comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
d̾s qui nos saluos fecit et suscitauit
simul fecerit sede cũ xp̃o. Et qͥdem
qui simpliciꝰ ẽ responsurus: hoc assẽt
qđ uixta p̾scientiã di id qd futurũ
est. quasi factũ iam ẽẽ dixerit. et qr
mos iste sit scripturarũ ut interdũ
futura tempora p̃terito declinentur.
uerbi causa de cruee dñi. foderunt
manus meas et pedes meos et alibi
de passione eius. quasi ouis ad uic¬
stimam ductus ẽ: et ad huc de inui¬
riis flagelloꝵ. Liuore eiꝰ sanati sumꝰ.
et alibi. Ab iniquitatib popłi mei:
ductꝰ ẽ in moitẽ. Hoc aut̃ iđo ne q
futura semꝑ in certa st̃ hominum
spes fluetuet & uacillet: ea quȩ dđs
futura cognouit. apud quẽ nichil
ambigurm ẽ. quasi iam facta me¬
morant᷑. ut quidem p̾terita scđm
phylosophos quoq fieri infecta ñ
possunt: quȩ audierint. quasi iam
facta habeant quȩ futura st̃. Alius
uero qui resurrectionẽ & regnũ xp̃i
sp̃ĩtalit̾ in telligit: non deliberabit
dicere iam scõs sedẽ et regnare cũ

Expanded text:
Deus, qui nos salvos fecit et suscitavit, simul sedere fecit cum Christo. Et quidem qui simplicius est responsurus, hoc asserit, quod juxta praescientiam Dei, id quod futurum est, quasi factum esse jam dixerit. Et quia mos iste sit Scripturarum, ut interdum futura tempore praeterito declinentur, verbi causa, de cruce Domini, foderunt manus meas et pedes meos, et alibi de passione ejus, quasi ovis ad victimam ductus est: et adhuc de injuriis flagellorum, livore ejus nos sanati sumus; et alibi, ab iniquitatibus populi mei ductus est in mortem. Hoc aut ideo, ne quia futura super incerta sunt hominum, spes fluctuet et vacillet, ea quae Deus futura cognovit, apud quem nihil ambiguum est, quasi jam facta memorantur: ut quia praeterita secundum philosophos quoque fieri infecta non possunt, qui audierint, quasi jam facta habeant quae futura sunt. Alius vero qui resurrectionem, et regnum Christi spiritualiter intelligit, non deliberavit dicere, jam sanctos sedere, et regnare cum
Abbreviated transcription (Latin):
sibilium. et alterum asserunt in ui¬
sibilium conditoresn: hunc iustũ eẽ
dicentes. illum nescio quem semꝑ
ignotum tantũ bonum qui pater
xp̃i sit : Ccce ds in quo mysterium
xp̃i ab omĩb retro scłis absconditũ
fuit. creator ẽẽ omĩum predicatur:
ex quo ostendit᷑ idem eẽ õs noui et
ueteris testamenti. Potest autẽ myste¬
rium a scłis absconditũ. et alit̾ intel.¬
ligi. qđ ipsa illud scła ignorauerunt.
hoc est om̃s spĩtales et rationales cre¬
aturȩ quȩ in scłis fuerunt. Scłm
quippe frequent̾ ꝓ his quȩ in scło
uersant᷑ accipit᷑ : sicut paulus ad
galathas loquit᷑ dicens. ut eriperit
nos de p̃senti scło nequã. Et in alio
loco. ut ostend̾et in uenturis scłis:

Expanded text:
sibilium, et alterum asserunt in visibilium, et alterum asserunt in visibilium conditorem? Hunc justum esse dicentes, illum nescio quem semper ignotum: tantum bonum, qui Pater Christi sit. Ecce Deus, in quo mysterium Christi ab omnibus retro saeculis absconditum fuit, Creator esse omnium praedicatur. Ex quo ostenditur idem esse Deus novi et veteris Testamenti. Potest autem mysterium a saeculis absconditum et aliter 594 intelligi, quod ipsa illud saecula ignoraverint, hoc est, omnes spirituales, et rationabiles creaturae quae in saeculis fuerunt. Saeculum quippe frequenter pro his quae in saeculo versantur, accipitur. Sicut Paulus ad Galatas loquitur dicens: Ut eriperet nos de praesenti saeculo nequam . Et in alio loco: Ut ostenderet in
Abbreviated transcription (Latin):
sentiendũ. qđ inuestigabiles ante
diuitiȩ fuerint: et nẽ post dñi aꝑte
sint passionem: aut certe quȩ na¬
tura sua homini inuestigabiles
erant: he deo reuelante sunt cog¬
nitȩ. quia aliut est ad secretũ curi¬
ositatȩ ꝓpͥa ꝑuenire. qđ postquam
inuentũ fuerit. desinit eẽ inuesti¬
gabile: aliud ꝓpria diligentia. ali¬
ud neqͣquã posse comp̃hende. sed
ꝑ grãm dei cognoscere: qđ cũ scie¬
ris et cetexis quoq ostendis nichil
o minꝰ inuestigabile ꝑseuerat. dũ
tibi fuit quantũ in te est. anteꝙͣ
ostendet᷑ occultum. Diuitias rꝑi
inuestigabiles. ad ipsum quoq xp̃m
eloquens psalmista testatur diceis
Quam infinita multitudo bonita¬
tis tuȩ : ꝗͣ abs condisti tim̃tib te.
Hȩ bonitatis eiꝰ diuitiȩ. ab om̃ib
retro scłis abscondite fuerunt in d̾o:
qui creator est omĩum. Ubi est
martion. et ualentinꝰ. et om̃s here¬
tici. qui alterum mundi idest ui¬

Expanded text:
sentiendum. Quod ininvestigabiles ante sentiendum. Quod ininvestigabiles ante divitiae fuerint, et nunc post Domini apertae sint passionem. Aut certe quae natura sua homini ininvestigabiles erant, hae, Deo revelante, sunt cognitae. Quia aliud est ad secretum curiositate propria pervenire, quod postquam inventum fuerit, desinit esse ininvestigabile. Aliud propria diligentia illud nequaquam posse comprehendere, sed per gratiam cognoscere Dei, quod cum scieris, et caeteris quoqestigabile perseverat, dum tibi quantum in te est, fuit antequam ostenderetur occultum. Divitias Christi ininvestigabiles, ad ipsum quoque Christum loquens Psalmista testatur, dicens: Quam infinita multitudo bonitatis tuae, quam abscondisti timentibus te . Hae bonitatis ejus divitiae ab omnibus retro saeculis absconditae fuerunt in Deo, qui creator est omnium. Ubi sunt Marcion et Valentinus, et omnes haeretici, qui alterum mundi, id est, vi
Abbreviated transcription (Latin):
periendũ est gͦ argum̃tũ. quod et
paulus uere omĩb scĩs infimus. fu¬
irit: et tam̃ de apłica non cecidit
dignitate. Loquit᷑ dñs in eu̾głio
ad discipłos. Qui uult in uob̾ ma¬
ior esse fiat omium minor. Et qͥ
uult ẽẽ primꝰ sit omĩum nouissi¬
mꝰ. Qd paulus oꝑe complebat diceis.
uto enĩ quia d̃s nos apłos nouis¬
simos ostendit: quasi morti desti
infirmior erat: et iccirco maior. Om
nib enĩ inquit illis: plus laboraui
Non autẽ ego: sed grã dei quȩ me¬
cum est. Propt̾ quam humilitatem
dum omĩum scõꝵ est infimus: da¬
ta est ei gr̃a hȩc in gentibus. ut eu̾¬
gelizaret inuestigabiles diuitias
xp̃i. et doceret dispensationẽ myst̾is
absconditi. a scłis in do. qui uniu̾sa
creauit. Si inuestigabiles ediuitiȩ
gelirant᷑ : Si absconditũ est a scłis
mysterium in do. qua ratione ꝑ pau¬
lum ꝓfert᷑ in gentes: Sed inuesti¬
gabiles et absconditũ dupliciter

