comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Stenim inqua. sieut ile suspicatur ex illio nes
quibus hie uoitatus uersus effiritur post
anapestus. procerior quidam numerus nde
Licentior & diuitior flugat dithyrantus. Euiis
ne mbra & pedes. Ut idem ait: sunt in omui
locupleti oratione diffusa. Fue otran portir¬
Poeta quces tio nem attulerunt: quiduam ssit:
quo ipsi differrent ab Gratoribico: Nani marir
uidebantur antea & uersa nunc apud bratores
ian ipse. numerus merebast. Qiuicquid est enim
quod fus aurium mensuram aliquam cadit.
dicitur. taque. bideo uisum esse nõmesls
llatona e Semocriti locutionem. ess aosr
uersa. tanea qued meitasus seratur & clar
sersorur tumminihus ⁊ tatur. potius poema putandan
quam Comicoru octarium: apud quos nin quoa

Expanded text:
etenim, sicut ille suspicatur, et ex istis modis quibus hic usitatus uersus efficitur, post anapaestus, procerior quidam numerus, effloruit, inde ille licentior et diuitior fluxit dithyrambus, cuius membra et pedes, ut ait idem, sunt in omni locupleti oratione diffusa». Idem Cipoetae quaestionem attulerunt, quidnam esset illud quo ipsi differrent ab oratoribus: numero maxime uidebantur antea et uersu; nunc apud oratores iam ipse numerus concrebruit: quicquid est enim, quod sub aurium mensuram aliquam cadit, dicitur. Itaque uideo uisum esse nonnullis Platonis et Democriti locutionem, etsi absit a uersu, tamen quod incitatius feratur et clarissimis uerborum luminibus utatur, potius poema putandum quam comicorum poetarum, apud quos, nisi quod
Abbreviated transcription (Latin):
posteruor ad iust quentia:e nelitor. naui quod sp.
Caruilio grauiter candicanti ex uuluere ob Rempas
accerto. Et oh ean causam uerecundanti in publicuis prass
mater dixit. Euin pralia. mi spuri: Ut quotiesta
gredum facies. toties tibi tuarum uertutum uenat
nentem. praclarum et graue est. mor subucir. Qua¬
Caluino G aucia claudicanti: usi est uefua isud .ei.
num claudicat: At hie claudicar. hoc diculini¬
tioue anmaduertere potu. Que post ieua d cclatna

Expanded text:
ia. Nam quod Sp. Carvilio graviter claudicanti ex vulnere ob rem publicam accepto et ob eam causam verecundanti in publicum prodire mater dixit "quin prodis, mi Spuri? quotienscumque gradum facies, totiens tibi tuarum virtutum veniat in mentem," praeclarum et grave est: quod Calvino Glaucia claudicanti "ubi est vetus illud: num claudicat? at hic clodicat"! hoc ridiculicatione animadverti p
Abbreviated transcription (Latin):
de scripto definiendun est quan uin habeat. ut quin
ex testanentis. quid sit penus: aut quiui ex Rege¬
⁊ pradis quaeritur. qua sust buta cosa: non seripti genus.
sed berbi interpretatio controuersiani parit. Mt i
E beralos uenditores solent. Et quum odeis fundiunue¬
⁊ uendideriur. rutis caesis receptis. concedant tamen¬
r aliquid enptori. quod or uandi causa apte & loco positun

Expanded text:
ex scripto definiendum est quam vim habeat, ut cum ex testamentis quid sit penus aut cum ex lege praedi quaeritur quae sint ruta caesa, non scripti genus, sed verbi interpretatio controversiam facit. cum liberales venditores solent, ut cum aedes, fundumve vendiderint, rutis cesis receptis, concedant tamen aliquid emptori, quod ornandi causa apte et loco positum
Abbreviated transcription (Latin):
ciaue de illtim lleg. Libruni. in quo exposut
dicendi arteis onmium superiorum. & illosere ce¬
in quibus ipse sua qued au de arle dirit. ) moe¬
l ausa panentsasi. Et hos germauos huius artis
magistros: hoc mht uisum elt interesse: quod ille¬

Expanded text:
cuius et illum legi librum, in quo exposuit dicendi artis omnium superiorum, et illos, in quibus ipse sua quaedam de eadem arte dixit, et hos germanos huius artis magistros hoc mihi visum est interesse, quod ille
Abbreviated transcription (Latin):
non enim furem sed creptorem. non adulterum:
expugnatorem pudicitio: non sacrilegun ed qosten
derorum. relag ionuniq non sicarium. sel
erudelissimum carhificem ciuium. sociorunqu
in uestrur indicium addatims. De etr.

Expanded text:
non enim furem sed ereptorem, non adulterum sed expugnatorem pudicitiae, non sacrilegum sed hostem sacrorum religionumque, non sicarium sed crudelissimum carnificem civium sociorumque in vestrum iudicium adduximus, ut
Abbreviated transcription (Latin):
Eiue uorha sunt: Atqui salabri de moderato cuttu ato
bictu quieti se tradiderit. ea parte. animi qu& mentis
et conssilii est. agitata & erecta. saturataque.⁊
bonarum cog. tationum epulis: eaqs parte auiii.
qua boluptate alitur. nec inopla eiecta ubi qudan¬
atietate affuente: quoruin yfrum que perstriugere
aciem mentis selet. siue lcest natura quippiam.
siue abundat at que esfiuit: illa ctiam parte auini.
n qua iracun ex is tis ardor. sedata atqz restincta.
tum duenier duabus auini femor atiies partibua compresia
u illa fortia para rationio ot mentia eluccar. or

Expanded text:
ia. At qui salubri et moderato cultu atque victu quieti se tradiderit ea parte animi, quae mentis et consilii est, agitata et erecta saturataque bonarum cogitationum epulis, eaque parte animi, quae voluptate alitur, nec inopia enecta nec sasatietate affluenti quorum utrumque praestringere aciem mentis solet, sive deest naturae quippiam sive abundat atque affluit, illa etiam tertia parte animi, in qua irarum existit ardor, sedata atque restincta, tum eveniet duabus animi temerariis partibus compressis, ut illa tertia pars rationis et mentis elucea
Abbreviated transcription (Latin):
aurca donandus Lpollmari.
Seu per audacero noua dithyrambos
Cerla deuoluit. nuncrisque fortur
Lege solutid.

