comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
credi uolunt. tanꝗͣ. uiã sibi minrunt ad m̃tiendilicentiã. uł ad de¬
fensionẽ suȩ ꝑuerse opirionis ubic̾q aliud sentiunt qua sana doc¬
trina postulat. Si quid enĩ manifestũ de diuinis libris ꝓlatũ fu¬
erit quo eorum confutent᷑ errores. hoc ad manũ habent uelut
scutũ quo se aduersus ueritatẽ quasi tuentes nudent diabolo uul¬
randos: ut dicant hoc auctͥorẽ libri ñ uerũ dixisse. s ut
uersa sententia defendat᷑. Atq ita du ea quȩ opinant᷑ defendere quͣa
corrigere malunt. scripturarũ scãrum auctoritate frangere conant᷑:
qua una om̃s ceruices suꝑbe dureq frangunt᷑. Unde sectatores et
sectatͥces ꝑpetue continentie ⁊ sacre continentie uirginitatis am¬
moneo. ut bonũ suum ita p̾ferant nuptiis. ne małũ uidicent nupti¬
as. neq fallacit̾. s plane ueracit̾ ab apło dictũ nouerint. Quidat nuptũ

Expanded text:
uel credi uolunt, tamquam uiam sibi muniunt ad mentiendi licentiam uel ad deuel credi uolunt, tamquam uiam sibi muniunt ad mentiendi licentiam uel ad defensionem suae peruersae opinionis, ubicumque aliud sentiunt quam sana doctrina postulat. si quid enim manifestum de diuinis libris prolatum fuerit, quo eorum confutentur errores, hoc ad manum habent uelut scutum, quo se aduersus ueritatem quasi tuentes nudent a diabolo uulnerandos, ut dicant hoc auctorem libri non uerum dixisse, alias uersa sententia defendatur. atque ita dum ea, quae opinantur, defendere quam corrigere malunt, scripturarum sanctarum auctoritatem frangere conantur, qua una omnes ceruices superbae duraeque franguntur. Vnde sectatores et sectatrices perpetuae continentiae et sacrae uirginitatis admoneo, ut bonum suum ita praeferant nuptiis, ne malum iudicent nuptias, neque fallaciter, sed plane ueraciter ab apostolo dictum nouerint: qui dat nuptum,
Abbreviated transcription (Latin):
habituros. nichil mͥ iterũ sanius oc¬
plicare uerbis eandẽ ipsam carnis tribulationẽ. quã p̾nuntiauit eis
qui eligunt nupdias in fuspitionib reli coniugalis. in ꝓcreandis filiis
atq nutriendis: in timorib i merorib orbitatis. Quotꝰ enĩ qͥsq est
cũ se conubii unculis alligauerit. ñ istis trahatur atq agitet᷑ af¬
fectib: Quos neq nos ex aggerare debemꝰ. ne ipsis ñ parcamꝰ: qͥb par¬
cendu existimauit apłs. Tantũ ꝑ hoc qđ breuit̃ posui cautũ fieri
lectorem oportuit ad u̾fus eos qͥ in hoc qd̾ scriptũ ẽ. tribulationẽ autẽ
carnis habebt̃ huiꝰ modi. Eͥgo aũ uob̾ parco: nuptiis calũpniant᷑. qd eas
eas ex obliquo sententia ista d̾anauerit: uelut ipsã danationẽ nolue¬
rit dicere cũ ait. ego uobis parco. ut uidelicet cũ istis parcit ani¬
me sue ñ pepercerit. si mentiendo dixit. ⁊ si acceꝑis uxorẽ ñ peccas¬
ti: & si nupserit uirgo ñ peccauit. dͦd qͥ de sc̃a scriptura credunt

Expanded text:
habituros, nihil mihi interim sanius ocplicare uerbis eandem ipsam carnis tribulationem, quam praenuntiauit eis qui eligunt nuptias in suspicionibus zeli coniugalis, in procreandis filiis atque nutriendis, in timoribus et maeroribus orbitatis. quotus enim quisque, cum se conubii uinculis adligauerit, non istis trahatur atque agitetur affectibus? quos neque nos exaggerare debemus, ne ipsis non parcamus, quibus parcendum extimauit apostolus. Tantum per hoc, quod breuiter posui, cautum fieri lectorem oportuit aduersus eos, qui in hoc, quod scriptum est: tribulationem autem carnis habebunt huius modi, ego autem uobis parco, nuptiis calumniantur. quod eas ex obliquo sententia ista damnauerit; uelut ipsam damnationem noluerit dicere, cum ait: ego autem uobis parco, ut uidelicet, cum istis parcit, animae suae non pepercerit, si mentiendo dixit: et si acceperis uxorem, non peccasti; et si nupserit uirgo, non peccat. quod qui de sancta scriptura credunt
Abbreviated transcription (Latin):
ant conuigia bonũ sirum. ñ quia filios procreant: s quia hones¬
tate. qr licite qr pudice qͥa socialit̾ ꝓcreant. u procreatos parit̾ sa¬
lubrit̾ in stant̾q educant. quia thori fide inuicẽ seruant qͥa sa¬
cram̃tũ conubii ñ uiolant. Hȩc tam̃ omĩa humani officii st̃ mune¬
ra. Uirginalis aũ integritas. ⁊ perpiã continentiã. ab omĩ con¬
cubitu ĩmunitas. angelica partio est: & in carne corruptibili
incorruptionis ꝑpetuę meditatio. Cedat huic om̃is fȩcunditas
carnis. omĩs pudicitia coniugalis. Illa non ẽ inpotestate. illa ñ ẽ mȩt̾ni¬
tate. Fecunditatẽ carnalẽ non habet liberũ arbitriũ. pudicitiã con-¬
iugalem non habet cȩłu. Profecto habebt̾ magnũ aliqͥd p̾ter cet̾os in
illa cõmuni ĩ mortalitate. qͥ habent aliqͥd iam ñ carnis in carne.
Inde mirabilit̾ desipiunt. qui putant huiꝰ continentie bonũ non

Expanded text:
ant coniugia bonum suum, non quia filios procreant, sed quia honesant coniugia bonum suum, non quia filios procreant, sed quia honeste, quia licite, quia pudice, quia socialiter procreant et procreatos pariter, salubriter, instanter educant, quia tori fidem inuicem seruant, quia sacramentum conubii non uiolant. Haec tamen omnia humani officii sunt munera; uirginalis autem integritas et per piam continentiam ab omni concubitu inmunitas angelica portio est et in carne corruptibili incorruptionis perpetuae meditatio. cedat huic omnis fecunditas carnis, omnis pudicitia coniugalis: illa non est in potestate, illa non est in aeternitate: fecunditatem carnalem non habet liberum arbitrium, pudicitiam coniugalem non habet caelum. profecto habebunt magnum aliquid praeter ceteros in illa communi inmortalitate, qui habent aliquid iam non carnis in carne. Vnde mirabiliter desipiunt, qui putant huius continentiae bonum non
Abbreviated transcription (Latin):
cere euidata ẽ: hȩc multis. incerta cui danda ẽ. Hec unopudicitiã
cogitationis defendit a turba. q̃ non ad ulterũ s maritũ querit
inturba. Illa gͥ uirgo coniugatȩ merito p̃ponit᷑ quȩ nec multitu¬
dini se amancdã p̃ponit. cuͣ amorẽ uniꝰ ex mubeitudine inquirit :
nec se uni iam cõponit inuento. cogitans quę st̃ mundi quomͦ pla¬
ceat uiro: s speciosũ forma p̾filiis hominũ. sic amauit
sicut maria conciꝑe carne non possit : ei corde concepto. etiã carnẽ
in tegra custodit. Hoc genꝰ uirginu̾ nulla corpoialis fecunditas pro¬
tartulit. non ẽ hec ꝓles carnis nsangirinis. Si harũ querit᷑ mat̾. ec cła
est. Non parit uirgines sacras. nͥ uirgo sacra. uirgo illa que des¬
ponsata  uni uiro casta exhiberi xp̃o Ex illa ñ tota copore. sed
tota uirgine spũ nascunt᷑ scẽ uirgines ⁊ corpore nspũ habe¬

