comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
deo id agente copiosum locum. Ibi nãꝙ
scͥptum est. Multum eñi ualere tibi soli
suꝑat semꝑ: et uirtuti brachii tui. quis
contrastabit: Qm̃ tanqͣm momentum
statere sio ante te est orbis t̾rarũ: ⁊ tan¬
qͣm gutta roris ante lucam que descen¬
dit in fram. S misereris omniũ qm̃
omĩa potes. ⁊ dissimulas pcc̃a hominũ
ꝓpt̾ pnĩam. Diligis eñi omĩa que sunt:
et nichil odisti hoꝵ que fegsti. Nec eñi
tuus est in om̃ib. Propt̃ qd̃ hos qui
exerrant ꝑtib corripis. et de quib pec¬
cant admonens alloqueris. ut relicta
malicia credant in te dñe. Ad hanc be¬
nignam patientiã d̾i. qui facit solẽ
suũ oriri suꝑ bonos ⁊ malos. et pluit
suꝑ iustos et in iustos nos mmutandam
xp̃c hortatur. ut uindicare nr̃as iniu¬
rias negligamus. et benefaciamꝰ his qͥ
ad remittenda debita peccatoꝵ nr̃orum
qd̵ aliis ista ultionũ debita relaxamꝰ. et

Expanded text:
deo id agente copiosum locum; ibi namque deo id agente copiosum locum; ibi namque scriptum est: multum enim ualere tibi soli superat semper, et uirtuti brachii tui quis contra stabit? quoniam tamquam momentum staterae sic ante te est orbis terrarum, et tamquam gutta roris antelucani. quae descendit in terram; sed misereris omnium, quoniam omnia potes et dissimulas peccata homintiam. diligis enim omnia, quae sunt, et nihil odisti horum, quae fecisti; nec enim tuus est in omnibus; propter quod eos, qui exerrant partibus, conripis et de quibus peccant admonens adloqueris, ut relicta malitia credant in te, domine. ad hanc benignam patientiam dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, nos imitandam Christus hortatur, ut uindicare nostras iniurias neglegamus et benefaciamus his, qui ad remittenda debita peccatorum nostrorum, quod aliis ista ultionum debita relaxamus, et
Abbreviated transcription (Latin):
dico uobis: inueniunt᷑ et in illis uet̾ibus
libris. Ibi contra iram dictum est. turba¬
tus est pre ira oculus meus: et melior ẽ
qui uincit iram. qͣm qui capit cuutatẽ
Ibi contͣ u̾bum durũ plaga flagelli li¬
uorem faciet: plaga aut̃ lingue com¬
minuet ossa. Ibi contͣ mechiam cordis:
ne concupiscas uxorem ꝓximi tui. Non
eñi ait. ne adult̾es. s ne concupiscas d̾ un¬
de apłs hoc ex lege cõmemorat dicens. Nã
concupiscentiã nesciebã nisi lex diceret.
nõ concupisces. Ibi de patientia nõ resis¬
tendi laudatur. uir p̃bens ꝑcutienti se ma¬
xillam. et saturatus obꝓbruis. Ibi de mi¬
mico diligendo dicitur. si esurierit mnimi¬
cus tuus cyba illum. si sitit potum da illi
Hinc eñi hoc cõmemorauit apłs. Et illd̃
in psalmo. Cum his qui oderunt pacẽ
eram pacificus. Et alia multa. Qd̃ autẽ
temꝑando a undicta. et diligendo etiam
malos. d̾m inimitem᷑: Habes ibi de ipso

Expanded text:
dico uobis", inueniuntur et in illis ueteribus dico uobis", inueniuntur et in illis ueteribus libris. ibi contra iram dictum est: turbatus est prae ira oculus meus et: melior est, qui uincit iram quam qui capit ciuitatem. ibi contra uerbum durum: plaga flagelli liuorem faciet; plaga autem linguae confringet ossa; ibi contra moechiam cordis: ne concupiscas uxorem proximi tui. non enim ait: ne adulteres, sed: ne concupiscas. unde apostolus hoc ex lege commemorat dicens: nam concupiscentiam nesciebam. nisi lex diceret: non concupisces. ibi de patientia non resistendi laudatur uir praebens percutienti se maxillam et saturatus obp1;obiis. ibi de inimico diligendo dicitur: si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi. hinc enim hoc commemorauit apostolus et illud in psalmo: cum his, qui oderant pacem, eram pacificus et alia multa. quod autem temperando a uindicta et diligendo etiam malos deum imitemur, habes ibi de ipso
Abbreviated transcription (Latin):
sit aliter intelligendũ qd̾ ait. nõ se ue¬
nisse legem soluere s adimplere: scilicet
ut non quasi semiplena istis ubis integ̃¬
retur. S ut qd̾ litt᷑a uibente ꝓpt̾ suꝑbo¬
rum p̃sumptionẽ nõ pot̾at. suadente
gr̃a ꝓpter humiliũ confessionẽ imple¬
retur oꝑe factoꝵ: non adiecione uboꝵ
fides enim sicut apłs ait ꝑ dilectionen
opatur. Unde item dicit. Qui eñi diligit
altm: legem impleuit. Istam caritatẽ
sum misit in manifestatione donauit.
qua sola caritate iusticia legis posset
impleri: ꝓpt̾ea dixit. non ueni legẽ sol¬
uere. s adimplere. Hoc est nouũ testa¬
mentũ. quo huic dilectioni hereditas
regni celoꝵ ꝓmittitur: qd̾̃ in figuris
ueteris testamenti ꝓ tempoꝵ distribu¬
tione tegebatur. Unde item dicit. Man¬
datũ nouũ do uobis ut uos inuicẽ dili¬
gatis: Itaq uel omĩa uel pene omĩa que mo¬
nuit seu p̃cepit. ubi adiungebat. ego autẽ

Expanded text:
sit aliter intellegendum, quod ait non se uesit aliter intellegendum, quod ait non se uenisse legem soluere sed adinplere, scilicet ut non quasi semiplena istis uerbis integraretur, sed ut, quod littera iubente propter superborum praesumptionem non poterat, suadente gratia propter humilium confessionem inpleretur opere factorum, non adiectione uerborum. fides enim, sicut apostolus ait. per dilectionem operatur. unde item dicit: qui enim diligit alterum, legem inpleuit. istam caritatem sum misit, in manifestatione donauit, qua sola caritate iustitia legis posset inpleri, propterea dixit: non ueni legem soluere sed adinplere. hoc est nouum testamentum, quo huic dilectioni hereditas regni caelorum promittitur, quod in figuris ueteris testamenti pro temporum distributione tegebatur. unde item dicit: mandatum nouum do uobis, ut uos inuicem diligatis. Itaque uel omnia uel paene omnia, quae monuit seu praecepit, ubi adiungebat "ego autem
Abbreviated transcription (Latin):
uanitate quero. cur displiceat dimittere
uxorem. qͣm nõ ad mat̾monii fidem. s ad
concupiscentie crimen habendam eẽ cen¬
seris. Matͥmoniũ qͥppe ex hoc appellatũ
est. qd̃ non ob aliud̃ debeat femina nu¬
bere qͣm ut mat̾ fiat: qd̾ uobis odiosum
est. Eo modo eñi putatis ꝑtem di ur̃i gen¬
tis tenebrarũ prelio deuictam ⁊ subac¬
tam: etiam carneis compedib colligari.
S ut potuis qd̾ nunc agitur explicem:
si xp̃c ubi quibdam antiqͥs sententiis
ꝓpositis adiũxt. ego aut̃ dico uobis. neꝙ
primoꝵ hominũ legem hoc u̾boꝵ addi¬
tamento adimpleuit. neꝙ illã que per
moysen data est. quasi contrarioꝵ opposi¬
tione destruxit. E potius omĩa ex hebre¬
oꝵ lege cõmemorata ita cõmendauit
ut quicq̃d ex ꝑsona sua insuꝑ loq̃retur
uel ad expositionẽ requirendam ualeret
siquid illa obscure posuiss. uel ad tuti
conseruandũ qd̾ illa uoluiss: uides qͣm

