comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓficer & quam iudeis. qđ
nunc declaratum uid&
Cũ enim inuniuersa ter¬
ra noui testam̃tisit p̃dica¬
tio. tamraro aEt difici¬
le iude us fidelis inuenit᷑.
ut om̃s ecclesiae nouites¬
tamenu gentium nomi¬
nentur. sicut dic tum erat
inos e ÷ propheta. Vo¬
cabo non plebem meam
plebemmeam. & non di¬
lectam. dilectã. Repulsis
ergo iudeis. conuocat gen¬
tes. ea misericondia & gra¬
tia. qua uocare dignatus
est & abraham. Nec enĩ
abra ham non uocatus
cognouit dnm̃. Itaq qui
dignatus ẽ abrahã. Idẽ
ipse dignatus & gentes
Cur ergodicunt nrã est
lex. Cum manifestum
sit donum dĩ omniũ es¬
seuolentiũ. Ces s& iaq:¬
ista ista usur pationis te¬
meritas quia gratia dĩ
communis ẽ omnibus.
quonamq pudore. ne
ꝓmissum cum uidean
om̃a signa meo. quae
lex futura p̃dix̃. quia &
secundum abrahae ꝓmis¬
sion ẽ. om̃s gentes ius¬
tificantur in eum creden¬
tes. Et secundum esaiȩ
ꝓph&iam deuirginena¬

Expanded text:
proficeret quam Iudaeis, quod proficeret quam Iudaeis, quod nunc declaratum uidetur. cum enim in uniuersa terra noui testamenti sit praedicatio, tam raro et difficile Iudaeus fidelis inuenitur, ut omnes ecclesiae noui testamenti gentium nominentur, sicut dictum erat in Osee profeta: uocabo non plebem meam plebem meam et non dilectam dilectam. repulsis ergo Iudaeis conuocat gentes ea misericordiae gratia. qua dignatus est uocare et Abraham. nec enim Abraham non uocatus cognouit dominum. itaque qui dignatus est Abraham, idem ipse dignatus et gentes. Cur ergo dicunt: \'nostra est lex,\' cum manifestum sit , donum dei omnium esse uolentium? cesset itaque ista usurpationis temeritas, quia gratia dei communis est omnibus. quo namque pudore negaege promissum, cum uideant omnia signa in eo, quae lex futura praedixit? quia et secundum Abrahae promissionem omnes gentes iustificantur in eum credentes et secundum Eseiae profetiam de uirgine na
Abbreviated transcription (Latin):
ir ritum deducentes. qui
populum suum iam non¬
hominis nomine nolens
censeri. subfilu sui pomi¬
ne constituere illos dig¬
natus ẽ: Qua igitur auda¬
ciadicunt iudei. ñ nrã
nos lege uti. sed sua cum
dicat dauid. Confitebor
tibi ingentibus. Etiterũ
epulamini gentes. cum po¬
pulo eius. Et adheremiã
proph&am dicit dñs.
Prius quã teformarem
inutero noui te. Etante
quam exires deuulua scĩ¬
ficauite. & proph&ã in
gentibus posuite. Iudais¬
mufceste propria shab&
significationes.Aut enĩ
populus iste in ia cobsigni¬
ficatur. aut insamaria
aut in hierusalẽ. aut in iuda
aut in irł. De gentibus au¬
tem apertum .ẽ. quia alit̃
illos significat quã s̃ iudei.
Noster ergo proph&a est
hier emias : quamuis enĩ
momnibus prop h&is gen¬
tes participes donisui os
tender & dr̃ Adhieremiã
tamen specialit̃ dicit. qr
nobis illum dedit prophe¬
tam. Hic enim nouum tes¬
tamentũ futurũ significa¬
uit. quod plus gentibur

Expanded text:
irritum deducentes, qui irritum deducentes, qui populum suum iam hominis nomine nolens censeri sub filii sui nomine constituere illos dignatus est. Qua igitur audacia dicunt Iudaei non nostra nos lege uti, sed sua, cum dicat Dauid: confitebor tibi in gentibus et iterum: epulamini, gentes, cum populo eius? et ad Hieremiam profetam dicit dominus: prius quam te formarem in utero, noui te; et ante quam exires de uulua, sanctificaui te et profetam in gentibus posui te. Iudaismus certe proprias habet significationes; aut enim populus iste in Iacob significaaut in Jerusalem, aut in Judaea, aut in Israel. De gentibus autem apertum est, quia aliter illos significat, quam sunt Judaei. Noster ergo propheta est Jeremias. Quamvis enim in omnibus Prophetis gentes patenderit deus, ad Hieremiam tamen specialiter dicit, quia nobis illum dedit profetam. hic enim nouum testamentum futurum significauit. quod plus gentibus
Abbreviated transcription (Latin):
qualis fuerat quando cre¬
didit abraham. Sed for te
dicant iudei: siea quae amo¬
rsedata s̃ cessore dicta r̃.
ꝑ adbreui ationemlegis
Num quid circum cisio. a
mor sedata ẽ. ut cess&:
Ac ꝑ hoc signũ patris nr̃i
habemus quia sumus filu
abrahae. qđ propter tes¬
timonium generis cessare
non deb&. Temporequi¬
dem suo seruanda fuitcir¬
cum cisio. id. ẽ ante quã
nouum testamentum da¬
r&ur. quod promis sum
erat. X fubi autẽ dĩgra¬
tia prestante. onera legis
cessare iussasunt. quid
opus ẽ circumcidi : Idcir¬
co autem noualex dataẽ.
id est. spiritalis. ut cessa¬
rent carnalia. Et susci¬
pientes eam. signum eius
acceperunt. ut sicut inue¬
teri abra hae signum ab uer̃
ex quo coepii testamentum
u&us. Ita & in nouo signũ
habeant saluatoris. quino¬
ui testamenti constitutor
ẽ: Quem ad modũ enim
ex abraham hebrei dicti s̃
breidicuntur . Nouum tes¬
tamentum qđ promisit dr̃
non receperunt. Uenefi¬
cium & misericordiã dĩ in

Expanded text:
quale fuerat quando crequale fuerat quando credidit Abraham. Sed forte dicantIudaei: csi ea, quae a Moyse data sunt, cessare dicta sunt per adbreuiationem legis, numquid circumcisio a Moyse data est ut cesset? ac per hoc signum patris nostri habemus, quia sumus filii Abrahae, quod propter testimonium generis cessare non debet\'. tempore quidem suo seruanda fuit circumcisio, id est, antequam nouum testamentum daretur. quod promissum erat. adubi autem dei gratia praestante onera legis cessare iussa sunt, quid opus est circumcidi? idcirco autem noua lex data est, id est spiritalis, ut cessarent carnalia et suscipientes eam signum eius acciperent, ut, sicut in ueteri Abrahae signum habuerunt, ex quo coepit testamentum uetus. ita et in nouo signum habeant saluatoris, qui noui testamenti constitutor est. quem ad modum enim ex Habraham Hebrei dicti sunbrei dicuntur, nouum testamentum quod promisit deus non receperunt beneficium et misericordiam dei in
Abbreviated transcription (Latin):
rentur inregionibus. Eo
quod iustificationes meas
ñ fecerunt. & p̃cepta me¬
a repulerunt. Et in sub¬
iectis. Et ego dedi illis p̃¬
cepta nonbona. & iustifi¬
cationes in quibus ñuiuẽ
in eis. Ostendit qua cau¬
sadata sint illis p̃cepta
tanta & tam aspera. ut
quia in grati tantis bonis
extiterunt. dictante iusti¬
tia p̃ceptis seuioribus. p̃¬
merentur. Idcirco nor
bona eadixit. cum iusta
sint. quia non illis adius¬
tificationem proficiebat
sed ad exitum & poenalis¬
c& digne inlata. patien¬
ti tamenbona ñ. est: Post
haec tam̃ quia pius est
dr̃. nouum testamentũ
daturum seaoe promi¬
sit. in quo adbreuiatio
facta legis iustifica r&ere¬
dentes: sicut iustificatꝰ
ẽ abraham. Vt cessanti¬
bus neumenus & sabba¬
to. & circum cisione &
c&eris p̃ceptis. ñ quae na¬
turalis legis sunt. id est. ho¬
micidium. adulterium
& talia iustificarentur ut
abraham. Nenoua ta enĩ
fide abrahae om̃a uoluit
ces sare. ut tale tempus ess&.

