comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cipiens certiorem: incunctanter ei
spopondit. aut consensuram feminã
aut scelerit̾ morituram. Demũ cũ
omnimodis illa renueret uir eius
magnanimꝰ. imo ea iam preuentꝰ fi¬
dei uirtute in qͣ pꝰ modum excellent̾
enituit ÷ uirile ꝯsilium domino in¬
spirante concepit. ut abiciens qͥcqͥd
hr̃e uidebat᷑ in scło. uitam iustitue¬
ret ag̾e rusticanam: laborare sciliez
manib ꝓpͥis. unde suam sustentaret.
et uxoris uitam qͣm inuitam dimit¬
tere ñ licebat. Int̾im superuenit ber¬
nardus: qui undiq alios atq alios
colligens discurrebat. Nec mora: fla¬
gellat᷑ p̾dicta guidonis uxor infirmi¬
tate graui. Et cognoscensq durum
sibiesset contra stimulum calcit᷑re.
Deniq iuxta morem eccͣasticum. se¬
parata a uiro interueniente parili
uoto castitatis incetum scĩmoniali¬
um tnͣsiit feminaꝵ: reliose usq ho¬
oie seruiensdeo. S ed̾s natꝰ pꝰ guido¬
nem Gerardiis erat. miles in armis
strenuus magne prudentie. benig¬

Expanded text:
cipiens certiorem, incunctanter ei spopondit aut consensuram feminam, aut celeriter morituram. Demum cum omnimodis illa renueret, vir ejus magnanimus, imo ea jam praeventus fidei virtute, in qua postmodum excellenter enituit; virile consilium Domino inspirante concepit, ut abjiciens quidquid habere videbatur in saeculo, vitam institueret agere rusticanam, laborare scilicet manibus propriis, unde suam sustentaret et uxoris vitam, quam invitam dimittere non licebat. Interim supervenit Bernardus, qui undique alios atque alios colligens discurrebat. Nec mora, flagellabatur praedicta Guidonis uxor infirmitate gravi. Et cognoscens quia durum sibi esset contra stimulum calcitrare, Denique juxta morem ecclesiasticum separata a viro, interveniente parili voto castitatis, in coetum sanctimonialium transiit feminarum, religiose usque hodie serviens Deo. 11. Secundus natu post Guidonem Gerardus erat, miles in armis strenuus, magnae prudentiae, benig
Abbreviated transcription (Latin):
trans et exiens domum ecc̃e.cum in
eiꝰ capite uͥ tres erant. unam cantur
fenestram ẽẽ arbitraret᷑. Ca. Sͫͫ¬
Curiositatis enim sensu morcifi¬
cato. nil hiꝰ sentiebat. uł si forte ali¬
cñ eum contingebat uid̾e: memoria
ut dictum est alibi occupata ñ adu̾¬
tebat. Sine memoria quippe sensus
sentientis nullus est. Nafã q̾ in eo ñ
ingeniosus. et sortitꝰ sum aĩam bonã:
et cum magis eẽm bonꝰ. ueni ad corpꝰ¬
iii qͦinqͥnatum. ad ꝯtemplanda qͥ ꝑpe
ali naturali qͣdam u̾ͥtute pollebat si:¬
genu sortitꝰq ⁊̃ in ħ erat aĩam bo

Expanded text:
trans et exiens domum ecclesiae, cum in trans et exiens domum ecclesiae, cum in ejus capite, ubi tres erant, unam tantum fenestram esse arbitraretur. Curiositatis enim sensu mortificato, nil hujusmodi sentiebat; vel si forte aliquando eum contingebat videre, memoria, ut dictum est, alibi occupata non advertebat. Sine memoria quippe sensus sentientis nullus est. 21. Natura quoque ingeniosus, et sortitus sum animam bonam; et cum magis essem bonus, veni ad corpus incoinquinatum . Ad contemplanda quippe ali, naturali quadam virtute pollebat ingenii; sortit
Abbreviated transcription (Latin):
care: ñ solum ꝯcupiscentias carnis
q̃ ꝑsensus corꝑis fiunt ⁊ s et sensus
iposꝑqnos fuĩt. Cum enim iamĩ¬
teriore sensu illumĩati amoris dulciꝰ
ac freqntiꝰ sentire inciꝑet desursum
spirantem sͥ suauitatem. sensui illi
intͥiori timens a sensib corpis: upo
tantum ei ꝓmittebat. qͣntũ suffi¬
ceret ad ext̾ioris cum hõib ꝯu̾satio¬
uis societatem. Qd̃ ẽ ꝯtinui usus ĩ¬
stantia inꝯsuetudinem mitt̾et:ꝯ
suetudo ei ip̃a qͦdam mͦ u̾tebat᷑ ui na¬
turam. Totꝰꝙ ab sortꝰ in sp̃m sepe to¬
ta indeum directa intentione. seu
meditatione sp̃uali tota occupata
memoria uidens ñ uidebat. audi¬
ens ñ audiebat: nich sapiebat gustã¬
tii uix aliquid sensu aliqͦ corꝑis sen¬
tiebat. Iam quippe annum integrũ
exegerat in cella nouicioꝵ: cũ exiens
inde. ignoraret adhuc an h̃ret domꝰ
ip̃a testudinem ꝙͣ solemꝰ dic̃e celatu.¬
ram. Multo tp̃re frequentau̾at in¬

Expanded text:
care non solum concupiscentias carnis, care non solum concupiscentias carnis, quae per sensus corporis fiunt, sed et sensus ipsos per quos fiunt. Cum enim jam interiore sensu illuminati amoris dulcius ac frequentius sentire inciperet desursum spirantem sibi suavitatem, sensui illi interiori timens a sensibus corporis, tantum eis permittebat, quantum sufficeret ad exterioris cum hominibus conversationis societatem. Quod cum continui usus instantia in consuetudinem mitteret, consuetudo ei ipsa quodammodo vertebatur in naturam: totusque absorptus in spiritum, spe tota in Deum directa, intentione seu meditatione spirituali tota occupata memoria, videns non videbat, audiens non audiebat; 1071 nihil sapiebat gustanti, vix aliquid sensu aliquo corporis sentiebat. Jam quippe annum integrum exegerat in cella Novitiorum, cum exiens inde ignoraret adhuc an haberet domus ipsa testudinem, quam solemus dicere caelaturam. Multo tempore frequentaverat in
Abbreviated transcription (Latin):
regib et gentib et usq ad extre¬
mum t̾re. Ip̃e uͦ niltale de se estimal
aut cogitans: potius ad c̾todiam
corcdis sui. et ꝓpositi ꝯstantiam hoc¬
semꝑ in corde semꝑ ⁊ inore habebat.
ħnarde. b̾narde ad quid uenistitet sic
a pͥmaclie ingressus sui incellam
nouicioꝵ ip̃e cepit ag̾e in semet ip̃o:
qd̾ alios erat docturꝰ Postmod̾ enim
cum iam clareuall abbas eẽt orcdi¬
natꝰ aduentantib nouicus et festi¬
nantib ingredi. audire eum soli¬
ti sumꝰ p̾dicantem ac dicentẽ. Si ad
ea q̃ uitꝰ sunt festinatis: hic. hic.
foris dimittite corꝑa. q̃ de scło accu¬
listis. Soli sp̃c ingͤdiant᷑: caro ñ ꝑdest
quicqm. Qd̃ cum nouicus ad no¬
uitatem u̾bi ꝑt̾ritis. parens teneri¬
tudinieoꝵ clem̃tius exponendo qd̃¬
Uixat. carnalem ꝯcupiscentiam pre¬
dicare soleat foris dimittendam:
ĩpe tum nouitius ẽẽt in nullo sibi
partens instabat oĩmodis mortifi¬