Expanded text:
periendum ergo est argumentum quod et periendum ergo est argumentum quod et Paulus vere omnibus sanctis infimus fuerit, et tamen de apostolica non ceciderit dignitate. Loquitur Dominus in Evangelio ad discipulos: Qui vult in vobis major esse, sit omnium minor; et qui vult esse primus, sit omnium novissimus . Quod Paulus opere complebat, dicens: Puto enim quia Deus nos apostolos novissimos ostendit, quasi morti destininfirmior erat, et idcirco major. 593 Omnibus enim, inquit, illis plus laboravi, non autem ego, sed gratia Dei, quae mecum est. Propter quam humilitatem dum omnium sanctorum est infimus, data est ei gratia haec in gentibus, ut evangelizaret ininvestigabiles divitias Christi, et doceret dispensationem mysterii absconditi a saeculis in Deo, qui universa creavit. Si ininvestigabiles divitiae lo? Si absconditum est a saeculis mysterium in Deo, qua ratione per Paulum profertur in gentes? Sed ininvestigabiles et absconditum dupliciter
Abbreviated transcription (Latin):
et reliqua. Quib breuit̾ responda¬
dum ẽ : temporib p̃teritis tacitum
xp̃i fuisse mẏsterium: non apd̾ eos
qui illd̾ futurum pollicebantur:
sed apud uniuersas gentes. quibus
postea manifestatũ est. Et parite
Sciant gͥ qui ꝓpħas ñ intelligunt
nec scire desiderant. asserentes se
tantũ eu̾gło ẽẽ contentos. xp̃i nes¬
cire mẏsterium: quod temporib et̃¬
nis gentib cunctis fuerat ignotũ.
Mic̾hi imfimo omĩum sc̃oꝵ. data
est grã hec in gentibus. eu̾glizare
inuestigabiles diuitias xp̃i: et illu¬
minare quȩ sit dispensatio misterii
absconditi a scłis in d̾o qui uniuersa
cũ m̃tis sue concordasse secreto. ut
uere omĩb scĩs infimũ ẽẽ se dixerit:
uerbi causa his qui erant in epheso.
qui in corintho. qui tͥessalonicȩ uł
qui in toto orbe credidant. Qđ hu
militatis cũ indicium sit: se omĩb
scĩs infimũ ẽẽ dicere: mendacii ẽ
reatus. aliud in pectore clausum
hab̾e: aliud in lingua ꝓmere. Rep¬

Expanded text:
et reliqua. Quibus breviter respondendum est, temporibus praeteritis tacitum Christi fuisse mysterium, non apud eos qui illud futurum pollicebantur, sed apud universas gentes quibus postea manifestatum est. Et pariterSciant igitur qui prophetas non intelligunt, nec scire desiderant, asserentes se tantum Evangelio esse contentos, Christi nescire mysterium, quod temporibus aeternis gentibus cunctis fuerit ignoratum. Mihi infimo omnium sanctorum data est gratia haec, in gentibus evangelizare inconprehensibiles diuitias Christi et inluminare omnes, quae sit dispositio mysterii absconditi a saeculis in deo, qui uniuersa cum mentis suae concordasse secreto, ut vere omnibus sanctis infimum se esse dixerit. Verbi causa, his qui erant Ephesi, qui Corinthi, qui Thessalonicae, vel qui in toto orbe crediderant. Quod cum humanitatis judicium sit se omnibus sanctis infimum dicere, mendacium est reatus aliud in pectore clausum habere, aliud lingua promere. Re
Abbreviated transcription (Latin):
patrie gentiũ: afferte dño fili¬
os arietum. Quo modo gͦ ds̃ es¬
sentie sue nom̃ atq substantiȩ
etiã cȩteris imꝑtit elementis. ut
ipsa quoq ẽẽ dicantur. ñ quo
scđ̾m naturã sint. fuit enĩ tem¬
pus quando uniuersa non fuert̃.
et rursum si uoluerit in nichlũ
reuertent᷑. sed ut ẽẽ dicant᷑ habes
di bonitate donatum : sic et pat̾¬
nitatis nom̃ ex semet ipso largitꝰ
ẽ omĩbꝰ. Qd ut manifestus fiat:
scripturarũ testimoniũ ꝓferamꝰ.¬

Expanded text:
patriae gentium: afferte Domino filipatriae gentium: afferte Domino filios arietum . Quomodo ergo Deus essentiae suae nomen atque substantiae, etiam caeteris impertit elementis, ut ipsa quoque esse dicantur, non quo secundum naturam sint fuit enim tempus quando universa non fuerunt, et rursum, si voluerit, in nihilum revertentur sed ut esse dicantur, habent Dei bonitate donatum: sic et paternitatis nomen ex semetipso largitus est omnibus. Quod ut manifestius fiat, Scripturarum testimonium proferam
Abbreviated transcription (Latin):
in terra sit nominata uł creati
s ex quo omĩs paternitas in cel
et in terra nominat᷑. Auud est
enĩ appellationẽ paternitatis
mereri: aliud nature hab̾e con¬
soitium. Paternitatem. quȩ in
id est cognatio uł familia dr
legimus et in numeris. Tolliti
inqͥd summam omĩs synagoce
isrł. iuxta cognationes et poples
scđm domos paternitatũ iuxta
numerũ nominũ eoꝵ. Et post
paululum. Hi sunt electi syna¬
goge principes tribuum iuxta
paternitates suas: duces isrł.E
rursum de tribu leui. Et locit̾
est dominꝰ ad moyseis in deserti
syna dicens. Auinera filios istł¬
scđm cognationes eoꝵ om̃e mal¬
culinũ a mense uno et supra ca
dotali: ac leuitica tribu. Eȩteris
mecum ꝑtractans. ipse utrum
et de gentib paternitatum us¬
cabulum legerim: nẽ interin
aliud non inuenio. nisi uicesimi
primi psalmi testimoniũ: in quo
scriptum est. Et adorabunt in
conspectu eiꝰ om̃s patriȩ gentiũ.
et uiscesimi octaui. afferte dño

Expanded text:
creata; sed, ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur. Aliud est enim appellationem paternitatis mereri, aliud naturae habere consortium, paternitatem quae in id est, cognatio, vel familia dicitur, legimus et in Numeris: Tollite, inquit, summam omnis synagogae Israel, juxta cognationes et populos, secundum domos paternitatum, juxta numerum nominum eorum . Et post paululum : Hi sunt electi synagogae principes tribuum, juxta paternitates suas duces Israel. Et rursum de tribu Levi: Et locutus est Dominus ad Moysen in deserto Sina, dicens: Numera filios m cognationes eorum: omne masculinum a mense uno et supra, codotali ac Levitica tribu. Caeterum mecum ipse pertractans, ubi de gentibus paternitatum vocabulum legerim, nunc interim aliud non invenio, nisi vicesimi primi psalmi testimonium, in quo scriptum est: Et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium ; et vicesimi octavi: Afferte Domino
Abbreviated transcription (Latin):
donũ grẽ dĩ quȩ data est apło ut
ȩuangelizaret in uestigabiles diui¬
tias xp̃i et doceret in gentib mysti¬
um. qđ a scłis suerat᷑ ignoratum.
iccirco id ipsum sacram̃tũ ei ẽ reuela¬
tũ: ut non solum gentib. sed prin¬
cipatib et potestatib ꝑ ȩccłiam ma¬
nifesta fierent multiplex sapientia
dei. quȩ uixta ꝓpositum uet e rum