Expanded text:
rentur in regionibus, eo rentur in regionibus, eo quod iustificationes meas non fecerunt et praecepta mea reppulerunt; et in subiectis: et ego dedi illis praecepta non bona et iustificationes, in quibus non uiuent in eis. ostendit qua causa data sint illis praecepta tanta et tam aspera, ut, quia ingrati tantis bonis exstiterunt dictante iustitia. praeceptis seuerioribus premerentur. idcirco enim non bona ea dixit, cum iusta sint, quia non illis ad iustificationem proficiebant, sed ad exitum, et poena, licet digne inlata, patienti tamen bona non est. post haec tamen, quia pius est deus. nouum testamentum daturum se promisit, in quo adbreuiatio facta legis iustificaret credentes, sicut iustificatus est Abraham, ut cessantibus neumeniis et sabbato et circumcisione et ceteris praeceptis — non quae naturalis legis sunt, id est homicidium. adulterium et talia — ita iustificarentur, sicut et Abraham. renouata enim fide Abrahae omnia uoluit cessare, ut tale tempus esset,
Abbreviated transcription (Latin):
s̃. aut qui in fide: sed abra¬
hae fides. testimanium ꝑ¬
hib&. ac ꝑ hoc ñ in carne
sed incorde gloriatur.
Ideoq istos filios sus ce¬
pit. quos uid& imitato¬
res eẽ gloriae suae. Quo
modo enim illos potest
filios appellare quibus
uid& ab horrere. unde
placunt dõ & iustifica¬
tus ẽ : Nergo filios hos sed
inimicos poterit iudica¬
re. Inuidi eius uidentur
spernentes fidem ꝑ quã
glorificatus ẽ nec mi¬
nũ suudei diffidentes
dep̃hendantur minime
suscipientes nouum tes¬
tamentum cum sciamꝰ
illos nec inue teri fuisse
fideles: semꝑ enim con¬
tradm̃ rebelles & contu¬
meliosi fuerunt. unde
talia p̃cepta acceperunt
ꝑ quae ceruices illorum
quae inflexibiles erant
p̃merentur. Num quã
ehĩ bonadedõ sperare
uoluerunt cuius tanta
beneficia & uirtutes tã
mirandas agnouerant
Hinc ẽ unde int̃ c&era
dicit ezechiel proph&a. Le¬
uauimanũ meam inter cos
indeserto. ut dis ꝑ gerentur
inter gentes & dissemina¬

Expanded text:
sunt, aut qui in fide? sed Abrasunt, aut qui in fide? sed Abrahae fides testimonium perhibet, ac per hoc non in carne, sed in fide gloriatur. ideoque istos in filios suscipit, quos uidet imitatores esse gloriae suae. quo modo enim illos potest filios appellare, quibus uidet abhorrere unde placuit deo et iustificatus est? non ergo filios hos, sed inimicos poterit iudicare. inuidi enim eius uidentur spernentes fidem, per quam glorificatus est. Nec mirum si Iudaei diffidentes deprehendantur minime suscipientes nouum testamentum, cum sciamus illos nec in ueteri fuisse fideles. semper enim contra deum rebelles et contumeliosi fuerunt, unde talia praecepta acceperunt, per quae ceruices illorum, quae inflexibiles erant, premerentur. numquam enim bona de deo sperare uoluerunt, cuius tanta beneficia et uirtutes tam mirandas agnouerant. hinc est unde inter cetera dicit Ezechihel profeta: leuaui manum meam inter eos in deserto, ut dispergerentur inter gentes et dissemina
Abbreviated transcription (Latin):
fuerunt circum cisicorde.
illis autem non indignat᷑
quicir cumcisi corde p̃puti¬
ati s̃ carne. Quia nemo si¬
ne cordiscircum cisione pla¬
cuit dõ. Quicumq ergocir¬
cum cisi sunt carne. genus
significant abrahae iuxta
carnem. Nam qui circum¬
cisis corde. genus signifi¬
cant dĩ. secundum fidem.
Quia circum cisi om̃i munda¬
no errore. dm̃ profitent᷑
parentem. Quid ergo pro¬
dest carnis circum cisio.
quando nfides defuerit
iniudeo: Ad meritum a¬
brahae ꝑuenire ñ poterit:
Aut quid obẽ p̃putiũ. cũ
nemo. nisiqure mulus fu¬
erit fidei abrahae. ꝑuenit
adiustitiã eius: Super¬
flue igitur gloriantur
decarnis circum cisione.
cum uideant illã apud
dm̃ meratum non habe¬
re. Et si sicut ẽ ostensũ
melius ẽ. fidem habere
quam cir cum cisionem
Meliores sunt gentes iu¬
deis. quia isti fidem ha¬
bent. iud ei circum cisionẽ
Et quos putas magis ag¬
nos cat filios abrahã qͦ
iux ta carnẽ similes illi

Expanded text:
fuerint circumcisi corde. fuerint circumcisi corde. illis autem non indignatur, qui circumcisi corde praeputiati sunt carne, quia nemo sine cordis circumcisione placuit deo. quicumque ergo circumcisi sunt carne, genus significant Abrahae iuxta carnem; nam qui circumcisi sunt corde, genus significant dei secundum fidem, quia circumcisi omni mundano errore deum profitentur parentem. quid ergo prodest carnis circumcisio, quando, si fides defuerit in Iudaeo, ad meritum Abrahae peruenire non poterit? aut quid obest praeputium, cum nemo, nisi qui aemulus fuerit fidei Abrahae. peruenit ad iustitiam eius? Superflue igitur gloriantur de carnis circumcisione, cum uideant illam apud deum meritum non habere. et si, sicut est ostensum, melius est fidem habere quam circumcisionem. meliores sunt gentes Iudaeis, quia isti fidem habent, Iudaei circumcisionem. et quos, putas, magis agnoscat filios Abraham: qui iuxta carnem similes illi
Abbreviated transcription (Latin):
circum cisus ẽ. iustifica¬
tus ẽ. Credidit inquit
abrahã dõ & reputatũ
ẽ ei adiustitiam. Tunc
cir cum cisus ẽ. ut signũ
ess& in eo quia crediditcũ
senior ess& filium seha¬
biturum. N enim circũ¬
cisio commendat abrahã
sed fides. Ideoq: credenti¬
bus sufficit fides adiusti¬
ficationem ut filu sinta¬
brahae infide ñ incircũ¬
cisione. Quia his non est
opus circum cisione. Non
enim hoc creditur qđ cre¬
didit abrahã. Iudei autẽ
idcir co iussi sunt circũ¬
cidi. ut fidei abrahae
signum haberent: non
s uae fidei. sed ut filu eiꝰ
secundum carNem
scirentur. Siautemere¬
dant erunt filii eiꝰ. & in
iustificationem. Quid
enim prodest dicifiliũ
potentis eum qui impo¬
tens sit. nisi quia manis
obẽ. Dedecus ẽ enim dig¬
nitosi filiũ eẽ sine hono¬
re. Nam intantum cir¬
cumcisio carnis nullius
meriti ẽ ut uindicatu¬
rum sedicat dr̃ ꝑ hiere.¬
miam proph&ã. In om̃s
circum cisos p̃putia siñ