Expanded text:
regibus et gentibus, et usque ad extreregibus et gentibus, et usque ad extremum terrae. Ipse vero nil tale de se aestimans aut cogitans, potius ad custodiam cordis sui et propositi semper in corde, saepe etiam in ore habebat: « Bernarde, Bernarde, ad quid venisti? » Et sicut a prima die ingressus sui in cellam Novitiorum, ipse coepit agere in semetipso quod alios erat docturus. 20. Postmodum enim cum Clarae-Vallis abbas esset ordinatus, adventantibus novitiis et festinantibus ingredi, audire eum soliti sumus praedicantem ac dicentem: « Si ad ea quae intus sunt festinatis, hic foris dimittite corpora quae de saeculo attulistis: soli spiritus ingrediantur; caro non prodest quidquam. » Quod cum novitiis ad novitatem verbi perterritis, parcens teneritudini eorum, clementius exponendo, carnalem concupiscentiam praedicare solebat foris dimittendam: ipse cum novitius esset, in nullo sibi parcens, instabat omnimodis mortifi
Abbreviated transcription (Latin):
cistcium ingressus cum sociis. am¬
pli qͣm tͥginta subalbe stephano:
suaui iugo xͥ collum submisicz ab
illa autendie dedit dñs bñdictio¬
nem. et uinea illa domini sabaoch
cedit fructum suum. extendens
palmites suosusq ad mare: et ult¬
fuere uiridei ꝯu̾sionis sc̃a pͥncipia.
qͦ mͦ uitam angłicam gerens int̾ris
uixit neminem enarrare posse puto:
qui ñ uiuat de sp̃u deqͦ ille uixit.
Solusquippe donantis et accipientis
est nosse: qnͣtum ab ip̃o mox conu̾si¬
onis exordio. p̾uen̾it eum lñs inbe¬
nedictionib dulcedinis sue. qͣnta
te domꝰ sue in ebriau̾it enm. Ingͥssus
est autem domum illam pauꝑem
sp̃u. et eo adhuc tp̃e absconditam.
et pene nullam: intentione morien¬
di a corclib et memoria hominum
et spe delitescendi et latenclitanqm
uas ꝑclitum: deo alit̾ disponente. ⁊
eum sͥ in uaselectionis p̃parante: ñ
solum ad ordinem monasticum
confortandum et dilatandum:
hc̃ ad portandum nom̃ suũ corã

Expanded text:
Cistercium ingressus cum sociis amplius quam triginta, sub abbate Stephano, suavi jugo Christi collum submisit. Ab illa autem die dedit Dominus benedictionem, et vinea illa Domini sabaoth dedit fructum suum, extendens palmites suos usque ad mare, et ultfuere Viri Dei conversionis sancta principia. quomodo vitam angelicam gerens in terris vixit, neminem enarrare posse puto, qui non vivat de spiritu, de quo ille vixit. Solius quippe donantis et accipientis est nosse, quantum ab ipso mox conversionis exordio praevenerit eum Dominus in benedictionibus dulcedinis suae; quantte domus suae inebriaverit eum. Ingressus est autem domum illam pauperem spiritu, et eo adhuc tempore absconditam ac pene nullam, intentione ibi moriendi a cordibus et memoria hominum, et spe delitescendi et latendi tanquam vas perditum; Deo aliter disponente, et eum sibi in vas electionis praeparante, non solum ad Ordinem monasticum confortandum ac dilatandum, sed ad portandum nomen suum coram
Abbreviated transcription (Latin):
rens. iunior cet̾is fr̾ib et nec dum mi¬
les. sine lifficultate eadem hora sa¬
lutarib monitis dedit assensum.
Porro andreas. b̾nardo etiam ip̃e iu¬
nior et nouus eo tempore miles:
u̾bum frĩs difficilius ad mittebati
conec subito exclamauit. Uideo ma.
ei apparuit. serena facie subridens:
et congratulans ꝓposito filiorum.
Itaq etiam ip̃e continuo manus de¬
dit: et de tyrone scłi. faccꝰ est milesx.
Nlec solus uidit andreas tantorum
matrem filiorum letantem: s con¬
fessus est. et b̾narclus eandem silit̾
se uidisse. Guido pͥmogenitꝰ fr̃m.
ꝯigio iam alligatꝰ erat: uir mag¬
nus. et p̃alis iam in scłs radicatus.
Hic pͥmo paululum hesitans. s cõ¬
timo ren ꝑpeudens et recogitans.
conu̾sioni consensit: si tñ ꝯuuxx an¬
nueret. Uerum id quidem de iuuen:¬
cula nobili et paruilas filias nutri

Expanded text:
rrens, junior caeteris fratribus, et necdum mirrens, junior caeteris fratribus, et necdum miles, sine difficultate eadem hora salutaribus monitis dedit assensum. Porro Andreas, Bernardo etiam ipse junior, et novus eo tempore miles, verbum fratris difficilius admittebat, donec subito exclamavit: « Video, »ei apparuit, serena facie subridens, et congratulans proposito filiorum. Itaque et ipse continuo manus dedit, et de tirone saeculi factus est miles Christi. Nec solus vidit Andreas tantorum matrem filiorum laetantem, sed confessus est et Bernardus eamdem similiter se vidisse. Guido primogenitus fratrum, conjugio jam alligatus erat, vir magnus, et prae aliis jam in saeculo radicatus. Hic primo paululum haesitans, sed continuo rem perpendens et recogitans, conversioni consensit, si tamen conjux annueret. Verum id quidem de juvencula nobili, et parvulas filias nutrie
Abbreviated transcription (Latin):
cepit. latrones latrones. Ad quam
uocem fugit mulier: familia omnis
exurgit. lucerua accendit᷑. latro que¬
ritur: s minue inuenitun. Ad
lectulos singnli redeunt: fit silenti¬
um. fuint tenebre sicut prius: pau¬
sant ceteri. s ñ misera requiescit.
Exurgit denuo et b̾narcli lectulũ
petit. s denuo ille ꝓclamat. latrones
latrones. Queritur iterum latro. latet
iterum nec ab eoqui solus nou̾at pu¬
blicatur. Usq t̾cio imꝓba mulier sic
repulsa uix tandem sen metu seu
cesperatione uicta cessauit. Cũ aũt
oie sequenti agerent arguentes ber¬
nardum socii. quosnam tociens ea
nocte latrones sompniauerit per¬
quirebant. Qb illelleraciter inqͥt¬
galdricus aduunculus eius. abscy
oilatione aut hesitatione. pedib ut
artem aiunt iuit in suĩam nepotis.
et consensum conu̾sionis: uir hone¬
stus et potens in scło. et in scłaris mi¬
licie gła nominatus  dñs castri in
t̾ritorio eduẽsi. qd̾ tuillium dicitur.
Continuo etiam barcholomeus occͣ¬

Expanded text:
epit: « Latrones, latrones. » Ad quam vocem fugit mulier, familia omnis exsurgit, lucerna accenditur, latro quaeritur, sed minime invenitur. Ad lectulos singuli redeunt, fit silentium, fiunt tenebrae sicut prius, pausant caeteri, sed non illa misera requiescit. Exsurgit denuo, et Bernardi lectulum petit; sed denuo ille proclamat, « Latrones, latrones. » Quaeritur iterum latro, latet iterum, nec ab eo qui solus noverat publicatur. Usque tertio improba mulier sic repulsa, vix tandem, seu metu, seu desperatione victa cessavit. Cum autem die sequenti iter agerent, arguentes Bernardum socii, quosnam toties ea nocte latrones somniaverit, perquirebant. Quibus ille: « Veraciter, inqGaldricus avunculus ejus, absque dilatione aut haesitatione, pedibus, ut aiunt, ivit in sententiam nepotis, et consensum conversionis, vir honestus, et potens in saeculo, et in saecularis militiae gloria nominatus, dominus castri in territorio Eduensi, qContinuo etiam Bartholomaeus occu
Abbreviated transcription (Latin):
dum expecta t᷑ qui ñ aderat. umnus
extircumstantib sumpto psalterio.
quem primum uersum inienit ar¬
ripuit. ꝑsalmus autem hic erat:
sxore infancium et lactencium per¬
fecifti lauilem ꝓpter inmicos tuos:
ut destruas mimicum et defensorẽ.
Quo lecto clamor populi extollit᷑.
ẽ. diuino nutu psalmum hunc lec¬
tum fuisse. ut testimonium oꝑis sui
defensor audiret: qr ex ore infancũz
atq lactencium inmartino dñi laiz
de ꝑfecta. et ostensus pariter ac destr¬
uctus eẽt inimicus:

