comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
certe acerrime atq fortissime in eisdẽ ipsis de
re publica libris aduersꝰ iiustitiã ꝓiustitia. łt
qm̃ cũ pͥus ageretꝰ ꝓinustiaȩ partib contͣ iusti¬
tiã && diceret᷑ nisi ꝑiniustitiã rẽ publicã stari au¬
geriq ñ posse: hoc ueluti ualidissimũ positũ erat
iniustũ. eẽ. ut homines hominib dominantib ser¬
uiant. Q ã tam̃ iniustitiã nisi seqͣtur imꝑiosa ciui
tas cuiꝰ ÷ magna res publica ñ eã posse ꝓuintus
imꝑare. Responsũ ÷ a parte uistitiȩ idõ iustũ. eẽ
qͦd talib hominib sit utilis seruitꝰ. & ꝓutilitate
eoꝵ fieri cũ recte fit. id ÷ cũ im ꝓbis aufertꝰ in iu¬
riarũ licentia. & domiti meliꝰ se habebunt: qͥa in¬
domiti deteriꝰ habuer̃. subditũq ẽ. ut ista ratio
firmaret᷑. ueluti anatura sũptũ nobile exẽplum.
ri. ratio libidini. & cęt̾is uitiosis animi partib ᷤ

Expanded text:
certe acerrime adque fortissime in eisdem ipsis de certe acerrime adque fortissime in eisdem ipsis de re publica libris aduersus iniustitiam pro iustitia. Et quoniam, cum prius ageretur pro iniustitiae partibus contra iustitiam et diceretur nisi per iniustitiam rem publicam stare augerique non posse, hoc ueluti ualidissimum positum erat, iniustum esse, ut homines hominibus dominantibus seruiant; quam tamen iniustitiam nca, non eam posse prouinciis imperare: responsum est a parte iustitiae ideo iustum esse, quod talibus hominibus sit utilis seruitus, et pro utilitate eorum fieri, cum recte fit, id est cum inprobis aufertur iniuriarum licentia, et domiti melius se habebunt, quia indomiti deterius se habuerunt; subditumque est, ut ista ratio firmaretur, ueluti a natura sumtum nobile exemplum ari, ratio libidini ceterisque uitiosis animi partibus?\'
Abbreviated transcription (Latin):
sensũ. disputando ex plicat: ꝑ hoc ostendens geri
sine iustitia ñ posse rẽ puplicã. Ubi gͦ iustitia uera
ñ. ẽ: nec uis potest. eẽ. Q&d enĩ iure fit: ꝓfecto iuste
fit. Il aut̃ fit iniuste: nec iure fieri potest. N enĩ
iura dicenda sunt uł putanda iniqͦ hominũ consti¬
tuta cũ illud etiã ipsi uis. eẽ dicant qͦd de iustitiȩ
fonte manauerit. falsũq eẽ. qͦd a qͥbdã ñ recte
sentientib dici solet. id eẽ uis qͦd ei qͥ plus potest
utile.ẽ. Qͦ circa ubi ñ ÷ uera iustitia. iuris con¬
sensu sociatꝰ cȩtꝰ hominũ ñ potest. ẽẽ :ͥ & idõ nec
popłs iuxta illã scipionis uel crceronis definiti¬
.ẽ: ꝓculdubio colligit᷑ ubi iustitia ñ ÷ ñ. eẽ rem
publicã. lustitia porro ea uirtꝰ.ẽ: qͥȩ sua cuiq
distribuit. Q ȩ gͥ iustitia ÷ͥ homnis qͦe ipsũ homi¬
nẽ dõuero tollit. & immundis dȩ monib subdit:

Expanded text:
sensum, disputando explicat, per hoc ostendens geri sensum, disputando explicat, per hoc ostendens geri sine iustitia non posse rem publicam; ubi ergo iustitia uera non est, nec ius potest esse. Quod enim iure fit, profecto iuste fit; quod autem fit iniuste, nec iure fieri potest Non enim iura dicenda sunt uel putanda iniqua hominum constituta, cum illud etiam ipsi ius esse dicant, quod de iustitiae fonte manauerit, falsumque esse, quod a quibusdam non recte sentientibus dici solet, id esse ius, quod ei, qui plus potest. utile est. Quocirca ubi non est uera iustitia, iuris consensu sociatus coetus hominum non potest esse et ideo nec populus iuxta illam Scipionis uel Ciceronis definitiest: procul dubio colligitur, ubi iustitia non est, non esse rem publicam. Iustitia porro ea uirtus est, quae sua cuique distribuit. Quae igitur iustitia est hominis, quae ipsum hominem Deo uero tollit et inmundis daemonibus subdit?
Abbreviated transcription (Latin):
de etiã nunc beatꝰ potest dici spe illa potiꝰ qͥã re ista.
Res uͦ ista sine spe illa beatitudo falsa & magna
miseria ẽ. Ñ enĩ ueris animi bonis utit̾: qm̃ ñ ÷ uerbe
cernit. gerit fortit̃. cohibet tẽꝑant̃. iustęq distribuit:
Non illũ dirigit finẽ ubi erit dĩ om̃ia inom̃ib: et̃ni¬
potero breuit̃ ac dilucidae expediã. qͦd in scđo huiꝰ
oꝑis libro me demonstraturũ. eẽ ꝓmisi. scđm defini¬
tiones qͥb a pͥd cr̃ceronẽ utit᷑ scipio in libris de re pu¬
blica. nũqͥã rem publicã funsse romanã. Breuit̃ enĩ
rem publicã. definit. eẽ.rẽ popłi. Qͦ ȩ definitiosiue¬
ra ÷ nũqͥã fuit romana res publica. qͥa nũqͥã fuit res
popłi: qͥã definitionẽ uoluit. eẽ. rei publicȩ. Popłm
enĩ cdefiniuit cȩtũ multitudinis uiris consensu & uti
litatis cõmunione sociatũ. Q id aut̃ dicat uiris con¬

Expanded text:
dici etiam nunc beatus potest, spe illa potius quam re ista. dici etiam nunc beatus potest, spe illa potius quam re ista. Res ista uero sine spe illa beatitudo falsa et magna miseria est; non enim ueris animi bonis utitur, quoniam non escernit, gerit fortiter, cohibet temperanter iusteque distribuit, non in illum dirigit finem, ubi erit Deus omnia in omnibus, aeternipotero breuiter ac dilucide expediam, quod in secundo huius operis libro me demonstraturum esse promisi, secundum definitiones, quibus aput Ciceronem utitur Scipio in libris de re publica, numquam rem publicam fuisse Romanam. Breuiter enim rem publicam definit essera est, nunquam fuit Romana respublica: quia nunquam fuit res populi; quam definitionem voluit esse reipublicae. Populum enim esse definivit coetum multitudinis, juris clitatis communione sociatum. Quid autem dicat iuris con
Abbreviated transcription (Latin):
mo ꝓhibet᷑. qͦd ad laudabile ꝑtinet otiũ. Locus uͦ
suꝑior sine qͦ regi popłs ñ potest. & si ita teneat᷑
atq ad ministret᷑ ut decet. tam̃ indecent̃ appeat᷑¬
Qͥm obrem otiũ scm̃ qͦerit caritas ueritatis: negotiũ
scm̃ suscipit ne cessitas caritatis. Qã sarcinã si nul¬
lus imponit: ꝑcipiende atq intuendȩ uacandũ ÷
ueritati. Si aut̃ imponit̾: suscipienda ÷ ꝓpt̃ carita¬
tis necessitatẽ. S nec sic om̃i mͦ ueritatis delectatio
deserenda. ẽ: nec subtrahat᷑ illa suauitas. & oppͥmat
seant nascendo aut moriendo : s in qͦ im mortales
maneant. nichil ad uersi om̃ino patiendo : qͥs ÷ qͥi
illã uitã uł beatissimã neget. uł in eiꝰ cõparatione
istã qͦȩ hic agit᷑ qͣntis libet anmi & corporis exter¬
narũq rerũ bonis plena sit. ñ miserrimã indicet :
Qͥã tam̃ qͥcũq sic habet ut eiꝰ usũ referat ad illiꝰ finẽ
qͦã diligit ardentissime ac fidelissime sꝑat: ñ absur

