comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
princeps & origo rerum deug: sicut plato
in thimeo & sensit E docuit: cuius maiesta¬
tem tantam esse declarat: ut nec mente
comprehendi nec lingua exprimi possit
Idem testat᷑ hermes: quem cicero ait in nũo
deoꝵ apud egyptios haberi: eum scilicet qui
ob urtutem multaꝵq artium scientiã trime¬
gistus nominatue: & erat nõ modo platone
uerũ pythagora septemq illis sapientibus
longe antiquior. aipud renophontẽ socra¬
ter disputans ait formam dei non oporte
conquiri: & plato in legũ librig quid om̃io
sit eleus nõ esse querendũ.: quia nec mueniri
possit: nec enarrari. pythagoras quoq unũ
deum confitetur dicens incorporalem esse men¬
tem quȩ ꝑ om̃em reꝵ naturã diffusa & in¬
tenta uitalem sensum cunctiȩ animalibus
tribuat. Antisthenes aũt in phisico unum
esse naturalem deũ dixit: quis gentes et
urbes suos habeãt populares deos. Eadem
fere aristoteles cũ suis ꝑipateticiȩ A Zeno

Expanded text:
princeps et origo rerum deus, sicut Plato princeps et origo rerum deus, sicut Plato in Timaeo et sensit et docuit: cuius maiestatem tantam esse declarat, ut nec mente conprehendi nec lingua exprimi possit. idem testatur Hermes, quem Cicero ait in numero deorum apud Aegyptios haberi, eum scilicet qui ob uirtutem multarumque artium scientiam Termaximus nominatus est, et erat non modo Platone, uerum etiam Pythagora septemque illis sapientibus longe antiquior. apud Xenophontem Socrates disputans ait formam dei non oportere conquiri, et Plato in Legum libris, quid omnino sit deus. non esse quaerendum, quia nec inueniri possit nec enarrari. Pythagoras quoque unum deum conStetur dicens incorporalem esse mentem quae per omnem rerum naturam diffusa et intenta uitalem sensum cunctis animantibus tribuat. Antisthenes autem in Physico unum esse naturalem deum dixit, quamuis gentes et urbes suos habeant populares deos. eadem fere Aristoteles cum suis Peripate io ticis et Zeno
Abbreviated transcription (Latin):
& feminas plures. Quod cũ uetustissimi gre¬
ciȩ scriptores: quos ipsi theodologos nũcupant
tum & romani grȩtos secuti Eimitati do¬
cent : quoꝵ prȩtipue homerus ac nr̃ enni¬
us: qui eoꝵ omniu natales: coniugia: proge¬
nies: imperia: rec̃ gestas: obitus: sepulchra
demonstrant. Et secutus eos tullius .iiiͦ. de
natura deoꝵ libro. dissoluit publicag religi¬
ones: S tam̃ ueram: quam ignorabat: nec
ipse nec alius quisq potuit induce̾: adeo et
ipse testatus est falsum quidem apparere
ueritatem tam̃ latere. Utinam inquit tam
facile uera muenire possem qͣ falsa conuince
Quod quidem nõ dissimulant ut academi¬
cus sed uere atque ex animi snĩa proclama¬
uit: quia ueritas humanis sensibus erui nunꝗͣ
potest: qđ assequi potuit humana prouidentiã
id assecutus est. ut falsa detegeret. Quicꝗd
.ci. fictum & cõmentitium: quia nulla ratione
subnixũ est: facile dissoluitur. Unus est ig

Expanded text:
et foeminas. Quod cum vetustissimi Graeet foeminas. Quod cum vetustissimi Graeciae scriptores, quos illi θεολόγους nuncupant, tum etiam Romani, Graecos secuti et imitati, docent; quorum praecipue Euhemerus, ac noster Ennius, qui eorum omnium natales, conjugia, progenies, imperia, res gestas, obitus, sepulcra demonstrant, et secutus eos Tullius tertio De natura deorum libro dissoluit publicas religiones, sed tamen ueram, quam ignorabat, nec ipse nec alius quisquam potuit inducere. adeo et ipse testatus est falsum quidem apparere, ueritatem tamen latere. utinam inquit tam facile uera inuenire possem quam falsa conuincere! quod quidem non dissimulanter ut Academicus, sed uere atque ex animi sententia proclamauit, quia ueritas humanis sensibus erui numquam potest: quod adsequi ualuit humana prouidentia, id adsecutus est, ut falsa detegeret. quidquid est enim fictum et commenticium, quia nulla ratione subnixum est, facile dissoluitur. unus est igitur
Abbreviated transcription (Latin):
les esse potuerunt: sicut nec animȩ plures in
corpore. Adeo in unitate naͣ uniuersa con¬
sentit: ꝙ si mundũ spiritus intus alit: totãq:
infusa ꝑ artus: mens agitat molem: & magno
se carpore miscet. apparet testimonio poetȩ
esse mundi habitatorem unũ deũ. Si ꝗdem
corpus om̃e nisi ab una mente incoli regiq
nõ potest. omẽm ig diuinam potestatẽ necesse
est in uno esse: cuius nutu de impio regant
omnia. et ideo tantus est: ut ab hoĩe non
possit aut uerbis enarrari aut sensibug
existimari. Unde ig ad hoĩes opinio multoꝵ
deoꝵ ꝑsuasione peruenit: ttimirũ ii om̃s
qui coluntur ut dii: hoĩes fuerũt & iidem
primi ac maximi reges. Sed eos aut ob
uirtutem ꝓfuerant hominũ gñi : diuinig ho-¬
noribus affectos esse post mortẽ. aut ob be¬
nefitia & iuenta. quibus humanam uitam
excoluerant : immortalitatis memoriam con¬
secutos quis ignorat: Nec tantũ mares sed

Expanded text:
les esse poterunt, sicut nec animae plures in uno les esse poterunt, sicut nec animae plures in uno corpore: adeo in unitatem natura uniuersa consentit. quod si mundum spiritus intus alit to tam que infusa per artus mens agitat molem et magno se corpesse mundi habitatorem Deum; siquidem corpus omne nisi ab una mente incoli regique non potest. Omnem igitur divinam potestatem necesse est in uno esse, cujus nutu et imperio regantur omnia; et ideo tantus est, ut ab homine non possit, aut verbis enarrari, aut sensibus aestimari. Unde igitur ad homines opinio multorum deorum persuasione pervenit? Nimirum ii omnes, qui coluntur ut dii, homines fuerunt, et iidem primi, ac maximi reges: sed eos, aut ob virtutem, qua profuerant hominum generi, divinis honoribus affectos esse post mortem; aut ob beneficia et inventa, quibus humanam vitam excoluerant, immortalem memoriam consecutos, quis ignorat? nec tantum mares, sed
Abbreviated transcription (Latin):
eam rationem: qua E regitur & constat:
ergo a deo factus est. ꝙ si est conditor
rectorq mundi deus est: recte ig̾ ac uere
religio constituta est. Auctori .ti. reꝵ parẽtq:
cõmuni honos ueneratioq debetur.
QUONIAM constitit de ꝓuidentia sequitur
da sit: an potius unius. Satis ut opinor
ostendimus in nostrig institutionibus deos
multos esse nõ posse: ꝙ diuina uig ac potestas
si distrahant᷑ in pluris diminui eam necesse
sit Quod aũt minuit᷑. utiq & mortale
ist. Si uoͣ mortale nõ est: nec minui nec
diuidi potest. Deus ig unus est : in quo uis
a potestas consumata. nec minui potest nec
augeri.Si aut multi sunt: dum habent
ribug. uniciuiq tantũ deerit ꝗͣtum cę̧teri possi¬
debunt. Non possũt ig in hoc mundo multi
esse rectores: nec in una domo multi domini
nec in naui una multi gubernatores: nec in ar-¬
mento aut grege duces multi: nec in uno exa¬
mine multi reges: s ne in cęlo quide multi so¬

