comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cõstãtissimo animo pudiciciam ñ ex¬
cutit. tam̃ pudorem nicutit: ne cre¬
datur factum c̃ mentis etiã uolunta¬
te. qͦd fieri fortasse sine carnis aliqͣ
uoluptate ñ potuit: ac ꝑ hoc et quȩ
se occiderunt ne quicꝗͣ huimodi pa¬
terent᷑: qͥs humanꝰ asfectus eis nolit
ignosci: & quȩ se occide uoluerunt
ne suo facinore alienũ flagitiũ demi¬
tarent: qͥs qͥs eiꝰ hoc criminis dederit:
ipse crimine insipientiȩ ñ carebit.
Ham utiq si ñ licet pͥuata pocestate
hominẽ occide uł nocentem cuiꝰ oc¬
cidendi licentiã lex nulla concedit.
ꝓfecto etiam qͥse ipsum occidit ho¬
micida est: et cauto fit nocentior cũ
se occidit. qͣnto innocentior in ea
causa fiut qua se occidendũ puta¬
uit. Nam si iude factura merito de¬
testam̃᷑: eũ quẽ ueritas iudicat eũ
se laqueo suspena̾it. scelerate illiꝰ tͣ¬
ditionis auxisse potiꝰ qmͣ expiasse
salubris penitentiȩ locũ reliqͥt: qñ¬

Expanded text:
constantissimo animo pudici. tiam non exconstantissimo animo pudici. tiam non excutit, tamen pudorem incutit, ne credatur factum cum mentis etiam uoluntate, quod fieri fortasse sine carnis aliqua uoluptate non potuit. CAPUT XVII. De se occiderunt, ne quidquam huius modi paterentur, quis humanus adfectus eis nolit ignosci  et quae se occidere noluerunt, ne suo facinore alienum flagitium deuitarent, quisquis eis hoc crimini dederit, ipse crimen insipientiae non cauebit. Nam utique si non licet priuata potestate hominem occidere uel nocentem, cuius occidendi licentiam lex nulla concedit, profecto etiam qui se ipsum occidit homicida est, et tanto fit nocentior cum se occiderit, quanto innocentior in ea causa fuit, qua se occidendum putauit. Nam si Iudae factum merito detestamur eumque ueritas iudicat, cum se laqueo suspendit, sceleratae illius traditionis auxisse potius quam expiasse salubris paenitentiae locum reliquit: qua
Abbreviated transcription (Latin):
esse nouert.¶Magnũ sane c̃m
se putant obicere. xꝑiauis: cũ eoꝵ
exaggerantes captiuitatem. ad dũt
eciam stupra cõmissa iii aliena ma¬
trimonia uirgnesq nupt᷑as: s etiã
in quasdam scĩmoniales. Hic uͦ ñ fi¬
des. ñ pietas. ñ ipsa uirt᷑ quȩ castitas
dicit᷑. s nr̃a potius disputatio inter
pudorem et rationẽ quibdam choar¬
tat᷑ angustiis: nec tantum hic cura¬
niꝰ alienis responsionẽ redae: qͣntũ
ipsis nr̃is consolationem. Sit gͥ in pͥ¬
mis positum atq firmatũ. nirtitẽ qͦ
recte uiuit᷑ ab animi sede menbris
corꝑis imꝑare: scm̃ꝰ corpus usi fieri
scẽ uoluntatis: qͣa inconcussa ac sta¬
bili ꝑmanente. quicqͥd alius de corꝑe
uł in corꝑe fecerit. qͦd sine peccato
ꝓprio ñ ualeat eutari: p̃ter culpã
esse patientis. S qͥa non solũ qͦd ad do¬
lorem. uerũ etiam qͦd ad libidinem ꝑ¬
tinet in corpus alienũ ꝑpetrari potest.
qͥeqͥd tale factum fuerit. et si retentã

Expanded text:
adsensu. Magnum sane crimen se putant obicere Christianis, cum eorum exaggerantes captiuitatem addunt etiam stupra commissa, non solum in aliena matrimonia uirginesque nupturas, sed etiam in quasdam sanctimoniales. Hic uero non fides, non pietas, non ipsa uirtus, quae castitas dicitur, sed nostra potius disputatio inter pudorem adque rationem quibusdam coartatur angustiis. Nec tantum hic curamus alienis responsionem reddere, quantum ipsis nostris consolationem. Sit igitur in primis positum adque firmatum uirtutem, qua recte uiuitur, ab animi sede membris corporis imperare sanctumque corpus usu fieri sanctae uoluntatis, qua inconcussa ac stabili permanente, quidquid alius de corpore uel in corpore fecerit, quod sine peccato proprio non ualeat euitari, praeter culpam esse patientis. Sed quia non solum quod ad dolorem, uerum etiam quod ad libidinem pertinet, in corpore alieno perpetrari potest: quidquid tale factum fuerit, etsi retentam
Abbreviated transcription (Latin):
attendens. Duo inqͥt fuert̃: et adul¬
teriũ unꝰ admisit. S qͥd. ẽ. hoc qͦd in
eam gͣuiꝰ iundicat᷑ : que adult̾iũ ñ ad¬
misit : Nam ille patͥa cũ patre puls
.ẽ: hec sũmo. ẽ. mactata supplicio.Si
ñ ẽ. illa impudicitia qua inuita op¬
pͥmit᷑: n ẽ hȩc iusticia qua casta punit᷑.
Uos appello leges: uidicesq romani.
Nempe pꝰ ꝑpettͣa facinora nec qͦnqͣm
scelestum indẽpnatũq impiine uo¬
liustis occidi. Sigͦ ad ur̃m iudicium
qͥs qͣm deferret hoc crim̃: uob̃q ꝓba¬
ret᷑ non solũ indẽpnatam. uerũ etiã
castam et innocentẽ int̾fectam esse

Expanded text:
nquit, fuerunt, et adulterium unus admisit.\' Sed quid est hoc, quod in eam grauius uindicatur, quae adulterium non admisit? Nam ille patria cum patre pulsus est. haec summo est mactata supplicio. Si non est illa inpudicitia qua inuita obprimitur, non est haec iustitia qua casta punitur. Vos appello, leges iudicesque Romani. Nempe post perpetrata facinora nec quemquam scelestum indemnatum inpune uoluistis occidi. Si ergo ad uestrum iudicium quisquam deferret hoc crimen uobisque probaretur non solum indemnatam, uerum etiam castam et innocentem interfectam esse
Abbreviated transcription (Latin):
dicere. Celo tegitur qui ñ habet ur¬
nam. Quanto minꝰ debent de cor¬
porib insepultis insultare. xpiant᷑
quib et ipsius carnis mbroꝵ q
omium reformatio. ñ solum ex ter¬
ra uerũ etiam ex alioꝵ elem̃tor
secretissimo sini. quo dilapsa ca¬
dauera recesser̃t. in temꝑis puncto
reddenda. et reuitegranda ꝓmit
tit᷑: nec ideo tam̃ contẽpnenda ec
abicienda sunt corꝑa defunctoꝵ.
marimeq uistor atq fidelium:
quib tanqͣm organis et uasis ad
om̃ia bona oꝑa sc̃s usus est sp̃s.
Si enim pat̾na uestis et anulus ac
si quid huimodi tanto carius est
posteris. qͣnto erga parentes ma¬
ior affectus. ẽ: nullo mͦ ipsa sꝑnen¬
da sunt corꝑa. que utiq multo fa¬
miliariꝰ atq conuinctius qͣm que¬
libet indum̃ta gestamꝰ. Hec enim
ñ ad ornam̃tũ uel ad uitoriũ qͦd
adhibet᷑ extrinsecus. s ad ipsam
naturam hominis ꝑtinẽt: unde
et antiquoꝵ iustoꝵ funera officio¬