Expanded text:
mo prohibetur, quod ad laudabile pertinet otium; locus uero superior, sine quo regi populus non potest, etsi ita teneatur adque administretQuamobrem otium sanctum quaerit caritas veritatis, negotium justum suscipit necessitas caritatis, quam sarcinam si nullus imponit, percipiendae atque intuendae vacandum est veritati; si autem imponitur, suscipienda est propter caritatis necessitatem: sed nec sic omni modo ueritatis delectatio deserenda est, ne subtrahatur illa suauitas et obprimat seant nascendo atque moriendo, sed in qua immortales maneant nihil adversi omnino patiendo; quis est qui illam uitam uel beatissimam neget uel in eius comparatione istam, quae hic agitur, quantislibet animi et corporis externarumque rerum bonis plena sit, non miserrimam iudicet? Quam tamen quicumque sic habet, ut eius usum referat ad illius finem, quam diligit ardentissime ac fidelissime sperat, non absurde
Abbreviated transcription (Latin):
uersib hȩc dicens. ac deinde subicit apollinis uers
uͦ inqͥt generatorẽ & in regẽ ante om̃ia. quẽ tre¬
mit & cęlũ & t̾ra atq mare & infernoꝵ abdita
& ipsa numina ꝑhorrescunt. qͦoꝵ lea ÷ pat̃. qͥem
ualde scĩ honorant hebrei. Tali oraculo dĩ sui a¬
pollinis porphrriꝰ tam magnũ dm̃ diox̃ hebreorũ:
ut eũ & ipsa numina ꝑhorrescant. Cũ gͦ ds̃ iste di¬
xerit sacrificans diis eradicabit᷑ : miror qͦd ipse por¬
phrriꝰ ꝑͥ horuerit & sacrificans diis eradicari non
formidauerit. Dicit etiã bona phylosophus iste de
xp̃o qͦsi oblitꝰ illiꝰ de qͣ paulo ante locuti sumꝰ contu¬
meliȩ suȩ. aut qͣsi in sõnis dii eiꝰ maledixerint xło:
& euigilantes eũ bonũ. eẽ cognouerint. digneq
laudauerint. Deniq tanqͦã mirabile aliqͥd atq
incredibile ꝓbaturꝰ : p̃t̃ opinionẽ in qͥt ꝓfecto qͥb¬

Expanded text:
uersibus haec dicens.\' Ac deinde subicit Apollinis uersuuersibus haec dicens.\' Ac deinde subicit Apollinis uersuuero, inquit, generatorem et in regem ante omnia, quem tremit et caelum et terra adque mare et infernorum abdita et ipsa numina perhorrescunt; quorum lex est Pater, quem ualde sancti honorant Hebraei. Tali oraculo dei sui Apollinis Porphyrius tam magnum Deum dixit Hebraeorum, ut eum et ipsa numina perhorrescant. Cum ergo Deus iste dixerit: Sacrificans dis eradicabitur, miror quod ipse Porphyrius non perhorruerit et sacrificans dis eradicari non formidauerit. Dicit etiam bona philosophus iste de Christo, quasi oblitus illius, de qua paulo ante locuti sumus, contumeliae suae, aut quasi in somnis di eius maledixerint Christo et euigilantes eum bonum esse cognouerint digneque laudauerint. Denique tamquam mirabile aliquid adque incredibile prolaturus: Traeter opinionem, inquit, profecto quibu
Abbreviated transcription (Latin):
anis : confitens qͦd iudȩi suscipiant dm̃. Sic enĩ eoc¬
posuit uersus apollinis ubi a uidicib recta senti¬
entib xp̃m dic̃ occisũ: tanqͦã illis iuste uidicanti¬
bus. meritosit ille punitꝰ. Uiderĩ qͥd de xp̃ouates
m̃dax apollinis dixxerit atq ista credidit. aut
fortasse uatẽ qͦd ñ dix̃ dixisse iste confinxerit.
qͥã sibi constet uel ipsa oracula int̾ se facit conue¬
nire pꝰ ea uidebimꝰ. Hic tam̃ iudȩos tanqͦã dĩ sus¬
ceptores recte dicit iudicasse de xło. qͦd eũ morte
pessima excruciandũ. eẽ censuer̃. Ds̃ itaq uidȩoꝵ
cui ꝑhibet testimoniũ. audiendus fuit dicens. Sa¬
ꝗficans diis eradicabit᷑. nisi dõ tantũ. S ad mani¬
festiora ueniamꝰ: & audiamꝰ qͦã magnũ dm̃ dicat
.eẽ. udȩoꝵ. Item ad ea qͦȩ int̾rogauit apollinẽ qͥd
meliꝰ uerbũ siue ratio anlex : respondens inquit

Expanded text:
anis, confitens quod Iudaei suscipiant Deum. Sic enim exanis, confitens quod Iudaei suscipiant Deum. Sic enim exposuit uersus Apollinis, ubi a iudicibus recta sentientibus Christum dicit occisum, tamquam illis iuste iudicantibus merito sit ille punitus. Viderim quid de Christo uates mendax Apollinis dixerit adque iste crediderit aut fortasse uatem, quod non dixit, dixisse iste ipse confinxerit. Quam sibi constet uel ipsa oracula inter se faciat conuenire, postea uidebimus; hic tamen Iudaeos. tamquam Dei susceptores, recte dicit iudicasse de Christo, quod eum morte pessima excruciandum esse censuerint. Deus itaque Iudaeorum, cui perhibet testimonium, audiendus fuit dicens: Sacrificans dis eradicabitur, nisi Domino tantum. Sed ad manifestiora ueniamus et audiamus quam magnum Deum dicat esse Iudaeorum. Item ad ea, quae interrogauit Apollinem, quid melius, uerbum siue ratio an lex: cRespondit, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
qͥt atq conscribit rerũ ad phylosophiã ꝑtinen¬
tiũ uelut diuma responsa ut ipsa uerba eiꝰ quẽ
ad modũ ex greca lingͣ inlatinã int̾p̃tata suts
ponã: in t̾roganti inqͥt quẽ dm̃ pla cando reuo¬
care possit uxorẽ suã a xp̃ianis mo: hȩc ait ues¬
sib apollo. Deinde uerba uelut apollinis ista
st̃. Porte magis poteris in aqͣ imp̃ssis lit teris
scribe aut ad inflans leues pennas ꝑ aera auis
uolare : quã polluere uoce impiȩ uxoris sensũ.
ꝑgat qͦmͦ uult in anib fallatiis ꝑseuerans. & la¬
m̃tari fallatiis mortuũ dm̃ cantans. qͥẽ iudicib
recta sentientib ꝑditũ pessima inspeciosis ferro
uincta mors int̾fecit. Deinde pꝰ hos uersꝰ apollinis
qͥ ñ stante metro latine int̃ p̃tati st̃. subiunx̃ atq
ait. In his qͥdẽ in remediabile sententia eoꝵ mani¬
festauit dicens. Qm̃ iudȩi suscipiunt dm̃ magis qͥã
isti. ł cce ubi decolorans xp̃m uidȩos p̃posuit xp̃i¬