Expanded text:
uanitate quaero, cur displiceat dimittere uanitate quaero, cur displiceat dimittere uxorem, quam non ad matrimonii fidem, sed ad concupiscentiae crimen habendam esse censetis. matrimonium quippe ex hoc appellatum est, quod non ob aliud debeat femina nubere, quam ut mater fiat: quod uobis odiosum est. eo modo enim putatis partem dei uestri gentis tenebrarum proelio deuictam et subactam etiam carneis conpedibus conligari. Sed, ut potius quod nunc agitur explicem , si Christus, ubi quibusdam antiquis sententiis propositis adiunxit: ego autem dico uobis, neque primorum hominum legem hoc uerborum additamento adinpleuit neque illam, quae per Moysen data est, quasi contrariorum obpositione destruxit, sed potius omnia ex Hebraeorum lege commemorata ita commendauit, ut, quicquid ex persona sua insuper loqueretur, uel ad expositionem requirendam ualeret, si quid illa obscure posuisset, uel ad tutius conseruandum quod illa uoluisset: uides, quam
Abbreviated transcription (Latin):
lũ repudiidare. si dimisiss uxcorẽ. Nõ
eñi ei poterat scribi libellus nisi ab ip̃is
quem ꝑ hanc occasionẽ ex necessitate
uenientem quodammͦ in manus suas.
bono consilio regerent: atq int̾ ip̃m ⁊
cederet odium. ut extingui emendariq
non posset. tunc utiꝙ scriberet᷑ libellus.
qr frustra nõ dimitteret. qͣm sic odiss
ut ad debitam coniugio caritatẽ nulla
prudentiũ ꝑsuasidne reuocaret᷑. Sic. N
ñ diligitur uicor. dimittenda est. Quia
gͦ dimittenda nõ est: diligenda ẽ. Di¬
lectio aut̃ monendo atiꝑ suadendo componi:
nõ inuitũ cogendo imponi potest. Hoc fa
cere scriba debebat iustus et sapiens. qualẽ
in illa ꝓfessione ẽẽ oportebat: ad quẽ ut ue¬
niretur discordi marito libellus conscribẽ¬
dus preceptus est. Quẽ iurbonus prudens¬
q nõ scriberet. nisi in animo nibais au̾so
atq ꝑu̾so consiliũ concordie nõ ualeret
Uerumptũ uobis ex ur̃i erroris sacrilega

Expanded text:
lum repudii dare, si dimisisset uxorem. Non lum repudii dare, si dimisisset uxorem. Non enim ei poterat scribi libellus, nisi ab ipsis, qui per hanc occasionem ex necessitate venientem quodam modo in manus suas bono consilio regerent, atque inter ipsum et  tantum intercederet odiu, ut exstingui emendarique non posset, tunc utique scriberetur libellus: quia frustra non dimitteret, quam sic odisset, ut ad debitam conjugio charitatem nulla prudentium persuasione revocaretur. Si enim non diligitur uxor, dimittenda est. Quia ergo dimittenda non est, diligenda est. Dilectio autem monendo atque suadendo componi, non invitum cogendo impcere scriba debebat iustus et sapiens, qualem in illa professione esse oportebat. ad quem ut ueniretur, discordi marito libellus conscribendus praeceptus est: quem uir bonus prudensque non scriberet. nisi in animo nimis auerso atque peruerso consilium concordiae non ualeret. uerumtamen a uobis ex uestri erroris sacrilega
Abbreviated transcription (Latin):
suã. det illi libellũ repudii. si diligent̃
intueamur: udebimꝰ non eẽ contrariũ.
Exposuit eñi dñs quid lex uolu̾it: cum
passim dimittendi uxorem usserit libel¬
lum repudii. dare. Neq enĩ ait. qui uo¬
lu̾it dimittat icorem suam cui ẽẽt cõ¬
trariũ non dimittere: s utiq nolebat
dunttti uyxorem a uiro. qui hanc int̾po¬
suit moram. ut in discidiũ animus pre¬
ceps. libelli conscͥptione refractus assiste¬
ret. et quid mali eẽt uxorem dimittere
cogitaret: presertim qr ut ꝑhibent apd̃
hebreos scribere litt̾as hebreas nulli fas
erat. nisi scribis solis. cum et excellen¬
tiorem ꝑfiterent᷑ sapientiã. et si qͥ eoꝵ
eẽnt equitate et pietate p̃diti. nõ tantũ
ꝓfiterentur sapientiã. uerũ etiã sectarẽ
tur. Ad hos gͥ quos oporteret ẽẽ puden¬
tes legis int̾pretes. et iustos discidii dissi¬
asores. lex mitt̾e uoluit eũ ꝙ uissit libel¬

Expanded text:
suam, det illi libellum repudii, si diligenter suam, det illi libellum repudii, si diligenter intueamur, uidebimus non esse contrarium. exposuit enim dominus, quid lex uoluerit, cum passim dimittenti uxorem iusserit libellum repudii dare. neque enim ait: qui uoluerit, dimittat uxorem suam — cui esset contrarium non dimittere — sed utique nolebat dimitti uxorem a uiro. qui hanc interposuit moram, ut in discidium animus praeceps libelli conscriptione refractus absisteret et quid mali esset uxorem dimittere cogitaret, praesertim quia, ut perhibent, apud Hebraeos scribere litteras Hebraeas nulli fas erat nisi scribis solis, cum et excellentiorem profiterentur sapientiam et si qui eorum essent aequitate ac pietate praediti, non tantum profitertur. Ad hos igitur, quos oporteret esse prudentes Legis interpretes et justos discidii dissuasores, Lex mittere voluit eum, quem jussit libel
Abbreviated transcription (Latin):
bea ⁊ alt̾ã cii ñ fit ꝯͣriũ reddes d̾tio u̾urãd̾
tuũ ⁊ noli iͤare oĩo: Et tñ illam ñ destructi¬
onem s adimpletionẽ faustus arbitra¬
tur: qd̾ ⁊ hic debuit arbitrari. Nam si
uerũ iura adimpletur dicendo ne iuires
cur non et iuste iundica. adimplet᷑ dicen¬
do ne uindices: Sic et ego in utroq con¬
seruationẽ ẽẽ arbitror a pcc̃o. quo uel fal¬
sum uratur: uel imuste iuindicatur: qͣm¬
qͣm hec de donanda omĩo iundicta. uale¬
at etiã ad illud dimitcendo ut huiꝰmodi
debita. etiã nobis dimitti m̾eamur. S
duro ppło modus prius adhibendꝰ fuit:
quo discern̾et nõ egredi debitum. ut edo¬
mita ira que ad ĩmoderatã uindictam
rapit. iam qui uellet tͣnquillus atten¬
dere quid ip̃e deberet. qd̾ sibi relaxari a
dño cuꝑet: ut hac consideratione conseruo
debitum relaxaret. Nam et illud de uxore
ñ dimittenda qd̃ dñs p̾cepit. cum antiqͥs
dictum sit. quicumq dimiserit uxorem