Expanded text:
dicere: caelo tegitur, qui non habet urdicere: caelo tegitur, qui non habet urnam. quanto minus debent de corporibus insepultis insultare Christianis, quibus et ipsius carnis membrorumque omnium reformatio non solum ex terra, uerum etiam ex aliorum elementorum secretissimo sinu, quo dilapsa cadauera recesserunt, in temporis puncto reddenda et redintegranda promitideo tamen contemnenda et abicienda sunt corpora defunctorum maximeque iustorum atque fidelium, quibus tamquam organis et uasis ad omnia bona opera sancte usus est spiritus. si enim paterna uestis et anulus ac si quid huius modi tanto carius est posteris, quanto erga parentes maior affectus, nullo modo ipsa spernenda sunt corpora, quae utique multo familiarius atque coniunctius quam quaelibet indumenta gestamus. haec enim non ad ornamentum uel adiutorium, quod adhibetur extrinsecus, sed ad ipsam naturam hominis pertinent. unde et antiquorum iustorum funera officio
Abbreviated transcription (Latin):
ti amiserantib hostib ducerentur:
unde captiuandi ulli nec acrudelibꝰ
hostib abducerent᷑: hoc xp̃i nomi¬
ni. hoc xp̃iano temꝑi tribuendum
qͥs qͥs non uidet cecus. qͥs quis iudet
nec laudat ingratꝰ: quisqͥs laudan¬
ti reluctat᷑ insanus. ẽ. Absit ut qͥs
qm prudens hoc feritati imputet
barbaroꝵ. Truculentissimas et se¬
uissimas m̃tes ille terruit. ille fre¬
nauit: ille miserabilit̾ temꝑauit:¬

Expanded text:
ti a miserantibus hostibus ducerentur, ti a miserantibus hostibus ducerentur, unde captivandi ulli nec a crudelibus hostibus abducerentur; hoc Christi nomini, hoc christiano tempori tribuendum quisquis non videt, caecus; quisquis videt, nec laudat, ingratus; quisquis laudanti reluctatur, insanus est. Absit ut prudens quisquam hoc feritati imputet Barbarorum. Truculentissimas et saevissimas mentes ille terruit, ille frenavit, ille mirabiliter temperavit
Abbreviated transcription (Latin):
gessisset. quid de signis deoꝵ que
multa capta fuerant fieri iuber&:
continentiam suã etiam iocando
condiuit. Quesut enĩ cuimodi es¬
sent. &cũ ei non solum multa
grandia. uerum etiam renunciarẽ¬
t᷑ armata: relinquamꝰ inqͥt tarenti¬
cđiam. nec huiꝰ factam continentiã.
romanarũ rerum gestarũ scͥptores
tacere potuerint: qͣndo p̃termitte¬
ret᷑. si aliquib hominib in honorẽ
cuiꝰpiam deoꝵ suoꝵ sic peꝑcissent:
ut in quoquã templo cedem uel
captiuitatem fieri ꝓhiberent: Nc
qͥd gͦ uastationis. trucidationis. de¬
p̃dationis. concremationis. afflictio¬
nis. in ista recentissima romana
clade cõmissum est: fecit hoc con¬
suetudo belloꝵ. Uoͦ autẽ nouo more
factũ. ẽ. quod inusitata rerũ facie
ĩmanitas barbara tam mittis appa¬
ruit. ut amplissime basilice implen¬
de popło cui parceret᷑ eligerent᷑ &
decernerent᷑. ubi nemo feriret᷑. un¬
de nemo raperet᷑: quo lib̾andi mul¬

Expanded text:
gessisset quid de signis deorum, quae gessisset quid de signis deorum, quae multa capta fuerant, fieri iuberet, continentiam suam etiam iocando condiuit. Quaesiuit enim cuius modi essent, et cum ei non solum multa grandia, uerum etiam renuntiarentur armata, <relinquamus>, inquit <Tarentiericordiam, nec hujus facetam continentiam, Romanarum rerum gestarum scriptores tacere potuerint; quando praetermitteretur. si aliquibus hominibus in honorem cuiuspiam deorum suorum sic pepercissent, ut in quoquam templo caedem uel captiuitatem fieri prohiberent? Cgo vastationis, trucidationis, depraedationis, concremationis, afflictionis, in ista recentissima Romana clade commissum est, fecit hoc consuetudo bellorum. Quod autem more novo factum est, quod inusitata rerum facie immanitas barbara tam mitis apparuit, ut amplissimae basilicae implendae populo cui parceretur, eligerentur et decernerentur, ubi nemo feriretur, unde nemo raperetur, quo liberandi mul
Abbreviated transcription (Latin):
dem rerum gestarũ ista retice¬
bant: Ita uero qui ea quȩ lauda¬
rent maxime requirebant: ista
p̃clarissima scđm ipsos pietatis
indicia precerirent: Egregius
romani nominis marcus mar¬
cellus. qui siracusas urbem mu¬
nitissimam cepit: refertur eam
pͥus fleuisse riuturam: et ante eiꝰ
sanguinem suas illi lacrimas ef¬
fudisse. Gessit et curam pudiciciȩ
etiam in hoste seruandȩ. Non pͥus¬
ꝗͣm oppidum uictor uississet inua¬
di: constituit edicto. ne qͥs corpus
liberum uolaret. Cuersa est tam̃
cuutas more belloꝵ: nec uspiam
legit᷑ ab imꝑatore tam casto atq¬
clementi fuisse p̃ceptum: ut qͥs qͥs
ad illud uł illud templum fugiss:
hab̾et᷑ illesus. Qͦd utiq nullo modo
p̃teriret᷑: quando nec eius flecus
nec qͦd dixerat ꝓ pudicicia mini¬
me iuolanda potuit taceri. Fabiuis
tarentine urbis euersor: a simula¬
chroꝵs dep̃datione. se abstinuisse.
laudat᷑. Nam cum ei scriba sug¬

Expanded text:
dem rerum gestarum ista reticedem rerum gestarum ista reticebant? Ita uero, qui ea quae laudarent maxime requirebant, ista praeclarissima secundum ipsos pietatis indicia praeterirent? Egregius Romani nominis Marcus Marcellus. qui Syracusas urbem ornatissimam cepit, refertur eam prius fleuisse ruituram et ante eius sanguinem suas illi lacrimas effudisse. Gessit et curam pudicitiae etiam in hoste seruandae. Nam priusquam oppidum uictor iussisset inuadi, constliberum violaret. Eversa est tamen civitas more bellorum, nec uspiam legitur ab imperatore tam casto atqclementi fuisse praeceptum, ut quisquis ad illud uel illud templum fugisset haberetur inlaesus. Quod utique nullo modo praeteriretur, quando nec eius fletus nec quod edixerat pro pudicitia minime uiolanda potuit taceri. Fabius, Tarentinae urbis euersor, a simulacrorum depraedatione se abstinuisse . laudatur. Nam cum ei scriba sug
Abbreviated transcription (Latin):
libuisset: fana atq domos spoli¬
ari. cedem. incendia fieri postre¬
mo armis. cadauerib. cruore. atti:
luctu omĩa compleri. Hic si fana
tacuisset. deors sedib solere hostes
parcere putaremꝰ: et hec ñ ab ali¬
enigenis hostib. s a catilina et
sociis eius nobilissimis senatorib
et romanis cuib romana templa
metuebant. Sed hii inde. licet ꝑ¬
diti: et patriȩ parricide. Ruid gͦ¬
la gesserunt. et nusꝗͣm uictis in
deoꝵ suoꝵ sedib peꝑcerunt: nr̃
sermo dis currat: Romanos ip¬
sos uideamꝰ. Ipsos inquam reco¬
lamꝰ respiciamꝰ q romanos. de
quib precipua laude dictum. ẽ:
parcere subiectis et debellare su¬
ꝑbos. et quod accepta inuiria ig¬
noscere qͣm ꝑsequi malebant:
qͣndo tot tantas q urbes ut la¬
te dñarentur expugnatas captas¬
q euerterunt: legatur nobis
que templa exciꝑe solebant: ut
ad ea quisqͥs confugiss lib̾aret᷑.
An illi faciebant et scriptores eaꝵ¬

