comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Nam ipse michi renuntio me ho¬
minem non esse. qui nomen ẽt̃ re-¬
sponderim. cum homo utrum no¬
men esset inquireres. Iam enim pla¬
cuerat ex ea re quȩ significaret᷑. aut
assentiri. aut negare quod dicitur.
Aũs. At michi uidetur. non frustra¬
te in hanc responsionẽ decĩdisse.
Nam uigilantiam tuam: menti¬
bus nrĩs indita. ipsa lex rationis
euicit. Nam si quererem quid esset
homo: responderes fortasse animal.
re. nisi nomen. Quã obrem cum
homo & nomen. et animal esse
inueniatur: illud dicitur ex ea par¬
gnificat. Qui ergo querit utrum
homo nomen sit: nichil ei aliud
quam ẽẽ respondeam. Satis enim
significat ex ea parte se uelle audi¬
re qua signum est. Si autẽ querit᷑
utrum animal sit: multo ꝓcliuiꝰ
annuam. quoniam si tacens &. no¬
men & animaltantum quid esser
homo requirerem: placito illa loqͤn¬
di regula. ad id quod his duabus
syllabis significat᷑ anunus curreret.
neq quicquã responderet᷑ nisi ani-¬

Expanded text:
nam mihi ipse renuntio, me hominem non esse, qui nomen esse responderim, cum homo utrum nomen esset inquireres. Jam enim plancuerat, ex ea re quae significaretur, aut assentiri, aut negare quod dicitur. Aug. At mihi videtur non te frustra in hanc responsionem decidisse; nam vigilantiam tuam mentibus nostris indita ipsa lex rationis evicit: nam si quaererem quid esset homo, responderes fortasse, Animal; re nisi, Nomen: quamobrem cum homo et nomen, et animal esse inveniatur, illud dicitur ex ea pari quam significat. Qui ergo quaerit utrum homo nomen sit, nihil ei aliud quam esse respondeam: satis enim significat ex ea parte se velle audire, qua signum est. Si autem quaerit utrum animal sit, multo proclivius annuam: quoniam si tacens et nomen et animal, tantum quid esset homo requireret, placita illa loquendi regula ad id quod duabus syllabis significatur, animus curreret; neque quidquam responderetur nisi ani
Abbreviated transcription (Latin):
his sensero qua fuerunt. sed in id quod
futurus sum cursum dirigo. duce miscdã
conditoris mei. De hoc igit᷑ quod futur
sũ. ꝙ de illo apud qu̾e futurus sum. si
alit̃ qũa ueritas sese habet credidero
aut sensero: uehementer cauendus est
error. ne mͥ aut necessaria ñ preparem.
aut ad eum ipsũ finẽ ꝓpositi mei. dũ

Expanded text:
iis sensero quam fuerunt: sed in id quod iis sensero quam fuerunt: sed in id quod futurus sum, cursum dirigo duce misericordia Conditoris mei. De hoc igitur quod futurus sum, et de illo apud quem futurus sum, si aliter quam veritas sese habet credidero aut sensero, vehementer cavendus est error; ne mihi aut necessaria non praeparem, aut ad eum ipsum finem propositi mei, du
Abbreviated transcription (Latin):
& maxime de incõmutabilibus oportet
refellere. & quantũ datur ꝑspicua ra-¬
tione conuincere.
ane in serie temporalium. inquisitio¬
ni p̃teritoꝵ futurorũ expectatio p̃fe¬
renda est : quandoquid̾e etiam in di-¬
uinis libris ea quȩ p̃terita narran¬
tur. uł p̃figurationẽ futuroꝵ uel
pollicitationẽ. uel testificationẽ prȩ
se gerunt. & reuera in his etiam quȩ
ad hanc uitam ꝑtinent. ꝓsperis aduer¬
sis ue rebus quid quisq fuerit. non
satis curat. In id uero quod futurum
speratur: sese om̃ĩs curarum ęstus ag¬
glomerat. Nescio quo quippe intimo
naturaliq sensu ea quȩ nobis accide¬
runt. qm̃ transacta sunt. sic habent᷑
ad momentum felicitatis ꝙ miserię.
quasi nunqũa accidissent. Quid ergo
michi obest. si esse quando cȩperim
nescio. cum esse me nouerim. nec fu¬
turum esse desperem: Non enĩ in
p̃terita me attendo. ut tanqũa erro¬
rem ꝑniciosissimũ uerear. si aliter de

Expanded text:
et maxime de incommutabilibus oportet et maxime de incommutabilibus oportet refellere, et quantum datur, perspicua ratione convincere. 61. Sane in serie temporalium inquisitioni praeteritorum futurorum exspectatio praeferenda est: quandoquidem etiam in divinis Libris ea quae praeterita narrantur, vel praefigurationem futurorum, vel pollicitationem, vel testificationem prae se gerunt. Et revera in iis etiam, quae ad hanc vitam pertinent, prosperis adversisque rebus, quid quisque fuerit non satis curat: in id vero quod futurum speratur, sese omnis curarum aestus agglomerat. Nescio quo quippe intimo naturalique sensu, ea quae nobis acciderunt, quoniam transacta sunt, sic habentur ad momentum felicitatis et miseriae, quasi nunquam accidissent. Quid igitur mihi obest, si esse quando coeperim nescio, cum esse me noverim, nec futurum esse desperem? Non enim in praeterita me attendo, ut tanquam errorem perniciosissimum verear, si aliter de
Abbreviated transcription (Latin):
tem totam istam atq ita uersare quę¬
stionẽ. ut ꝑspicuȩ rationi quantũ in
hac uita datur om̃is humana intel¬
ligentia subiuget᷑. non modo eloquio.
sed ne cogitatione quidẽ. uł cuiqũa
hominũ. uel certe nobis satis expedi¬
tum. ꝙ facile aggrediendum. uideri
&potest. Nunc ergo ut quod instituimꝰ
quantũ adiuuamur. ꝙ quantũ sinim̾
pagamus. quȩcũq nobis quantũ ad
creaturam ꝑtiner uł narrant᷑ p̃terita.
uł p̾nuntiant᷑ futura. quȩ ad cõmen-¬
dandam ualeant integram religio¬
nem. excitando nos ad sincerissimã
dilectionẽ dĩ. & ꝓximi. sine dubitatio¬
ne credenda sunt: aduersus in credulos
autẽ hactenꝰ defendenda. ut uł mole
auctoritatis infidelitas eoꝵ obterat᷑. uł
eis ostendat᷑ quantũ potest. primo quã
non sit stultum talia credere. deinde
qũa sit stultum talia non credere demn
Uerũtam̃ falsam doctrinã non tã de
p̃teritis & futuris. qũa de p̃sentibus