Expanded text:
rium: redde's domino iusiurandum tuum et: noli iurare omnino? et tamen illam non destructionem sed adimpletionem Faustus arbitratur, quod et hic debuit arbitrari. nam si "uerum iura" adimpletur dicendo "ne iures cur non et "iuste uindica" adimpletur dicendo "ne uindices?b sic ut ego in utroque conseruationem esse arbitror a peccato. quo uel falsum iuratur uel iniuste uindicatur, quamquam hoc de donanda omnino uindicta ualeat etiam ad illud, ut dimittendo huiusmodi debita etiam nobis dimitti mereamur. sed duro populo modus prius adhibendus fuit, quo discerneret non egredi debitum, ut edomita ira, quae ad inmoderatam uindictam rapit, iam qui uellet, tranquillus adtenderet. quid ipse deberet. quod sibi relaxari a domino cuperet, ut hac consideratione conseruo debitum relaxaret. Nam et illud de uxore non dimittenda, quod dominus praecepit, cum antiquis dictum sit: quicumque dimiserit uxorem
Abbreviated transcription (Latin):
se solu̾e legem s adimplere: aut nesci¬
o qͥd hoc longe aliud qͣm uos putatis
significasse.
uGustinus respondit. Qua
iam consentis dixisse xp̃m non
tur adu̾sus eungłicam auctoritatẽ ueni¬
re. durum etiam tibi uideatur uenire ad¬
u̾sus apłm dicentẽ. omĩa ħ figure nr̃e fu¬
erunt. item dicentẽ de xp̃o. quia nõ fuit¬
in illo etiã et non: s etiam in illo erat. qͦt¬
qͦt eñi ꝓmissiones dei in illo etiã. idest in
illo exhibete in illo adimplete sunt: ⁊ sñ
caligine iuidebis et qͣm legem adimplere
uenerit. et eam quo pacto adimpleu̾io.
nec ꝑges extendi ꝑ tria gen̾a legis. ⁊ tͥa
gen̾a ꝓpharum. querens qua exeas. &
nõ inueniens. Manifestũ est enĩ ⁊ luce
clarius hoc etiam noui testamenti scͥptura
sepe testatur: qͣm legem et qͦs ꝓpħas xp̃c¬

Expanded text:
se soluere legem, sed adinplere, aut nescise soluere legem, sed adinplere, aut nescio quid hoc longe aliud quam uos putatis significasse. AUGUSTINUS respondit: Quia iam consentis dixisse Christum:tur aduersus euangelicam auctoritatem uenire — durum etiam tibi uideatur uenire aduersus apostolum dicentem: omnia haec figurae nostrae fuerunt. item dicentem de Christo: quia non fuit etiam et non, sed etiam in illo erat: quotquot enim promissiones dei. in illo etiam, id est in illo exhibitae, in illo adinpletae sunt et sine caligine uidebis, et quam legem adinplere uenerit et eam quo pacto adinpleuerit. nec perges extendi per tria genera legis et tria genera prophetarum quaerens, qua exeas, et non inueniens. manifestum eat enim, et luce clarius hoc etiam noui testamenti scriptura saepe testatur, quam legem et quos p
Abbreviated transcription (Latin):
omnẽ de plebe sua ꝑhibeat deus iudeoꝵ
quicũq nõ hac fu̾it ignominia p̃signa¬
tus: Cur et sacͥficioꝵ legitima. que nͨ mo¬
yses ac ꝓpħe sub lege. nec sub fide sua in
secundis habuit abrahã. uos sꝑnitis: Cur
u̾o ⁊ cyboꝵ in differentia animias pollu¬
itis ur̃as. si ħ ut creditis omĩa xp̃c nõ ue¬
nit soluere s adimplere: Cur et azimoꝵ
anniu̾sale ius. et mastationis agnine sacͫ
uos impiatis: Cur deniq neomenias. et
baptismata. et scenophegias. ac reliqua
huiꝰmodi legis et ꝓph̾arum sacramẽta
sarnalia. parum deuitatis irrumpere.
si eadem xp̃c minime destruxit: Qre
nõ imm̾ito dixerim. qr si uultis ut ra¬
tio uobis contemptus istius constet. op¬
tet aut uos negare xp̃i eẽ discipłos: aut
tandem fat̾i ipm omĩa hec destruxisse
pͥorem. Qd̃ cum fu̾itis confessi. tunc ⁊ il¬
lud conseqͥtur. ut aut falso fateamini sc̃¬
ptum eẽ tanqͣm idem di̾cit. nõ seuenis¬

Expanded text:
omnem de plebe sua perhibeat Iudaeorum deus, omnem de plebe sua perhibeat Iudaeorum deus, quicumque non hac fuerit ignominia praesignatus ? cur et sacrificiorum legitima. quae nec Moyses ac prophetae sub lege nec sub fide sua in secundis habuit Abraham, uos spernitis? cur uero et ciborum indifferentia animas polluitis uestras, si haec, ut creditis, omnia Christus non uenit soluere, sed adinplere ? cur et azymorum anniuersale ius et mactationis agninae sacrum, uos inpiatis? cur denique neomenias et baptismata et scenopegiam ac reliqua huiusmodi legis atque prophetarum sacramenta carnalia parum deuitatis inrumpere, si eadem Christus minime destruxit? quare non inmerito dixerim, quia, si uultis. ut ratio uobis contemptus istius constet, oportet aut uos negare Christi esse discipulos aut tandem fateri ipsum omnia haec destruxisse priorem. quod cum fueritis confessi. tunc et illud. quod sequitur, ut aut falso fateamini scriptum esse, tamquam idem dixerit non se uenis
Abbreviated transcription (Latin):
metuens tanqͣm d̾i. et hinc xp̃m tanqͣm
filius eius dicentẽ. audiens qd̾ nõ uen̾it ea¬
dem soluere s adimplere: uide si qͥd impe¬
dire iam poterat. qͥn factꝰ eẽm uideus. S
huic ꝑiculo. me manichei uenanda fides
eripuit. Tu tamen quid fiducie gerens
hec obicias quero: aut quare contͣ me
id ẽẽ putes solum. qd̾ tͥ minus nõ uideat᷑
ẽẽ contrariũ. Si xcp̃i non est legem sol¬
gͦ uos eadẽ soluitis:
N sensum fatemini uos nõ eẽ xp̃ia¬
nos: Quid legi et ꝓphis om̃ib sacroscm̃
illũ sabb̃̾oꝵ diem ĩ quo et mundi ip̃m opi¬
ficem d̾m req̾eiusse testantur. uos om̃i
oꝑe ꝓphanatis: nec penam mortis quã
Adũsus uolatores eius statuit. nec male¬
disti ꝑtimescentes infamiã: Quid ꝙ a
tͥcũcisionis de decoroso illo signacło. legi
ac ꝓpħis om̃ib honorato. et maxime a¬
brahe post opinatã suam fidem. sinus
defenditis ur̃os. p̾sertim eum ⁊ ꝑiturũ

Expanded text:
metuens tanquam Dei, et hinc Christum tanquam metuens tanquam Dei, et hinc Christum tanquam ejus filium dicentem audiens quod non venerit eadem solvere, sed adimplere; vide si quid impedire jam poterat quin factus essem judaeus. Sed huic periculo me Manichaei veneranda fides eripuit. CAPUT VI. Tu tamen quid fiduciae gerens, haec objicias quaero, aut quare contra me id esse putes solum, quod tibi non minus videatur esse contrarium. Si Christi non est Legem solergo uos eadem soluitis? an sensim fatemini uos non esse christinos? quid legi et prophetis omnibus sacrosanctum illum sabbatorum diem, in quo et mundi ipsum opificem deum requieuisse testantur. uos omni opere profanatis nec poenam mortis. quam aduersum uiolatores eius statuit, nec maledicti pertimescentes infamiam r quid et a circumcisionis dedecoroso illo signaculo legi ac prophetis omnibus honorato et maxime Abrahae post opinatam suam fidem sinus defenditis uestros. praesertim cum et periturum
Abbreviated transcription (Latin):
uerit soluere s adĩplere. ad ĩpletio autẽ
nunqͣm inuase mani dicitur. s in semo.
solus michi uidebatur isrłita posse fieri¬
xp̃lanus. qui refertus maxima exꝑte le
dos cuius adhuc iuderetur ẽẽ tapatior: si
tamen et ip̃e pͥora non solueret. Alioq̾n
nec cea eum adimpletio hec eẽt: s ex¬
haustio. At ego ex gentib ueniens in¬
tallum me accessisse putabam ad xp̃m
qr nichil tale afferrem: qd̾ in me de su¬
is posset adiectionib adimplere. Que¬
rens gͦ quenam eẽt pͥor illa mensura
inuenio sabbata. ꝑithonien. sacͥficia. neome¬
nias baptismata. Azimofegias cyboꝵ discre¬
tiones. potuũ uestimentoꝵ. et alia que ꝑ¬
currere longum est. Arbitratus gͦ sum hͥ
tib: Ad hec inuenio etiã amarũ illic in¬
ditũ maledictũ: adu̾sus eos qui nõ ꝑmã¬
sint in om̃ib que scͥpta sunt. in libro legis
illuis. ut faciant ea. Et illinc gͦ maledistũ