Expanded text:
dum exspectatur qui non aderat, unus dum exspectatur qui non aderat, unus e circumstantibus sumpto psalterio, quem primum versum invenit, arripuit. Psalmus autem hic erat: Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem propter inimicos tuos, ut destruas inimicum et defensorem . Quo lecto clamor populi tollitur, est, divino nutu psalmum hunc lectum fuisse, ut testimonium operis sui defensor audiret; quia, ex ore infantium atque lactentium in Martino Domini laude perfecta, et ostensus pariter et destructus est inimicus
Abbreviated transcription (Latin):
modum. incredibił multitudo non so¬
lum ex illo oppido: S etiam exuicinis
uxbib ad suffragia ferenda conuene.¬
rant. Nna om̃ium uoluntas. eadem
tau sacerdote. Pauci tm̃et ñ nulli ex
ep̃is qui ad constituendum antisti¬
tem fuerant euocati. impie repug¬
nabant: dicentes eum scilicet contẽ¬
ꝓtibilem ẽẽ ꝑsonam: indignum
ẽẽ ep̃atu: hominem uultu despi¬
cabilem ⁊ ueste sordidum ⁊ crine de¬
formem. Ita appło sentencie sanio¬
ris. hec ilłoꝵ ep̃oꝵ irrisa clemenci¬
a est qui illustrem uirum dum ui¬
tuꝑare cupiunt p̾dicabant. Nec
uero aliud his facere licuit: qm̃ qd̾
populus domino uolente cogebat.
Inter ep̃os tamen qui affuerant: p¬
cipue defensor quidam noie. dicit᷑ re¬
sticisse. Unde animau̾sum est graui¬
ter illum lectione ꝓphica tunc nota¬
tum. Nlam cũ fortuitus lector cui legẽ¬
di eo die officium erat. interclusus apo¬
pulo defuisset turbatis ministris

Expanded text:
modum incredibilis multitudo non somodum incredibilis multitudo non solum ex illo oppido, sed etiam ex uicinis urbibus ad suffragia ferenda conuenerat. una omnium uoluntas, eadem  sacerdote. pauci tamen et nonnulli ex episcopis, qui ad constituendum antistitem fuerant euocati, impie repugnabant, dicentes scilicet, contemptibilem esse personam, indignum esse episcopatu hominem uultu despicabilem, ueste sordidum, crine deformem. ita a populo sententiae sanioris haec illorum inrisa dementia est, qui inlustrem uirum dum uituperare cupiunt praedicabant. nec uero aliud his facere licuit, quam quod populus Domino uolenInter episcopos tamen qui affuerant, praecipue defensor quidam nomine dicitur restitisse: unde animadversum est, graviter illum lectione prophetica tunc notatum. Nam cum fortuito lector, cui legendi eo die officium erat, interclusus a populo defuisset, turbatis ministris,
Abbreviated transcription (Latin):
ec multo post. dum agrũ
lupicini cuiꝰdam honorati
scłm scł̃m uiri pret̾iret: clamore ⁊
luctus turbe plangentis excipitur.
Ad quam cum sollicitus astitiss : et
quis eẽt hic fletus inquireret: indi¬
catur unum de familia seruulum. la¬
queo sibi uitam extorsisse. Quo cog¬
nito: celulam inqua corpus iacebat
ingreditur. Exclusis q om̃ib turb̾:
suꝑ stratus corꝑi aliquantisꝑ orauit:
sox uiuescente uultu: marcescenti¬
b ocuł mnora illius defunctus erigi¬
tur:lento q conamine enissus assu¬
rgere: apprehensa beati uiri manu¬
dextera inpedes constitit : atq ita cum
eo usq aduestibulum domus. turba
om̃i inspectante uinus ꝓcessit
piscopatum turonice ecc̃e pedebatur
Sed cum erlii monast̾io suo non facile
posset: ruricius quidam unus e ciui¬
b. uxoris languore simulato ad ge-¬
nua illius ꝓuolutus. ut egrederet᷑ op¬
tinuit. Ita dispositis iamIitinere ci
uium turbis: subquadam custodia.
ad ciuitatẽ usq dediicitur: Mlirum in

Expanded text:
ec multo post, dum agrum Lupicini cuiusdam honorati secundum saeculum uiri praeteriret, clamore et luctu turbae plangentis excipitur, ad quam cum sollicitus adstitisset et quis esset hic fletus inquireret, indicatur unum ex familia seruulum laqueo sibi uitam extorsisse. quo cognito cellulam, in qua corpus iacebat, ingrsuperstratus corpori aliquantisper oravit. Mox viviscente vultu, marcescentibus oculis in ora illius defunctus erigitur; lentoque conamine enisus assurgere, apprehensa beati viri dextera, in pedes constitit; atque ita cum eo usque ad vestibulum domus, turba omni inspectante, processit. piscopatum Turonicae Ecclesiae petebatur; sed cum erui a monasterio suo non facile posset, Ruricius quidam, unus e civibus, uxoris languore simulato, ad genua illius provolutus, ut egrederetur obtinuit. Ita dispuium turbis, sub quadam custodia ad ciuitatem usque deducitur. mirum in
Abbreviated transcription (Latin):
multis inposterum uiuens annis: gr̃as
om̃i potenti deo referebat assidue. quo
eam ꝑbeatum confessorem suum. sic in¬
staurasset incolumem.

Expanded text:
multos in posterum vivens annos, gratias omnipotenti Deo referebat assidue, quod eam per beatum Confessorem suum sic instaurasset incolumem.
Abbreviated transcription (Latin):
ueritatem. Hec me extrinsecus inserere:
ñ nulloꝵ increlulitas ñ sine meo dolo¬
re compulerit. Sed recleat ad nr̃m ser¬
mo consensĩz inquo cum me tamstu¬
diose auclire ualeam. fãteor necesse est
aprum fecisse constanter qui repulit in

Expanded text:
veritatem. Haec me extrinsecus inserere veritatem. Haec me extrinsecus inserere nonnullorum incredulitas, non sine meo dolore, compulerit. Sed redeat ad nostrum sermo consessum: in quo cum me tam studiose audiri videam, fatear necesse est, Aprum fecisse constanter, qui repulit in
Abbreviated transcription (Latin):
fuerit incredulus: quia ad huc in
corpore sunt recurtat. Exigit id in¬
fidelitas plurimoꝵ: qui maliquib
que hesterno memorata sunt nutare
dicuntur: Accipiant ergo testes ad¬
huc incolumes atq uiuentes: quia
quib de fae nũa dibiant magis
credant. S si ades in ficlelesꝰ sunt:
profiteor. qi nec illis sunt credituri.
sliror autem quendam qui uł tenuem
sensum religionis habeat tantum pi¬
aculi uello comittere: ut putet quem¬
quam de martino posse mentiri: Facesca
a quo quam: qui sub deo uiuit ista sus¬
picio. seq emm martinus hoc indi¬
get: ut menclaciis asserat᷑. S tamen¬
tocius sermonis fidem apud te xp̃e de¬
promimus: nos nec alia dixisse. nec a¬
lia dicturos: quamq aut ip̃i uidimꝰ.
aut que manifestis auctorib uł plerũ¬
ꝙ ip̃o reserante cognouimus: Ceterum
et si cdialog speciem quo ad leuandum
fastidium lectio uariaret᷑ assumpsimꝰ:
Nos pie prestruere ꝓfitemur. hystorie