Expanded text:
quitur adque conscribit rerum ad philosophiam pertinentium uelut diuina responsa, ut ipsa uerba eius, quem ad modum ex Graeca lingua in Latinam interpretata sunt, ponam: \'Interroganti, inquit, quem deum placando reuocare possit uxorem suam a Christianismo, haec ait uersibus Apollo/ Deinde uerba uelut Apollinis ista sunt: Torte magis poteris in aqua inpressis litteris scribere aut adinflans leues pinnas per aera auis uolare, quam pollutae reuoces inpiae uxoris sensum. Pergat quo modo uult inanibus fallaciis perseuerans et lamentari fallaciis mortuum Deum cantans, quem iudicibus recta sentientibus perditum pessima in speciosis ferro uincta mors interfecit.\' Deinde post hos uersus Apollinis, qui non stante metro Latine interpretati sunt, subiunxit adque ait: lIn his quidem inremediabile sententiae eorum manifestauit dicens, quoniam Iudaei suscipiunt Deum magis quam isti.\' Ecce, ubi decolorans Christum Iudaeos praeposuit Christi
Abbreviated transcription (Latin):
pax. Uerũ idõ miseri sunt. qͥa & si in aliqͣ secu¬
debeant. ac securi.eẽ. Miseriores aut̃: si pax eis
cũ ipsa lege ñ .ẽ. qͣ naturalis ordo ad ministrat᷑.
Cũ aut̃ dosent: ex qͣ parte dolent pacis ꝑturba¬
tio facta ẽ. In illa uͦ ad huc pax .ẽ. in qͦ nec dolor
urit. nec cõpago dissoluit᷑. Sic̃ gͦ. ẽ. qͦ edã uita si¬
ne dolore. dolor aut̃ sine aliqͣ uita. eẽ. ñ potest:
sic .ẽ. qͦedã pax sine ullo bello. Bellũ sine aliqͥa
quȩ nullo mͦ. ẽẽnt. si ñ qͥlicũq pace subsisterent:
Qa ꝓpt̃ ÷ natura in qͦͣ nullũ malũ ÷ uel etiã in

Expanded text:
pax. Verum ideo miseri sunt, quia, etsi in aliqua secupax. Verum ideo miseri sunt, quia, etsi in aliqua secudebeant; miseriores autem, si pax eis cum ipsa lege non est, qua naturalis ordo administratur. Cum autem dolent, ex qua parte dolent, pacis perturbatio facta est; in illa uero adhuc pax est, in qua nec dolor urit nec conpago ipsa dissoluitur. Sicut ergo est quaedam uita sine dolore, dolor autem sine aliqua uita esse non potest: sic est quaedam pax sine ullo bello, bellum uero esse siquod nullo modo essent, si non qualicumque pace subsisterent. Quapropter est natura, in qua nullum malum est uel etiam in
Abbreviated transcription (Latin):
obȩdientia. Pax hominũ ordinata concordia.
Pax domꝰ: ordinata imꝑandi obȩdiendiq concor¬
dia cohabitantiũ. Pax ciuitatis: ordinata imꝑan¬
di atq obȩliendi concordia ciuiũ. Pax cȩlestis
ciuitatis : ordinatissima & concordissima societas
fruendi dõ. & in uicẽ in dõ. Pax om̃iũ rerũ: tran¬
qͥllitas ordinis. Ordo ẽ. pariũ disparuĩq rerũ
sua cuiq loca tribuens dispositio. Proinde miseri
qͥa inqͣntũ miseri s̃. utiq in pace ñ s̃. tranqͥllitate
qͥdẽ ordinis carent: ubi ꝑ curbatio nulla .ẽ. ue¬
rũ tam̃ qͥa merito iustȩq st̃ miseri : ea qͦq ipsa
miseria sua p̃t̃ ordinẽ. eẽ. ñ possunt. Non qͥ¬
dem conuncti beatis. s ab eis tam̃ ordinis lege
seuincti. qͥ cũ sine ꝑturbatione st̃ reb inqͥb sunt.
qͣnta cũq congruentia coaptant᷑: ac ꝑ hoc in.ẽ.
eis ordinis ñ nulla tranqͥllitas. In .ẽ. gͦ ñ nulla

Expanded text:
oboedientia, pax hominum ordinata concordia, oboedientia, pax hominum ordinata concordia, pax domus ordinata imperandi oboediendique concordia cohabitantium, pax ciuitatis ordinata imperandi adque oboediendi concordia ciuium, pax caelestis ciuitatis ordinatissima et concordissima societas fruendi Deo et inuicem in Deo, pax omnium rerum tranquillitas ordinis. Ordo est parium dispariumque rerum sua cuique loca tribuens dispositio. Proinde miseri, quia, in quantum miseri sunt, utique in pace non sunt, tranquillitate quidem ordinis carent, ubi perturbatio nulla est; uerum tamen quia merito iusteque sunt miseri, in ea quoque ipsa miseria sua I praeter ordinem esse non possunt; non quidem coniuncti beatis, sed ab eis tamen ordinis lege seiuncti. Qui cum sine perturbatione sunt, rebus, in quibus sunt, quantacumque congruentia coaptantur; ac per hoc inest eis ordinis nonnulla tranquillitas, inest ergo nonnulla
Abbreviated transcription (Latin):
tit᷑. donec mundi conueniat elem̃tis. & in eorũ
pacẽ paulatim par ticulatimq discedat. Nullomͦ
tam̃ inde aliqͥd de legib: sũmi illiꝰ creatoris ordina¬
torisq sub trahitur : aqͦ pax uniuersitatis ad mi¬
nistrat: qͥa & si de cadauere maioris animantis
animalia minuta nascant᷑. eadẽ lege creatoris qͦeq
corpuscula in salutis pace sui animalis seruiunt.
Et si mortuorũ carnes ab aliis de uorent᷑ animali¬
bus: easdẽ leges ꝑ cuncta diffusas ad salutẽ gene¬
ris qͥ sq mortaliũ congrua congrus pacificantes
res qͣslibet conuertant᷑. & cõmutent᷑. inueniunt.
Pax itaq corporis. ẽ. ordinata tẽꝑatura partium.
Pax animȩ irrationalis: ordinata reqͥes appeti
tionũ. Pax animȩ rationalis: ordinata cogniti¬
onis actionisq consensio. Pax corporis & animȩ :¬
ordinata uita & salus animantis. Pax hominis
mortalis & dĩ: ordinata in fide subȩt̾̃na lege

Expanded text:
titur, donec mundi conueniat elementis et in eorum titur, donec mundi conueniat elementis et in eorum pacem paulatim particulatimque discedat. Nullo modo tamen inde aliquid legibus summi illius creatoris ordinatorisque subtrahitur, a quo pax uniuersitatis administratur; quia, etsi de cadauere maioris animantis animalia minuta nascantur, eadem lege creatoris quaeque corpuscula in salutis pace suis animulis seruiunt; etsi mortuorum carnes ab aliis animalibus deuorentur. easdem leges per cuncta diffusas ad salutem generis cuiusque mortalium congrua congruis pacificantes, res quaslibet conuertantur et commutentur, inueniPax itaque corporis est ordinata temperatura partium. Pax anime irrationalis, otionum, pax animae rationalis ordinata cognitionis actionisque consensio, pax corporis et animae ordinata uita et salus animantis, pax hominis mortalis et Dei ordinata in fide sub aeterna lege
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ si molestiis eiꝰ exclusa discesserit: qͥã du con¬
pago m̃broꝵ manet . ñ. ẽ. sine qͣdã partiũ pace. qͦd
remanet. & idõ ÷ adhuc qͥ pendeat. Etꝰ t̾renũ corpꝰ
in t̾rã nitit᷑. & uinculo qͦ sus pensũ. ẽ. renitit᷑. in suȩ
pacis ordinẽ tendit. & locũ qͦ reqͥescat qͦdã mͦ uoce
ponđis poscit. iãq ex animȩ atq sine ullo sensu :¬
a pace tam̃ naturalis sui ordinis ñ recedit. uł cũ te¬
net eã. uel cũ fert ad eã. Sienĩ ad hibeant᷑ medi¬
cam̃ta atq curatio qͦe formã cadaueris dissolui
dilabiq ñ sinat : ad huc pax qͥȩdã partes partib
iungit. totãq molẽ applicat t̾reno & conuenienti.
ac ꝑ hoc pacato loco. Si aut̃ nulla ad hibeat᷑ cura
condendi. sed naturali cursui relinqͣtur: tã diu
qͣsi tumultuat᷑ dissidentib exhalationib & nr̃o
in conuenientib sensui. id enĩ. ẽ. qͦd in putore sen¬