Expanded text:
uenit soluere, sed adinplere, adinpletio autem uenit soluere, sed adinplere, adinpletio autem numquam in uase inani dicitur, sed in semo, solus mihi uidebatur Israhelita posse christianus fieri. qui refertus maxima ex parte eo. cuius adhuc uideretur esse capacior, si tamen et ipse priora non solueret; alioquin nec circa eum adinpletio haec esset, sed exhaustio. at ego ex gentibus ueniens incassum me accessisse putabam ad Christum, quia nihil tale adferrem, quod in me de suis posset adiectionibus adinplere. quaerens ergo, quaenam esset prior illa mensura, inuenio sabbata. peritomen, sacrificia, neomenias ac baptismata. azymophagias ciborum, discretiones potuum, uestimentorum et alia, quae percurrere longum est. arbitratus ergo sum hoc tibus? ad haec inuenio etiam amarum illic inditum maledictum aduersus eos. qui non permanserint in omnibus, quae scripta sunt in libro legis illius, ut faciant ea. et illinc ergo maledictum
Abbreviated transcription (Latin):
cogi ut credam dixisse xp̃m. qd̾ nec te ui¬
deam credidisse. Nec eñi qͥcqͣm eoꝵ p̾fe¬
rens quib lex et ꝑpħe. nõ solui udeantur
s adĩpleri: me tanqm desidem obilirgas.
ac puaritorem ex huiꝰ obiectione capitłi
Anet tuiam detruncatoꝵ inguinũ obsce¬
no itlo signaculo głaris. tanqͣm iudens au̾
naxareus: An suꝑciliũ de obseruatione eri¬
gis sabbatoꝵ: Ande porcine abstinentia
tibi conscius gaudes: An deniꝙ de iuctĩa¬
rum sangume. et holocaustorũ ndorib.
iudeoꝵ te exsaturassã d̾mi exultas: Qd̃ si
horũ fecisti nichil: quidita xp̃m nõ uenis¬
se legem soluere s adĩplere contendrs :
Quare indeficientes ago p̃ceptori meo refe¬
ro gr̃as: qui me similiter labantẽ retinu¬
it. ut eẽm hodit xp̃ianus. Nam ego quoeẜ
cum capitulũ hoc imprudens leg̾em: quẽ¬
admodũ tu pene ieram in consiliũ iudeᷤ
fieri. Nec ĩm̾ito. Et eñi si xp̃c legem nõ

Expanded text:
cogi, ut credam dixisse Christum, quod nec te uicogi, ut credam dixisse Christum, quod nec te uideam credidisse. nec enim quicquam eorum praeferens, quibus lex et prophetae non solui uideantur, sed adinpleri, me tamquam desidem obiurgas ac praeuaricatorem ex huius obiectione capituli. an et tu iam de truncatorum inguinum obscaeno illo signaculo gloriaris, tamquam Iudaeus aut Nazaraeus? an supercilium de obseruatione erigis sabbatorum? an de porcinae abstinentia tibi conscius gaudes? an denique de uictimarum sanguine et holocaustorum nidoribus Iudaeorum te exsaturasse deum exultas ? quodsi horum fecisti nihil, quid ita Christum non uenisse legem soluere. sed adinplere contendis? Quare indeficientes ego praeceptori meo refero gratias, qui me similiter labantem retinuit, ut essem hodie -christianus. nam ego quoque, cum capitulum hoc inprudens legerem, quemadmodum tu paene ieram in consilium Iudaeus fieri. nec inmerito; etenim si Christus legem non
Abbreviated transcription (Latin):
plicet expositio aliam quere: tantũne
cħm mentitũ dicere cogaris. aut te nitẽe
sit iudeum fieri. ne etiã minc legem sol¬
uere ꝑseueres. qm̃ ip̃e nõ soluit. Et tam̃
hoc si mͥ natareoꝵ obiceret qiusqͣm. qͥs
alui syminachianos appellãt. qid̃ iħc dix̾it
sissem: intertus qͥd ei respond̾em. Necĩ¬
mito. Uenuebat eñi corꝑe atq animo si¬
mul lege obsitus ac ꝓpħis. Nam huiꝰ¬
modi qͦs aio et cͥꝯtisionẽ portant et obs¬
uant satb̃m: et porcina ac reliqͥs absti¬
nent huiꝰmodi que p̃cepit lex sub xpiani
qmiuis nõis ꝓfessione. decepti etiã ip̃i ut
intelligi datur. hoc ip̃o capitulo quo ⁊ tu.
dixerit. s ad ĩplendam. Quare cũ tali esset
m nõ pusillũ ut dixi certamen: donec ca¬
pituli huiꝰ a me molestiã demolirer. Tibi
uo ne quaqͣm congredi metuã. nullis cõ¬
fiso uirib et impudentia potiꝰ lacessenti:
ut facilius temptari me putem. abs te. ꝙͣ

Expanded text:
plicet expositio. aliam quaere: tantum ne plicet expositio. aliam quaere: tantum ne Iesum mentitum dicere cogaris, aut te necesse sit Iudaeum fieri. ne etiam nunc legem soluere perseueres, quam ipse non soluit. Et tamen hoc si mihi Nazaraeorum obiceret quisquam, quos alii Symmachianos appellant, quod enim Iesus sissem incertus, quid ei responderem. nec inmerito; ueniebat enim corpore atque animo simul lege obsitus ac prophetis. nam huiusmodi, quos aio, et circumcisionem portant et obseruant sabbatum et porcina ac reliquis abstinent huiusmodi, quae praecepit lex, sub christiani quamuis nominis professione decepti etiam ipsi, ut intellegi datur, hoc ipso capitulo, duo et tudixerit. sed ad inplendam. quare cum talibus esset mihi non pusillum, ut dixi, certamen, donec capitulij huius a me molestiam demolirer, tibi uero nequaquam congredi metuam nullis confiso uiribus et inpudentia potius lacessenti, ut facilius temptar, me putem abs te quam
Abbreviated transcription (Latin):
est. Dictum est nõ ꝑiurabis. Ego autem
dico. ne uireris. Equidem eque ad ĩpletio ẽ.
In his eñi et priora roborat. et qd̃ defuit s¬
dicit᷑. ubi u̾o udeoꝵ quedã uisus ẽ nõias¬
se. illa quidem nec ad ĩpleuit. S etiã pe¬
nitus eradicauit p̃ceptione contͣrioꝵ. Qd
eñi sequitur : Audistis dictum ec̃. ocł̾m
ꝓ ocło: dentem ꝓ dente. Ego aut̃ dico uo¬
pis. Qui te ꝑtusserit in maxilla: prebe illi
et aliam. Soc iam destructio est. Dictum
est inquit. Amabis amicum tuũ: Et ode¬
ris mimicũ tuũ. Ego aut̃ dico nobis ini¬
orate. Eque destrustio est. Dictum ẽ cui
uolu̾it uxorem suam dimitt̾e: det ei li¬
et is exit mechus. si post eam alterã du¬
xerit. Hec gͥ sunt de manifesto moy¬
seos precepto. idito ꝙ̃ destrusta illa ueter̃
uistoꝵ. et ob hoc adĩpleta. Qd̃ si et tibi
ita intelligere placet. nõ ab re erit ⁊ ił¬
lud dixisse iħm: qr nõ uenit soluere le¬
gem s adimplere. Sm hec tibi nr̃a dis¬