Expanded text:
fuerit incredulus, quia adhuc in fuerit incredulus, quia adhuc in corpore sunt, recurrat. exegit id infidelitas plurimorum, qui in aliquibus, quae hesterno memorata sunt, nutare dicuntur. accipiant ergo testes adhuc incolumes adque uiuentes, quibus, quia de fide nostra dubitant, magis credant. sed si adeo infideles sunt, profiteor quia nec illis sunt credituri. miror autem quemquam, qui uel tenuem sensum religionis habeat, tantum piaculi uelle committere, ut putet quemquam de Martino posse mentiri. facessat a quoquam, qui sub Deo uiuit, ista suspicio: neque enim Martinus hoc indiget, ut mentotius sermonis fidem apud te, Christe, depromimus, nos nec alia dixisse nec alia dicturos, quam quae aut ipsi vidimus, aut quae manifestis auctoribus vel plerumque ipso referente cognovimus. Caeterum etsi dialogi speciem, quo ad relevandum fastidium lectio variaretur, assumpsimus, nos pie praestare profitemur historiae
Abbreviated transcription (Latin):
concussus. exclamat mactnũ stare
poforib: sibiideo millam quietẽ
animi corporis q ꝑmitti. Tardentib
seruis. ip̃e adlimina exceriora progre¬
aitur. Ibi martinũ ut senserat: depͥ¬
hendit. ꝑcussus miser tante manife
desideres : uideo quid requiras: disce¬
de quam tocius ne me obiniuriam tu¬
am celestis ira consumat. Satis solue¬
tim huc usq penaꝵ: Crede qi non le¬
uiter apud me actum est: ut ip̃e pro¬
cederem. Post dicessum autem sancti.
ad uocat officiales suos ÷ iuibet om̃escu¬
stodias relaxari: et mox ip̃e proficiscit᷑.
Ita fugato auiciano. letata est ciuitas ⁊
liberata. Hec cum multis a uiciano
referente cõꝑta suit: tũ nuꝑ refrigeriꝰ
prb̾r quem corã uidetis ab agarido fideli
uiro extribunis sub ĩuocatione diuine
maiestatis audiuit qui sibi hoc ab ip̃o
auiciano relatum ee rurabat: Ceterii
nolo muemini me hodie facere quod
hesterno non feci: ut ad singulas
quasq uitutes nomina cestium ꝑ¬
sonasq sub nectam. Ad quas siquis

Expanded text:
mat Martinum stare pro foribus: sibi ideo nullam quietem animi corporisque permitti. tardantibus seruis ipse usque ad limina exteriora progreditur: ibi Martinum ut senserat deprehendit. perculsus miser tantae uirtutdesideres, uideo quid requiras : discede quantocius, ne me ob iniuriam tuam caelestis ira consumat: satis soluerim hucusque poenarum. crede quia non leuiter apud me actum est, ut ipse procederem. post discessum autem sancti aduocat officiales suos, iubet omnes custodias relaxari et mox ipse proficiscitur. ita fugato Auitiano laetata est ciuitas et liberata. Haec cum multis Auitiano referente conperta sint, tum nuper Refrigerius presbyter, quem coram uidetis, a Dagrido, fideli uiro ex tribunis, sub inuocatione diuinae maiestatis audiuit, qui sibi hoc ab ipso Auitiano relatum esse iurabat. ceterum nolo miremini me hodie facere, quod hesterno non feci, ut ad singulas quasque uirtutes nomina testium personasque subnectam, ad quas si quis
Abbreviated transcription (Latin):
regimine ferre uolentium: iuc̃ qͦq.
et multo maxime uicit p̾ceptum. ꝙ
ut supͣretulimꝰ ei fu̾at ab archiep̾o mau¬
rilio ꝑobedĩam iniunctum÷ udełe ut
si maior p̾latio qmͣ illiꝰ p̾oratꝰ extit̾at.
ip̃ialiqñ iniung̾et᷑ nullatenꝰ eam sus¬

Expanded text:
regimine ferre volentium; vicit quoque regimine ferre volentium; vicit quoque et multo maxime vicit praeceptum, quod, ut supra retulimus, ei fuerat ab archiepiscopo Maurilio per obedientiam injunctum, videlicet, ut si major praelatio quam illius prioratus exstiterat, ipsi aliquando injunge
Abbreviated transcription (Latin):
rõnib eiꝰ pacient a ccomodare uolẽtib
auxiatꝰ est ineo sp̃c eiꝰ et quid ag̾et ig¬
uorabat. Tinnsiert in istis dies qͥdam.
u̾um uͥ anselmꝰ iudit se monachorũ
unanimem ꝯstantiam. ñ posse u̾b̾
mutare: temptauit si qͦmͦ eam uale̾t
uł p̾cib indinare. Cis itaq ꝓ re sub io
constitutis ac eiut omissis obiectionib
solitis. abbas fi̾ acquiesc̾et inlistentib:
ille flens. et miserandos singultꝰ edens.
ꝓst̾nit᷑ in faciem coram oĩb. orans ⁊
obtestans eosꝑ nom̃ dei oĩpotentis ꝑ si
mĩe dei sr̃ eum intendat᷑ et ab incepto
desistentes seatanto on̾e qͥ etum man̾e
ꝑmittant. At illi õs eꝯͣ in t̾ram ꝓ strati.
orant ut ip̃e pociꝰ lociilliꝰ et eoꝵ misere¬
ant᷑. ne postposita utilitate ꝯmuni.
se solum p̾cet̾is singłarit̾ amareꝯ un¬
cat᷑. acta sunt de his utͥnq płima in
diligentia fr̃m. iugumdñi sub eiꝰ

Expanded text:
rationibus ejus patienter accommodare volentibus, rationibus ejus patienter accommodare volentibus, anxiatus est in eo spiritus ejus, et quid ageret ignorabat. Transierunt in istis dies quidam. Verum ubi Anselmus vidit se monachorum unanimem constantiam non posse verbis mutare, tentavit si quomodo eam valeret vel precibus inclinare. Eis itaque priore sub uno constitutis, ac ei ut, omissis objectionibus solitis, abbas fieri acquiesceret insistentibus, ille flens et miserandos singultus edens, prosternitur in faciem coram omnibus, orans et obtestans eos per nomen Dei omnipotentis, per si per eum intendant, et ab incepto desistentes se a tanto onere quietum manere permittant. At illi omnes econtra in terram prostrati, orant ut ipse potius loci illius et eorum misereatur, ne postposita utilitate communi se solum prae caeteris singulariter amare convincatur. Acta sunt de his utrinque plurima in diligentia fratrum jugum Domini sub ejus
Abbreviated transcription (Latin):
nes effecit. Hec ille audiens et demonẽ
ẽẽ qui loq̃bat᷑ recognoscens. signo se
crucis mununt: et sp̾tohoste. qͦ ꝓpo¬
suerat ire prexit. Qd pluraeaulito ã¬
selmo ÷ ab negato se ip̃o et scło. religio¬
se uite se tradidit: et apd̃ maiꝰ mona¬
st̾ium monachꝰ fc̃s est. Hunc etenĩ
usum anselmꝰ habebat: ut ñ ꝙͣs alicuiꝰ
ꝯmodicausa. suad̾et alitui scło renun¬
tiare uolenti. qͣtmꝰ in suo mouast̾io po¬
tius ꝙͣ in alieno id fac̾et. Qd̃ nimirum
eo intiuitu. ea ꝯsid̾atione faciebat: ne
ullus pꝰ modum loco quẽ ex ꝓpͥa delib̾a¬
tione ñ intrau̾at. aliqͣ ut fit pulsatꝰ
molestia detraheret ÷ et scandali si ac ĩ¬
pacientie murm᷑ ꝑsuasioni ip̃iꝰ impu¬
taret: itaq sealiis et alios sͥ ad multa
diuisus graues effic̾et. De functo se
ten eligit᷑. Qd̃ ip̃e õĩ studio subt̾fug̾e
gestiens: multas et cdiu̾sas rõnes. ne id
fieret obtendebatis ilłi. ne auclitũ qͥ dẽ