Expanded text:
quae si molestiis eius exclusa discesserit, quamdiu conquae si molestiis eius exclusa discesserit, quamdiu conpago membrorum manet, non est sine quadam partium pace quod remanet, et ideo est adhuc qo quo suspensum est renititur, in suae pacis ordinem tendit et locum quo requiescat quodam modo uoce ponderis poscit, iamque exanime ac sine ullo sensu a pace tamen naturali sui ordinis non recedit, uel cum tenet eam, uel cum fertur ad eam. Si enim adhibeantur medicamenta adque curatio, quae formam cadaueris dissolui dilabique non sinat, adhuc pax quaedam partes partibus iungit totamque molem adplicat terreno et conuenienti ac per hoc pacato loco. Si autem nulla adhibeatur cura condendi, sed naturali cursui relinquatur, tamdiu quasi tumultuatur dissidentibus exhalationibus et nostro inconuenientibus sensui id enim est quod in putore sen
Abbreviated transcription (Latin):
amare tam̃ qͣlẽtũq pacẽ nullomͦ potest. Nullũ qͥp¬
pe uitiũ ita contͣ naturã. ẽ. ut naturȩ deleat etiã
extrema uestigia. Itaq pacẽ iniqͦorũ in pacis cõpa¬
ratione iustorũ. ille uidet nec pacẽ. eẽ dicendã:
qͥ nouit p̃ponere recta pͣuis. & ordinata ꝑuersis.
Qͦd aut̃ ꝑuersũ. ẽ: etiã hoc necesse . ẽ. ut in aliqͣ &
ex aliqͦ & cũ aliqͣ rerũ parte pacatũ sit inqͥb est
uel ex qͥb constat. Alioqͥn nichil. ẽẽt om̃ino uelut
si qͥsqͣã capite deorsũ pendeat. Per uersus. ẽ. utiq
situs corporis. & ordom̃brorũ. qͥa id qͦd de suꝑ. eẽ
natura postulat. subt̃. ẽ: & qͦd illa subt̃ uult. ẽẽ de¬
suꝑ factũ. ẽ. Conturbauit carnis pacẽ ista ꝑuersi¬
tas : & idõ molesta. ẽ. Uerũ tam̃ anima corpori suo
pacata. ẽ: & ꝓ eiꝰ salute satagit. Et idõ. ẽ. qͥ doleat.

Expanded text:
amare tamen qualemcumque pacem nullo modo potest. Nullius quipamare tamen qualemcumque pacem nullo modo potest. Nullius quippe uitium ita contra naturam est, ut naturae deleat etiam extrema uestigia. Itaque pacem iniquorum in pacis conparatione iustorum ille uidet nec pacem esse dicendam, qui nouit praeponere recta prauis et ordinata peruersis. Quod autem peruersum est, etiam hoc necesse est ut in aliqua et ex aliqua et cum aliqua rerum parte pacatum sit, in quibus est uel ex quibus constat; alioquin nihil esset omnino. Velut si quisquam capite deorsum pendeat, peruersus est utique situs corporis et ordo membrorum, quia id, quod desuper esse natura postulat, subter est. et quod illa subter uult esse, desuper factum est; conturbauit carnis pacem ista peruersitas et ideo molesta est: uerum tamen anima corpori suo pacata est et pro eius salute satagit, et ideo est qui doleat:
Abbreviated transcription (Latin):
apes. sed ut leones. uulpes. aqͥlȩ. noctuȩ. Quȩ enĩ ti¬
gris ñ filiis suis mitis immurmurat. & pacata feri¬
tate blandit᷑. qͥs miluus qͣntũ libet solitarius. rapi¬
nis circũ uolet. ñ conuigiũ copulat. nidũ congerit:
oua confouet. pullos alit. & qͣsi cũ sua matre fami
lias societatẽ domesticã qͣnta potest pace conseruat :
qͣnto magis homo fert᷑ qͥdã mͦ naturȩ suȩ legib ad
in eundã societatẽ pacẽq cũ hominib qͣnto inipso. ẽ.
om̃ib optinendã: cũ enĩ mali ꝓ suoꝵ pace bellige¬
rent. om̃sq si possint suos facere uelint. ut uni cunc¬
ti. & cuncta uni deseruiant. qͦ pactonisi in eiꝰ pacẽ.
uł amando uel tim̃do. con sociant : Sic enĩ suꝑbia ꝑ¬
uersȩ imitat᷑ dm̃. Odit nãq cũ socus eqͣlitatẽ sub
illo: sed imponere uult sociis dñationẽ suã ab illo.
Odit gͦ iustã pacẽ dĩ: & amat iniqͦã pacẽ suã. Non

Expanded text:
apes, sed ut leones uulpes aquilae noctuae. Quae enim tiapes, sed ut leones uulpes aquilae noctuae. Quae enim tigris non filiis suis mitis inmurmurat et pacata feritate blanditur? Quis miluus, quantumlibet solitarius rapinis circumuolet, non coniugium copulat, nidum congerit, oua confoulias, societatem domesticam, quanta potest pace conservat. Quanto magis homo fertur quodammodo nature sue legibus, ad ineundam societatem pacemque cum hominibus, quantum in ipso est, omnibus obtinendam, cum etiam mali pro suorum pace belligerent omnesque, si possint, suos facere uelint, ut uni cuncti et cuncta deseruiant; quo pacto, nisi in eius pacem uel amando uel timendo consentiant? Sic enim superbia peruerse imitatur Deum. Odit namque cum sociis aequalitatem sub illo. sed inponere uult sociis dominationem suam pro illo. Odit ergo iustam pacem Dei et amat iniquam pacem suam. Non
Abbreviated transcription (Latin):
caret. rapiebat. necabat. uorabat. Et qͦãuis imma¬
nis ac ferꝰ. pacitam̃ suȩ uitȩ ac saluti. immanit̃
ac ferocit̾ consulebat. ac ꝑ hoc si pacẽ qͦã in sua spe¬
lunca atq inse ipso hab̾e satagebat etiã cũ aliis ha¬
bere uellet. nec malus. nec monstrũ. nec semi homo
uocaret᷑. aut si eiꝰ corporis forma. & atrorũ igniũ
uomitꝰ ab eo de t̃rebat hominũ societatẽ: forte ñ
nocendi cupiditate sed uiuendi neces sitate sȩuie¬
bat. Uerũ iste ñ fuerit: uel qͦd magis credendũ. ẽ.
talis ñ fuerit qͣlis poetica uanitate describit᷑. nisi
enĩ nimis accusaret᷑ cacus: parũ hercules lauda¬
seuissimȩ ferȩ unde ille partẽ habuit feritatis.
nã & semiferꝰ dictꝰ ẽ: genus ꝓpͥũ qͣdã pace custo¬
dunt. coeundo. gignendo. pariendo. foetus
fouendo atq nutriendo. cũ sint plereq in sociabiles.
& soliuage. ñ scilicet ut oues. cerui. colũbȩ. sturni.