Expanded text:
cere, cui data est, haec multis, incerta cui danda est; hoc uno pudicitiam cere, cui data est, haec multis, incerta cui danda est; hoc uno pudicitiam cogitationis defendit a turba, quod non adulterum, sed maritum quaerit in turba. illa igitur uirgo coniugatae merito praeponitur, quae nec multitudini se amandam proponit, cum amorem unius ex multitudine inquirit, nec se uni iam conponit inuento, cogitans quae sunt mundi, quomodo placeat uiro, sed speciosum forma prae filiis hominum sic amauitsicut Maria concipere carne non posset, ei corde concepto etiam carnem integram custodiret. Hoc genus uirginum nulla corporalis fecunditas protulit; non est haec proles carnis et sanguinis. si harum quaeritur mater, ecclesia est. non parit uirgines sacras nisi uirgo sacra, illa quae desponsata est uni uiro casta exhiberi Christo. ex illa non tota corpore, sed tota uirgine spiritu nascuntur sanctae uirgines et corpore et spiritu. Habe
Abbreviated transcription (Latin):
ampliꝰ sicut rectissime consuert̾. in sacs uirginib melius earũ. dequo
isto sermone disserimꝰ. Nã ne illo qͥde debent continentiũ meritis secon¬
ferre coniugia. qđ ex eis uirgines ꝓcreant᷑.  Hoc enĩ ñ coniugii bonũ
ẽ. s naturȩ.quȩ sic diuinitꝰ instituta ẽ. ut ex quolibet humano utri¬
q sexus concubitu siue ordinato ⁊ honesto. siue turpi xi
nulla femina nͥ uirgo nascat᷑. nulla tam̃ sacra uirgo nascit᷑. Itafit ut
uirgo nascat᷑ etiã de stupro. sacra aũ uirgo nec de coniugio. Nec
nos hoc de uirginib predicamꝰ. qđ uirgines st̃: s qͦd d̾o dicatȩ pia.
continentia st̃ uirgines. Nã qđ non tẽmere dixerim. fęliciormichi ui¬
det᷑ nupta mulier. quã uirgo nuptura. Habet enĩ iã illa qͦd ista
adhuc cupit: p̃sertĩ si n̾dum uł sponsa cuiꝰquã sit. Illa unistudet pla¬

Expanded text:
amplius, sicut rectissime consuerunt, in sacris uirginibus melius earum, de quo amplius, sicut rectissime consuerunt, in sacris uirginibus melius earum, de quo isto sermone disserimus. Nam ne illo quidem debent continentium meritis se conferre coniugia, quod ex eis uirgines procreantur; hoc enim non coniugii bonum est, sed naturae, quae sic diuinitus instituta est, ut ex quolibet humano utriusque sexus concubitu, siue ordinato et honesto siue turpi et inlicito, nulla femina nisi uirgo nascatur. nulla tamen sacra uirgo nascitur; ita fit, ut uirgo nascatur etiam de stupro, sacra autem uirgo nec de coniugio. Nec nos hoc in uirginibus praedicamus, quod uirgines sunt, sed quod deo dicatae pia continentia uirgines. nam — quod non temere dixerim — felicior mihi uidetur nupta mulier quam uirgo nuptura; habet enim iam illa quod ista adhuc cupit, praesertim si nondum uel sponsa cuiusquam sit. illa uni studet pla
Abbreviated transcription (Latin):
bra xpi colligipossint : sacrã uirginitatẽ qui potest eaꝑe capiat. &
ea tantũ quȩ se ñ continet nubat. Quid enĩ alius si aliqua mulier
diues multã pecuniã huic bono oꝑi impendat. ut emat ex diu̾sis
gentib seruos quos faciat xp̃̾ianos: Nonne uberiꝰ atq numero¬
sius quã uteri quãtalibet feracitate xp̃i menbra gignenda cura¬
bit: Nec idõ tam̃ pecuniã suã comparare muneri sacrȩ tur¬
ginitatis audebit. At si ꝓpt̾ faciendos qui nati fuerint xꝑianos. fȩcundi¬
tas carnis ꝓ amissa uirginitate merito cõpensabit᷑. fructuosiꝰ erithoc.
negotiu̾ si magno pecuniario pͣcio uirginitas amittat᷑. quo ꝓueri
faciendi xꝑiani. multo plures emant᷑. quã unꝰ utero quãlibet fer¬
tili nascerent᷑. Qͦd si stultissime dicit᷑. habeant fideles nuptiȩ bonũ
suum. de quo in alio uolumine quantũ uisũ est disseruimꝰ: ⁊ honorent

Expanded text:
bra Christi colligi possint, sacram uirginitatem qui potest capere, capiat et bra Christi colligi possint, sacram uirginitatem qui potest capere, capiat et ea tantum, quae se non continet, nubat. quid enim? si aliqua mulier diues multam pecuniam huic bono operi inpendat, ut emat ex diuersis gentibus seruos, quos faciat christianos, nonne uberius atque numerosius quam uteri quantalibet feracitate Christi membra gignenda curabit? nec ideo tamen pecuniam suam conparare muneri sacrae uginitatis audebit. at si propter faciendos qui nati fuerint christianos fecunditas carnis pro amissa uirginitate merito compensabitur, fructuosius erit hoc negotium, si magno pecuniario pretio uirginitas amittatur, quo pueri faciendi christiani multo plures emantur, quam unius utero quamlibet fertili nascerentur. Quod si stultissime dicitur, habeant fideles nuptae bonum suum, de quo in alio uolumine, quantum uisum est, disseruimus, et honorent
Abbreviated transcription (Latin):
concepta nequitia. ita nemo pudiciã seruat in corpͥore: nͣpriꝰ insita
castitate. Porro aũ si pudicttia conuigalis quãuis custodiat᷑ in carne.
animo tam̃ non carni tribuit᷑. quo p̾side atq rectͥore nulli p̾terꝓpri-¬
um coniugiũ caro ipsa miscet᷑. quantomagis quantõq honoratiꝰ in animi
bonis illa continentia numeranda ẽ. qua integritas carnis ipsi creatori.
animȩ ⁊ carnis uouet᷑. consecrat᷑. seruat᷑. Nec illarũ gͦ fecunditas
carnis q̃ hoc tẽꝑe nichil aliud in conuigio quã ꝓlem requirt̾. quã man-¬
cipent xpͣo. ꝓ amissa uirginitate cõpensari posse credenda ẽ. Priorib
quippe tẽporib uenturo scd̾m carnẽ xp̃o. ipsũ genus carnis in ãpla
quada ⁊ ꝓpħica gente necessariũ fuit. nc̃ autẽ cũ ex omĩ hominũ
genere. atq omĩb gentib ad popłm dĩ ⁊ ciuitatẽ regni cęlorũ men¬