Expanded text:
circumcisus est, justificacircumcisus est, justificatus est: Credidit, inquit, Abraham Deo, et reputatum est ei ad justitiam . Tunc circumcisus est, ut signum esset in eo, quia credidit cum senior esset, filium se habiturum. Non ergo circumcisio commendat Abraham, sed fides. Ideoque credentibus sufficit fides ad justificationem, ut filbrahae in fide, non in circumcisione, quia his non est opus circumcisione. non enim hoc creditur, quod credidit Abraham. Iudaei autem idcirco iussi sunt circumcidi, ut fidei Abrahae signum haberent, non suae fidei, sed ut filii eius secundum carnem scirentur: si autem credant, erunt filii eius et in iustificationem. Quid enim prodest dici filium potentis eum qui inpotens sit. . nisi quia magis obest? dedecus est enim dignitosi filium esse sine honore. nam in tantum circumcisio carnis nullius meriti est, ut uindicaturum se dicat deus per Hieremiam profetam in omnes circumcisos praeputia, si non
Abbreviated transcription (Latin):
breuiatum faci& dr̃ in u¬
niuerso orbe. Neliquis
qui infide promissionis ꝑ¬
seuerauerunt ceteris de¬
fidentibus breuiatum le¬
gis uerbum ostendit. hoc
ẽ nouum testamentum.
qđ ꝓmisit. Qđ ñ alit̃ testa¬
mentum dicer&. nisi simili
mudo &iam hoc sanguinis
testimonii firmar&ur
hicut & testamentum ue¬
tus ut nomen unum. utri¬
usq sed inueterimulta
in nouo autem. pauca sint
p̃cepta sicut ꝓmisit. ut
qr abraham pađmul¬
tarum gentium futurũ
dixerat. Cõdem modo
iusto ficarentur filu. si¬
cut fuerat iustificatus
& pater. ut cessantibus
quae post fidem abrahae
coeperant suscipientes
fidem ꝑ quã iustificatus
est. idẽ abrahã filu esser̃
abrahae sicut dictum ẽ
mirum nec in auditũ. ẽ
ut sinecurasabbati & cir¬
cum cisione. & reliquis
huiusmodi mandatis.
iustificentur homines
Nec enim ꝑ haec placuit
dõ en och. ut trans fer¬
r& neq noe haec ser¬
uando indiluuio solus.
inuentus ẽ iustus. neq
ipse abra ham postquã

Expanded text:
breuiatum faciet deus in ubreuiatum faciet deus in uniuerso orbe. reliquis, qui in fide promissionis perseuerauerunt ceteris diffidentibus, breuiatum legis uerbum ostendit, hoc est nouum testamentum quod promisit. quod non aliter testamentum diceretur. nisi simili modo etiam hoc sanguinis testimonio firmaretur. sicut et testamentum uetus, ut nomen unum utriusque. sed in ueteri multa, in nouo autem pauca sint praecepta. sicut promisit, ut, quia Abraham patrem multarum gentium futurum dixerat, eodem modo iustificarentur filii. sicut fuerat iustificatus et pater, ut cessantibuquae post fidem Abrahae coeperant, suscipientes fidem per quam justificatus est idem Abraham, filii essent Abrahae, sicut dictum est mirum nec inauditum est, ut sine cura sabbati et circumcisione et reliquis hujusmodi mandatis justificentur homines. Nec enim per hoc placuit Deo Enoch, ut transferretur, neque, Noe hoc servando in diluvio solus inventus est justus, neque ipse Abraham postquam
Abbreviated transcription (Latin):
fidẽ seruauerunt. tes¬
tamentum frui qđ fu¬
turum dixerat contes¬
tatur. ut duplici mo¬
udo grauati ex crucia¬
rentur ꝑ fidi iudei.
Et ad tempus enimgra¬
uatis p̃ceptis. & in
futurum congruas.
poenas ex soluent.
quia neq: inueteri neq:
innouo testamento
fideles inuentisunt.
Nouum ergo testam̃¬
tum dare se dixit
ut cessar & u&us quod datũ
erat patribus. Acꝑ hoc qui
in hoc testam̃to seruit dõ.
neq sabbatũ. neq neomeni¬
as neq circumcisionẽ custo¬
dit. nec es carum discretio¬
nes. sed tantũ dĩ hab& timo¬
rem infide. quia non ex lege
ius tificatur. sed ex fide. Di¬
cente abacue proph&a
Quia iustus ex fidemea uiu&
Vt ñ utiq iamnoum ultis
utatur p̃ceptis addm̃ pro¬
merendum sed paucis. Esa¬
ia iterum de hocsensu. ea¬
dem dicente. Ait enim. Si
fuerit numerus filiorum
isrł. tam quã arenama¬
ris reliquiae eorum sal¬
uae fient. Uerbum enim
consummans & breuians
in aequitatem. quia uerbũ

Expanded text:
fidem seruauerunt, tesfidem seruauerunt, testamento frui, quod futurum dixerat. contestatur, ut duplici modo grauati excruciarentur perfidi Iudaei; et ad tempus enim grauati sunt praeceptis et in futurum congruas poenas exsoluent, quia neque in ueteri neque in nouo testamento fideles inuenti sunt. Nouum ergo testamentum dare se dixit, ut cessaret uetus, quod datum erat patribus. ac per hoc qui in hoc testamento seruit deo, neque sabbatum neque neumenias neque circumcisionem custodit nec escarum discretiones, sed tantum dei habet timorem in fide, quia non ex lege iustificatur. sed ex fide dicente Abacuc profeta: quia iustus ex fide mea uiuet, ut non utique iam multis utatur praeceptis ad deum promerendum, sed paucis, Eseia iterum de hoc sensu eadem dicente; ait enim: si fuerit numerus filiorum Israhel tamquam harena maris, reliqui eorum salui fient. uerbum enim consummans et breuians in aequitatem. quia uerbum
Abbreviated transcription (Latin):
dies dicit dñs. & consum¬
mabo domui is rł & do¬
mui iuda testamentũ
nouum non secundũ
testamentum. qđ dis¬
posui patribus illorum.
in die qua ad p̃hendi
manum illorum ut edu¬
cerem illos deterra ae¬
grpti. quia ipsi ñ ꝑman¬
serunt intestamento
meo. Et ego neglexi eos
dicit dñs. Haec ẽ p̃ua¬
ricatio illorum. quando
simulacrum uituli fe¬
cerunt. tunc testa men¬
tum corruperunt. un¬
de & tabulae. in quibus
data lex fuerat. submon¬
te confractaesunt. Exeo
qđ grauia p̃cepta meru¬
erunt accipere: sedquia
clemens & misericors
ds̃ est. promisit per ꝓ¬
phacas mutare selegẽ
ut aliud testamentum
dar& qđ differr& ab co
qđ dederat prius. ut ñ
solum qđ graue erat
mutar &. sed & illa q̃
infigura data erat id.ẽ
sabbatum & circumci¬
sio. ut quia diu pressi
erant ꝑ om̃a releuati.
supplices dõ gratias a¬
gerent. & quia in p̃¬
uaricatione paternadu¬
santes animos abido¬
lis auertere noluerunt
Rentes cum residuis qui