Expanded text:
aurea donandus Apollinari, seu per audacis nova dithyrambos verba devolvit numerisque fertur lege soluti
Abbreviated transcription (Latin):
Sicilia ciuitatibue bello fugitiuocum
M. Attilius e etiam mutuum frumentum
Quoniam Oub. Siauola id solum esse
amibitus dedium dixesit. quod parietis commus¬
nis legendi causa tectum proucecetur ex quo
in tretum ens qui proteriss et aqual.
deflueret. id tibs ius bideri) Su Legitu:¬

Expanded text:
Siciliae civitatibus bello fugitivorum M'. Aquilius etiam mutuum frumentum Quoniam P. Scaevola id solum esse ambitus aedium dixerit, quod parietis communis tegendi causa tectum proiceretur, ex quo tecto in eius aedis qui protexisset aqua deflueret, id tibi ius videri. his igitu
Abbreviated transcription (Latin):
onne quod in controuersiam benit. id aut sit
necneͥ Sit. aut quid sir. aut quale sit queru¬
Di bidem: rursus autem ea cognitionis consultas
uhi sit necne: Cit. aut fuerit. fut uruiue sus
possito. q uãmique expediar. q uaeritur. Cateun¬

Expanded text:
omne, quod in controversiam venit, id aut sit necne sit aut quid sit aut quale sit quaerndum. rursus autem ex cognitionis consultatione, ubi sit necne sit aut fuerit futurumve sit possit quamque expediat quaeri sole
Abbreviated transcription (Latin):
oł am ut C. Lucilliua homo doctus et
perurbanua dicere solebat. ea qua seriberet.
neque ab indocfis. neques a doctissimis legi
uelle.: quod alteri nihil intelligerent. asteri
plue fortas se quam ipse de se intelligi¬
uellet / quo etiam scrip it. Deysium non curo
Legere: hic enim fuil. Ut norauiua. omnium
fere nostrorum hominum doctissimue. & alium
Decimum uolo. quem cognouimne bizum
bonum. & non illteratum: sed inhil ad Persiumꝰ
sie ego. se iam disputandam sit de hia nostrie.¬

Expanded text:
am ut C. Lucilius, homo doctus et perurbanus, dicere solebat ea, quae scriberet neque se ab indoctissimis neque a doctissimis legi velle, quod alteri nihil intellegerent, alteri plus fortasse quam ipse; de quo etiam scripsit "Persium non curo legere,"—hic fuit enim, ut noramus, omnium fere nostrorum hominum doctissimus—"Laelium Decumum volo," quem cognovimus virum bonum et non inlitteratum, sed nihil ad Persium; sic ego, si iam mihi disputandum sit de hi
Abbreviated transcription (Latin):
hoc loco ne qua sit adniratio. si tot.
tantarumque rerum nulla a mẽ pracepta
ponentur. I Sie steluo. ut in caeterilr artibua
quum tradita sunt cuiusque. artia difficdlina
ꝑeliqua quia aut faciliora. aut sinuilia
sint. tradi non necesse est . fosa letio est.¬

Expanded text:
Hoc loco ne qua sit admiratio, si tot tantarumque rerum nulla a me praecepta ponentur, sic statuo: ut in ceteris artibus, cum tradita sint cuiusque artis difficillima, reliqua, quia aut faciliora aut similia sint, tradi non necesse esse; ut
Abbreviated transcription (Latin):
quod existimeris defensurus. Deinde
cũ iã mitior factuserit auditor: ingre¬
di pede teptim indefensionẽ. & dicere
cadue indignentur aduersarii: tibiquoqs
indigna uideri Deinde cũ lenieris eum
auiaudiet: de monstrare nihil corum
adte ꝑtinere: a negare tequid quã de
aduersarus eẽ dicturũ : neq hoc niq il

Expanded text:
quod existimeris; deinde, quod existimeris; deinde, cum iam mi- tior factus erit auditor, ingredi pedetemptim in defen- sionem et dicere ea, quae indignentur adversarii, tibi quoque indigna videri; deinde, cum lenieris eum, qui audiet, demonstrare, nihil eorum ad te pertinere et ne- gare quicquam de adversariis esse dicturum, neque hoc neque i
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ cũ animi iudicũ fuerint offensi. Et
ostendit quibus rebus ofensos iudicum
aiimos possimus agnoscere. Friusenĩ
qulnas inspiiendũ est sc adponenda me¬
dicura: lribus inquit ł maxime causis
aninn udiete osfenduntur. Uierũ cũat
dices. Sedhis plerũq: siaut in negotio
ipso mẽ aliquaturpitudo: ut res ipsa p̃t
ꝑsonas. aut iudicis. aut agentis. pariat
offensionẽ: aut siam aliquid nidicib
abhis: qui primũ dixerint ꝑsuasum uide¬
tur: &ideo is qui post dicturus est : non
libenter auditur : aut si illi qui auditu¬
risunt alios: audiendo coeperint eẽ
offensi. Quare: cũ hȩc anim aduerte¬
ris: singula : hac dicendi arte sanabis.
nẽ : aut proeo in quo offenditur. aliũ
hominẽ. qui diligitur inter poni opor¬
tet: aut pre: inqua offenditur. aliam
rem quȩ probatur: aut ꝓre hominem.
aut prohomine rem: ut abeo quododit
adid quod diligit auditoris animus tra¬
ducatur: & dissimulare idte. defensurũ

Expanded text:
dum, cum animi iudicum fuerint offensi. Et dum, cum animi iudicum fuerint offensi. Et ostendit quibus rebus offensos iudicum animos possumus agnoscere; prius enim uulnus inspiciendum est, sic adponenda medicina. Tribus, inquit, uel maxime causis animi iudicum offenduntur. Verum cum ait dices, sed his plerumque: si aut in negotio ipso inest aliqua turpitudo, ut res ipsa praeter personas aut iudicis aut agentium pariat offensionem; aut si iam aliquid iudicibus ab his qui primum dixerint persuasum uidetur et ideo is qui post dicturus est non libenter auditur; aut si illi qui audituri sunt alios audiendo coeperint esse defessi. Quare, cum haec animaduerteris, singula haec dicendi arte sanabis. nem, aut pro eo homine, in quo offenditur, alium hominem, qui dili- gitur, interponi oportet; aut pro re, in qua offenditur, aliam rem, quae probatur; aut pro re hominem aut pro homine rem, ut ab eo, quod odit, ad id, quod diligit, auditoris animus traducatur; et dissimulare te id defensurum,
Abbreviated transcription (Latin):
dũ ẽ Insinuatione igitur utendũ
est: cũ ad mirabile genus causȩ est. hoc. ẽ
ut ante diximus. cũ animus auditoris
infestus est. Idautẽ tribus ex causis fit
maxime: siaut in est in ipsa causa quȩ¬
dã turpitudo: aut abhis quiante dixe¬
runt iam quoddã auditoris ꝓsua sum
uidetur : aut eo tẽpr̃. locus dicendidat᷑.s
cũ illi quos audire oportet defessisunts
audiendo Nam exhac quoq rẽ. nonminꝰ
quã exprimis duabus in orare Nonnums¬
quã animus auditoris offenditur.I¬
Pnamus principiorũ triplicẽ cẽfinem :
scilicet ut aut beniuolos iudices. aut atten¬
tos. aut dociles faciamus. Idem nobis.
& ininsinuatione. faciendum est. Sedhoc
intenẽ : qđ in principiis hȩc apte facimꝰ:
in insinuatione occultȩ. & quibusdam
circũitionibus: nec in alio causȩ genere.
nisi in admirabili. tunt: cũ animi iudi¬
cũ erunt uehementer offensi. Ergo in¬
auit insinuatione tunc erit nobis igen¬