Expanded text:
libuisset, fana adque domos spolilibuisset, fana adque domos spoliari, caedem incendia fieri: postremo armis cadaueribus cruore adque luctu omnia conpleri\'. Hic si fana tacuisset, deorum sedibus solere hostes parcere putaremus. Et haec non ab alienigenis hostibus, sed a Catilina et sociis eius, nobilissimis senatoribus et Romanis ciuibus, Romana templa metuebant. Sed hi uidelicet perditi et patriae parricidae. la gesserunt et nusquam uictis in deorum suorum sedibus pepercerunt, noster sermo discurrat? Romanos ipsos uideamus, ipsos, inquam, recolamus respiciamusque Romanos, de quorum praecipua laude dictum est: \' Parcere subiectis et debellare superbos, et quod accepta iniuria ignoscere quam persequi malebant: quando tot tantasque urbes, ut late dominarentur, expugnatas captasque euerterunt, legatur nobis quae templa excipere solebant, ut ad ea quisquis confugisset liberaretur. An illi faciebant et scriptores earun
Abbreviated transcription (Latin):
et quod alibi ad ea loca ꝑtinere.
comꝑtum est cum honore et obse¬
quio religiosissimo reportatũ est.
Ibi amissa: hic seruata lib̃tas. Ibi
cͥausa: hic interdicta captiuitas.
Ibi possidendi a dñantib hostib
p̃mebant᷑: huc liberandi a mise¬
mo illud iunonis templum sͥ ele¬
gerat auaricia et suꝑbia leuium
greculoꝵ: istas xp̃i basilicas mi¬
scdia et humilitas. ciã ĩmaniũ
barbaroꝵ: nisi forte greci quidem
in illa sua uictoria templis deoꝵ
cõmuniũ peꝑcerunt: atq illo
confugientes miseros. uictos q
troianos ferire uel captiuare ñ
ausi sunt: s uirgilius more poe
tarũ illa mentitꝰ. ẽ. unmo uͦ morẽ
hostium ciuitates euertentiũ ille
sicut scripsit salustiꝰ nobilitate ue¬
ritatis historicus. sententia sua
quã de comuratis in senatũ ha¬
buit cõmeniorare ñ pret̾mittit:
rapi uirgines. diuelli pueros li¬
beros a parentum cõplexu: matͤs
familiarũ pati. que uictorib col¬

Expanded text:
et quod alibi ad ea loca pertinere et quod alibi ad ea loca pertinere conpertum est cum honore et obsequio religiosissimo reportatum est. Ibi amissa, hic seruata libertas; ibi clausa, hic interdicta captiuitas; ibi possidendi a dominantibus hostibus premebantur, huc liberandi a misemo illud Iunonis templum sibi elegerat auaritia et superbia leuium Graeculorum, istas Christi basilicas misericordia et humilitas etiam inmanium barbarorum. Nisi forte Graeci quidem in illa sua uictoria templis deorum communium pepercerunt adque illo confugientes miseros uictosque Troianos ferire uel captiuare non ausi sunt, sed Vergilius poetarum more illa mentitus est. Immo uero morem hostium ciuitates euertentium ille sicut scribit Sallustius, nobilitatae ueritatis historicus, sententia sua, quam de coniuratis in senatu habuit, conmemorare non praetermittit: \'rapi uirgines pueros, diuelli liberos a parentum conplexu, matres familiarum pati quae uictoribus con
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sserunt. ut illic tuti atq muniti. uͥ
ꝓpter eum illesi ab hostib fuerant:
inde in eum maledictis hostib ꝓsili
rent. Ipsa ut dixi troia mater popłi
romani sacratis locis deor suoꝵ mu¬
nire non potuit ciues suos. ab ignib
ferroq grecoꝵ eosdem ipsos deos
colentium: qͥn etiam uinonis asilo
custodes lecti phenix et dirus ulixes
p̃dam obseruabant. Huc undiq¬
troia gara incensis erepta aditis
mense q deoꝵ: crateresq deoꝵ au¬
ro solido captiuaq uestis congerit᷑.
Pueri et paurde longo ordine ma¬
tres: stant circum. Electus est iui¬
delicet locus tantȩ deȩ sacratus.
ñ unde captiuos non liceret re¬
ducere: sed ubi captiuos liberet
includere. Comꝑa nunc asilum il .i. ĩmnisut¬
lud ñ cuiꝰlibet dei gregalis. uel de
turba plebis. s iouis ipsius sororis
censis templis et diis erepta spolia
portabantur. non donanda uictis
sed diuidenda uictorib: huc autẽ

Expanded text:
presserunt, ut illic tuti adque muniti, ubi presserunt, ut illic tuti adque muniti, ubi propter eum inlaesi ab hostibus fuerunt, inde in eum maledictis hostilirunt. Ipsa, ut dixi, Troia, mater populi Romani, sacratis locis deorum suorum munire non potuit ciues suos ab ignibus ferroque Graecorum, eosdem ipsos deos colentium; quin etiam Iunonis asylo Custodes lecti, Phoenix et dirus Ulixes, Praedam adseruabant; huc undiqTroia gaza Incensis erepta adytis mensaeque deorum Crateresque auro solidi captiuaque uestis Congeritur. Pueri et pauidae longo ordine matres Stant circum. Electus est uidelicet locus tantae deae sacratus, non unde captiuos non liceret educere, sed ubi captiuos liberet includere. Conpara nunc asylum illud non cuiuslibet dei gregalis uel de turba plebis, sed Iouis ipsius sororis m. Illuc incensis templis et dis erepta spolia portabantur, non donanda uictis, sed diuidenda uictoribus; huc autem
Abbreviated transcription (Latin):
cladem ñ fuisse uenturã. nͥ prius
illi perissent: sed et illos potius
olim fuisse ꝑituros. nisi eos qͣntũ
potuiss roma seruasset: NIam qͥs
non cum adu̾terit udeat. qͣnta sit
uanitate p̃sumptum ñ posse iunci
sub defensorib uictis: et ideo perisse
qͥa custodes ꝑdidit deos: cũ uel so¬
la esse potuerit causa pereundi: cus¬
todes habere uoluisse ꝑituros: Non
itaq cũ de diis uictis illa conscribe¬
rent᷑ atq canerent᷑ poetas libebat
mentiri: sed cordatos homines coge¬
bat ueritas confiteri. Uerum ista
oportuniꝰ alio loco diligent̾ copio¬
seq tractanda sunt. Nc̃ quod insti¬
tueram de ingratis hominib dice
parumꝑ expediam ut possum: qͥa
tate merito patiunt᷑: blaspheman¬
tes xp̃o imputant. Qo autẽ illis e
uersus eius nom̃ dementia sacrile¬
gȩ ꝑuersitatis exercent: quib lin¬
guis usurpauerunt mendaciter ip¬
sum nom̃ ut uiuerent: uel quas lin¬
guas in locis eius sacratis metuendo