Expanded text:
est. Dictum est, Non pejerabis; ego autem dico vobis, ne juretis quidem: aeque adimpletio est. In his enim et priora roborat, et quod defuit, adjicit. Ubi vero Judaeorum quaedam visus est nominasse, illa quidem nec adimplevit, sed etiam penitus eradicavit praeceptione contrariorum. Quid enim sequitur? Audistis dictum esse, Oculum  oculo, dentem pro dente; ego autem dico uobis: qui te percusserit in maxilla, praebe illi et alteram: hoc iam destructio est. dictum est, inquit. amabis amicum tuum et oderis inimicum tuum; ego autem dico uobis: amate iniorm dimittere, det eiet is erit moechus, si postea alteram duxerit. haec igitur sunt de manifesto Moyseos praecepta idcircoque destructa, illa ueterum iustorum et ob hoc adinpleta. quod si et tibi ita intellegere placet, non ab re erit et illud dixisse Iesum, quia non uenit soluere legem, sed adinplere. sin haec tibi nostra dis
Abbreviated transcription (Latin):
qͥs non iniuste uindicabis. ego aut̃ di¬
co ne uindicetis. eqͥdem adimpletio est
sicut de iurando faustus ais. dictũ est
nõ peierabis. ego aut̃ dico ne iuretis:
equidem eque adimpletio est. Pot̾am
gͦ et ego ita dicere. si mͥ ꝑ hec adiecta p̃¬
ba qd̃ legi defuit a xp̃o additũ id̾et᷑:
Ac nõ potus id qd̃ lex uolebat efficere.
ne ĩite se qͥsꝙͣ iudicãdo pͤcar: ꝯsuari tunꝰ si

Expanded text:
quis: non iniuste uindicabis; ego autem diquis: non iniuste uindicabis; ego autem dico, ne uindicetis quidem: adimpletio est sicut de iurando Faustus ait: dictum est "non peierabis; ego autem dico, ne iuretis quidem; aeque adimpletio est." poteram ergo et ego ita dicere. si mihi per haec adiecta uerba, quod legi defuit, a Christo additum uideretur, ac non potius id, quod lex uolebat efficere. ne iniuste se quisquam uindicando peccaret, conseruari tuti
Abbreviated transcription (Latin):
ta dicunt᷑. que in oratione dñioa hu¬
manitus dimitt̾e monemur: ut nobis
ꝙ nr̃a diuinitus dimiitant᷑. Qd autẽ
debetur et si benigne remittitur: nõ tñ
iniq repecitur. S sicut iniuriando etiã
qui uerum uirat ꝓpinquat ꝑiurio. un¬
de longe abest. qui om̃ino ñ urat. ⁊ ꝙͣ¬
ius non peccet qui uerum uirat. remo¬
tior tam̃ a peccato est qui ñ uirat. unde
ammonitio ñ uirandi conseruatio est a
pcc̃o ꝑ iurii: ita cum peccet qui ꝑ ĩmo¬
derationẽ iniuste uult iuindicari: nõ
peccet aut̃ qui modũ adhibens iuste
uult uindicari: remotior ẽ a pcc̃o iniͦ¬
te iundicte. qui nõ uult om̃io iundica¬
ri. Peccat eñi qui exigit ultra debitum
ñ peccat aut̃ qui exigit debitũ. Sed
tutius longe est a pccõ iniusti exactort̃
qui omĩno nõ exigit debitum: preser¬
tim ne cogatur et ip̃e reddere debitum
ab eo qui nullũ ht̃ debitum. Possem gͦ
et ego sic ista ponere. dictum est anti¬

Expanded text:
ta dicuntur, quae in oratione dominica huta dicuntur, quae in oratione dominica humanitus dimittere monemur, ut nobis et nostra diuinitus dimittantur. quod autem debetur, etsi benigne dimittitur, non tamen inique repetitur. sed sicut in iurando etiam qui uerum iurat, propinquat peiurio, unde longe abest, qui omnino non iurat, et quamuis non peccet, qui uerum iurat, remotior tamen a peccato est qui non iurat — unde admonitio non iurandi conseruatio est a peccato peiurii —: ita cum peccet qui per inmoderationem iniuste uult uindicari, non peccet autem, qui modum adhibens iuste uult uindicari, remotior est a peccato iniustae uindictae qui non uult omnino uindicari. peccat enim, qui exigit ultra debitum; non peccat autem, qui exigit debitum: sed tutius longe est a peccato iniusti exactoris. qui omnino non exigit debitum, praesertim ne cogatur et ipse reddere debitum ab eo, qui nullum habet debitum. possem ergo et ego sic ista ponere: dictum est anti
Abbreviated transcription (Latin):
resistere malo. s si quis te ꝑcussit ĩ ma¬
xillam tuã dext̾am. prebe illi ⁊ alt̾am
et cet̾a: qͣndoquidẽ et illud antiquũ
ad repͥmendas flammas odioꝵ seuiẽ¬
tiumq ĩmoderatos animos refrenan¬
dos. ita preceptum est: Quis eñi tandẽ
facile contentus est. tantum repend̾e
iundicte: qnͣtum accepit iniurie: Nõ¬
ne uidemꝰ homines leuit̃ lesos. moliri
cedem. sitire sangumẽ uixq inueni¬
re in malis mimci unde sacientur
Quis pugno ꝑcussus nõ ad uidicia cõ¬
citat in damp̃nationẽ eius qui ꝑcusse¬
rit: aut si ip̃e reꝑcut̾e uelit. totum ho¬
minẽ si nõ etiã t̾elo aliquo arrepto.
pugnis calcib ꝙ contundit: Huic
gͥ ĩmoderate. ac ꝑ hoc iniuste ultioni
lex iustum modum figens. penam da¬
sita est eñi quedã iusta iuindict᷑a. ̾te¬
q debetur ei qui fu̾it passus iniuriã.
Unde utiq cum ignoscimꝰ ⁊ de nr̃o quo¬
dammͦ iure largimur. Unde etiã debi¬

