comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
istȩ filius dei fortis sit: Omĩa ꝑipsum fac¬
ta sunt: & sine ipso factum ẽ nichil. Et si¬
ne labore facta sunt. Quid gͦ illo fortius.
ꝑ quem sine labore facta sunt omĩa: In¬
firmum uis nosse : Ꝙ uerbum caro factũ
est: et habitauit in nobis. fortitudo xp̃i
te creauit: infirmitas xp̃i te recreauit. for¬
titudo xp̃i fecit. ut quod ñ erat eẽt. infirmi¬
tas xͥ fecit. ut qd̾ erat ñ ꝑiret. Confididit nos fortitu¬
dine sua: q̃siuit nos infirmitate sua. Nuiͥt gͦ ipse infirmꝰ
infirmos: tamquã gallina pullos suos. Huic
enim se similem fecit. Quotiens uolui inqͥd
Uidetis autem fr̃s: quẽ admodum gallina
infirmetur cum pullis suis. Nulla enim a¬
lia auis: qd̃ sit mater agnoscitur. Uidemꝰ
nidificare passeres quos libet ante ocłos nr̃os:
hyrundines. ciconias. columbas. cotidie ui¬
demꝰ indificare: quas nisi qndo innidis
iuidemus. parentes ẽẽ ñ agnoscimus. Ei alli¬

Expanded text:
iste Filius Dei fortis sit? Omnia per ipsum faciste Filius Dei fortis sit? Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil; et sine labore facta sunt. Quid ergo illo fortius, per quem sine labore facta sunt omnia? Infirmum vis nosse? Verbum caro factum est, et habitavit in nobis . Fortitudo Christi te creavit, infirmitas Christi te recreavit. Fortitudo Christi fecit ut quod non erat esset: infirmitas Christi fecit ut quod erat non periret. Condidit nos fortitudine sua, quaesivit nos infirmitate sua. 7. Nutrit ergo ipse infirmus infirmos, tanquam gallina pullos suos; huic enim se similem fecit: Quoties volui, inquit? Videtis autem, fratres, quemadmodum gallina infirmetur cum pullis suis. Nulla alia avis quod sit mater agnoscitur. Videmus nidificare passeres quoslibet ante oculos nostros; hirundines, ciconias, columbas quotidie videmus nidificare; quos nisi quando in nidis videmus, parentes esse non agnoscimus. Galli
Abbreviated transcription (Latin):
manat. et usui p̃betur haurientib: fons dr̃.
S si in ꝓmptu ce suꝑficie sit: fons tantũ dr̃.
Si aut̾em in alto & in ꝓfundo sit: ita puteꝰ
ria. Non eñ frustra fatigatur iħc : ñ enum
frustra fatigatur uirtus dei. Non enĩ frust᷑
fagatur : ꝑquem fatigati recreantur. Non
enim frustra fatigatur. quo deserente fati¬
gam᷑: quo p̾sente firmamur. fatigatur ta¬
men iħc: et fatigat᷑ abitin̾e. et sedet. niuxta puteĩt
Sȩdet: et hora sexta fatigatꝰ sedet. Oĩa ista innuunt
aliqͥd: indicare uolt̾ aliqͥd. Incentos faciuĩt: ut pulsemꝰ hort̾at᷑.
Ipse gͦ aꝑiat & nobis et uobis: qui dignatꝰ
est hortari ita ut diceret. Pulsate et apperi¬
etur uobis. Tibi fatigatus ẽ ab itinere iħc.
Inuenimus uirtuosum iħm: et inuenimꝰ
infirmũ iħm. fortem & infirmũ. fortem¬
quia in principio erat uerbũ. & uerbum
erat apud dm̃: et ds̃ erat uerbũ. Hoc erat
inprincipio: apud dm̃. Uis uidere. quam

Expanded text:
manat, et usui praebetur haurientibus, fons dicitur: manat, et usui praebetur haurientibus, fons dicitur: sed si in promptu et superficie sit, fons tantum dicitur; si autem in alto et profundo sit, ita puteusria. Non enim frustra fatigatur Jesus; non enim frustra fatigatur Virtus Dei; non enim frustra fatigatur, per quem fatigati recreantur; non enim frustra fatigatur, quo deserente fatigamur, quo praesente firmamur. Fatigatur tamen Jesus; et fatigatur ab itinere, et sedet, et juxta puteum sedet, et hora sexta fatigatus sedet. Omnia ista innuunt aliquid, indicare volunt aliquid; intentos nos faciunt, ut pulsemus hortantur. Ipse ergo aperiat et nobis et vobis, qui dignatus est ita hortari ut diceret, Pulsate, et aperietur vobis . Tibi fatigatus est ab itinere Jesus. Invenimus Virtutem Jesum, et invenimus infirmum Jesum; fortem et infirmum Jecipio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: hoc erat in principio apud Deum. Vis videre quam
Abbreviated transcription (Latin):
magistrum. S forte ait aliquis. Baptrzat
alteriꝰ dono quã illiꝰ: quis quã etiã sacram̃to
corporalis et uisibilis baptismatis imbu¬
atisr. Nis nosse quia ipse baptizat. non so¬
ipsum tradidit ꝓea: mundans eam laua¬
cro aque uiuerbo. ut exhiberet sibi ipse
głosam eccłiam: non habentem maculam
aut rugam. aut aliqͥd eius modi. Mundans
eam. Unde: lauachro aquȩ inuerbo. Quid¬
ẽ baptismꝰ xp̃i : Lauacrũ aque inuierbo. Tol¬
le aquam: non ẽ. baptismus. Tolle uerbum:
non est baptismꝰ. Iam gͦ his ꝑactis ꝑ quȩ ꝑue¬
nit adcollocutionem cũ illa mulierem ui¬
deamꝰ quȩ restant. plena misteriis et graui¬
da sacramentis. Oportebat autem inqͥt eũ.
transire ꝑsamariam. Uenit aut̃ẽ inciuiitatẽ
samarie. quȩ dicit᷑ sythar: iuxta p̾dium qd̃
dedit iacob ioseph filio suo. Erat autẽ fons
iacob ibi. Puteus erat. s omĩs puteus fons:
ñ om̃is fons puteus. Ubi enĩ aqua deterra

Expanded text:
magistrum. Sed forte dicat aliquis: Baptizat magistrum. Sed forte dicat aliquis: Baptizat alterius dono quam illius, quisquam etiam sacramento corporalis et visibilis baptismatis imbuatur. Vis nosse quia ipse baptizat non soipsum tradidit pro ea, mundans eam lavacro aquae in verbo, ut exhiberet sibi ipse gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam, aut aliquid ejusmodi . Mundans eam, unde? Lavacro aquae in verbo. est baptismus Christi? Lavacrum aquae in verbo. Tolle aquam, non est baptismus: tolle verbum, non est baptismus. 5. Jam ergo his praejactis, per quae venit ad collocutionem cum illa muliere, videamus quae restant plena mysteriis, et gravida sacramentis. « Oportebat autem, inquit, eum transire per Samariam. Venit ergo in civitatem Samariae quae dicitur Sichar, juxta praedium quod dedit Jacob filio suo Joseph. Erat autem ibi fons Jacob. » Puteus erat: sed omnis puteus fons, non omnis fons puteus: Ubi enim aqua de terra
Abbreviated transcription (Latin):
autem sibi seruus dei peccare si faceret. nͥ
infaciendo dñs p̃cessisset: fecit hoc ille ma¬
gister bonus. ut doceret ñ quod timeret.
fortassis etiam hoc moueat. cur dictum sit
baptizabat iħc plures quam ioħes: et potest¬
ea quam dictum ẽ baptizabat subiectum
ẽ. quamquã iħc ñbaptizaret: s discipłi eius.
Quid gͦ : falsum dictum erat. et correptũ
ẽ cum ad dictũ est. quamquã iħe non bap¬
tizaret. sed discipłi eius: an utrũq uerum
ẽ. quia iħc et baptizabat et ñbaptrzabat :
Baptizabat enim. quia ipse mundabat:
non bapti ⁊abat. quia non ipse tinguebat.
Prebebant discipłi ministerium corporis:
p̃bebat ille ad uitorium maiestatis. Quan¬
do enim cessaret abaptizando. qui tamdiu
ñ cessat amundando: De quo dictum est
ab eodem ioħe. ꝑ ioħis baptistȩ ꝑsonam
dicenteis: hic ẽ. qui baptizat. Ergo iħc ad¬
iħc baptizat. Securus homo accedat ad
inferiorẽ ministrũ: habet enim suꝑiorẽ