Expanded text:
iam rationem habet qua et regitur et constat, iam rationem habet qua et regitur et constat, ergo a deo factus est. quod si est conditor rectorque mundi deus, recte igitur ac uere religio constituta est: auctori enim rerum parentique communi honos ueneratioque debetur. Quoniam constitit de prouidentia, sequitur da sit an potius unius. satis, ut opinor, ostendimus in nostris Institutionibus deos multos esse non posse, quod diuina uis ac potestas si distrahatur in plures, deminui eam necesse sit: quod autem minuitur, utique mortale est, si uero mortalis non est, nec minui nec diuidi potest. deus igitur unus est, in quo uis et potestas consummata nec minui potest nec augeri. si autem multi sint, dum habent ribus: uni cuique tantum deerit, quantum ceteri possidebunt. non possunt igitur in hoc mundo multi esse rectores nec in una domo multi domini nec in naui una multi gubernatores nec in armento aut grege duces multi nec in uno examine multi reges, sed ne in caelo quidem multi so
Abbreviated transcription (Latin):
sunt religionẽ: sapientes igł nõ fuerunt
quia in sapiente non cadit mendatiu. Sed
fuerint sapientes: quȩ tanta felicitas mi¬
ciendi: Ut nõ modo indoctos: sed socratem
quoq ac platonem fallerent e pythago.¬
ram: Zenonem: aristotelem maximar
sectaꝵ principes tam facile deluderent
est ig diuina ꝓuidentia: ut senserũt ii
omnes: quos nominaui: cuiug ui ac potesta¬
te omĩa quȩ uidemus: ac facta sunt re
guntur. Hec .ii. tanta reꝵ magnitudo: tanta¬
dei dispositio: tanta in conseruandig ordini¬
bus temporibusq constantia: aut demũ potuis
sine ꝓuido artifice oriri: aut constare tot
seculis sine incola potenti: aut in perpetuuz
gubernari perito ac sapiente rectore : quod
ratio ipsa declarat: quicꝗd est .it. qđ habeat
rationem: ratione sit ortum necesse est
Latio aũt sencientis sapientisẜ naturģ est
Sapiens uõ sentiensq natura nihil aliud po¬
test esse ꝗͣ deus. Mundus aũt qm̃ habet¬

Expanded text:
sunt religionem, sapientes igitur non fuerunt, sunt religionem, sapientes igitur non fuerunt, quia in sapientem non cadit mendacium. sed fuerint sapientes: quae tanta felicitas mentiendi, ut non modo indoctos, sed Platonem quoque ac Socratem fallerent et Pythagoram Zenonem Aristotelem, maximarum sectarum principes, tam facile deluderent? est igitur diuina prouidentia, ut senserunt hi omnes quos nominaui: cuius ui ac potestate omnia quae uidemus et facta sunt et reguntur. nec enim tanta rerum magnitudo, tanta dispositio, tanta in conseruandis ordinibus temporibusque constantia aut olim potuit sine prouido artifice oriri aut constare tot saeculis sine incola potenti aut in perpetuum gubernari sine perito ac sentiente rectore: quod ratio ipsa declarat. quidquid est enim quod habet rationem, ratione sit ortum necesse est. ratio autem sentientis sapientisque naturae est, sapiens uero sentiensque natura nihil aliud potest esse quam deus. mundus autem quon
Abbreviated transcription (Latin):
ne humidum quidem aut flabile aut igne¬
um hig .n. innatũ nihil mest: quod uim
memoriȩ mentis cogitationigq habeat : qđ
& preterita teneat: & futura prouideat
& complecti possit presentia : quae sola
diuina sunt. Nec .ti. inueniuntur unꝗͣ unde
ad hõiem uenire possint nisi adeo. Excep¬
tig igitur duobus tribug ue calumniatori¬
bue uanis cũ constet diuina prouidentia
mundum regi: sicut de factus est: tiec sit
quisqͣ qui diagore theodoriq sententiam
uel leucippi inane cõmentum uł democriti
epicuriq leuitatem ꝓferre audeat aucto¬
ritati uł illoꝵ septem priorũ : qui sunt¬
appellati sapientes. uł pythagore uł So¬
est ẽt illa sñĩa: qua putant terroris ac
metus gr̃a religionem a sapientibus institutã
quo se homĩes imperiti a peccatis abstinerẽt
Quia si uerũ sit ergo derisi ad antiquis
sapientibus sumus.Quod si fallendi nostri
atq a deo totius gnĩs humani causa cõmenti

Expanded text:
ne aut umidum quidem aut flabile aut ignene aut umidum quidem aut flabile aut igneum. his enim in naturis nihil est quod uim memoriae mentis cogitationis habeat, quod et praeterita teneat et futura prouideat et conplecti possit praesentia: quae sola diuina sunt; nec enim inuenietur umquam unde ad hominem uenire possint nisi a deo. eiceptis igitur duobus tribusue calumniatoribus uanis cum constet diuina prouidentia mundum regi, sicut et factus est, nec sit quisquam qui Diagorae Theodorique sententiam uel Leucippi inane commentum uel Democriti Epicurique leuitatem praeferre audeat auctoritati uel illorum septem priorum qui appellati sunt sapientes uel Pythagorae uel Soest et illa sententia qua putant terroris ac metus gratia religionem a sapientibus institutam, quo se homines inperiti a peccatis abstinerent. quod si uerum sit, derisi ergo ab antiquis sapientibus sumus. quod si fallendi nostri atque adeo totius generis humani causa commenti
Abbreviated transcription (Latin):
sibi efficeret. quȩ ad usos suos essent ne¬
cessaria. Si uo̾ in huius mundi. ut ita dixe¬
rim .r.p. nulla ꝓuidentia est : que regat
nullus deue qui administret: nec omnino
sensus ullus i hac reꝵ natura pollet
Unde ig mene humana tam solers tam
intelligens orta esse credetur: Si .n.
corpus hom̃ĩs ex humo fictum est: unde ho¬
mo nomen accepit: animus ergo qui sapit
qui rector est corporis: cui membra obsequũt
tanꝗͣ regi & imꝑatori: qui nec aspici nec
comprehendi potest: non potuit hoĩes nisi
a sapiente natura peruenire: Sed sicut
omne corpus mens de animus gubernat
ita & mundum deus. Nec .ti. uerisimile
est. ut minora de humilia regimen habeãt
maiora de suma nõ habeant. Deniq. M.
Citero & ĩ iusculanig E in consolatione
animoꝵ inquit nulla est in terris origo
mueniri potest. Ntihil est inquit in animig
mixtum atq concretum: aut qđ extra ter¬
po natum atq fictum esse uideat Nihil