Expanded text:
nes effecit. Haec ille audiens, et daemonem nes effecit. Haec ille audiens, et daemonem esse qui loquebatur recognoscens, signo se crucis munivit, et spreto hoste, quo proposuerat ire, perrexit. Quid plura? Audito Anselmo, abnegato seipso et saeculo religiosae vitae se tradidit, et apud Majus-Monasterium monachus factus est. Hunc etenim usum Anselmus habebat, ut nunquam alicujus commodi causa suaderet alicui saeculo renuntiare volenti, quatenus in suo monasterio potius quam in alieno id faceret. Quod nimirum eo intuitu, ea consideratione faciebat, ne ullus postmodum loco quem ex propria deliberatione non intraverat, aliqua ut fit pulsatus molestia detraheret, et scandali sui ac impatientiae murmur persuasioni illius imputaret, itaque se aliis et alios sibi ad multa divisus graves efficeret. CAPUT V. tem eligitur. Quod ipse omni studio subterfugere gestiens, multas et diversas rationes ne id fieret obtendebat. Sed illis nec auditum quidem
Abbreviated transcription (Latin):
deputans or̃oni ced̾e. qm sua ꝑd̾e: dolẽs
cliabolus se despectum. in spẽm uesi
demutatꝰ est et eccłie ꝑtectũ illapsus
añ illum p̾cepscorruit ÷ ut horrore
saltem et fragore sui casus. uirum
Uost q stadum uite sue ꝓposito sanctio¬
ri fundare desid̾ans. anselmũ ad ut:
ꝯsilium eiꝰ sr̃ hoc addic̾e cupiens. u̾in
dum ad ip̃m uadens it acceleraret: ecce
malignꝰ hostis humanam uocẽ ex ad¬
u̾so edens. inh u̾ba ꝓrumpit. Cadule
cadule qͦ tendis. Igit᷑ cum ille ad uo¬
cem subsist̾et. scire uolens quid̃ essec
qui talia dic̾et repettuit demon ⁊ ait
Quo tenclis caclule: Qd te tantoꝑe pͥ¬
orem illum ipocͥtam cogit adire: Opi¬
nio si quidemeiꝰ: oĩo alia est a conu̾sa¬
tione uire illiꝰ. Q ꝓpt̾ suadeo. consulo.
ut celeruis redeas: ne seductꝰ ab eo. stu¬
lticia qͣ mͦtraheris illaqueeris. Hipocri¬
sis namq sua. iam multos decepit: et se¬
pe uana delibutos. suis uacuos et ĩmu¬

Expanded text:
deputans orationi cedere, quam sua perdere; dolens deputans orationi cedere, quam sua perdere; dolens diabolus se despectum, in speciem ursi demutatus est, et ecclesiae per tectum dilapsus, ante ipsum praeceps corruit, ut horrore saltem et fragore sui casus virum aPost quae statum vitae suae proposito sanctiori fundare desiderans Anselmum adiit, consilium ejus super hoc addiscere cupiens. Verum dum ad ipsum vadens iter acceleraret, ecce malignus hostis humanam vocem ex adverso edens, in haec verba prorupit: Cadule, Cadule, quo tendis? Igitur cum ille ad vocem hanc subsisteret, scire volens qui esset qui talia diceret, repetivit daemon, et ait: Quo tendis, Cadule? Quid te tantopere priorem illum hypocritam cogit adire? Opinio siquidem ejus omnino alia est a conversatione vitae illius. Quapropter suadeo, consulto ut celerius redeas, ne seductus ab eo stultitia, qua modo, traheris, illaque eris. Hypocrisis namque sua jam multos decepit, et spe vana delibutos suis vacuos et immu
Abbreviated transcription (Latin):
tificatum sumptꝰ est: fuer̃t qͥ hoc ip̃m
ꝑ anullum illũ iam tc̃ qͦdam p̾sagio
psignatum fuisse assererent. Nos aũt
q̃ gesta sc̃. simplici tm̃ stilo cligerimꝰ.
ibi et publice in capitulo fr̃ib. et secũ
pͥuatim loqui uolentib u̾ba uite
ministraret. Namq sollempne exeit̾at
oĩb. ut qͥcqͥd ab ore illiꝰ foret audlitũ ÷
sic hr̃ct᷑ cũ plane cliuinũ responsum.
Uñ requirendiꝯsilis gr̃a. ex cliu̾sis
ad eum locis festinabat᷑. Que res. in
fraude ñ pot̾at: manifesta incͤpatio¬
ne au̾t̾e machinabat᷑. Exempli cã.
Miles qͥdam erat caclulus nõie. Hic
quadam uice uigiliis et or̃onib d̾o
intentꝰ audiuit cliabolum sub uoce
scutarii sui extͣ eccͣam inqͣ erat uocife¬
rantem ÷ et turbato murmure. eqͦs
et oĩa sua fracto hospitio a latͦnib
nec aliqͥd eoꝵ eoꝵ ult̾us recuꝑandũ.
ni citꝰ accurreret. Ad q̃ cum ille neqͣꝙͣ
mou̾et᷑  Mauis uidelicet dampnum

Expanded text:
tificatum sumptus est, fuerunt qui hoc ipsum tificatum sumptus est, fuerunt qui hoc ipsum per annulum illum jam tunc quodam praesagio praesignatum fuisse assererent. Nos autem quae gesta sunt, simplici tantum stylo digerimus. 35. ibi et publice in capitulo fratribus, et secum privatim loqui volentibus, verba vitae ministraret. Namque solemne exstiterat omnibus, ut quidquid ab ore illius foret auditum, sic haberetur quasi plane divinum responsum. Unde requirendi consilii gratia, ex diversis ad eum locis festinabatur. Quae res infraude non poterat, manifesta increpatione avertere machinabatur. Exempli causa, miles quidam erat, Cadulus nomine. Hic quadam vice vigiliis et orationibus Deo intentus audivit diabolum sub voce scutarii sui extra ecclesiam in qua erat vociferantem, et turbato murmure equos et omnia sua fracto hospitio a latronibus nec aliquid eorum ulterius recuperandum, ni citius accurreret. Ad quae cum ille nequaquam moveretur, majus videlicet damnum
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ forte ꝯmuni frm utilitati ꝓ fut᷑a
abb̃i p̾sentarẽt᷑. S cum is qͥ sua offe¬
rebat. eꝯtͣ dic̾et se nullam tẽ uolun¬
tatem hr̃e. ut abbi uel monachis
aliqͥd daret n nͥei soli: referebat ille
se taliuimopꝰ ñ hr̃e ⁊ nec alit̾ a qͦ qͣm
uelle quicqm acciꝑe. Illudaũt b̾uiter
dico. qd̃ iit̾ hꝰ cemodi stucdia clie qͣdam
clum ad lectum suum in dormitorio
cli̾t̾et anulum aureum in eo inspi¬
ratꝰ inuenit: et ad modum miratꝰ
est. Reputans gͦ apd̃ se ne forte aliqͥs
eoꝵ qui res monast̾u ꝓc᷑abant. qͦ uis
euentu eumdem anulum ibi reliq̃yit:
lenauit eumet singłis ostendit. Mi¬
rant᷑ illi: ẽt̃ rei ꝯscios oĩo negant. Ostẽ¬
dit᷑ aliisatq aliis: s huc usq nullus
fuit qͥ recognou̾it. uñ uel a qͦ illuc de¬
latꝰ sit. Et tc̃ quidem anulus idẽ ĩ oꝑe¬
ec̃ce expensus estr et resita remansit.
.Post modũ uͦ cum ip̃e ainselmꝰ ad põ¬