Expanded text:
dum est. INSIdum est. INSIest, cum admirabile genus causae est, hoc est, ut ante diximus, cum animus auditoris infestus est. id autem tribus ex causis fit maxime: si aut inest in ipsa causa quaedam turpitudo aut ab iis, qui ante dixerunt, iam quiddam auditori persuasum videtur aut eo tempore locus dicendi datur, cum iam illi, quos audire oportet, defessi sunt audiendo. nam ex hac quoque re non minus quam ex primis duabus in oratore nonnumquam animus auditoris offenditur.mus principiorum triplicem esse finem, scilicet ut aut beniuolos iudices aut attentos aut dociles faciamus. Idem nobis et in insinuatione faciendum est, sed hoc interest, quod in principiis haec aperte facimus, in insinuatione occulte et quibusdam circuitionibus, nec in alio causae genere nisi in admirabili, tunc cum animi iudicum erunt uehementer offensi. Ergo, inquit, insinuatione tunc erit nobis uten
Abbreviated transcription (Latin):
&iã tunc: attentos iudices facimus: cũnos
breuiter dicturos eẽ : promittimus Et ne
mentiri nos iudices putent. quibreuiter
nos dicturos eẽ. ꝓmittimus: exponere in¬
quit debemus iudicationẽ: aut iudicatio¬
nes: si plures erunt. Deinde ostendit: quo
pacto dociles auditores: facere debeamus
Sunquit in principiis eaquȩ sunt nobis di¬
cenda ponamus: ut nobis iudices ad cognos¬
cendũ negotiũ : cõparemus Prȩterea in¬
quit cũ dociles iudias facimus: simul.
artentos iudices facere debemus. Ita ipse
cicero incluentiana facit. dociles iudices.
cũait. Animaduerti. iudices omnẽ accu¬
satoris orationẽ. induas diuisã eẽ : partes
Deinde fac̃ attentos cũ ait. Quarũ altera
initi: & magno opere confidere uidebat᷑.
inuidia. inueterata iudicui iuniani arłq
Tunc &enĩ inquit. iudex melius docilis fi&.
siaattentus fuerit effectus. Nȩc deprinci¬
pus Nune nobis de insinuatione dicen¬

Expanded text:
etiam tunc attentos iudices facimus, cum nos etiam tunc attentos iudices facimus, cum nos breuiter dicturos esse promittimus. Et ne mentiri nos iudices putent quod breuiter nos dicturos esse promittimus, EXPONERE, inquit, DEBEMVS IVDICATIONEM AVT IVDICATIONES, SI PLVRES ERVNT. Deinde ostendit quo pacto dociles auditores faceredebeamus: si, inquit, in principiis ea quae sunt nobis dicenda ponamus, ut nobis iudices ad cognoscendum negotium comparemus. Praeterea, inquit, cum dociles iudices facimus, simul attentos iudices facere debemus. Ita ipse Cicero in Cluentiana facit dociles iudices, cum ait: "Animaduerti, iudices, omnem accusatoris orationem in duas diuisam esse partes". Deinde facit attentos, cum ait: "quarum altera mihi niti et magno opere confidere uidebatur inuidia inueterata iudicii Iuniani" et reliqua. Tunc etenim, inquit, iudex melius docilis fiet, si et attentus fuerit effectus. Haec de principiis; nunc nobis de insinuatione dicen
Abbreviated transcription (Latin):
faciemus : sinos magna promittamus esse
dicturos: ut ait uirgł. maius opus moueo
Deinde sinoua: nos dicturos ẽẽ dicamus
Interdũ enĩ &iam simagna nonsitres:
tamen noua: animos auditorũ facit
attentos. Postremo suncredibilia.
Neccessario & enĩ attente audiendũ est:
quoduꝵx crediposse promitto. Deinde.:
sihȩc inquit magna. noua. in credibilia
dicamus: Nunc ad omnis ꝑtinere : ut sepe
cicero ait: de quo agitur: non adso lum
reũ. sed ad omniũ fortunas dic̃ ꝑtinere:
nunc adeos qui audiunt: ut cicerosȩpe
ait: hoc ideo agi: ut aiudicibus iudicia
transferantur: Nunc ad aliquos in lustres.
sidicamus rem istã: ad sacerdotes. ad sena¬
tores. ł alios huius modi ꝑtinere: nunc ad
deos in mortales: ut cicero dedomosuadiẽ
rem: ad deos pertinere: ne ipsi ciceronem
domo expulisse. uideantur: nunc ad sum¬
mã rẽ : p̃. ꝑtinere. Ergohis omnibus: at¬
tentos iudices facimus. Nec non inquit

Expanded text:
facimus, si nos magna promittamus esse facimus, si nos magna promittamus esse dicturos, ut ait Vergilius: "maius opus moueo", deinde si noua nos dicturos esse dicamus. Interdum enim etiam si magna non sit res, tamen noua animos auditorum facit attentos. Postremo, si incredibilia; necessario etenim attente audiendum est quod uix credi posse promitto. Deinde si haec, inquit, magna, noua, incredibilia dicamus nunc ad omnis pertinere, ut saepe Cicero id de quo agatur non ad solum reum, sed ad omnium fortunas dicit pertinere; nunc ad eos, qui audiunt, ut Cicero saepe ait hoc ideo agi ut a iudicibus iudicia transferantur, nunc ad aliquos inlustres, si dicamus rem istam ad sacerdotes, ad senatores uel alios huiusmodi pertinere; nunc ad deos immortales, ut Cicero de domo sua dicit rem ad deos pertinere, ne ipsi Ciceronem domo expulisse uideantur, nunc ad summam rem publicam pertinere. Ergo his omnibus attentos iudices facimus. Nec non, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
tationẽ. Postremo: ab ipso negotio
duobus exlocis beniuolentiã cõpara¬
mus: sinrãm causã laudando extol¬
lamus: aduersarigrũ uituperando
deprimamus. Attentos autẽ
faciemus: si de monstrabimus eaquȩ
dicturi erimus: magna noua. incredibi¬
Sla eẽ aut adomnes. aut adeos. quiaudi¬
Sent: aut ad aliquos in lustres homines:
Saut ad eos in mortales. ait ad sũmam
rei publicę ꝑtinere: apollicebimur
Snos. breui. nrãm causan de monstratu¬
Sros: atq exponemus iudicationẽ. aut
iudicationes: si plureserunt. Dociles
auditores faciemus: siaperte. & breui¬
ter. summã cause exponemus : hoc est
Iin quo consistat contro uersia. Nam
&cum docilem uelis facere: simul at¬
Stentũ facias oportet. Nanis est maxi¬
Sme docilis quiattentissime. ẽ. paratus
audire. Nunc insinuationes quemad¬
modũ tractare conueniat: de inceps
dicendũ uidetur. INunc docet:
quem ad modũ attentos iudices. face¬
redebeamus. Attentos inquit iudices