Expanded text:
sibi efficeret, quae ad usus suos essent nesibi efficeret, quae ad usus suos essent necessaria. Si vero in hujus mundi ut ita dixerim republica nulla providentia est, quae regat, nullus Deus, qui administret, nec omnino sensus ullus in hac rerum natura pollet; unde igitur mens humana tam solers, tam intelligens orta esse credetur? Si enim corpus hominis ex humo fictum est, unde homo nomen acqui rector est corporis, cui membra obsecuntur tamquam regi et imperatori, qui nec aspici nec conprehendi potest, non potuit in hominem nisi a sapiente natura peruenire. sed sicut omne corpus mens et animus gubernat, ita et mundum deus. nec enim ueri simile est ut minora et humilia regimen habeant, maiora et summa non habeant. denique Marcus Cicero in Tusculanis et in Consolatione animorum inquit nulla in terris origo inueniri potest. nihil est enim in animis mixtum atque concretum aut quod ei terra natum atque fictum esse uideatur, nihil
Abbreviated transcription (Latin):
uirtute ad consumandũ: potestate ad regendũ
& continendũ: curnatura potius ꝗ̃ deug nomi¬
netur: aut si concursus athomoꝵ uł carens
mente: natura ea quȩ uidemus. effecit : quȩro
cur facere celum potuerit: Urbem aut domum
nõ potuerit: Cur montes marmoris fecerit:
columnas & si mulara nõ fecerit: Atꝗ nõ debu-¬
erãt athomi ẽt ad hȩc efficienda concurre¬
re: si quidem nullam positionẽ reliquũt
quam non exꝑiant᷑. Nam de nã quȩ men¬
tem nõ habeat: nõ est mirandũ:.ꝙ hȩc fa¬
cere oblita sit: quid ergo est : Utiq deug
cum inchoaret hoc opus mundi: quo nihil
potest esse nec dispositius ad ordinẽ: nec
aptius ad utilitatem: nec ornatius ad pul¬
chritudinẽ: nec maiug ad molem : quae
fieri ad hoĩe nõ poterant: fecit ipse: in qui¬
bus & hoiem ipsum: cui particulam de sua
sapientia dedit & instruxit cum ratione
q̃tum fragilitas terrena capiebat : ut ipse

Expanded text:
virtute ad consummandum, potestate ad regendum virtute ad consummandum, potestate ad regendum et continendum; cur natura potius quam Deus nominetur? Aut si concursus atomorum, vel carens mente natura, ea, quae videmus, effecit, quaero cur facere coelum potuerit, urbem aut domum non potuerit? cur montes marmoris fecerit, columnas et simulacra non fecerit? Atqui non debuerant atomi etiam ad haec efficienda concurrere; siquidem nullam positionem relinquunt, quam non experiantur. Nam de natura, quae mentem non habeat, non est mirandum, quod haec facere oblita sit. Quid ergo est? Utique Deus, cum inchoaret hoc opus mundi, quo nihil potest esse nec dispositius ad ordinem, nec aptius ad utilitatem, nec ornatius ad pulchritudinem, nec majus ad molem, quae fieri ab homine non poterant, fecit ipse; in quibus etiam hominem ipsum, cui particulam de sua sapientia dedit; et instruxit eum ratione, quantum fragilitas terrena capiebat, ut ipse
Abbreviated transcription (Latin):
fieri quod &e sensum habeat. & figurã. tlisi
forte quis arbitretur aĩalium fabricã tam
subtilem a nõ sentiente formari animariq
potuisse. Aut istam cȩli spetiem tam ꝓuident᷑
ad utilitates uiuentiu temꝑatã nescio quo
casu sine conditione: sine artifice subito exti¬
tisse. Si quid est inquit chrisippus qđ effici¬
at ca quȩ homo licet ratione sit prȩditus
face̾ non possit. id ꝓfecto est maius E fortius
& sapientiug homine. Homo aũt nõ potest
facere celestia Ergo illud qđ hȩc efficiat
uł effecerit: suꝑat hoĩem arte: consilio: pru¬
dentia: potestate. Quig ig põt esse nisi
deus tlatura uõ quam ueluti matrẽ eSSe
rerum putant: si mentẽ nõ habet: nihil effici¬
et unqͣ: nihil molietur. Ubi.ti. nõ est cogi¬
tatio: nec metus est ullus nec efficatia. Si
aũt consilio suo utitur ad mapiendũ aliꝗd
nõ ne id disponendũ est arte ad efficiendum:

Expanded text:
fieri, quod et sensum habeat et figuram? nisi fieri, quod et sensum habeat et figuram? nisi forte quis arbitretur, animalium fabricam tam subtilem a non sentiente formari animarique potuisse; aut istam coeli speciem, tam providenter ad utilitates viventium temperatam, nescio quo casu, sine conditore, sine artifice, subito extitisse. « Si quid est, inquit Chrysippus, quod efficiat ea; quae homo, licet ratione sit praeditus, facere non possit, id profecto est majus, et fortius, et sapientius homine. » Homo autem non potest facere coelestia; ergo illud, quod haec efficiet vel effecerit, superat hominem arte, consilio, prudentia, potestate. Quis igitur potest esse, nisi Deus? Natura vero, quam veluti matrem esse rerum putant, si mentem non habet, nihil efficiet unquam, nihil molietur. Ubi enim non est cogitatio, nec motus est ullus, nec efficacia. Si autem consilio utitur ad incipiendum aliquid, ratione ad disponendum, arte ad efficiendum,
Abbreviated transcription (Latin):
dii per medium inane penderent: quo igitur
consilio. qua ratione de confuso aceruo se
athomi congregauerint: ut ex aliis inferius
terre conglobarent᷑ : caelum desuꝑ tende¬
retur tanta syderũ uarietate distinctum
Ut nih il unꝗ excogitari possit ornatuis
Tanta ergo qui uidet de talra potest existimare
nullo effecta consilio. nulla ꝓuidentia. nulla
ratione diuina. sed ex micis subtilibus et
exigius concreta esse tanta miracula. Non ne
prodigio simile est: aut natũ esse hominem
qui hȩo diceret: aut extitisse qui crederet:
Ut democritum qui auditar eius fuit: aut
epicurum: in quem uanitag om̃is de leucippi
fonte proluxit. At .ti. sicut alii dicunt: natu¬
ra mundus effectus est: quȩ sensu E figura
caret. Hoc uõ multo est absurdius. Si
natura mundũ effecit: consilio & ratione
fecerit necesse est. Is .ti. facit aliquid qui
aut uoluntatem faciendi habet: aut scientiã.
Si caret sensu ac figura: quo modo põt ab ea