Expanded text:
caret, rapiebat necabat uorabat et quamuis inmacaret, rapiebat necabat uorabat et quamuis inmanis ac ferus paci tamen suae uitae ac salutis inmaniter ac ferociter consulebat; ac per hoc si pacem, quam in sua spelunca adque in se ipso habere satis agebat, etiam cum aliis habere uellet, nec malus nec monstrum nec semihomo uocaretur. Aut si eius corporis forma et atrorum ignium uomitus ab eo deterrebat hominum societatem, forte non nocendi cupiditate, sed uiuendi necessitate saeuiebat. Verum iste non fuerit uel, quod magis credendum est, non talis fuerit, qualis poetica uanitate describitur; nisi enim nimis accusaretur Cacus, parum Hercules lauda enim saeuissimae ferae, unde ille partem habuit feritatis nam et semiferus dictus est, genus proprium quadam pace custodiunt, coeundo gignendo pariendo, fetus fouendo adque nutriendo, cum sint pleraeque insociabiles et soliuagae; non scilicet ut oues cerui columbae sturni
Abbreviated transcription (Latin):
dr̃. qͦd ille uocabat᷑. nulla con iux ei blandũ fer¬
ret referretq sermonẽ: nullis filiis uel alluder&
pariuilis. uel grandiusculis imꝑaret. nullo amici col¬
loqͥo frueretur. nec uulcam patris. qͥ uel hinc tantũ
ñ parũ felicior fuit. qͥa tale monstrũ ipse ñ genuit:
nichil euiqͥã daret. sed a qͦ posset qͥcqͥduellet. & qͣndo
posset qͦȩ uellet aufferret: tam̃ in ipsa sua spe¬
bat humꝰ: nichil aliud qͥã pacẽ uolebat. in qͦ nemo
illi molestꝰ esset. nec illius qͥ etẽ uis ulliꝰ t̃rorue tur¬
baret . Cũ corpore deniq suo pacẽ habe cupiebat.
& qͣntũ habebat tantũ illi bene erat: qͣndo qͥdem
m̃bris obtẽꝑantib imꝑaret . & ut suã mortalitatẽ
ad uersũ se ex indigentia rebellantẽ ac seditionẽ
famis ad dissociandã atq ex cludendã de corpo¬
re animã concitantẽ qͣnta posset festinatione pa¬

Expanded text:
dicitur, quod ille uocabatur, nulla coniux ei blandum ferdicitur, quod ille uocabatur, nulla coniux ei blandum ferret referretque sermonem, nullis filiis uel adluderet paruulis uel grandiusculis imloquio frueretur, nec Vulcani patris, quo vel hinc tantum non parum felicior fuit, quia tale monstrum ipse non genuit: nihil cuiquam daret, sed a quo posset quidquid vellet, et quando posset, et quantum vellet auferret: tamen in ipsa sua spebat humus , nihil aliud quam pacem volebat, in qua nemo illi molestus esset, nec ejus quietem vis ullius terrorve turbaret. Cum corpore suo denique pacem habere cupiebat: et quantum habebat, tantum illi bene erat. Quandoquidem membris obtemperantibus imperabat, et ut suam mortalitatem aduersum se ex indigentia rebellantem ac seditionem famis ad dissofciandam adque excludendam de corpore animam concitantem quanta posset festinatione pa
Abbreviated transcription (Latin):
cõponit. qͣͥa sentit. eẽ ñ posse nisi cuidã pͥncipio
qͦd ipse indomo sua . ẽ. cȩtera in eadẽ domestica so¬
cietate subiecta sint. Idõq si offerat᷑ ei seruitꝰ plu¬
rimoꝵ uel gentis uel ciuitatis. ita ut sic ei seruneñ
qͦẽ ad modũ sibi domi suȩ seruiri uolebat: ñ se iã
latronẽ latebris condet. s regẽ conspicuũ subli¬
maret cũ eadẽ in eo cupiditas & malitia ꝑmane¬
ret. Pacẽ itaq: cũ suis om̃s habe cupiunt : qͦs ad
arbitriũ suũ uolunt uiuere. Nã & cũ qͥb bella
ger̃. suos facere si posst̃ uolunt. eisq subiectis le¬
ges suȩ pacis imponere. Sed faciamꝰ aliqͥẽ qͣlẽ canit
poetica & fabulosa narratio. quẽ fortasse ꝓpter
ipsã in sociabilẽ feritatẽ semi hominẽ qͥã homi nẽ
dicere maluer̃. Quã uis gͦ huiꝰ regnũ dirȩ spelun¬
cȩ fuerit solitudo. tanqͥã malitia singularis. ut
ex hac ei nom̃ inuentũ sit gecȩ nãq malus cacos

Expanded text:
conponit, quam sentit esse non posse, nisi cuidam principio, quod ipse in domo sua est, cetera in eadem domestica societate subiecta sint. Ideoque si offerretur ei seruitus plurium, uel ciuitatis uel gentis, ita ut sic ei seruirent, quem ad modum sibi domi suae seruiri uolebat: non se iam latronem latebris conderet, sed regem conspicuum sublimaret, cum eadem in illo cupiditas et malitia permaneret. Pacem itaque cum suis omnes habere cupiunt, quos ad arbitrium suum uolunt uiuere. Nam et cum quibus bellum gerunt, suos facere, si possint, uolunt eisque subiectis leges suae pacis inponere. Sed faciamus aliquem, qualem canit poetica et fabulosa narratio, quem fortasse propter ipsam insociabilem feritatem semihominem quam hominem dicere maluerunt. Quamuis ergo huius regnum dirae speluncae fuerit solitudo tamque malitia singularis, ut ex hac ei nomen inuentum sit Graece namque malus xax:m
Abbreviated transcription (Latin):
in certa s̃ om̃ia: om̃ino ciuitas dĩ talẽ dubitatio¬
nẽ tanqͦã dem̃tiã de testat᷑. habens de reb: qͦas
m̃te atq ratione cõp̃hendit. etiã si paruã ꝓpt̃
corpꝰ corruptibile qͦt aggrauat animã. qm̃ sic̃ dic̃¬

Expanded text:
incerta sunt omnia, omnino ciuitas Dei talem dubitatioincerta sunt omnia, omnino ciuitas Dei talem dubitationem tamquam dementiam detestatur, habens de rebus, quas mente adque ratione conprehendit, etiamsi paruam propter corpus corruptibile, quod adgrauat anima
Abbreviated transcription (Latin):
si religionẽ qͣ unꝰ sumꝰ & uerꝰ dĩ colendus docet᷑
ñ impedit. Uat̾ gͦ etiã celestis ciuitas in hac
sua pegrinatione pace t̾rena & de reb ad mor¬
talẽ hominũ naturã ꝑtinentib. humanarũ uolun¬
tatũ cõpositionẽ qͣntũ salua pietate ac religione
concedit᷑. tuet᷑. atq appetit. eãq t̾renã pacẽ refera
ad celestẽ pacẽ qͦe uere ita pax ÷ ut rationalis
dũ taxat creaturȩ sola pax habenda atq dicen¬
da sit. ordinatissima scilicet & concordissima so¬
cietas fruendi dõ. & inuicẽ indõ. Qͦ cũ uentũ fu¬
erit: ñ erit uita mortał. s planȩ certȩq uitalis.
Nec corpꝰ animale qͦd dũ corrũpit᷑ aggrauat ani¬
mã: s spũale sine ulla indigentia ex om̃i parte
subditũ uoluntati. Hanc pacẽ dũ ꝑegrinat᷑ in
fide habet.atq ex hac fide uistȩq uiuit. cũ ad
illã pacẽ ad ipiscendã refert qͥcqͥd bonarũ acci¬