Expanded text:
dies. dicit dominus. et consumdies. dicit dominus. et consummabo domui Israhel et domui Iuda testamentum nouum, non secundum testamentum quod disposui patribus illorum in die. qua adprehendi manum illorum, ut educerem illos de terra Aegypti, quia ipsi non permanserunt in testamento meo. et ego neglexi eos, dicit dominus. haec est praeuaricatio illorum: quando simulacrum uituli fecerunt, tunc testamentum corruperunt. unde et tabulae in quibus data lex fuerat, sub monte confractae sunt ex eo quod grauia praecepta meruerunt accipere. Sed quia clemens et misericors deus est, promisit per profetas mutare se legem, ut aliud testamentum daret, quod differret ab eo quod dederat prius. ut non solum quod graue erat mutaretur, sed et illa quae in figura data erant, id est sabbatum et circumcisio, ut, quia diu pressi erant, per omnia releuati supplices deo gratias agerent. et quia in praeuaricatione paterna durantes animos ab idolis auertere noluerunt, gentes cum residuis, qui
Abbreviated transcription (Latin):
fragia requirentes a prophe¬
tis sepe correpti. poeniten¬
tiae iter ingredi nollent.
ut reuerterentur ad dm̃.
ad ex probrationem illorũ
domum suam ds̃ a ꝑtor um
seomnibus gentibus adoranꝰ¬
dum. significauit. ut abdica¬
tis iudeis. alios in loco illo¬
rũ positurum seostende¬
r&. nã sisemꝑ admis sae s̃
gentes adlegẽ. sicut supra
dic tum ẽ. quo modo hoc ꝓ¬
ph&a dicebaͭ futurum.
nisi quia aliud significa¬
uit. qđ p̃ceptum erat prius
Uenim poss& dicere dere
quae cotidie fiebat. qui a
futura erat. Unde manifes¬
tum est. istud ad necẽ pro¬
ficere iudeorum. Quibur
ostendit pro ph&a qđ alii
his a motis uocandi essent
ad recepturum donum gra¬
tiae dĩ. quod promis sum
fuerat iudeis. Quid sit autẽ
promissum esaias prophe¬
tadoc& dicens. Ueni&
exsion qui eripi&. &a
uerta impi&atẽ abia¬
cob & hoc illis ame tes¬
tamentum. Igitur hoc
testamentum abolitio
ꝓmis sumẽ. ꝑ hiereiniã
dicentem. Ecceuenient

Expanded text:
fragia requirentes, a profefragia requirentes, a profetis saepe correpti paenitentiae iter ingredi nollent, ut reuerterentur ad deum, ad exprobrationem illorum domum suam deus aperturum se omnibus gentibus ad orandum significauit, ut abdicatis Iudaeis alios in loco illorum positurum se ostenderet. nam si semper admissae sunt gentes ad legem, sicut supra dictum est, quo modo hoc profeta dicebat futurum, nisi quia aliud significauit quam praeceptum erat prius? non enim posset dicere de re quae cottidie fiebat. quia futura erat. unde manifestum est istud ad necem proficere Iudaeorum. quibus ostendit profeta, quod alii his amotis uocandi essent ad recepturum donum gratiae dei, quod promissum fuerat ludaeis. Quid sit autem promissum, Eseias profeta docet dicens: ueniet ex Sion qui eripiet et auertat impietatem ab Iacob; et hoc illis a me testamentum. igitur hoc testamentum abolitio promissum est per Hieremiam dicentem: ecce uenient
Abbreviated transcription (Latin):
criptum inesaia pro¬
ph&a. Domus mea
domus orationis uoca¬
bitur omnibus gentib
Sed fortedicant iudei. dom̃
dĩ idest sinagoga. omnib
pat&. nec renitimus. ita
adplicentur adlegẽ. Lex
eorum ẽ quiiussi sunt mo¬
re abrahae circum cidi.
Nihil ergo nouũ hoc exemplo
pro ph&ae poterit uidere
quia ex quacumq gente
quis ueniens ñ est prohibi¬
tus adiungereselegi. ab ex¬
ordio iudaismo. nihilno¬
uum a proph&a dic tumpo¬
terit estimari. Immo suꝑ¬
fluesisemꝑ admissis unt
seruire gentiles dõ abra¬
hae nec aliquando prohi¬
biti inuniuntur. Et uerũ
ẽ quia subicientes selegi.
Num quã non suscepti pro¬
bantur. Sugitur haec ita
sunt. super flue uide tur
ad monuis se proph&a.
qđ semel traditum custo¬
ditum ẽ semper. Et aliquis
tahebes poterit in ueniri¬
quidicat tantum proph&am
rem suꝑfluã & in anẽ locu¬
tum. nescio cuitotum sit uel
audire & non prohibere
uamcum iudaicus utiq popu¬
lus propt̃ peccata quae indm
delinquebant ab idolis suf¬

Expanded text:
criptum est in Eseia profeta: domus mea domus orationis uocabitur omnibus gentibus. sed forte dicant . Iudaei: \'domus dei, id est synagoga, omnibus patet.\' nec renitimur, ita applicentur ad legem. lex enim eorum est qui iussi sunt more Abrahae circumcidi. nihil ergo nouum hoc exemplo profetae poterit uideri, quia ex quacumque gente quis ueniens non est prohibitus adiungere se legi ab exordio Iudaismi. nihil nouum a profeta dictum poterit aestimari; immo snperflue. si semper admissi sunt seruire gentiles deo Abrahae nec aliquando prohibiti inueniuntur. et uerum est, quia subicientes se legi numquam non suscepti probantur. si igitur haec ita sunt, superflue uidetur admonuisse profeta, quod semel traditum custoditum est semper. Et aliquis tam hebes poterit inueniqui dicat tantum profetam rem superfluam et inanem locutum? nescio cui hoc tutum sit uel audire et non prohibere. nam cum Iudaicus utique populus propter peccata, quae in dominum delinquebant ab idolis suf
Abbreviated transcription (Latin):
uenis s& eum. In parricida
enimposita lex ẽ. ut siquis
homicidium feciss&. quia
om̃e parricidiũ. homicidi¬
umẽ septies reus ess& quã
fueratcain. ut hac seuerita¬
te c&eriterriti. ab hoc sefa¬
cinore inhiberent.
SI LAMECH. OCCIDE
CAIN. SICUT Put &T̃

Expanded text:
venisset eum . In parricida venisset eum . In parricida enim posita lex est, ut si quis homicidium fecisset, quia omne parricidium homicidium eat, septiens reus esset, quam fuerat Cain, ut hac seueritate ceteri territi ab hoc se facinore inhiberent. VI. SI LAMECH OCCIDIT CAIN, SICUT PUTAT
Abbreviated transcription (Latin):
&iam ab homine possit oc¬
cidi: sed quid ei respondit
dñs. ũ sic inquit. Hoc ẽ
ñ ad hoc remisi cum ñ me¬
rearis uiuere ut aliquo oc¬
cidaris. sed ut gemas & tre¬
mas quasi qui primus ma¬
lum exemplum dede rissuꝑ
terram. Dũ laboribus tuis
ñ respondit fructus ex hu¬
mo. Itaq: omĩs qui occide¬
rit in quitcam. septem
uindictas ex solu&. Haec
sententia ostendit iure
damnandum cain. quan¬
do enim uidit legem datã
subtali comminatione ne
quis imitar& factum eiꝰ.
plus coepit timere sciens
qͥd mali admiserat. Sep¬
temergo uindictas ꝓmit¬
tit. siquis adhoc facinus
adspirass& ut uidens ex
hoc opere cain reum factũ
& cum adhuc legis mani¬
festatio nonerat. scir&
se septemplici poena mul¬
tari. si non hoc uitar&. ut
legis notitias explagas ad¬
der&. supra quã merue¬
cam septem numerarent᷑
uindictae. Hoc &iã nu¬
mero remunerandi sunt
quir elictis omnibus. dñm
qđ posuit ds̃ in cain nequis
occider& eum omĩs qui in¬