Expanded text:
tem istam totam, atque ita versare quaetem istam totam, atque ita versare quaestionem, ut perspicuae rationi, quantum in hac vita datur, omnis humana intelligentia subjugetur, non modo eloquio, sed ne cogitatione quidem vel cuiquam hominum, vel certe nobis satis expeditum et facile aggrediendum videri potest. Nunc ergo ut quod instituimus, quantum adjuvamur, et quantum sinimur peragamus: quaecumque nobis, quantum ad creaturam pertinet, vel narrantur praeterita, vel praenuntiantur futura, quae ad commendandam valeant integram religionem, excitando nos ad sincerissimam dilectionem Dei et proximi, sine dubitatione credenda sunt: adversus incredulos autem hactenus defendenda, ut vel mole auctoritatis infidelitas eorum obteratur, vel eis ostendatur, quantum potest, primo quam non sit stultum talia credere, deinde quam sit stultum talia non credere. men falsam doctrinam non tam de praeteritis et futuris, quam de praesentibus
Abbreviated transcription (Latin):
ds. sine ulla dubitatione credenda st̃.
ed quisquis error ꝑsonam sibi di¬
uinȩ auctoritatis assumit: ea maxime
ratione refellit᷑. si aut aliqũa uł muta-¬
bilem speciem p̃ter creaturam d̃i. aut
aliqũã mutabilem speciem in substan¬
tia dĩ. credere aut affirmare conuncit᷑.
eamq substantiam dĩ. uł plus uel
minus quã trinitatẽ esse contendit.
cui trinitati pie sobrieq intelligen¬
dȩ om̃is excubat uigilantia xp̃iana.
et omĩs eius ꝓuectus intendit᷑. De cu sad̾ cir¬
ius trinitatis unitate & ȩqualitates
q singularum in ea ꝑsonarũ quada
ꝓprietate non hic locus est disseren¬
di. Nam commemorare quȩdam de preterit.¬
dño dõ auctore & formatore ꝙ ordina¬
tore rerum om̃ium quȩ ad saluberri-¬
mam fidem ꝑtineant: & quib lactens.
atq a terrenis in cęlestia sese atcollere
incipiens utiliter ad miniculetur
intentio: & factu facillimum. & aple-¬
risq iam factitatum ẽ. ꝑtractare au-¬

Expanded text:
s, sine ulla dubitatione credenda sunt. Sed quisquis error personam sibi divinae auctoritatis assumit, ea maxime ratione refellitur, si aut aliquam vel mutabilem speciem praeter creaturam Dei, aut aliquam mutabilem speciem in substantia Dei credere aut affirmare convincitur, eamque substantiam Dei vel plus vel minus quam Trinitatem esse contendit: cui Trinitati pie sobrieque intelligendae omnis excubat vigilantia christiana, et omnis ejus provectus intenditur. De cujus Trinitatis unitate et aequalitate, et singularum in ea personarum quadam proprietate, non hic locus est disserendi. Nam commemorare quaedam de Domino Deo auctore et formatore et ordinatore rerum omnium, quae ad saluberrimam fidem pertineant, et quibus lactens atque a terrenis in coelestia sese attollere incipiens, utiliter adminiculetur intentio, et factu facillimum et a plerisque jam factitatum est: pertractare au
Abbreviated transcription (Latin):
Deinde incipit ex hoc loco iudȩoꝵ
popłm commendare etiam de ipso
casu infidelitatis. ut non suꝑbiant
gentes. quia etiã casus uidȩoꝵ tam
p̃ciosus extitit ꝓsalute gentium. sed
magis debent cauere gentes. ne dũ
suꝑbiunt similit̾ cadant. Quod¬

Expanded text:
Deinde incipit ex hoc loco Judaeorum Deinde incipit ex hoc loco Judaeorum populum commendare, etiam de ipso casu infidelitatis, ut non superbiant Gentes; quia etiam casus Judaeorum tam pretiosus existit pro salute Gentium: sed magis debent cavere Gentes ne, dum, superbiunt, similiter cadant.
Abbreviated transcription (Latin):
Ego in emulationẽ uos adducam in
eam quȩ non gens facta est. depo-¬
nendo gentilitatẽ ꝑ fidem xp̃i: cum
fuisset gens insipiens colendo idola.
Quod autẽ ait nũquid reppulit ds̃
plebem suã. absit. nam ꝙ ego isrłita
sum ex semine abraham tribu benia¬
min: ad hoc refertur quod suꝑiꝰ dixit.
non potest autẽ excidere uerbum d̃i.
Neq enim om̃s qui sunt ex isrł. hi
sunt ifrahelitȩ neq quia sem̃ sunt
abraham om̃s filũ. sed in isaac uoca¬
bitur tibi semen. ut de ipso scilicet
popło iudȩoꝵ illi deputent᷑ in sem̃
qui dño crediderunt. De hoc itẽ dic̃
querunr ut caderent. absit sed illoꝵ
delicto salus gentib uenit: non ideo
dicit quia non ceciderunt. sed quia
casus ipsoꝵ non fuit inanis. qm̃ ad
salutẽ gentium ꝓfecit. Non ergo
ita deliquerunt ut caderent. id est
tantum mͦ ut caderent quasi ad pęnã
suam solum: sed ut hoc ipsum quod
ceciderunt ꝓdesset gentib ad salutẽ.

Expanded text:
Ego in aemulationem vos adducam in Ego in aemulationem vos adducam in eam quae non gens facta est, deponendo gentilitatem per fidem Christi, cum fuisset gens insipiens colendo idola.utem ait, Numquid repulit Deus plebem suam? Absit. Nam et ego Israelita sum, ex semine Abraham, de tribu Benjamin, ad hoc refertur quod superius dixit, Non potest autem excidere verbum Dei. Non enim omnes qui sunt ex Israel, hi sunt Israelitae; neque quia sunt semen Abraham, omnes filii; sed in Isaac vocabitur tibi semen: ut de ipso scilicet populo Judaeorum illi deputentur in semen, qui Domino crediderunt. De hoc item dicitquerunt ut caderent? Absit. Sed illorum delicto salus Gentibus, non ideo dicit, quia non ceciderunt; sed quia casus ipsorum non fuit inanis, quoniam ad salutem Gentium profecit. Non ergo ita deliquerunt ut caderent, id est, ut tantummodo caderent, quasi ad poenam suam solum; sed ut hoc ipsum quod ceciderunt, prodesset Gentibus ad salutem.
Abbreviated transcription (Latin):
tauit amortuis saluus eris. corde
enim credit᷑ ad iustitiam. ore autẽ
confessio fit ad salutẽ: totꝰ hic locus
ad illud refert᷑ quod suꝑius dixit.
uerbum enim consũmans ꝙ breui¬
ans faciet dñs suꝑ terrã. Remotis enĩ
innumerabilibus & multiplicibus sa¬
cramentis. quib uidaicus popłs pre¬
mebatur. ꝑ miscđiam dĩ factum est
ut breuitate confessionis fidei ad sa
lationem uos ꝑducam. in non gentẽ.
in gentẽ insipientẽ irritabo uos:
dicendo gentẽ insipientẽ exposuit
quid dixerit. in non gentẽ. quasi qd̃
nec gens dicenda sit quȩ insipiens
est. De cuius tam̃ fide irritandum
dicit popłm iudaicum. quia illi appre¬
henderunt quod isti respuerunt: uel
certe in non gentẽ ingentẽ insipientẽ.
quia cũ esset gens insipiens om̃is ppłs
idola colens. tamen gentilitatẽ cre-¬
dendo deposuit. Unde etiã illud ẽ.
Si igit᷑ p̃putium iustitias legis cu¬
stodiat. nonne preputiũ eius in circũ¬
cisione deputabit᷑: Ut sit hic sensus.