Expanded text:
autem sibi servus Dei peccare si faceret, nisi autem sibi servus Dei peccare si faceret, nisi in faciendo Dominus praecessisset, fecit hoc ille magister bonus ut doceret, non quod timeret. 3. Fortassis etiam hoc moveat, cur dictum sit, Baptizabat Jesus plures quam Joannes; et posteaquam dictum est, Baptizabat, subjectum est, Quanquam Jesus non baptizabat, sed discipuli ejus. Quid ergo? falsum dictum erat, et correctum est, cum additum est, Quanquam Jesus non baptizabat, sed discipuli ejus? An utrumque verum est, quia et Jesus baptizabat, et non baptizabat? Baptizabat enim, quia ipse mundabat; non baptizabat, quia non ipse tingebat. Praebebant discipuli ministerium corporis, praebebat ille adjutorium majestatis. Quando enim cessaret a baptizando, quamdiu n cessat a mundando, de quo dictum est ab eodem Joanne per Joannis Baptistae personam dicentis: Hic est qui baptizat? Ergo Jesus adJesus baptizat. Securus homo accedat ad inferiorem ministrum, habet enim superiorem
Abbreviated transcription (Latin):
Hinc diutius dutius disputadũ nonẽ:
ne inmorantes inmanifestis. angustias
temporis patiamur ad obscura scrutanda
& aperienda. Utiq dñs sisciret phariseos
ita de se cognouisse. quod plures discipłos
faceret et quod plures baptizaret: ut hoc
eis ad salutem ualeret. sequendi eum. ut &
ipsi eeñt discipłi & ipsi uellent ab eo bapti¬
zari: magis non relinqueret uideam terr̃ã.
s ꝓpter illos maneret ibi. Quia uͦ cognouit
eoꝵ scientiam. simul cognouit et in uiden¬
tiã: quia non hoc ꝓpterea didicerunt ut se¬
querentur. s ut ꝑsequerentur : abiit inde.
Poterat quidem ille & p̃sens ab eis non tene¬
ri si nollet. non occidi si nollet: quia potuit¬
& non nasci sinollet. S quia inomni re qũa
gessit ut homo. hominibus inse credituriᷤ
prebebat exemplum: quia unusqͥsq seruꝰ
dei non peccat. si secesserit inalium locum.
uidens furorem forte ꝑsequentiũ se. aut
querentiũ inmalum animã suã: uideret᷑

Expanded text:
» Hinc diutius disputandum non est, » Hinc diutius disputandum non est, ne immorantes in manifestis, angustias temporis patiamur ad obscura scrutanda et aperienda. Utique Dominus si sciret Pharisaeos ita de se cognovisse, quod plures discipulos faceret, et quod plures baptizaret, ut hoc eis ad salutem valeret sequendi eum, ut et ipsi essent discipuli, et ipsi vellent ab eo baptizari; magis non relinqueret Judaeam terram, sed propter illos maneret ibi: quia vero cognovit eorum scientiam, simul cognovit et invidentiam, quia non hoc propterea didicerunt ut sequerentur, sed ut persequerentur; abiit inde. Poterat quidem ille et praesens ab his non teneri, si nollet; non occidi, si nollet; quia potuit et non nasci, si nollet: sed quia in omni re quam gessit ut homo, hominibus in se credituris praebebat exemplum quia unusquisque servus Dei non peccat, si secesserit in alium locum, videns furorem forte persequentium se, aut quaerentium in malum animam suam; videretur
Abbreviated transcription (Latin):
ur̃e: eugłistam iohannem ue¬
lut aquilam uolare altuis. cali¬
ginemq terrȩ transcendere:
& lucem ueritatis firmiorib
oculis intueri. Multa enĩ iam
exeugłio eius: ꝑ ministerium nr̃m dño ad¬
uiuante tractata sunt. Ex ordine autẽ sequi¬
tur hec lectio: quȩ hodiȩ recitata ẽ. Ea quȩ
dicturus sum donante dño. multi sic auditu¬
ri estis: ut magis recognoscatis. quam discatiᷤᷤ.
Non ideo tamen pigra debet ẽe intentio: qͥa
ñ est cognitio. s recognitio. Hoc lectum est:¬
& hanc lectionem tractandam gestamꝰ inma¬
nib. quod dñs iħc ad puteum iacob loquebat᷑:
cũ samaritana muliere. Dicta enĩ ibi sunt
magna misteria. et magnarũ similitudines
rerum: pascentes animam esurientẽ. refici¬
entes languentem. Dñs enĩ hȩc cũ audiss
cognouisse phariseos. quod plures discipłos
faceret quã ioħs. & plures baptizaret. quam¬
quã iħc ñ bapti ⁊ aret s discipłi eiꝰ: reliquit
uideam terrã. et abiit iterum ingalileam.

Expanded text:
trae, evangelistam Joannem velut aquilam volare altius, caliginemque terrae transcendere, et lucem veritatis firmioribus oculis intueri. Multa enim jam ex Evangelio ejus per ministerium nostrum Domino adjuvante tractata sunt: ex ordine autem sequitur haec lectio, quae hodie recitata est. Ea quae dicturus sum Domino donante multi sic audituri estis, ut magis recognoscatis quam discatis. Non ideo tamen pigra debet esse intentio, quia non est cognitio, sed recognitio. Hoc lectum est, et hanc lectionem tractandam gestamus in manibus, quod Dominus Jesus ad puteum Jacob loquebatur cum Samaritana muliere. Dicta enim ibi sunt magna mysteria, et magnarum similitudines rerum; pascentes animam esurientem, reficientes languentem. 2. Dominus enim haec « cum audisset, cognovisse Pharisaeos quod plures discipulos faceret quam Joannes, et plures baptizaret quanquam Jesus non baptizaret, sed discipuli ejus, reliquit Judaeam terram, et abiit iterum in Galilaeam.
Abbreviated transcription (Latin):
infine. Illa uero messis iã matura erat: quo
prius missist̃ discipłi. ubi ꝓphȩ laboraue¬
runt. S tamen fr̃s uidete quid dictum sit:¬
ut sunul gaudeat & qui seminat & qui me¬
tit. Disparis tẽporis labores habuerunt:s
gaudio pariter ꝑfrtientur. Mercedẽ simul
accepturi sunt: uitam et̃nam. Ex ciuitate