Expanded text:
cladem non fuisse venturam, nisi prius cladem non fuisse venturam, nisi prius illi perissent; sed ilolim fuisse perituros, nisi eos quantum potuisset Roma seruasset! Nam quis non, cum aduerterit, uideat quanta sit uanitate praesumtum non posse uinci sub defensoribus uictis et ideo periisse, quia custodes perdidit deos, cum uel sola esse potuerit causa pereundi custodes habere uoluisse perituros? Non itaque, cum de dis uictis illa conscriberentur adque canerentur, poetas libebat mentiri, sed cordatos homines cogebat ueritas confiteri. Verum ista opportunius alio loco diligenter copioseque tractanda sunt: nunc, quod institueram de ingratis hominibus dicere, parumper expediam ut possum, qui  peruersitate merito patiuntur, blasphemantes Christo inputant; quod autem illis etuersus eius nomen dementia sacrilegae peruersitatis exercent, quibus linguis usurpauerunt mendaciter ipsum nomen, ut uiuerent, uel quas linguas in locis ei sacratis metuendo
Abbreviated transcription (Latin):
penatib uictis. roman ne iuinc̾et᷑
prudenter cõmendare debuert̃:
Sed hec Iuno dicebat uelut irata
mulier: quid loqueret᷑ ignorans.
Quid eneas pius ipse totiens appel¬
latꝰ: Nonne ita narrat᷑: Panthus
othyades artis phebiq sacerdos.
Sacra manu uictos q deos. paruũ¬
q nepotem. Ipse trahit: cursuq a¬
mens ad limina tendit. Nonne d̃os
ipsos quos uictos non dubitat di¬
cere. sibi potius qͣm se illis ꝑhib&e
cõmendatos: cum ei dicit᷑. Sacra su¬
osq: tibi cõmendat troia penates:
Si gͥ uirgilius tales deos et uictos
dicit. et ut uel uictiꝰ quomͦ euade¬
rent homini cõmendatos: que de¬
mentia. ẽ. existimare his tutorib¬
romam sapient̾ fuisse cõmissam:
et nisi eos amisisset. ñ porusse ua¬
stari. ĩmo uero uictos deos tanqͣ
p̃sides ac defensores colere: quid. ẽ.
aliud qm tenere ñ numina bona.
s demonia mala: Quanto enĩ sa¬
pientiꝰ non credit᷑ romam ad istã.

Expanded text:
penatibus uictis Romam, ne uinceretur. penatibus uictis Romam, ne uinceretur. prudentes commendare debuerunt? Sed haec Iuno dicebat uelut irata mulier, quid loqueretur ignorans. Quid Aeneas ipse, pius totiens appellatus, nonne ita narrat: Panthus Othryades, arcis Phoebique sacerdos, Sacra manu uictosque deos paruumque nepotem Ipse trahit cursuque amens ad limina tendit? Nonne deos ipsos, quos uictos non dubitat dicere, sibi potius quam se illis perhibet commendatos, cum ei dicitur: Sacra suosqne tibi commendat Troia penates? Si igitur Vergilius tales deos et uictos dicit et, ut uel uicti quoquo modo euaderent, homini commendatos: quae dementia est existimare his tutoribRomam sapienter fuisse commissam, et nisi eos amisisset, non potuisse vastari? Imo vero victos deos tanquam praesides ac defensores colere, quid est aliud quam tenere non numina bona, sed omina mala? Quanto enim sapientius creditur, non Romam ad istam
Abbreviated transcription (Latin):
uerum ẽ. Illis quippe interemptis:
potuit auferri. Neq enim homi¬
nes a sunulachro: s simulachrĩ
ab hominib seruabat᷑. Quomͦ gͦ
colebat᷑ ut patriam custodiret et
cuies: que suos ñ ualuit custodire
romã seruandam cõmisisse gau¬
debant. O errorem miserabilem
diis eoꝵs talia dicimꝰ: nec suecen¬
sent auctorib suis qͦs ut edisce¬
rent mercedem dederunt: docto¬
resq ipsos insuꝑ et salario publi¬
co.⁊ honorib dignissimos habue¬
rt̃. Hempe apud uirgiliũ quem
ꝓpt̾ea pariuli legunt. ut uidelicae
poeta magnꝰ om̃iuĩ clarissimꝰ atq
optimꝰ teneris exbibitꝰ animis. ñ
facile obliuione possit aboleri:
scłm illud oratii. quo semel. ẽ. un¬
buta recens seruabit odorem testa
dui: apud hc̃ gͦ iurgilium nempe
Iuno inducit᷑ infesta troianis: eolo
uentoꝵ regi aduersꝰ eos irritando
dicere. Gens inunica mͥ tirrenum
nauigat equor. ilium in italiam por¬
tans: uictosq penates. Ita ne istis

Expanded text:
verum est: illis quippe interemptis verum est: illis quippe interemptis potuit auferri. Neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quomodo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quae suos non valuit custodire Romani seruandam se commisisse gaudebant!s o nimium miserabilem dis eorum talia dicimus; nec suscensent auctoribus suis, quos ut ediscerent mercedem dederunt doctoresque ipsos insuper et salario publico et honoribus dignissimos habuerunt. Nempe aput Vergilium, quem propterea paruuli legunt, ut uidelicet poeta magnus omniumque praeclarissimus adque optimus teneris ebibitus animis non facile obliuione possit aboleri, secundum illud Horatii: Quo semel est inbuta recens sernabit odorem Testa diu - aput hunc ergo Vergilium nempe Iuno inducitur infesta Troianis Aeolo uentorum regi aduersus eos inritando dicere: Gens inimica mihi Tyrrhenum nauigat aequor Ilium in Italiam portans uictosque penates. Itane istis
Abbreviated transcription (Latin):
tam romam. uł ab eius ortu et un¬
ꝑio. Legant et ꝓferant sic ab alie¬
nigenis aliqͣm captam esse cuuita¬
ten: ut hostes qui ceꝑant parcerẽt
eis qͦs ad deoꝵ suors templa confu¬
gisse compererant: aut aliquẽ bar
barum ducem p̃cepisse. ut in rup¬
to oppido nullus feriret᷑. qui in illo
uel illo templo fuisset inuentꝰ. Non¬
ne iudit eneas pͥamum ꝑ aras san¬
guine fecdantem: quos ipse sacra¬
uerat ignes: Nonne diomedes et
ulixes cesis sumiȩ custodib arcis
corripuere sacram esfigiem: ma¬
nib q cruentis uirgineas ausi diuȩ
contingere uittas: Nec tam̃ qͦd se¬
quit᷑ uerum. ẽ: ex illo fluere ac re¬
tro sublapsa referri spes danaum.
postea qͥppe uicer̃t: postea troiam
ferro ignib q delerunt. postea con¬
fugientem ad aras priamũ obtrũ¬
cauer̃t: nec ideo troia periid. qͥa
iineruam ꝑdiditꝰ. Aͥd enim priꝰ
ipsa minerua ꝑdiderat qͣm ꝑirae:
An forte custodes suos: Hoc sane

