͦ si ita ẽ: ñ ili
apparet uͥ facti fint angłi. s uͥ discc.
Qmuis et aquas qͦd ꝑu̾sissime. att ĩ
piissime uanitatis. ẽ negent qͥdem fa¬
ctas a deo: qm̃ nusꝗͣm scͥptũ ẽ. dixit
ds̃ fiant aque. Qoͦ possunt simili ua¬
nitate cẽ de t̾ra dic̾e̾. Nusqm enĩ leg¬
In pͥncipio fecit ds̃ celum et trã. Illis

Expanded text:
multitudo uel omnium hominum gentes. Quod si ita est, non illic apparet ubi facti sint angeli, sed ubi discreti; quamuis et aquas, quod peruersissimae adque inpiae uanitatis est, negent quidam factas a Deo, quoniam nusquam scriptum est: Dixit Deus: Fiant aquae. Quod possunt simili uanitate etiam de terra dicere; nusquam enim legIn principio fe
Abbreviated transcription (Latin):
Ds̃ nãq ĩnuitabilis ẽ: et onĩmo in cor¬
ruptibilis. Ie circo uicium qͦ resistũt
deo qͥ eiꝰ appellant᷑ inimici: ñ ẽ deos
ipsis malum. Neq hoc ob aliud: nͥ qͥa
corrũpit in eis nate bonũ. Nata gͥ c̃¬

Expanded text:
t omnimodo incorruptibilis. Idcirco vitium quo resistunt Deo, qui ejus appellantur inimici, non est Deo, sed ipsis malum. Neque hoc ob aliud, nisi quia corrumpit in eis naturae bonum. Natura