Expanded text:
donum gratiae Dei, quae data est Apostolo, ut evangelizaret ininvestigabiles divitias Christi, et doceret in gentibus mysterium quod a saeculis fuerat ignoratum: idcirco idipsum sacramentum ei est revelatum, ut non solum gentibus, sed et principatibus et potestatibus per Ecclesiam manifesta fieret multiplex sapientia Dei, quae jux
Abbreviated transcription (Latin):
bati. Et insuꝑiorib quibem duobus
uerbis id est in eo qđ ait coheredes
et concorporales. poterat in uno cor¬
pore diuersũ aliquid suspicari: ex
eo aut̃ qđ addidit et comparticipes
ꝓ missionis in xp̃o iħu: omĩs penitꝰ
diuersitas amputata ẽ. Ubi enĩ una
cõparticipatio ẽ: unuiersa cõmunia
sunt. Pulchre autẽ etiam addidit
ꝑ euangłim cuiꝰ factus sum ministͥ
scđłm donum grẽ quȩ data est mͥ
uixta oꝑationem uirtutis eiꝰ ut uĩ
grãm. non suum meritum demon¬
straret. Sciebat se namq ꝑsecutorẽ
fuisse. et xp̃i eccłiam deuastasse:
ex qua humilitate. arrogantiȩ pen¬
tus crimen excludit᷑: suꝑ qua non¬
nulli eũ rep̃hendendum putant:
qr sibi dix̾it mysteriũ reuelatum.
qđ patriarchis et ꝓpħis fuerit igno¬
tum. Numꝗͣ enĩ humilitatis discis
uerbis ei arrogantiȩ intumesceret.
ȩuuangłm cuius minist᷑ est. ñ sui
p̃senti testimonio. ills quoq. quod

Expanded text:
bati. Et in superioribus quidem duobus bati. Et in superioribus quidem duobus verbis, id est, in eo quod ait, cohaeredes et concorporales, poterat in uno corpore diversum aliquid suspicari. Ex eo autem quod addidit: et comparticipes promissionis in Christo Jesu, omnis penitus diversitas amputata est. Ubi enim una comparticipatio est, universa communia sunt. Pulchre etiam addidit, per Evangelium, cujus factus sum minister secundum donum gratiae quae data est mihi juxta operationem virtutis ejus: ut Dei gratiam, non suum meritum demonstraret. Sciebat se namque persecutorem fuisse, et Christi Ecclesiam devastasse, ex qua humilitate, arrogantiae penitus crimen excluditur. Super qua nonnulli eum reprehendendum putant: quia sibi dixerit mysterium revelatum, quod patriarchis et prophetis fuerit 592 ignotum. Numquam enim humilitatis discipulus, verbis arrogantiae intumesceret, Evangelium cujus minister est, non sui praesenti testimonio, illud quoque quod
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ quam dicit᷑. eoheredes et concorpo¬
ꝓrales
iħu. indecoram facere in latino ser¬
mone sentenciã. Sed quia ita habe¬
tur in greco. et singłi sermones.
syllabe. apices. puncta. in diuinis
scripturis plena sunt sensus: ꝓpt̾a
magis uoluimꝰ in compositione struc¬
turaq uerboꝵ. ꝙͣ in intelligentiam
ꝑiclitari. Gentes gͥ coheredes sunt
heredes xp̃i. qđ et in alio loco scriptũ
est. Heredes dĩ: coheredes aut̃ xp̃i: ñ
quo aliqua inter nos possessio diui¬
datur: sed quo ipse dñs sit hereditas
nr̃a atq possessio. Dñs quippe ait:
hereditas ur̃a est. Et alibi. Dñs
pars mea : et hereditas mea. Concor¬
porales aut̃ illud significat. ut quẽ¬
admodũ in uno corpore plura suñ
menbra uerbi causa. oculi. manus.
aures. pedes. uenter et genua: et cũ
in uno sint corpore. habeant differen¬
tias suas. et ꝓ se inuicem letentur &
doleant: sic licet diuersas habeant
grãs hi qui in xp̃o crediderunt. in
uno tam̃ sint ȩccłe corpoie conglo¬

Expanded text:
porales, decoram facere in Latino sermone sententiam. Sed quia ita habetur in Graeco, et singuli sermones, syllabae, apices, puncta, in divinis Scripturis plena sunt sensibus, propterea magis volumus in compositione structuraque verborum, quam intelligentia periclitari. Gentes igitur cohaeredes sunt haeredes Christi. Quod et in alio loco scriptum est. Haeredes Dei, cohaeredes autem Christi . Non quod aliqua inter nos possessio dividatur; sed quod ipse Dominus sit haereditas nostra atque possessio. Dominus quippe, ait, haereditas vestra est ; et alibi: Dominus pars mea, et haereditas mea . Concorporales autem illud significat, ut quemadmodum in uno corpore plura sunt membra: verbi causa, oculi, manus, aures, pedes, venter, et genua: et cum in uno sint corpore, habeant differentias suas, et pro se invicem laetentur, et doleant: sic licet diversas habeant gratias, hi qui in Christo credidere, in uno tamen sint Ecclesiae corpore conglo
Abbreviated transcription (Latin):
sum minist̃ scđm donũ gr̃ȩ dei:
quȩ data mͥ uixta operationẽ uir¬
tutis eiꝰ. Mysterium xp̃ĩ qđ ex par¬
te supra apłs exsecutꝰ est. quomodo
aliss generationib fuerit ignotũ.
plenius retractandũ uidetur: utrũ¬
ne abraham. iacob. moyses. ysaias.
et ceteri ꝓphȩ illud ignorauerint
an non: a quib ẽẽ p̃dictum aduen¬
tum xp̃i. et uocationẽ gentium scͥp¬
tura cominemorat. A braham qͥppe
uidit diem eiꝰ et letatus ẽ: et dicit᷑
gentes. Et iacob de eo quia oriun¬
dus eẽt. ex iuda ꝓpħa eloquitur.
Et ipse erit expectatio gentium:
Moyses quoq maiores diuitias
egypti thesauris obꝓbrium xp̃i ar¬
bitratꝰ est. Et ysaias: ecce inquit
uirgo in ut̾o concipiet & pariet:
Et alibi. Erit uirga iesse: et qui
exurget ad regnandum in gentib.
gum fiat: pauca de psamis dixis¬
se sufficiat. Adorabunt inconspec¬
tu eiꝰ om̃s familie gentium. Et ite¬
rum. Oõs gentes seruient ei. Ad
huc manifestiꝰ de popło isrł: et de