Expanded text:
it a mortuis, salvus eris. Corde enim creditur ad justitiam, ore autem confessio fit in salutem; » totus hic locus ad illud refertur quod superius dixit, Verbum enim consummans et brevians faciet Dominus super terram . Remotis enim innumerabilibus et multiplicibus sacramentis quibus Judaicus populus premebatur, per misericordiam Dei factum est ut brevitate confessionis fidei ad sallationem vos perducam in non gentem; in gentem insipientem irritabo vos; dicendo, gentem insipientem, exposuit quid dixerit, in non gentem: quasi quod nec gens dicenda sit quae insipiens est. De cujus tamen fide irritandum dicit populum Judaicum, quia illi apprehenderunt quod isti respuerunt. Vel certe in non gentem, in gentem insipientem; quia cum esset gens insipiens omnis populus idola colens, tamen gentilitatem credendo deposuit. Unde illud etiam est: Si igitur praeputium justitias Legis custodiat, nonne praeputium ejus in circumcisione deputabitur ? Ut sit hic sensus:
Abbreviated transcription (Latin):
Ergo quid oremꝰ sicut oporter ne¬
scimus: d̾s enĩ nouit & quid nob̾
in hac uita expediat. & quid post
hanc uitã daturus sit. Sed ipse sp̃s
interpellat gemitib in enarrabi¬
lib. Gemere dicit sp̃m. quod nos
gemere faciat: caritate concitans
desiderium futurȩ uitȩ: sicut dic̃.
si diligitis eum. id est ut scire uos
& quęrit᷑ utrũ om̃s qui uocati sunt
iustificent᷑ Sed alibi legimꝰ. multi uo¬
cati. pauci uero electi. Tamen quia
ipsi quoq electi utiq uocati sunt :
manifestum est non iustificatos nͥ
uocatos. quamqu̾a non om̃s uoca-¬
non ipsoꝵ. Ipse autẽ exponit quid
sit scdm ꝓpositũ. cum dicit: qm̃ qͦs
ante p̾sciuit. & p̃destinauit confor-

Expanded text:
Ergo quid oremus, sicut oportet, neErgo quid oremus, sicut oportet, nescimus. Deus enim novit et quid nobis in hac vita expediat, et quid post hanc vitam daturus sit. Sed ipse Spiritus interpellat gemitibus inenarrabilibus. Gemere dicit Spiritum, quod nos gemere faciat charitate, concitans desiderium futurae vitae: sicut dicit,ut sciat si diligitis eum , id est, ut scire vos et quaeri utrum omnes qui vocati sunt, justificentur. Sed alibi legimus, Multi vocati, pauci autem electi . Tamen quia ipsi quoque electi utique vocati sunt, manifestum est non justificatos nisi vocatos, quanquam non omnes vocanon ipsorum. Ipse autem exponit quid sit secundum propositum, cum dicit, Quoniam quos ante praescivit, et praedestinavit co
Abbreviated transcription (Latin):
Quod in consequentib clarũ est
ubi ait. quia scdm dm̃ interpellar
ꝓscĩs. Nos ergo quid oremus sicut
oporter nescimus duas obres: quod
& illud quod futurum speramus
&̾ quo tendimus nondum apparet.
ꝙ in hac ipsa uita multa possunt nob̾
ꝓspera uideri quȩ aduersa sunt.
& aduersa quȩ ꝓsꝑa. Nam & tribu¬
latio quando accidit seruo dĩ ad ꝓba¬
tionẽ uel emendationẽ: uidet᷑ non¬
nũquam minꝰ intelligentib inuti¬
lis. Sed si referat᷑ ad illud quod dictũ
ẽ. da nobis auxilium de tribulatio¬
ne. & uana salus hominũ: intelli-¬
gitur quia plerumq de tribulatio¬
ne nos adiuuat d̾s. ꝙ frustra salus
optatur quȩ aliquando aduersa ẽ.
cum delectatione & amore huius
uitȩ implicar animã. Idem etiam
illud. Tribulationẽ & dolorẽ inue¬
ni: & nomen dñi inuocaui. Cum
enim dicit. inueni: significat utilẽ.
Non enĩ recte gratulamur nos
inuenisse: nisi quod quȩxebamus.

Expanded text:
quod in consequentibus clarum est, quod in consequentibus clarum est, ubi ait: Quia secundum Deum interpellat pro sanctis. Nos ergo quid oremus, sicut oportet, nescimus, duas ob res quod et illud: quod futurum speramus, et quo tendimus, nondum apparet; et in hac ipsa vita multa possunt nobis prospera videri quae adversa sunt, et adversa quae prospera. Nam et tribulatio quando accidit servo Dei, ad probationem vel emendationem videtur nonnunquam minus intelligentibus inutilis: sed si referatur ad illud quod dictum est: Da nobis auxilium de tribulatione; et vana salus hominis , intelligitur quia plerumque de tribulatione nos adjvuat Deus; et frustra salus optatur, quae aliquando adversa est, cum delectatione et amore hujus vitae implicat animam. Inde est et illud: Tribulationem et dolorem inveni, et nomen Domini invocavi . Cum enim dicit, inveni, significat utilem: non enim recte gratulamur nos invenisse, nisi quod quaerebamus.
Abbreviated transcription (Latin):
numero constituti sunt congemi¬
scit & dolet: sed etiam nosmetipsi qͥ
credimus & sp̃s primitias habemus.
quia iam sp̃r adheremus do ꝑ fid̾ẽ.
& ideo ñ iam creatura sed filii dĩ
appellam᷑. tamen & ipsi in nobis
metipsis in gemiscimus: ad optio¬
nem expectantes redemptionem
corporis nr̃i. Hȩc enĩ adoptio quȩ
iam facta est in his qui credidert̃.
sp̃ũ non corpore facta ẽ. Nondũ
enĩ etiam corpus reformatũ ẽ in cęlestẽ
illam mutationẽ: sicut sp̃s iã mutaiꝰ
ẽ reconciliatione fidei ab errorib
conuersus ad dm̃. Ergo etiã in his
qui crediderunt expectatur adhuc
illa manifestatio quȩ in corporis
resurrectione ꝓueniet: quȩ ꝑtinet
ad quartũ illum gradum ubi ex to¬
to ꝑfecta pax erit. & quies sempit̾na.
nulla nobis ex aliqua parte corru¬
ptione resistente. aut sollicitante mo¬
adiuuat infirmitatẽ nrãm. quid enĩ
oremus sicut oportet nescimus: ma¬
nifestum est eum de sp̃u scõ dicere.

Expanded text:
numero constituti sunt, congeminumero constituti sunt, congemiscit et dolet: sed etiam nosmetipsi qui credimus, et spiritus primitias habemus, quia jam spiritu adhaeremus Deo per fidem, et ideo non jam creatura, sed filii Dei appellamur; tamen et ipsiis ingemiscimus adoptionem exspectantes, redemptionem corporis nostri. Haec enim adoptio, quae jam facta est in his qui crediderunt, spiritu non corpore facta est; nondum enim etiam corpus reformatum est in coelestem illam immutationem, sicut spiritus jam mutatus est reconciliatione fidei ab erroribus conversus ad Deum. Ergo etiam in his qui crediderunt, exspectatur adhuc illa manifestatio quae in corporis resurrectione proveniet: quae pertinet ad quartum illum gradum, ubi ex toto perfecta pax erit, et quies aeterna, nulla nobis ex aliqua parte corruptione resistente aut sollicitante moadjuvat infirmitatem nostram: quid enim oremus, sicut oportet, nescimus, manifestum eum de Spiritu sancto dicere;
Abbreviated transcription (Latin):
credituri erant uidebat apłs quod
dicit. quia creatura liberabit᷑ a ser¬
uitute interitꝰ. ut interitui non ser¬
uiat cui seruiunt peccatores om̃s.
Peccatori enim dictũ ẽ. morte morie
fides cum in ea non erat. tantũ mo¬
do creatura dicebat᷑: ꝙ ad ipsam re¬
fert quod sequit᷑ Scimus enĩ quia
creatura congemiscit: & dolet usq ad¬
huc. Erant enĩ adhuc credituri: qui
etiam sp̃u subiacebant laboriosis erro¬
ribus. Sed nequis putaret de ipsoꝵ
etiam de his qui iam crediderant
Quãquam enĩ spu hoc est mente
seruirent legi di: tamen quia car¬
ne seruit᷑ legi peccati quadiu mo¬
lestias & sollicitudines mortalita¬
tis nr̃ȩ patimur. ideo addidit di¬
cens. Non solum autẽ sed & nos
ipsi primitias sp̃s habentes. ꝙ
ipsi in nobismet ipsis in gemisci¬
mus. Non solum ergo inquit ip¬
sa quȩ tantũmodo creatura dicit᷑.
in hominib qui nondum credide-¬
runt. & ideo nondũ in filioꝵ dĩ