Expanded text:
dii per medium inane penderent. quo igitur dii per medium inane penderent. quo igitur consilio, qua pactione de confuso aceruo se atomi congregauerunt, ut ex aliis inferius terra conglobaretur, caelum desuper tenderetur tanta siderum uarietate distinctum, ut nihil umquam excogitari possit ornatius? tanta ergo qui uideat et talia, potest existimare nullo effecta esse consilio, nulla prouidentia, nulla ratione diuina, sed ex micis subtilibus et exiguis concreta esse tanta miprodigio simile est aut natum esse hominem, qui haec diceret, aut extitisse, qui crederet? ut Democritum, qui auditor ejus fuit, vel Epicurum, in quem vanitas omnis de Leucippi fonte profluxit. At enim sicut alii dicunt natura mundus effectus est, quae sensu et figura caret. Hoc vero multo est absurdius. Si natura mundum fecit, consilio et ratione fecerit, necesse est; is enim facit aliquid, qui aut voluntatem faciendi habet, aut scientiam. Si caret sensu ac figura, quomodo potest ab ea
Abbreviated transcription (Latin):
randi cȩteroꝵq membroꝵ uł apparentiam
uł latentiam mirabiles u̾tilitates.Quis
artifeꝵ potuit aut corhoĩs aut uotẽ aut
sanus existimat ꝙ homo ratione E consilio
facere nõ possit: id concursu athomoꝵ passiz
coherentium perfici potiusse: Uides in quȩ
deliramenta maderint: dum nollunt effe¬
ctionem curamq rerum deo dare
Concedamus tam̃ his ut ex athomis fiant
quȩ terrena sunt. Nũ et cęlestia: Deos auit
incorruptos ȩternos beatos esse. Solis q
dant immunitatem: ne concursu athomor
concreti esse uideant᷑. Si .it. deos ꝗͦ ex illi
constituissent dissipabiles fierent seminibus
altodo resoluti atq in naturã suam recur¬
reñtibus. Ergo si est aliquid quod athomi
nõ effecerint: cur nõ cȩtera eodem mõ mtel¬
ligamus: Sed quȩro anteꝗͣ mundũ pri¬
mordia ip̃a generarẽt: cur sibi dii habita
culum non aedificauerint : uidelicet nisi
athomi coissent: cęlumq fecissent: adhuc

Expanded text:
randi, caeterorumque membrorum, vel apparentium, randi, caeterorumque membrorum, vel apparentium, vel latentium, mirabiles utilitates. Quis artifex potuit, aut cor hominis, aut vocem, aut sanus existimat, quod homo ratione et consilio facere non possit, id concursu atomorum passim cohaerentium perfici potuisse? Vides in quae deliramenta inciderint, dum nolunt effectionem curamque rerum Deo dare. Concedamus tamen his, ut ex atomis fiant quae terrena sunt: num etiam coelestia? Deos aiunt incorruptos, aeternos, beatos esse; solisque dant immunitatem, ne concursu atomorum concreti esse videantur. Si enim dii quoque ex illis constitissent, dissipabiles fierent, seminibus aliquando resolutis, atque in naturam suam revertentibus. Ergo si est aliquid, quod atomi non effecerint, cur non caetera eodem modo intelligamus? Sed, quaero, antequam mundum primordia ista generarent, cur sibi dii habitaculum non aedificauerint ? uidelicet nisi atomi coissent caelumque fecissent, adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
bilia. demde si ex muisibilibus sunt: quȩ¬
non uidentur: consequens est: ut ex uisibi
libus sint : quȩ uident᷑ Cur ig nemo uidet :
Sed siue inuisibilia quȩ sunt m homine
consyderes: siue tractabilia quȩ ueniunt
sub aspectuum ratione. utraq constare
quis non uidet : quo modo ergo sine ra-¬
tione coeuntia possunt alĩꝗd ꝑfficere
rationabile: Uidemug.t nihil esse
in omni mundo: quod nõ habeat᷑ in se
maximã mirabilemq rationem : quȩ quia
supra hõis sensum & ingenium est: cui
rectiuo q̃ diuinȩ prouidentiȩ tribuenda
est : An simulacrũ hominis de statuam
ratio de ars fingit: ipsum hoĩem de frustis
temere concurrentibus fieri putabimug:
Et quid simile ueritatis in ficto cũ sũmum
& excellens artificium nihil aliuid nisi um¬
bram & extrema corporis lineament a
possit imitari: Num potuit humana solertia
dare operi suo aut motũ aliquẽ aut sen-¬
sum : omitto usum uidendi. audiendi. odo¬

Expanded text:
bilia? deinde, si ex inuisibilibus sunt qubilia? deinde, si ex inuisibilibus sunt qunon uidentur, consequens est ut ex uisiblibus sint, quae videntur; cur igitur nemo videt? Sed sive invisibilia quae sunt in homine consideret, sive tractabilia, quae veniunt sub aspectum, ratione utraque constare quis non videt? Quomodo ergo sine ratione coeuntia possunt aliquid efficere rationale? Videmus enim nihil esse in omni mundo, quod non habeat in se maximam mirabilemque rationem. Quae, quia supra hominis sensum et ingenium est, cui rectius, quam divinae providentiae tribuenda est? An simulacrum hominis et statuam ratio et ars fingit; ipsum hominem de frustis temere concurrentibus fieri putabimus? Et quid simile veritatis in ficto, cum summum et excellens artificium nihil aliud, nisi umbram et extrema corporis lineamenta possit imitari? Num potuit humana solertia dare operi suo aut motum aliquem, aut sensum? Omitto usum videndi, audiendi, odo
Abbreviated transcription (Latin):
quod attigerit: aut crustam marmorig
aut laminam paulatim ꝑ minutissimos rores
aqua concrescit: Item de alitu terre et
maris nebula existit : quȩ aut dispersa
hume facit quicꝗd texerit: aut collecta
m arduos montẽs & in sublime uento rapta
stipatur in nubem atq imbres maximos deit
ubi ergo dicemus liquores natos esse:Num
in uapore : num in halitu : num inuento :
Atꝗ ni hil potest consistere in eo quod nec
tangit᷑ nec uidet᷑. Quid ergo de aĩalibug
Loquar  in quoꝵ corporibus nihil sine ra¬
tione: sine ordine sine utilitate sine spetie
figuratum uidemue adeo solertissima & dili¬
gentia oium partium membroꝵq descriptio
casum ac fortunã repellat. Sed putemug
artue d ossa de neruos d sanguinẽ de acho¬
mis posse concrescere. Quid sensus cogitatio
mens memoria ingenium: quibus seminibus
coaugumentari possunt: Minutissimis inquit
sunt ergo alia maiora: quo modo ig inseca¬