Expanded text:
nisi forte communi fratrum utilitati profutura nisi forte communi fratrum utilitati profutura abbati praesentarentur. Sed cum is qui sua offerebat, econtra diceret se nullam tunc voluntatem habere ut abbati vel monachis aliquid daret, nisi ei soli, referebat ille se talium opus non habere, nec aliter a quoquam velle quidquam accipere. 34. Illud autem breviter dico quod inter hujuscemodi studia die quadam, dum ad lectum suum in dormitorio diverteret, annulum aureum in eo insperatus invenit, et admodum miratus est. Reputans ergo apud se, ne forte aliquis eorum, qui res monasterii procurabant, quovis eventu eumdem annulum ibi reliquerit, levavit eum et singulis ostendit. Mirantur illi, et se rei conscios omnino negant. Ostenditur aliis atque aliis, sed hucusque nullus fuit, qui recognoverit unde vel a quo illuc delatus sit. Et tunc quidem annulus in opus Ecclesiae expensus est, et res ita remansit. Postmodum vero cum ipsi Anselmus ad pon
Abbreviated transcription (Latin):
opꝰ erant parari: et illi soli sic̃ ꝓpͥ̾a mi¬
nistrari. at ip̃e ad nom̃ ꝓpͥetatis in hor¬
ruit ÷ et reu̾sꝰ de ittn̾e q̃q sͥ specialiter
fu̾ant p̾parata. in iuam ituris cõit̾
exponi uissit: nec ꝓpt̾ secutum qm
forsan erat passurus penuriam. ñꝙͣ
se retraxit : quin ex sua copia cet̾oꝵ
suppleret inopiam. Nec mirandlum
fr̃ib sius talem exibiissez cum sicut
ip̃emet referre solitꝰ erat. ⁊̃ qñ adhuc
in scłari uita degebat. eo cͥca alios a¬
more feruebat᷑: ut quẽq siuordinis
minꝰ se hñtem uideret ⁊ eiꝰ inopiam de
abundantia sua libens ꝓ posse supple¬
ret. Iamtt̃ enim rõ illum docebat.õs
diicias mundi ꝓ ꝯmuni hominum
utilitate ab uno õĩum pr̃ec̾atas: ⁊ scd̾m
naturalem legem nichil reꝵ magis
ñ nullis st̃ oblata: qͣtinꝰ ea in suos suoꝵ¬
q usus suscipet. seruaret adispendet
q̃ ipe nulla paciebat᷑ rõ ne susciꝑez

Expanded text:
opus erant parari, et illi soli sicut propria miopus erant parari, et illi soli sicut propria ministrari. At ille ad nomen proprietatis inhorruit, et reversus de itinere quaeque sibi specialiter fuerant praeparata, in viam ituris communiter exponi jussit, nec propter secuturam quam forsan erat passurus penuriam, unquam se retraxerit, quin ex sua copia caeterorum suppleret inopiam. Nec mirandum fratribus talem exhibuisse, cum sicut ipsemet referre solitus erat etiam quando adhuc in saeculari vita degebat, eo circa alios amore fervebat, ut quemcunque sui ordinis minus se habentem videret, ejus inopiam de abundantia sua libens pro posse suppleret. Jam tunc enim ratio illum docebat omnes divitias mundi pro communi hominum utilitate ab uno omnium Patre creatas et secundum naturalem legem nihil rerum magis nonnullis sunt oblata, quatenus ea in suos suorumque usus susciperet, servaret, dispenderet: quae ipse nulla patiebatur ratione suscipere,
Abbreviated transcription (Latin):
et infirmis uos coaptatis: ꝑ dei grãm
Uere erraiumꝰ au̾itate: et lux cliscͤ¬
tionis ñ luxit nob̾. Et cadens int̾rã
añ pedes eiꝰ: se peccasse. se reum esse cõ¬
fessus est. ueniamq de p̾t̾itis pecut ÷
et em̃dationem de futuris reꝑmisit.
in istis do̾ seruiebat. ꝑ ħ bonis oĩb ual¬
de placebat. Uñ bona fama eiꝰ. ñ mͦ nor¬
manna tota est resꝑsa: uerum. ⁊̃ frã¬
repleuit. Excitati st̃ qͣq gentium ml̾¬
ti nobiles⁊ prudentes clici strenui mi¬
lites: atq ad enmꝯ fluxerez seq ⁊ sua
in ip̃m monast̾ium dei seriutio tra¬
did̾e. Erescit cenobium illd̾ intꝰ ⁊ extͣ.
minimꝰ iam decͤpitꝰ. monast̾is causis
intend̾e et opom ferre ñ uale̾t: qͥcqͥd
agio portebat. subanselmi ut pote
pͥoris disposione fiebat. Exigentib gͥ
multiplicib causis: eum foras mo¬
uast̾ium ire sepe nec̃ce fuit. Cin dũ
nunꝙͣ equi et alia q̃ st̃ eqͥtaturis nec¬
cessaria deẽent: p̾cepit abbas ei oĩa q̃

Expanded text:
et infirmis vos coaptatis; per Dei gratVere erravimus a veritate, et lux discretionis non luxit nobis. Et cadens in terram ante pedes ejus se peccasse, se reum esse confessus est, veniamque de praeteritis petiit, et emendationem de futuris repromisitin istis Deo serviebat, per haec bonis omnibus valde placebat. Unde bona fama ejus non modo Northmannia tota est respersa, verum etiam Franreplevit. Exciti sunt quaque gentium multi nobiles, prudentes clerici, strenui milites atque ad eum confluxere, seque et sua in ipsum monasterium servitio Dei tradidere. Crescit coenobiminimus, jam decrepitus monasterii causis intendere et opem ferre non valeret, quidquid agi oportebat sub Anselmi, utpote prioris, dispositione fiebat. Exigentibus igitur multiplicibus causis, eum foras monasterium ire saepe necesse fuit. Cui dum nonnunquam equi et alia quae sunt equitaturis necessaria deessent, praecepit abbas ei omnia quae
Abbreviated transcription (Latin):
bonos uultis informare. Uidistis
ri uel argenti. solis ꝑcussionib. uma¬
ginem speciosam formasse: Nõ pu¬
to. Qdtc̃. Qtinꝰ aptam formam ex lã¬
mina formet: nunc eam suo instrum̃¬
to ienit̾ pͥmit et ꝑcutit. nc̃ cliscre leua¬
mine. leniꝰ leuat et format. Sic et uos.
sipueros ur̃os cupitis ornatis morib
ẽẽ: nec̃ce est ut c̃ dep̾ssionib u̾b̾um. in¬
pendatis eis pat̾ne .pi. etatis et mansue¬
tudinis leuam̃ atq subsidium. ad
hec alb̃s. Qd̃ leuam̃÷ qd̃ subsidium:
ad graues maturos mores: illos ꝯstͥn¬
g̾e laboramꝰ. Ciui ille. Bñ quid̃. Et pa¬
nis et quisq solidꝰ cibus. utilis et bonꝰ
est. eo uti  ualenti. Uerum subtracco
lacte ciba inde lactentem infantem:
et uideb̾ eum ex boc mag̃ transgnlari
qͣm recreari. Cur hoci Dic̾e nolo qm̃ cla¬
ret.At tñ hoc tenete. qr sic̃ fragile et
forte corpꝰ ꝓ sua qualitate ht̃ cibum
suum: ita fragilis et fortis aĩa ht̃ ꝓ