Expanded text:
tationem. Postremo ab ipso negotio tationem. Postremo ab ipso negotio duobus ex locis beniuolentiam comparamus, si nostram causam laudando extollamus, aduersariorum uituperando deprimamufaciemus, si demonstrabimus ea, quae dicturi erimus, magna, nova, incredibilia esse, aut ad omnes aut ad eos, qui audient, aut ad aliquos inlustres ho- mines aut ad deos inmortales aut ad summam rem pu- blicam pertinere; et si pollicebimur nos brevi nostram causam demonstraturos atque exponemus iudica- tionem aut iudicationes, si plures erunt. Dociles audi- tores faciemus, si aperte et breviter summam causae exponemus, hoc est, in quo consistat controversia. nam et, cum docilem velis facere, simul attentum facias oportet. nam is est maxime docilis, qui attentissime est paratus audire. Nunc insinuationes quemadmodum tractari con- veniat, deinceps dicendum videtur. iquem ad modum attentos iudices facere debeamus: attentos, inquit, iudices
Abbreviated transcription (Latin):
sualiquid futurũ mali pdicamus: qͥ̾.
ipse cicero moneo. p̃dico. ante denuntio
Postremo: a nr̃a ꝑsona beniuolentiam
cõparamus: simquit pronobis. sup¬
plici utarnur oratione. Deinde ab
aduer sariorũ persona : tribus ex locis
beni uolentiã uidicis cõparamus: si cos
aut in odiũ. aut in contẽptionẽ. aut
in inuidiã dedigerimus. In odiumsic
sieorũ. turpia. ł crudelia. facta ꝓfe¬
ramus in inuidiãsic: sicorũ poten¬
tiã. gratiã. pecuniã. proferamus
Et qm̃ hȩc interdum non modo non
crimini: sedetiã decoris: recte ad¬
didit. horũ omniũ usũ arrogantem
sint mediȩ: exe uentu. bonȩ ł malȩ
fiunt. Deinde incontẽptionem sic
aduersarios adducimus: sieos contẽp¬
nen dos eẽ dicamus. quod aut negli¬
gentes sint: aut ignaui. Ab iudicũ
ꝑ sona uero: duobus ex locis beniuo¬
lentiã cõparamus: sieorũ benegesta.
sine adulatione proferamus: asidica¬
mus p̃sentis iudicii: magnã eẽ expec¬

Expanded text:
si aliquid futurum mali praedicamus, quo modo si aliquid futurum mali praedicamus, quo modo ipse Cicero: "moneo, praedico, ante denuntio". Postremo a nostra persona beniuolentiam comparamus, si, inquit, pro nobis supplici utamur oratione. Deinde ab aduersariorum persona tribus ex locis beniuolentiam iudicis comparamus, si eos aut in odium aut in contemptionem aut in inuidiam deduxerimus. In odium sic, si eorum turpia uel crudelia facta proferamus; in inuidiam sic, si eorum potentiam, gratiam, pecuniam proferamus. Et quoniam haec interdum non modo non crimini, sed etiam decori sunt, recte addidit horum omnium usum adrogantem; sint mediae, ex euentu bonae uel malae fiunt. Deinde in contemptionem sic aduersarios adducimus, si eos contemnendos esse dicamus quod aut neglegentes sint aut ignaui. Ab iudicum persona uero duobus ex locis beniuolentiam comparamus, si eorum bene gesta sine adulatione proferamus et si dicamus praesentis iudicii magnam esse expec
Abbreviated transcription (Latin):
&si de hisquã honesta existimatio. quans¬
taq eorũ iudicii. & auctoritatis expecs¬
tatiosit: ostendetur. Abrebus ipsis.¬
sinrãm causã laudando extollemus: ads¬
uersariorũ causã. ꝑ contẽptionem de c¬
primemus. UHeni uolos inquit
iudices: aquat tuor locis: faceredebe¬
mus. ł possumus. A nr̃a ꝑsona: ab ad¬
uersariorũ. aiudicũ. ab ipsa causa Rur
tiam iudicis possumus cõparare. Side
nr̃is inquit factis. & officus. sine arro¬
gantia dicemus. ꝑlena enĩgloria :¬
in his duobus est : infactis: x officus
Officiũ est: quod ex legibus. ł exnatura:
necesse est nos implere. Factũ ueror:
quod supra quã debemus: prȩstamus.
Ergo side nr̃is factis. & officiis: sed sine ar¬
rogantia dicemus. Deinde: sicrimina
inquit in lata. & aliquas minus hones¬
tas suspiciones iniectas: diluemus.
idest siea quȩ ad deformationem ꝑso¬
nȩ nr̃e : preter iudicialem quęstionẽ
fueriit obiecta : diluemus: Deinde

Expanded text:
si de iis quam honesta existimatio quansi de iis quam honesta existimatio quantaque eorum iudicii et auctoritatis exspectatio sit ostendetur; ab rebus, si nostram causam laudando extollemus, adversariorum causam per contemptionem deR. Beniuolos, inquit, iudices quattuor locis facere debemus uel possumus, a nostra persona, ab aduersariorum, a iudicum, ab ipsa causa. Rurbeniuolentiam iudicis possumus comparare: SI DE NOSTRIS, inquit, FACTIS ET OFFICIIS SINE ADROGANTIA DICEMVS. Plena enim gloria in his duobus est, in factis et officiis. Officium est quod ex legibus uel ex natura necesse est nos implere, factum uero est quod supra quam debemus praestamus. Ergo si de nostris factis et officiis, sed sine adrogantia dicemus. Deinde, SI CRIMINA, inquit, INLATA ET ALIQVAS MINVS HONESTAS SVSPICIONES INIECTAS DILVEMVS, id est si ea quae ad deformationem personae nostrae praeter iudicialem quaestionem fuerint obiecta, diluemus. Deinde
Abbreviated transcription (Latin):
SSicrimina in lata. & aliquas minus ho¬
S nestas suspitiones iniectas: diluemus.
ssiquȩ in cõmoda acciderint : autquę¬
s instent difficultates: proferemus. sip̃¬
s ce. & obsecratione humili. ac supplici.¬
s utemur. Ab aduersariorũ autem:¬
s sieos aut in odiũ. aut inuidiã. aut in
Scontẽptionẽ: ad ducenius. Inodium
ducentur : si qu̾d eorũ spurce. suꝑ¬
be. crudeliter. malitiose. factu̾m:¬
÷ proferetur. In inuidiam: siuis eorũ.
spotentia. diuitiȩ. cognatio. pecuniȩ.
sproferentur. atq eorũ usus arrogans.
& in tolerabilis: ut his rebus magis
Suideantur: quã causȩ suę: confidere
Incontẽptionẽ ad ducentur: sicorum
mertia. neglegentia. igna uiã. desidio¬
sũ studium. & luxuriosum otiũ : profereas
Ab: auditorũ ꝑsona : beniuolentia caps¬
tabitur : sires abhis fortiter. sapient̃. s
mansuete : gestȩ: proferentur : ut ne s¬
qua adsentatio nimia significetur.