Expanded text:
credituri erant, videbat Apostolus quod credituri erant, videbat Apostolus quod dicit, quia creatura liberabitur a servitute interitus, ut interitui non serviat, cui serviunt omnes peccatores. Peccatori enim dictum est, Morte morierfides cum in ea non erat, tantummodo creatura dicebatur. Et ad ipsam refert quod sequitur: Scimus enim quia creatura congemiscit et dolet usque adhuc. Erant enim adhuc credituri qui etiam spiritu subjacebant laboriosis erroribus. Sed ne quis putaret de ipsorum etiam de iis qui jam crediderant. Quanquam enim spiritu, hoc est, mente servirent Legi Dei, tamen quia carne servitur legi peccati , quamdiu molestias et sollicitationes mortalitatis nostrae patimur, ideo addidit, dicens: Non solum autem ipsi, sed et nos primitias spiritus habentes, et ipsi in nobismetipsis ingemiscimus. Non solum ergo, inquit, ipsa quae tantummodo creatura dicitur in hominibus qui nondum crediderunt, et ideo nondum in filiorum Dei
Abbreviated transcription (Latin):
Scimus autẽ quia cũ apparuerit si¬
miles ei erimus: qtã uidebimus eũ
sicuti ẽ. Hanc gͦ reuelationẽ filioꝵ
dĩ expectat creatura quȩ in homine
nunc uanitati subiecta ẽ: qu̾ãdiu
dedita est temporalib rebus quȩ
transeunt tamqũa umbra. Unde q
in psalmo dicitur. Homo uanitati
similis factus ẽ: dies eiꝰ uelut umbra
prȩtereunt. De qua uanitate etiam
sub sole. De qua id̾e dauid dicit. Ut¬
quid diligitis uanitatẽ: & queritis
mendacium: Non sponte autẽ dic̃
ẽẽ subiectã uanitati creaturã: qm̃
pęnalis est ista subiectio. Non enĩ
homo sicut sponte peccauit: sic etiã
sponte damnatꝰ ẽ. Quȩ tam̃ damna¬
tio non sine spe reparationis irro¬
gata est naturȩ nr̃ȩ. Et id̾o ꝓpt̾ eũ
inquit qui subiecit eam in sp̃e: quia
& ipsa creatura liberabit᷑ a seruitu¬
te interitꝰ in libertatẽ głȩ filioꝵ d̾̃i.
id est etiã ipsa quȩ tantũmͦ creatura est
nondum ꝑ fidem aggregata nu-¬
mero filioꝵ di. Sed tam̃ in eis qui

Expanded text:
cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est . Hanc ergo revelationem filiorum Dei exspectat creatura, quae in homine nunc vanitati subjecta est, quandiu dedita est temporalibus rebus, quae transeunt tamquam umbra. Unde et in Psalmis dicitur: Homo vanitati similis factus est: dies ejus sicut umbra praetereunt . De qua vanitate etiam sub sole? De qua idem David dicit: Utquid diligitis vanitatem et quaeritis mendacium? Non sponte autem dicit esse subjectam vanitati creaturam, quoniam poenalis est ista subjectio. Non enim homo sicut sponte peccavit, sic etiam sponte damnatus est: quae tamen damnatio non sine spe reparationis irrogata est naturae nostrae. Et ideo, Propter eum, inquit, qui subjecit eam in spe, quia et ipsa creatura liberabitur a servitute interitus, in libertatem gloriae filiorum Dei; id est, etiam ipsa quae tantummodo creatura est, nondum per fidem aggregata numero filiorum Dei: sed tamen in eis qui
Abbreviated transcription (Latin):
p̃terita. & conantem adiuuer: et
tribuat caritatẽ iustitiȩ. & aufe¬
rat metum. Quod cum fit: tamen
desideria quȩd̾a carnis dũ in hac
uita sumus aduersus sp̃m nr̃m pu¬
gnant. ut eum ducant in peccatũ.
Non tamen his desideriis consenti
te d̃i desinit peccare. Non enĩ in ipso
desiderio prauo: sed in nr̃a consensio¬
ne peccamus. Adhoc ualet quod
dicit idem apłs. Non ergo regnet
peccatum in ur̃o mortali corpore:
ad obȩdiendum desideriis eius. Hinc
enim ostendit esse desideria : quib
non obȩdiendo. peccatum in nobis
regnare non sinimus. Sed qm̃ ista
desideria de carnis mortalitate na¬
scuntur. quȩ trahimꝰ ex primo pecca-¬
to primi hominis. unde carnaliter
nascimur: non finient᷑ hȩc nisi resur-¬
rectionẽ corporis immutationemq
illam quȩ nobis ꝓmittit᷑ merueri¬
mꝰ. ubi ꝑfecta paxerit: cũ in quarto
gradu constituemur. Id̾o autẽ ꝑfecta
par:. quia nichil nobis resistet: non re¬

Expanded text:
praeterita, et conantem adjuvet, et praeterita, et conantem adjuvet, et tribuat charitatem justitiae, et auferat metum. Quod cum fit, tametsi desideria quaedam carnis, dum in hac vita sumus, adversus spiritum nostrum pugnant, ut eum ducant in peccatum; non tamen his desideriis consentiete Dei, desinit peccare. Non enim in ipso desiderio pravo, sed in nostra consensione peccamus. Ad hoc valet quod dicit idem apostolus, Non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore ad obediendum desideriis ejus . Hinc enim ostendit esse desideria, quibus non obediendo, peccatum in nobis regnare non sinimus. Sed quoniam ista desideria de carnis mortalitate nascuntur, quae trahimus ex primo peccato primi hominis, unde carnaliter nascimur; non finientur haec, nisi resurrectione corporis immutationem illam, quae nobis promittitur, meruerimus, ubi perfecta pax erit, cum in quarto gradu constituemur. Ideo autem perfecta pax, quia nihil nobis resistet non re
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ facimus: ꝙ fatendo mala esse. utiq
nolumus facere. sed quia nondũ est
grã: suꝑamur. In isto gradii ostendi-¬
tur nobis quomͦ iaceamus. & dum.
surgere uolumus & cadimus. grauiꝰ
affligimur. Inde hic dicitur: lex sub¬
intrauit ut abundaret delictum. In¬
de ꝙ quod nunc positum ẽ: ꝑ legẽ
enim cognitio peccati. Non enim
ablatio peccati est. quia ꝑ solam gr̃am
aufertur peccatum. Bona est gͦ lex q̃
ea uetat quȩ uetanda sunt: ꝙ ea ui-¬
bet quȩ iubenda sunt. Sed cum qͥsq
illam uiribus suis se putat imple¬
re non ꝑ grãm liberatoris sui. nicħ
ei ꝓdest ista presumptio. immo etiã
tantum nocet. ut & uehementioie
peccati desiderio pariat᷑: ꝙ in pecca¬
tis etiam prȩuaricator inueniatur.
Ubi enim non est lex: nec p̃uarica¬
tio.Sic ergo iacens cum se quisq co-¬
gnouerit ꝑ seipsum surgere non ua-¬
lere: imploret liberatoris auxiliũ.
Uenit ergo grã quȩ donet peccata