Expanded text:
purgari. Illa ergo messis jam matura erat, quo purgari. Illa ergo messis jam matura erat, quo prius missi sunt discipuli, ubi prophetae laboraverunt. Sed tamen, fratres, videte quid dictum sit: Simul gaudeat et qui seminat, et qui metit? Disparis temporis labores habuerunt, sed gaudio pariter perfruentur, mercedem simul accepturi sunt vitam aeternam. VE
Abbreviated transcription (Latin):
& qd̃ seminatũ erat. iam maturus fructus¬
erat: falcem & triturã desiderabat. Quogͦ
erant messores mittendi: Ubi iam ꝓpħȩ
p̃dicauerant. ipsi enĩ seminatores. Nam
si ipsi non seminatores. unde ad illã mulie
ista mulier fructus maturus erat: et erans
albe messes. et falcem querebant. Misi
uos. Quo: Metere quodñ seminastis. Alii
seminauerunt: et uos inlabores eorum
minatores. Moyses et ceteri patriarchȩ.
gore. quando seminabant: Ergo iam in
uidea messis parata erat. Merito ibi tam¬
qua matura seges fuit. quando tot milia
hominũ p̃cia rerum suarũ afferebant.
& ad pedes apłorũ ponentes expeditis
inde factum est: De ipsa messe eiecta sunt
pauca grana. & seminauerunt orbem ter¬
rarũ: et surgit alia messis. quȩ infine scłi.
nant inlacrimis: ingaudio metent. Ad is
Messores inquit angłi sunt. Ista gͦ messis
crescit inter ⁊rania: et expectat purgari

Expanded text:
et quod seminatum erat, jam maturum factuet quod seminatum erat, jam maturum factum, falcem et trituram desiderabat. Quo ergo erant messores mittendi? ubi jam prophetae praedicaverunt: ipsi enim seminatores. Nam si ipsi non seminatores, sed messores erant, unde ad illam muliervenit? Jam ista mulier fructus maturus erat, et erant albae messes, et falcem quaerebant. Misi vos: quo? Metere quod non seminastis: alii seminaverunt, et vos in eorum labores minatores. Moyses et caeteri patriarchae, gore quando seminabant? Ergo jam in Judaea messis parata erat. Merito ibi tanquam matura seges fuit, quando tot millia hominum pretia rerum suarum afferebant; et ad pedes apostolorum ponentes, expeditis inde factum est? De ipsa messe ejecta sunt pauca grana, et seminaverunt orbem terrarum, et surgit alia messis quae in fine saeculnant in lacrymis, in gaudio metent . Ad isMessores, inquit, angeli sunt . Ista ergo messis crescit inter zizania, et exspectat in fide
Abbreviated transcription (Latin):
muliere: ut faceret uoluntatẽ eiꝰ qui eum
miserat. Ideo dicebat sitio: da michi bibere.
Scilicet ut fidem in ea oꝑaretur ⁊ fidem eius
biberet: et eam incorpus suum traiceret.
corpus enim eiꝰ: eccła. Ergo ipse ẽ inquit ci
b meus: ut faciam uoluntatẽ eiꝰ qui me
misit. Nonne uos dicitis. qd̃ ad huc quatuor
menses sunt. et messis uenit: Inopus fer¬
uebat: et oꝑarios mittere disponebat. Uos
quatuor menses computatis ad messem: e¬
go uobis aliam messem albã ⁊ paratã osten¬
do. Ecce dico uobis. Leuate ocłos ur̃os: et
uidete quia iam albe sunt regiones ad mes¬
sem. Ergo messores missurus est. In hoc ẽ
enĩ uerbum uerũ: quia alius ẽ qui metit.
alius ẽ qui seminat: ut & qui seminat si¬
mul gaudeat et qui metit. Ego misi uos
metere: quod uos ñ laborastis. Alii labora¬
Quid gͦ: Messores misit ñseminatores:
Quo messores: Ubi iam alii laborauerunt.
Nam ubi iã laboratũ erat : seminatũ erat.

Expanded text:
muliere, ut faceret voluntatem ejus, qui muliere, ut faceret voluntatem ejus, qui miserat eum. Ideo dicebat, Sitio, da mihi bibere; scilicet ut fidem in ea operaretur, et fidem ejus biberet, et eam in corpus suum trajiceret: cse est cibus meus ut faciam voluntatem ejus qui me misit. Nonne vos dicitis quod adhuc quatuor menses sunt, et messis venit? In opus fervebat, et operarios mittere disponebat. Vos quatuor menses computatis ad messem, ego vobis aliam messem albam et paratam ostendo. Ecce dico vobis: Levate oculos vestros, et videte, quia jam albae sunt regiones ad messem. Ergo messores missurus est. In hoc enim est verbum verum, quia alius est qui metit, alius est qui seminat, ut qui seminat simul gaudeat, et qui metit. Ego vos misi metere quod vos non laborastis. Alii laboraQuid ergo? Messores misit, non seminatores. Quo messores? ubi jam alii laboraverunt. Nam ubi jam laboratum erat, utique seminatum erat;
Abbreviated transcription (Latin):
da quippe desiderabat aqua illa satiari. ut
nuntiaret xp̃m onere ab iecto. cucurrit ad
ciuitatẽ: & dicit illis hominibus. Uenite
et uidete hominẽ: qui michi dixit omĩa
quȩ feci. Pedetemptim ne illi quasi iam i¬
rascerentur & indignarent᷑: et ꝑsequeren¬
tur. Uenite & uidete hominẽ. qui dixit
Exierunt deciuitate. et ueniebant ad eũ.
et interea rogabant eũ discipłi dicentes
Rabbi manduca. Ierant enim emere cibos:
& uenerant. Ille autẽ dixit. Ego cibum
habeo manducare: que uos non scitis. Di¬
cebant gͦ discipłi: ad inuicẽ. Numqͥd aliqͥs
attulit ei manducare: Quid mirũ simu¬
lier illa ñ intelligebat aqua : Ecce discipłi
ñdum intelligunt escã. dudiuit autẽ
cogitationes illorũ: et ĩa instruit ut ma¬
gister. non ꝑcircuitũ sicut illã cuiꝰ ad¬
huc uirũ requirebat: s ĩã aꝑte. Meus
inquit cibus ẽ: ut faciam uoluntatẽ eiꝰ
qui misit me. Ergo & potus ipse erat in illa

Expanded text:
da quippe desiderabat aqua illa satiari. Ut da quippe desiderabat aqua illa satiari. Ut nuntiaret Christum, onere abjecto, cucurrit ad civitatem, et dicit illis hominibus: Venite, et videte hominem qui mihi dixit omnia quaecumque feci. Pedetentim, ne illi quasi irascerentur, et indignarentur, et persequerentur. Venite, et videte hominem qui dixit Exierunt de civitate, et veniebant ad eum. 31. Et interea rogabant eum discipuli dicentes: Rabbi, manduca. Ierant enim emere cibos et venerant. Ille autem dixit: Ego habeo cibum manducare quem vos non scitis. Dicebant ergo discipuli ad invicem: Numquid aliquis attulit ei manducare? Quid mirum si mulier illa non intelligebat aquam? ecce discipuli nondum intelligunt escam. Audivit autem cogitationes illorum, et jam instruit ut magister; non per circuitum, sicut illam cujus adhuc virum requirebat, sed jam aperte: Meus, inquit, cibus est ut faciam voluntatem ejus qui misit me. Ergo et potus ipse erat in illa
Abbreviated transcription (Latin):
Iam mulier ordinatur infide.: & regitur
bene uictura. Post ea quã audiuit hoc. ego
sum qui loquor tecũ. iam ultra quid dicẽ
mulieri. cui dixerat. crede michi: Et conti¬
nuo uenerunt discipłi eius: et miraban¬
tur qͥa cũ muliere loquebatur. Quia que¬
rebat ꝑditam. qui uenerat querere quod
perierat: hoc illi mirabant᷑. Bonũ enĩ mi¬
rabant᷑: non malũ suspicabantur. Nemo
tam̃ dixit quid queris: aut qͥd loqueris cũ
ea. Reliqͥd ergo ydriam suã mulier. audi¬
to egosum qui loquor tecum: & recepto in
corde xp̃o dño: quid faceret nisi iam ydriã
dimitteret. et eugłizare curreret: Proiecit
cupiditatem: & ꝓperauit annuntiare ue¬
ritate. Discant qui uolunt eugłizare: ꝓici¬
ant ydriam ad puceum. Recordaminĩ: qͥd
suꝑius dixerim de ẏdria. Uas erat unde
aqua hauriebatur. Ereco nomine appel¬
latur ydria. qm̃ grece aqua yacos dicit᷑:
tamquam si aquarũ diceretur. Proietit y
driam: quȩ iam ñ usui s honeri fuit. Aiu¬