Expanded text:
tam Romam, vel ab ejus exortu et imtam Romam, vel ab ejus exortu et imperio: legant, et proferant sic ab alienigenis aliquam captam esse civitatem, ut hostes qui ceperant, parcerent eis, quos ad deorum suorum templa confugisse compererant; aut aliquem ducem Barbarorum praecepisse, ut irrupto oppido nullus feriretur, qui in illo vel illo templo fuisset inventus. Nonne vidit Aeneas Priamum per aras Sanguine foedantem quos ipse sacraverat ignes? Nonne Diomedes et Ulysses, caesis summae custodibus arcis, Corripuere sacram effigiem, manibusque cruentis Virgineas ausi divae contingere vittas? Nec tamen quod sequitur verum est: Ex illo fluere, ac retro sublapsa referri Spes Danaûm. . Postea quippe vicerunt, postea Trojam ferro ignibusque deleverunt, postea confugientem ad aras Priamum obtruncaverunt. Nec ideo Troja periit, quia Minervam perdidit. Quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? an forte custodes suos? Hoc sane
Abbreviated transcription (Latin):
bilem talib afflictionib exercere:
ꝓbatamq uel in meliora transferre.
uel in his adhuc tris ꝓpt̾ usus alios
decinere: illud uero quod eis uel ubi
ac ꝓ largiore miscłia ad capacitatẽ
multitudinis electis. p̃ter belloꝵs
morem truculenti barbari peꝑce¬
perunt: hoc tribuere temꝑib xp̃i¬
anis. hinc deo agere grãs: hinc ad
eiꝰ nom̃ ueraciter currere. ut esfu¬
gerent penas igniᷤ ȩt̾ui qͦd nom̃
multi eoꝵ mendacit̾ usurparunt.
ut effugerent pęnas p̃sentis exicii.
Nam quos uides petulanter et ꝓca¬
citer insultare serus. xp̃i: sunt in
eis plurimi qͥ illam meritam cla-¬
dem ñ euasissent. nͥ seruos. xp̃i se
esse finxissent: et nc̃ ingrata suꝑbia
atq impiissima insania euis nomi¬
ni resistunt corde ꝑuerso. ut sem¬
piternis tenebris puniant᷑: ad qͦd
nom̃ ore subdolo confuger̃t: ut
temꝑali luce fruerent᷑ Tot bella ge ⁊¬
sta conscripta sunt: uł ante condi¬

Expanded text:
bilem talibus adflictionibus exercere bilem talibus adflictionibus exercere probatamque uel in meliora transferre uel in his adhuc terris propter usus alios detinere: illud uero, quod eis uel ubico largiore misericordia ad capacitatem multitudinis electis praeter bellorum morem truculenti barbari pepercerunt, hoc tribuere temporibus Christianis, hinc Deo agere gratias, hinc ad eius nomen ueraciter currere, ut effugiant poenas ignis aeterni, quod nomen multi eorum mendaciter usurparunt, ut effugerent poenas praesentis exitii. Nam quos uides petulanter et procaciter insultare seruis Christi, sunt in eis plurimi, qui illum interitum clademque non euasissent, nisi seruos Christi se esse finxissent. Et nunc ingrata superbia adque inpiissima insania eius nomini resistunt corde peruerso, ut sempiternis tenebris puniantur, ad quod nomen ore uel subdolo confugerunt, ut temporali luce fruerentsta conscripta sunt, vel ante condi
Abbreviated transcription (Latin):
ad se confugientes. suos alienosq re¬
ceperunt. Hucusq cruentꝰ seuiebat
inimicus. Ibi accipiebat lunitem tru¬
cidatoris furor. Illo ducebãt᷑ ab hos
ipsa loca peꝑcerãt. ne in eos incur¬
rerent: qͥ similem miscd̃iam ñ habe¬
bant: qui tam̃ etiam alibi ipsi tru¬
ces. atq hostili more seiuentes. postea¬
qͣm ad loca illa ueniebant. ubi fue¬
rat int̾lictum. quod alibi belli iure
licuisset: tota feriendi frenabat᷑ im¬
manitas: et captiuandi cupiditas
frangebat᷑. Sic euaserunt multi qͥ
mala quȩ illa ciuitas ꝑtulit xp̃o im¬
putant: bona uͦ que in eos ut uiue¬
rent ꝓpt̾ xp̃i honorem facta sũt. ñ
imputant xp̃o nr̃o. sed fa to suo: cũ
deberent potiꝰ si quid recꝰti saperent.
illa que ab hostib asꝑa et dura ꝑpessi
sunt illi ꝓuidentiȩ diuinȩ tribuere:
qua solet corruptos hominũ mores
bellis emendare atq contere: item q
uitam mortaliũ uistam atq lauda¬

Expanded text:
ad se confugientes suos alienosque read se confugientes suos alienosque receperunt. Huc usque cruentus saeuiebat inimicus, ibi accipiebat limitem trucidatoris furor, illo ducebantur a miseipsa loca pepercerant, ne in eos incurrerent, qui similem misericordiam non habebant. Qui tamen etiam ipsi alibi truces adque hostili more saeuientes posteaquam ad loca illa ueniebant, ubi fuerat interdictum quod alibi belli iure licuisset, tota feriendi refrenabatur inmanitas et captiuandi cupiditas frangebatur. Sic euaserunt multi, qumala, quae illa ciuitas pertulit, Christo inputant; bona uero, quae in eos ut uiuerent propter Christi honorem facta sunt. non inputant Christo nostro sed fato suo, cum potius deberent, si quid recti saperent, illa, quae ab hostibus aspera et dura perpessi sunt, illi prouidentiae diuinae tribuere, quae solet corruptos hominum mores bellis emendare adque conterere itemque uitam mortalium iustam adque lauda
Abbreviated transcription (Latin):
sed diuina gr̃a donata celsitudo
tͣnscendat. Rex enim et conditor ci¬
uitatis huiꝰ de qua loqui institiumꝰ.
in scriptura apłi sui sententiã di¬
uinȩ legis aꝑuit. qua dictum est:
ds suꝑbis resistit. humilib aut̾ dat
gr̃am. Hoc uero qͦd di ẽ. suꝑbe qͦq
anime sp̃s inflatus asfectat: amatq
sͥ laudib dici: parcere subiectis. et
debellare suꝑbos. Unde etiam de ci
et si pͦpłi seruiant. ipsa ei dominadi
libido dũat᷑: non est p̃tereundũ si¬
lentio. qͥ cqͥd dicere suscepti huiꝰ oꝑis
ratio postulat. et facultas dat᷑. Ex¬
hac naiq existunt inimici. aduer¬
sus qͦs defendenda est di ciuitas.
quoꝵs tam̃ multi correcto impieta¬
tis errore. cuies in ea sunt satis ido¬
nei: multi uero in eam tantis exar¬
toris: ut hodie contra eam linguas
ñ mouerent. nisi ferrũ hostile fugi¬
entes. in sacratis eiꝰ locis uitam de qͣ
suꝑbiunt inuenirent. An ñ etiã illi
apłoꝵ: quȩ in illa uastatione urbis