Expanded text:
s; si crimina inlata et aliquas minus hos; si crimina inlata et aliquas minus honestas suspiciones iniectas diluemus; si, quae incommoda acci- derint aut quae instent difficultates, proferemus; si prece et obsecratione humili ac supplici utemur. ab ad- versariorum autem, si eos aut in odium aut in invidiam aut in contemptionem adducemus. in odium ducentur, si quod eorum spurce, superbe, crudeliter, malitiose factum proferetur; in invidiam, si vis eorum, potentia, divitiae, cognatio pecuniae proferentur atque eorum usus arrogans et intolerabilis, ut his rebus magis vi- deantur quam causae suae confidere; in contemp- tionem adducentur, si eorum inertia, neglegentia, igna- via, desidiosum studium et luxuriosum otium profe- retur. ab auditorum persona benivolentia captabitur, si res ab iis fortiter, sapienter, mansuete gestae profe- rentur, ut ne qua assentatio nimia significetur,
Abbreviated transcription (Latin):
attentus. aut docilis. aut beniuolus
Deinde ubifiat : id est ingenerib quin.¬
q causarũ : & ostendit queessent
genera. Nuncsquid faciendum:
id est ꝑ principiũ & insinuationem
Itaq breuiter qui in hac lectione
contineatur : explicabimus Exor¬
dium inquit induo diuiditur: in
principiũ. & insinuationẽ : Horũ
duarũ hanc differentia teneamus:
quod in principio. aperte & ut ipse
ait protinus: iudices nobis aut at¬
tentos. aut dociles. aut beniuolos
cõparamus. In insinuatione uero:
occulte & quibusdã circuitionibus
Noc q̃qͣ cõpendiũ tenere debemus: qđ
in omnibus causȩ generibus: principio
nobis utendũ est. In ad mirabili uero.
nunc insinuatione. Nunc principio.
Principio: tunc: si auditores non omni¬
no erunt alienati. Insinuatione tunc
siue hementer erunt alienati.
Beni uolentia : iiͦiͬ. exlocis cõparatur:¬
s ꝑsona. a causa. Abnra: side nr̃is fac¬
tis. & officiis. sine arrogantia dicemus¬

Expanded text:
attentus aut docilis aut beniuolus; attentus aut docilis aut beniuolus; deinde ubi fiat, id est in generibus quinque causarum. Et ostendit quae essent genera. Nunc per quid faciendum, id est, per principium et insinuationem; itaque breuiter quid in hac lectione contineatur, explicabimus. EXORDIVM, inquit, IN DVO DIVIDITVR, IN PRINCIPIVM ET INSINVATIONEM. Horum duorum hanc differentiam teneamus, quod in principio aperte et, ut ipse ait, protinus iudices nobis aut attentos aut dociles aut beniuolos comparamus, in insinuatione uero occulte et quibusdam circuitionibus. Hoc quoque compendium tenere debemus, quod in omnibus causae generibus principio nobis utendum est, in admirabili uero nunc insinuatione, nunc principio: principio tunc, si auditores non omnino erunt alienati, insinuatione tunc, si uehementer erunt alienati. BENIVOLENTIA QVATTVOR EX LOCIS COMPARATs tis et officiis sine arrogantia dicemu
Abbreviated transcription (Latin):
ul p̃teriri principiũ poterit: uel sicõ¬
modũ fuerit: aut a narratione inci¬
piemus: aut alege. aut ab aliqua fir¬
missima ratione nr̃ȩ dictionis: Sinuti
principio placebit: bene uolentia par¬
tibus utendũ est: ut id quod est: augeat᷑
In obscuro genere causȩ: ꝓ principium:
Sdoriles auditores efficere oportebit.
N unc quõ quasres exordis conficere
Soporteat dictum. ẽ: raliquum est:
Sut ostendatur quib quȩq rationi¬
Sbus res confici possit ¶ Quod obs¬
Icurum ẽ: tribusmodis semper obs¬
curũ . ẽ: si aut isquęnarrat. non in¬
telligit. autiscuinarratur tardior
est : aut sires issa ꝑplexasit. Uerũ
hic cluoposuit Suꝑfluum enĩ fue¬
rat : cũ de oratore hic ꝑfecto loquat᷑.¬
si aliquid de eius in prudentia diceret.
N ic itaq iudices dociles facere debemꝰ
Ergo ostendit primũ: quid eẽt exor¬
dum. Animorũ inquit: cõmotio
Deinde ostendit: quid inde fiat: aut

Expanded text:
vel praeteriri principium poterit vel, si comvel praeteriri principium poterit vel, si commodum fuerit, aut a narratione incipiemus aut a lege aut ab aliqua firmissima ratione nostrae dictionis; sin uti prin- cipio placebit, benivolentiae partibus utendum est, ut id, quod est, augeatur. in obscuro causae genere per principium dociles auditores efficere oportebit. Nunc quoniam quas res exordio conficere oporteat dictum est, reliquum est, ut ostendatur, quibus quae- que rationibus res confici possit. Benivocurum est tribus modis semper obscurum est: si aut is qui enarrat non intellegit, aut is cui narratur tardior est, aut si res ipsa perplexa est. Verum hic duo posuit; superfluum enim fuerat, cum de oratore hic perfecto loquatur, aliquid de eius imprudentia dicere. Hic itaque iudices dociles facere debemus. Ergo ostendit primum quid esset exordium, animorum, inquit, commotio; deinde ostendit quid inde fiat, aut
Abbreviated transcription (Latin):
aspartes diuiditur : in principium & in¬
sinuationẽ. Frincipium. ẽ: oratio. ꝑspi¬
cue. & protnus perfitiens auditorem:
beniuolum. uuit docilem. aut attentũ.s
Insinuatio est: oratio: quadam dissimu
latione. & circũitione : obscure subiens
auditoris animũ. In ad mirabili genere.
causȩ: si non omuno infesti auditores
erunt: principio teniuolentiã : cõpa¬
rare licebit. Sineruint uehementer
ab alienati: confugere necesse erit ad
insinuationẽ. Nam abiratis. siꝑ spicue.
pax & beniuo lentia appetitur: non modo
ea noninuenitur : sed augetur. atq in¬
flammatur. odium. In humili autem
genere cause: contẽptionis tollendę
causa: necesse erit attentum efficere
auditorem. Anceps genus causȩ: si dubi¬
am iudicationem habebit: ab ipsa iudi
catione exordiendum. ẽ. Sin autẽ partẽ
tur pitudinis. partẽ honestatis habebit÷
beniuolentiã captare oportebit. ut in
genus honestum: causa translata uide¬
atur. Cũ autẽ erit honestũ causȩ genꝰ:

Expanded text:
dividitur, in principium et insinuationem. principium est oratio perspicue et protinus perficiens auditorem benivolum aut docilem aut attentum. insinuatio est oratio quadam dissimu- latione et circumitione obscure subiens auditoris animum. In admirabili genere causae, si non omnino infesti auditores erunt, principio benivolentiam conparare li- cebit. sin erunt vehementer abalienati, confugere ne- cesse erit ad insinuationem. nam ab iratis si perspicue pax et benivolentia petitur, non modo ea non inve- nitur, sed augetur atque inflammatur odium. in humili autem genere causae contemptionis tollendae causa ne- cesse est attentum efficere auditorem. anceps genus causae si dubiam iudicationem habebit, ab ipsa iudi- catione exordiendum est. sin autem partem turpitu- dinis, partem honestatis habebit, benivolentiam captare oportebit, ut in genus honestum causa translata vi- deatur. cum autem erit honestum causae genus,
Abbreviated transcription (Latin):
simile Illa autẽ narratio. quȩ uersatur
in ꝑsonis exprimend̾: tał eẽ inquit debet:
plum deterentio. ubi demeȩ amicionis
senum ꝑsona: morũ contrario: secernit᷑
Uenit adme sȩpe clamitans. Quidagis
micio: Curꝑdis adoleftentẽ nobis
&rłq In his omnibus rigor. & austeri¬
tas ꝑsonȩ obiurgantis ostenditur lierũ
nenos ꝑturbet. quod &inilla parratio¬
ne quȩ in negotis ẽ: sȩpe &iã ꝑsona des¬
cribitur. Nam describitur catilina.
describitur sertorius. &rłqui. Et in illa
rursus narratione : quȩ de ꝑsonis est:
gesta etiam narrantur. Non inquit nos
ꝑturbent: quia mixta sunt Sed anim¬
aduertere debemus: quid propt̃ quid
dicatur. Sȩpe enĩ ꝑsona deseribitur.
ut negotiũ patescat. Sepe gesta nar¬
rantur: ut apertius qualis sit ꝑsona ui¬
deatur. Sed ad p̃ceptũ narrationis. illi¬
us reuertitur : quȩ ipsã causam continet