Expanded text:
etiam ab homine possit ocetiam ab homine possit occidi. sed quid ei respondit dominus? non sic, inquit, hoc est con ad hoc te remisi, cum non merearis uiuere, ut ab aliquo occidaris, sed ut gemas et tremas, quasi qui primus malum exemplum dederis super terram, dum laboribus tuis non respondit fructus ex humo\'. itaque omnis qui occiderit, inquit, Cain, septem uindictas exsoluet. haec sententia ostendit iure damnandum Cain. quando enim uidit legem datam sub tali comminatione, ne quis imitaretur factum eius, plus coepit timere, sciens quid mali admiserat. Septem ergo uindictas promittit, si quis ad hoc facinus adspirasset, ut uidens ex hoc opere Cain reum factum, et cum adhuc legis manifestatio non erat. sciret se septemplici poena multari si non hoc uitaret, ut legis notitia sex plagas adderet supra quam merueCain septem numerarentur vindictae. Hoc etiam numero remunerandi sunt qui relictis omnibus Dominuquod posuit Dominus in Cain, ne occideret eum omnis qui in
Abbreviated transcription (Latin):
emplum malum dar&ur
hominibus. Sic enim emu¬
latione ⁊ eli caecatus est
ut ñ solum gratias ñ ager&
eo qđ reus factus ñ fuerat.
sed & didicerat quomodo
hoc emendar& : Uerum
&iã adder& aliud grauius
ꝑ qđ damnari merer & ur
Falis ẽ causa in prouidi ac
parricid ae cam. qualis
& illius nequam serui. cui¬
cum ignotum fuit ad ñõ in¬
gratus effectus. exi enssuf¬
focabat conseruum suum.
ut & dep̃terito ignoto sibi
facinore. & deimpi& atein
coniserud̃ admissa. in ex¬
cus abilis damnar&. Et
tam̃ ad p̃sens dam natus ñ
ẽ cam. sed confusus & reus
sub terrore dimissus ẽ:uitꝰ
ꝓ hoc facto occider& an
addnm̃. Maior causa ẽ me¬
a relinquime: sieicis me
hodie a facietua & a facie
terrae. ab condã me & ero
geniens & tremens suꝑ t̃rã
Et erii omnis qui inuenerit
me occid& me. Territus
cam uerbis iusti iudicis dĩ.
tim& dispiciadõ. itaut &
a conspẽc tuh ominum fu¬
gere sedebere put&. Cer¬
tus quia qui irato dõ uiuit.

Expanded text:
emplum malum daretur emplum malum daretur hominibus. sic enim aemulatione zeli caecatus est ut non solum gratias non ageret — eo quod reus factus non fuerat, sed et didicerat quo modo hoc emendaret —, uerum etiam adderet aliud grauius, per quod damnari mereretur. Talis est causa inprouidi ac parricidae Cain, qualis et illius nequam serui, cuicum ignotum esset a domino, ingratus effectus exiens suffocabat conseruum suum, ut et de praeterito ignoto sibi facinore et de impietate in conseruum admissa inexcusabilis damnaretur. et tamen ad praesens damnatus non est Cain, sed confusus et reus sub terrore dimissus est supepro hoc facto occideret, ait ad deum: maior causa est mea relinqui me. si eicis me hodie a facie tua, et a facie terrae abscondam me et ero gemens et tremens super terram. et erit, omnis qui inuenerit me occidet me. territus Cain uerbis iusti iudicis dei timet despici a deo, ita ut et a conspectu hominum fugere se debere putet certus, quia qui irato deo uiuit
Abbreviated transcription (Latin):
Caecas & luscas offertismi¬
hi. ñ haec suscipiã dema¬
nibus ur̃ĩs. Offer ea p̃po¬
sito aut ducituo. si acce¬
pirit ea. Cum const& ap̾
om̃s ꝑsonae sublimi ma¬
xima debere offerre mune¬
ra. Ideoq ca in munerare¬
futata s̃. dicente ei dõ.
Quid contristatus es & ut
quid concidit uultus tuus.
Nonnesirectae offeras. recte
autẽ ñ diuidas : pec casti
Quiesce: apud te conuersio
eius. & tudominaberis eiꝰ
uides ergo quia diuisio incur¬
rit peccatum. dum non er¬
timat quid dõ dignum eõ
potiora reserua uit suis us¬
bus. Itaq: non qui a obtu¬
lit rep̃hensus ẽ sed quia
indigna obtulit Nec exeo
damnatus .ẽ. sed factum
emendare commonitus.
Adre enim ait conuersio eiꝰ
& tu dominaberis eius.
Hoc ẽ meñ accipiente. adtu¬
um dominium conuersũ ẽ
munufate oblatum. Ut
dec&ero scir& quid facer&
hinc inuidia ex arsit ut oc¬
cider& fratrem. ut ab in ius¬
to occider&ur qui iustitiã
primus ostenderat. & ex¬

Expanded text:
caecas et luscas offertis micaecas et luscas offertis mihi; non haec suscipiam de manibus uestris. offers ea praeposito aut duci tuo, si acceperit ea, cum constet apud omnes personae sublimi maxima. debere offerri munera. ideoque Cain munera refutata sunt dicente ei deo: quid contristatus es et ut quid concidit uultus tuus? nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? quiesce. apud te conuersio eius, et tu dominaberis eius. Vides ergo quia diuisio incurrit peccatum. dum non aestimat quid deo dignum esset, potiora reseruauit suis usibus. itaque non quia obtulit reprehensus est, sed quia indigna obtulit, nec ex eo damnatus est, sed factum emendare commonitus. ad te, enim ait, conuersio eius, et tu dominaberis eius, hoc est \'me non accipiente ad tuum dominium conuersum est munus a te oblatum\', ut de cetero sciret quid faceret. hinc inuidia exarsit ut occideret fratrem, ut ab iniusto occideretur, qui iustitiam primus ostenderat, et ex
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑsonarum acceptioces sat
UT QUID ABELSACRI¬
FICIUM ACCEPTUM
EST. ET CAIN REFUIA
Ix uerbis hoc ipsius lec¬
tionis potest colligi
quia non ẽ litterarũ
arte uelata historia.
Nam abel prudentẽ & de¬
uotum in eo ipso sermo
indicat scripturae. Ca¬
inuero neglegentẽ &
in prouidum : ac ꝑ ho e
minus deuotum. Abel
ergodeplacidis potiora
elegit. quue dõ offerr&
creatori. ut dehis utiq¬
quae creauerat. p̃cipua illi
offerr& ꝑ qđ & dicationẽ
suã & meritum eius proba¬
r& ut & propriã reueren¬
tiam. & dm̃ auctoremos¬
tender&. Hoc ca in uelut
rusticus p̃sentire nequiuit:
totum enim animũ terrae
inserens. Mentis oculor
ad caelum leuare ñ potu¬
it. Vt quid creatori dignũ
ess& aspicer& qualiacũ¬
q enim dõ obtulit munera
Quae causa &iã iniudeis ob¬
liquae mentis dep̃ hendit᷑
sepe enim rep̃hensi sunt.
cum munera sua in ꝓuide
dĩ altari offerra. quae
nec hominibus digna ui¬
derentur dicente dño.