Expanded text:
quae facimus, et fatendo mala esse, utique quae facimus, et fatendo mala esse, utique nolumus facere, sed quia nondum est gratia, superamur. In isto gradu ostenditur nobis quomodo jaceamus, et dum surgere volumus et cadimus, gravius affligimur. Inde hic dicitur, Lex subintravit, ut abundaret delictum . Inde et quod nunc positum est, Per Legem enim cognitio peccati. Non enim ablatio peccati est; quia per solam gratiam aufertur peccatum. Bona est ergo Lex, quia ea vetat quae vetanda sunt, et ea jubet quae jubenda sunt. Sed cum quisque illam viribus suis se putat implere, non per gratiam Liberatoris sui, nihil ei prodest ista praesumptio: imo etiam tantum nocet, ut et vehementiori peccati desiderio rapiatur, et in peccatis etiam praevaricator inveniatur. Ubi enim non est Lex, nec praevaricatio . Sic ergo jacens cum se quisque cognoverit per seipsum surgere non valere, imploret Liberatoris auxilium. Venit ergo gratia quae donet peccata
Abbreviated transcription (Latin):
cum ds̃ utiq sicuti nos ꝑturbationib
non subiaceat. dicente salomone. cu
audẽ dñe uirtutum cum tranquilli¬
contestante conscientia illoꝵ: scdm
illud loquit᷑ ioħis apłi quo ait. Dile-¬
ctissimi si cor nr̃m nos ñ reprehenderit:
bet littera lex intelligatur. Quod utiq
nit quod ait. qui in secreto uideus ẽ.
bitur in lege om̃is caro coram illo. ꝑ
legem enim cognitio peccati. & cȩtera
similia. quȩ quidam putant incon¬
tumeliam legis obicienda. sollicite
quatuor istos gradus hominis distin¬
guamꝰ: ante legem. sub lege. sub grã.
in pace. Ante legem. sequimur con¬
cupiscentias carnis. Sub lege. trahi¬
mur ab ea. Sub grã. nec sequimur eã.
nec trahimur ab ea. In pace: nulla est
concupiscentia carnis. Ante legem gͦ
non pugnamꝰ: quia non solum con¬
cupiscimus & peccamꝰ. sed etiã appro¬
bamus peccata. Sub lege. pugnamus
sed uincimur. fatemur enĩ mala esse

Expanded text:
cum Deus utique, sicuti nos, perturbationibus cum Deus utique, sicuti nos, perturbationibus non subjaceat, dicente Salomone, Tu autem, Domine virtutum, cum tranquilliContestante conscientia illorum, secundum illud loquitur Joannis apostoli quo ait, Dilectissimi, si cor nostrum nos reprehenderit, bet littera, Lex intelligatur: quod utique nit quod ait, Qui in secreto Judaeus estbitur in Lege omnis caro coram illo: per legem enim cognitio peccati, et caetera similia, quae quidam putant in contumeliam Legis objicienda, sollicite quatuor istos gradus hominis distinguamus; ante Legem, sub Lege, sub gratia, in pace. Ante Legem, sequimur concupiscentiam carnis: sub Lege, trahimur ab ea: sub gratia, nec sequimur eam, nec trahimur ab ea: in pace, nulla est concupiscentia carnis. Ante Legem ergo non pugnamus; quia non solum concupiscimus et peccamus, sed etiam approbamus peccata: sub Lege pugnamus, sed vincimur; fatemur enim mala esse
Abbreviated transcription (Latin):
conatur. ꝑgit in facinus. Sic distinctꝰ
est etiam locus ille in sapientia salomo¬
nis: ubi cũ enumerasset suꝑiora flagi¬
tia. ait. Circũueniamus pauꝑem iustũ.
qm̃ in utilis est nobis: ꝙ cȩtera. Q uod¬
autẽ dicit. non solũ qui ea faciunt.
sed etiã qui consentiunt facientib: si¬
gnificat. quia quȩcũq fecerunt non
inuiti. sed cũ ad malefacta consenti¬
unt. etiã illa quȩ fecerunt approbant:
ꝙ id̃o de ꝑfectis iam peccatis dicit.
Propterea in excusabilis es o homo
om̃is qui iudicas. Om̃is autẽ cũ dicit.
subintrat iam ut monstret non solũ
gentilem sed etiam iudȩum. qui scđ̃m
legem uolebat iudicare de gentib.
in diem irȩ iram di ubiq loquit᷑ pro
uindicta. Iccirco ait iusti iudicũ dei.
Notandum autẽ: qm̃ & ira dĩ ponit᷑
in nouo testamento. Quod cũ in ueteri
audiunt homines qui legi ueteri
aduersant᷑. culpandam eam putant.

Expanded text:
conatur, pergit in facinus. Sic distinctus conatur, pergit in facinus. Sic distinctus est etiam ille locus in Sapientia Salomonis, ubi cum enumerasset superiora flagitia, ait: Circumveniamus pauperem justum, quoniam inutilis est nobis , etc. icit, Non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus, significat quia quaecumque fecerunt, non inviti, sed cum ad mala facta consentiunt, etiam illa quae fecerunt approbant: et ideo de perfectis jam peccatis dicit, Propterea inexcusabilis es, o homo omnis qui judicas. Omnis autem cum dicit, subintrat jam ut monstret non solum Gentilem, sed etiam Judaeum qui secundum Legem volebat judicare de Gentibus.in die irae, iram Dei ubique loquitur pro vindicta. Idcirco ait justi judicii Dei. Notandum autem quia ira Dei ponitur et in Novo Testamento: quod cum in Vetere legunt homines qui Legi veteri adversantur, culpandam eam putant;
Abbreviated transcription (Latin):
scđm uos dixerunt. Hac autẽ inten¬
tione prius arguit impietatẽ genti¬
um. ut exhac ꝓbet etiã ad grãm posse
ꝑtingere conuersos. Iniustum ẽ enim
ut pęnam subeant impietatis: & pre-¬
mium fidei non accipiant. Quod
hoc caput est peccati de qͦ dictũ ẽ. in iti-¬
um om̃is peccati suꝑbia. Qui si gr̃as
egissent dõ qui dederat hanc sapientiã:
non sibi aliquid tribuissent in cogita-¬
tionib sius. Quappt̃ in desideria cor-¬
dis sui traditi sunt a dño: ut facerent
desideria cordis illoꝵ. Mercedẽ autẽ
mutuã dicit recepisse de d̾o: ut trade¬
rent᷑ in desideria cordis sui
autẽ demũ dicit. tradidit illos d̃s̃
in reꝓbam mentẽ. & cȩtera. repletos
ait om̃i iniquitate. datur intelligi
ad nocendum ꝑtinere ista quȩ nunc
dicit. idest facinora. Suꝑiꝰ autẽ dicebat
de corruptelis quȩ flagitia nominan
ꝑnitiosam dulcedinẽ flagitioꝵ sequens.
dum impedientes ꝑsonas remouere