Expanded text:
simile. Illa autem narratio quae uersatur simile. Illa autem narratio quae uersatur in personis exprimendis, talis esse, inquit, debet, plum de Terentio, ubi Demeae et Micionis senum persona morum contrario secernitur: "uenit ad me saepe clamitans: Quid agis, Micio? Cur perdis adulescentem nobis?" et reliqua. In his omnibus rigor et austeritas personae obiurgantis ostenditur. Verum ne nos perturbet quod et in illa narratione quae in negotiis est saepe etiam persona describitur nam describitur Catilina, describitur Sertorius et reliqui, et in illa rursus narratione quae de personis est gesta etiam narrantur; non, inquam, nos perturbent, quia mixta sunt, sed animaduertere debemus quid propter quid dicatur. Saepe enim persona describitur ut negotium patescat, saepe gesta narrantur ut apertius, qualis sit persona, uideatur. Sed ad praeceptum narrationis illius reuertitur quae ipsam causam continet
Abbreviated transcription (Latin):
ado lescentẽ nobis: Curamat: Cur
Spotat. Curtuhis rebus sũptũ sugge¬
ris: Uestitunimio indulges. nimium
Sineptus est: nimiũ ipse est durus: p̃ter
Sęqum & bonũ Hoc ingenere narratio¬
Snis: multa debet inẽẽ. festiuitas: con¬
Sfecta exrerum uarietate. animorũ¬
E dissimilitudine. grauitate. Lenitate.
Sspe metu. suspicione. desiderio. dissimu¬
Slatione. errore. miscdĩa. fortunȩ cũ¬
Imutatione. insperato in cõmodo. subi¬
Staletitia. iocundo exiturerũ. Uerum
Shec exhis quȩ postea deelocutione prę¬
Scipientur. ornamenta: sumentur¬
I N unc denarratione ea: quȩ causȩ conti¬
net expositionẽ : dicendũ uide tur
Argumentũ est quod quidem nonest
factũ: sed fieri potuisse creditur. ut in
terentio: adolescentis uita narratur
Nam is posquam excessit. exe phoebis
sosia Anegotiis ergo narratio: tres
partes habet. Fabulam Aystoriã
Argumentũ Fabula riha ueri. necueri
ritorũ. Argumentũ : nonuerũ: sedueri

Expanded text:
adulescentem nobis? cur amat? Cur adulescentem nobis? cur amat? Cur potat? cur tu his rebus sumptum suggeris, Vestitu nimio indulges? nimium ineptus es. Nimium ipse est durus praeter aequumque et bonum. hoc in genere narrationis multa debet inesse festivitas, confecta ex rerum varietate, animorum dissimilitudine, gravitate, lenitate, spe, metu, suspicione, desiderio, dissimulatione, errore, misericordia, fortunae commu- tatione, insperato incommodo, subita laetitia, iucundo exitu rerum. verum haec ex iis, quae postea de elocu- tione praecipientur, ornamenta sumentur. Nunc de narratione ea, quae causae continet ex- positionem, dicendum videturArgumentum est quod quidem non est factum, sed faeri potuisse creditur, ut in Terentio adulescentis uita narratur: "nam is postquam excessit ex ephebis, Sosia". Negotii ergo narratio tres partes habet, fabulam, historiam, argumentum. Fabula nihil ueri nec ueri rum, argumentum non uerum, sed ueri
Abbreviated transcription (Latin):
diuiditur: in negotia & in ꝑsonas.
Uerũ illa narratio quȩ innegotiis est :¬
tres habet partes. Fabulã. historiã.
argumentũ. Fabulã dic̃ eẽ : quae
nihil ueri. necueri simile contin&.
&dat exemplum.Cuius modi est:
Angues. ingentes alites: iunctiiugo
Uerũ hic quȩstio est. Cũ indefinitio¬
ne generali narrationis dixerit:
Marratio est rerũ gestarum. aut ut
tio est : generi simił eẽ de̾buit: ast̃.
fabula. ẽ: in quanecuerȩ. necueri
similes res: continentur: De inde.
historia .ẽ. inquit: quȩ resueras con¬
tinet: sed a nr̃a memoria remotas.
us indixt carthaginiensibus bellũ.
Mrgumentum est: fictares quȩ tam̃
Sfieri potuit. huius modi apud terentiũ
Namis post quã excessit exephoeb: sosia
Illa autẽ narratio quȩ uersatur in ꝑsonis.
Seius modiẽ: ut in easimul cũ rebus ipsis.
Sꝑ sonarũ sermones. & animi ꝑspici pos¬
Ssint. hocmodo. Uienit adme sepe ela¬
Smitans. Quod agis micio: Cur ꝑdis

Expanded text:
diuiditur, in negotia et in personas. diuiditur, in negotia et in personas. Verum illa narratio quae in negotiis est tres habet partes: fabulam, historiam, argumentum. Fabulam dicit esse quae nihil ueri nec ueri simile continet, et dat exemplum: CVIVSMODI EST: "angues ingentes alites, iuncti iugo". Verum hic quaestio est, cum in definitione generali narrationis dixerit ‘narratio est rerum gestarum aut ut tio est, generi similis esse debuit, ait FABVLA EST, IN QVA NEC VERAE NEC VERI SIMILES RES CONTINENTVR? Deinde HISTORIA EST, inquit, QVAE RES VERAS CONTINET, SED A NOSTRA MEMORIA REMOTAus indixit Cartha- giniensibus bellum. argumentum est ficta res, quae tamen fieri potuit. huiusmodi apud Terentium: Nam is postquam excessit ex ephebis, Sosia illa autem narratio, quae versatur in personis, eiusmodi est, ut in ea simul cum rebus ipsis personarum sermones et animi perspici possint, hoc modo: Venit ad me saepe clamitans: Quid agis, Micio? Cur perdis
Abbreviated transcription (Latin):
fit: non alienę ab eo negorio. quode
agitur. ut si prata. sine mora. si fontes.
riuosq describas: & hanc ipsam descrip¬
tionẽ ad causam applices. Amplifica¬
tionis causafit: ut est illud: deeryphi¬
la. quȩ uisũ ornamentũ ad amauit.
Amplificat crimen uerris: quod cũ illa
rem uisam ad amauerit: uerresmul¬
ta &iam non iusa cũcupierit. Ergo
scđm genus narrationis hoc. ẽ: quȩ di¬
gressio dr̃. quȩ fit aut criminationis.
aut similitudinis. aut delectationis.
aut amplificationis. auisa: Tertiũ
genus narrandi ẽ : quod extra orato¬
rem est. IHoc est quod ait : remo¬
tum aciuilibus causis: Est autem
poctarũ. ł iystorio graphorũ : Pat
tamen cursim : &iam inhanc narra¬
tionẽ pręcepta. Hȩc inquit narra¬
tioremota aciuilibus causis: duo
mẽbra habet. Nam aut propter ne¬
gotia exponenda sumitur: quod est
uero : inutroq uersantur. Namuir gł
hȩc narratio extra oratorẽ: induo