Expanded text:
bonos vultis informare  al., minbonos vultis informare  al., minri vel argenti solis percussionibus imaginem speciosam formasse? Non puto. Quid tunc? Quatenus aptam formam ex lamina formet  al., aptet, nunc eam suo instrumento leniter premit et percutit, nunc discreto levamine lenius levat et format. Sic et vos si pueros vestros cupitis ornatis moribus esse, necesse est ut cum depressionibus verberum impendatis eis paternae pietatis et mansuetudinis levamen atque subsidium. Ad haec abbas: Quod levamen? quod subsidium? Ad graves et maturos moles illos constringere laboramus. Cui ille: Bene quidem. Et panis et quisque solidus utilis et bonus est, eo uti valenti. Verum subtracto lacte ciba inde lactentem infantem, et videbis eum magis ex hoc strangulari, quam recreari. Cur hoc? Dicere nolo, quoniam claret. Attamen hoc tenete, quia sicut fragile et forte corpus pro sua qualitate habet cibum suum; ita fragilis et fortis anima habet pro
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ tua qui eam mod̾are ꝯclusisti:
Certe hoc facitis de pu̾isur̃is. Planta¬
ti sunt ꝑoblationem in orto eccłie:
ut crescant et fructificent d̾o. uos
nitꝰ sͥ liceat lib̾tate potiri. Itaq indis
fõuent. nutͥunt ÷ tantaq eas nutri
nata m̃te subt̾fugiant. Uñ fit ut q
nichamoris. nicħ pietatis. nicħ be¬
niuolentie siue dulceclus cͥca se ĩ
uob̾ sentiunt: nec illi alicꝰ in uob̾
exocdio et inuidia ꝯtͣ se ꝓced̾e cͤdãt.
Contingitq mͦ miserabili ⁊ ut sic̾ de¬
inceps corꝑe crescunt: sic ineis odĩ
et suspicto oĩs mali crescat: semꝑq
fiuint ꝓni et incͦui ad uicia. Cumq
ad nullum in uera fu̾int caritate
nutͥti: nullum nͥ dep̾ssis sr̃ciliss ocło¬
ue oblico ualent intueri.S ꝓpter
d̾in uellem mͥ lic̾etis: quid cause
sit qd̾ eistm̃ infesti estis. Nonne ho¬
qͥd est qd̃ st̃ uos eẽtis: S esto. Soliseos
ꝑcussionib et flagellis: ad mores

Expanded text:
nisi tua, qui eam immoderate conclusisti? nisi tua, qui eam immoderate conclusisti? Certe hoc facitis de pueris vestris; plantati sunt per oblationem in horto Ecclesiae ut crescant et frunitus liceat sibi libertate potiri. Itaque infovent, nutriunt, tantaque eas in nutrienata mente subterfugiant. Unde fit, ut quia nihil amoris, nihil pietatis, nihil benevolentiae, sive dulcedinis circa se in vobis sentiunt, nec illi alicujus  al.ex odio et invidia contra se procedere credant. Contingitque modo miserabili, ut sicut deinceps corpore crescunt, sic in eis odium et suspicio omnis mali crescat, semper proni et incurvi ad vitia. Cumque ad nullum fuerint in vera charitate nutriti, nullum nisi depressis superciliis, oculove obliquo valent intueri. 31. Sed propter Deum vellem diceretis mihi, quid causae sit quod eis tantum infesti estis? Nonne hoquidem quod sunt, vos essetis? Sed esto. Solis eos percussionibus et flagellis ad mores
Abbreviated transcription (Latin):
de inceps sese dedit in hoc. ut u̾e mo
dere rati sumꝰ: iuxͣ ꝙ series geste rei ꝙͣ
suscepimꝰ. enarrare pꝰculabit. Nec enĩ
uidet᷑ mͥ plenit̾ posse ꝑtingi ad notici¬
am iustitutionis ute illiꝰ: si descͥptis
actib eiꝰ qus uel qͣs fr̾t in sermo
bebat᷑. sec̃ de is q̃ monastice religionis
erant loq̃ret᷑. ac int̾ alia de pueris in
corrigibiles. Die et nocte ñ cessamꝰ eos
quit eos u̾b̾ares Et cum adulti st̃
qͣles sunt: Hebetes inquit et bestia¬
les. At ille. Qm bono hõĩe nutͥmentũ.
ur̃m expendistis: de hoĩb bestias nu¬
triustis. Et uosait qͥd possimꝰ inde :
Modis oĩb constͥngimꝰ eos ut ꝓfici
boris in ortotuo plantares et mox
illam oĩ ex parte ita ꝯclud̾e̾s. ut ra¬
mos suos nullatenꝰ extend̾e posset:
cum eam pꝰ annos excluderes qͣs arbor
inde ꝓdiret: ꝓfecto inucilisꝰ incͦuis ra¬
miset pplexis. Et hoc ex cꝰ culpa ꝓced̾et

Expanded text:
deinceps sese dedit in hoc, ut verus deinceps sese dedit in hoc, ut verus dere rati sumus, juxta quod series gestae rei quam suscepimus enarrare postulabit. Nec enim mihi videtur pleniter posse pertingi ad notitiam institutionis vitae illius, si descriptis actibus ejus quis vel qualis fuerit in sermonbebatur, secum de his quae monasticae religionis erant loqueretur, ac inter alia de pueris in corrigibiles, die ac nocte non cessamus eos quit, eos verberare? Et cum adulti sunt, quales sunt? Hebetes, inquit, et bestiales. At ille: Quo bono omine nutrimentum vestrum expenditis, qui de hominibus bestias nutrivistis? Et nos, ait, quid possimus inde? Modis omnibus constringimus eos ut proficiaboris in horto tuo plantares, et mox illam omni ex parte ita concluderes, ut ramos suos nullatenus extendere posset, cum eam post annos excluderes, qualis arbor inde prodiret? Profecto initulis, incurvis ramis et perplexis. Et hoc ex cujus culpa procederet
Abbreviated transcription (Latin):
quis ceno potatꝰ. uelꝑ ip̃o hominũ
pudore se ferret ⁊ tid ħ ille qͥ eum co¬
mitabat᷑: ne mirerisait. Torrens mũ
stri: et dixit ei. Cirꝯspice. aspexit. ⁊¬
ecce parietes claustri illiꝰ obducti e¬
rant argento purissimo et candidiᷤᷤ
rens erat et ip̃a argentea. mollis qͥdẽ.
et ultͣ humanam opinionem delec
gentib ip̃is et ip̃a erigebat᷑. Itaq locꝰ
ille totꝰ erat amenꝰ: et p̾cipua io ꝯdita¬
te repletꝰ. Hunc gͦ ad hinhabitandũ:¬
s̾ elegit anselmꝰ. Tt ductoreiꝰ clixit ei.
lia ius uid̾e quuid sit pacientia ueras
Ad ꝙ cum ille magno cordis affectu
gestiret et se id cim maxime uelle
respond̾et. ad se subito reu̾sus. et ui¬
sionem et iusionis demonstratorẽ.
dolens ac gemebundꝰ parit̾ amisit.
Duasaũt qͣs iud̾at uisiones intelli¬
gens secumq reuoluens: eo mag̃
uniꝰ horrorem fug̾e. qͦ alt̾uis a me¬
nitate studuit delectari. Tõtum gͦ