Expanded text:
personarum acceptio cessat? V. personarum acceptio cessat? V. UT QVID ABEL SACRIFICIUM ACCEPTATUM EST ET CAIN REFUTATUM? Ex uerbis hoc ipsius lectionis potest colligi, quia non est litterarum arte uelata historia. nam Abel prudentem et deuotum in eo ipso sermo indicat scripturae, Cain uero neglegentem et inprouidum ac per hoc minus deuotum. Abel ergo de placitis potiora elegit, quae deo offerret creatori, ut de his utiqquae creauerat praecipua illi offerret, per quod et dicationem suam et meritum eius probaret, ut et propriam reuerentiam et deum auctorem ostenderet. hoc Cain uelut rusticus praesentire nequiuit. totum enim animum terrae inserens mentis oculos ad caelum leuare non potuit, ut quid creatori dignum esset aspiceret; qualiacumque enim deo obtulit munera. Quae causa etiam in Iudaeis obliquae mentis deprehenditur. saepe enim reprehensi sunt, cum munera sua inprouide dei altari offerrent, quae nec hominibus digna uiderentur dicente domino:
Abbreviated transcription (Latin):
ratione. ex quidem da¬
ta ẽ mundo. sed uidemꝰ
illã crrcamultos cessare.
Nonergo iustum uid&ur
ut qui hic peccantes. ꝑ po¬
tentiã securir. Ali le¬
ges inludunt: pauperes
deprimuntur. iustis uccu¬
satio componitur. bene
agentes obprobrio sunt.
pu indigent. mali florent.
niqui &corruptores in
honore s̃. Auari &rap¬
tores locupl&antur. Iu¬
dex uenalis ẽ. Nonne ini¬
q̃uum uid&. si conditor
rerum ñ haec requirat. Vt
qui hic in iuste pressisunt
releuentur & quibene
uiuendo indiguer̃ remu¬
nerentur. Et qui propter
iustitiã obprobrio eramt.
honorentur : Illi autem
qui ꝑ potentiã leges contẽ¬
serunt. aut tergiuersati¬
one inluserunt iniquita¬
tem sectantes sic glorio¬
si in his ut ipsi iustitiae in¬
sultare uiderentur. ut hu¬
militati & confusi tormen¬
tis subiciantur. In conspec¬
tueorum in quorum ma¬
lis & de ex̃peciatione gau¬
debant. ut & ipsi depoena
illorum la&i. dõ gratias
referant. Apud quẽ solũ

Expanded text:
ratione. lex quidem daratione. lex quidem data est mundo, sed uidemus illam circa multos cessare: non ergo iustum uidetur. ut quid hic peccantes per potentiam securi sunt, alii leges inludunt, pauperes deprimuntur, iustis accusatio conponitur, bene agentes obprobrio sunt, pii indigent, mali florent, iniqui et corruptores in honore sunt, auari et raptores locupletantur, iudex uenalis est? nonne iniquum uidetur si conditor rerum non haec requirat, ut qui hic iniuste pressi sunt releuentur, et qui bene uiuendo indiguerunt remunerentur, et qui propter iustitiam obprobrio erant honorentur; illi autem qui per potentiam leges contempserunt aut tergiuersatione inluserunt iniquitatem sectantes, sic gloriosi in his, ut ipsi iustitiae insultare uiderentur, ut humiliati et confusi tormentis subiciantur in conspectu eorum, in quorum malis et despectatione gaudebant, ut et ipsi de poena illorum laeti deo gratias referant, apud quem solum
Abbreviated transcription (Latin):
studebatur. timor dĩ in
terris non erat. Forni¬
catio operabatur. circarẽ
ꝓximi auidi erant conpis¬
centia. Data ergolex ẽ
ut & quae sciebant᷑ aucto¬
ritatem haberent: & quȩ
latere coeperant manifes¬
tarentur. Nam inueni¬
mus antemorsen non so¬
lum non latuisse sed & uin¬
dicata eẽ peccata. Quã ob
rem & iusti fuisse reperi¬
unturmulti. Scientes enĩ
dm̃ uindicem. timebant
peccare. Qđ cum co episs&
nec legem naturalem reue¬
lario portuit. ut scirent
cuncti a perta ratione dnm̃
requisiturum actus hu¬
manos Quã uis ꝑ diluuiũ
uidicatum legatur. & in
sodomam & ingomorra
Sed h aec uetustatis obliuio
texerat. Vnde ꝑ mor sen
terroris causa addiscipli¬
nan corrigendam & fidẽ
indnm̃ reformandã com¬
memorata sunt. Quare
& apostolus iustisait. Lex
tis. Idola colentib: forni¬
catoribus & talia Nunc
uide amus anconueniat
his qui dĩ iudicium audi¬
entes rident. futurumsi
proderit. anoberii seue¬
ritate. Munitur. ancar&

Expanded text:
studebatur; timor dei in studebatur; timor dei in terris non erat; fornicatio operabatur; circa rem proximi auidi erant concupiscentia. data ergo lex est, ut et quae sciebantur auctoritatem haberent et quae latere coeperant manifestarentar. nam inuenimus ante Moysen non solum non latuisse, sed et uindicata esse peccata. quam ob rem et iusti fuisse repperiuntur multi; scientes enim deum uindicem timebant peccare. quod cum coepisset neglegi, legem naturalem reuelari oportuit, ut scirent cuncti aperta ratione dominum requisiturum actus humanos. quamuis per diluuium uindicatum legatur et in Sodomam et Gomorram, sed haec uetustatis obliuio texerat, unde per Moysen terroris causa ad disciplinam corrigendam et fidem in deum reformandam commemorata sunt. quare et apostolus: iustis, ait, lex tis, idola colentibus, fornicatoribus, et talia. Nunc uideamus an conueniat his, qui dei iudicium audientes rident futurum, si proderit an oberit, si ueritate munitur an caret
Abbreviated transcription (Latin):
Hienim om̃s quos supradi¬
xi. a primo homine creato
inmundo. ꝑ quos tradux
tenditur ad saluatorem.
Huius dĩ fidem habuerunt
de quo xp̃s locutus ẽ. dicens.
Haec ẽ autem uita a&erna
ut cognoscant tesolũ & ue¬
rum drm̃ & quẽ misis tiihm̃
xp̃m̃. Potesł dici e contra
intulit xp̃i. quia p̃dicatiu¬
nius dĩ ostendit misteriũ
Et quid cui personae compe¬
tat demons trauit. & ad
explendã legis iustitiam
addidit quae reseruata
erant. QUARE LERE
por in pricondi¬
rimum lex formata in
lit teris dari non debu¬
it. quia innatura ipsa
insesta quodammodo ẽ
& creatoris notitia eitra¬
ducẽ non latebat. Nam
quis nesciat quid bonum ui¬
tae conueniat. Aut ignorat
quia qđ fieri ñ uult. alii
minime debeat fieri A¬
ubi autem naturalis lex eua¬
nuit. pressa consu&udine
delin quenti. tunc opor tu¬
it manifestari. ut iniud eis
om̃s audirent. Non quod
penitus obliterata ess&.
sed maxima eius auctori¬
tate carebant. ido latriae