Expanded text:
minister secundum donum gratiae Dei, quae data est mihi juxta operationem virtutis ejus. Mysterium Christi quod ex parte supra Apostolus exsecutus est, quomodo aliis generationibus fuerit ignotum, plenius retractandum videtur: utrumne Abraham, Jacob et Moyses, Isaias, et caeteri prophetae illud ignoraverint, an non? A quibus esse praedictum adventum Christi et vocationem Gentium, Scriptura commemorat. Abraham quippe vidit diem ejus, et laetatus est , et dicitur gentes . Et Jacob de eo qui oriundus esset ex Juda prophetice loquitur: Et ipse erit exspectatio gentium . Moyses quoque majores divitias Aegypti thesauris, opprobrium Christi arbitratus est. 589 Et Isaias: Ecce, inquit, virgo in utero concipiet, et pariet . Et alibi: Erit virga Jesse, et qui surget ad regnandum gentibus: gum fiat, pauca de Psalmis dixisse sufficiat: Et adorabunt in conspectu ejus omnes familiae gentium . Et iterum: Omnes gentes servient ei . Et adhuc manifestius de populo Israel, et de
Abbreviated transcription (Latin):
urã ñ sit in sapientia hominum
sed in uirtuti dei. Iste gͥ qui solo¬
ecismos in uerbis facit. qui ñ potest
hyꝑbaton reddẽ. sententiamq conclu¬
dere: aucdacter sͥ uendicat sapien¬
tiam et dicit. qm̃ scđ̾m reuelationẽ
cognitũ ẽ. mͥ mysteriũ sicut p̃scrip¬
si in modico. Uere enĩ siquis suꝑi¬
ora huiꝰ epłe contemplet᷑. uidebit ei
reuelata mysteria quoꝵ partem qͣn¬
dam modicam. suo sermone ꝑstrin¬
rit: non tam totum qđ nouerat ꝓfe¬
rens. quã ostendens ex modico quid
taceret ꝓ ut potestis inqͥt legentes
in telligere. sensum meũ. siue sapi¬
entiã in mysteryo xp̃i. Hoc est illd̾
qđ in p̃fatione diximꝰ nullam epłaꝵ
pauli tanta hab̾e mys teria. tam
reconditis sensib inuolutam quos
et apłs nosse se głat᷑ : et nob̾ indi¬
catos breuit̾ ostendit. ut attentius
quȩ sunt scripta legamus. Et
esse gentes coheredes et concorpo¬
rales. et comparticipes ꝓmissionis

Expanded text:
vestra non sit in sapientia hominum, vestra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei . Iste igitur qui soloecismos in verbis facit, qui non potest hyperbaton reddere, sententiamque concludere, audacter sibi vindicat sapientiam, et dicit: Quoniam secundum revelationem cognitum est mihi mysterium, sicut praescripsi in modico. Vere enim si quis superiora hujus epistolae contempletur, videbit ei revelata mysteria, quorum partem quamdam modicam suo sermone perstrinxit: non tam totum quod noverat proferens, quam ostendens ex modico quid taceret. Prout potestis, inquit, legentes intelligere sensum meum, sive sapientiam in mysterio Christi. Hoc est illud quod in praefatione diximus: nullam Epistolarum Pauli tanta habere mysteria, tam reconditis sensibus involutam, quos et Apostolus nosse se gloriatur, et nobis indicatos breviter ostendit, ut attentius quae sunt scripta, relegamus. Eesse gentes cohaeredes, et concorporales, et comparticipes promissionis
Abbreviated transcription (Latin):
tibus. cognoui mysterium. sicut et
p̃seripsi in modico. ꝓ ut potestis legen¬
tes intelligere ait. Huius rei gr̃a
ego paulus uinctus. scdm reuelati¬
onẽ cognitum factũ est mͥ mysteri¬
um: et reliqͣ. Si uero quis potest
etiã uixta sermonis eloquiiq con¬
textum docere apłm fuisse ꝑfectũ:
et in artis grammaticȩ uitia non
incurrisse: ille potiꝰ auscultandus
ẽ. Nos quotienscũq solo ecismos
sed magis apłi assertores sumus. qđ
hebreus ex hebreis. absq rethorici
nitore sermonis et uerboꝵ cõpositi¬
one. et eloquii uenustate nunquã
ad fidem xꝑi totum mundum tͣns¬
ducere ualuisset: nisi eu̾głizaret
cũ. non in sapientia uerbi: sed in
uirtute dei. Nam et ipse ad cho¬
rinthios ait. Ego cum uenissem at
uos fr̃s. ueni non in eminentia u̾bi
alit sapientiae. annuntians uob̾ testi¬
monium dĩ. Et rursum. Et uerbũ
meũ et p̃dicatio mea non in sua¬
soriis sapientiȩ uerbis. sed in osten¬
sione spiritꝰ et uirtutis: ut fides

Expanded text:
tibus, cognovi mysterium, sicut et praescripsi in modico, prout potestis legentes intelligere, ait: hujus rei gratia ego Paulus vinctus secundum revelationem, cognitum factum est mihi mysterium, et reliqua. Si vero quis potest etiam juxta sermonis et eloquii contextum docere, Apostolum fuisse perfectum, et in artis grammaticae vitia non incurrisse, ille potius auscultandus est. Nos quotiescumque soloecismos, sed magis Apostoli assertores sumus, quod Hebraeus ex Hebraeis, absque rhetorici nitore sermonis, et verborum compositione, et eloquii venustate, numquam ad fidem Christi totum mundum transducere valuisset, nisi evangelizasset eum non in sapientia verbi, sed in virtute Dei. Nam et ipse ad Corinthios ait: Et ego cum venissem ad vos, fratres, veni non in eminentia verbi aut sapientiae 588 annuntians vobis testimonium Dei . Et rursum: Et verbum meum, et praedicatio mea, non in suasoriis sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus et virtutis, ut fides
Abbreviated transcription (Latin):
os aggredimur
librum: noua
munuscła trans¬
missuri. ñ quo hunc dignet᷑ leg̾e
doctor senatus: et bibliothe eis
ueterum ascrib̾e: sed quo sc̃a mar¬
cella idipsum fieri ꝑ ȩpłas flagi¬
tet: cuius ego quotienscũq studi¬
oꝵ in genii. laboris. recordor: toti¬
ens me dampno in ertiȩ: qui in mo¬
nasterii solitudine constitutꝰ. et
illud p̃sepe contra uidens. in quo
uagientem paruulũ festini ad ora.¬
uere pastores: id facere non possũ.
quod mulier nobilis inter strepen¬
tem fi miliam et ꝓcurationẽ domꝰ.
explet oꝑis obsequiis. Qua ꝓpt̾ et
illam et uos. et si qui forte lecturi
st̃ in cõmune p̃cor: ut sciatis me
non cogitatũ diu. limatũq ꝓfer¬
re sermonẽ: sed ad reuelanda my¬
steria scripturarũ. uti uerbis pene
detriuio: et interdũ ꝑ singłos di¬
es usq ad numerũ m ille uersuum
ꝑuenire: ut cepta in apłm explana¬
tio. ipsius pauli cuius epłas conam̃
exponere oratiõib compleat᷑. Huiꝰ¬

Expanded text:
os aggredimur os aggredimur librum: nova munuscula transmissuri. Non quod haec dignetur legere doctorum senatus, et bibliothecis veterum ascribere: sed quod sancta Marcella idipsum fieri per Epistolas flagitet. Cujus ego quotiescumque studiorum, ingenii, laboris, recordor, toties me damno inertiae, qui in monasterii solitudine constitutus, et illud praesepe contra videns, in quo vagientem parvulum festini adoravere pastores , id facere non possum, quod mulier nobilis inter strepentem familiam, et procurationem domus explet operis succisivis. Qua propter et illam et vos, et si quis forte lecturi sunt, in commune precor, ut sciatis me non cogitatum diu limatumque proferre sermonem: sed ad revelanda mysteria Scripturarum, uti verbis pene de trivio, et interdum per singulos dies usque ad numerum mille versuum pervenire, ut coepta in Apostolum explanatio, ipsius Pauli, cujus Epistolas conamur exponere, orationibus compleatu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓphetarũ constructa non solum nõ
s et cȩlestes significare uirtutes:
ut uniuersi parit̃ fiant habitacłm
nĩ in sp̃r. Congruũ quippe ẽẽ ai¬
unt ex omĩb edificationem cõpac¬
am atq concordem crescere in
am plum sc̃o in d̾no. fieriq babi¬
taculum dei in spĩrangłos autẽ et
beatas quasq uirtutes quȩ in cęlesti¬
bus do seruiunt ab hac feuicitate¬
ñ alienas existimari. Dummus aut̃
runt ȩdificantes. Hic factus est in
capud agłi. a dño factũ est istud.
Reꝓbatꝰ quippe ẽ a phariseis qui
uidebantur legis habe noticiam.
oeiq templũ legalib edificare man¬
datis: et assumptus a do in angłarẽ
lapidem. ut duos parietes ipse me¬
dius contineret: et ꝑ illum uterq
popłs ad deu̾ haberet accessum.
Iste angularis lapis. non credentibꝰ
lapis offensionis est et petra scan¬
dali: suꝑ quẽ cecidit quassabitur.
suꝑ quẽ uͦ ipse corruerit commi¬
ECUNUEM ora¬
tiomibus uestris
o paula. et eusto¬
chium. ad ephesi¬