Expanded text:
secundum vos dixerunt . Hac autem intensecundum vos dixerunt . Hac autem intentione prius arguit impietatem Gentium, ut ex hac probet etiam ad gratiam posse pertingere conversos. Injustam est enim ut poenam subeant impietatis, et praemium fidei non accipiant. IV. hoc caput est peccati, de quo dictum est, Initium omnis peccati superbia . Qui si gratias egissent Deo, qui dederat hanc sapientiam, non sibi aliquid tribuissent cogitationibus suis. Quapropter in desideria cordis sui traditi sunt a Domino, ut facerent desideria cordis eorum. Mercedem autem mutuam dicit recepisse de Deo, ut traderentur in desideria cordis suiautem demum dicit, Tradidit illos Deus in reprobam mentem, etc., repletos, ait, omni iniquitate, datur intelligi, ad nocendum pertinere ista quae nunc dicit, id est facinora. Superius autem dicebat de corruptelis quae flagitia nominant quisque perniciosam dulcedinem flagitiorum sequens, dum impedientes personas removere
Abbreviated transcription (Latin):
ficationis ex resurrectione mortuoꝵ.
id est quia sp̃s donum acceperunt post
eius resurrectionẽ. Mortuoꝵ uero re¬
surrectionẽ memorat: quia in ipso õs
imꝑtiar. dilectionem scilicet dĩ &̾ ꝓximi.
ut ꝑ caritatẽ xp̃i gentib in euangłm
uocatis minime inuiderent. Quod¬
autẽ dicit. reuelat᷑ ira dĩ de cęlo suꝑ
omnem impietatẽ. & cȩtera: art ꝙ salo¬
mon de sapientib mundi. Si enĩ tan¬
tum potuerunt scire ut possent ȩstima¬
re scłm. quomͦ ipsius mundi dñm ꝙ
creatorem non facilius inuenerunt:
Sed quos arguit salomon: ñ cogno¬
uerunt ꝑ creaturã creatorem. quos
autẽ arguit apłs. cognouerunt sed
grãs non egerunt. & dicentes se esse
sapientes stulti facti sunt: ꝙ ad colen-¬
da simulachra deciderunt. Nam sa-¬
pientes gentium qd̃ inuenerunt crea-¬
torem: manifeste idem apłs cũ athe¬
niensibus loqueret᷑ ostendit. Cum enĩ
dixisset quia in ipso uiuimus & moue¬
mur & sumus: ad didit. sicut ꝙ quida

Expanded text:
ficationis ex resurrectione mortuorum, id est, quia Spiritus donum acceperunt post ejus resurrectionem: mortuorum vero resurrectionem memorat, quia in ipso omneimpertiar: dilectionem scilicet Dei et proximi, ut per charitatem Christi Gentibus in Evangelium vocatis minime inviderent. autem dicit, Revelatur ira Dei de coelo super omnem impietatem, etc., ait et Salomon de sapientibus mundi: Si enim tantum potuerunt scire, ut possent aestimare saeculum; quomodo ipsius mundi Dominum et Creatorem non facilius invenerunt ? Sed quos arguit Salomon, non cognoverunt per creaturam Creatorem: quos autem arguit Apostolus, cognoverunt; sed gratias non egerunt, et dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt, et ad colenda simulacra deciderunt . Nam sapientes Gentium quod invenirent Creatorem, manifeste idem apostolus, cum Atheniensibus loqueretur, ostendit. Cum enim dixisset, Quia in ipso vivimus, et, movemur et sumus; addidit, Sicut et quidam
Abbreviated transcription (Latin):
iudȩoꝵ loqui incipir. ne etiã gentes
suꝑbire audeant aduersus eos. Sieut
enim iudȩoꝵ suꝑbia refellenda erat
tam qũa ex oꝑe głiantium: sic ꝙ gen¬
tibus occurrendum ẽ. ne tamquam
iudȩis p̃latȩ suꝑbiant.

Expanded text:
Judaeorum loqui, ne etiam gentes superbire audeant adversus Judaeos. Sicut enim Judaeorum superbia refellenda erat tanquam ex operibus gloriantium, sic et gentibus occurrendum, ne tanquam is praelati superbiant.
Abbreviated transcription (Latin):
sunt: iam nulla creatura sed ds̃ est.
qui est suꝑ om̃s ds benedictus in scła:.
plenissimã fidem cõmendat. quia do¬
minum nr̃m & scđm susceptionem
carnis filium hominis confitemur.
& scđm ȩternitatẽ uerbum in prin¬
cipio dm̃ benedictum suꝑ om̃s in se-¬
cula. Huius autẽ confessionis uidȩi

Expanded text:
sunt, jam nulla creatura, sed Deus est. sunt, jam nulla creatura, sed Deus est. Qui est super omnes Deus benedictus in saecula, plenissimam fidem commendat, quia Dominum nostrum et secundum susceptionem carnis filium hominis confitemur, et secundum aeternitatem Verbum in principio Deum, benedictum super omnes in saecula. H
Abbreviated transcription (Latin):
futura: id est temꝑalia uel quȩ delectant
uł quȩ p̃munt. uł quȩ spem dant.
uł quȩ incutiunt timorem. Neꝙ
uirtus. Et hic uirtutẽ contrariam
oporter intelligi. scđ̾m quã dicit. ne¬
mo uasa fortis diripiet. nisi prius
alligauerit fortẽ. Neq altitudo. neq
ꝓfundum. Plerumq enĩ inanis curi¬
ositas earum rerũ quȩ inueniri ñ
possunt. aut frustra etiã inueniunt᷑
siue in cȩlo siue in abysso. separant
a dõ. nisi caritas uincat. quȩ ad cer¬
ta sp̃ualia non uanitate rerum q̃
duob modis intelligi potest. aut
uisibilis creatura. qͥa & nos id ÷ anima crea¬
tura sumꝰ. s inuisibilis: ut hoc dixerit qd
nos ñ separat alia creatura id ÷ amor corꝑũ:
aut certe qͥa nos ñ seꝑat alia creatura a ca¬
ritate di. ex eo qͦd nulla creatura est alia
inter nos & dm̃. quȩ se opponat. &
a complexu eiꝰ excludat. Supra hu¬
manas enim mentes quȩ rationales

Expanded text:
futura, id est, temporalia vel quae delectant, futura, id est, temporalia vel quae delectant, vel quae premunt, vel quae spem dant, vel quae incutiunt timorem. Neque virtus: et hic virtutem contrariam oportet intelligi, secundum quam dicit, Nemo vasa fortis diripiet, nisi prius alligaverit fortem . Neque altitudo, neque profundum. Plerumque enim inanis curiositas earum rerum quae inveniri non possunt, aut frustra etiam inveniuntur sive in coelo sive in abysso, separat a Deo, nisi charitas vincat, quae ad certa spiritualia non vanitate rerum quaduobus modis intelligi potest: aut visibilis creatura, quia et nos, id est anima, creatura sumus, sed invisibilis; ut hoc dixerit, quod nos non separat alia creatura, id est, amor corporum: aut certe quia nos non separat alia creatura a critate Dei, ex eo quod nulla creatura est alia inter nos et Deum, quae se opponat, et a complexu ejus excludat. Supra humanas enim mentes, quae rationabiles
Abbreviated transcription (Latin):
tiamur. ut ꝙ głificem᷑. existimo enĩ
quod non sint dignȩ passiones huius
temporis ad futurã głam quȩ reuela¬
bitur in nobis. Ad ipsam enĩ horta¬
tionẽ om̃is huiꝰ loci intentio directa.
est. ne illi quib loquit᷑ ꝑsecutionib
frangerent᷑ si uiuerent scđm pruden¬
tiam carnis. qua tẽporalia bona
tenuit. quod nec mors ulla nec uita
temporalis ꝓmissa. nec cȩtera sub seqͣn¬
tia possunt credentẽ a caritate d̃i
detorquere. Nemo ergo separat qui
minat᷑ mortẽ. quia qui credit in
xp̃o. licet moriat᷑ uiuet. Neq qui
pollicet᷑ uitã. quia ille dat uitã ȩt̃nã.
Nam temporalis uitȩ pollicitatio:
ȩternȩ comꝑatione contemnenda ẽ.
Neq angłs separat. quia licet angłs
inquit de cȩlo descendat. & annunti¬
et uobis p̃ter qũa quod accepistis:
anathema sit. Neq principatus. idẽ
contrarius. quia exuit se ipse hos
principatꝰ & potestates. triumphans
eos in semetipso. Neq p̃sentia. neꝙ