Expanded text:
concepta nequitia, ita nemo pudicitiam seruat in corpore nisi spiritu prius insita concepta nequitia, ita nemo pudicitiam seruat in corpore nisi spiritu prius insita castitate. porro autem si pudicitia coniugalis, quamuis custodiatur in carne, animo tamen, non carni tribuitur, quo praeside atque rectore nulli praeter proprium coniugium caro ipsa miscetur, quanto magis quantoque honoratius in animi bonis illa continentia numeranda est, qua integritas carnis ipsi creatori animae et carnis uouetur, consecratur, seruatur! Nec illarum ergo fecunditas carnis, quae hoc tempore nihil aliud in coniugio quam prolem requirunt, quam mancipent Christo, pro amissa uirginitate compensari posse credenda est. prioribus quippe temporibus uenturo secundum carnem Christo ipsum genus carnis in ampla quadam et prophetica gente necessarium fuit; nunc autem cum ex omni hominum genere atque omnibus gentibus ad populum dei et ciuitatem regni caelorum mem
Abbreviated transcription (Latin):
corpore parerent. ut hoc solo ee  o arie fecunditas. carnis excepta uir¬
ginitate p̾stantior quã illa. ipsũ caput hoꝵ m̃broꝵ. hȩ au̾ menbra illiꝰ
capitis ꝓcrearent. Nc̾ uero etiã si tales hac uoce contendant. quȩ ob hoc
tantũ uiris iungunt᷑ atq miscent᷑ ut filios habeant. nichilq aliud
de filiis cogitant. nͥ ut eos xp̃o lucrent᷑ atq id mox ut potuerint fa-¬
ciunt: ñ tam̃ xp̃ĩani ex earũ carne nascunt᷑. s postea fiunt eccła pa-¬
ut fiat qd̾ se corꝑe parere non ꝓotuisse nouert̾. ꝑhoc tam̃ cooꝑant᷑.
ubi ⁊ ipsȩ uirgines matresq xp̃i st̃: infide scilicet quȩ ꝑ dilectione
oꝑat᷑. Nulla gͦ carnis fecunditas. sc̃ę uirginitati etiã carnis cõparipo¬
Ac ꝑ hoc spuialis ẽ etiã uirginitas corꝑis. quã uouet useruat conti¬
nentia pietatis. Sic̃ enim nemo inpudice utit᷑ corpore. nͥ spũ prius

Expanded text:
corpore parerent, ut hoc solo esset Mariae fecunditas carnis excepta uircorpore parerent, ut hoc solo esset Mariae fecunditas carnis excepta uirginitate praestantior, quod illa ipsum caput horum membrorum, hae autem membra illius capitis procrearent; nunc uero etiamsi tales hac uoce contendant, quae ad hoc tantum uiris iunguntur atque miscentur, ut filios habeant, nihilque aliud de filiis cogitant, nisi ut eos Christo lucrentur, atque id mox ut potuerint faciunt, non tamen christiani ex earum carne nascuntur, sed postea fiunt ecclesia paut fiant quod se corpore parere non potuisse nouerunt; per hoc tamen cooperantur, ubi et ipsae uirgines matresque Christi sunt, in fide scilicet, quae per dilectionem operatur. Nulla ergo carnis fecunditas sanctae uirginitati etiam carnis conparari poac per hoc spiritalis est etiam uirginitas corporis, quam uouet et seruat continentia pietatis. sicut enim nemo inpudice utitur corpore nisi spiritu prius
Abbreviated transcription (Latin):
in quibꝰda morib mat̾. s ñ xp̃i. & coniugate qͥppe fideles femine &
uirgines do dicate. scĩs morib & caritate de corde pura & consci¬
entia bona ⁊ fide ñ fict̾a. quia uoluntatẽ patris faciunt: xꝑi sp̃u¬
alit̾ matres st̃ Quȩ aut̃ coniuigali uita corporalit̾ parunt. ñ
fiant partꝰ earũ. qm̃ qͥd pepererint nort᷑. I ͣ dixi. ne forte audeat
fecunditas coniugalis. cũ uirginali integritate conte̾dere. atq ipsã
mariã ꝓponere: ac uirginib di dicere. illa in corꝑeduas res habuit
honorandas. uirgmnitatẽ ⁊ fecunditatẽ: quia ͤ integ᷑ ꝑmansit et pe¬
ꝑit. Hanc felicitatẽ qm totam utrȩq habere non potuimꝰ. partite sumus :
ut uos sitis uirgines. nos simꝰ matres. uob̃ qđ desit. inꝓle consolet᷑ ser¬
uata uirginitas. nob prolis lucro amissa. cõpenset᷑ integritas. Hȩc uox
fideliũ coniugator ad sacras uirgines uttũq ferenda e̾ẽt: si xꝑianos

Expanded text:
in quibusdam mater, sed non Christi. et coniugatae quippe fideles feminae et deo uirgines dicatae sanctis moribus et caritate de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, quia uoluntatem patris faciunt, Christi spiritaliter matres sunt; quae autem coniugali uita corporaliter pariunt, nfiant partus earum, quoniam quid pepererint norunt. Hoc dixi, ne forte audeat fecunditas coniugalis cum uirginali integritate contendere atque ipsam Mariam proponere ac uirginibus dei dicere: illa in corpore duas res habuit honorandas, uirginitatem et fecunditatem, quia et integra permansit et peperit; hanc felicitatem quoniam totam utraque habere non potuimus, partitae sumus, ut uos sitis uirgines, nos simus matres; uobis quod defit in prole, consoletur seruata uirginitas, nobis prolis lucro amissa compensetur integritas. haec uox fidelium coniugatarum ad sacras uirgines utcumque ferenda esset, si christianos
Abbreviated transcription (Latin):
apłs susciꝑe tolerandã ꝑstultũ e̾e̾t: nͥ metueret᷑ in continentib. ne
teptante satana ĩ ꝑeccata danabilia laberent᷑. Quod aũ se dicit eis
parcere qͦ s ait tribulationẽ carnis

Expanded text:
apostolus, suscipere tolerandam perstultum esset, nisi metueretur incontinentibus, ne apostolus, suscipere tolerandam perstultum esset, nisi metueretur incontinentibus, ne temptante satana in peccata damnabilia laberentur. quod autem se dicit eis parcere, quos ait tribulationem carnis
Abbreviated transcription (Latin):
uxorẽ. quia ñ p̃cipiebat ne mału fieret: s consulebat ut melius
fieret. continuo subiuuxit. & si acceꝑis uxorẽ. non peccasti. ⁊ sinup¬
serit uirgo ñ ꝑeccat: addidit cam̃. t̾ribulationẽ carnis habebt̃ huiꝰ
modi ego aũ uob̾ parco: hoc mͦ exhortans ad uirginitatẽ continenti¬
amq ꝑpetuã. ut aliquantulũ a nuptiis etiã sic det̾reret. Modeste
sane. non tanꝗͣ. a re mala n illicita: s tanꝗͦ ab onerosa ac molesta.
Aliud ẽ enĩ ad mittere carnis turpitudinẽ. aliud habere carnistri¬
bulationẽ. Illud ẽ criminis facere. hoc laboris ẽ pati: que plerũq ho¬
mines etiã ꝓ officiis honestissimis ñ recusant. S ꝓ habendo coniugio
iam hoc tẽpore quo ñ ꝑ carnis ꝓpaginẽ uenturo xp̃o ipsiꝰ ꝓlis ꝓpagato¬
ri feruitori seruit᷑. istã tribulationẽ carnis quã nupturis p̃dicit