Expanded text:
am mulier ordinatur in fide et regitur bene victura. Posteaquam audivit hoc: « Ego sum qui loquor tecum, » jam ultra quid diceremulieri, cui dixerat: « Crede mihi. » « Et continuo venerunt discipuli, et mirabantur quia cum muliere loquebatur. Quia quaerebat perditam, qui venerat quaerere quod perierat, hoc illi mirabantur. Bonum enim mirabantur, non malum suspicabantur. Nemo tamen dixit: Quid quaeris aut quid loqueris cum ea? 30. Reliquit ergo hydriam suam mulier. Audito, Ego sum qui loquor tecum, et recepto in cor Christo Domino, quid faceret, nisi jam hydriam dimitteret, et evangelizare curreret? Projecit cupiditatem, et properavit annuntiare veritatem. Discant qui volunt evangelizare, projiciant hydriam ad puteum. Recordamini quid superius dixerim de hydria: vas erat unde aqua hauriebatur, graeco nomine appellatur hydria, quoniam graece ὕδωρ aqua dicitur; tanquam si aquarium diceretur. Projecit ergo hydriam, quae jam non usui, sed oneri fuit: avi
Abbreviated transcription (Latin):
iam ñ ꝓpter tuã loquelã credimus: ipsi
enĩ nos auduuimus et scimus qͥa hic est ue¬
re saluator mundi. Et hoc paululũ animad¬
uertendũ est: qͥa lectio t̃minata ẽ. Mulier
primũ nuntiauit. & ad mulieris testimo¬
niũ credidert̃ samaritani: et rogauerunt
eum ut apud eos maneret. & mansit ibi
biduo: et plures credidert̃. Et cũ credidis¬
sent: dicebant mulieri. Non iam ꝓꝑter uer¬
bũ tuũ credimꝰ. s ipsi cognouimus et scimꝰ:

Expanded text:
jam non propter tuam loquelam credimus, ipsi enim audivimus et scimus quia hic est vere Salvator mundi. Et hoc paululum animadvertendum est, quia lectio terminata est. Mulier prima nuntiavit, et ad mulieris testimonium crediderunt Samaritani, et rogaverunt eum ut apud eos maneret; et mansit ibi biduo, et plures crediderunt. Et cum credidissent, dicebant mulieri: Non jam propter verbum tuum credimus, sed ipsi cogno
Abbreviated transcription (Latin):
dictum est. quia hoc p̃dicandũ illis. ds̃ primitꝰ acp̃ci¬
pue cominendauit. deꝑ hoc etiã ille latro infide sua
uerbum eoꝵ habebat. qđ eoꝵ ꝓpterea dictũ erat. qm̃
p̃dicandum ad eoꝵ officiũ primitꝰ ac p̃cipue ꝑtinebat.
Deniq cum murmur fac̾tum esset de ministerio m̃sa¬
rũ auidius grecoꝵ. antequam paulus credidisset
in ap̃m. responderunt apłi qui dño ante coheserunt.
Nonẽ bonũ nos reliquere uerbũ dei & ministrare m̃sis
Tunc ordinandos diaconos ꝓuiderunt. ne ipsi a p̃dicandi uer¬
bi auocarenturoffitio. Unde merito dictum est. uerbum eoꝵ
oratione ꝓ om̃ib quos redemit siue tunc in carne uientes
siue postea futuros. redemptor nost̃ orauit. cum rogans
ꝓ apłĩs qui cumillo tuncerant. adiũ xit etiam illos qͥ ꝑe
orũ uerbum in eum fuerant credituri. Quid autem ad¬
uinctis illis deinde dicat. alia disputatione trac̾tandũ ẽ.

Expanded text:
dictum est, quia hoc praedicandum illis Deus primitus ac praecidictum est, quia hoc praedicandum illis Deus primitus ac praecipue commendavit. Ac per hoc etiam ille latro in sua fide verbum eorum habebat: quod eorum propterea dictum erat, quoniam praedicandum ad eorum officium primitus ac praecipue pertinebat. Denique cum murmur factum esset de ministerio mensarum a viduis Graecorum, antequam Paulus credidisset in Christum; responderunt Apostoli, qui Domino ante cohaeserant: Non est bonum nos relinquere verbum Dei, et ministrare mensis . Tunc ordinandos diaconos providerunt, ne ipsi a praedicandi verbi avocarentur officio. Unde merito dictum est verbum eorumoratione pro omnibus quos redemit, sive tunc in carne viventes, sive postea futuros, Redemptor noster oravit, cum rogans pro Apostolis qui cum illo tunc erant, adjunxit etiam illos qui per eorum verbum in eum fuerant credituri. Quid autem adjunctis illis deinde dicat, alia est disputatione tractandum.
Abbreviated transcription (Latin):
mitus acp̃cipue p̃dicatũ. Iamenim ab ipfis p̃dicabatur¬
in terra: quando ꝑ reuelationem iħuxp̃i. ipsum uerbũ
eorum paulus accepit. Unde & contulit cum eiseuangłi¬
um. ne forte in uacuũ cucurrisset. aut curreret. ꝙ dex¬
tras ei dederunt. quia & in illo quamius non ꝑ eos illida¬
tum. tam̃ uerbum suum qđ ĩam p̃dicab ant. ꝙ in quo
fundati fuerant inuenerunt. Dequo uerbo resurrectio¬
niis xp̃i idem dicit apłs. Siue ego siue illi: sic p̃dicamꝰ. ꝙ
sic credidistis. Et iterũ. hoc ẽ inquit uerbum fidei qđ
p̃dicamꝰ quia si cõfessus fueris in ore tuo quia dñsẽ¬
iħs: & credidis in corde tuo quia dĩsuscitauit illũ amor¬
serant p̃dicatum est: ideo uerbum eoꝵ dictũ est. Neq
enum ꝓpterea non ẽ uerbum dei. quia dictũ est uerbũ
eorum. cum dicat idem apłs tessalonicense s excepis¬
se a se. non ut uerbũ hominũ. ẜ sicut est inquit uere
uerbum dei. Ideo gͦdei. qͥa ds id donauit. Foꝵ uͦ uerbũ