Expanded text:
ficemur: existimo enim quod non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis . Ad ipsam enim hortationem omnis hujus loci intentio directa est, ne illi quibus loquitur persecutionibus frangerentur, si viverent secundum prudentiam carnis, qua temporalia bona tenuit, quod nec mors ulla, nec vita temporalis promissa, nec caetera subsequentia possunt credentem a charitate Dei detorquere. Nemo ergo separat, nec qui minatur mortem; quia qui credit in Christo, licet moriatur, vivet: neque qui pollicetur vitam; quia ille dat vitam aeternam. Nam temporalis vitae pollicitatio, aeternae comparatione contemnenda est. Neque Angelus separat, quia licet Angelus, inquit, de coelo descendat, et annuntiet vobis praeterquam quod accepistis, anathema sit . Neque principatus, id est, contrarius, quia exuit se ipse hos principatus et potestates, triumphans eos in semetipso . Neque praesentia neque
Abbreviated transcription (Latin):
nis ꝓpositum ad hoc ꝑducit ut qm̃
docuit miscdiȩ dĩ esse qd̃ bene oꝑam᷑.
non tamqu̾a ex oꝑib iudȩi głentur:
qui cũ ȩu̾głm ꝑcepissent. tanquam
meritis suis id tribuendum existiman¬
tes. nolebant gentibus dari. Aqua
suꝑbia iã debent desistere: intelligen¬
tes qm̃ si non ex oꝑibus sed miscđia
dĩ uocamur ut credamus. ꝙ creden¬
tib p̾stat᷑ ut bene opemur. non est
gentib ista inuidenda miscđia. qua¬
mat ꝓ isrł. si fuerit numerus filioꝵ
isrł tamqu̾a harena maris reliquiȩ
saluȩ fient: ostendit qũ ead modum
sit ds lapis angularis. utrũq parie¬
tem in se conuingens. Testimonium
enim i osee ꝓpħa dictũ ẽ ꝓgentib
uocabo non plebem meam plebem
meam. & non dilectam dilectam. &

Expanded text:
m docuit misericordiae Dei esse quod bene operamur, non tanquam ex operibus Judaei glorientur, qui cum Evangelium percepissent, tanquam meritis suis id tribuendum existimantes, nolebant Gentibus dari: a qua superbia jam debent desistere, intelligentes quoniam si non ex operibus, sed misericordia Dei vocamur ut credamus, et credentibus praestatur ut bene operemur, non est Gentibus ista invidenda misericordia, quamat pro Israel, Si fuerit numerus filiorum Israel quasi arena maris, reliquiae salvae fient, ostendit quemadmodum sit Deus lapis angularis, utrumque parietem in se conjungens . Testimonium enim Osee prophetae dictum est pro Gentibus, Vocabo non plebem meam, plebem meam, et non dilectam, dile
Abbreviated transcription (Latin):
quaqũa nondum erãt. qd̃ ea futu¬
ra presciebat. Quod si oꝑa elegit. qͦ¬
modo dicit apłs. non ex oꝑib factã
electionem: Propt̾ea ergo intelligen¬
dum ẽ oꝑa bona ꝑ dilectionẽ fieri.
datus est nobis. Non ergo quisq
głari debet ex oꝑib tamꝗͣ suis. quȩ
ꝑ donum di habet: cũ ipsa dilectio
in eo bonum oꝑet᷑. Quid ergo eligir
qͦmͦ eligit cui donet: Si enĩ nullo me¬
rito: non est electio. Equales enim
om̃s sunt ante meritum: nec pot̃
in reb om̃ino ȩqualib electio
nisi credentib. non quid̃e eligit
mur. sed tam̃ elegit fidem: quia
Non ergo elegit d̾s oꝑa ciuiusqͣ
in p̃scientia quȩ ipse daturus est:
sed fidem elegit in p̾̃scientia. ut
quẽ sibi crediturum esse p̾sciuit.
ipsum elegerit cui sp̃m sc̃m darer.
ut bona oꝑando. etiã ȩternã uitã
consequeret᷑. Dicit enim id̾e apłs.
Idẽ ds̃ qui operat᷑ omĩa in omĩb Nusquã

Expanded text:
quanquam nondum erant, quod ea futuquanquam nondum erant, quod ea futura praesciebat; quod si opera elegit, quomodo dicit Apostolus non ex operibus factam electionem? Propterea ergo intelligendum est, opera bona per dilectionem fieri, datus est nobis . Non ergo quisquam gloriari debet ex operibus tanquam suis, quae per donum Dei habet, cum ipsa dilectio in eo bonum operetur. Quid ergo elegit quomodo elegit cui donet? Si enim nullo merito, non est electio; aequales enim omnes sunt ante meritum, nec potest in rebus omnino aequalibus electio nisi credentibus, non quidem Deus elegit mur: sed tamen elegit fidem. Quia Non ergo elegit Deus opera cujusquam in praescientia, quae ipse daturus est; sed fidem elegit in praescientia: ut quem sibi crediturum esse praescivit, ipsum elegerit cui Spiritum sanctum daret, ut bona operando etiam vitam aeternam consequeretur. Dicit enim idem apostolus, Idem Deus qui operatur omnia in omnibus . Nusquam
Abbreviated transcription (Latin):
um dicerent xp̃m esse respondert̃.
Dauid. Hoc autẽ scđm carnẽ est.
De diuinitate uero eiꝰ quod ds̃ ẽ: ni¬
chil responderunt. Id̃o dñs ait eis.
quomͦ ergo dauto in sp̃u uocat eum
dñm. ut intelligerent hoc se confes¬
hoc autẽ tacuisse quod est xp̃c dñs
ipsius dauid. Illud enĩ est scđm su¬
quid boni aut mali. ut scđm electio¬
nem ꝓpositum dĩ manerer. non ex
oꝑib sed ex uocante dictum ẽ ei. quia
maior seruiet minori. sicut scriptũ ẽ.
iacob dilexi esau autẽ odio habur:
nonnullos mouet ut putent apłm
paulum abstulisse liberum uolunta-¬
tis arbitrium. quo ꝓmerem᷑ dm̃ bo¬
no pietatis. uł malo impietatis
offendimus. Dicunt enĩ quod ante
oꝑa aliqua seu mala seu bona duoꝵ
nondum nascentiũ. ds unũ dilexerit.
alterum odio habuerit Sed respon¬
demꝰ p̾scientia dĩ factũ esse: qua no¬
uit etiam de nondum natis qualis-
quisq futurus sit. Sed ne quis dicat:
oꝑa ergo elegit ds in eo que dilexit

Expanded text:
 responderunt, David. Hoc autem secundum carnem est. De divinitate vero ejus quod Deus est, nihil responderunt. Ideo Dominus ait eis, Quomodo ergo David in spiritu vocat eum Dominum ? Ut intelligerent hoc se confeshoc autem tacuisse, quod est Christus Dominus ipsius David. Illud enim est secundum suquid boni aut mali, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, Quia major serviet minori, sicut scriptum est, Jacob dilexi, Esau autem odio habui, » nonnullos movet, ut putent apostolum Paulum abstulisse liberum voluntatis arbitrium, quo promeremur Deum bono pietatis, vel malo impietatis offendimus. Dicunt enim quod ante opera aliqua, seu bona seu mala, duorum nondum nascentium Deus unum dilexerit, alterum odio habuerit. Sed respondemus, praescientia Dei factum esse, qua novit etiam de nondum natis, qualis quisque futurus sit. Sed ne quis dicat: Opera ergo elegit Deus in eo quem dilexit,
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ reliquiȩ saluȩ fient. ut ipse de¬
putentur in semen abraham quȩ cre¬
diderunt in xp̃m. Ita concordes ambos
popłos facit. scdm̃ ꝙ dñi testimoniuor
dicentis in euangłio de gentib. habeo
alias oues quȩ non sunt de hoc ouili.
quas oportit me adducere. ꝙ erit unꝰ