Expanded text:
Ii enim omnes, quos supra diIi enim omnes, quos supra dixi, a primo homine creato in mundo, per quos tradux tenditur ad Salvatorem, hujus Dei fidem habuerunt, de quo Christus locutus est dicens: haec est autem uita aeterna, ut cognoscant te solum et uerum deum et quem misisti Iesum Christum. potest dici e contra: contulit Christi, quia praedicati unius dei ostendit mysterium et quid cui personae conpetat demonstrauit et ad explendam legis iustitiam addidit quae reseruata erant. IIII. QVARE LEGEM NON IN PRIMORDIrimum lex formata in litteris dari non debuit, quia in natura ipsa inserta quodam modo est et creatoris notitia ex traduce non latebat. nam quis nesciat, quid bonae uitae conueniat, aut ignoret, quia quod sibi fieri non uult alii minime debeat fieri? adubi autem naturalis lex euanuit pressa consuetudine delinquendi, tunc oportuit manifestari, ut in Iudaeis omnes audirent, non quod penitus oblitterata esset, sed maxima eius auctoritate carebant: idolatriae
Abbreviated transcription (Latin):
cem qui dicit. Fiat lux &
facta ẽ lux Aliquis facit
qđ nescit. facta autẽ lux &¬
placuit ei qui fecit. Quiso¬
pifex in opere suo ñ la&e¬
tur. sidictum ẽ uidit ds̃
lucem quiabona ẽ. Et de
nuo s̃ quidicant mala ẽ. Quid
sisinetestimonio ess& relic¬
tum: Igitur descripta mun¬
difabrica & primihomi¬
nis origine traducem tenu
it generis seth. qui reddi¬
tus ẽ proabel. et ꝑ ordinẽ
uenit ad abrahã patrẽ iude¬
orum.. Vt ostender& abra¬
ham huc dõ credidisse. qui
opifex mundiẽ . & ipsum le¬
gem dedisse in qua futu¬
rus xpr ꝓmissus ẽ quilibe¬
Tar& genus hominum de
dominio diaboli. Ex hisra¬
tionabilis probatur fides
nr̃a. Testimonium enim
huic dat origo descripta.
quia ab initio genus ẽ xp̃i¬
anorum. Ex seth enim fi¬
lio adae. uenitum ad enoch.
ab enoch. adnoe. exnoe ad
abraam. Ab abraham des¬
dem habuer̃ unius dĩ quã
anidicendi sunt. Abinitio
si ait. Agnus qui occisus est
aconstitutione mundi.

Expanded text:
cem qui dixit: fiat lux et cem qui dixit: fiat lux et facta est lux? aliquis facit quod nescit? facta autem lux conplacuit ei qui se fecit. quis opifex in opere suo non laetetur? si dictum est: uidit deus lucem quia bona est, et de non sunt qui dicant \'mala est\\ quid, si sine testimonio esset relictum? Igitur descripta mundi fabrica et primi hominis orit generis Seth, qui redditus est pro Abel, et per ordinem venit ad Abraham patrem Judaeorum: ut ostenderet Abraham huic Deo credidisse, qui opifex mundi est, et ipsum Legem dedisse, in qua futurus Christus promissus est, qui liberaret genus humanum de dominio diaboli. Ex his rationabilis probatur fides nostra. Testimonium enim huic dat origo descripta, quia ab initio genus est Christianorum. Ex Seth enim filio Adae venitur ad Enoch, ab Enoch ad Noe, ex Noe ad Abraham, ab Abraham desdem habuerunt unius Dei, quam ani dicendi sunt. Ab initio si ait, Agnus qui occisus est a constitutione mundi .
Abbreviated transcription (Latin):
dicit. ñ terrã solã uult in¬
telligi. sed materiã signifi.¬
cauit id .ẽ. om̃a inferna
quae in mundi omnem spe¬
ciem profecerunt: Caelũ
autem ñ hoc carnale sed
illud suꝑnum qđ spirita¬
le ẽ. in principio factum
contendit. Vtcum caelũ
dicit primũ factũ deinde
terrã: Caelum om̃a uisibi¬
lia. & in terra om̃a uisibilia
creata adõ signar&. Toti¬
us enim naturae summa
& ima comp̃ hendit. Ut
quicquid medium ẽ. pro¬
cul dubio factum credat
Luminaria uero quae adgu¬
bernandum mundũ ins¬
tituit . quarta die adserit
facta. ut quanto magna
sunt uirtute: ianto infe¬
riora sinttempore: Homi¬
nem autem sex todie cons¬
tituit. ut indomum factã
habitatorem inducer&
Hinc ẽ unde qđ quibus dã
dis plic&. dictum ẽ. & uidit
ds̃ lucem qđ bona ẽ. ut quia
omã amalo dicebantur. &
bona credi non poterant.
mor ses ut bona quae facta
fecit ostendit. ut cui displi¬
cerent reum facer&. Nã
quomodo possit nescire lu¬

Expanded text:
dicit, non terram solam uult indicit, non terram solam uult intellegi, sed materiam significauit, id est omnia inferna, quae in mundi omnem speciem profecerunt. caelum autem non hoc carnale, sed illud supernum, quod spiritale est, in principio factum contendit, ut cum caelum dicit primum factum, deinde terram, in caelo omnia inuisibilia et in terra omnia ucreata a Deo significaret. Totius enim naturae summa et ima comprehendit, ut quidquid medium est, procul dubio etiam factum credatur. Luminaria vero quae ad gubernandum mundum instituit, quarta die adserit facta, ut quanto magna sunt uirtute, tanto inferiora sint tempore. hominem autem sexto die constituit, ut in domum factam habitatorem induceret. Hinc est unde quod quibusdam displicet dictum est: et uidit deus lucem quia bona est. ut, quia omnia a malo facta dicebantur et bona credi non poterant, Moyses ut bona quae facta fecit ostendit, ut cui displicerent reum faceret. nam quo modo posset nescire lu
Abbreviated transcription (Latin):
Quis enim ñ creder&ei cuius
tanta signa in rebus gestis
ex sisterent. Deniq hinc ẽ
unde qui contra disciplinã
hanc sentiunt errare nos¬
cuntur. quia nudis uerbis
ad sertione sua. alligare
nituntur. Itaq ut nihil dõco¬
̃ num docer&. ordinem ipsũ
creatarum rerume exponit
utdum minora prius factame¬
morat: postea autẽ maiora
nihil horum infec tum habe¬
atur : Quia quae tempore
minora sunt. uir tute ma¬
iora sunt. ut sulla p̃scri¬
bere de tem pore seputeNt
ipsa infirmitate qua pos¬
terioribus subiectas̃ reuin¬
cantur: Aut sihaec deuir¬
tute p̃sumendo prima¬
tus sibi uindicent. posteri¬
tate ipsa humilientur.
ut nihil horum ñ initio sub¬
iectum ui deatur: Ante
quidẽ cxelum factum &
terrami q Deinde lux q̃
in officio ẜ dies ẽ. Post
firmam̃ tũm qđ appella¬
tum ẽ caelum. Et coqigre¬
gationes aquarum quas
appella uit maria ut ap¬
parer& terra inqua possit
habitari : Terram autẽ
quam post caelum factã

Expanded text:
quis enim non crederet ei, cuius quis enim non crederet ei, cuius tanta signa in rebus gestis existerent? denique hinc est unde qui contra disciplinam hanc sentiunt errare noscuntur, quia nudis uerbis adsertiones suas allegare nituntur. Itaque ut nihil deo coaeternum doceret, ordinem ipsum creatarum rerum exponit, ut dum minora prius facta memorat, postea autem maiora, nihil horum infectum habeatur, quia quae. tempore minora sunt uirtute maiora sunt, ut si illa praescribere de tempore se putent, ipsa infirmitate qua poste rioribus subiecta sunt reuincantur, aut si haec de uirtute praesumendo primatus sibi uindicent, posteritate ipsa humilentur, ut nihil horum non initio subiectum uideatur. ante quidem caelum factum et terra; deinde lux, quae in officio dies est; post firmamentum, quod appellatum est caelum, et congregationes aquarum quas appellauit maria, ut appareret terra in qua posset habitari. terram autem quam post caelum factam
Abbreviated transcription (Latin):
debuit. quia ad huc
ex hac causa error tan¬
tus ñ erat in hominibus. At¬
ubi autem creuit error ge¬
neri humano. na ut &iam
filui srł contrahanc expo¬
sitionem in ae grpto. tradi
audirent aphilo sophis a egrp¬
tiorum. aquibus &iã mor¬
s es fuerat instructeis omnẽ
peritiam aegrptia cam. q̃
clã quedam mundum istũ
asserit ꝑmalos angeloscon¬
didisse. Hunc quoq prin¬
cipem mundi uideri id est sa¬
tanan. Quam sententiã mar¬
cion secutus ruit in mor tem
uam & manichei ab eodem clã
hominem dicunt factum. ñ
mundum istum stultior es
c&eris. Cum enim const&mun¬
dum hominis causa fabricatũ ÷
Illia dõ dicunt mundum factũ
lic& dealieno. hominẽ uero
ab aduersario creatum. ut in
domo alterius alt̃ posuerit
dnm̃ : Opor tuit ergomor¬
senut errorem istum prode¬
r& & auferr& manifestare
mundi & hominis fabrica¬
tidnm̃ eẽ auctorem : Accep¬
ta enim auctoritate ꝑ signa
& ꝓdigia quae fecit. docũit
sine dubio id uerum eẽ quod
testibus signis tradebat.

Expanded text:
debuit, quia adhuc ex hac causa error tantus non erat in hominibus. adubi autem creuit error generi humano, ita ut etiam filii Israhel contra hanc expositionem in Aegypto tradi audirent a philosophis Aegyptiorum, a quibus etiam Moyses fuerat instructus omnem peritiam Aegyptiacam, quae Saclam quendam mundum istum adserit per malos angelos condidisse, hunc quoque principem mundi uideri, id est satanan — quam sententiam Marcion secutus ruit in mortem. nam et Manichei ab eodem Sacla hominem dicunt factum, non mundum istum, stultiores ceteris; cum enim constet mundum hominis causa fabricatum, illi a deo dicunt mundum factum, licet de alieno, hominem uero ab aduersario creatum, ut in domo alterius alter posuerit dominum —, oportuit ergo Moysen, ut errorem istum proderet et auferret, manifestare mundi et hominis fabricati deum esse auctorem. accepta enim auctoritate per signa et prodigia, quae fecit, docuit sine dubio id uerum esse, quod testibus signis tradebat.
Abbreviated transcription (Latin):
irsesicut testatur hiesus
nauȩ quia ido lacoluer
Antceste quiex diuerror̃.
ostendant quaratione
uindicandum .ẽ. hoc he¬
ber neforte anobir rub¬
primatur meritum eiꝰ
Ged nullum .õ. quia conmiu¬
nes sunt nobis scripturat
& quidunicinq debeatur
lomone putant hodebere
le ẽ I tuncemmrite nori¬
nieiur uinditar &ursicau¬
sae aliqnae testis exristo¬
rent quȩ hoc confirmaretđ
Porsentemm aliguter ur dẽ
nominirrems ibi nonstr̃a
tundicare Ndeoq hoc. ẽ ue¬
rum quod non solo nomine sed
& ꝑrpicuaratione firmat᷑ :
Namqm̃ digneitione di fac¬
tum .ẽ. ut in abrahamuin¬
formafiera ralutaris
hominib: nulli ẽ. atabigu¬
umN dcirco. in ipsorepa.¬
ratum ẽ quod fuerat a¬
missum uitio fragilitatis
humanȩhicenmimago
quȩdam poricur ẽ utađ
eiursimlitudi nem genus
bominumre uestarat
addm̃ ut adicul turam &
sermonem quidatur pri¬
urfuerat murum hori¬
numrecuperar & bommib:
quia ricut in principio i
adamdĩ fuit imago ut cog¬

Expanded text:
isse, sicut testatur Hiesus isse, sicut testatur Hiesus Naue, quia hi idola coluerunt. Aut certe qui ex diuerso sunt, ostendant qua ratione uindicandum est hoc Heber, ne forte a nobis subprimatur meritum eius; sed nullum est, quia communes sunt nobis scripturae et quid uni cuique debeatur nomine putant hole est. Tunc etenim rite nomini ejus vindicaretur si causae aliquae testes existerent quae hoc confirmarent: possent enim aliqui ejusdem nominis rem sibi non suam vindicare. ideoque hoc est verum, quod non solo nomine, sed et perspicua ratione firmatur. Nam quoniam dignatione Dei factum est ut in Abraham vivforma fieret salutaris hominibus, nulli est ambiguum, idcirco in ipso reparatum esse quod fuerat amissum vitio fragilitatis humanae. Hic enim imago quaedam positus est, ut ad ejus similitudinem genus hominum reuerteretur ad deum, ut et dei culturam et sermonem, qui datus prius fuerat in usum hominum, recuperaret hominibus, quia, sicut in principio in Adam dei fuit imago, ut cog
Abbreviated transcription (Latin):
riur errent & ꝓfers ionis.
& conuersationis quam
fuerat ipre prius quam
dircender & inter nãcha¬
naan : Innouatus enim ip¬
s enouum constituer& po¬
palumipdĩ de uotione :
Hinc ẽ. unde apostolus pau¬
lur hebreum seexhebre¬
ir fatexur Ihoc enu digni¬
tatis uidebat᷑ eẽ cognoñ:
testimonium enim &nubi¬
litar generiserat ut ex no¬
mine cognome narentur
quimultis modir dõ placu¬
orat quiꝗ tratorigo : Ab¬
nuatur si non conuenitra¬
tioni spernatur ridis par
est conuellatur si alienũ
ẽ. ameritir abrabȩ anor
resfellamur quasi adula¬
micitia aduerrus abrabã
quȩ enuilatio quae nobtrar¬
tant mimiei & quis untha
nisi quifoli eiur dicuntut :
Quidẽ in quo dir plic& abra¬
ham ut gloria haec alie¬
na abeoput &ur  & quid
ẽ . quod placeat in heber
ut priona tum istum habe¬
iredicatur : Cuiussicon¬
uersatio porsit in quira
inuenir & forte idola co¬
liuss& sicut thara &na¬
chor & pat̃nachor I quos
constat non longe ab eo fu¬

Expanded text:
rius essent et professionis rius essent et professionis et conuersationis, quam fuerat ipse, priusquam descenderet in terram Chanaan; innouatus enim ipse nouum constitueret populum in dei deuotione. hinc est unde apostolus Paulus Hebreum se ex Hebreis fatetur; hoc enim dignitatis uidebatur esse cognomen. testimonium enim et nobilitas generis erat, ut ex nomine eius cognominarentur, qui multis modis deo placuerat quique eis erat origo. Abnuatur, si non conuenit rationi; spernatur, si dispar est; conuellatur, si alienum est a meritis Habrahae, et nos refellamur quasi adulamicitia aduersus Habraham, quae aemulatio, qua ei obtrectant inimici, et qui sunt hi, nisi qui filii eius dicuntur? quid est in quo displicet Habraham, ut gloria haec aliena ab eo putetur? et quid est quod placeat in Heber, ut primatum istum habere dicatur? cuius si conuersatio possit inquiri, inueniretur forte idola coluisse sicut Thara et Nachor et pater Nachor, quos constat non longe ab eo fu