Expanded text:
e malo; sed si quis te percusserit in mae malo; sed si quis te percusserit in maxillam tuam dexteram, praebe illi et alteram et cetera, quandoquidem et illud antiquum ad reprimendas flammas odiorum saeuientiumque inmoderatos animos refrenandos ita praeceptum est? quis enim tandem facile contentus est tantum reponere uindictae, quantum accepit iniuriae? nonne uidemus homines leuiter laesos moliri caedem, sitire sanguinem uixque inuenire in malis inimici unde satientur? quis pugno percussus non aut iudicia concitat in damnationem eius, qui percusserit, aut, si ipse repercutere uelit, totum hominem, si non etiam telo aliquo arrepto. pugnis calcibusque contundit? huic igitur inmoderatae ac per hoc iniustae ultioni lex iustum modum figens poenam tasitus. est enim quaedam iusta uindicta iusteque debetur ei, qui fuerit passus iniuriam. unde utique cum ignoscimus, de nostro quodam modo iure largimur. unde etiam debi
Abbreviated transcription (Latin):
d̾s dilexit. S odio decestans frui se uo¬
lentem. funditus eradicare molitus ẽ.
Si gͦ mali amant bonum quo fruan¬
tur. boni aut̃ oderunt malum ne poł¬
luantur: respondete manichei quinã
eoꝵ impleant. qd̾ dñs ait. Diligite ini¬
micos urõs. Ecce si has singulas repug¬
nantesq sententias ẽẽ uultis. Neus ur̃
fecit. qd̃ scͥptum est in lege moysi. od̾is
mimicũ tuum oꝵ gens tenebrarũ qd
scͥptum est in euͣngłio. diligite mimi¬
cos urõs. Qmqͣm nec fingendo inueni¬
re potiustis quo pacto dirimatis ques¬
tionẽ. int̾ musoas lucipedas ꝙ blattas
lucifugas. utramq enĩ prolem gentis
tenebrarũ ẽẽ contenditus. Unde gͦ ille a¬
se amant alienã lucem. ille aut̃ hanc
au̾sando sua potius origine delectant᷑:
An mundiꝰ nascunt᷑ musce infetidis
oloacis: qͣm blatce in obscuris cubicłis:
Iam u̾o illud qd̃ antiquis dictũ ẽ. ocłm
ꝓ oculo. dentem ꝓ dente. quomͦ contͣriũ

Expanded text:
deus dilexit, sed odio detestans frui se uodeus dilexit, sed odio detestans frui se uolentem funditus eradicare molitus est. si ergo mali amant bonum, quo fruantur, boni autem oderunt malum, ne polluantur, respondete, Manichaei, quinam eorum inpleant, quod dominus ait: diligite inimicos uestros. ecce si has singulas repugnantesque sententias esse uultis, deus uester fecit, quod scriptum est in lege Moysi: oderis inimicum tuum, et gens tenebrarum, quod scriptum est in euangelio: diligite inimicos uestros. quamquam nec fingendo inuenire potuistis. quo pacto dirimatis quaestionem inter muscas lucipetas et blattas lucifugas; utramque enim prolem gentis tenebrarum esse contenditis. unde ergo illae amant a se alienam lucem, illae autem hanc auersando sua potius origine delectantur? an mundius nascuntur muscae in fetidis cloacis quam blattae in obscuris cubiculis? Iam uero illud, quod antiquis dictum est: oculum pro oculo, dentem pro dente, quomodo contrarium
Abbreviated transcription (Latin):
do possemus unum eundẽq hominẽ ⁊
odisse ꝓpt̾ culpam. ⁊ dilig̾e ꝓpt̃ natam
S hoc ad ꝑũsas eoꝵ mentes intellig̾e
multum est. urgendi sunc tantũ ut
scd̾m oalũpnie sue ꝑditam ratõnẽ uel
potius amentiã defendant d̾m suum
quẽ nõ possunt dicere dilestorẽ gentis
tinebrarũ: ideoq ad eius exemplũ nõ
hñt quẽ admodũ hortentur. ut suum
quisq diligat inimicũ. Potuis eñi gen¬
ti ip̃i tenebrarũ dilectionẽ mimici tri¬
buere potuerunt: qͣm deo suo. Illa quippe
sicut delirant uicinam sibi lutem atq ꝯ¬
tiguam concupruit. eaq frui uoluit: At¬
q ut frueretur inuadere cogitauit. Ne¬
q ista culpa est: cum uerũ et beatificũ
bonũ appetitur unde et dñs dicit. Regñ
celoꝵ uuim patitur. et qui lum fecerĩt
diripint illud. Etce gens tenebrarũ
uoluit bonum qd̃ amau̾at. eius elari¬
tate et specie delectata. nec eam uicissim

Expanded text:
do possemus unum eundemque hominem et do possemus unum eundemque hominem et odisse propter culpam et diligere propter naturam. sed hoc ad peruersas eorum mentes intellegere multum est. urguendi sunt tantum, ut secundum calumniae suae perditam rationem uel potius amentiam defendant deum suum, quem non possunt dicere dilectorem gentis tenebrarum, ideoque ad eius exemplum non habent, quemadmodum hortentur, ut suum quisque diligat inimicum. potius enim genti ipsi tenebrarum dilectionem inimici tribuere potuerunt quam deo suo. illa quippe. sicut delirant, uicinam sibi lucem atque contiguam concupiuit eaque frui uoluit atque, ut frueretur, inuadere cogitauit. neque ista culpa est, cum uerum et beatificum bonum adpetitur. unde et dominus dicit: regnum caelorum uim patitur, et qui uim fecerint, diripient illud. ecce gens tenebrarum uoluit bonum, quod amauerat, eius claritate et specie delectata; nec eam uicissim
Abbreviated transcription (Latin):
regula est qua oderimꝰ inimicũ ꝓpt̾
id qd̾ in eo malũ est. idest iniquitatẽ.
et diligamus inimicũ. ꝓpt̃ id qd̃ in
eo bonum est. idest socialem rationalẽ¬
q creaturã: nisi qd̃ nos nõ eum ꝑ na¬
turã uel suam uel alienã. s ꝑ ꝓpͥriam
uoluntatẽ malũ ẽẽ conuincimus. illi ã
ꝑ naturã gentis tenebdar̃. putant ẽẽ ho¬
munẽm malum. qͣm scd̾m ipõs d̾s totus
timiut anteqͣm in ꝑte iunc̾etur: ꝙ in ꝑte
ab ea sic uictus ost. ut nec totus lib̾aretur.
Audito gͥ et nõ intellecto qd̾ antiqͥs dictũ
erat. oderis inimicũ tuũ. ferebant᷑ hoĩes
in hoĩs odium. cum deb̾ent nõ odissenisi
uiciũ. Hoc corrigit dñs dicendo. diligite
inrmicos ur̃õs. it qui iam dixerat nõ
ueni legem solu̾e s adimplere. ideoq de
odio mimici qd̃ scͥptum est in lege nõ sol¬
ueret p̃cipiendo. utiq ut diligamus mni¬
micos. cogeret nos intelligere quonã mo¬

Expanded text:
regula est, qua et oderimus inimicum propter regula est, qua et oderimus inimicum propter id. quod in eo malum est. id est iniquitatem, et diligamus inimicum propter id. quod in eo bonum est, id est socialem rationalemque creaturam, nisi quod 1108 non eum per naturam uel suam uel alienam, sed per propriam uoluntatem malum esse conuincimus. illi autem per naturam gentis tenebrarum putant esse hominem malum, quam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberaretur. audito igitur et non intellecto. quod antiquis dictum erat: oderis inimicum tuum, ferebantur homines in hominis odium, cum deberent non odisse nisi uitium. hos corrigit dominus dicendo: diligite inimicos uestros, ut qui iam dixerat: non ueni legem soluere, sed adinplere ideoque de odio inimici quod scriptum est in lege non solueret, praecipiendo utique, ut diligamus inimicos, cogeret nos intellegere, quonam mo
Abbreviated transcription (Latin):
mimitũ tuum. inferre uoluisse qd̾
om̃ino non norant ut diligerent in¬
micos utrũq aut̃ quom̃ seruandũ
sit: longum est disputare. S ad istos
iterim quib gen̾alit̾ displicet. si qͥs od̾it
inimitũ suũ. est nobis sermo. qui eorũ
frontem premat: cum eos int̾rogamꝰ
utrũ diligat d̾s eoꝵ gentem tenebrar̃.
Aut si ꝓpterea nunc mimici diligendi
sunt. qd̾ habeant ꝑtem boni. cur non
ob hoc eos ⁊ odisse debemus qd̃ habeant
ꝑtem mali: Ea qͥppe regula ⁊ hoc sol¬
uitur. doceturq non ẽẽ contrariũ. qd̃
in antiqua scͥptura dictũ est. od̾id mi¬
micũ tuũ: et in eungłio diligite ini¬
micos ur̃os: qd̾ unusqͥsq iniquus hõ
inqͣntum iniquus est odio habendus
est. in qͣntum aut̃ hõ diligendus ẽ: ut
illud qd̃ in eo recte odimits arguamtꝰ.
idẽ uitium quo possit illud qd̾ in eo re¬
cte diligimus. idẽ humana ip̃a nat̾a
emendato uicio liberari. Hec inqͣm