Expanded text:
phetarumque constructa, non solum nos, sed et coelestes significare virtutes, ut universi pariter fiant habitaculum Dei in spiritu: incongruum quippe esse aiunt, ex hominibus aedificationem compactam atque concordem crescere in templum sanctum in Domino, fierique habitaculum Dei in spiritu; angelos autem et beatas quasque virtutes, quae in coelestibus Deo 585 serviunt, ab hac felicitate alienas existimari. Summus autem runt aedificantes, hic factus est in caput anguli. A Domino factum est istud . Reprobatus quippe est a Pharisaeis, qui videbantur 586 Legis habere notitiam, Deique templum legalibus aedificare mandatis: et assumptus a Deo in angularem lapidem, ut duos parietes ipse medius contineret: et per illum uterque populus ad Deum haberet accessum. Iste angularis lapis, non credentibus lapis offensionis est, et petra scandali: super quem qui ceciderit, quassabitur; super quem vero ipse corruerit, commiSecundum orationibus vestris, o Paula et Eustochium, ad Ephesi
Abbreviated transcription (Latin):
labore nitendum. ut fiamꝰ illi lapi¬
des. de quib scriptũ est. Lapides
scĩ: uuoluunt᷑ suꝑ terrã: et cum
fuerimꝰ uiui lapides ex omĩ parte
tes scabredinem: edificem᷑ in tẽplũ.
et fiamus habitacłm ũo: condaturq
nob̾ archa testamenti custos legis
dñ et cherusin scientiȩ inultitu¬
do et interiora pectoris nr̃i in nouũ
uocabulũ transeant dicanturq da
byr. qđ nos oracłm siue responsũ
possumus appellare et ut contenti¬
osius uerbũ exprimamꝰ e uerbo. ͥ¬

Expanded text:
labore nitendum est ut simus illi lapides de quibus scriptum est: Lapides vivi volvuntur super terram , et cum fuerimus vivi tes scabredinem, aedificemur in templum, et fiamus habitaculum Deo. Condaturque in nobis arca testamenti custos Legis Domini, et Cherubim, scientiae multitudo, et interiora pectoris nostri in novum vocabulum transeant: dicamurque DABIR  , quod nos oraculum, sive responsum possumus appellare, et ut contentiosius verbum exprimamus e verbo,
Abbreviated transcription (Latin):
et sine deo in mundo. Gentes epbe¬
sios in carne uocans ostendit in
sp̃u ẽe non gentes: sicut contra¬
rio uidei in spũ gentes st̃. et in
carne isrłiȩ. Quãrifariȩ gͥ iudei
dicunt᷑ et gentes. Alii sunt in
carne circumcisi et spũ. qualis
fuit moyses et aaron. apłi. et na¬
thana hel cuiꝰ occultũ iudaismũ
añs intuens. ait. Ecce uere isrłites:
in quo dolus ñ est. Alii qui nec in¬
carne nec in sp̃r circumeisi st̃ qͣlis
fuit nabuchodonosor. et pharao:
et hodie barbararũ et romanarum
gentiũ multitudo: quȩ non creduñ
in deum. Tercii qui tantũ in car¬
ne sunt circumcisi. et sp̃m incir¬
cũcisum habent: ad quos ꝓpħa dicit.
Circum cidimini do ur̃o. et nolite
urcumeide carnem p̃putii ur̃i Et

Expanded text:
on habentes, et sine deo in mundo. Sine on habentes, et sine deo in mundo. Sine sios in carne vocans, ostendit in spiritu esse non gentes: sicut econtrario Judaei in spiritu gentes sunt, et in carne Israelitae. Quadrifariam igitur Judaei dividuntur et gentes. Alii sunt in carne circumcisi, et in spiritu, qualis fuit Moyses et Aaron, Apostoli et Nathanael, cujus occultum Judaismum Dominus intuens ait: Ecce vere Israelites, in quo dolus non est . Alii qui nec carne nec spiritu circumcisi sunt, qualis fuit Nabuchodonosor et Pharao, et hodie Barbararum et Romanarum gentium multitudo, quae non credunt in Deum. Tertii, qui tantum in carne sunt circumcisi, et spiritum incircumcisum habent, ad quos propheta dicit: Circumcidimini Deo vestro, et nolite circumcidere carnem praeputii vestri . E
Abbreviated transcription (Latin):
pos sessionẽ aut̃ et creationẽ multa
distantia est : quia qui possid etur
is utiq qui est atq subsistt
et est ꝓprius possidetur. cuncl¬
creatoi uero ille qui non os¬
erat ante quam fieret. aut certi
de eo qđ erat transfert᷑ in aliud
sicuti et nos nunc creati e un¬
ati utiq. non qui ante ñ fuimus
sed creati in oꝑib bonis. Qđ. dđ
quoq in psalmo quinquage simo
de p̃cat᷑ dicens. Cor mundum cre¬
a in me ds. Et certe mundũ corã
eo cor habuerat: quando de eo
dñs loquebat᷑. In ueni da uid fili¬
um iesse: scd cor meũ. Sed ut ibi
et ꝓfectus creatura atq conditis
accipi potest: ut cotidie in cre
colles atq campestria. yp̃c creatus
natus et condit᷑ sit. PROpTEI
qđ memores estote. qr aliquando
uos gentes in carne qui dice bami¬
ni preputiũ ab ea quȩ appellat¬
circumcisio in carne manu facta
quando eratis illo tempore sins
xp̃o alienati a conuersatione
isrł: et peregrini testa mentoꝵ

Expanded text:
possessionem autem, et creationem multa possessionem autem, et creationem multa distantia est: quia qui possidetur, is utique est atque subsistit, et est proprius, qui possidetur. Creator vero ille qui non erat antequam fieret: aut certe de eo quod erat, transfertur in aliud, sicut et nos nunc creati ati utique, non quia ante non fuimus, sed creati in operibus bonis. Quod David quoque in psalmo quinquagesimo deprecatur, dicens: Cor mundum crea in me, Deus . Et certe mundum cor ante peccatum habuerat, quando de eo Dominus loquebatur: Inveni David filium Jesse secundum cor meum : sed ut ibi la opera et profectus, creatura atque conditio accipi potest: ut quotidie in credcolles, atque campestria, Christus creatus, natus et conditus sit. Propter quod memores estote, quia aliquando vos gentes in carne, qui dicebamini praeputiuumcisio in carne manu facta, quod essetis illo in tempore sine Christo, alienati a conversatione IsraÃ«lis et peregrini testamentorum
Abbreviated transcription (Latin):
uersatio transferenda est ut quȩ
p̃parauit ds̃ in illis ambulemus
spe magna iã nob̾ data. dũ in his
ambu laturi sumus. quȩ ds mag¬
noꝑe p̃parauit. Et qr semel ad
nomen creature uanimꝰ creature
et sapientia in ꝓuerbiis salomoni
dicit. se creatam in reiũ uiarum dĩ.
multoq timore. ne. xp̃m creaturam
dicere compellant᷑: totũ xp̃i myste¬
rium negant ut dicant ñ xp̃m in
hac sapientia. sed mundi sapientiã
significari: nos lib̾e ꝓclamamus ñ
ẽẽ ꝑicłi eum dicere tereaturam.
quem uermeni et hominẽ c̃rucifi¬
xum. et maledictionẽ. tota spei nr̃e
fiducia ꝓfitemur. maxime cum ex
duob uersicłis qui ꝓceđ̾t. ipsa
sapientia ꝓmittat se ẽẽ dicturam
ea sint quȩ post scła dicturam se
ẽẽ ꝓmiserit: ad in carnationis my¬
sterium. non ad naturam di re¬
ferenda sunt quȩ sequunt᷑ licet
in hebreis codicib non habeat
dñs creauit me initium uiarũ
suarũ: sed dñs possedit me. Int̾