Expanded text:
uxorem, quia non praecipiebat, ne malum fieret, sed consulebat, ut melius uxorem, quia non praecipiebat, ne malum fieret, sed consulebat, ut melius fieret, continuo subiunxit: et si acceperis uxorem, non peccasti; et si nupserit uirgo, non peccat. Addidit tamen: tribulationem autem carnis habebunt huius modi, ego autem uobis parco, hoc modo exhortans ad uirginitatem continentiamque perpetuam, ut aliquantulum a nuptiis etiam deterreret, modeste sane, non tamquam a re mala et inlicita, sed tamquam ab onerosa ac molesta. aliud est enim admittere carnis turpitudinem, aliud habere carnis tribulationem: illud est criminis facere, hoc laboris est pati, quem plerumque homines etiam pro officiis honestissimis non recusant. sed pro habendo coniugio iam hoc tempore, quo non per carnis propaginem uenturo Christo ipsius prolis propagatione seruitur, istam tribul
Abbreviated transcription (Latin):
Illud auͣ qđ addidit solutꝰ es abuxore. ne quesieris uxorẽ. consilii senten¬
tia ẽ: non p̃cepti. Licet itaq facere. s meliꝰ est non facere. Ueniq conti¬
peccat. Illud aũ prius cũ dixiss. alligatꝰ es uxori ne quesieris solutionẽ
nũ qͥd addidit. ⁊ fi solueris non peccasti:Iam enĩ fupra dixerat. his aũ qͥ
st̃ in coniugio p̃cipio ñ ego s dñs: uxor̾ẽ a uiro non discedere. Quod si
discesserit. manere innuptã anͥiuro suo reconciliari. Fieri enĩ potest.
ut non sua culpa s mariti discedat. Deinde ait. Et uir uxorẽ ne
dimittat. Quod nichilominꝰ ex p̃cepto diũ posuit. Nec ibi addicdit. Ec
si dimiserit ñ ꝑeccat. Preceptũ est enĩ hoc cui ñ obedire peccatũ et
non consiliũ. Quo si uti nolueris minꝰ boni adipisceris. non mali
aliqͥd ꝑpetrabis. Propt̾ea cũ dixiss solutꝰ es ab urore ne quesieris

Expanded text:
illud autem, quod addidit: solutus es ab uxore? ne quaesieris uxorem, consilii sentenillud autem, quod addidit: solutus es ab uxore? ne quaesieris uxorem, consilii sententia est, non praecepti; licet itaque facere, sed melius est non facere. denique contipeccat. illud autem prius cum dixisset: adligatus es uxori? ne quaesieris solutionem, numquid addidit: et si solueris, non peccasti? iam enim supra dixerat: his autem qui sunt in coniugio praecipio non ego sed dominus, uxorem a uiro non discedere: quodsi discesserit, manere innuptam aut uiro suo reconciliari; fieri enim potest, ut non sua culpa, sed mariti discedat. deinde ait: et uir uxorem ne dimittat, quod nihilominus ex praecepto domini posuit, nec ibi addidit: et si dimiserit, non peccat. praeceptum est enim hoc, cui non oboedire peccatum est, non consilium, quo si uti nolueris, minus boni adipisceris, non mali aliquid perpetrabis. propterea cum dixisset: solutus es ab uxore? ne quaesieris
Abbreviated transcription (Latin):
ratori uoueat᷑ qđ nonsit criminis ñ uouisse. s uouisse ac redidisse
sit laudis : consiliũ in qͥt do: tanꝗͣ. miscd̾iã consecutꝰ ado ut fide¬
lis essem. Neq enĩ inuidere debeo fidele consiliũ: qui ñ meis
meritis. s dĩ miscd̾ia sum fidelis. Existimo itaq hoc bonũ e̾ẽ
ꝓpt̾ p̾sentẽ necessitatẽ. Hoc in qͥt unde p̃ceptũ dñi non habec
s consiliũ do: hoc ẽ de uirginib. existimo bonũ ee̾ ꝓpt̃ p̾sente
sitas cogat. ut ea que di st̃ minꝰ cogitent᷑. quã sufficit ad ipiscende illi
głe quȩ ñ erit omĩum. quãuis inet̾na uita ac salute manentiũ. Stella
enĩ ab stella differt ingła. sic n resurrectio mortuorũ. Uonũ est gͦ homi¬
ni sic e̾e̾. Deinde ad iungit idẽ apłs ⁊ dicit. Alligatus es uxori. ne quesie
us posuit ad p̾ceptũ ꝑtinet. contra qͦd ñ licet facere. Non enĩ licet
dimittere uxorẽ nͥ ex causa fornicationis. sic̾ in euangłio ipse dñs dicit.

Expanded text:
ratori uoueatur, quod non sit criminis non uouisse, sed uouisse ac reddidisse sit laudis, consilium, inquit, do, tamquam misericordiam consecutus a deo, ut fidelis essem; neque enim inuidere debeo fidele consilium, qui non meis meritis, sed dei misericordia sum fidelis; existimo itaque hoc bonum esse propter praesentem necessitatem. hoc, inquit, unde praeceptum domini non habeo, sed consilium do, hoc est de uirginibus existimo bonum esse\' propter prsitas cogat, ut ea quae dei sunt minus cogitentur, quam sufficit adipiscendae illi gloriae, quae non erit omnium quamuis in aeterna uita ac salute manentium; stella enim ab stella differt in gloria. sic et resurrectio mortuorum. bonum est ergo homini sic eus posuit ad praeceptum pertinet, contra quod non licet facere. non enim licet dimittere uxorem nisi ex causa fornicationis, sicut in euangelio ipse dominus dicit.
Abbreviated transcription (Latin):
sic e̾ẽ. Ecce inqͥunt ubi manifestat apłs hoc. ꝓpt̾ p̾sentẽ necessitatẽ
bonũ eͥe̾ ñ ꝓpt̾ futurã ȩt̾nitatẽ. quasi p̾sentis necessitatis rationẽ ha
non nͥ aduitã et̾nã uocet. Presens gͦ ẽ uitanda necessitas. s tam̾
quȩ aliqͥd bonoꝵ ĩpedit futuroꝵ. Qua necessitate uita cogit᷑ con¬
iugalis cogitare quȩ mundi st̃: quomͦ placeat uir uxori. uł uxor
to nͣ consilio phibent᷑. qͥa dño precipienti. ñ obedire dãnabile est :
s illud qͦd in ipso di regno ampliꝰ haberi poss si ampliꝰ cogitaret᷑
quomͦ placendu e̾ẽt d̾o. minꝰ erit utiq cũ hoc ipsũ minꝰ coniu
gii necessitate cogitat᷑. Idõ de uirgrnib inqͥt p̾ceptũ dni ñ habeo
Precepto enĩ qͥsqͥ̾s non obtẽꝑat reus est: & debitor poene. Prom¬
de quia uxorẽ ducere uł nub̾e peccatũ nͣ est: si aũ peccatũ e̾e̾t
uitatis remissisue peccatis. ad eunda ẽ uita ęt̾na. in qua ẽ quedã

Expanded text:
tolus hoc propter praesentem necessitatem bonum esse, non propter futuram aeternitatem. quasi praesentis necessitatis rationem habnonnisi ad uitam aeternam uocet. Praesens ergo est uitanda necessitas, sed tamen quae aliquid bonorum inpedit futurorum: qua necessitate uita cogitur coniugalis cogitare quae mundi sunt, quomodo placeat uir uxori uel uxor to, non consilio cohibentur, quia Domino praecipienti non obedire damnabile est: sed illud quod in ipso Dei regno amplius haberi posset si amplius cogitaretur quomodo placendum esset Deo, minus erit utique cum hoc ipsum minus coitatur. ideo, de uirginibus, inquit, praeceptum domini non habeo; praecepto enim quisquis non obtemperat, reus est et debitor poenae. proinde quia uxorem ducere uel nubere peccatum non est, si autem peccatum esset, uitatis remissisue peccatis adeunda est uita aeterna, in qua est quaedam
Abbreviated transcription (Latin):
nes & continentes carent: quasi obhoc tantũ meliꝰ sit ñ coniuigari. ut
huiꝰ tẽporis relarent᷑ angustiȩ. ñ qđ infuturũ scłm aliqͥd ꝓsit. Hanc
uanã sententiã ne cordis ꝓprii uanitate ꝓtulisse uideant᷑: adhibent
ex apło testimoniu ubi ait. De uirginib auͣ p̃ceptũ dñi non habeo.
consiliũ aut̃ do: tanquã miscd̃iã consecutꝰ. a do. ut fidelis e̾e̾m. Eristi