Expanded text:
inimicum tuum," inferre uoluisse, quod inimicum tuum," inferre uoluisse, quod omnino non norant, ut diligerent inimicos suos. utrumque autem quomodo seruandum sit longum est disputare. sed ad istos interim, quibus generaliter displicet, si quis oderit inimicum suum, est nobis sermo, qui eorum frontem premat, cum eos interrogamus, utrum diligat deus eorum gentem tenebrarum. aut si propterea nunc inimici diligendi sunt, quod habeant partem boni, cur non ob hoc eos et odisse debemus, quod habeant partem mali. ea quippe regula et hoc soluitur doceturque non esse contrarium, quod in antiqua scriptura dictum est "oderis inimicum tuum" et in euangelio "d iligi te inimicos uestros," quod unusquisque iniquus homo, in quantum iniquus est, odio habendus est, in quantum autem homo est. diligendus est. ut illud. quod in eo recte odimus, arguamus, id est uitium. quo possit illud, quod in eo recte diligimus. id est humana ipsa natura emendato uitio liberari: haec, inquam.
Abbreviated transcription (Latin):
In sc̃ͥptis aut̃ ubi est consideratio ma¬
ior atꝙ ꝓpensior. plurib locis uirasse
inuenitur: ne qͥsqm putaret itiã ue¬
rum uirando Peccari. S potius intelli¬
geret humane fragilitatis corda non
urando tutius a ꝑuirio conseruari
Quib ꝑspectis. iuenimꝰ nec illa esse
destructa. sicut faustus putat. que ue¬
eẽ legis moysi. qd̾ dictum est antiqͥs.
diliges ꝓximũ tuum: et oderis mimi¬
cum tuum. An et apłs paulus ñ dixit
homines quosdã deo odibiles: Et utiq
in hac ammonitõne ip̃e dñs ad hoc
nos hortatur ut unitemur d̾m. ut si¬
tis inquit fili patris ur̃i qui in celis ẽ.
qui facit solem suum oriri suꝑ bonos
et malos. et pluit suꝑ iustos ꝙ initos
Querendũ itaq est. q̃uomͦ intelligat᷑
exemplo d̾i. cui diixit quosdã odibiles
psulus. odio habendos inimicos ⁊ rur¬
sus exemplo di qui facit solem suum
inimicos. Sic apparebit dñm male
intelligentib id qd̾ dictum est oderis

Expanded text:
In scriptis autem, ubi est consideratio maIn scriptis autem, ubi est consideratio major atque propensior, pluribus locis jurasse invenitur, ne quisquam putaret etiam verum jurando peccari, sed potius intelligeret, humanae fragilitatis corda non jurando tutius a perjurio conservari. Quibus perspectis, invenimus nec illa esse destructa, sicut Faustus putat, quae veesse Legis Moysi, quod dictum estantiquis, Diliges proximum tuum, et oderis inimicum tuum . An et apostolus Paulus non dixit homines quosdam Deo odibiles ? Et utique in hac admonitione ipse Dominus ad hoc nos hortatur, ut imitemur Deum. Ut sitis, inquit, filii Patris vestri qui in coelis est, qui facit solem suum oririet malos, et pluit super justos et injustos. Quaerendum itaque est quomodo intelligatur, exemplo Dei, cui dixit quosdam odibiles Paulus, odio habendos inimicos; et rursus exemplo Dei, qui facit solem suum inimicos. sic adparebit dominum male intellegentibus id, quod dictum est "oderis
Abbreviated transcription (Latin):
uel ad expositionẽ ꝑtinent ꝓpositarum
antiquarũ sententiaꝵ uel ad conseruatio¬
nem nõ adimpletionẽ. Quia eñi nõ intel̃¬
ligebant homicidisi nisi ꝑemptionẽ cor¬
ꝑis humani ꝑ qͣm uita priuaret᷑: aꝑu¬
it dñs omnẽ mniquũ motum ad nocen¬
dum fr̃i. in homicidii gen̾e disputari.
unde et ioh̾es dicit. Qui odit frẽm suũ:
homicida est. Et q̃m putabant tm̃ mͦ
corꝑalem cum femina illicitã commix¬
tionem uocari mechiam. demonstͣuit
magr̃ etiam talem concupiscentiã nicħ
eẽ aliud. Item quia peierare graue pec¬
catum est. non uirare aut̃ siue uerum
iurare nullũ pccm este s longius remo¬
tus est a falso uuando. qui nec iuirare
consueuit. qͣm qui uerũ uirare procli¬
uis est. malurt nos dñs et nõ iurantes
⁊ apł ĩsmonib qͦs habuisse narratur. nũ¬
qͣm urauit. ne uirandi donsuetudine
aliqͣndo uel nescius in ꝑiuriũ laberet᷑.

Expanded text:
positarum positarum antiquarum sententiarum uel ad conuersationem. non ad inpletionem. Quia enim non intellegebant homicidium nisi peremptionem corporis humani, per quam uita priuaretur, aperuit dominus omnem iniquum motum ad nocendum fratri in homicidii genere putari. unde et Iohannes dicit: qui odit fratrem suum, homicida est. et quoniam putabant tantummodo corporalem cum femina inlicitam conmixtionem uocari moechiam, demonstrauit magister etiam talem concupiscentiam nihil esse aliud. item quia peierare graue peccatum est, non iurare autem sicut uerum iurare nullum peccatum est, sed longius remotus est a falsum iurando, qui nec iurare consueuit. quam qui uerum iurare procliuis est, maluit nos dominus et non iurantes  in sermonibus, quos habuisse narratur, nunquam juravit, ne jurandi consuetudine aliquando vel nescius in perjurium laberetur.
Abbreviated transcription (Latin):
tur. quia grece fundi. chei dicitur. Ubi qͥ
egeritis nescio. nisi ut expressuis uobis
emmaremini. insaniã. Ncq eñi addidi¬
stis in ꝑte pͥore nominis unam litt̾am.
ut agnoscetur manna: s addidistis in
post̾iore duas sillabas. ñ appellantes mã¬
nicheum. s manicheũ. ut nicħ aliud uo¬
bis tam plixis et uanis sermonib suis.
nisi insaniã fund̾e sonaret Sepissime
iuratis et ꝑ ꝑaclytum. nõ sãne illum
quẽ xp̃c discipulis ꝑmisit ⁊ misit: s
ꝑ eum ip̃m ut latine nomen eiꝰ int̾p̃ ter
insanifusorem. Cum gͦ uirare nunqͣm
desinatis uellem scire quomͦ intelligatis
hanc quoq legis partem quã uultis an¬
tiquissimam intelligi. qd̾ uobis dñs Adĩ¬
pleuerit: et magis ꝓpt̃ iurationes apł̃i
Nam ur̃a que auctoritas est. uel uobis
ip̃is. necdũ mͥ. aut cuiqͣm homini: Unde
puto iam clarere. qmͣ sit alit̾ accipiendũ
plere: nõ his uidelic additamentis.que