Expanded text:
mitus ac praecipue praedicatum. Jam enim ab ipsis praedicabatur, quando per revelationem Christi ipsum verbum eorum Paulus accepit, et um, ne forte in vacuum cucurrisset, aut curreret ; et dextras ei dederunt, quia et in illo quamvis non per eos illi datum, tamen verbum suum, quod jam praedicabant, et in quo fundati fuerant, invenerunt; de quo verbo resurrectionis Christi idem dicit Apostolus: Sive ego, sive illi, sic praedicamus, et sic credidistis . Et iterum: Hoc est, inquit, verbum fidei, quod praedicamus, quia si confessus fueris in ore tuo, quod Doms, et credideris in corde tuo quia Deus illum suscitavit a morserant, praedicatum est, ideo verbum eorum dictum est. Neque enim propterea non est verbum Dei, quia dictum est verbum eorum; cum dicat idem apostolus Thessalonicenses excepisse a se, non ut verbum hominum, sed, sicut est, vere verbum Dei . Ideo ergo Dei, quia Deus id donavit; eorum vero verbum
Abbreviated transcription (Latin):
rant. & resurrecturũ ap̃m reuelante sp̃u non utiq dubi¬
tabant. quamilli qͥ cum credidissent in ipsum redemp¬
turum isrb uisa eius morte spem totam quã de illo
habuerant ꝑ diderunt. Nichilitaq melius credimꝰ: quã
post eius resurrectionem imꝑtito sp̃u scõ. edoc̃tius & cõ¬
firmatis aplis eisq in eccłia pruitꝰ doctorib cõstitutiꝰ
ꝑeorum uerbum sic alios credidisse. quemadinodum
ina p̃m eredi oportebat idest ut fidem resurrectioniseiꝰ
tenerent. ac ꝑ hoc & illos om̃s qͥiam in eum credidisse
uidebantur. adeorum numerum ꝑtinuisse ꝓ quib ora¬
ut diceno. Nonphio aute rogo tantim. s ce peisqͥere¬
dituri sunt ꝑ uerbum eorũ in me.S restat nobis. adistã
questionem adhuc soluendam beatꝰ apł̃s paulus. & latro
ille crudelis in scelere. fidelis in cruce. Paulus quippe a¬

Expanded text:
rant, et resurrecturum Christum, revelante Spiritu, non utique dubirant, et resurrecturum Christum, revelante Spiritu, non utique dubitabant, quam illi qui cum credidissent ipsum redempturum Israel, visa ejus morte, spem totam quam de illo habuerant perdiderunt. Nihil itaque melius credimus quam post ejus resurrectionem impertito Spiritu sancto, et doctis et confirmatis Apostolis, eisque in Ecclesia primitus doctoribus constitutis, per eorum verbum sic alios credidisse quemadmodum in Christum credi oportebat, id est, ut fidem resurrectionis ejus tenerent. Ac per hoc et illos omnes qui jam in eum credidisse videbantur, ad eorum numerum pertinuisse pro quibus oravit, dicens, Non pro his autem rogo tantum, sed et prdituri sunt per verbum eorum in me. Sed restat nobis ad istam quaestionem adhuc solvendam beatus apostolus Paulus, et latro ille crudelis in scelere, fidelis in cruce. Paulus quippe A
Abbreviated transcription (Latin):
dum cum p̃sens esset ostendit. hos omuto. qm responderi
pocest orandum ꝓ talib mortus non fuisse. qͥcũ magnis
suis meritis hinc abierant. & recepti qͥescebant. hoc enĩ¬
& de antiquis iustis similiter respondet᷑. Qsenĩ eoꝵ adãp¬
natione totiꝰ masse ꝑditionis que ꝑ unuin hominem fac¬
ta ẽ. saluus ẽẽ potuisset. nisi in unum mediatorem dĩ &e
hominum in carne uenturum reuelante sp̃u credidisset:
ta adhuc erant. nec cum illo tunc erant. & anteiãcre¬
diderant orandum ñ fuit: Quis hoc dixerit: Intelligen¬
dum ẽ gͥ qđ nondum in eum sic eredidant. quomꝰ in se ipse
credi uolebat. quando quidem & ipse petrus cuiconfiten¬
ti & dicenti tuescrp̃s filius dei uiui. tam magnũ testi¬
monium ꝑhibuerat. magiseum mori nolebat. quã mor¬
tuũ resurrecturũ esse credebat. Unde mex ab eo appellatꝰ
ẽ sathanas. Fidelioresitaq reꝑiunt᷑ qui defunctiiã fue¬

Expanded text:
dum, cum praesens esset, ostendit . Hos omitto, quoniam responderi dum, cum praesens esset, ostendit . Hos omitto, quoniam responderi potest orandum pro talibus mortuis non fuisse, qui cum magnis suis meritis hinc abierant, et recepti quiescebant, hoc enim de antiquis justis similiter respondetur. Quis enim eorum a damnatione totius massae perditionis, quae per unum hominem facta est, salvus esse potuisset, nisi in unum Mediatorem Dei et hominum in carne venturum, revelante Spiritu, credidisset? ta adhuc erant, nec cum illo tunc erant, et ante jam crediderant, orandum non fuit? Quis hoc dixerit? Intelligendum est igitur quod nondum in eum sic crediderant, quomodo in se ipse credi volebat, quandoquidem et ipse Petrus, cui confitenti et dicenti, Tu es Christus Filius Dei vivi , tam magnum testimonium perhibuerat, magis eum mori nolebat, quam mortuum resurrecturum esse credebat; unde mox ab eo appellatus est Satanas . Fideliores itaque reperiuntur, qui defuncti jam fue
Abbreviated transcription (Latin):
unde erat multitudo illa eorum. qͥcũ ramis partim p̃cede¬
bant. partim sequebantur. insidentem iumento. dicentes
benedictꝰ qui uenit in nomine dñi. & cum eis pueri. de qͥb ip¬
se ait fuisse p̃dic̃tum. exore infantium & lactentiũ ꝑfecisti
laudem: Unde qͥngenti fr̃s. quib simul post resurrectionẽ
tum & nouem. qui cum istis undecim eentũ uiginti erant.
quando simul congregati post eius ascensum ex pec̾tauer̃t.
& acceꝑunt ꝓmissum sp̃m scm̃. Unde erant isti om̃s. nͥ ex
illis dequib dictum est. multi credider̃t in eum: Non gͦ
fuerant credituri. Isti autem nec cũ illo tunc erant. & in
eum iam ante crediderant. Omitto dicere de simeone sene.
qͥ in infantulũ credidit de anna ꝓpħissa. de zacharia& e
liz abeth. qui eumꝓpħauer̃t. antequã de uirgine nasceret᷑.
de filio eorũ ioħ̃e p̃cursore eius. amico sponsi qͥeum & in

Expanded text:
unde erat multitudo illa eorum qui cum ramis partim praecedeunde erat multitudo illa eorum qui cum ramis partim praecedebant, partim sequebantur insidentem jumento, dicentes, Benedictus qui venit in nomine Domini; et cum eis pueri, de quibus ipse ait fuisse praedictum, Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem ? Unde quingenti fratres, quibus simul post resurrectionem tum et novem, qui cum istis undecim centum et viginti erant, quando simul congregati post ejus ascensum exspectaverunt, et acceperunt promissum Spiritum sanctum ? Unde erant isti omnes, nisi ex illis de quibus dictum est, Multi crediderunt in eum? Non ergo fuerant credituri? Isti autem nec cum illo tunc erant, et in eum jam ante crediderant. Omitto dicere de Simeone sene, qui in infantulum credidit; de Anna prophetissa ; de Zacharia, et Elizabeth , qui eum prophetaverunt antequam de Virgine nasceretur; de filio eorum Joanne, praecursore ejus, amico sponsi, qui eum et
Abbreviated transcription (Latin):
uenit. ubicumq ẽ eius eccłia & ꝑuenturũ est ad poste¬
ros.quicũ ꝙ in eum postea ubicũq crediturisunt. Po
testitaq uideri iħs in hac oratione ñ orasse ꝓ quib dã
suis. nisi diligent᷑ scrutem᷑ in eadem oratione uerba erꝰ
Si enim ꝓ eis prius orauit. sicut etiam oftendimꝰ qui cũ illo
illis. qui neq tunc erant cum illo. quando ista dicebat.
neq ꝑ uerbũ eoꝵ postea s in eum siue ꝑipsos. siue qͦmo¬
dolibet tam̃ ante credidant. Num quid enim eũ illo tunc
erat nathanael: Numquid iosephille ab arimathia. qͥ
corpꝰ eius apilato petiuit. quẽ iã discipłm eius fuisse. iste
ipse ioħ̃s euangłista testat᷑: Numqͥd maria matereius.
& aliefemine quaseius discipłas in euangłio iamtẽ
fuisse didicinꝰ: Num qͥd cum illo tunc erant de quil sepe
dicit idem ioħs euangłista. multi crediderunt in eum: Nam