Expanded text:
si religionem, qua unus summus et uerus Deus colendus docetur. si religionem, qua unus summus et uerus Deus colendus docetur. non inpedit. Utitur ergo etiam caelestis ciuitas in hac sua peregrinatione pace terrena et de rebus ad mortalem hominum naturam pertinentibus humanarum uoluntatum conpositionem. quantum salua pietate ac religione conceditur, tuetur adque adpetit eamque terrenam pacem refert ad caelestem pacem,: quae uere ita pax est, ut rationalis dumtaxat creaturae sola pax habenda adque dicenda sit, ordinatissima scilicet et concordissima societas fruendi Deo et inuicem in Deo; quo cum uentum erit, non erit uita mortalis, sed plane certeque uitalis nec corpus animale, quod, dum corrumpitur, adgrauat animam, sed spiritale sine ulla indigentia ex omni parte subditum uoluntati. Hanc pacem, dum peregrinatur in fide, habet adque ex hac fide iuste uiuit, cum ad illam pacem adipiscendam refert quidquid bonarum acti
Abbreviated transcription (Latin):
coniugia. ad aliũ partũ. ad aliũ foecunditatem
betur fideli pietate censeret: factũ . ẽ. ut religio¬
nis leges cũ t̾rena ciuitate ñ posset hab̾e cõmu¬
nes ꝓq his ab ea dissentire hab̾et necesse. atq one¬
ri. eẽ diuersa sentientib eoꝵq iras & odia. & ꝑse¬
cutionũ impetꝰ sustinere. nisi cũ animos aduersan¬
tiũ aliqͣndo t̃rore suȩ multitudinis. & sẽꝑ diuino
ad iutorio ꝓpulsaret. Hȩc gͦ cęlestis ciuitas dum
peregrinatur in t̾ra ex om̃ib gentib ciues euocat.
atq in om̃ib linguis ꝑ egrinã coligit societatẽ : ñ
curans qͥcqͥd in morib legib institutisq diuersũ ÷
qͥb pax t̾rena uel conqͥrit᷑ uel tenet᷑. Nichil eorũ
rescindens nec destruens. immo etiã seruans. ac
seqͥens qͦd libet diuersũ in diuersis nationib ad
unũ tam̃ eundẽq finẽ t̾̃renȩ pacis intenditur:

Expanded text:
coniugia, ad alium partum ac fecunditatem coniugia, ad alium partum ac fecunditatem betur, fideli pietate censeret: factum est, ut religionis leges cum terrena ciuitate non posset habere communes proque his ab ea dissentire haberet necesse adque oneri esse diuersa sentientibus eorumque iras et odia et persecutionum inpetus sustinere, nisi cum animos aduersantium aliquando terrore suae multitudinis et semper diuino adiutorio propulsaret. Haec ergo caelestis ciuitas dum peregrinatur in terra, ex omnibus gentibus ciues euocat adque in omnibus linguis peregrinam colligit societatem, non curans quidquid in moribus legibus institutisque diuersum est, quibus pax terrena uel conquiritur uel tenetur. nihil eorum rescindens uel destruens, immo etiam seruans ac sequens, quod licet diuersum in diuersis nationibus, ad unum tamen eundemque finem terrenae pacis intenditur,
Abbreviated transcription (Latin):
uelut captiuã uitã suȩ peregrinationis agit. iã ꝓ¬
missione redẽptionis & dono spũali tanqͥã pig¬
nore accepto legib t̾renȩ ciuitatis qͥb: hec ađ¬
ministrant᷑. qͦȩ sustentandȩ mortali uite accõ
modata s̃. obtẽꝑare ñ dubitat : ut qm̃ cõmunis :
ipsa mortalitas seruet in reb ad eã ꝑtinentib
int̃ ciuitatẽ utrãq concordia. Uerũ qͥa t̾rena cini¬
tas habuit qͦsdã suos sapientes qͦs diuina impro¬
bat disciplina. quiuel suspicati uel decepti adȩ¬
monib credent multos conciliandos. eẽ rebus
humanis : ad qͦorũ diuersa qͥdã mͦ officia di¬
uersa subdita ꝑtinerent. Ad aliũ corpꝰ ad aliũ
animã inq ipso corpore. ad aliũ caput. ad aliũ
ad aliũ pecus. ad aliũ triticũ. ad aliũ uinũ. ad alũ
oleũ. ad aliũ siluas. ad aliũ nũmos. ad aliũ naui¬
gationẽ. ad aliũ bella. ad aliũ uictorias. ad aliũ

Expanded text:
uelut captiuam uitam suae peregrinationis agit, iam puelut captiuam uitam suae peregrinationis agit, iam promissione redemtionis et dono spiritali tamquam pignore accepto legibus terrenae ciuitatis, quibus haec administrantur, quae sumodata sunt, obtemperare non dubitat, ut quia communis est ipsa morinter civitatem utramque concordia. Verum quia terrena civitas habuit quosdam suos sapientes, quos divina improbat disciplina, qui vel suspicati vel decepti a daemonibus crederent multos deos conciliandos esse rebus humanis, ad quorum diversa quodammodo officia diversa subdita pertinerent, ad alium corpus, ad alium animus, inque ipso corpore ad alium caput, ad alium us, ad alium pecus, ad alium triticum, ad alium vinum, ad alium oleum, ad alium siluas, ad alium nummos, ad alium nauigationem, ad alium bella adque uictorias, ad alium
Abbreviated transcription (Latin):
tat ea qͦȩ in futurũ ȩt̾na ꝓmissa sunt. t̾renisq
reb actẽporalib tanqͦã ꝑ egrina utit᷑. ñ qͥb ca¬
piat᷑. & auertat᷑ qͦ tendit in dm̃: s qͥb sustentet᷑
ad facilius toleranda minimeq augenda onera
corporis corruptibilis qͦd aggrauat animã Id cir¬
co rerũ huic mortali uitȩ necessariarũ utrisq ho¬
minib & utriq domui cõmunis. ẽ. tensus: s finis
utendi cuiq suus ꝓ pͥus. multũ q diuersus. lta etiã
t̃rena ciuitas qͦȩ ñ uiuit ex fide t̾renã pacẽ appe¬
tit. ineoq defigit imꝑandi obȩdiendiq concordiã
ciuiũ ut sit eis de reb ad mortalẽ uitã ꝑtinentib
bumanarũ qͥ edã cõpositio uoluntatũ. ciuitas aut̃
gelestis uel potius pars eiꝰ qͦȩ in hac mortalitate
peregrinatur & uiuit ex fide. etiã ista pace neces¬
se ÷ utat᷑. donec ipsa cui talis pax necessaria. ẽ mor¬
talitas transeat. ac ꝑ hoc dũ apud t̾renã ciuitate

Expanded text:
tat ea que in futurum eterna promissa sunt, terrenisque rebus ac temporalibus tamquam peregrina utitur, non quibus capiatur et auertatur quo tendit in Deum, sed quibus sustentetur ad facilius toleranda minimeque augenda onera corporis COITUPtibilis, quod adgrauat animam. Idcirco rerum uitae huic mortali necessariarum utrisque hominibus et utrique domui communis est usus; sed finis utendi cuique suus proprius multumque diuersus. Ita etiam terrena ciuitas, quae non uiuit ex fide, terrenam pacem adpetit in eoque defigit imperandi oboediendique concordiam ciuium, ut sit eis de rebus ad mortalem uitam pertinentibus humanarum quaedam conpositio uoluntatum. Ciuitas autem caelestis uel potius pars eius, quae in hac mortalitate peregrinatur et uiuit ex fide, etiam ista pace necesse est utatur, donec ipsa, cui talis pax necessaria est, mortalitas transeat; ac per hoc, dum aput terrenam ciuitatem
Abbreviated transcription (Latin):
pax : ut solatiũ miseriȩ sit potiꝰ quã beatitudi¬
nis gaudiũ. Ipsa qͦq nr̃a iustitia quã uis uera sit
ꝓpt̃ uerũ boni finẽ ad qͦẽ refert᷑. tam̃ tanta ÷ in
hac uita᷑ ut potiꝰ remissione peccatorũ constet
quã ꝑfectione uirtutũ. Testis ÷ oratio totiꝰ ciui¬
tatis dĩ. quȩ ꝑegrinat᷑ int̾ris. ł om̃ia qͥppe
menbra sua clamat addm̃. Dimitte nobis de¬
bita nr̃a : sic̃ & nos dimittimꝰ debitorib nr̃is.
Nec ꝓeis ÷ efficax hȩc oratio qͥoꝵ fides sine