Expanded text:
versatio transferenda est, ut quae versatio transferenda est, ut quae praeparavit Deus, in illis ambulemus, spe magna jam nobis data, dum in his ambulaturi sumus, quae Deus magnopere praeparavit. Et quia semel ad nomen creaturae venimus, et Sapientia in Proverbiis Salomonis dicit se creatam initium viarum Dei , multique timore, ne Christum creaturam dicere compellantur, totum Christi mysterium negant, ut dicant, non Christum in hac sapientia, sed mundi sapientiam significari: nos libere proclamamus, non esse periculum eum dicere creaturam, quem vermem, et hominem, et crucifixum, et maledictionem, tota spei nostrae fiducia profitemur: maxime cum ex duobus versiculis quae praecedunt, ipsa sapientia promittat se esse dicturam ea sint quae post saecula dicturum se esse promiserit, ad incarnationis mysterium, non ad naturam Dei referenda sunt quae sequuntur: licet in Hebraeis codicibus non habeatur: Dominus creavit me initium viarum suarum: sed, Dominus possedit me. Inter
Abbreviated transcription (Latin):
p̃parauit ut in illis ambulemus
Reddidit causas quare gr̃a salua¬
ti sumꝰ ꝑ fidem. et hoc ipsũ ñ ex nob̾
s ex mun̾e di dicens. ipsiꝰ enĩ fact᷑a
intelligimꝰ et crede possumꝰ ipsius ẽ:
qr ipse ꝯditor nr̃ ẽ. Et diligenter
obserua. qr ñ dix̾it. ipsiꝰ figuratio
sumꝰ atq plasmatio: sed ipsrus fact᷑a
sumus. Plasmatio quippe originẽ
de terrȩ limo trahit. factura uͦ
iuyta similitudinẽ et ymaginẽ
di sũpsit exordiũ. qđ in centesi mo
quoq octauo decimo psalmo si¬
mul positũ diuersa significet
Manus tue fecert̾ me et plasma¬
uerunt me. factura primũ locũ
tenet : dein de plasmatio. Et quia
creatioĩs et conditionis nomen
ad magna semꝑ solet oꝑa copulari.
uerbi causa illa urbs condita ẽ
et ab initio creatus ẽ mundus. &
i nusquisq sc̃oꝵ ꝑ uaria dogma¬
et creati in oꝑib bonis. siue quȩ
ipsi fecimꝰ uł facturi sumꝰ. siue
in aliis creaturis ad quȩ nr̃a con¬

Expanded text:
praeparavit Deus, ut in illis ambulemus. praeparavit Deus, ut in illis ambulemus. Reddidit causas, quare gratia salvati sumus per fidem, et hoc ipsum non ex nobis, sed ex munere Dei, dicens: Ipsius enim factura igimus, et credere possumus, ipsius est, quia ipse conditor noster est. Et diligenter observa, quia non dixerit, ipsius figuratio sumus atque plasmatio: sed, ipsius factura sumus. Plasmatio quippe originem de terrae limo trahit: factura vero juxta similitudinem et imaginem Dei sumpsit exordium. Quod in centesimo quoque octavo decimo psalmo simul positum diversa significat: Manus tuae fecerunt me, et plasmaverunt me . Factura primum locum tenet: deinde plasmatio. Et quia creationis, et conditionis nomen ad magna semper solet opera copulari, verbi causa: illa urbs condita est, et ab initio creatus est mundus, 578 et unusquisque sanctorum per varia dogmaet creati in operibus bonis sive quae ipsi fecimus, vel facturi sumus, sive in aliis creaturis, ad quae nostra con
Abbreviated transcription (Latin):
Da enĩ donum est : ñ ex oꝑib ut ne
quis głetur. Ido inquit habundan¬
tes diuitias gr̃ę suȩ in bonitate in
suuenturis scłis ostensurus est:
q grã salui facti estis ꝑ fidem non
oꝑa. Et nȩc ipsa fides ñ ẽ ex uob̾:
ed ex eo qui uocauit uos. Hoc aut̃
do: ne forsitan nob̾ cogitatio oc¬
ulta subreperet.Si ꝑ oꝑa nostra
saluati non sumus. certe uł ꝑ
fidem saluati sumus: et alio ge¬
nere nrm ẽ qd saluamur. Ad di¬
dit itaq et dixit fidem quoq ip¬
sam non nr̃e uoluntatis ẽẽ. s dĩ
muneris. non quo lib̾um homini
tollat arbitritriũ: sed sedm illd̾
apłi ad romanos. non sit curren¬
tis neq uolentis s miserentis dĩ
uerũ qđ arbrii ipsa libertas um̃
habeat auctorem. et ad illiꝰ benefi¬
cium cuncta referant᷑ cũ etiam
bonũ nos uelle ipse ꝑmiserit. Hoc
aut̃ totũ ꝓpterea ne quis głet᷑ a
semet ipso et non adeo se ẽẽ salua¬
tũ. Ipsiys enĩ sumꝰ factura cre¬
ati in xp̃o itũr in oꝑib bonis que

Expanded text:
ut ne quis glorietur. Ideo, inquit, abundantes divitias gratiae suae, in bonitate in superventuris saeculis ostensurus est, quia gratia salvi facti estis per fidem, non per opera. Et haec ipsa fides non est ex vobis, sed ex eo qui vocavit vos. Hoc autem ideo, ne forsitan nobis cogitatio occulta subreperet: si per opera nostra salvati non sumus, certe vel per fidem salvati sumus: et alio genere nostrum est quod salvamur. Addidit itaque et dixit, fidem quoque ipsam non nostrae voluntatis esse, sed Dei muneris. Non quod liberum homini tollatur arbitrium, et secundum illud Apostoli ad Romanos, non sit currentis neque volentis; sed miserentis Dei ; verum quod arbitrii ipsa libertas Deum habeat auctorem, et ad illius beneficium cuncta referantur, cum etiam bonum nos velle ipse permiserit. Hoc autem totum propterea, ne quis glorietur a semetipso, et non a Deo se esse salvatum. Ipsius enim sumus factura, creati in Christo Jesu in operibus bonis, quae
Abbreviated transcription (Latin):
terya erant. et his quȩ in cęlis. et
cet̾a. quȩ in eodem dicunt᷑ loco: ñ
putabit nos qui uixta spm̃ isrł
uocamur fuisse longe. et iudeos
qui tantũm isrł nunpcupentur
in carne fuisse ꝓpe. et hanc totam
intelligentiam. ad angłos uirtutesq
cȩlestes. et ad a nimas tẽperabit hu
terrena et cȩlestia copularit. quȩ
inter se antea dissidebant. et bonꝰ¬
pastor morbidam ad montes reuec¬
tans ouem. fecerit ẽẽ cũ ceteris:
dragnamq quȩ ꝑierat. dragmis
quȩ salue fu erant copularit. et
mandata legalia. ad illa retrax̾it
dogmata. ad quoꝵ typũ et ymagi¬
nem moyses quȩ essent in tab̾uacło
fabricanda consperit: atq ita ficri
ut crux dñi. non solum terrȩ. s et¬

Expanded text:
terra erant, et his quae in coelis, et terra erant, et his quae in coelis, et caetera quae in eodem dicuntur loco, non putabit nos, qui juxta spiritum Israel vocamur fuisse longe: et Judaeos, qui tantummodo Israel nuncupentur in carne, fuisse prope. Et hanc totam intelligentiam ad angelos virtutesque coelestes, et ad animas temperabit humterrena et coelestia copularit, quae inter se antea dissidebant: et bonpastor morbidam ad montes revectans ovem, fecerit esse cum caeteris; drachmamque perditam drachmis quae salvae fuerant copularit , et mandata legalia ad illa retraxerit dogmata, ad quorum typum et imaginem Moyses quae essent in tabernaculo fabricanda conspexit, atque ita fieri, ut crux Domini non solum terrae, s
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ. ẽ na yt i enĩ et in semet ipso
et in ea id est in cruce intelligi
potest: quia crux id est et aypoe.
iuxta greca generis masculim ẽ
Lex quoq mandatoꝵ subuersa
est in dogiatib postquã circum¬
cisio et sabbatismꝰ qui relictꝰ est
popło dei. et pascha. et pente chos¬
ten. et non apparere in conspectu
dei uacuum: sunt altiꝰ intellecta
quam resonant et ab occidente lit¬
tera recedentes. cepimꝰ uiui ficantẽ
sp̃m sequi. Qd̾ autẽ ait. ueniens
euangelirauit pacem uob̾ qui lon¬
ge. hoc ẽ gentib. et pace̾ his qui
tulisse seripture sententia abu¬
sũ quasi sua. Scriptũ est quippe
in eo. Uias eius uidi et sanaui
iũ: et consolatꝰ sum eũ: et dedi
e consolationẽ uerã: pacem suꝑ
pacem. his qui longe erant. et qui
pe. Et hȩc quidem iuxta uulga¬
tam interpretationem: dicta siÑ.
leterum qui illud apłi legit de
pp̃o memorantis. pacem faciens ꝑ
sanguinẽ crucis suȩ his quȩ in

Expanded text:
tem: ἐν αὐτῷ enim, et in semetipso, tem: ἐν αὐτῷ enim, et in semetipso, et in ea, id est, cruce intelligi potest, quia crux, id est, σταυρὸς, juxta Graecos generis masculini est. Lex quoque mandatorum subversa est in dogmatibus: postquam circumcisio, et sabbatismus, qui relictus est populo Dei, et Pascha, et Pentecoste, et non apparere 582 in conspectu Dei vacuum, sunt altius intellecta quam resonant, et ab occidente littera recedentes, coepimus vivificantem spiritum sequi. Quod autem ait: Veniens evangelizavit pacem vobis qui longe, hoc est, gentibus, et pacem his quitulisse, et Scripturae sententia abusum quasi sua. Scriptum est quippe in eo: Vias ejus vidi, et sanavi eum, et consolatus sum eum, et dedi ei consolationem veram: pacem super pacem his qui longe erant, et qui prope . Et haec quidem juxta Vulgatam interpretationem dicta sint. Caeterum qui illud Apostoli legit, de Christo memorantis: Pacem faciens per sanguinem crucis suae, his quae in
Abbreviated transcription (Latin):
liaret utrumq in uno corpore sc.
ꝑ crucem interficiens inimicici
in ea: et ueniens euangłizauit
pacem uob qui longe eratis. et
patrem. Ipse est medius paries a
maceria quȩ utrumq a se ppola
diuidebat. De quo et in genesi n
partu geminoꝵ obstetrix loqui
Utquid ꝓpter te diruta est sepls
Postqua ergo sapientiam cartusi
est inimica do. in sua saluator u¬
ne destruxit: et precepta legalu
ȩuangłicis dogmatib cõmutan
ut de iudeo atq gentili unum
popłm faceret xp̃ianum. e uan¬
gelizans nob qui longe eramul
nos hab̾e cognouimus. compli¬
tũq est illud qđ in euangelis
dñs loque bat᷑ dicens. et fiet u
ex ouili isto. nos significans ey
gentib congre gandos. Inimie¬
tia aut̃ quȩ in saluatoris carn
destructa est : etiã ꝑ erucem est
interfecta. Scriptum est enĩ ut
reconciliaret utrũq in uno cor¬
pore do ꝑ crucem. interficiens ini¬
mititia in ea: non ut in latinis
codicibus habet᷑ in semet ipso ꝓp¬
ter greci ꝓ nominis ambiguita¬

Expanded text:
 in uno corpore Deo, per crucem interficiens inimicitiam in ea, et veniens evangelizavit pacem vobis qui longe eratis, et Patrem. Iste est medius paries et maceria, quae utrumque a se populum dividebat. De quo et in Genesi in partu geminorum, obstetrix loquitur: Utquid propter te dirupta est sepis ? Postquam ergo sapientiam carnis quae est inimica Deo , in sua Salvator carne destruxit, et praecepta Legalia, evangelicis dogmatibus commutavit, ut de Judaeo atque gentili unum populum faceret Christianum, evangelizans nobis qui longe eramus,nos habere cognovimus: completumque est illud quod in Evangelio Dominus loquebatur, dicens: Et fiet unn sunt de ovili isto, nos significans ex gentibus congregandos. Inimicitia autem quae in Salvatoris carne destructa est, etiam per crucem est interfecta. Scriptum est enim: ut reconciliaret utrumque in uno corpore Deo, per crucem interficiens inimicitiam in ea. Non ut in Latinis codicibus habetur, in semetipso: propter Graeci pronominis ambiguita
Abbreviated transcription (Latin):
ne dei. ꝓpterea inquit curuo ge¬
nua mea ad patrem. ad cuiꝰ simili¬
tudinẽ omĩs et in cęlo et terra pa¬
ternitas nominat᷑. dep̾cans eum
atq obsecrans. ut tribuat uobis
uirtutem głe suȩ. id÷ maiestatis¬

Expanded text:
nem Dei. Propterea, inquit, curvo genua mea ad Patrem, ad cujus similitudinem omnis in coelo et in terra paternitas nominatur, deprecans eum atque obsecrans, ut tribuat vobis virtutem gloriae suae, id est
Abbreviated transcription (Latin):
estis ciues sc̃oꝵ & domestici cłi. Huc
locus aduersum eos uł maxime si¬
eit qui diuersas naturas nitunt᷑
introducere. Quomͦ enĩ ꝑegrini
fac̾ti sunt ciues scõꝵ. et quomodi
domestici di fuerunt quondã ali¬
enati a conuersatiõẽ isrł. si ñ potet¬

Expanded text:
stis cives sanctorum, et domestici Dei. Hic locus adversus eos vel maxime facit, qui diversas naturas nituntur introducere. Quomodo enim peregrini facti sunt cives sanctorum, et quomodo domestici Dei fuerunt 584 quondam alienia conversatione Israel, si n
Abbreviated transcription (Latin):
abolũ significare putent. Et en un
non  dixit genere feminino
nere mascłino. Mittit si quidem do¬
minꝰ iram et furorem suum: ꝑ angłos
pessimos. Ps gͦ qui diues est in mise¬
ricrdia. et diues ꝓpter caritatẽ suã
qua dilexit hominũ genꝰ. & caritatẽ