Expanded text:
ervenit, ubicumque est ejus Ecclesia; et perventurum est ad posteervenit, ubicumque est ejus Ecclesia; et perventurum est ad posteros, quicumque, ubicumque postea in eum credituri sunt. 2. Potest itaque videri Jesus in hac oratione non orasse pro quibusdam suis, nisi diligenter scrutemur in eadem oratione verba ejus. Si enim pro eis prius oravit, sicut jam ostendimus, qui cum illo illis qui neque tunc erant cum illo quando ista dicebat, neque per verbum eorum postea, sed in eum sive per ipsos, sive quomodolibet, tamen ante crediderant. Numquid enim cum illo tunc erat Nathanael? Numquid Joseph ille ab Arimathia, qui corpus ejus a Pilato petiit, quem jam discipulum ejus fuisse iste ipse Joannes evangelista testatur ? Numquid Maria mater ejus, et aliae feminae, quas ejus discipulas in Evangelio jam tunc fuisse didicimus? Numquid cum illo tunc erant de quibus saepe dicit idem Joannes evangelista, Multi crediderunt in eum ? Nam
Abbreviated transcription (Latin):
cum orasset ꝓ discipłissuis. quos & apłos nomina¬
uit. cum quib cenauerat ultimã cenam. dequa
traditor eius ꝑbucellam manifestatꝰ exierat. & cum qui¬
b post eius egressum antequam ꝓ eis oraret. multa fue¬
rat iamlocutus. adiun x̃ &e ceteros. qͥi eum fuerant credi¬
turi. & ait ad patrem. Nonꝓhis autem rogo tantum. idẽ
ꝓdiscipłis ꝗaicum illo tẽ erant s  ꝓeis in quit qͥcreditu¬
ri sunt ꝑ uerbum eoꝵ in me. Ubi om̃s suos intelligiuo¬
luit. non solum quitunc erant in carne. s etiam qͥ futu¬
ri erant. Quot qͦt enim postea crediderunt in eũꝑ uer-
bum apłorum sine dubio crediderunt & donec ueniat
credituri sunt. Ipsis enim dixerat. & uostestimonium
quis in xp̃m eredit: euangłio credit. Nonitaq hiitan¬
tum intelligendi sunt. quos ait inse credituros ꝑuer
bum eoꝵ qͥ ipsos cum incarne uiuerent apłos audier̃.
s & post obitum eorum & nos longe post nati ꝑ uer¬
ita uerbum eoꝵ ut etiam nos crederemꝰ ad nosusꝙ ꝑ¬

Expanded text:
cum orasset pro discipulis suis, quos et Apostolos nominavit, cum quibus coenaverat ultimam coenam, de qua traditor ejus per buccellam manifestatus exierat, et cum quibus post ejus egressum antequam pro eis oraret, multa jam fuerat locutus; adjunxit et caeteros qui in eum fuerant credituri, et ait apro discipulis qui cum illo tunc erant. Sed et pro eis, inquit, qui credituri sunt per verbum eorum in me. Ubi omnes suos intelligi voluit, non solum qui tunc erant in carne, sed etiam qui futuri erant. Quotquot enim postea crediderunt in eum, per verbum apostolorum sine dubio crediderunt, et donec veniat credituri sunt. Ipsis enim dixerat: Et vos testimonium quis in Christum credit, Evangelio credit. Non itaque hi tantum intelligendi sunt, quos ait in se credituros per verbum eorum, qui ipsos, cum in carne viverent, Apostolos audierunt; sed et post obitum eorum, et nos longe post nati, per verita verbum eorum, ut etiam nos crederemus, ad nos usque p
Abbreviated transcription (Latin):
iħuarp̃i. Quomodogͥerit in eis. de quib dictum est.
credituri sunt ꝑ uerbum eoꝵ in me: Latro uero ille
tunc credidit: quando in ipsisdoctorib fidesquȩ fue¬
rat qualiscumq defecit. Nec ipse itaq ꝑ eoꝵ uerbum
crucifixũ: confiteret᷑ ñ solum resurrecturum. s etiam
regnaturum. dicendo. memento meidũ ueneris in
regnum tuũ. Proinde relinquit᷑. ut sidñs iħs hacoratio¬
ne ꝓ suis om̃ib qͥcumq in hac que temptatio ẽ suꝑ t̾ram.
uel tẽerant. uel futuri erant orasse credendus ẽ. sic intel¬

Expanded text:
i . Quomodo igitur erit in eis, de quibus dictum est: Credituri sunt per verbum eorum in me? Latro vero ille tunc credidit, quando in ipsis doctoribus fides quae fuerat qualiscunque defecit. Nec ipse itaque per eorum verbum crucifixum, confiteretur non solum resurrecturum, verum etiam regnaturum, dicendo, Memento mei, cum veneris in regnum tuum . 5. Proinde relinquitur, ut si Dominus Jesus hac oratione pro suis omnibus quicumque in hac vita, quae tentatio est super terram , vel tunc erant, vel futuri erant, orasse credendus est, sic intel
Abbreviated transcription (Latin):
Quid ẽ gͦ manete indilectione mea: nisi manete in gratia
inea : Et quid ẽ si p̃cepta mea seruaueritis manebitis in
dilectione mea: nͥ ex hoc scietis qđ in dilectione mea qua
uos diligo. manebitis. si mea p̃cepta seruabitis: Non gͦut¬

Expanded text:
Quid est ergo, Manete in dilectioQuid est ergo, Manete in dilectiomea? Et quid est, si praecepta mea servaveritis, manebitis in dilectione mea, nisi ex hoc scietis quod in dilectione mea, qua vos diligo manebitis, si mea praecepta servabitis? Sed qu
Abbreviated transcription (Latin):
seruata faciunt dilectionẽ: S qͥs ambigat. qđ dilectio p̃ce¬
dit: Unde enim p̃cepta seruet ñ habet: qui ñ diligit. Qd̃ gͦ
ait si p̃cepta mea seruaueritis manebitis in dilectione mea:
ostendit non unde dilectio generetur. s unde monstretur.
Tamquã diceret. Nolite uos putare manere in dilectione
mea: si ñ seruatis p̃cepta mea. Si enĩ seruaueritis: mane¬
bitis. Hoc est hinc apparebit qđ in dilectione mea mane¬
bitis. si mea p̃cepta seruabitis: ut nemo se fallat dicendo
qđ eum diligat. si eiusp̃cepta ñ seruat Namintantũ eum l.uͭ.¬
diligimꝰ. inquantũ eiꝰ p̃cepta seruamꝰ. Inquantũ autẽ
tione mea. ñ apparet quã dixerit dilec̾tionẽ: utrũ qua eũ
diligunꝰ anquaipse nosdiligit. S ex uerbo suꝑiori dinos¬
citur. Dixerat qͥppe. & ego dilexi uos: cui uerbo cõtinuo
subiunx̃. Manete indilectione mea. Illa gͦ qua dilexit eoͦ.