Expanded text:
nes et continentes carent: quasi ob hoc tantum melius sit non coniugari, ut huius temporis relaxentur angustiae, non quod in futurum saeculum aliquid prosit. hanc uanam sententiam ne cordis propria uanitate protulisse uideantur, adhibent ex apostolo testimonium, ubi ait: de uirginibus autem praeceptum domini non habeo, consilium autem do tamquam misericordiam consecutus a deo, ut fideli
Abbreviated transcription (Latin):
re eligendi: ñ necessitate seruiendi. Ita xpͣc nascendo de uirgineque
antequ̾ã sciret. quis de illa fuerat nasciturꝰ. uirgo statuerat ꝑmanere.
uirginitatẽ scam approbare maluit qua imꝑare: & sic etiã ut inr ipsa femi¬
na inqͣ formã serui accepit. uirginitatẽ ẽe liberã uoluit. Non ẽ gͦ cur
d̃i uirgines constristent᷑. qđ etiã ipse uirginitate seruata. matres car-¬
nis e̾ẽ non possunt. Illum enĩ sołu uirginitas decent̾ parere posset. qͥ
in sua natiuitatẽ parẽ habere non poss. Ueru̾tam̃ ille uniꝰ sc̃ẽ uirginiᷤᷤ
partus. om̃ium scãrum uirginũ ẽ decꝰ: ⁊ ipsȩ cũ maria matres xp̃i st̃: si.
patris eiꝰ faciunt uoluntatẽ. Hinc enĩ ⁊ maria laudabiliꝰ atq beatius
xꝑi mat̾ est : scđm supra memoratã eiꝰ sententiã. Quic̾q facit uolun¬
tatẽ patͥs mei qui in cęlis ẽ: ipse mͥ frat̾. umat̾. ⁊ soror est. Has sibi pro

Expanded text:
re eligendi, non necessitate seruiendi. ita Christus nascendo de uirgine, quae, re eligendi, non necessitate seruiendi. ita Christus nascendo de uirgine, quae, antequam sciret quis de illa fuerat nasciturus, uirgo statuerat permanere, uirginitatem sanctam adprobare maluit quam imperare. ac sic etiam in ipsa femina, in qua formam serui accepit, uirginitatem esse liberam uoluit. Non est ergo, cur dei uirgines contristentnis esse non possunt. Illum enim solum virginitas decenter parere posset, qui in sua nativitate parem habere non posset. Verumtamen ille unius sanctae Virginis partus omnium sanctarum uirginum est decus, et ipsae cum Maria matres Christi sunt, si patris eius faciunt uoluntatem. hinc enim et Maria laudabilius atque beatius Christi mater est secundum supra memoratam eius sententiam: quicumque facit uoluntatem pat
Abbreviated transcription (Latin):
sibi fetũ adnuntianti angło maria reddit᷑. Quomͦ in qͥt fiet istuo
qm̃ urũ non cognosco: ᷤ Qd̾ ꝓfect̾o ñ diceret. nͥ d̾o uirginẽ se ante
uouiss:. Sed quia hȩc israhelitarũ mores ad huc recusabant. desponsata
ẽ uiro iusto. ñ uiolent̾ ablaturo: s potiꝰ contra uiolentos custodituro.
qđ illa iã uouerat Iuãquã etiã si hoc sołu dixiss. qͦ modo fiet istud.
nec addidisset. qm̃ uirũ non cognosco. non quęsiss utiq ꝓmissum
sibi filiũ quomͦ femina paritura e̾e̾t. si concubitura nuꝑsiss. Pot̾at
⁊ nub̃e n⁊ uirgo ꝑ manere: in qua dĩ filiꝰ formã serui congruenti
miraculo acciꝑet. s exemplo scĩs fut᷑a uirginib ne putaret᷑ sola
uirgo e̾ẽ debuiss: que ꝓlem etiã sine concubitu conciꝑe meruisset.
uirginitatẽ dõ dicauit: cũ adhuc qͥd e̾e̾t conceptura nesciret. ut uit̾re¬
no mortaliq corꝑe cȩlestis uite imitatio uoto fieret ñ pręcepto. amo¬

Expanded text:
a reddidit. quomodo, inquit, fiet istud, quoniam uirum non cognosco? quod profecto non diceret, nisi deo uirginem se ante uouisset. sed quia hoc Israhelitarum mores adhuc recusabant, desponsata est uiro iusto, non uiolenter ablaturo, sed potius contra uiolentos custodituro quod illa iam uouerat. quamquam etiamsi hoc solum dixisset: quomodo fiet istud? nec addidisset: quoniam uirum non cognosco, non quaesisset utique, promissum sibi filium quomodo femina paritura esset, si concubitura nupsisset. poterat et iuberi uirgo permanere, in qua dei filius formam serui congruenti miraculo acciperet; sed exemplo sanctis futura uirginibus, ne putaretur sola uirgo esse debuisse, quae prolem etiam sine concubitu concipere meruisset, uirginitatem deo dicauit, cum adhuc quid esset conceptura nesciret, ut in terreno mortalique corpore caelestis uitae imitatio uoto fieret, non praecepto, amo
Abbreviated transcription (Latin):
bet sc̃õs uiros & scãs fȩminas. qmͣ st̃ illi in celesti hereditate choeredes.
mat̾ eius ẽ tota ęccłia. quia m̃bra eiꝰ id est fideles eiꝰ ꝑ dĩ grãm ipsa
utiq parit. Itẽ mat̾ eiꝰ est omĩs anima pia. faciens uoluntatẽ patris
eiꝰ fecundissima caritate. in his quos parturit donec in eis ipse formet᷑.
Mauia gͦ faciens uoluntatẽ di corꝑalit̾ xp̃i tantũmͦ mat̾ est: spu̾alit̾ autẽ¬
& fr̾nsoror & mat̾ est. Ac ꝑ hęc illa una femina. ñ sołu spũ. uerũ etiã
pore .&. mat̾ ⁊ uirgo. Et mat̾ quidẽ spũ non capitis nr̃i qͦđ e
saluator. ex quo magis illa spũalit̾ nata est: quia om̃s qui meũ credide¬
quȩ illiꝰ capitis m̃bra st̃: corꝑe uͦ ipsius capitis mat̾. Oportebat
enĩ caput nr̃m ꝓpt̾ insigne inrracułu scđ̾in carnẽ nasci de uigi¬
ne. quo significaret menbra sua de uirgine eccła scd̾m spm nas¬
citura. Sola gͦ maria n spũ ⁊ corꝑe mat᷑ ⁊ uirgo ẽ: ⁊ mat̾ xꝑi &¬

Expanded text:
bet sanctos uiros et sanctas feminas, quoniam sunt illi in caelesti hereditate coheredes. mater eius est tota ecclesia, quia membra eius, id est fideles eius per dei gratiam ipsa utique parit. item mater eius est omnis anima pia faciens uoluntatem patris eius fecundissima caritate in his quos parturit, donec in eis ipse formetur. Maria ergo faciens uoluntatem dei corporaliter Christi tantummodo mater est, spiritaliter autem et soror et mater. Ac per hoc illa una femina non solum spiritu, uerum etiam corpore et mater et uirgo. et mater quidem spiritu non capitis nostri, quod est ipse saluator, ex quo magis illa spiritaliter nata est, quia omnes qui in eum credidequae illius capitis membra sunt, corpore uero ipsius capitis mater. oportebat enim caput nostrum propter insigne miraculum secundum carnem nasci de uirgine, quo significaret membra sua de uirgine ecclesia secundum spiritum nascitura. sola ergo Maria et spiritu et corpore mater et uirgo, et mater
Abbreviated transcription (Latin):
ud nos docens nͥ carnali cognationi gnͣs nr̃m spu̾ale p̾ponere : nec
inde beatos e̾e̾ homines. si iustis ⁊ scĩs carnis ꝓpinquitate uingunt᷑.
s si eoꝵs doctrine ac morib obetiendo atq imitando choerescunt:
Beatior gͦ maria ꝑcipiendo fidem xp̃i. quã concipiendo carnẽ xꝑi
Nã n dicenti cuida. beatꝰ uent̾ qui te portauit. ipse respondit. Inmo
beati qui audiunt uerbũ dĩ. ⁊ custodiunt. Deniq fr̃ib eiꝰ id ẽ scd̾m
carnẽ cognatis. qui ñ in eum credidert̾. qͥd ꝓfuit illa cognatio: ic
⁊ mat̾na ꝓpinquitas. nichil marie ꝓfuisset. nisi feliciꝰ xp̃m corde quã