Expanded text:
fit non alienae ab eo negotio quo de fit non alienae ab eo negotio quo de agitur, ut si prata, si nemora, si fontes riuosque describas et hanc ipsam descriptionem ad causam adplices. Amplificationis causa fit, ut est illud de Eriphyla, quae uisum ornamentum adamauit; amplificat crimen Verris, quod cum illam rem uisam adamauerit, Verres multa etiam non uisa concupierit. Ergo secundum genus narrationis hoc est, quae digressio dicitur, quae fit aut criminationis aut similitudinis aut delectationis aut amplificationis causa. Tertium genus narrandi est quod extra oratorem est. Hoc est, quod ait remotum a ciuilibus causis - est autem poetarum uel historiographorum -, dat tamen cursim etiam in hanc narrationem praecepta. Haec, inquit, narratio remota a ciuilibus causis duo membra habet: nam aut propter negotia exponenda sumitur aut propteuero in utroque uersantur; nam VergilErgo haec narratio extra oratorem in duo
Abbreviated transcription (Latin):
in quo ipsa causa. & omnis. ratio contro¬
uersiȩ continetur: Aliud genus narra¬
tionis. ẽ: quod extra causa ÷: sed ad cau¬
sã facit. Ut est illud. agonis.ẽ. quȩdã
lilibitana: liberta ueneris erycine
Nȩc narratio extra causã est. Agitur
enĩ: quimagis debeat accusare Sed
Locusenĩ introducitur : in quose. ceci¬
lius. iniuriam auerre: passum esse
cõmemorat : quase lȩsũ accusare
debere contendit. Uerũ hȩc narra¬
tio extra causã : quattuor modis fit
Aut criminationis causa: aut similitudi¬
nis: aut delectationis: aut amplifica¬
tionis: Criminationis causafit : ut
dio quidam fuit. halesinus. Pasellus.
mortuus est .C. sacerdote pretore
Similitudinis causafit : ut est illud.
Sic iste multo: sceleratior. & nequior.
quã ille adrianus: aliquanto &iam
felicior fuit. Digressio & hȩc: uideri
potest. sed non est : quianon inter¬
ponitur narratio: quę causa ẽ. deli¬
berationis.¶ Delectationis causa

Expanded text:
in quo ipsa causa et omnis ratio controin quo ipsa causa et omnis ratio controuersiae continetur; aliud genus narrationis est, quod extra causam est, sed ad causam facit, ut est illud: "Agonis est quaedam Lilybitana liberta Veneris Erycinae". Haec narratio extra causam est - agitur enim qui magis debeat accusare - sed locus enim introducitur in quo se Caecilius iniuriam a Verre passum esse commemorat, qua se laesum accusare debere contendit. Verum haec narratio extra causam quattuor modis fit: aut criminationis causa aut similitudinis aut delectationis aut amplificationis. Criminationis causa fit, ut: "Dio quidam fuit Halaesinus; P. Asellus mortuus est C. Sacerdote praetore". Similitudinis causa fit, ut est illud: "sic iste multo sceleratior et nequior quam ille Hadrianus, aliquanto etiam felicior fuit". Digressio et haec uideri potest, sed non est, quia non interponitur narratio, quae causae est. Delectationis causa
Abbreviated transcription (Latin):
nia quȩ adrem diffiniendã ꝑtinent.
colligi atq includidebent. Quare.
qm̃ nontantum illa narrantur quę
uere gesta sunt: sed etiam illa. quȩ
non sunt gesta: sedgeri potuerunt:
ideo ait. Narratio. ẽ. rerũ gestarũ aut
ut gestarum: expositio. Gestarũ rerũ¬
expositio est: Negotiorũ ciuiliũ. & his¬
toriarũ. Ut gestarũ rerũ expositio.ẽ :
comȩdiarum. fabularũ. & thematum.
quȩ in auditorio dicuntur. Ergotria
genera narrationis eẽ: dicit. Unum:
quod sit in causȩ expositione utẽ illud¬
Cesar quintius: frater huiusce puplii
quintii fuit. & huic similia. Uerũ qm̃
narratio causę. nonid solũ agit. ut res
gestas explicet. uerũ etiam multa futu¬
ris p̃struit questionibus: animaduerta¬
mus. ut cicero utrumq c̃plexussit
In quo ipsa causa inquit: hoc adrerũ¬
F expositionem. Et omnis ratio contro¬
uersiȩ continetur : hoc ad quęstiones
ꝑtinet. Ergo unũ narrationis genus est.

Expanded text:
nia quae ad rem definiendam pertinent nia quae ad rem definiendam pertinent colligi atque includi debent. Quare quoniam non tantum illa narrantur quae uere gesta sunt, sed etiam illa quae non sunt gesta sed geri potuerunt, ideo ait 'narratio est rerum gestarum aut ut gestarum expositio'. Gestarum expositio est negotiorum ciuilium et historiarum; ut gestarum rerum expositio est comoediarum, fabularum et thematum, quae in auditorio dicuntur. Ergo tria genera narrationis esse dicit; unum quod sit in causae expositione, ut est illud: "C. Quintius frater huiusce P. Quintii fuit", et huic similia. Verum quoniam narratio causae non id solum agit, ut res gestas explicet, uerum etiam multa futuris praestruit quaestionibus, animaduertamus ut Cicero utrumque complexus sit. IN QVO IPSA CAVSA, inquit - hoc ad rerum expositionem - ET OMNIS RATIO CONTROVERSIAE CONTINETVR: hoc ad quaestiones pertinet. Ergo unum narrationis genus est,
Abbreviated transcription (Latin):
ceptis punc nobis de narratione diccn¬
Saut ut gestarũ expositio Narrationũ
Sgenera: sunt tria. Uinũ genus est: in quo
Sipsa causa & omnis ratio controuersiȩ
Scontinetur. Alterũ: in quodigressio
Saliqua extra causam. qut criminatio¬
Snis. aut similitudinis aut allectationis.
Snon alienę ab eo negotio quodeagnur.¬
s A ut amplificationis causa inter ponitur
STercium genus est: remotũ aciuilibus
causis quod delectationis causa. non in
S negotus: altera in personis maximae.
Suersatur. Eaquę in negotiorũ expo¬
Ssitione posita est : tres habet partes.¬
sfabulam. historiam. argumentum.¬
s EF abula est : in quanec uerȩ. Nec ueri¬
I similes res continentur. Cuius modi
Sest: angues ingentes alites uincti
Siugo. sł istoria est: gestares abetatis
Snr̃ȩ memoria remota. Quod genus.
Cappius indixit cartaginiensibus bellũI¬
Iiffinit quid sit narratio. Inde fini¬
tione uero ut sȩpe iam diximus: om¬