Expanded text:
pax, ut solacium miseriae sit potius quam beatitudinis gaudium. Ipsa quoquo nostra iustitia, quamuis uera sit propter uerum boni finem, ad quem refertur, tamen tanta est in hac uita, ut potius remissione peccatorum constet quam perfectione uirtutum. Testis est oratio totius ciuitatis Dei, quae peregrinatur in terris. Per omnia quippe membra sua clamat ad Deum: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Nec pro eis est efficax haec o
Abbreviated transcription (Latin):
sint. Si gͦ domꝰ cõmune ꝑ fugiũ in his malis hu¬
mani generis tuta ñ . ẽ: qͥd ciuitas. qͥȩ qͣnto ma¬
ior .ẽ. tanto forũ eiꝰ litib & ciuilib & criminali¬
b pleniꝰ. etiã siqͥescant ñ solũ turbulentȩ uerũ

Expanded text:
sint. Si ergo domus, commune perfugium in his malis husint. Si ergo domus, commune perfugium in his malis humani generis, tuta non est, quid ciuitas, quae quanto maior est, tanto forum eius litibus et ciuilibus et criminalibus pleni
Abbreviated transcription (Latin):
fingeret᷑ .: cpt̃ qͦd om̃iũ pectora sic at tingit
ut cogat ingemitũ qͦd ait culliꝰ. Nullȩ s̃ occulti¬
ores in sidiȩ qͦã hȩ qͥȩ latent insimulatione of¬
ficii. aut in aliqͦ neces situdinis nomine. Nã eũ qͥ
palã .ẽ. aduersariꝰ : facile cauendo uitare possis.
Noc uͦ occultũ in testinũ ac domesticũ malũ. ñ
solũ obsistit. uerũ etiã oppͥmit ante qͦã ꝓspicere
atq ex plorare potueris. Propt̃ qͦd etiã diuina uox
illa. Et inimici hominis domesticieiꝰ: cũ magnodo¬
lore cordis audit᷑ : qͥa & si qͥsq tam fortis sit ut
ȩqͦo animo ꝑferat. uel tam uigilans ut ꝓuidocon¬
silio caueat qͥe aduersꝰ eũ molit᷑ simulata amici¬
tia᷑ eorũ tam̃ hominũ ꝑfidorũ malo qͦ eos. eẽ. pes¬
simos ex ꝑit̾.si ipse bonꝰ. ẽ. grauit̾ ec cruciet᷑ ne¬
cesse ÷ siue semꝑ mali fuerint & se bonos finxe¬
rint. siue in istam malitiã ex bonitate mutati

Expanded text:
fingeretur? Propter quod omnium pectora sic adtingit, fingeretur? Propter quod omnium pectora sic adtingit, ut cogat in gemitum, quod ait Tullius: \'Nullae sunt occultiores insidiae quam hae, quae latent in simulatione officii aut in aliquo necessitudinis nomine. Nam eum, qui palam est aduersarius, facile cauendo uitare possis; hoc uero occultum intestinum ac domesticum malum non solum exsistit, uerum etiam obprimit, antequam prospicere adque explorare potueris.\' Propter quod etiam diuina uox illa: Et inimici hominis domestici eius cum magno dolore cordis auditur, quia, etsi quisque tam fortis sit, ut aequo animo perferat, uel tam uigilans, ut prouido consilio caueat, quae aduersus eum molitur amicitia simulata, eorum tamen hominum perfidorum malo, cum eos esse pessimos experitur, si ipse bonus est, grauiter excrucietur necesse est, siue semper mali fuerint et se bonos finxerint, siue in istam malitiam ex bonitate mutati
Abbreviated transcription (Latin):
estimare suffitiat : Audiant apud amicos suos ho¬
minẽ cũ sensu atq consensu om̃iũ hominũ dicere.
Duxi uxorẽ : qͥã ibi miseriã uidi. Nati st̃ filui : alia
cura. Quid itidẽ illa quȩ in amore uitia cõmemorbet¬
idem terentius. iniuriȩ. suspitiones. inimicitie ip̃ax
ne hȩc in amicorũ honestis amorib plerũq con¬
tingunt : nonne his usqueqͣq plenȩ st̃ res huma¬
nȩ. ubi inuirias. suspitiones. inimicitias. bellũ
mala certa sentimꝰ. sacẽ uͦ in certũ bonũ: qm̃ cor¬
da eorũ cũ qͥb eã tenere uolumꝰ ignoramꝰ : It si ho¬
die nosse possemꝰ: qͣlia cras futura. eent utiq nes¬
ciremꝰ. &i porro int̾ se amiciores solent. eẽ uel de¬
bent qͦã qͥ una etiã continent᷑ domo : Et tam̃ qͥs
inde securꝰ ÷ cũ tanta sepe mala ex eorũ occul¬
tis in sidiis extiter̃. tanto amariora qͣnto pax
dulcior fuit. qͦȩ uera putata.ẽ. cũ astutissime

Expanded text:
aestimare sufficiat? Audiant aput comicos suos hoaestimare sufficiat? Audiant aput comicos suos hominem cum sensu adque consensu omnium hominum dicere: Duxi uxorem; quam ibi miseriam uidi! Nati filii. Alia cura. Quid itidem illa, quae in amore uitia commemoratidem Terentius, <iniuriae suspiciones, inimicitiae bellunonne et in amicorum honestis amoribus plerumque contingunt? nonne his usquequaque plenae sunt res humanae, ubi iniurias suspiciones, inimicitias bellum mala certa sentimus; pacem uero incertum bonum, quoniam corda eomm, cum quibus eam tenere uolumus, ignoramus, et si hodie nosse possemus qualia cras futura essent utique nesciremus. Qui porro inter se amiciores solent esse uel debent, quam qui una etiam continentur domo? Et tamen quis inde securus est, cum tanta saepe mala ex eorum occultis insidiis exstiterint, tanto amariora, quanto pax dulcior fuit, quae uera putata est, cum astutissime
Abbreviated transcription (Latin):
salui: ita spe beati sumꝰ facti. Et sic̃ salutẽ itabea¬
titudinẽ ñ iã tenemꝰ p̃sentẽ: sed ea pectamꝰ futu¬
rã. Et hoc ꝑpatientiã : qͥa in malis sumꝰ qͦȩ patient̃
tolerare debemꝰ: donec ad illa ueniamꝰ bona ubi
om̃ia st̃ qͥb ineffabilit̃ delectem. Nichil erit aut̃
qđ iã tolerare debeamꝰ. Ialis salꝰ qͦe in futuro erit
scło: ipsa erit etiã finalis beatitudo. Quã beati¬
tudinẽ isti phy losophi qm̃ ñ uidentes nolunt cre¬
đe. hic sibi conant᷑ falsissimã fabricare. qͣnto su¬
ꝑbiore. tanto m̃datiore uirtute. Qͦd aut̃ socialẽ
mꝰ.Nã unde ista dĩ ciuitas de qͣ huiꝰ oꝑis ecce iã
unde uigesimũ librũ uersamꝰ in manib uel incho¬
aret᷑ ex ortu. uel ꝓgredet᷑ ex cursu. uel app̃hen¬
deret debitos fines: si ñ . ẽẽt socialis uita sc̃orũ: Sed
in huiꝰ mortalitatis erũna qͦot & qͣntis abundet
malis humana societas. qͥs enumerare ualet : qͥs