Expanded text:
abolum significare putent: etenim abolum significare putent: etenim non dixit genere feminino, nere masculino: mittit siquidem Dominus iram et furorem suum per angelos pessimos. Deus ergo qui dives est in misericordia, et dives propter charitatem suam qua dil
Abbreviated transcription (Latin):
peccatũ reiuxit. ipsi uͦ mortui si
filios aut̃ irȩ sic accipi endũ: ut
filios ꝑditionis. filios iniquitatis
filios mortis. ñ quia aliqua pea
mors iniquitas. et ꝑditio subsis¬
tat in natura sua quȩ filios habe¬
at: s quo filii dicantur eiꝰ rei que
oꝑat᷑ in singłis: sicut filii appel¬
lant᷑ gebenne: qui gehenne ignib
consum̃di sunt. Alius ire filios sic
uocatos putat: ut filios diaboli.
Diabolus enĩ ꝑditio ẽ: et ira et mors
Deuorabit mois in ualescens. et no
Et ad ipsum diabolũ. Perditio factꝰ
es. factus inquit ꝓpͥa uoluntate.
non ab initio sic creatus. Quomodo
et ꝑditio qdđ ꝑdat quoscũq deceꝑit:
sic et ira dr ꝓpt̾ eam quã exercet ad¬
uersiis homines feritatẽ. Sunt qui
illud in regnoꝵ libris quando dđ̃.
numerauit popłm isrł. iram in se
dei ꝓuocans scriptura dicente: et
apposita ẽ. ira łni succendi in isrł:
et incitauit dauid dicens. irã dñi di¬

Expanded text:
peccatum revixit, ipsi vero mortui sunt. peccatum revixit, ipsi vero mortui sunt. Filius autem irae sic accipiendum, ut filius perditionis, filius iniquitatis, filius mortis. Non quo aliqua ira, mors, iniquitas et perditio subsistat in natura sua, quae filios habeat; sed quo filii dicantur ejus rei quae operetur in singulis: sicut filii appellantur gehennae, qui gehennae ignibus consumendi sunt. Alius irae filios sic vocatos putat, ut filios diaboli. Diabolus enim perditio est, et ira, et mors. Devoravit mors invalescens Et: Novet ad ipsum diabolum: Perditio 574 factus es . Factus, inquit, propria voluntate, non ab initio sic creatus. Quomodo et perditio, quod perdat quoscumque deceperit: sic et ira dicitur propter eam quam exercet adversum hominem feritatem. Sunt qui illud in Regnorum libris, quando David numeravit populum Israel, iram in se Dei provocans, Scriptura dicente: Et apposita est ira Dei succendi in Israel, et incitavit David dicens , iram Domini, di
Abbreviated transcription (Latin):
naturas ẽẽ contendt. quomͦ paulus¬
quẽ utiq sp̃italis nature ẽẽ non
dubiũ ẽ. fuerat nat᷑a filiꝰ ire sicut
et cet̾i: qui ad buc in errore Et̃ posi¬
ti. Nos uero dicimꝰ ẽẽ pͥmũ omnes
homines natura filios ire uł ipter
corpus humilitatis corpusq mortis
et quo ab adolescentia mens homi¬
nũ apposita sit ad maliariã. unde
salomon ait. ñ ẽ uistꝰ in terra qui
faciat bonũ et non peccet. uł quo
ex eo tempore quo possumꝰ haberi
noticiã dei. et ad pubertatẽ ueni¬
mꝰ: om̃s aut oꝑe. aut lingua. ait
cogitatione peccemꝰ. E ramus g ni
tura filii irȩ sicut et ceteri et on
sc̃i: qui ab ira sanguine xp̃i red¬
tisunt. Si enĩ paulus qui iura
iusticiam q̃ ex lege fuit. irrepre¬
hensibilit̾ conuersatꝰ dicit. se na¬
tura fuisse filium ire.cur timea¬
mus etiã retro scõs uiros filios its
fuisse testari: de quib omĩb uers
dici possit. cũ aut̃ uenit mandan

Expanded text:
naturas esse contendunt, quomnaturas esse contendunt, quomquem utique spiritualis naturae esse non dubium est, fuerit natura filius irae, sicut et caeteri qui adhuc in errore sunt positi. Nos vero dicimus esse primum omnes homines natura filios irae, vel propter corpus humilitatis corpusque mortis, et quod ab adolescentia mens hominum apposita sit ad malitiam : unde et Salomon ait: Non est justus in terra qui faciat bonum, et non peccet . Vel quod ex eo tempore quo possumus habere notitiam Dei, et ad pubertatem venimus, omnes, aut opere, aut lingua, aut cogitatione peccemus. Eramus igitur natura filii irae sicut et caeteri, et omnes Sancti, qui ab ira sanguine Christi redempti sunt. Sienim Paulus qui juxta justitiam quae in Lege fuit, irreprehensibiliter est conversatus, dicit se natura fuisse filium irae, cur timeamus, etiam retro sanctos viros filios irae fuisse testari? De quibus omnibus vere dici possit: Cum autem venit mandatum,
Abbreviated transcription (Latin):
unã uoluntatẽ carnis. s ꝑlirre̾: ⁊ n̾ solũ
uolũtatẽ carñ s etiam mentium: ꝓ
quib in latinis codicib habet᷑ cogitationũ:
I nt̃ peccatũ aũ carnis et mentium
hoc ẽẽ puto: qđ carnis peccatũ est
ĩpudicicia. atq lururia. et ea quȩ¬
ꝑ minist̾iũ eius in libidinib ex¬
plent᷑. Mentiũ uͦ delictũ ad dog¬
ma ꝑtinet contraria ueritati &s
hereticã prauitatẽ: ita ut possimꝰ
dicere plerosq hereticoꝵ. quãꝙͣ
hoc rarumsit uoluntates m̃tium
fatere. et ñ uoluntates carnis. et
multos e contra ȩccłiasticos carnis
et ñ m̃tiũ facere uoluntates: et eẽ
plures qui et carnis et m̃tiũ parit̾
faciant uoluntates. Hȩc aũ diximꝰ
non quo heretici carnis non facias
uoluntates. plura quippe apud eos
corporis st̃ uitia quam apd̾ nr̃os.
sed ut exemplo posito faciliꝰ qđ uo¬
lebamꝰ posset intelligi. Et eramus
inquit nat᷑a filii ire sicut et ceter
Respondeant heretici qui diuersa

Expanded text:
unam voluntatem carnis, sed plures: et non solum voluntates carnis, sed etiam mentium, pro quo in Latinis codicibus habetur, cogitationum. Inter peccatum autem carnis, et mentium hoc esse puto: quod carnis peccatum, est impudicitia atque luxuria, et ea quae ministerium ejus 573 in libidinibus explentur. Mentium vero delictum ad dogmata pertinet contraria veritati et haereticam pravitatem, ita ut possimus dicere plerosque haereticorum quamquam hoc rarum sit voluntates mentium facere, et non voluntates carnis, et multos contra ecclesiasticos, carnis et non mentium facere voluntates, et esse plures qui et carnis, et mentium pariter faciant voluntates. Haec autem diximus, non quo et haeretici carnis non faciant voluntates plura quippe apud eos corporis sunt vitia quam apud nostros sed ut, exemplo posito, facilius quod volebamus possit intelligi. Et eramus, inquit, natura filii irae sicut et caeteri. Respondeant haeretici qui diversas