Expanded text:
quid attigerit, aut crustam marmoris quid attigerit, aut crustam marmoris aut laminam, paulatim per minutissimos rores aqua concrescit. item de halitu terrae aut maris nebula existit: quae aut dispersa umefacit quidquid texerit, aut collecta in arduos montes et in sublime uento rapta stipatur in nubem atque imbres maximos deicit. ubi ergo dicimus liquores atomos esse? num in uapore ? num in halitu ? num in uento ? atquin nihil potest consistere in eo quod nec tangitur nec uidetur. quid ergo de animalibus loquar, in quorum corporibus nihil sine ratione, sine ordine, sine utilitate, sine specie figuratum uidemus, adeo ut sollertissima et diligentissima omnium partium membrorum- 20 que discriptio casum ac fortunam repellat? sed putemus artus et ossa et neruos et sanguinem de atomis posse concrescere: quid sensus cogitatio mens memoria ingenium, quibus seminibus coagmentari possunt? \'minutissimis\' inquit. sunt ergo alia maiora. quomodo igitur inseca
Abbreviated transcription (Latin):
Item postea. Nihil igitur fieri de nullo posse
putandum est. Semine quin opus est rebug
quo quȩq creatę sunt. Aeris in terras possint
proferier auras. Qius hunc putet habuisse
cerebrum: cum hȩc diceret: nec uideret sibi
esse contraria Nihil .ti. ꝑ atomos ex inde¬
fieri adparet: ꝙ semen cuiusq rei certum
est nisi forte ignis E aquę naturã ex ato-¬
mis esse credemug. Quid quod durissimi
rigoris materies si ictu uehementiore conli-¬
dantur: ignis ex cutitur : Nam in ferro aut¬
in silice atomi batent : Qius melusit : aut
sua sponte nõ emicant : aut quo modo semina
ignis in materia frigidissima ꝑmanẽ po.¬
tuerunt ÷ omitto silicem ac ferrũ. orbem
uitreum plenũ aquȩ. si tenueris i sole. de
lumine: quod ab aqua refulget: ignis acten¬
ditur et in durissimo frigore. Nam ẽt
in aqua ignẽ esse credent: At ꝗ de sole
ignis ne estate quidem accendi potest
Si cerȩ in aluedriis uł si uapor leus ali¬

Expanded text:
item postea nil igitur fieri de nilo posse item postea nil igitur fieri de nilo posse putandum est, semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae aeris in teneras possint proferrier auras. quis hunc putet habuisse cerebrum, cum haec diceret nec uideret sibi esse contraria? nihil enim per atomos fieri exinde apparet, quod semen cuiusque rei certum est, nisi forte ignis et aquae naturam ex atomis esse credemus. quid quod durissimi rigoris materiae si ictu uehementiore conlidant, ignis excutitur? num in ferro aut silice atomi latent? quis inclusit? aut cur sua sponte non emicant? aut quomodo semina ignis in materia frigidissima permanere potuerunt? mitto silicem ac ferrum. orbem uitreum plenum aquae si tenueris in sole, de lumine quod ab aqua refulget ignis accenditur etiam in durissimo frigore. num etiam in aqua ignem esse credendum est? atquin de sole ignis ne aestate quidem accendi potest. si cerae inhalaueris uel si uapor leue ali
Abbreviated transcription (Latin):
Ait omnia ex indiuidius corpusculis fieri. Si
semine. Sine ouis alites nascerentur: aut
oua sine partu. Item cȩtera uiuentia sine
coitu. Arbores & quȩ giguntur e terra pro¬
pria semina nõ haberent quȩ nos quottidie
tractamus & serimus.Cur ex frumento
seges nascitur R rursus ex segete frumentũ:
Deniq si atomorum coitio & conglobatio effice¬
ret omnia i aere uniuersa concrescerent
Siquidem ꝑ inane atomi uolitant : cur sine
terra sine radicibus : sine humore sine semi¬
ne: non herba nõ arbor nõ fruges oriri
augeriq possunt: Unde ad paret nhil ex
atomis fieri ꝗͣdo quidem una queq res habet
legem ab exordio datam. Denique lucretius
quasi oblitus atomoꝵ: quos adserebat: ut re¬
dargueret eos: qui dicant ex nihilo fieri
om̃ia: his argumentis usus est : quȩ contra
ipsum ualerent. Sic .ti: dixit nam si de
nihilo fierent ex omnibus rebus. om̃e gnus¬
humanum nasci posset. Nihil semine egeret

Expanded text:
ait omnia ex indiuiduis corpusculis fieri. si ait omnia ex indiuiduis corpusculis fieri. si mine indigeret, sine ouis alites nascerentur aut oua sine partu, + item cetera uiuentia sine coitu, arbores et quae gignuntur e terra, propria semina non haberent; quae nos cottidie tractamus et serῑmus. cur ex frumento seges nascitur et rursum ex segete frumentum? denique si atomorum coitio et conglobatio efficeret omnia, in aere uniuersa concrescerent, siquidem per inane atomi uolitant. cur sine terra, sine radicibus, sine umore, sine semine non herba, non arbor, non fruges oriri augerique possunt? unde apparet nihil ex atomis fieri, quandoquidem una quaeque res habet legem ab exordio datam. denique Lucretius quasi oblitus atomorum quos adserebat, quo redargueret eos qui dicunt ex nihilo fieri omnia, his argumentis usus est, quae contra ipsum ualerent. sic enim dixit: nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus omne genus nasci posset, nil semine egeret.
Abbreviated transcription (Latin):
feruntur: sicut pulueris micas uidemug mn so¬
le: cum ꝑ fenestram radios ac lumen immise¬
rit. Ex his arbores & herbȩ & fruges om̃e
oriuntur. Ex hig animalia & aqua de ignig
E uniuersa gignuntur: E rursug in eade re¬
soluuntur. Ferri hoc potest qͣ diu de rebug
parius agitur. Ex his ẽt mundus ip̃e con¬
cretus est. Impleuit nũm ꝑfectȩ insamae
Nihil uidetur ulteriug adduci posse. Sed in¬
uenit tam̃ ille quid addetur. Quoniam inquit
om̃e infinitum est. nec potest quicꝗͣ uacare:
necesse est ergo innumerabiles esse mundos
Que tanta uis fuerat a tomoꝵ: ut moles
tam mextimabiles ex tam minutig congloba¬
rentur. Ac primum requiro quȩ sit istorũ
seminum uł ratio uł origo. Si .ti. ex illis sunt
omĩa. ip̃a igitur unde esse dicemus. Quģ
natura tantam copiam ad efficiendos ĩnume¬
rabileg mundos subministrauit: Sed conce¬
damug ut impune de mundig deliberauerit
De hoc loquamur: in quo sumug. & quem uidemꝰ