Expanded text:
sed diuina gratia donata celsitudo transcendat. Rex enim et conditor ciuitatis huius, de qua loqui instituimus, in scriptura populi sui sententiam diuinae legis aperuit, qua dictum est: Deus superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Hoc uero, quod Dei est, superbae quoque animae spiritus inflatus adfectat amatque sibi in laudibus dici: Parcere subiectis et debellare superbos. Unde etiam de teretsi populi seruiant, ipsa ei dominandi libido dominatur, non est praetereundum silentio quidquid dicere suscepti huius operis ratio postulat et facultas datur. hac namque existunt inimici, aduersus quos defendenda est Dei ciuitas, quorum tamen multi correcto inpietatis errore ciues in ea fiunt satis idonei; multi uero in eam tantis exarti sunt, ut hodie contra eam linguas non mouerent, nisi ferrum hostile fugientes in sacratis eius locis uitam, de qua superbiunt, inuenirent. An non etiam illi apostolorum, quae in illa uastatione Urbis
Abbreviated transcription (Latin):
nitas nulla esse diuina ꝓuidentia cre¬
deret᷑. Similit̾ in reb scdđis. si ñ eas
ds̃ quibdam petentib euidentissi¬
ma largitate concecłet: ñ ad eũ ista
ꝑtinere diceremꝰ: iteniq: om̃ib eas
pecentib daret. ñ nisi ꝓpter talia p̃
mia seruiendũ illi esse arbitrarem᷑.
nec pios nos facet talis seruitꝰ. sed
potiꝰ cupidos et auaros. Hec cũ ita
sint: quicq boni et mali parit̾ affli¬
cti st̾. ñ ideo ipsi distincti ñ sunt:
qͥa distinctũ non.ẽ. quod utriq ꝑpes¬
si sunt. Manet enĩ dissimilitudo
passoꝵ etiã in similitudine passio¬
nũ: et licet sub eorem torm̃to. ñ est
idem̃ uirtꝰ et uiciũ. Nam sic̃ sub u¬
no igne aurũ rutilat. palea fumat:
et sub eadem tribula stipulȩ cõmi¬
nuunt᷑. frum̃ta purgant᷑. nec ideo
cũ oleo amurca confundit᷑. qͥa eodẽ
p̃li ponde exprimit᷑: ita una eadẽ¬
q uis irruens bonos ꝓbat. purifi¬

Expanded text:
nitas, nulla esse diuina prouidentia crenitas, nulla esse diuina prouidentia crederetur. Similiter in rebus secundis, si non eas Deus quibusdam petentibus euidentissima largitate concederet, non ad eum ista pertinere diceremus; itemque si omnibus eas petentibaemia serviendum illi esse arbitraremur; nec pios nos faceret talis servitus, sed potius cupidos et avaros. Haec cum ita sint, quicumque boni et mali pariter afflicti sunt, non ideo ipsi distincti non sunt, quia distinctum non est quod utrique perpessi sunt. Manet enim dissimilitudo passorum etiam in similitudine passionum; et licet sub eodem tormento, non est idem virtus et vitium. Nam sicut sub uno igne aurum rutilat, palea fumat; et sub eadem tribula stipulae comminuuntur, frumenta purgantur; nec ideo cum oleo amurca confunditur, quia eodem preli pondere exprimitur: ita una eademque vis irruens bonos probat, purifi
Abbreviated transcription (Latin):
bit. Nullo modo dice̾t ueritas nolite
timere eos qui occidunt corpꝰ. ani¬
mam aut̾ ñ possunt occidẽ: si qͥcꝗͣ
obesset fut᷑ȩ uitȩ quicqͥd inimici de
corꝑib occisoꝵs facere uoluissent: nͥ
forte. quispiam sic absurdus. ẽ: ut cõ¬
tendat eos qui corpꝰ occidunt. ñ de¬
bere se timere ante mortem: ne cor
stea ñ habent qͥd faciant: si habent
tanta que et de cadaiu̾b faciant.
Absit ut falsum sit: qͦd ueritas dic̃.
Dictum. ẽ. enĩ aliqͥd eos facẽ cũ occi¬
dunt: qͥa in corꝑe sensꝰ est occidendo:¬
postea uͦ nil hab̾e qͦd faciant. qͥa nul¬
lus est sensꝰ in corꝑe occiso. M ulta
itaq corꝑa xp̃ianoꝵ terra ñ tex̃:
s nullũ eoꝵ quisqͣm acelo et terra
seꝑauit. quã totam implet p̃sentia
sui: qui nouit unde resuscitet qͦd
creauit. Dicit᷑ quidem in psalmo.
ꝑosuert mortalia seruoꝵ tuoꝵ escã
uolatilib celi carnes scõꝵ tuoꝵ bes¬

Expanded text:
bit . Nullo modo diceret Veritas, Nolite bit . Nullo modo diceret Veritas, Nolite timere eos qui corpus occidunt, animam autem non possunt occidere ; si quidquam obesset futurae vitae, quidquid inimici de corporibus occisorum facere voluissent. Nisi forte quispiam sic absurdus est, ut contendat eos, qui corpus occidunt, non debere timeri ante mortem, ne corpstea non habent quid faciant ; si habent tanta, quae de cadaveribus faciant. Absit ut falsum sit quod Veritas dixit. Dictum est enim aliquid eos facere cum occidunt, quia in corpore sensus est occidendopostea vero nihil habere quod faciant, quia nullus sensus est in corpore occiso. Multa itaque corpora Christianorum terra non texit: sed nullum eorum quisquam a coelo et terra separavit, quam totam implet praesentia sui, qui novit unde resuscitet quod creavit. Dicitur quidem in Psalmo, Posuerunt mortalia servorum tuorum escas volatilibus coeli, carnes sanctorum tuorum bes
Abbreviated transcription (Latin):
du incertũ ẽ. quenã eaꝵ uentura sit:
quero utrũ saciꝰ sit unã ꝑpeti morien¬
do. au om̃s timere uiuendo. nec ignoro
ꝗͣm citiꝰ eligat᷑ di uu̾e sub timore
tot mortiuĩ: qͣm semel moriendo nul¬
lam deinceps formidare. S alud. ẽ.
qͦo carnis sensus infirmit̾ pauidus
refugit: aliud qͦd mentis ratio dili¬
gent̃ enucleata conuinc̃. Mala mors
putanda ñ ẽ: quã bona uita p̃cesse¬
rit: neq enĩ facit malam mortem:
nͥ qͦd sequit᷑ mortem. Non itaq mul¬
tum curandũ ẽ. eis qui necessario
morit᷑i siit: qͥd accidit ut moriã¬
lingentiũ canũ linguas. qͣm impii
diuitis in p᷑pura et bysso. horrenda
illa genera mortium. qͥd mortius ob¬
fuert qͥ bene uxer̃t: At enim in tan
ta strage cadauerñ: nec seplliri po¬
tueruit. Neq istud pia fides nimiũ
reformidat tenens p̃dictum: nec as¬
sum̃tes bestias resurrectis corꝑib ob¬
futuras. quoꝵ capillus capitis ñ ꝑi¬

Expanded text:
diu incertum est quaenam earum uentura sit, diu incertum est quaenam earum uentura sit, quaero utrum satius sit unam perpeti moriendo an omnes timere uiuendo. Nec ignoro quam citius eligatur diu uiuere sub timore tot mortium quam semel moriendo nullam deinceps formidare. Sed aliud est quod carnis sensus infirmiter pauidus refugit, aliud quod mentis ratio diligenter enucleata conuincit. Mala mors putanda non est, quam bona uita praecesserit. Neque enim facit malam mortem, nisi quod sequitur mortem. Non itaque multum curandum est eis, qui necessario morituri sunt, quid accidat ut morianlingentium canum linguas quam inpii diuitis in purpura et bysso, horrenda illa genera mortium quid mortuis obfuerunt, qui bene uixerunt? ta strage cadaverum nec sepeliri potuerunt. Neque istud pia fides nimium reformidat, tenens praedictum, nec absumentes bestias resurrecturis corporibus obfuturas, quorum capillus capitis non peri
Abbreviated transcription (Latin):
accidit. ut dũ hab̃e crederet᷑ torque¬
ret᷑: uerũtam̃ etiã si accidit ꝓfecto
qͥ uit̾ illa torm̃ta pauꝑtatẽ scãm cõ¬
ficebat᷑. xp̃m conficebat᷑. Qua ꝓpter si
çȩlesti m̾cede torqueri. Multos inqͥunt
pie tolerando uerterunt. As enim fa¬
mes uecauit. malis uitȩ huiꝰ sic̃ corꝑis
morb eripuit. Qs autẽ ñ necauit. do¬
cuit partus uiu̾e: docuit ꝓduciꝰ ie¬
int̾fecti st̃: multi multarũ mortium
feda uarietate consumpti. Hoc si ad¬
hec referendũ ẽ: om̃ib qͥ in hanc ui¬
tam ꝓcreati st̃: utiq cõmune. ẽ. Hoc¬
tam̃ scio neminẽ fuisse mortuũ qͥ ñ
fuerit aliqͣndo morit᷑us: finis autem
uitȩ tam longuã ꝗͣm breuẽ iutam
hoc idem facit. Neq enĩ aliud meliꝰ¬
qͣndo ille cufinit᷑ iterum mori ñ cogi¬
tur: Cum autẽ unicuiq mortaliũ sub
cotidianis uite huiꝰ casib innum̃abi¬
les mortes quodã mͦ cõminent᷑: ꝙͣm¬