Expanded text:
servata faciunt dilectionem? Sed quis ambigat quod dilectio praeceservata faciunt dilectionem? Sed quis ambigat quod dilectio praecedit? Unde enim praecepta servet non habet, qui non diligit. Quod ergo ait, Si praecepta mea servaveritis, manebitis in dilectione mea, ostendit non unde dilectio generetur, sed unde monstretur. Tanquam diceret, Nolite vos putare manere in dilectione mea, si non servatis praecepta mea: si enim servaveritis, manebitis. Hoc est, hinc apparebit quod in dilectione mea manebitis, si praecepta mea servabitis. Ut nemo se fallat, dicendo quod eum diligat, si ejus praecepta non servat. Nam in tantum eum diligimus, in quantum ejus praecepta servamus: in quantum autem tione mea, non apparet quam dixerit dilectionem, utrum qua eum diligimus, an qua ipse nos diligit; sed ex verbo superiore dignoscitur. Dixerat quippe, Et ego dilexi vos, cui verbo continuo subjunxit, Manete in dilectione mea. Illa ergo, qua dilexit eos.
Abbreviated transcription (Latin):
lenũ bonis. Sic̃ dilexit me pat̾ inquit. & ego dilexi uos: ma¬
nete in dilectione mea. Eoce unde sunt nobis oꝑ a bona.
Namunde nobisessent. nisi quia fides ꝑ dilectionẽ oꝑ at᷑:
Unde autem diligeremꝰ. nisi prius diligerem᷑ : Aꝑtissime
hoc in epła sua idem iste euangłista dix̃. Nos diligimus
dm̃: qm̃ ipse prior dilex̃ nos. Qđ autẽ ait sicut dilex̃ me
pater: & ego dilexi uos. ñ equalitatẽ nature ostendit no¬
bis nr̃e & suȩ. sic̃ ẽpatris & ipsius s grãm qua mediator
ẽ dei & homunũ homo. rp̃s iħs. Mediator qͥppe monstrat᷑
cũ dicit: diligit me pat̾̃ &: ego uos. Nlam pat̾ utiq diligit &
nos. s in ipso: quia in hoc głificatur pater ut fruc̾tũ pluri¬
mum afferamꝰ. in uite hoc est infilio. & effitiam᷑ eiusdisci¬
płi. Manete inquit. indilectione mea. Quomͦ manebin: du lc .iiii.
diqͥd sequatur. Sip̃cepta inqͥt mea seruaueritis: manebitiꝰ
in dilectione mea. Dilec̃tio facit p̃cepta seruari: anp̃cepta

Expanded text:
VERS. 9.-- Sicut dilexit me Pater, et ego dilexi vos, manete in dilectione mea. « Ecce unde sunt nobis opera bona. Nam unde nobis essent, nisi quia fides per dilectionem operatur? Unde autem diligimus, nihoc in Epistola sua idem iste evangelista dixit: Nos diligamus Deum, quoniam ipse prior dilexit nos . Quod autem ait, Sicut dilexit me Paterstrae et suae, sicut est Patris et ipsius, sed gratiam qua mediator est Dei et hominum homo Christus Jesus. Mediator quippe monstratur, cum dicit, Diligit me Pater, et ego vos. Nam Pater utique diligit et nos, sed in ipso; quia in hoc glorificatur Pater, ut fructum afferamus in vite, hoc est in Filio, et efficiamur ejus discipuli. Manete, iuid sequitur: Si praecepta mea, inquit, servaveritis, manebitis in dilectione mea. Dilectio facit praecepta servari, an praecepta
Abbreviated transcription (Latin):
id qđ homo ẽ de illo legitur. Et iħs ꝓfitiebat sapientia. &
etate & grã. apud dm̃ & homines. Sed̾m hoc gͥ rec̾te pos-¬
sumꝰ dicere. qđ cum ad naturam dei ñ ꝑtineat humana
natura: ad ꝑsonam tam̃ unigeniti filii dei ꝑ grãm ꝑ
tinet humana natura. & tantã grãm ut nulla sit ma¬
ior nulla ꝓrsus equalis. Neq enim illam susceptionẽ
honunis ulla merita p̃cesserunt. s ab illa susceptione
merita eius cuncta ceꝑunt. Manet gͦ filius in dile-¬
ctione qua eum dilexit pater. & ideo seruauit p̃cep¬
ta eius. Quid ẽ enim & ille homo nisi qđ ds̃ susceptor
ẽ eius: Ds̃ enim erat uerbum. unigenitꝰ gignenti coe¬
ternꝰ. S ut mediator daretur nobis: ꝑ in effabilẽ gr̃am
uerbũ caro factũ est. & habitauit in nobis.¬

Expanded text:
ficiebat sapientia et aetate, et gratia apud Deum et homines . Secundum hoc igitur recte possumus dicere, quod cum ad naturam Dei non pertineat humana natura, ad personam tamen unigeniti Filii Dei per gratiam pertinet humana natura; et tantam gratiam, ut nulla sit major, nulla prorsus aequalis. Neque enim illam susceptionem hominis ulla merita praecesserunt, sed ab illa susceptione merita ejus cuncta coeperunt. Manet ergo Filius in dilectione qua eum dilexit Pater, et ideo servavit praecepta ejus. Quid est enim et ille homo, nisi quod Deus susceptor est ejus , Deus enim erat Verbum, Unigenitus gignenti coaeternus: sed ut mediator daretur nobis, per ineffabilem gratiam Verbum caro factum est, et habitavit in nobis
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ in hoc glificatꝰ ẽ d̾s pater. ut fructum plurimũ affe¬
ramꝰ. & effitiamͦ xp̃i discipli ñ hoc nr̃e głie tribuanuᷤ¬
Rat tamquã hoc ex nobis ipsis habeam. Euis est enĩ hec gr̃a
Et ido in hoc non nr̃a s eius ẽ głia. Unde & alibi cũ dixisset
sic luceat lum̃ ur̃m coram hominib. ut uideant oꝑa ur̃ã
bona: ne a semetipsis putarent ẽẽ bona oꝑa sua moyad¬
didit. & głificent patrẽ ur̃m qͥ in celis e In hoc enĩglo¬
rificat᷑ pat̃.: ut fructũ plurimũ afferamꝰ & effitiamur¬

Expanded text:
er, ut fructum plurimum afferamus, et efficiamur Christi discipuli, non hoc nostrae gloriae tribuamus, tanquam hoc ex nobis ipsis habeamus. Ejus est enim haec gratia: et ideo in hoc non nostra, sed ejus est gloria. Unde et alibi cum dixisset, Sic luceat lumen vestrum coram hominibus, ut videant opera vestra bona : ne a semetipsis putarent esse bona opera sua, mox addidit, Et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est . In hoc enim glorificatur Pat
Abbreviated transcription (Latin):
s monuit et nos. Illos conuincit: nos in¬
stuxit. Illos redarguit: nos exacuit. Non
putamus hoc nobis ideo ñdictũ: quia t̃c
ibi ñ fuimus. Scriptũ ẽ: legicur. Cum
recitaretur auduumus: s tamquã uideis
dictum audiuimꝰ. Non nos ponamꝰ post
nos & quasi intueam ini micos nr̃os rep̃¬
hendere & nos ipsi faciamꝰ : qd in nobis
ueritas ipsa reprehendat. Iudei quidẽ ꝑso¬
naliter uidicabant: s idõ ñ ꝑtinent ad nouũ
testam̃tũ. Ideo ñ habent in xp̃o regnũ cȩloꝵ
ideo ñ iungunt᷑ sc̃oꝵ societati angłorũ. Terre¬
na querebant ad ño. terra enĩ ꝓmissionis.
uictoria abinimicis. fecunditas pariendi. mł¬
tiplicatio filioꝵ. abundantia fructuũ. que
illis omĩa adño quidẽ uero ꝙ bono. tam ut
carnalibus sunt ꝓmissa: omĩa hec fecert̃ ilł

Expanded text:
sed monuit et nos: illos convicit, nos insed monuit et nos: illos convicit, nos instruxit; illos redarguit, nos exacuit. Non putemus hoc nobis non ideo dictum, quia tunc ibi non fuimus. Scriptum est, legitur, cum recitaretur audivimus; sed tanquam Judaeis dictum audivimus: non nos ponamus post nos, et quasi intueamur inimicos reprehendere, et ipsi nos faciamus quod in nobis veritas ipsa reprehendat. Judaei quidem personaliter judicabant, sed ideo non pertinent ad Novum Testamentum, ideo non habent in Christo regnum coelorum, ideo non junguntur sanctorum societati Angelorum: terrena quaerebant a Domino; terra enim promissionis, victoria ab inimicis, fecunditas pariendi, multiplicatio filiorum, abundantia fructuum, quae illis omnia a Deo quidem vero et bono, tamen ut carnalibus promissa
Abbreviated transcription (Latin):
hibeam ꝑsabbatũ: Quia dñs circuncisionis
& dñs sabbati salutis ẽ auctor: &e seruilia
oꝑa ꝓhibiti estis facere sałbato. Siuere in¬
telligatis seruilia oꝑa: ñ peccatis. Qͥ enĩ fa¬
cit peccatũ: seruus est peccati. Numqͥd ser¬
uile opus ẽ. hoĩem sanare salb̃o: Manducatiᷤᷤ
& bibitis ut aliqͥd dicã ex ãmonitione dñi nr̃i¬
iħu xͥ et exuerbis eiꝰ: utiq quare manducatiᷤ
c bibitis in sab̃o. nͥ qͥa ꝑtinet ad salutẽ qd
mͦ ẽẽ die sabbati omittenda. Ergo nolite ꝑ¬
sonalit̾ iudicare: s rectũ iudicium indicate.
adtendite me quomodo hominẽ: adtendi¬
te moysen quomͦ hoiẽm. Si scd̾m ueritatẽ
iudicetis. neq moysen neq me condẽnabi¬
tis. & ueritatẽ cognita me cognoscetis: qͥa
uit. hoc loco euadere in hoc scło magni labo¬
ris ẽ: ñ ꝑsonaliter uidicare. s rectũ iudici¬
um retinere. Ad monuit qͥdẽ dñs uideos:

Expanded text:
hibeam per sabbatum? Quia Dominus circumcisionis hibeam per sabbatum? Quia Dominus circumcisionis et Dominus sabbati, salutis est auctor: et servilia opera prohibiti estis facere sabbato; si vere intelligatis servilia opera, non peccatis. Qui enim facit peccatum, servus est peccati . Numquid servile opus est, hominem sanare per sabbatum? Manducatis et bibitis ut aliquid dicam ex admonitione Di, et ex verbis ejus; utique quare manducatis et bibitis in sabbato, nisi quia pertinet ad salutem quod sse ullo modo die sabbati omittenda. Ergo nolite personaliter judicare, sed rectum judicium judicate. Attendite me quomodo hominem, attendite Moysen quomodo hominem: si secundum veritatem judicetis, neque Moysen, neque me condemnabitis; et veritate cognita me cognoscetis, quia Dominus notavit hoc loco, evadere in hoc saeculo magni laboris est, non personaliter judicare, sed rectum judicium retinere. Admonuit quidem Dominus Judaeos,
Abbreviated transcription (Latin):
extremũ qͥa legẽ dedit moyses. et circuncidi¬
tis hominem sabbo: in telligite hoc significa¬
ri opus bonũ. qd̃ ego feci totũ hominem sal
id̾didit ut sanꝰ eẽt inaĩa. Nolite iudicare ꝑsonalit̃: s rectũ u¬
diciũ iudicante. Quid est hoc. Modo qͥa ꝑlegem
moysi circunditis sabbato ñ irascimini mo¬
ysi: & qͥa ego die sabbati saluũ feci hominẽ.
irascimini mͥ: Per sonaliter uidicatis: ue¬
ritatẽ attendite. Ego me ñ p̃fero moysi ait
dñs: qui erat et iꝑsius moysi dñs. Sic ad¬
tendite quomͦ hoĩes nos duos: tamquã am¬
bos hoĩes. Iudicate int̾ nos : s uerũ iudicium
udicate. Nolite me honorato illũ dãpnare.
s illo intellecto me honorare. Hoc enim eis
it hoc dicere: tãquã se & moyse ante illos
constitutis. ꝓꝑter legẽ moysi circunciditis.
quando etiã sabbatũ occurrerit. & ego sanita¬
tũ faciendarũ beneficientiã ñ uultis ut ex¬

Expanded text:
extremum quia Legem dedit Moyses, et circumcidiextremum quia Legem dedit Moyses, et circumciditis hominem sabbato, intelligite hoc significari opus bonum, quod ego feci totum hominem salvorpore, et credidit ut sanus esset in anima. 6. Nolite judicare personaliter, sed rectum judicium judicate. Quid est hoc? Modo qui per legem Moysi circumciditis sabbato, non irascimini Moysi; et quia ego die sabbati salvum feci hominem, irascimini mihi. Personaliter judicatis, veritatem attendite. Ego non me praefero Moysi, ait Dominus, qui erat et ipsius Moysi Dominus. Sic attendite quomodo homines nos duos, tanquam ambos homines: judicate inter nos, sed verum judicium judicate; nolite me honorato illum damnare, sed illo intellecto me honorate. Hoc enim eis it hoc dicere, tanquam se et Moyse ante illos constitutis. Propter legem Moysi circumciditis, quando etiam sabbatum occurrerit; et ego sanitatum faciendarum beneficentiam non vultis ut ex
Abbreviated transcription (Latin):
ĩmundũ .⁊ ꝑpeccatũ mors. Idõ qͥsq cũ p̃putio nascit᷑. qͥa oĩs
hõ cũ uitio ꝓpaginis nascitur. Et ñ mundat
ds̃ siue auitio cum quo nascim᷑. suie auitiis
quȩ male uiuendo addimꝰ: ñ ꝑ cultellũ pe¬
sultellis enĩ petrinis circuncidebant. & pe¬
tre noĩe xp̃m fugurabant: et p̃sent̾e ñ ag¬
noscebant. s insuꝑ eũ occidere cupiebant.
Quare autẽ octauo die. nͥ qͥa post septimũ
sabbati dñs die die dñico resurrexit:
Ergo resurrectio xp̃i quȩ facta ẽ t̃cio qͥdẽ
adie passionis. s optauo die indieb ebdo¬
madis: ipsa nos circuncidit. Audi circunci¬
sos uera petra: apło ad monente. Si gͦ resur¬
rȩcistis cum xp̃o: quȩ sursũ st̃ saꝑite ubixͦ¬
rexit xp̃c abstulit uobis desideria uobis¬
carnalia: abstulit concupiscentias malas.
Abstulit suꝑfluũ cũ quo nati eratis: et mul¬
to peiꝰ qd̃ male uiuendo addideratis. Circun¬
cisi ꝑ petrã. quare adhuc sapitis t̾ram : Et ad

Expanded text:
in mundum, et per peccatum mors . Ideo quisque cum praeputio nascitur, quia omnis homo cum vitio propaginis nascitur: et non mundat Deus, sive a vitio, cum quo nascimur, sive a vitiis quae male vivendo addimus, nisi per cultellum peCultellis enim petrinis circumcidebant, et petrae nomine Christum figurabant: et praesentem non agnoscebant, sed insuper eum occidere cupiebant. Quare autem octavo die, nisi quia post septimum sabbati Dominus die dominico resurrexit? Ergo resurrectio Christi, quae facta est tertio quidem die passionis, sed octavo die in diebus hebdomadis, ipsa nos circumcidit. Audi circumcisos vera petra, Apostolo admonente: Si ergo resurrexistis cum Christo; quae sursum sunt quaerite, ubirexit Christus, abstulit vobis desideria carnalia, abstulit concupiscentias malas, abstulit superfluum cum quo nati eratis, et multo pejus quod male vivendo addideratis; circumcisi per petram quare adhuc sapitis terram? Et ad