Expanded text:
tur, quia graece fundit XET dicitur: ubi quid tur, quia graece fundit XET dicitur: ubi quid egeritis nescio, nisi ut expressius uobis somniaremini insaniam. neque enim addidistis in parte priore nominis unam litteram, ut agnosceretur manna, sed addidistis in posteriore duas syllabas, non appellantes Mannicheum, sed Manichaeum, ut nihil aliud uobis tam prolixis et uanis sermonibus suis nisi insaniam fundere sonaret. saepissime iuratis et per paracletum, non sane illum, quem Christus discipulis promisit et misit, sed per eum ipsum, ut latine nomen eius interpreter. insanifusorem. cum ergo iurare numquam desinatis, uellem scire, quomodo intellegatis hanc quoque legis partem, quam uultis antiquissimam intellegi. quod uobis dominus adinpleuerit, et magis propter iurationes apostoli. nam uestra quae auctoritas est uel uobis ipsis, nedum mihi, aut cuiquam homini? unde puto iam clarere, quam sit aliter recipiendum, plere. non his uidelicet ad
Abbreviated transcription (Latin):
si qui eis similes fuerunt. mechabant᷑ ĩ
cordib suis. et aut non erat cor eoꝵ tem¬
plum d̾i. aut mechabant᷑ in templo d̾i :
Qd̾ si non audes dic̾e: quomͦ etiã de hac
re legem illoꝵ que apud illos iam tũc
plena erat mͦ ueniens xp̃c impleuit :
De nõ iurando aut̃. qr et hic illoꝵ le¬
gem a xp̃o impletam ẽẽ dixisti: nõ pos¬
sum affirmare antiquos iustos nõ u¬
rasse. Nam et paulũ apłm iurasse in¬
uenimꝰ. De ur̃o aut̃ ore non tollit᷑ crebͤ
uiratio. cum iuretis ꝑ lumen qd̾ amatis
lud ab istis oculis penitus alienũ. quod
illuminat omnẽ hominẽ uenientẽ in
hunc mundũ. nostis aliqua exꝑte co-
grecos uos nomẽ insanie uitaretis: uelut
declinato et ꝓlongato nomine. qͣi fusio¬
nem addidutis. ubi amplius laberenum.
Sic enĩ m̾ quidam ur̃m exposuit. cur ap¬
pellatus sit manicheus: ut scilicet ĩ gre¬
ca lingua tanqͣm manna fundere uid̾e¬

Expanded text:
si qui eis similes fuerunt, moechabantur in si qui eis similes fuerunt, moechabantur in cordibus suis et aut non erat cor eorum templum dei, aut moechabantur in templo dei? quod si non audes dicere, quomodo etiam de hac re legem illorum, quae apud illos iam tunc plena erat, modo ueniens Christus inpleuit? De non iurando autem, quia et hic illorum legem a Christo adinpletam esse dixisti, non possum adfirmare antiquos iustos non iurasse; nam et Paulum apostolum iurasse inuenimus. de uestro autem ore non tollitur crebra iuratio, cum iuretis per lumen, quod amatis ium ab istis oculis penitus alienum, quod inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. nostis aliqua ex parte cGraecos nomen insaniae uitaretis, uelut declinato et prolongato nomine quasi fusionem addidistis, ubi amplius laberemini. sic enim mihi quidam uestrum exposuit, cur appellatus sit Manichaeus, ut scilicet in graeca lingua tamquam manna fundere uidere
Abbreviated transcription (Latin):
it. s legem instituere que non fuit. si dic̾e̾
frĩ fatue. cum apud antiqͦs iustos non
fuisset iniustũ. nũc ita inustũ ẽẽ xp̃c
uolu̾it. ut quisqͥs hoc dixerit reus sit ge¬
henne. Pinde nundũ inuenisti cuinam
legi hec aliqͣndo defuerunt: quib nũc ad
mechandi apud illos iustos antiquos se¬
miplena erat: donec a dño adimpleret᷑.
addente nequis ad concupiscendũ iudeat
mulierẽ : Sic eñĩ cõmemorasti ip̃am sẽ¬
tentiam. Audistis dictum eẽ. nõ mecha¬
beris. Ego aut̃ dico. ne concupiscaris qͥdẽ
Adimpletio est inquis. Explica plane ip¬
sa u̾ba eungłica. noli tuis extenuare qd̃
dictũ estꝰ et uide quid de illis antiquissi¬
mis iustis senseris. Audistis inqͥt qui a
dictum est. nõ mechab̾is. Ego aut̃ dico
uobis:si quis uidit mulierẽ ad concupis¬
cendũ eam: iam mechatus est eam ĩ corde
suo. Itaue u̾o isti iusti sech uel enoch. uel

Expanded text:
it, sed legem instituere quae non fuit; si dicere it, sed legem instituere quae non fuit; si dicere fratri, Fatue, cum apud antiquos justos non fuisset injustum, nunc ita injustum esse Christus voluit, ut quisquis hoc dixerit, reus sit gehennae. Proinde nondum invenisti cuinam legi haec aliquando defuerunt quibus nunc addmoechandi apud illos justos antiquos semiplena erat, donec a Domino adimpleretur, addente, ne quis ad concupiscendum videat mulierem? Sic enim commemorasti ipsam sententiam: « Audistis dictum esse, Non moechaberis; ego autem dico vobis, ne concupiscatis quidem. » Adimpletio est, inquis. Explica plane ipsa verba evangelica, noli tuis extenuare quod dictum est, et vide quid de illis antiquissimis justis senseris. Audistis, inquit, quia dictum est, Non moechaberis: ego autem dico uobis: si quis uiderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam in corde suo. itane uero illi iusti, Seth uel Enoch uel
Abbreviated transcription (Latin):
nis: qͣndoquidẽ et illi et eodẽmͦ iuuebant
eodẽ m uiuendũ monebant. An ignora¬
bant illi iusti frenandã ẽẽ iracondiã. nec
peculanti coniuitio frẽm lacessendũ: aut
nou̾ant quidem. s ab his se abstin̾e non
poterant: Ergo rei erant gehenne. Quomͦ
gͥ iusti: Pro fecto eñi nec imꝑitam rerum
ad suũ officiũ ꝑtinentiũ: nec intemꝑan¬
tem audes dicere illoꝵ fuisse iusticiam: in
tantũ ut eos faceret reos gehenne. Curgͦ
illam legem scd̃m qͣm uiuebant. antiqui
iusti. hec addendo xp̃c impleret: cum eoꝵ
quoq iusticia sine istis ẽẽ nõ poss: An di¬
cturus es qd̃ p̃ceps iracundia. et lingua
improba. ex quo uenit xp̃c. cepit ad iniqͥ¬
tatem ꝑtin̾e. antea u̾o nõ erat inquĩ
uel corde. uel ore ista cõmittere. sicut ĩ qui
sipis ut hoc dicas. S etiã si dicas. respon
debitur tibi qd̃ scd̃m istum intellestũ xp̃c
nõ adimplere uenit qd̾ legi antique defu¬

Expanded text:
nis, quandoquidem et illi eodem modo uiuebant, nis, quandoquidem et illi eodem modo uiuebant, eodem modo uiuendum monebant. an ignorabant illi iusti frenandam esse iracundiam nec petulanti conuicio fratrem lacessendum, aut nouerant quidem, sed ab his se abstinere non poterant ? ergo rei erant gehennae, quomodo igitur iusti ? profecto enim nec inperitam rerum ad suum officium pertinentium nec intemperantem audes dicere eorum fuisse iustitiam in tantum, ut eos faceret reos gehennae. cur ergo illam legem. secundum quam uiuebant antiqui iusti, haec addendo Christus inpleret, cum eorum quoque iustitia sine istis esse non posset? an dicturus es, quod praeceps iracundia et lingua inproba. ex quo uenit Christus, coepit ad iniquitatem pertinere, antea uero non erat iniquum uel corde uel ore ista committere? sicut in quibsipis, ut hoc dicas.; sed etiam si dicas, respdebitur tibi, quod secundum istum intellectum Christus non adimplere venerit quod legi antiquae defu