Expanded text:
feruntur, sicut pulueris minutias uidemus in soferuntur, sicut pulueris minutias uidemus in sole, cum per fenestram radios ac lumen inmiserit. ex his arbores et herbae et fruges omnes oriuntur, ex his animalia et aqua et ignis et uniuersa gignuntur et rursum in eadem resoluuntur\'. ferri hoc potest, quamdiu de rebus paruis agitur. \'ex his etiam mundus concretus est\'. inpleuit numerum perfectae insaniae, nihil uidetur ulterius adici posse, sed inuenit tamen ille quod adderet. \'quoniam omne\' inquit \'infinitum est nec potest quicquam uacare, necesse est ergo innumerabiles esse mundos\'. quae tanta uis fuerat atomorum, ut moles tam inaestimabiles ex tam minutis conglobarentur ? ac primum requiro quae sit istorum seminum uel ratio uel origo. si enim ex illis sunt omnia, ipsa igitur unde esse dicemus ? quae natura tantam copiam ad efficiendos et innumerabiles mundos subministrauit ? sed concedamus ut inpune de mundis delirauerit, de hoc loquamur in quo sumus et quem uidemus.
Abbreviated transcription (Latin):
bat ei ꝙ si uña esset om̃ibus eademq natura
non possent res efficere diuersas tanta uari¬
etate: q̃ta uidemus messe mundo. Dixit
ergo leuia esse & aspera & rotuncla et
angulata & hamata: ꝗͣto melius fuerat ta¬
cere qͣ musug tam miserabiles tam inanes
habere linguam: Equidem uereor ne non
minus delirare uideatur: qui hȩc putat
refellenda. Respondeamus tam̃ uelut aliꝗd
dicenti. Si leuia sunt de rotunda utiq non
possunt se muicem adprehendere: ut aliqđ
corpus efficiant. Ut siquis uelit miliu in
unam coaugumentationem constringeͣ. leni¬
tudo ipsa granoꝵ in massam coire nõ sinat
aspera inquit & angulata sunt de hamata
ut possint coherere. Diuidua ergo d seca¬
bilia sunt. Hamug .ti. necesse est E an¬
gulis eminere ut possint amputari . Itaq
quod amputari ac diuelli potest & uderi po¬
terit & teneri. Hȩc inquit ꝑ in ane irre¬
quietis motibus uolitant: E hũc atq illuc

Expanded text:
bat ei quod, si una esset omnibus eademque natura, bat ei quod, si una esset omnibus eademque natura, non possent res efficere diuersas tanta uarietate quantam uidemus inesse mundo. dixit ergo esse leuia et aspera et rotunda et angulata et hamata. quanto melius fuerat tacere quam in usus tam miserabiles, tam inanes habere linguam! equidem uereor ne non minus delirare uideatur qui haec putet refellenda, respondeamus tamen uelut aliquid dicenti. si leuia sunt et rotunda, utique non possunt inuicem se adprehendere, ut aliquod corpus efficiant, ut si quis milium uelit in unam coagmentationem constringere, lenitudo ipsa granorum in massam coire non sinat. sin aspera et angulata sunt et hamata, ut possint cohaerescere, diuidua ergo et secabilia sunt; hamos enim necesse est et angulos eminere, ut possint amputari. ita quod amputari ac diuelli potest, et uideri poterit et teneri. \'haec\' inquit \'per inane inrequietis motibus uolitant et huc atque illuc
Abbreviated transcription (Latin):
gnͣata nullo artifice nec auctore. Utrũq
uanum & imposibile. Sed hoc euenit igno¬
rantibus ueritatem: ut quiduig potius exco¬
gitent: ꝗͣ id sentiant: quod ratio deposcit
Primum minuta illa semina quoꝵ c̃cursu
fortuito totum cohȩsisse mundum loquuntur
ubi aut unde sint: quero. quig illa uidit
unꝗͣ : quis sensit : quis audiuit : An solug
leucippus oculos habuit: solus mentem:
Qui profecto solus oĩum cętus & excors
fuit: qui ea loqueretur: quȩ ne eger
quisqͣ delirare: nec dormieng poss& semniare
Qua tuor elementig constare omnia
pħĩ ueteres disserebant. nle noluit
ne alienis uestigiis uideretur insistere
Sed ipsoꝵ elementoꝵ alia uoluit esse pri¬
mordia: quȩ nec uideri possent nec tangi
nec ulla corporis parte sentiri. Tam minũ¬
ta sunt inquit: ut nulla sit acies ferri tam
subtilis: qua secari ac diuidi possint. unde
illis nomen imposuit atomoꝵ. Sed occurre¬

Expanded text:
generata, nullo artifice nec auctore. utrumque generata, nullo artifice nec auctore. utrumque uanum et inpossibile. sed hoc euenit ignorantibus ueritatem, ut quiduis potius excogitent quam id sentiant quod ratio deposcit. primum minuta illa semina, quorum concursu fortuito cohaesisse mundum locuntur, ubi aut unde sint quaero. quis illa uidit umquam? quis sensit? quis audiuit? an solus Leucippus oculos habuit? solus mentem? qui profecto solus omnium caecus et excors fuit, qui ea loqueretur quae nec aeger quisquam delirare nec dormiens posset somniare. quattuor elementis constare omnia philosophi ueteres disserebant. ille noluit, ne alienis uestigiis uideretur insistere, sed ipsorum elementorum alia uoluit esse primordia quae nec uideri possent nec tangi nec ulla corporis parte sentiri. tam minuta sunt\' inquit \'ut nulla sit acies ferri tam subtilis qua secari ac diuidi possint\'. unde illis nomen inposuit atomorum. sed occurre
Abbreviated transcription (Latin):
his postea temporibug: quibug iam phia
defloruerat extitit atheus quidã diagoras
qui nullum esse oĩno deum diceret: ob eam¬
q snĩam nominatus est atheug. Item cyre¬
naeug theodorug: ambo quia nihil noui po¬
terant reperire: om̃ibug iam dictig et
inuentis maluerunt uł contra ueritatem
id denegare: in quo priores uniuersi sine
ambiguitate consenserant. Ni sunt qui
tot seculis tot ingeniis assertam atq defen¬
sam ꝓuidentiam calumniati sunt. Quid
pħos ratione an uero auctoritate p̃stantiũ
uiroꝵ refellemus : an potius utroq : Sec
properandum est: ne longius a materia
diuagetur oratio. Qui nolunt diuina
ꝓuidentia factum esse mundum: aut prin¬
apiis temere int̾ se coeuntibus dicunt
esse concretum: aut repente natura exti¬
tisse. Naturam uo ut strato ait: habere
tin se uim gigendi de minuendi: sed eam
nec sensum habere ullum nec figurã: ut
intelligamus om̃ia quasi sua sponte esse

Expanded text:
us postea temporibus quibus iam philosophia us postea temporibus quibus iam philosophia defloruerat, extitit Melius quidam Diagoras qui nullum esse omnino deum diceret, ob eamque sententiam nominatus est atheus, item Cyrenaeus Theodorus, et ambo quia nihil noui poterant reperire omnibus iam dictis et inuentis, maluerunt contra ueritatem id negare in quo priores uniuersi sine ambiguitate consenserant. hi sunt qui tot saeculis, tot ingeniis adsertam atque defensam prouidentiam calumniati sunt. quid  philosophos ratione an uero auctoritate praestantium uirorum refellemus an potius utroque ? sed properandum est. ne longius a materia deuagetur oratio. Qui nolunt diuina prouidentia factum esse mundum. aut principiis inter se temere coeuntibus dicunt esse concretum aut repente natura extitisse, naturam uero, ut Straton ait, habere in se uim gignendi et minuendi, sed eam nec sensum habere ullum nec figuram, ut intellegamus omnia quasi sua sponte esse
Abbreviated transcription (Latin):
De cuius snĩa nõ est opus disputare: quia
mhil certi pronunciauit. post hec socrates
& auditor eius plato & qui de schola pla¬
tonig tanꝗͣ riuilli diuersas in partes proflu¬
xerunt stoici de ꝑipatetici in eadem fuere
snia: qua priores. postea uõ epicurus deum
quidem esse dixit: quia necesse sit esse ali¬
quid in mundo prȩstang d eximium de bea¬
tum ꝓuidentiam tam̃ nullam. Itaq mundũ
ipsum nec ratione ulla. nec arte nec fabrica
instructum : sed naturam reꝵ quibusdam
minutig seminibug & insecabilibus conglo¬
batam: quo quid repugnantius dici possit
nõ uideo. Et .it.si est deug: utiq prouidens
est ut deus. Nec aliter potest ei diuinitas
tribui: nisi & prȩterita teneat d presentia
sciat. & futura ꝓspiciat. Cum ig ꝓuidentiã
sustulit: et deum negauit esse. Cum aut
deum esse professus est: E ꝓuidentiã simul
esse concessit. Alterũ .it. sine altero nec
esse prorsug nec intelligi potest. Uerum

Expanded text:
de cuius sententia non est opus disputare, quia de cuius sententia non est opus disputare, quia nihil certi pronuntiauit. post haec Socrates ipse et auditor eius Plato et qui de schola Platonis tamquam riuuli diuersas in partes profluxerunt, Stoici et Peripatetici, in eadem fuere sententia qua priores. postea uero Epicurus deum quidem esse dixit, quia necesse sit esse aliquid in mundo praestans et eximium et beatum, prouidentiam tamen nullam: itaque mundum ipsum nec ratione ulla nec arte nec fabrica instructum, sed naturam rerum quibusdam minutis seminibus et insecabilibus conglobatam. quo quid repugnantius dici possit non uideo. etenim si est deus, utique prouidens est ut deus nec aliter ei potest diuinitas tribui, nisi et praeterita teneat et praesentia sciat et futura prospiciat. cum igitur prouidentiam sustulit, etiam 15 deum negauit esse. cum autem deum esse professus est, et prouidentiam simul esse concessit: alterum enim sine altero nec esse prorsus nec intellegi potest. uerum
Abbreviated transcription (Latin):
gitamug aut loquimut audiri a deo pute¬
mus. At .i. prodest id credere: ut quidam
putant nõ ueritatis gratia sed utilitatie.
ut qͣm leges conscientiam munire nõ possunt:
aliquig desuper terror impendeat ad cohiben¬
da peccata: falsa est igitur om̃is religio: et
diuinitas nulla est. Sed a uiris prudentibus
uniuersa conficta sunt: quo rectius in nocen¬
tiugq uiuatur. Magna hec & a materia
quam ꝓposuimus aliena quȩstio est. Sed quia
necessario incidit debet ꝗͣ breuit attingi.
de prouidentia consensissent: nec ulla esset
dubitatio quin mundus a deo de ratione esset
instructus. & ratione regeretur: primus
omnium protagorag extitit socratis temporibus:
qui sibi diceret non linquere utrũ esseͭ aliqua
diuinitas nec ne. Quş disputatio eiuis adeo
impia & contra ueritatem & religionem
udicata est: ut de ipsum athenienses expu¬
Lerint suig finibus. E liberos eius contione
quibug hec continebantur: ex cusserint

Expanded text:
gitamus aut loquimur audiri a deo putegitamus aut loquimur audiri a deo putemus. at enim prodest id credere, ut quidam putant, non ueritatis gratia, sed utilitatis, quoniam leges conscientiam punire non possunt, nisi aliquis desuper terror inpendeat ad cohibenda peccata. falsa est igitur omnis religio et diuinitas nulla est, sed a uiris prudentibus uniuersa conficta sunt, quo rectius innocentiusque uiuatur. magna haec et a materia quam proposuimus aliena quaestio est, sed quia necessario incidit, debet quamuis breuiter attingi. de prouidentia consensissent nec ulla esset dubitatio quin mundus . a deo et ratione esset instructus et ratione regeretur, primus omnium Protagoras extitit temporibus Socratis qui sibi diceret non liquere utrum esset aliqua diuinitas necne. quae disputatio eius adeo inpia et contra ueritatem et religionem iudicata est, ut et ipsum Athenienses expulerint suis finibus et libros eius in contione quibus haec continebantur exusserint.
Abbreviated transcription (Latin):
occasio arriserit: consulamug rei: aufera¬
mug aliena. uel sine cruore uł ẽt cum
sanguine: si preterlegeg nihil aliud ampli¬
ug quod uerendũ sit. Hecum sentit
eꝑiturus religionem funditus delet
qua sublata confusio ac ꝑturbatio uit e
sequetur. & si religio tolli nõ potest: ut de
sapientiam qua distamug a belluis & iustitiã
retineamug: qua cõmunię uita sit tutior.
quomodo religio ipsa sine metu teneri ac
cuistodiri potest: Quod .N. nõ metuitur con¬
temnitur: quod contẽnitur utiq nõ colitur
Ita fit ut religio de maiestas  honor metu
constet. Metus aũt nõ est ubi nullug
irascitur. Siue igͦ gratiam deo siue iram
siue utrũq detraxerig: religionem tolli ne¬
cesse est: sine qua hominũ uita stultitia: sce¬
lere immanitate completur. Multum et
refrenat homines conscientia: si credimug
nos in conspectu dei uiuere: si non tantum
quȩ gerimus uideri desuper: sed ẽt quȩ co-¬