Expanded text:
 salutem, ita beatitudinem non iam tenemus praesentem, sed exspectamus futuram, et hoc per patientiam; quia in malis sumus, quae patienter tolerare debemus, donec ad illa ueniamus bona, ubi omnia erunt, quibus ineffabiliter delectemur, nihil erit autem, quod iam tolerare debeamus. Talis salus, quae in futuro erit saeculo, ipsa erit etiam finalis beatitudo. Quam beatitudinem isti philosophi, quoniam non uidentes nolunt credere, hic sibi conantur falsissimam fabricare, quanto superbiore, tanto mendaciore uirtute. CAPUT V. De sociali Nam unde ista Dei ciuitas, de qua huius operis ecce iam undeuicensimum librum uersamus in manibus, uel inchoaretur exortu uel progrederetur excursu uel adprehenderet debitos fines, si non esset socialis uita sanctorum? Sed in huius mortalitatis aerumna quot et quantis abundet malis humana societas, quis enumerare ualeat? quis
Abbreviated transcription (Latin):
socios ita cauens. ut nulli socio se cõmittat. solusq
insidians & p̃ualens qͥb potuerit opp̃ssis & ex¬
tinctis p̃das agat cũ eis. certe qͦs clam occiđe ñ
potest & qͦs uult latere qͦd facit. qͣlẽcũq umbrã
pacis tenet : in domo aut̃ sua cũ uxxore & cũ filuis
& siqͦs alios illic habet : studet ꝓfecto. ẽẽ. pacatꝰ.
łis qͥꝓpe ad nutũ obtẽꝑantib sine dubio delecꝰ¬
tatur. Nã si ñ fiat. indignat᷑. corripit. uindicat.
& domꝰ suȩ pacẽ si ita necesse sit. etiã seuiendo¬

Expanded text:
scios ita causcios ita cauinsidians et praevalens, quibus potuerit oppressis et exstinctis praedas agat, cum eis certe quos occidere non potest, et quos vult latere quod facit, qualemcumque umbram pacis tenet. In domo autem sua cum uxore et cum filiis, et si quos alios illic habet, studet profecto esse pacatus: eis quippe ad nutum obtemperantibus sine dubio delectatur, Nam si non fiat, indignatur, corripit, vindicat: et domus suae pacem, si ita necesse sit, etia
Abbreviated transcription (Latin):
piunt ꝑ uenire. Nã qͥd ẽ. aliud uictoria nisi sub¬
iectio repugnantiũ : Ed cũ factũ fuerit: pax ent.
Pacis gͥ int̾entione gerunt᷑ & bella ab his etiã
qͥ uirtutẽ bellicã student exercere imꝑando
atq pugnando. Unde pacẽ constat belli. eẽ
optabilẽ fidẽ. om̃is enĩ homo etiã belligeran¬
do pacẽ reqͥrit: nemo aut̃ bellũ pacificando.
Nã & illi qͥ pacẽ in qͣ sunt ꝑ turbari uolunt: ñ
pacẽ oder̃. sed ꝓ arbitrio suo cupiunt imitari.
Non gͦ ut sit pax nolunt: s ut ea sit qͦã uolunt.
Deniq & si ꝑ seditionẽ se ab aliis separauerint:
cũ eis ipsis conspiratis uel coniuratis suis. nisi
qͣlẽcũq speciẽ pacis teneant. ñ efficiunt qͦd in¬
tendunt. Proinde latrones ipsi ut uehem̃tiꝰ & tu¬
tius infesti sint paci cęteroꝵ : pacẽ uolunt hab̾e
sociorũ. Sed & siunꝰ sit tam p̃pollens uirib & con¬

Expanded text:
piunt peruenire. Nam quid est aliud uictoria nisi subpiunt peruenire. Nam quid est aliud uictoria nisi subiectio repugnantium ? quod cum factum fuerit, pax erit. Pacis igitur intentione geruntur et bella, ab his etiam, qui uirtutem bellicam student exercere imperando adque pugnando. Unde pacem constat belli esse optabilem finem. Omnis enim homo etiam belligerando pacem requirit; nemo autem bellum pacificando. Nam et illi qui pacem, in qua sunt, perturbari uolunt, non pacem oderunt, sed eam pro arbitrio suo cupiunt commutari. Non ergo ut sit pax nolunt, sed ut ea sit quam uolunt. Denique etsi per seditionem se ab aliis separauerint, cum eis ipsis conspiratis uel coniuratis suis nisi qualemcumque speciem pacis teneant, non efficiunt quod intendunt. Proinde latrones ipsi, ut uehementius et tutius infesti sint paci ceterorum, pacem uolunt habere sociorum. Sed etsi unus sit tam praepollens uiribus et con
Abbreviated transcription (Latin):
mȩt̃nũ cruciari ñ poter̃. nisi etiã uixerint in
ȩt̃nũ. Profecto finis ciuitatis huiꝰ in qͦ sũmũ ha q¬
bebit᷑ bonũ uel pax inuita ęt̾na. uel uita ȩt̾na m
pace dicenda. ẽ : ut faciliꝰ ab om̃ib possit in tel¬
ligi. Tantũ. ẽ enĩ pacis bonũ: ut etiã in rebus
t̃renis atq mortalib nichil gratius soleat
audiri. nichil desidabiliꝰ concupisci. nichil pos¬
tremo possit meliꝰ inueniri. De qͦ si aliqͦnto di¬
utiꝰ loqͥ uoluerimꝰ : ñ erimꝰ qͣnto arbitror onerosi
legentib. & ꝓpt̃ finẽ ciuitatis huiꝰ de qͦ nobis
sermo .ẽ. & ꝓpt̃ ipsã dulcdinẽ pacis qͥȩ om̃i¬
b cara. ẽ. Qͦd enĩ mecũ qͥs qͥs res humanas natu¬
rãq cõmunẽ ut cũq in tuetur agnoscit: sic̃ nemo
.ẽ. qͥ gaucłe nolit. ita nemo. ẽ qͥ pacẽ hab̾e nolit:
qͣndo qͥdẽ & ipsi qͥ bella uolunt. nichil aliud qͥã
uincere uolunt. Ad głiosã gͦ pacẽ. bellando cu¬

Expanded text:
ernum cruciari non poterunt, nisi etiam vixerint in aeternum: profecto finis civitatis hujus, in quo summum habebit bonum, vel pax in vita aeterna, vel vita aeterna in pace dicendus est, ut facilius ab omnibus possit intelligi. Tantum est enim pacis bonum, ut etiam in rebus terrenis atque mortalibus nihil gratius soleat audiri, nihil desiderabilius concupisci, nihil postremo possit melius inveniri. De quo si aliquanto diutius loqui voluerimus, non erimus, quantum arbitror, onerosi legentibus, et propter finem civitatis hujus, de qua nobis sermo est, et propter ipsam dulcedinem pacis quae omnira sit. Quod enim mecum quisquis res humanas naturamque communem utcumque intuetur agnoscit, sicut nemo est qui gaudere nolit, ita nemo est qui pacem habere nolit. Quando quidem et ipsi, qui bella uolunt, nihil aliud quam uincere uolunt; ad gloriosam ergo pacem bellando cu
Abbreviated transcription (Latin):
ad alendũ. tegendũ. curandũ. circũ ornandũq
corpus congruit eo pacto &qͥssimo. ut qͥ mortalis
talib: bonis paci mortaliũ ac cõmodatis recte
usus fuerit. accipiat ampliora atq: meliora. ipsã
scilicet immortalitatis pacẽ eiq cõnuementẽ
głam & honorẽ inuita ȩt̃na. ad fruendũ dõ &
ꝓximo indõ: qͥ aut̃ ꝑ perã. nec illa accipiat & hȩc

Expanded text:
ad alendum tegendum curandum ornandumque ad alendum tegendum curandum ornandumque corpus congruit, eo pacto aequissimo, ut, qui mortalis talibus bonis paci mortalium adcommodatis recte usus fuerit, accipiat ampliora adque meliora, ipsam scilicet inmortalitatis pacem eique conuenientem gloriam et honorem in uita aeterna ad fruendum Deo et proximo in Deo; qui autem perperam, nec illa accipiat et