Expanded text:
acciderit, ut dum habere creditur torqueacciderit, ut dum habere creditur torqueretur: uerum tamen etiamsi accidit, profecto, qui inter illa tormenta paupertatem sanctam confitebatur, Christum confitebatur. Quapropter etsi caelesti mercede torqueri. Multos, inquiunpie tolerando uerterunt. Quos enim fames necauit, malis uitae huius, sicut corporis morbus, eripuit: quos autem non necauit, docuit parcius uiuere, docuit productius ieinterfecti sunt, multi multarum mortium foeda varietate consumpti. Hoc si aegre ferendum est, omnibus, qui in hanc vitam procreati sunt, utique commune est. Hoc scio, neminem fuisse mortuum, qui non fuerit aliquando moriturus. Finis autem vitae tam longam quam brevem vitam hoc idem facit. Neque enim aliud meliquando ille, cui finitur, iterum mori non cogitur? Cum autem unicuique mortalium sub cottidianis uitae huius casibus innumerabiles mortes quodam modo comminentur, quam
Abbreviated transcription (Latin):
ñ erant. Ammonendi aut̾ fuerant. qͥ
tanta patiebant᷑ ꝓ auro. qnͣta essẽt
sustinenda ꝓ. xp̃o dño: ut eum potiꝰ
diligere discerent. qui ꝓ se passos ȩt̾¬
na felicitate ditaret: ñ aurum et ar¬
gentum ꝓ qͦ pati miserrimũ fuit.
seu mentiendo occultaret᷑. seu uerũ
dicendo ꝓderet᷑. Namq int̾ torm̃ta
nemo xp̃m confitendo amisit: nemo
aurum nͥ negando seruauit. ⁊uo cir¬
ca utiliora erant fortasse torm̃ta q̃
bonũ incorruptibile amandũ doce¬
bant: ꝗͣm illa bona sine quo ullo uti¬
li fructu dnõs suos amore tor quebãt.
S quidam etiã ñ habentes qͦd ꝓde¬
rent. dũ ñ credunt᷑ torti sunt: & hii
forte hab̃e cupiebant. nec sca uolun¬
tate pauꝑes erant: quib demonst̾n¬
dũ fuit non facultates. sed ipsas cu¬
piditates talib dignas esse cruciatib
Si uͦ uite melioris ꝓposito reconditũ
aurũ argentum q non habebant.:
nescio quidem utrũ cuipiam taliũ

Expanded text:
non erant. Admonendi autem fuerant, qui non erant. Admonendi autem fuerant, qui tanta patiebantur pro auro, quanta essent sustinenda pro Christo, ut eum potius diligere discerent, qui pro se passos aeterna felicitate ditaret, non aurum et argentum, pro quo pati miserrimum fuit, seu mentiendo occultaretur, seu uerum dicendo proderetur. Namque inter tormenta nemo Christum contitendo amisit, nemo anrum nisi negando seruauit. Quocirca utiliora erant fortasse tormenta, quae bonum incorruptibile amandum docebant, quam illa bona, quae sine ullo utili fructu dominos sui amore torquebant. Sed quidam etiam non habentes quod proderent, dum non creduntur, torti sunt. Et hi forte habere cupiebant nec sancta uoluntate pauperes erant; quibus demonstrandum fuit non facultates, sed ipsas cupiditates talibus dignas esse cruciatibus. Si uero uitae melioris proposito reconditum aurum argentumque non habebant, nescio quidem utrum cuiquam talium
Abbreviated transcription (Latin):
lentissimo diuite uoluntate pauꝑri¬
mꝰ et copiosissime sc̃s. qͣndo et ipsam
nolam barbari uastauert̃. cũ ab eis
teneret᷑: sic in corde suo ut ab eo pos¬
ea cognouimꝰ p̃cabat᷑. Dnẽ ñ excru¬
cier ꝓpter aurũ et argentũ: ubi enĩ
sunt omĩa mea tu scis. Ibi enĩ habe¬
bat omĩa sua: uͥ eum condere et the¬
sauritare ille monstrauat qui hec
mala mundo uent᷑a p̃dixerat: Ac
ꝑ hoc qͥ dũo suo monenti obedierant.
ubi et quomͦ thesauritare deb̾ent:
nec ipsas terrenas diuitias barba¬
ris incursantib amisert.ꝰo aut̃ ũ
obedisse penituit. qͥd de talib rebus
faciendũ eẽt. si ñ p̃cedente sapientia
certe conseq̃nte exꝑientia didicert̃.
At enĩ quidam boni etiã. xp̃iam tor¬
m̃tis excruciati st̃: ut bona sua hos¬
tib ꝓderent. Illi uͦ nec ꝓdere nec ꝑ¬
dere potuerunt bonũ quo ipsi bo¬
ni erant: si aut̾ torqueri ꝗͣ mãmonã
iniqͥtatis ꝓdere maluerunt: boni

Expanded text:
lentissimo diuite uoluntate pauperrilentissimo diuite uoluntate pauperrimus et copiosissime sanctus, quando et ipsam Nolam barbari uastauerunt, cum ab eis teneretur, sic in corde suo, ut ab eo postea cognouimus, precabatur: Domine, non excrucier propter aurum et argentum; ubi enim sint omnia mea, tu scis.\' Ibi enim habebat omnia sua, ubi eum condere et thesaurizare ille monstrauerat, qui haec mala mundo uentura praedixerat. Ac per hoc qui Domino suo monenti oboedierant, ubi et quo modo thesaurizare deberent, nec ipsas terrenas diuitias barbaris incursantibus amiserunt. Quos autem non oboedisse paenituit. quid de talibus rebus faciendum esset, si non praecedente sapientia, certe consequente experientia didicerunt. At enim quidam boni etiam Christiani tormentis excruciati sunt, ut bona sua hostibus proderent. Illi uero nec prodere nec perdere potuerunt bonum, quo ipsi boni erant. Si autem torqueri quam mammona iniquitatis prodere maluerunt, boni
Abbreviated transcription (Latin):
cent. thesaurirent sͥ fundam̃tũ bonũ
in futurũ: ut app̃hendant uerã uitã
Hec qͥde suis diuitiis faciebant mag¬
nis sunt lucris leuia dampna solati:
płq letati ex his quȩ facile tribuendo
tutiꝰ seruauert̃: quã contristati ex his¬
que timide retiendo faciliꝰ amisert̃.
hoc enĩ in terra potuit ꝑire: quod
piguit inde transferre. Nam qui re
te uob̃ condere thesauros in terra.
ubi tinea et erugo ext̾minant. et uͥ
fures effodiunt et furant᷑: s thesau¬
ritate uob̃ thesauros in celo qͦ fur ñ
accedit neq tinea corrũpit. uͥ ẽ. enim
thesaurꝰ tuuis illic erit cor tuũ: tribu¬
lationis temꝑe ꝓbauert qͣm recte sa¬
puerint. ñ contempnendo ueracissi¬
mũ p̃ceptorem: et thesauri sui fide
uisi sunt ibi se habuisse diuitias su¬
as. qͦ contigit ut hostis non accedet:
qͣuto certiꝰ et securiꝰ gaudere potuer̃.
qui monitu di sui illuc migrauerãt
quo accede om̃ino non possit: Un¬
de paulinꝰ nr̃ nolensis ep̃c. ex opu¬