Expanded text:
occasio adriserit, consulamus rei, auferaoccasio adriserit, consulamus rei, auferamus aliena uel sine cruore uel etiam cum sanguine, si praeter leges nihil est amplius quod uerendum sit. haec dum sentit Epicurus, religionem funditus delet: qua sublata confusio ac perturbatio uitae sequetur. quod si religio tolli non potest, ut et sapientiam, qua distamus a beluis, et iustitiam retineamus. qua communis uita sit tutior, quomodo religio ipsa sine metu teneri aut custodiri potest? quod enim non metuitur, contemnitur, quod contemnitur, utique non colitur. ita fit ut religio et maiestas et honor metu constet, metus autem non est ubi nullus irascitur. siue igitur gratiam deo siue iram sine utrumque detraxeris, religionem tolli necesse est, sine qua uita hominum stultitia scelere inmanitate conpletur. multum enim refrenat homines conscientia, si credamus nos in conspectu dei uiuere, si non tantum quae gerimus uideri desuper, sed etiam quae co
Abbreviated transcription (Latin):
utrum aliquem cultum deo putat esse tribu¬
endum: an auertit om̃em religionẽ: Si
.r. deug nihil cuiꝗͣ homini tribuit: si colen.¬
tis obsequio nullam gram refert : quid tam
uanum tam stultum ꝑͣ templa ȩdificare: sa¬
crificia fatere: dona conferre: rem famili¬
arem minuere: ut nihil assequamur : at
n.naturam excellentem honorari oportet
quig honor deberi põt nihil curanti & ingra¬
to  An aliqua ratione obstricti esse possumꝰ
&i: qui nihil habeat cõmune nobiscum: Deug
inquit Citero: si talis est: ut nulla gr̃a nulla
hominũ caritate teneat᷑. ualeat. quid .ti di¬
cam propitius sit. esse.ti. ꝓpitius potest
nemini. Quid contemptius dici potuit in
deum  ualeat inquit. iest abeat ac rece¬
dat : qͣdo prodesse nulli potest: ꝙ si nego¬
tium deue nec habet. nec exhibet : curer¬
go non delinquimus quocieng hominũ con¬
scientiam fallere licebit: at leges publi¬
cag circum scribere. Ubicũq nobig latẽdi

Expanded text:
utrum aliquem cultum deo putat esse tribuutrum aliquem cultum deo putat esse tribuendum an euertit omnem religionem? si enim deus nihil cuiquam boni tribuit, si colentis obsequio nullam gratiam refert, quid tam uanum, tam stultum quam templa aedificare, sacrificia facere, dona conferre, rem familiarem minuere, ut nihil adsequamur? at enim naturam excellentem honorari oportet. quis honos deberi potest nihil curanti et ingrato ? an aliqua ratione obstricti esse possumus ei qui nihil habeat commune nobiscum? deus inquit Cicero si talis est ut nulla gratia, nulla hominum caritate teneatur, ualeat. quid enim dicam \'propitius sit\'? esse enim propitius potest nemini. quid contemptius dici potuit in deum? ualeat inquit, id est abeat ac recedat, quandoquidem prodesse nulli potest. quod si negotium deus nec habet nec exhibet, cur ergo non delinquamus, quotiens hominum conscientiam fallere licebit ac leges publicas circumscribere ? ubicumque nobis latendi
Abbreviated transcription (Latin):
bitur: quem qui non suscepit hic a natura
hõĩs alienus uitam pecudum sub humana spe¬
cie uiuet. Cum uõ a cȩterig animalibus hoc
pene solo differamus: ꝙ soli oĩum diuinam
uim potestatemq sentimus:m illig aũt nul¬
lug sit intellectus dei: certe illud feri nõ
potest: ut in hoc uł muta plus sapiant
uel humana natura dessipiat : cum homi
ob sapientiam e cuncta. que spirant e
om̃is reꝵi natura subiecta sit quare si
ratio: si uis hoĩs hoc precellit: E suꝑat
cȩteras animantes: ꝙ solug notitiam dei
capit: apparet religionem nullo modo posse
dissolui. Dissoluetur aũt religio si creda¬
muȩ epicuro illa dicenti. Om̃is .n. per se
diuum natura necesse est immortali euo
sũma cum pace fruat. Semota a nr̃ig re¬
bus seuinctq lore. tlam priuata dolore
omni priuata ꝑilig ipsa suis pollens opibus
nihil indiget nostri. Nec bene pro meritis
capitur: nec tangitt ira. Quem cum dict

Expanded text:
bitur: quem qui non suscipit, hic a natura bitur: quem qui non suscipit, hic a natura hominis alienus uitam pecudum sub humana specie uiuet. cum uero a ceteris animalibus hoc paene solo differamus, quod soli omnium diuinam uim potestatemque sentimus, in illis autem nullus sit intellectus dei, certe illud fieri non potest ut in hoc uel muta plus sapiant uel humana natura desipiat, cum homini ob sapientiam et cuncta quae spirant et omnis rerum natura subiecta sit. quare si ratio, si uis hominis hoc praecellit et superat ceteras animantes, quod solus notitiam dei capit, apparet religionem nullo modo posse dissolui. Dissoluitur autem religio, si credamus Epicuro illa dicenti: omnis enim per se diuum natura necesse est inmortali aeuo summa cum pace fruatur semota a nostris rebus seiunctaque longe., nam priuata dolore omni, priuata periclis, ipsa suis pollens opibus, nil indiga nostri, nec bene promeritis capitur neque tangitur ira. quae cum dicit,
Abbreviated transcription (Latin):
lasciuias resoluunt: Quid tam hõi ꝓpriu
animalia quȩ latibulig suis diuersos et
plures exctugpandant: ut si qđ ꝑiculum
inciderit: fuga patrat obsessis. Quod nõ
facerent nisi messent illis intelligentia
E cogitatio. Alia ꝓuident in futurum :
ut ingentem formicȩ farrig aceruum
comportant hyemis memores. tectoq re¬
ponunt. Ut apes quȩ patriam solȩ &/ ȩte¬
ros nouere penates. uenturȩq hyemis
memores estate laborem experiuntur &
in medium quȩsita reponunt. Longum est
si exequi uelim quȩ a singulis generibug
animaliũ fieri soleant humanȩ solertiae
simillima. N si hoꝵ oũim quȩ adscribi
homini solent in mutig quoq deprehendit
similitudo: apparet solam esse religionem
tuius in mutis nec uestigium aliquod: nec
ulla suspitio mueniri potest. Re ligionig est
ꝓpria iustitia : quam nullum aliud animal
attingit. Nlemo .ti. solus imꝑtit: cgtera sibi
conciliata sunt. Iustitiȩ aũt dei cultus adser¬

Expanded text:
lasciviam resolvunt. Quid tam proprium homlasciviam resolvunt. Quid tam proprium homanimalia, quae latibulis suis diversos et plures exitus pandant, ut si quod periculum inciderit, fuga pateat obsessis; quod non facerent, nisi inesset illis intelligentia et cogitatio. Alia provident in futurum; ut Ingentem formicae farris acervum Cum populant, hyemis memores, tectoqponunt, ut apes, quae patriam solae et certos nouere penates uenturaeque hiemis memores aestate laborem experiuntur et in medium quaesita reponunt. longum est si exsequi uelim quae a singulis generibus animalium fieri soleant humanae sollertiae simillima. quod si horum omnium quae adscribi homini solent, in mutis quoque deprehenditur similitudo, apparet solam esse religionem cuius in mutis nec uestigium aliquod nec ulla suspicio inueniri potest. religionis est propria iustitia, quae nullum aliud animal attingit. homo enim solus inpertit, cetera sibi conciliata sunt. iustitiae autem dei cultus adscri