Expanded text:
quis coeno potatus vel pro ipso hominum quis coeno potatus vel pro ipso hominum pudore se ferret? Ad hoc ille qui comitabatur eum: Ne mireris, ait; torrens mundstri, et dixit ei: Circumspice. Aspexit, et ecce parietes claustri illius obducti erant argento purissimo  al., omit. rens erat et ipsa argentea, mollis quidem et ultra humanam opinionem delectgentibus ipsis, et ipsa erigebatur. Itaque locus ille totus erat amoenus, et praecipua jucunditate repletus; hunc m elegit sibi Anselmus. Tunc ductor ejus dixit ei: Eia! vis videre quid sit patientia vera? Ad quod cum ille magno cordis affectu gestiret, et se id quam maxime velle responderet, ad se subito reversus, et visionem, et visionis demonstratorem dolens ac gemebundus pariter amisit. Duas autem quas viderat visiones intelligens, secumque revolvens, eo magis unius horrorem fugere, quo alterius amoenitate studuit delectari. Totum ergo
Abbreviated transcription (Latin):
uͦ monachꝰ qui in monast̾io ꝯu̾satur.
pting̾e nullatenꝰ ualet sine ꝯstantia
et mansuetudinez q̃ mansuetudo ĩ¬
dissolubilis comes est pacientie: et nͥ
monast̾i sui instituta q̃ cliuinis ñ ꝓi¬
tuos in semitis suisut ñ moueant᷑
uestigia tua. ut in iusticia appareas
conspectui deiz et sacieris cum apparue¬
cordarent ÷ totam m̃tis sue intentio¬
nem. in ꝯtemptum mundi ꝯposius¬
set. et his solisq̾ dei erant. cotum stu¬
dium suum infixisset: ꝯtigit ut ĩ
gore paulisper sedato extra se ꝑm̃tis
excessum raptꝰ udit fluuium unũ
rapidum atq p̾cipitem÷ inquem
aqͣ ip̃a nimis turbida et ĩmunda:
et oĩ spurcictaꝵ sorde horrida. Rapie¬
bat gͥ ⁊ in se quicq̃d acingͥe potãt:
et deuoluebat tam uiros qͣm mulie¬
res liuites et inopes simul. Qd̃ cũ an¬
selmꝰ iudisset. et tam obscenam reuo¬
lutionem illoꝵ miseratꝰ unde iuiue¬
rent aut uñ sitim suam refocilla¬
rent qͥ sic ferebant᷑ inquireret ÷ acce¬

Expanded text:
in monasterio conversatur, pertingere nullatenus valet sine constantia et mansuetudine, quae mansuetudo indissolubilis comes est patientiae; et nisi monasterii sui instituta, quae divinis non prohituos in semitis suis, ut non moveantur vestigia tua ; ut in justitia appareas conspectui Dei, et satieris cum apparuecordarent, totam suae mentis intentionem in contemptum mundi composuisset, et his solis quae Dei erant totum studium suum infixisset, contigit ut iguore paulisper sedato, extra se per mentis excessum raptus vidit fluvium unum rapidum atque praecipitem, in quem aqua ipsa nimis turbida et immunda, et omni spurcitiarum sorde horrida. Rapiebat igitur in se quidquid attingere poterat, et devolvebat tam viros quam mulieres, divites et inopes simul. Quod cum Anselmus vidisset, et tam obscenam revolutionem illorum miseratus unde viverent, aut unde sitim suam refocillarent qui sic ferebantur, inquireret; acce
Abbreviated transcription (Latin):
imꝑium. ad hconstnxisset. Taligͦ iuo¬
lentia est albas effectꝰ: ac becci debito
cum honore sacratꝰ. Qualem uͦ se
deinceps in cunctis sc̃a ex̾cieiis uir

Expanded text:
imperium ad hoc constrinxisset. Tali ergo violentia est abbas effectus, ac Becci debito cum honore sacratus. Qualem vero se deinceps in cunctis sanctarum exercitiis vir
Abbreviated transcription (Latin):
dinem fugarent. p̃sidium q marti¬
no fercent: nequis dum templum di¬
rueret᷑ obsisteret. Rediret ergo: ut opꝰ
ceptum deuotus impleret. Ita regres¬
sus aduicum. inspectantib gentiliĩ
turmis et quiescentib. dum ꝓphanã
edem usq ad fundam̃ta dirueret:
aras om̃es atq simulachia. reclegit
inpuluerem. Quo uiso rustici. cum
se intelligerent diuino nutu obstu¬
pefactos atq ꝑterritos. ne ep̃o repug¬
narent ⁊ om̃es fere indũm ih̾m crecli¬
derunt: clamantes palam. et confitẽ¬
tes dm̃ marti: colenlum ÷ idola negli¬
genda: que sibiad ẽẽ non possent:
uid etiam inpago
eduoꝵ gestum sit: referam.
hbi dum templum itidem euerteret:
furens gentilium rusticoꝵ ineum ir¬
ruit multituido. Cumq unus auda¬
cior cet̾is stricto eumgladio peteret:
piecto pallio nudam ceruicem ꝑcus¬
suro prebuit. Nec cunctatus est ferire
gentilis. S cum dexteram alcius ex¬
tulisset: resupinus ruit. Const̾natus¬

Expanded text:
dinem fugarent, praesidiumque Martidinem fugarent, praesidiumque Martino ferrent, ne quis, dum templum dirueretur, obsisteret: rediret ergo, et opus coeptum devotus impleret. Ita regressus ad vicum inspectantibus gentilium turbis et quiescentibus, dum profanam aedem usque ad fundamentum dirueret aras omnes atque simulacra redegit in pulverem. Quo viso rustici, cum se intelligerent divino nutu obstupefactos atque perterritos, ne episcopo repugnarent, omnes fere in Jesum Dominum crediderunt, clamantes palam et confitentes, Deum Martini colendum, idola negligenda, quae sibi adesse non possent. XV. Quid etiam in pago Aeduorum gestum sit, referam. Ubi dum templum itidem everteret, furens gentilium rusticorum in eum irruit multitudo; cumque unus audacior caeteris stricto eum gladio peteret, rejecto pallio nudam cervicem percussori praebuit: nec cunctatus ferire gentilis; sed cum dexteram altius extulisset, resupinus ruit: consternatus
Abbreviated transcription (Latin):
no antiquissimo et celeberrimo. ignẽ
immisisset: imꝑximam immo ad herẽ¬
dem domum. agente uento flaminae glo¬
bi ferebant᷑. Ꝙ ubi martinus adu̾tir:
rapido cursu tectum domus scandit ÷
obuium se aduenientib flammnis in¬
ferens. Tumuͦ mirum inmonlum. cer¬
neres ꝯͣuim uenti ignem retorqueri:
ut compugnancium inter se elemen¬
toꝵ. quidam conflictus uideretur:
Ita uirtute martini: ibi tantum ignis
est oꝑatus ubi iussus est.
Nuico autẽ quodam cui lepro¬
sum nomen ẽ. cum itidem templis
opulentissimum. suꝑsticione reli¬
gionis illius uoluisset eũt̾e: re¬
stiatit ei multitudo gentilium:
ad eo ut ñ absq iniuria sit repulsꝰ᷑:
Itaq secessit ad proxima loca: ubi ꝑ
triduum cilicio tectus et cinere. ieiu
ut quia templum illud euertere hu¬
mana manus non potuisset ⁊ uͥtus il¬
lud diuina dirueret: Tunc subito ei
duo angłi  astati at q scutati instar
milicie celestis se opstidlerunt. dicen¬
tes missos seadeo: ut rusticam multitu¬

Expanded text:
no antiquissimo et celeberrimo ignem inmisisset, in proximam, immo adhaerentem domum agente uento flammarum globi ferebantur. quod ubi Martinus aduertit., rapido cursu tectum domus scandit, obuium se aduenientibus flammis inferens. tum uero mirum in modum cerneres contra uim uenti ignem retorqueri, ut compugnantium inter se elementorum quidam conflictus uideretur. ita uirtute Martini ibi tantum ignis est operatus, ubi iussus est. In uico autem, cui Leprosum nomen est, cum itidem templum opulentissimum superstitione religionis uoluisset euertere, restitit ei multitudo gentilium, adeo ut non absque iniuria sit repulsus. itaque secessit ad proxima loca, ibique per triduum cilicio tectus et cinere, ieiunut, quia templum illud euertere humana manus non potuisset, uirtus illud diuina dirueret. tum subito ei duo angeli hastati adque scutati instar militiae caelestis se obtulerunt, dicentes missos se