Expanded text:
icent, thesaurizent sibi fundamentum bonum in futurum, ut adprehendant ueram uitam. Haec qui de suis diuitiis faciebant, magnis sunt lucris leuia damna solati plusque laetati ex his, quae facile tribuendo tutius seruauerunt, quam contristati ex hisquae timide retinendo facilius amiserunt. Hoc enim potuit in terra perire, quod piguit inde transferre. Nam qui recte uobis condere thesauros in terra, ubi tinea et rubigo exterminant et ubi fures effodiunt et furantur; sed thesaurizate uobis thesaurum in caelo, quo fue tinea corrumpit; ubi enim est thesaurus tuus, illic erit et cor tuum, tribulationis tempore probauerunt quam recte sapuerint non contemnendo ueracissimum praeceptorem et thesauri sui fideluisi sunt ibi se habuisse diuitias suas, quo contigit ut hostis non accederet: quanto certius et securius gaudere potuerunt, qui monitu Dei sui illuc migrauerunt, quo accedere omnino non posset! Unde Paulinus noster, Nolensis episcopus, ex opu
Abbreviated transcription (Latin):
senserunt. Tantum qͥppe doluert̃. qͣn¬
tum ᷤ dolorib inseruerant: sic̃ apłm
ut eis adderet᷑ etiam exꝑuñtoꝵ dis¬
ciplina: a quib tam dui fuerat negl¬
ecta uerboꝵ. Nam cũ dixisset apłc.
qui uolunt diuites fieri incidunt in
temptationẽ et cetera: ꝓfecto in diui¬
ciis cupiditatẽ rep̃hendit ñ facultatẽ.
quã p̃cepit alibi dicens. Precipe diui¬
tib huiꝰ mundi ñ suꝑbe saꝑe. neq
sꝑare inincerto diuitiarũ s in deo ui¬
uo: qui p̃stat nob̃ om̃ia asfluent᷑ ad fru

Expanded text:
senserunt. Tantum quippe doluerunt, quansenserunt. Tantum quippe doluerunt, quantum se doloribus inseruerant, sicut aposut eis adderetur etiam experimentorum disciplina, a quibus tam diu fuerat neglecta uerborum. Nam cum dixit apostolus: Qui uolunt diuites fieri, incidunt in tentationem et cetera, profecto in diuitiis cupiditatem reprehendit, non facultatem, quoniam praecepit alibi dicens: Praecipe diuitibus huius mundi non superbe sapere neque sperare in incerto diuitiarum, sed in Deo uiu
Abbreviated transcription (Latin):
ta: et stulta et noxia quȩ mergt̃
homines in interitũ et ꝑdicionem.
Radix enim om̃ium malors. ẽ. aua¬
ricia: quã quidã appetentes a fide
errauert̃: et inseruert̃ se dolorib
multis. Quib gͦ terrenȩ diuitiȩ illa
uastatione ꝑiert̃. si eas sic habeant
quẽadinodũ ab isto foris pauꝑe int
diuite audierant: id. ẽ. si mnundo
utebant᷑ tanqͣm ñ utentes. potue¬
runt dic̃e qͥo ille gͣuiter temptat
et muume suꝑatꝰ. nudꝰ exii de utero
matris mee. nudus reuertar in t̾rã:
dñs dedit dñs abstulit. sic̃ dño pla¬
cuit ita factum. ẽ. sit nomĩ dñi bene¬
dictum: et sic̃ bonus seruus magnas
facultates hab̃̾&e. ipsam. dñi uolunta¬
tem cui pedissecus mente ditescera.
nec. contristaret᷑ eis reb uiuens relic¬
tis. quas cito fuerat moriens relictus.
Illi autẽ infirmiores qui terrenis bo
nis qͣmuis ea ñ p̃ponerent. xp̃o. aliqͣn¬
tula tam̃ cupiditate coherebant. qnͣ¬
tum hec amando peccauer̃t: ꝑdendo

Expanded text:
 mergunt homines in interitum et perditionem. Radix enim est omnium malorum auaritia, quam quidam adpetentes a fide pererrauerunt et inseruerunt se doloribus multis. Quibus ergo terrenae diuitiae in illa uastatione perierunt, si eas sic habebant, quem ad modum ab isto foris paupere, intus diuite audierant, id est, si mundo utebantur tamquam non utentes, potuerunt dicere, quod ille grauiter tentatus et minime superatus: Nudus exiui de utero matris meae, nudus reuertanus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit, ita factum est; sit nomen Domini benedictum; ut bonus seruus magnas facultates haberet ipsam sui Domini uoluntatem, cui pedisequus mente ditesceret, nec contristaretur eis rebus uiuens relictus, quas cito fuerat moriens relicturus. Illi autem infirmiores, qui terrenis his bonis, quamuis ea non praeponerent Christo, aliquantula tamen cupiditate cohaerebant, quantum haec amando peccauerint, perdendo
Abbreviated transcription (Latin):
mundũ c̾asse ñ iudeo: nͥ dicat᷑ ante
mundũ iã aliquã fuisse c̾aturã cuiꝰ
motib tẽꝑa currerent. Porro si lit¬
te sacre maximeq uaces ita dicũt.
in pͥncipio fecisse dm̃ celũ et tr̾am :
ut nichil antea fecisse intelligat᷑: qͥa
hoc potiꝰ in pͥncipio fecisse diceret᷑.
si quid fecisset ante cetã cuncta que
fecit. ꝓcul dubio ñ. ẽ. mundꝰ factus in
temꝑe: s c̃ temꝑe. Qͦs enĩ fit in tẽꝑe.
et pꝰ aliquod fit: et ante aliqͦt tempꝰ.
Post id qͦd p̃teritũ. ẽ: ante id qͦd futũ ẽ
Hullum autẽ potest ee̾. p̃teritũ. qͥa mil

Expanded text:
mundum creasse non uideo, nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam, cuius motibus tempora currerent. Porro si litterae sacrae maximeque ueraces ita dicunt, in principio fecisse Deum caelum et terram, ut nihil antea fecisse intellegatur, quia hoc potius in principio fecisse diceretur, si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod enim fit in tempore, et post aliquod fit et ante aliquod tempus; post id quod praeteritum est, ante id quod futurum est; nullum autem posset esse praeteritum, quia
Abbreviated transcription (Latin):
mundũ. Si enĩ recte disc̾m̃t᷑
ȩtu̾itas et᷑ tẽpus. qͦd tempꝰ sine aliqua
mobili mutabilitate ñ. ẽ. in ȩtn̾itate
aliqua mutatioe mutaret: cuiꝰ et mo¬
tionis et mutationis cũ aliud atq a¬
liud que fimul. eẽ ñ possunt. cedit at¬
orib morarũ int̾uallis tempꝰ seq̃ret᷑
Cum gͥ d̃s in cuiꝰ et̾nitate nulla. ẽ om̃i

Expanded text:
niri. Si enim recte discernuntur aeternitas et tempus, quod tempus sine aliqua mobili mutabilitate non est, in aeternitate aliqua motione mutaret; cujus motionis et mutationis cum aliud atque aliud, quae simul esse non possunt, cedit atoribus morarum intervallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus, in cujus aeternitate nulla est o