Expanded text:
ud nos docens nisi carnali cognationi genus nostrum spiritale praeponere nec inde beatos esse homines, si iustis et sanctis carnis propinquitate iunguntur, sed si eorum doctrinae ac moribus oboediendBeatior ergo Maria percipiendo fidem Christi, quam concipiendo carnem Christi. Nam et dicenti cuidam, Beatus venter qui te portavit; ipse respondit, Imo beati qui audiunt verbum Dei, et custodiunt . Denique fratribus ejus, id est secundum carnem cognatis, qui non in eum crediderunt, quid profuit illa cognatio? Sic et materna propinquitas nihil Mariae profuisset, nisi felicius Christum corde quam
Abbreviated transcription (Latin):
indo impetrat. quod lex imperat. Deniq ipse dirit. Si uolueri
uabis manclata. In eodẽ libro eccłastico aliquanto post clicit. Quis dabit
in ore meo custodiã. & suꝑ labia mea signaculũ astutum: ne forte cad̾a
ab eo & lneg lia  me: Iam certe mandata acceperat. choibe linguã tuam

Expanded text:
orando impetrat quod lex imperat. denique ipse qui dixit: si uolueris, orando impetrat quod lex imperat. denique ipse qui dixit: si uolueris, conseruabis mandata, in eodem libro Ecclesiastico aliquanto post dicit: quis dabit in ore meo custodiam, et super labia mea signaculum astutum, ne forte cadam ab eo, et lingua mea perdat me? iam certe mandata acceperat: cohibe linguam tuam
Abbreviated transcription (Latin):
a peccato libera est. quando seruit iustitiȩ: & t̾c est bona. Ur̃a uero dl̃ĩ sem¬
& tam inagna fiat ut possit implere diuina manctata quȩ uoluerit. cũ
ualcde ꝑfect̾eq uoluerit. Adhoc enuim ualet qd̃ scriptum ẽ. si uolueris.
conseruabis mandata. ut homo qui uoluerit. & non potuerit. nunctũ se
plene uelle cognoscat. & oret ut habeat tantam uoluntatẽ quanta suf¬
ficit ad implencła mancdata. Sic quippe adiuuat᷑. ut fiat quod iubet᷑.
T̃c̃ enĩ utile ẽ uelle cum possumꝰ. & tunc utile ẽ posse cum uolumꝰ. Nã¬
quid ꝓdest si qł non possumꝰ uolumꝰ. aut qd possumꝰ nolumꝰ. Magnum au̾¬
aliquid sesȩ scire pelagiam putant. quancdo dicuat. Noniuiberet ds qd̃ sci¬
ret non posse ab homine fieri. Quis hoc nesciat: S icłõ iubet aliqua que ñ
possumus. ut nouerimꝰ quid ab illo petere debeamꝰ. Ipsa ẽ. enim fides que

Expanded text:
a peccato libera est, quando servit justitiae, et tunc est bona. Gratia vero Dei sema peccato libera est, quando servit justitiae, et tunc est bona. Gratia vero Dei semet tam magna fiat, ut possit implere divina mandata quae voluerit, cum valde perfecteque voluerit. Ad hoc enim valet quod scriptum est, Si volueris, servabis mandata : ut homo qui voluerit et non potuerit, nondum se plene velle cognoscat, et oret ut habeat tantam voluntatem, quanta sufficit ad implenda mandata. Sic quippe adjuvatur, ut faciat quod jubetur. Tunc enim utile est velle, cum possumus; et tunc utile equid prodest, si quod non possumus uolumus aut quod possumus nolumus? Magnum aliquid se scire Pelagiani putant, quando dicunt: "non iuberet deus quod sciret non posse ab homine fieri". quis hoc nesciat ? et ideo iubet aliqua, quae non possumus, ut nouerimus quid ab illo petere debeamus. ipsa est enim fides, quae
Abbreviated transcription (Latin):
rechielem. Proicite a uobis om̃s impietates ur̃as quib impie fecistis inme.
& facite uobis cor nouum. & sp̃m nouum: & facite omia mandata mea Ut¬
quid moriemini domꝰ isrł. dicit dñs: Ouia nolo mortem mortẽntis dicit
adonay dñs: & conuertimini & uiuetis. Meminerimꝰ eum dicere. conuer¬
tunini & iuuetis: cui dicit᷑ conuerte nos ds̃. Neminerimꝰ ipsum dicere
proicite a uobis om̃s impietates ur̃as: cum ipse iustificat imprum. Me¬
minerimꝰ ipsum dicere. facite uobis cor nouum & sp̃m nouũ guiudicit da¬
bo uobis cor nouum: & sp̃m nouũ cdabo in uobis. Quomͦ gͦ qͦd dicit faci¬
te uobis. hoc dicit dabo uobis: Quare iubet.si ipsedatur est : Quare
dat. si homo fact̾urus est. nisi quia dat quod iubet. cum ad utͣ faciat eui
uibet. Semperͤautẽ in nobis uoluntas libera: sed ñ semper est bona.
Nut enĩ a uistitia libera est quando seruit peccato & tc̃ est mala: aut

Expanded text:
impietates vestras, quas impie egistis in me, impietates vestras, quas impie egistis in me, et facite vobis cor novum et spiritum novum, et facite omnia mandata mea. Utquid moriemini, domus Israel, dicit Dominus? quia nolo mortem morientis, dicit Adonai Dominus, et convertimini et vivetis . Meminerimus eum dicere, et convertimini et uiuetis, cui dicitur conuertenos, deus. meminerimus deum dicere: proicite a uobis omnes impietates uestras, cum ipse iustificet impium. meminerimus ipsum dicere: facite uobis cor nouum et spiritum nouum, qui dicit: dabo uobis cor nouum, et spiritum nouum dabo uobis. quomte vobis; hoc dicit, Dabo vobis? Quare jubet, si ipse daturus est? Quare dat, si homo facturus est; nisi quia dat quod jubet, cum adjuvat ut faciat cui jubet? Semper est autem in nobis voluntas libera, sed non semper est bona. Aut enim a justitia libera est, quando servit peccato, et tunc est mala: aut
Abbreviated transcription (Latin):
ego facio cdomus isrł: seo ꝓpter nomen meũ scm:Quare enĩ dixit ego
facio sed propt̾ nomen meum scm̃. nisi ne illi putarent ꝓropt̾ bona meri¬
tasua fieri. qd non erubescunt dicere pelagiani: Nonsolu bondeoꝵ me
nomen meum scm qd̃ ꝓphanastis ingentib Quis ñ uideat horrendum ma¬
lum eẽ. nomen scm̃ d̾ni ꝓphanare : E tamen ꝓpt̾ ipsum nomen meũ inqͥt
quod ꝓphanastis uos. ego faciam uos bonos: non propt̾ uos. & scĩficabo in¬
quit nom̃ meũ magnũ: qđ prophanatũ ẽ ingentib. Quod ꝓphanatũ ẽ
in medio eoꝵ. scificare se dicit nomen suum: quod suꝑius dixerat scm̃. Hoc
est gͦ quod oramus in oratione dnĩca dicentes. Scĩficetur nomen tuum:
ut scĩficetur in hominib quod ꝑ se ipsũ sine dubio semꝑ est sc̃m. Deide
sequitur. & scient om̃s gentes quia ego sũ dñs dicit adon aydnͣs cum

Expanded text:
Ego facio, domus Israel, sed propter nomen meum sanctum? Quare enim dixit, Ego Ego facio, domus Israel, sed propter nomen meum sanctum? Quare enim dixit, Ego facio, sed propter nomen meum sanctum; nisi ne illi putarent propter bona merita sua fieri, quod non erubescunt dicere Pelagiani? non solum autem bonnomen meum sanctum, quod profanastis in gentibus. Quis non videat horrendum malum esse, nomen sanctum Domini profanare? Et tamen propter ipsum nomen meum, inquit, quod profanastis vos, ego faciam vos bonos, non propter vos: et sanctificabo, inquit, nomen meum magnum, quod profanatum est in gentibus, quod profanastis in medio eorum. Sanctificare se dicit nomen suum, quod superius dixerat sanctum. Hoc est ergo quod oramus in oratione dominica, dicentes, Sanctificetur nomen tuum : ut sanctificetur in hominibus, quod per seipsum sine dubio semper est sanctum. Denique sequitur: Et scient omnes gentes quia ego sum Dominus, dicit Adonai Dominus, cum
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓph̃am cłs manifestissime ostendit. non propt̃ eorũ aliqua bona meri¬
ta : sed propt̃ nomen suum ista facere. ubi ait. Ego facio domus isrł: spro¬
ter nonien meũ scm quod ꝓphanastis ingentib quod intrastis illue. &s scira¬
bo nouen meum magnũ. quod ꝓphat᷑um ẽ. ingentib. quod ꝓphanastis iume¬
fuero inuobis ante eculos eoꝵ & accipiã uos dgentib & congregabo uos ex
omĩb t̾ris. & inducam int̾ram ur̃am. & asꝑgam uos aqua munda. ⁊ mundabi¬
dabo uobis cor nouũ . & spm nouum dabo in uobis. & auferetur cor lapideũ
de carne ur̃a. &. clabo uobis cor carneum & spm̃ meuin clabo inuobis: et
faciam ut inuistificationib meis ambuletis. & iudicia mea obseruetis et¬
faciatis. Quis itaq sic cecus ut non uideat. qͥs ita lapideus: ut nonsentiat
istam grãm non sccdm̃ merita bonȩ uoluntatis dari. do dicente atq testante.

Expanded text:
prophetam Deus manifestissime ostendit, non propter eorum aliqua bona meriprophetam Deus manifestissime ostendit, non propter eorum aliqua bona merita, sed propter nomen suum ista facere, ubi ait: Ego facio, domus Israel: sed propter nomen meum sanctum quod profanastis in gentibus, quo intrastis illuc: et sanctificabo nomen meum magnum quod profanatum est in gentibus, quod profanastis in mebor in uobis ante oculos eorum. et accipiam uos de gentibus et congregabo uos ex omnibus terris et inducam uos in terram uestram. et adspergam uos aqua munda, et mundabdabo uobis cor nouum et spiritum nouum dabo in uobis; et auferetur cor lapideum de carne uestra, et dabo uobis cor carneum. et spiritum meum dabo in uobis et faciam, ut in iustificationibus meis ambuletis et iudicia meaobseruetisetfaistam gratiam, non secundum merita bonae voluntatis dari, Domino dicente atque testante,
Abbreviated transcription (Latin):
da ura. S nͥ posset ds etiamecordis auferre: nondiceret ꝑ propħam au¬
ferã ab eis eor lapideum.&. dabo eis cor carneũ. Quod de nouo testam̃to
fuisse predictũ: satis apłs ostendit. ubi ait. Epła nr̃a uosestis. scripta ñ
attramento. s spũ dei uiui: non intabulis lapideis: s in tabulis cordis
carnalib Quod non id̾s lict̾ũ putemus: ut carnalit̾ uiuant qͥ debeit
spiritalit̾ uiuere. S quia lapis sine sensu ẽ: cui conparatũ est cordurũ:
cui nisi carni sentienti. eor intelligens debuit cõꝑari: Sic enĩ hoc dicit᷑
ero eis in clm̃ dicit dñs. Numqͥd gͦ possumus nisi absurdissime dicere.
bonum meritũ bone uoluntatis in homine p̃cessisse. ut auelleret᷑ ab eo
cor lapideum: quando qd̾ẽ ipsum cor lapideũ non significat nͥ durisi¬
mam uoluntate : & ad uersus dm omĩno inflexibiłe: Ubi enĩ p̃cedit
bona uoluntas. iam non ẽ utiq corlapideũ. Nam & alio loco ꝑͥ eundem

Expanded text:
Deus etiam duritiam cordis auferre, non diceret per prophetam: Auferam ab eis cor lapideum, et dabo eis cor carneum. Quod de novo Testamento fuisse praedictum, satis Apostolus ostendit, ubi ait: Epistola nostra vos estis, scripta non atramento, sed spiritu Dei vivi; non in tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus . Quod non ideo dictum putemus, ut carnaliter vivant qui debent spiritualiter vivere: sed, quia lapis sine sensu est, cui comparatum est cor durum, cui nisi carni sentienti cor intelligens debuit comparari? Sic enim hoc dicitero eis in Deum, dicit Dominus . Numquid ergo possumus nisi absurdissime dicere, bonum meritum bonae voluntatis in homine praecessisse, ut evelleretur ab eo cor lapideum: quandoquidem ipsum cor lapideum non significat nisi durissimam voluntatem et adversus Deum omnino inflexibilem? Ubi enim praecedit bona voluntas, jam non est utique cor lapideum. 30. Nam et alio loco per eumdem
Abbreviated transcription (Latin):
caritatẽq cõmittit : S ed cũ dicitur inquiunt. si credideris saluus
eris: unum horũ exigit᷑. alterũ offertur. Quod exigit᷑ in hominis.
qd offertur in dei est potestate. Cur non utrũq in dei: ⁊ qͦd iubet ⁊ qͦd nͥ
offerti Rogat᷑ ut det quod iubet. rogant credentes ut sibi augeat᷑

Expanded text:
caritatemque committit? ,,Sed cum dicitur" inquiunt "si credideris, saluus caritatemque committit? ,,Sed cum dicitur" inquiunt "si credideris, saluus eris, unum horum exigitur, alterum offertur: quod exigitur, in hominis, quod offertur, in dei est potestate". cur non utrumque in dei, et quod iubet et quod offert? rogatur enim, ut det quod iubet: rogant credentes, ut sibi augeat
Abbreviated transcription (Latin):
& sine fide impossibile pla cere ẽ: nichilominꝰ ut impleat qͦd ꝓmi
testate. Nisi enĩ homo faciat quod do ñ
donante ad hominẽ ꝑtinet.
non faciet ipse qͦd donet. Hoc est¬
nisi hab eat homo fide exsemet ipso: non implet d̾s quod promisit.
ut opera iustitie dent᷑ ex do. Acꝑ hocut promissa sua ds possit imple¬
re : non ẽ in di s in hominis potestate. Quod si ueritas ⁊ pietas nos
credere uetat: credamꝰ cum habrahã: qmͣ quȩ ꝓmisit potens est
facere. Promisit aut̃ filios abrahe: quod ẽẽ non possun
habeant fidem. Q ipse donat & fidẽ. Sane cũ apłs dicat. id̾o ex
fide ut scd̃m grãm firma sit ꝓmissio. miror homines infirmitati
sue se malle cõmitt̾e. quã firmitati promissionis dei. S incerda
est mnͥ inquit de me ipso uoluntas dei. & uid gͦ  Tuane tibi uoluntas de te
incerta sit: cur non homo firmiori quã infirmiori fide suam spem

Expanded text:
et: sine fide impossibile est placere — nihilominus, ut imet: sine fide impossibile est placere — nihilominus, ut imtestate. Nisi enim homo faciat quod Deo non donante ad hominem pertinet, non faciet ipse qnisi habeat homo fidem ex semetipso, non implet Deus quod promisit, ut opera justitiae dentur ex Deo. Ac per hoc ut promissa sua Deus possit implere, non est in Dei, sed in hominis potestate; quod si veritas et pietas nos credere vetat, credamus cum Abraham quoniam quae promisit potens est facere; promisit autem filios Abrahae, quod esse non possunt si non habent fidem. ergo ipse donat et fidem. Sane cum apostolus dicat: ideo ex fide, ut secundum gratiam firma sit promissio, miror homines infirmitati suae se malle committere quam firmitati promissionis dei. "sed incerta est mihi" inquit "de me ipso uoluntas dei". quid ergo? tuane tibi uoluntas de te  utraque incerta sit, cur non homo firmiori quam infirmiori fidem suam, spem
Abbreviated transcription (Latin):
enun qͦd ipse facturꝰ fuerat : non qͦd homines. Qui a & si facrunt ho¬
mines bonaque ꝑtinent ad colendũ dni: ipse facit ut illi faciant
que precepit: ñ illi faciunt ut ipse faciat qͦd ꝓmisit. Alioquim
rȩ. Non ait p̾dicere. ñ ait prescire. nã ⁊ aliena fact̾a potest p̾dice¬
re atq p̾scire. sed ait potens ẽ ⁊ facere. ac ꝑ hoc fact̾a non aliena sed
sua. Onforte opera bona gentium ds ꝓinisit abrahe: in semine ipsius.
ut hoc ꝓmitt̾et quod ipse facit. non autẽ promisit gentiũ quã sibi
homines faciunt: sed ut ꝓmitt̾et qͦd ipse facit: illam p̾sciuit homi
nes ee̾ fact̾uros: Non quidẽ sic apłs loquit᷑. Filios qͥppe ds̾ promisit
abrahȩ qui fidei eiꝰ uestigia sectarent᷑: Qd̾ apertissime dicit. S ed
si oꝑa gentium promisit ñ fidẽ: ꝓrofect̾o qm non st̃ bona oꝑa nisi
ex fide. iustus enim ex fide uiuit. & omẽ qđ non ẽ. exfide peccatũ ẽ:

Expanded text:
enim quod ipse facturus fuerat, non quod homines. Quia etsi faciunt hoenim quod ipse facturus fuerat, non quod homines. Quia etsi faciunt homines bona quae pertinent ad colendum Deum; ipse facit ut illi faciant quae praecepit, non illi faciunt ut ipse faciat quod promisit: alioquin ut re : non ait, Praedicere; non ait, Praescire; nam et aliena facta potest praedicere atque praescire: sed ait, potens est et facere; ac per hoc facta, non aliena, sed sua. 20. An forte opera bona gentium Deus promisit Abrahae in semine ipsius, ut hoc promitteret quod ipse facit; non autem promisit fidem gentium, quam sibi homines fanes esse facturos? non quidem sic apostolus loquitur. filios quippe deus promisit Abrahae, qui fidei eius uestigia sectarentur; quod apertissime dicit. sed si opera gentium promisit, non fidem, profecto, quoniam non sunt bona opera nisi ex fide — iustus enim ex fide uiuit, et: omne, quod non est ex fide, peccatum est,
Abbreviated transcription (Latin):
rauit ds ut in illis ambulemꝰ predestinatio ẽ: quȩ sine p̃scientia non
potest esse. Potest autẽ esse sine p̃destinatione prescientia. Predestinati-¬
one qͥppe ds̾ ea p̾sciuit quȩ fuerat ipse facturus. Unde dictũ est. fecit
quȩ futura sunt. Prescire aut̾ potest etiã que ipse non facit. sicut que¬
cũq peccata.O. uia ⁊ si sunt quedã quȩ ita peccata st̃. ut pene sint
etiam peccatoꝵ. unde dict̾ũ est. tradidit illos ds̾ in reꝓbam mentẽ.
ut faciant que non conueniunt: non ibi peccatũ di est : s uidiciũ.
Quo circa p̾destinatio d̃i quȩ in bono ẽ. grͣe est ut dixi p̾paratio: gr̃a
uero est ipsius p̾destinationis effectus. Quando gͦ ꝓ misit d̾s abrahę
insemine eius ficłe gentiũ. dicens patrẽ multarũ gentium posui te: unde
dicit apł̃s. ideo exfide ut scd̃m gram firmasit ꝓmissio omĩ semini. ñ
de nr̃e uoluntatis potestate . s de sua p̾clestinatione ꝓ misit. Promisit

Expanded text:
RVM ET HILARIVM. Praedestinatio est, quae sine praescientia non potest esse. potest autem esse sine praedestinatione praescientia. praedestinatione quippe deus ea praesciuit quae fuerat ipse facturus; unde dictum est: fecit quae futura. sunt. praescire autem potens est etiam quae ipse non facit, sicut quaecumque peccata, quia, etsi sunt quaedam, quae ita peccata sunt, ut poenae sint etiam peccatorum — unde dictum est: tradidit illos deus in reprobum sensum, ut faciant quae non conueniunt - non ibi peccatum dei est, sed iudicium. quocirca praedestinatio dei, quae in bono est, gratiae est, ut dixi, praeparatio, gratia uero est ipsius praedestinationis effectus. quando ergo promisit deus Abrahae in semine eius fidem gentium dicens: patrem multarum gentium posui te - unde dicit apostolus: ideo ex fide, ut secundum gratiam, firma sit promissio omni semini — non de nostrae uoluntatis potestate, sed de sua praedest
Abbreviated transcription (Latin):
in ipso ante mundi constitutionẽ. S qmͣ si ita diceret᷑. lect̾orẽ facera
intentum ad ea requirenda. quȩ nẽ ex ad monitione pelagiani erro¬
ris. necesse ẽ copiosius ⁊ laboriosius disputari: uisũ mͥ est qͦđ tunc
satis erat breuit̾ ẽẽ dicendu. excepta ut dixi altitudine sapientiȩ
Item qͦd dixi salutẽ religio¬
nis huiꝰ. irulli umquã defuisse qui dignus fuit. & dignũ non fuisse cui
defuit: si discutiatur & quȩ̨ratur unde quisq sit dignꝰ non dest̾
qruidicant uoluntate humana: nos aũ dicimꝰ grã uel predestinati¬
one diuina. Int̾ grãm porro et p̃destinationẽ hoc tantũ int̾ est : qd̃
p̃ destinatio ẽ gr̃e preparatio: grã uero iã ipsa donatio. Quod itaq ait

Expanded text:
in ipso ante mundi constitutionem . Sed quoniam si ita diceretur, lectorem faceret intentum ad ea requirenda, quae nunc ex admonitione Pelagiani erroris necesse est copiosius et laboriosius disputari; visum mihi est, quod tunc satis erat, breviter esse dicendum, excepta, ut dixi, altitudine sapientiae m quod dixi, « Salutem religionis hujus nulli unquam defuisse qui dignus fuit, et dignum non fuisse cui defuit; » si discutiatur et quaeratur unde quisque sit dignus, non desunt qui dicant, voluntate humana: nos autem dicimus, gratia vel praedestinatione divina. Inter gratiam porro et praedestinationem hoc tantum interest, quod praedestinatio est gratiae praeparatio, gratia vero jam ipsa do