Expanded text:
aeceptis nunc nobis de narratione dicenaeceptis nunc nobis de narratione dicenaut ut gestarum expo- sitio. narrationum genera tria sunt: unum genus est, in quo ipsa causa et omnis ratio controversiae con- tinetur; alterum, in quo digressio aliqua extra causam aut criminationis aut similitudinis aut delectationis non alienae ab eo negotio, quo de agitur, aut amplificationis causa interponitur. tertium genus est remotum a civi- libus causis, quod delectationis causa n negotiis, altera in personis maxime versatur. ea, quae in negotiorum expositione posita est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumen- tum. fabula est, in qua nec verae nec veri similes res continentur, cuiusmodi est: Angues ingentes alites, iuncti iugo historia est gesta res, ab aetatis nostrae memoria remota; quod genus: Appius indixit Cartha- giniensibus bellufinit quid sit narratio. In definitione uero, ut saepe iam diximus, om
Abbreviated transcription (Latin):
tii. peq eius causȩ quadȩ agitur: ut si ho¬
micida tibi accusandussit: & tuab adul¬
teru facinoribus exordium sumas
Irans latũ est: quod aliud conficit. quã
causȩ genus postulat: ut: siqui docilem
faciat auditorem: cũbeniuolentiã causa
desideret: aut si principio utatur: cum
insinuationẽ res postulet. I ¶supra
dixit : quare: cuntam diuersa sint gene¬
racausarum: exordiri quoq dispari: ra-¬
tone in uno quoq necesse cẽt. Ergotrans¬
latum est inquit: cumignorato genere
cause. aut dociles proattentis: aut atten¬
tos: probeniuolis faciendos nobis: iudi¬
cesputamus ¶Contra prȩcepta est.
quod nihileorũ efficit. quorũ causa de
exordiis prȩcepta traduntur. Hocest qđ
eum quẽ audit: neq beniuolũ. neq at¬
tentum. neq docilem efficit: aut quo
nihil profecto peius est ut contrasit. fa¬
Contra prȩceptũ est inquit : quod iudicũ
animos: sibi noncõparat. Interdũ etiã
infesto facit. Quare finitis exordii p̃¬

Expanded text:
tii neque eius causae qua de agitur, ut si homicida tibi accusandus sit et tu ab adulterii facinoribus exordium sumas. TRANSLATVM EST, Qcausae genus postulat: ut si qui docilem faciat auditorem, cum beni- volentiam causa desideret, aut si principio utatur, cum insinuationem res postulet. contradixit: QVARE, CVM TAM DIVERSA SINT GENERA CAVSARVM, EXORDIRI QVOQVE DISPARI RATIONE IN VNO QVOQVE NECESSE EST. Ergo translatum est, inquit, cum ignorato genere causae aut dociles pro attentis aut attentos pro beniuolis faciendos nobis iudices putamus. CONTRA PRquod nihil eorum efficit, quorum causa de exordiis praecepta traduntur; hoc est, quod eum, qui audit, neque beni- volum neque attentum neque docilem efficit, aut, quo nihil profecto peius est, ut contra sit, faContra praeceptum est, inquit, quod iudicum animos sibi non comparat, interdum etiam infestos facit. Quare finitis exordii pr
Abbreviated transcription (Latin):
quod tam anobis. quã ab aduersariis dici
potest.¶Commutabile : qđ ab aducr¬
sario potest leuiter mutatũ: ex contraria e¬
parte dici¶ Cõmutabile est inquit. qd
non quidem ab aduersarus diciprose pos¬
sit ita ut ate prolatum est: sed cõmuta¬
to uerbo. uel addito: possit inpartẽ con¬
trariã cõmutari. Iongum. ẽ: quod
pluribus uerbis. aut sententiis: ultraquã
iaduies producitur. Peminimus
inauobus çẽ orationem nr̃am: Nunc in
uerbis singulis: nunc in coniunctis quȩ
sententie dieuntur. Itaq in quit longim
est: quodiumis. aut in uerbis. aut insen¬
tentiis in uolutum est. ¶Deparatum
quodnon exipsa causa ductũ.ẽ: necsic̃s¬

Expanded text:
quod tam a nobis quam aduersariis dici quod tam a nobis quam aduersariis dici potest. COMMVTABILE, QVOD AB ADVERSARIO POTEST LEVITER MVTATVM EX CONTRARIA PARTE DICI. Commutabile est, inquit, quod non quidem ab aduersariis dici pro se possit ita ut a te prolatum est, sed commutato uerbo uel addito possit in partem contrariam commutari. LONGVM EST, QVOD PLVRIMIS VERBIS AVT SENTENTIIS VLTRA QVAM SATIS EST PRODVCITVR. Meminimus in duobus esse orationem nostram, nunc in uerbis singulis, nunc in coniunctis, quae sententiae dicuntur. Itaque, inquit, longum est quod nimis aut in uerbis aut in sententiis inuolutum est. SEPARATVM, QVOD NON EX IPSA CAVSA DVCTVM EST NEC SIC
Abbreviated transcription (Latin):
Q uare post quã ostendit. quid faciendum
ẽẽt: precepit rursus quidnon faciendũ
sit Uitiauero inquit: hec sunt cer¬
tissima exordiorũ. Cũ ait certissima:
ostendit & supra: se. non nihil: deuitiis
exordii dixisse. Ait enim. Splendoris.
& festiuitatis. & concinitudinis minimũ.:
mexordio ẽẽ debebit: Uerũ hȩc maxi¬
ne. cõmutabile. longum. separatũ. trans¬
latum. contra p̃cepta. ¶igare est: quo
inplures causas potest accõmortari: ut con¬
nerale principium. & qđ non unius: sed om¬
niũ potest eẽ causarũ. sisic : incipias. Iouem
ego optimũ maximũ. aut. uellem sifieri
posset oiudices ¶ Commune: quod
nihilominus. in aliquã contrariã partẽ
causȩ : potest conuenire. I Inter uul¬
gare & cõmune hoc inter est: uulgare.
omniũ contiouersiarũ est: Cõmune:
in eadem controuersia utriusq partis
Itaq cõmuni specie includitur. Uulgare
uero: generale est Quare: cõmune erit:

Expanded text:
quare, postquam ostendit quid faciendum quare, postquam ostendit quid faciendum esset, praecipit rursus quid non faciendum sit. VITIA VERO, inquit, HAEC SVNT CERTISSIMA EXORDIORVM. Cum ait 'certissima', ostendit et supra se nonnihil de uitiis exordii dixisse. Ait enim, SPLENDORIS ET FESTIVITATIS ET CONCINNITVDINIS MINIMVM m exordio esse debebit. Verum haec maxine, com- mutabile, longum, separatum, translatum, contra prae- cepta. vulgare est, quod in plures causas potest accom- modari, ut connerale principium et quod non unius, sed omnium potest esse causarum, si sic incipias: "Iouem ego Optimum maximum", aut "uellem, si fieri posset, iudices". COMMVNE, QVOD NIHILO MINVS IN HANC QVAM IN CONTRARIAM PARTEM CAVSAE POTEST CONVENIRE. Inter uulgare et commune hoc interest: uulgare omnium controuersiarum est, commune in eadem controuersia utriusque partis: itaque commune specie includitur, uulgare uero generale est. Quare commune erit