Expanded text:
m reliquiae salvae fient, ut ipsae deputentur in semen Abrahae, quae crediderunt in Christum, ita concordes ambos populos facit secundum Domini testimonium dicentis in Evangelio de gentibus: Habeo alias oves quae non sunt de hoc ovili, quas oportet me adducere, et erit unus
Abbreviated transcription (Latin):
Quo dato. miscđiam p̃stabit cui
misericors fuerit: id est ut faciat
eum misericordẽ. quo bona possit
ꝑ dilectionẽ oꝑari. Nemo gͦ sibi
audeat tribuere quod miscðiter
test esse misericors. Non ergo ele¬
git d̃s bene oꝑantes. sed credentes
potius: ur ipse illos faciat bene
oꝑari. Nrm̃ enĩ est credere ꝙ uelle.
illius autẽ credentib & uolentib
facultatẽ bene oꝑandi dare ꝑ sp̃m¬

Expanded text:
Quo dato misericordiam praestabit cui Quo dato misericordiam praestabit cui misericors fuerit, id est, ut faciat eum misericordem, quo bona possit per dilectionem operari. Nemo ergo sibi audeat tribuere quod misericord sine qua nemo potest esse misericors. Non ergo elegit Deus bene operantes, sed credentes potius, ut ipse illos faciat bene operari. Nostrum enim est credere et velle, illius autem dare credentibus et volentibus facultatem bene operandi
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ exemplũ quibdã iudeis obiectũ est
bant᷑. & dicebant se ipsam eugłii grãm
ꝑ sua bona opera precedentia meruisse.
cum bona opera in nullo esse possint.
nisi qui acceperit gr̃am. Est autẽ gr̃a
ut uocatio peccatori p̾roget᷑. cũ eiꝰ merita
nulla nisi ad damnationẽ p̃cesse-¬
rint. Qd̃ si uocatus uocantẽ secu¬
tus fuerit. quod est iam in libero
nens. quod nichilominus ẽ in li-¬
bero arbitrio: merebit᷑ etiã uitã
ȩternã. quȩ nulla possit labe cor
bor cui misertꝰ ero. ꝙ miscdiam
p̃stabo cui misericors fuero: hinc
ostendit᷑ non esse iniquitatẽ ap̃
dm̃. Quod possunt dicere quidã¬
cum audiunt. anteꝗͣ nascerent᷑. ia¬
cob dilexi. esau autẽ odio habui.
Miserebor enim inquit cui misertꝰ
ero. Primo enĩ misertꝰ ẽ nr̃i ds̃ cum
peccatores essemus. ut uocaret nos.
Cui ergo misertꝰ ero inquit ut eum
uocem: miserebor adhuc eius cum
crediderit. Quomͦ autẽ adhuc: nͥ ut
credenti & petenti dec sp̃m sc̃m:.

Expanded text:
utem exemplum quibusdam Judaeis objectum est, bantur, et dicebant se ipsam Evangelii gratiam per sua bona opera praecedentia meruisse; cum bona opera in nullo esse possint, nisi qui acceperit gratiam. Est autem gratia ut vocatio peccatori praerogetur, cum ejus merita nulla, nisi ad damnationem praecesserint. Quod si vocatus vocantem secutus fuerit, quod est jam in libero nens quod nihilominus est in libero arbitrio merebitur etiam vitam aeternam, quae nulla possit labe corrbor cui misertus ero, et misericordiam praestabo cui misericors fuero, hinc ostenditur non esse iniquitatem apud Deum; quod possunt dicere quidaum audiunt, Antequam nascerentur, Jacob dilexi, Esau autem odio habui. Miserebor enim, inquit, cui misertus ero. Primo enim misertus est nostri Deus, cum peccatores essemus ut vocaret nos. Cui ergo misertus ero, inquit, ut eum vocem, miserebor adhuc ejus cum crediderit. Quomodo autem adhuc, nisi ut det credenti et petenti Spiritum sanctum?
Abbreviated transcription (Latin):
di ꝑtinet. Nec p̾destinauit aliquẽ:
nisi que p̃sciuit crediturum ꝙ se¬
cuturum uocationẽ suam. quos ꝙ
electos dicit. Multi enim non ueni¬
unt: cum uocati fuerint. Nemo au
in multis frĩb: satis docet aliter
intelligendũ dñm nr̃m unigenitũ.
aliter primogenitũ. Nam ubi uni-¬
genitus dicitur fr̃s non habet. ꝙ
naturalit̃ est filius di: uerbum in
principio ꝑ quod facta sunt omĩa.
Scd̾m suceptionem autẽ hominis
& incarnationis dispensationẽ. per
quã nos etiam non naturalit̾ filios
inadoptionẽ filioꝵ uocare digna¬
tus est: primogenitus dr cũ ad iun¬
ctioNe fr̃m. Ubi enĩ primꝰ dicit᷑. non
utiq solus. sed cũ secuturis fr̃ĩbus
in id quod ipse p̃cessit. Unde & alio
loco primogenitũ eũ a mortius dic̃.
ut sit ipse primatũ tenens. Resurre¬
ctio enim mortuoꝵ ut iã non mori¬
ant᷑. ante illũ nulla. post illũ autẽ
ditur appellare: ꝓpter ipsã commu¬
nicationẽ humanitatis. Quod¬

Expanded text:
tinet; nec praedestinavit aliquem, nisi quem praescivit crediturum et secuturum vocationem suam, quos et electos dicit. Multi enim non veniunt, cum vocati fuerint: nemo autin multis fratribus, satis docet aliter intelligendum Dominum nostrum unigenitum, aliter primogenitum. Nam ubi Unigenitus dicitur, fratres non habet, et naturaliter est Filius Dei, Verbum in principio, per quod facta sunt omnia . Secundum susceptionem autem hominis et incarnationis dispensationem, per quam nos etiam non naturaliter filios in adoptionem filiorum vocare dignatus est, primogenitus dicitur cum adjunctione fratrum. Ubi enim primus dicitur, non utique solus, sed consecuturis fratribus in id quo ipse praecessit. Unde et alio loco primogenitum eum a mortuis dicit, ut sit ipse primatum tenens . Resurrectio enim mortuorum ut jam non moriantur, ante illum nulla: post illum autem ditur appellare propter ipsam communicationem humanitatis.
Abbreviated transcription (Latin):
tangi non potest. Om̃is autẽ ẽ etiã
in homine: quia homo constat spũ.
ꝙ anima. ꝙ corpore. Ergo creatura
reuelationẽ filioꝵ dĩ expectat. Qͥeqͥd
nunc in homine laborat & corruptio¬
ni subiacet: illam scilicet manifesta¬
tionem sustinet de qua idem dicit
apłs. Mortui enĩ estis & uita ur̃a ab¬
scondita est cum xp̃o in d̾o: cũ xp̃c

Expanded text:
tangi potest: omnis autem est etiam tangi potest: omnis autem est etiam in homine; quia homo constat spiritu et anima et corpore. Ergo creatura revelationem filiorum Dei exspectat, quidquid nunc in homine laborat, et corruptioni subjacet, illam scilicet manifestationem de qua idem dicit apostolus: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita