comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
esse credatur. cum ergo ip̃i facti sint qͥnomͦ illa non ẽe facta dice¬
tur: Porro quia facta est ntrum cum ip̃is facta est. an sine illa
fuert pruis: Sed sicum ip̃is nõ dubium ꝙ. ib illo tuasit cuoit
ipi simulq utfai sunt Ei a quo fti sunt imore cum quo fcĩ simt
pheserunt eoq suntisti ab illoꝵ societate daseret Sued m ĩ ẽa¬
srutiq noluisent Siant beni angel fuer̾t prins sine hona nolũtate
entiq inseupi deo noncterante fecert ergo menores nserpas q̃s
abulle facti sunt absit & uid eni erant sme bona uoluntate nisi
naliant si pper non mali quia nec mala uoluntas eiẽ mererte
neq enim ab ea quam no dum ceperant habere defecerittrcexte
no bunitales non dum tam boni q re cum bona uoluntate cepe¬
runtaut sino potuert seipos facere menores ꝙͣ eos ille fecerat.

Expanded text:
esse credatur. cum ergo ipsi facti sint, quomodo non illa facta esse diceesse credatur. cum ergo ipsi facti sint, quomodo non illa facta esse dicetur? porro quia facta est, utrum cum ipsis facta est an sine illa fuerunt prius ? sed si cum ipsis, non dubium quod ab illo facta sit a quo et ipsi; simulque ut facti sunt, ei a quo facti sunt amore, cum quo facti sunt, adhaeserunt; eoque sunt isti ab illorum societate discreti, quod illi in easi utique noluissent. Si autem boni angeli fuerunt prius sine bona uoluntate eamque in se ipsi Deo non operante fecerunt, ergo meliores a se ipsis quam ab illo facti sunt. Absit. Quid enim erant sine bona uoluntate nisi mali? Aut si propterea non mali, quia nec mala uoluntas eis inerat neque enim ab ea, quam nondum coeperant habere, defecerant, certe nondum tales, nondum tam boni quam esse cum bona uoluntate coeperunt. At si non potuerunt se ipsos facere meliores, quam eos ille fecerat,
Abbreviated transcription (Latin):
encim euri uitum est. maritia s hominis ꝑuerse amantis anꝵ
institia derelicta. q̃ incõparabilit̾ auro debuit anteponi. Nec luxu
corporeas uoluptates neglecta temperantia. qua reb sp̃ualiter
pulcriorib ⁊ incoͣruptibiłiter suamorib coaptimur. Nec iacta̾tia
nitur ẽ laudis humane. s anime puerse amantis laudari abi
hominib spreto testimonio conscientiȩ Nec suꝑbia uitiu ẽ dãti
potestatẽ uł ip̃ius etiam potestatis s aĩe puerse amantis potesta¬
tem suam potentioris iustiore ꝯtempta Hac ꝑ hoc qui puerse a¬
mat cunislibet nature bonum etiam si adipiseatur ip̃e. fit in bone
ab ip̃a quippe incipit spĩium mutabilium malim quo minu¬
itur atq depranatur nẽ bonu nec talem uolũtatẽ facit nisi d̾ fec¬
tio qua deseritur dens cuius defectionis etiam c̃i utiq deficit. Si di¬
uerimus nullam esse efficientẽ cãm etiam uolutatis bone Cauẽ¬
dum ẽ ne uolũtas bona honoru: angłoꝵ no fcã. s deo cocterna

Expanded text:
enim auri uitium est auaritia, sed hominis peruerse amantis aurum iustitia derelicta, quae incomparabiliter auro debuit anteponi; nec luxure amantis corporeas uoluptates neglecta temperantia, qua rebus spiritaliter pulchrioribus et incorruptibiliter suauioribus coaptamur; nec iactantia uitium est laudis humanae, sed animae peruerse amantis laudari ab hominibus spreto testimonio conscientiae; nec superbia uitium est dantis potestatem uel ipsius etiam potestatis, sed animae peruerse amantis potestatem suam potentioris iustiore contemta. ac per hoc qui peruerse amat cuiuslibet naturae bonum, etiam si adipiscatur, ipse fit in bono — ab ipsa quippe incipit spirituum mutabilium malum, quo minuitur atque deriuatur naturae bonum, nec talem uoluntatem facit nisi defectio, qua deseritur deus, cuius defectionis etiam causa utique deficit —: si dixerimus nullam esse efficientem causam etiam uoluntatis bonae, cauendum est ne uoluntas bona bonorum angelorum non facta, sed deo coaeterna
Abbreviated transcription (Latin):
greati sint is s mala nobitate cadentib alliamplus ⁊ dintis
ad oim tienitudinẽ beatitudinis unde nimqͣ se casures ccrtissi¬
ad solos sanctos homines ꝑtinere. uerum etiam de sanctis angelis pos
tantu hoĩum. s primitus precipueq angłoꝵ bonum ẽẽ qd scriptũ
ẽ. mihi aũt adherere deo bonum ẽ. Noc bonum quib cõmune ẽ hñt
⁊ cum illo cui adherent. ⁊ inter se scĩm societatẽ. ⁊ sunt una ciuitas
dei eademq uuu sacrificiu euis uiuuq templur eius cuius pãs
que cõungenda ĩmortalib angłis. exmortalib hominib cõgre¬
gatur. ⁊ num̃c mortaliter peregriñatur in t̾ris uł meis qui mort̾e
obierant. secretis animaꝵ rẽceptacuł seclibq requiescit ecdem deo

Expanded text:
lli amplius adiuti ad eam beatitudinis plenitudinem, unde se numquam casuros certissiad solos sanctos homines pertinere, uerum etiam de sanctis angelis posstantum hominum, sed primitus praecipueque angelorum bonum esse. quod scriptum est: Mihi autem adhaerere Deo bonum est. Hoc bonum quibus commune est, habent et cum illo cui adhaerent et inter se sanctam societatem et sunt una ciuitas Dei eademque uiuum sacrificium eius uiuumque templum eius. Cuius pars. quae coniungenda inmortalibus angelis ex mortalibus hominibus congregatur et nunc mortaliter peregrinatur in terris uel in eis, qui mortem obierunt, secretis animarum receptaculis sedibusque requiescit, eodem Deo
Abbreviated transcription (Latin):
in penis ẽ natura uitiosa. excepto eo qd̾ na ẽ etiam hoc ubi bonũ
ẽ qued ĩpunita nõ ẽ/. Hoc enim ẽ instum ⁊ om̃e iustum proculdubic
bonum. Non enim quisquam de uitus naturalib s de nolinita¬
rus penas luit. Nam etiam quod uitui consuetudine nimioq pro¬
gressu roboratum uelut naliter m oleuit a uoluntate sũpsit exordi¬
um Deuitiis quippe nimc loquimur. eius nature cui mens in est.
capax intelligibilis lucis quo discernitur instũ ab ĩiusto Capłm.e

Expanded text:
uitiosa, excepto eo, quod natura est, etiam hoc ibi bonum est, quod inpunita non est. Hoc enim est iustum et omne iustum procul dubio bonum. Non enim quisquam de uitiis naturalibus, sed de uoluntariis poenas luit. Nam etiam quod uitium consuetudine nimioue progressu roboratum uelut naturaliter inoleuit, a uoluntate sumsit exordium. De uitiis quippe nunc loquimur eius naturae, cui mens inest capax intellegibilis lucis, qua discernitur iustum ab iniusto. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
ligibiles mens quidẽ nr̃a intelligendo cõspicit. s ubi d̾ficmũt
nẽsciendo cc̃clicit. delicta eĩm siquis intelligit. Ioc scio nam
dei nũq̃ misqͣ nuilla exꝑte posse deficere. ⁊̃ ea posse deficere q̃ i
exnibilo facta st̃ que tamen quanto magis sut. ⁊ bona faciĩt
tunc eñ aliquicd faciut cãs hñt efficieñtes .ĩ quatu au̾t defi¬
I
imtarios defectus insta pena consequitur De ficitur enim no rd

Expanded text:
legibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit, sed ubi deficiunt legibiles mens quidem nostra intellegendo conspicit, sed ubi deficiunt nesciendo condiscit: delicta enim quis intellegit? I Hoc scio, naturam dei numquam, nusquam, nulla ex parte posse deficere et ea posse deficere quae ex nihilo facta sunt. quae tamen quanto magis sunt et bona faciunt tunc enim aliquid faciunt, causas habent efficientes; in quantum autem defiis, sed voluntarios defectus justa poena consequitur. Deficitur enim non ad
Abbreviated transcription (Latin):
qucor xeue qui ẽ imutibile bonum. Qui ergo dicit cum qui cosentit
teptatiom atq suasioni cui nõ consensut alius ad illice utendũ pul¬
crocorpore quol uidendum ambob pariter affuit. Qum añ illamim¬
cionem ae temptitionẽ similes ambo inimo et eo: pore fuint: um
si bi fecisse uoluntatẽ malam qui utiq bonus ante uoluntatẽ malai
fuerit Queraturcur eam fecerit utrum quia ña ẽ anquia exnihi¬
iofcta ẽ ⁊ iueni et uoluntutẽ malã non ex eo ẽe incipere q na ẽ¬
qualus iutibił anteqͣ heat uoluntate malim faciat aliquid
quãli boe ⁊ ip̾am uo̾luntatẽ malam ͣ male uolũtꝑtis enaplidefitie

Expanded text:
us est, qui est immutabile bonum? Qui ergo dicit eum, qui consensit tentanti, atque suadenti, cui non consensit alius, ad illicite utendum pulchro corpore, quod videndum ambobus pariter adfuit, cum ante illam visionem ac tentationem similes ambo animo et corpore fuerint, ipsum sibi fecisse voluntatem malam, qui utique bonus ante voluntatem malam fuerit, quaerat cur eam fecerit, utrum quia natura est, an quia ex nihilo facta est et inveniet voluntatem malam non ex eo esse incipere qquamuis mutabilis, antequam habeat uoluntatem malam, faciat aliquid mali, hoc est ipsam u
Abbreviated transcription (Latin):
ac per hoc nec uitium ẽ nam ẽẽ intium ⁊ nõ nocere nõ põt. unde
colligitur. quãius nõ possit uitium nocẽ ĩ cõmutabili hono. nõ tam̃
posse nocere nisi bono. quia non mest nisi ubi nocet. hoc etiam istom
dici potest itium esse. nec in sũmo posse bono. nec nisi inaliquo bo¬
no. s ola ergo bona alicubi ẽẽ pñt sola mala nusqͣ elem̃tu natuẽ¬

Expanded text:
ac per hoc nec uitium est. Nam esse uitium et non nocere non potest. Unde ac per hoc nec uitium est. Nam esse uitium et non nocere non potest. Unde colligitur, quamuis non possit uitium nocere incposse nocere nisi bono: quia non inest, nisi ubi nocet. Hoc etiam isto modo dici potest, vitium esse nec in summo posse bono, nec nisi in aliquo bono. Sola ergo bona alicubi esse possunt, sola mala nusquam: quoniam natura
Abbreviated transcription (Latin):
peceati superbia noluerunt ergo adillum custodre fortitudinem
suam. ⁊ qui magis eẽnt. si ei qui summe ẽ adhererent. se illi preferẽ¬
do.id quod minus ẽ pretulerunt Hic primus defectus et prima ⁊¬
nopia primuq uitium eius nature que ita creata ẽ ut nec sũme
eẽt ⁊ tamen ad beatitudine habendam eo qui summe ẽ frui
poss a quo a̾sa. nõ quide nulla s tam̃ minus eẽt atq ob hoc mi¬
Sius porro male uoluntatis cansa efficiens sap̃.G. sera fieret¬
si queratur nihil muenitur. Quid est enim quod facit uolũ¬
tatem malam cum ip̃a ficiat opus malum. hac phoc mala uo

Expanded text:
rbia. noluerunt ergo ad illum custodire fortitudinem suam et qui magis essent, si ei qui summe est adhaererent, se illi praeferendo id quod minus est praetulerunt. hic primus defectus et prima inopia primumque uitium eius naturae, quae ita creata est, ut nec summe esset et tamen ad beatitudinem habendam eo qui summe est frui posset, a quo auersa non quidem nulla, sed tamen minus esset atque ob hoc miius porro malae uoluntatis causa efficiens si quaeratur, nihil inuenitur. Quid est enim quod facit uoluntatem malam, cum ipsa faciat opus malum? Ac per hoc mala uo
Abbreviated transcription (Latin):
nr̃o set ꝑ seip̃am considerata naͣ laudabilis. q̃ius dampnatis impu
futura penał. Quid enim est igne flãmante ugente lucente pulcriꝰ
quid ealefaciente curante coquente utilius /q̃uis eo nihil sit urente
molestius: Idem igitur ip̃e moralit appositus pnitiosus qui cõueniẽ¬
ter adhibitus comoclissimus inuenitur. Nam eius inunniso mũdo
utilitates u̾bis explicare quis sufficit Nec audiendi sunt. qui lau

Expanded text:
a dubitatione laudabilis, quamuis damnatis inpiis futura poenalis. Quid enim est igne flammante uigente lucente pulchrius? quid calfaciente curante coquente utilius? quamuis eo nihil sit urente molestius. Idem igitur ipse aliter adpositus perniciosus, qui conuenienter adhibitus commodissimus inuenitur. Nam eius in uniuerso mundo utilitates uerbis explicare quis sufficit? Nec audiendi
Abbreviated transcription (Latin):
tamen fidei ꝑ alias eiusdem anctoritãtis sacras litteras satis fide¬
lib nota ẽ non ab errauimus Et sieni corporalia hic cõmemo
liu ẜm quam dicit apostolus. Om̃s eĩm nos filii lucis estis. et
filii diei nõ sumus noctis neq tenebrar. Siantẽ hoc sensut etiã
ille qui scripsit ad ꝑfectiorem disputatioĩs finem nr̃i puenit ĩ¬
ꝑfecta nullom᷑ angłos p̾termisisse credatur. siue in principio
quia primo fecit sĩne quod cõueniẽtins intelligitur in prĩcipio
quia in uerbo unigenito fecit cum scriptum sit̃. In principio cẽ
atura uł spũalis et corporał. qd̾ ẽ credibilius. uł magne due mũ¬
di partes. quib omĩa que creata sunt cõtinentur ũt pͥmitus

Expanded text:
tamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras satis fidetamen fidei, quae per alias eiusdem auctoritatis sacras litteras satis fidelibus nota est, non abhorruimus. Etsi enim corporalia hic commemoriritalium, secundum quam dicit apostolus: Omnes enim uos filii lucis estis et filii diei, non sumus noctis neque tenebrarum. Si autem hoc sensit etiam ille qui scripsit, ad perfectiorem disputationis finem nostra peruenit inperfecta, nullo modo angelos praetermisisse credatur siue in principio, quia primo fecit, siue quod conuenientius intellegitur, in principio, quia in Verbo unigenito fecit, scriptum sit: In principio fecitatura, uel spiritalis et corporalis, quod est credibilius, uel magnae duae mundi partes, quibus omnia quae creata
Abbreviated transcription (Latin):
cupiditatib turbulentã Illam dei nutu clem̃ter subueniẽte
iuste ulciscentẽ. istam suo fastu subdendi et nocendi ⁊ nocendi.
libidine exestuantẽ. Illam ut quãtum uult consulat. dei boni¬
tati ministram. Itã ne quantu uult noceat. dei potestate fre¬
natam Illam hiuic illudente. ut nolens prosit ꝑsecutionibus
sus Hanc illi inuidentẽ cum peregrinos colligit suos Nos
ergo has duas societates angelicas. inter sedisp̃ares atq con¬
trarias unam ⁊ na bonam ⁊ uoluntate rectam. Aliam uero
natura bonam. s uoluntate ꝑuersam. aliis manifestiorib di
uinarum scripturaru testimoniis declaratas. ꝙ etiam in hoc libro
cui nomen ẽ genesis. Iucis tenebraruq nocabuł. significatas
existimauim̃us etiam si aliucd hoc loco sentit forte qͣui scripsiti
nõ ẽ mutiliter obscuritas huius ꝑtractata sententie quia et si
uoluntatẽ auctoris libri huius indagare nequinimꝰ a regnla

Expanded text:
cupiditatibus turbulentam; illam Dei nutu clementer subuenientem, cupiditatibus turbulentam; illam Dei nutu clementer subuenientem, iuste ulciscentem, istam suo fastu subdendi et nocendi libidine exaestuantem; illam, ut quantum uult consulat, Dei bonitati ministram, istam, ne quantum uult noceat, Dei potestate frenatam; illam huic inludentem ut nolens prosit persecutionibus suis, hanc illi inuidentem, cum peregrinos colligit suos, — nos ergo has duas societates angelicas inter se dispares adque contrarias, unam et natura bonam et uoluntate rectam, aliam uero natura bonam, sed uoluntate peruersam, aliis manifestioribus uinarum scripturarum testimoniis declaratas, quod etiam in hoc libro, cui nomen est genesis, lucis tenebrarumque uocabulis significatas existimauimus, etiamsi aliud hoc loco sensit forte qui scripsit, non est inutiliter obscuritas huius pertractata sententiae, quia, etsi uoluntatem auctoris libri huius indagare nequiuimus, a regula
Abbreviated transcription (Latin):
uero desertores tenebras aptissime nũcupari. Profecto adu̾tũt
qui peiores ẽẽ hominib in fidelib siue intelligunt siue credut
Quapp ⁊ si alia lux misto huius libri loco intessigenda ẽ ubi le¬
gimus dixit ds̃.fiat lux. ⁊ fcã est lux ⁊ alie tenebre significater
s̾unt in eo qd̾ scriptum ẽ diuisit inter hucem et tenebr᷑as. nos tñ¬
has duas angelicas societates uam fruentẽ deo alt̾am tumẽ¬
tem trpo. Dñam cuidicitur. adorate cum om̃s angłi eius. Alt̾rã
cius princeps dixit. hec omnia tibi dabo. si postratus adorane¬
tis me Onam dei sancto amore flagrantẽ. alteram proprio celsi¬
tudinis ĩmundo amore fumãte. Et qm̃ sicut scriptum ẽ. deus
supbis resistit. Numiłib dat gr̃am. illam in celis celorum ha¬
bitantem. istam in de deiectam̃ in hoc infimo aereo celo tumul¬
tuantẽ Illam luminosa pietate tranquillã. istam tenebrosis

Expanded text:
uero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto aduertunt, uero desertores tenebras aptissime nuncupari profecto aduertunt, qui peiores esse hominibus infidelibus siue intellegunt siue credunt. Quapropter, etsi alia lux in isto huius libri loco intellegenda est, ubi legimus: Dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, et aliae tenebrae significatae sunt in eo quod scriptum est: Diuisit Dehas duas angelicas societates, unam fruentem Deo, alteram tumentem typho : unam cui dicitur, Adorate eum, omnes Angeli ejus ; aliam cujus princeps dicit, Haec omnia tibi dabo, si prostratus adoraveris me : unam Dei sancto amore flagrantem, alteram propriae celsitudinis immundo amore fumantem: et quoniam, sicut scriptum est, Deus us autem dat gratiam, illam in caelis caelorum habita.item, istam inde deiectam in hoc infimo aerio caelo tumultuantem; illam luminosa pietate tranquillam, istam tenebrosis
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ in hoc loco scripturarum id accipiendum ẽẽ phibeat. Multi ser¬
monis ẽ questio nec omnia uno nolumine it explicemus urgi¬
nus qr pater genuerit ubum hoc ẽ sap̃imi ꝑ quam facta sunt oĩa
un̾genitu filium. unus unũ et̾nus coet̾num sũme bonus equalit
bonu ⁊ ꝙ sp̃m scũm simul ⁊ patris ⁊ filii sit sp̃s et ip̃e cõsubst antiał
⁊ coet̾is imbob atq hoc totum et trinitas sit ꝑꝑ proprietatem ꝑ¬
sonarum ⁊ unus deus ꝑp inseperabilem diuinitatem. siẽ unꝰ oĩps
pp inseperabilem omnipotentiã. Ita tam̃ ut etiam cum de singuł
queritur inusquisq eorum et deus ⁊ om̃ip̃s ẽẽ respõdeatur. Cñ nõ

Expanded text:
quod hoc loco scripturarum id accipiendum esse prohibeat, multi serquod hoc loco scripturarum id accipiendum esse prohibeat, multi sermonis est quaestio, nec omnia uno uolumine ut explicemus urgquod Pater genuerit Verbum, hoc est Sapientiam, per quam facta sunt omnia, unigenitum Filium, unus unum, aeternus coaeternum, summo bonus aequaliter us sanctus simul et Patris et Filii sit Spiritus et ipse consubstantialis et coaeternus ambobus; adque hoc totum et trinitas sit propter proprietatem personarum et unus Deus propter inseparabilem diuinitatem, sicut unus Omnipotens propter inseparabilem omnipotentiam; ita tamen, ut etiam cum de singulis quaeritur unusquisque eorum et Deus et omnipotens esse respondeat
Abbreviated transcription (Latin):
Norum aũt priores  qui die quarto factus refertur ⁊ primitus
quidem lux u̾bo dei facta. atq inter ip̃am et tenebras. deus sepera¬
sse narratur ⁊ candem lucem uocasset diem. tenebras aũt nocte:
Ser qualis illa sit lux. ⁊ quo alternante motu. qualemq uespã ⁊ maẽ
fecerit. remotum ẽ a sensib nr̃is nec ita ẽ ut intelligi a nobis põt. qd̾ tam̃
sine ulla exitatione credendum ẽ Qut enim aliqua lux corporea ẽ. sine
insuperiorib mundi partib longe acõspectib nr̃is siue unde sol postmo¬
du ⁊ccensus ẽ aut lucis nominẽ significita ẽ sc̃a ciuitas. insanctis an¬
geł ⁊ spiritib btis. dequa dicit apłs. que sursum ẽ hrłm mat̾ nr̃a et̾na

Expanded text:
nt, qui die quarto factus refertur. Et primitus nt, qui die quarto factus refertur. Et primitus quidem lux uerbo Dei facta adque inter ipsam et tenebras Deus separasse narratur et eandem lucem uocasse diem, tenebras autem noctem; sed qualis illa sit lux et quo alternante motu qualemque uesperam et fecerit, remotum est a sensibus nostris; nec ita ut est, intelligi a nobis potest, quod tamen sine ulla haesitatione credendum est. Aut enim aliqua lux corporea est, sive in superioribus mundi partibus longe a conspectibus nostris, sive unde sol postmodum accensus est: aut lucis nomine significata est sancta civitas, in sanctis Angelis et spiritibus beatis, de qua dicit Apostolus, Quae sursum est Jerusa
Abbreviated transcription (Latin):
sacre. maximeq ueraces ita dicunt. In principio frasse deum celum
⁊ terram. ut nihil antea fuisse intelligatur quia hoc potius ĩ pͥncipio
fecisse diceretur. siquid fecisset ante cẽtera cuncta que fecit. ꝑꝓdildibio
nõ ẽ mundus fcũs int̾pe s cum tp̃e Q uod eĩm fit in tp̃e ⁊ post aliquod
ageretur. Tum tp̃e aũt fcũs ẽ mundus si meius conditione factus ẽ
mutabił motus sicut uidetur se habere etiam ordo ille primoꝵ sex. uł
septem dieru. In quib ⁊ mane et uespere nominat᷑. donec omnia que
inhis dieb deus fecit. sextoq ꝑficiantur die. septimoq in magno mi¬
sterio dei nacatio commendetur. Qui dies cuiusmedi sint aut ꝑdif¬
ficile nobis aut etiam in possibile est cogitare. quanto mag̾ dicere. Ui
demus quippe istos dies notos nõ h̾re nesꝑam nisi de soł orcasu. nec
mane nisi de solis ortu tresdies sine sole ꝑacti sũt Capitulu. uii

Expanded text:
sacrae maximeque ueraces ita dicunt, in principio fecisse Deum caelum sacrae maximeque ueraces ita dicunt, in principio fecisse Deum caelum et terram, ut nihil antea fecisse intellegatur, quia hoc potius in principio fecisse diceretur, si quid fecisset ante cetera cuncta quae fecit: procul dubio non est mundus factus in tempore, sed cum tempore. Quod enim fit in tempore, et post aliquod ageretur. Cum tempore autem factus est mundus, si in eius conditione factus est mutabilis motus, sicut uidetur se habere etiam ordo ille primorum sex uel septem dierum, in quibus et mane et uespera nominantur, donec omnia, quae his diebus Deus fecit, sexto perficiantur die septimoque in magno mysterio Dei uacatio commendetur. Qui dies cuius modi sint, aut perdifficile nobis aut etiam inpossidemus quippe istos dies notos non habere uesperam nisi de solis occasu nec mane ni
Abbreviated transcription (Latin):
ligendo p̃poneretur. Quod si dicunt manes eẽ hõĩm cognitiones ⁊
qu̾ib infinita ymaginantur loca cum locus nullus sit pret̾ mũdur.
Respondetur eis ibõ modo. manit̾ homines cogitare pret̾ita tẽpo:a
uacationis dei cum tempus nullum sit ante mũdũ Capłmn U.¬
tabilitate nõ ẽ met̾nitate aũt nilla mutatio ẽ quis nõ uideat
ꝙ tempora nõ fuissent nisi creatura fieret que aliquid aliqua moti¬
one mutaret/ Cuius motionis ⁊ mutationis. cu aliud atq aliud
que simul ẽẽ non pñt cedit. atq succedit. inbremorib uł productio¬
rib moraru int̾uallis. tp̃s sequetur. Cum igitur d̃s in cuiꝰ et̾nitate
nulla om̃mo ẽ mutatio creator sit tẽpoꝵ et ordinator. quomͦ dicatur
post tp̃or spatia. mundum creasse nõ uideo nisi dicatur ante mũdũ
iam aliquam fuisse creaturam. cuius motib tpͣa currerent. Morro si lr̃e

Expanded text:
ligendo praeponeretur. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, ligendo praeponeretur. Quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, quibus infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis isto modo: inaniter homines cogitare praeterita tempora uacationis Dei, cum tempus nullum sit ante mundum. CAPUtabilitate non est, in aeternitate autem nulla mutatio est: quis non uideat, quod tempora non fuissent, nisi creatura fieret, quae aliquid aliqua motione mutaret, cuius motionis et mutationis cum aliud adque aliud, quae simul esse non possunt, cedit adque succedit, in breuioribus uel productioribus morarum interuallis tempus sequeretur? Cum igitur Deus, in cuius aeternitate nulla est omnino mutatio, creator sit temporum et ordinator: quo modo dicatur post temporum spatia mundum creasse non uideo, nisi dicatur ante mundum iam aliquam fuisse creaturam, cuius motibus tempora currerent. Porro si litterae
Abbreviated transcription (Latin):
mole corporea t̾mitũ tam̃ ⁊ locõ suo det̾minatũ. ⁊ operante deo fcm̃
ẽẽ dicant. Qd̾ respondent de infinitis ex̃ mundu locis̃ suriners
ab opere deũs cesset. hoc sibi respondeint de infinitis. añt mundu¬
temporib. cur in eis ab opere ds̃ cessauerit. ⁊ sicut nõ est consequẽs
ut fortuitu potius qͣ ratione diuina. ds nõ alio. s isto inquo ẽ loco
mundum constituerit cum pariter in finitis in loco patentib. in illo
excellentiore merito possit hic eligi.qͣzus eande: diuinã rationẽ q̃
id fcũm ẽ nulla possit humana c̾omp̃hende̾ ita nõ ẽ cõsequens ut
deo aliquid existimemus accidisse fortutu. qd̾ illo potius qͣr anterio¬
ri tẽpore condidit mundu cum equaliter anteriora tẽpora. ꝑ infinit
retro spatiu pret̾issent. nec fuiss aliqua differentia. uñ tp̃s tempori e¬

Expanded text:
mole corporea, finitum tamen et loco suo determinatum et operante Deo factum mole corporea, finitum tamen et loco suo determinatum et operante Deo factum esse dicant: quod respondent de infinitis extra mundum locis, quur in eis ab opere Deus cesset, hoc sibi respondeant de infinitis ante mundutemporibus, quur in eis ab opere Deus cessauerit. Et sicut non est consequens, ut fortuito potius quam ratione diuina Deus non alio, sed isto in quo est loco mundum constituerit, cum pariter infinitis ubique patentibus nullo excellentiore merito posset hic eligi, quamuis eandem diuinam rationem, qua id factum est, nulla possit humana conprehendere: ita non est consequens, ut Deo aliquid existimemus accidisse fortuitum, quod illo potius quam anteriore tempore condidit mundum, cum aequaliter anteriora tempora per infinitum retro spatium praeterissent nec fuisset aliqua differentia, unde tempus tempori e
Abbreviated transcription (Latin):
ĩmensitate locorum. exͣ mundu arcũquãq patentiu uacare uoli¬
erint nec cosdem mundos qd etiam de isto sensiunt ulla ciusa posse
solui Alios aute: nimis indignu ẽ. ad istam disputationis religi
deferendur putant. Isti philosophos ceteros nobilitate atq aucto¬
ritate uicerunt non ob alio nisi quia longo quide internallo. Ue¬
rumtim̃ reliquis propinquiores sunt uerit᷑ati. An forte substãtia
dei quam nec includunt nec determinant nec distendunt loco. sed
eam sicut de deo sentĩendu ẽ dignum ẽ fatentur in corporea p̾sẽtia.
ubiq totam atantis locorum e̾etra mũdu spatus. ab sente ẽẽ dic¬
turi sunt ⁊ uno tantu atq comparatione illius infinitatis tam
exiguo loco in quo mundus ẽ occupatam. Non oppinor eos in hec
nañiloquia progressuros. Cum igitur unur mũdur ingẽti quidem

Expanded text:
inmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluinmensitatem locorum extra mundum circumquaque patentium uacare noluerint, nec eosdem mundos, quod etiam de isto sentiunt, ulla causa posse autem nimis indignum est ad istam disputationem religiodeferendum putant, isti philosophos ceteros nobilitate adque auctoritate uicerunt, non ob aliud, nisi quia longo quidem interuallo, uerum tamen reliquis propinquiores sunt ueritati. An forte substantiam Dei, quam nec includunt nec determinant nec distendunt loco, sed eam, sicut de Deo sentire dignum est, fatentur incorporea praesentia ubique totam, a tantis locorum extra mundum spatiis absentem esse dicturi sunt, et uno tantum adque in conparationem illius infinitatis tam exiguo loco, in quo mundus est, occupatam? Non opinor eos in haec uaniloquia progressuros. Cum igitur unum mundum ingenti quidem
Abbreviated transcription (Latin):
liberata nũqͣr miseram postea futurã. Non utiq dubitabunt hoc fi¬
eri manente ĩ commutabilitate filii dei. Sic ergo credant ⁊ mundũ
ex tempore fieri potuisse nectam̃ ideo dm̃ in eo fãciendo. etnũ consiliũ
quid respondeamus quid ip̃i respondeant de mundi loco Fta enim
queritur curpotius tunc ⁊ nõ. antea fcũs sit quẽ ad modum quẽi põt
cur hic potius ubi ẽ et nõ alibi. Nam si infinita spatia tẽporis ante
mundu cogitant in quib eis nõ uidetur deus ab opere cessare potu¬
isse. simiłr c̾ogitent ex̾ mũdu infinita sꝑatia locoꝵ. inquib si quisq̃
dicit nõ pot̾uisse uacare omipotente nõ ne consequens erit. ut in¬
numerabiles mundos cum epicuro sompniare cogantur. Ea tm̃
differentia ꝙ eos ille fortuitis motib athomoꝵ gĩngi asserit a re¬
solui. Isti . aͣt opere dei factos dicturi sunt Sieum ꝑiñtermminabilẽ

Expanded text:
liberata, numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc filiberata, numquam miseram postea futuram: non utique dubitabunt hoc fieri manente incommutabilitate consilii Dei. Sic ergo credant et mundum ex tempore fieri potuisse, nec tamen ideo Deum in eo faciendo aeternum consilium quid respondeamus, quid ipsi respondeant de mundi loco. Ita enim quaeritur, quur potius tunc et non antea factus sit, quem ad modum quaeri potest, quur hic potius ubi est et non alibi. Nam si infinita spatia temporis ante mundum cogitant, in quibus eis non uidetur Deus ab opere cessare potuisse, similiter. cogitent extra mundum infinita spatia locorum, in quibus si quisquam dicat non potuisse uacare Omnipotentem, nonne consequens erit, ut innumerabiles mundos cum Epicuro somniare cogantur ea tantum differentia, quod eos ille fortuitis motibus atomorum gigni adserit et resolui, isti autem opere Dei factos dicturi sunt, si eum per interminabilem
Abbreviated transcription (Latin):
Si. aute nõ preuidet. nec se turpem ac miẜam fore. s bt̃am semꝑ
existimat falsa oppinione sit beata. quo dici stultius nihil põt.i¬
Si. aũt semꝑ quide ꝑ secula retro infinita cum bt̃itudine alter¬
nasse. aĩe miẜiam putant s nunc iam de cetero cum fu̾it lib̾ata
ad miẜiam nõ ẽẽ redituram nihilominus conuncũtur nũqͣ
eam fuisse uere beatam. Sed deinceps ẽe incipere noua quadam
nec fallaci beatitudine ac ꝑ hoc fatebuntur accidere. illi aliquid
noui ⁊ hoc magnum atq preclarum. qd̾ nũqͣ retro pet̾nitatem
accidisset. Quius nouitatis c̃m si dm̃ negabunt ⁊ net̾uo lũisse
ꝯulio smul eum negabunt. beatitudinis e̾nis uictore qd̾ nefide
impietatis ẽ Si antem dicunt ip̃m nouo consilio excogitasse. ut
decetosit anima inetmumbeata quomedo eum alienun abeno
ulis quoq displicet mutibilitate mostrabunt. Porro siextempo

Expanded text:
si autem non praeuidet nec se turpem ac miseram fore, sed beatam semper si autem non praeuidet nec se turpem ac miseram fore, sed beatam semper existimat, falsa opSi autem semper quidem per saecula retro infinita cum beatitudine alternasse animae miseriam putant, sed nunc jam de caetero cum fuerit liberata, ad miseriam non esse redituram, nihilominus convincuntur nunquam eam fuisse vere beatam, sed deinceps esse inec fallaci beatitudine; ac per hoc fatebuntur accidere illi aliquid noui, et hoc magnum adque praeclarum, quod numquam retro per aeternitatem accidisset. Cuius nouitatis causam si Deum negabunt in aeterno habuisse consilio, simul eum negabunt beatitudinis eius auctorem, quod nefandae inpietatis est; si autem dicent etiam ipsum nouo consilio excogitasse, ut de cetero sit anima in aeternum beata, quo modo eum alienum ab ea, quae illis quoque displicet, mutabilitate monstrabunt? Porro si ex tempore
Abbreviated transcription (Latin):
aũt a deo quidem fcm̃ fatetur non tamen eum temporis uolunt
hre s sue creationis mitiu ut meclo quoda uix intelligibili seꝑ
sit t̾tũs dicunt quidẽ aliquid nñ sibi deum iudentur ueĩnt a for¬
tuita temeritate defendere ne subito illi uenisse credatur in mẽte
ꝙ nũqͣ ante ueniss facere mũdu. et accidisse illi nouã nolũtatẽ
cum in nullo sit omnino mutabił. Sed nõ uideo quomͦ eis possitĩ
cet̾is reb ratio ista subsistere. maximeq maĩa. qua si deo coct̾nam
eẽ ꝯtempnerint. Dñ illi acciderit noua miseria que nunq̃ antea
p etnum nullo modo poterunt explicare. Sienim alternasse. semp
cius miẜiam ⁊ bt̃itudinẽ dixerint necẽẽ ẽ dicant etiam semꝑ alter¬
naturam. Uñ illa eos sequitur absurcditas ut etiam cũ bta dicitur.
in hoc utiq nõ sit bt̃a si futura suam mifiam et fortitudinẽ p̾uid

Expanded text:
autem a Deo quidem factum fatentur, non tamen eum temporis uolunt autem a Deo quidem factum fatentur, non tamen eum temporis uolunt habere sed suae creationis initium, ut modo quodam uix intellegibili semper sit factus, dicunt quidem aliquid, unde sibi Deum uidentur uelut a fortuita temeritate defendere, ne subito illi uenisse credatur in mentem, quod numquam ante uenisset, facere mundum, et accidisse illi nouam uoluntatem, cum in nullo sit omnino mutabilis; sed non uideo quo modo eis possit in ceteris rebus ratio ista subsistere maximeque in anima, quam si Deo coaeternam esse contenderint, unde illi acciderit noua miseria, quae numquam antea per aeternum, nullo modo poterunt explicare. Si enim alternasse semper eius miseriam et beatitudinem dixerint, necesse est dicant etiam semper alternaturam; unde illa eos sequetur absurditas, ut etiam cum beata dicitur in hoc utique non sit beata, si futuram suam miseriam et turpitudinem praeuidet;
Abbreviated transcription (Latin):
uident faciem patris nolũtatemq eiꝰ. quib oportet᷑ anũctiãt. Exhis
unus erat iste ꝓpheta. qui dixit ⁊ scripsit In principio fec̃ deus celũ
⁊ tram. Quitam idoncus testis ẽ. ꝑquem deo credendũ ẽ. ut ĩ eode
sp̃u dei quo hec sibi reuelata cognouit. etiam ip̃am fidem nr̃am fu¬
turam. tanto ante predixit Sed quid placuit et̾no deo tunc face̾
celum ⁊ terram que intea non feciss Qui hoc dicunt. si mundu
sine ullo mitio. ⁊ ideo nec adeo factum uideri uolunt. nimis aue̾si
sunt aueritate. ⁊ letali morbo impictatis insannint Eeceptis e
ppheticis uocib mundus ip̃e ordinatissima sua mutabilitate ⁊ me¬
bilitate ⁊ insibiliu õium pulcherrima spetie quetdãmͦ tacitus
⁊ fcũm se eẽ ⁊ nõ nisi a deo. in effabilit̾ atq inuisibilit magno.⁊
in effabiliter atq in sibilit̾ pulcro fieri se potuisse ꝓclamat. Qui

Expanded text:
uident faciem Patris uoluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. Ex his uident faciem Patris uoluntatemque eius quibus oportet adnuntiant. Ex his unus erat iste propheta, qui dixit et scripsit: In principio fecit Deus caelum et terram. Qui tam idoneus testis est, per quem Deo credendum sit, ut eodem spiritu Dei, quo haec sibi reuelata cognouit, etiam ipsam fidem nostram futuram tanto ante praedixerit. Sed quid placuit aeterno Deo tunc facere caelum et terram, quae antea non fecisset? Qui hoc dicunt, si mundum aeternum sine ullo initio et ideo nec a Deo factum uideri uolunt, nimis auersi sunt a ueritate et letali morbo inpietatis insaniunt. Exceptis enim propheticis uocibus mundus ipse ordinatissima sua mutabilitate et mobilitate et uisibilium omnium pulcherrima specie quodam modo tacitus et factum se esse et non nisi a Deo ineffabiliter adque inuisibiliter magno et ineffabiliter adque inuisibiliter pulchro fieri se potuisse proclamat. Qui
Abbreviated transcription (Latin):
sensus. nñ ⁊ sententia uecabulu accepit. hoc ẽ de muisibilib que a
nr̃o sensu interiore remota sunt. His nos oportet crerere.qui nos
in illo incorporeo lumine disposita didicer̾t uł manentia ꝯ tuentur.
sibiliu oĩm maximus mundus ẽ inuisibi Cnputiclum. ⁊de¬
iumomnium maximus ds e. ẜ mũdum ẽẽ conspicimus dẽ¬
ẽe credimus: Quod aũt deus fecerit mũdu. nulli tutius credimus
qͣ ip̃i deo. Ubi eum audiuimus. Nusquã interim nos melias ꝙͣ. ĩ sc¬
ꝑturis sc̃is. ubi dreit propheta eius. In principio fecit deus cclirm ⁊ tr̾¬
ram Nũquid nam ibi fuit iste ꝓheta qn̾fecit ds̃ celum et t̾ram. Nõ
Ses ibi fuit sapientia dei ꝑ qua̾m fc̃a sunt omnia. que en.anim. asl¬
etu scas se transfert. Amicos dei et ꝓphetas cõstituit. eisq opera sua
sine strepitu intus enarrat. Iocuntur eis quoq angłi dei qui sempẽ

Expanded text:
sensusensunostro sensu interiori remota sunt, his nos oportet credere, qui haec in illo incorporeo lumine disposita didicerunt, vel manentia contuentur.sibilium omnium maximus mundus est, inuisibilium omnium maximus Deus est. Sed mundum esse conspicimus, Desse credimus. Quod autem Deus fecerit mundum, nulli tutius credimus quam ipsi Deo. Ubi eum audiuimus? Nusquam interim nos melius quam in scripturis sanctis, ubi dixit propheta eius: In principio fecit Deus caelum et terram. Numquidnam ibi fuit iste propheta, quando fecit Deus caelum et terram? Non; sed ibi fuit sapientia Dei, per quam facta sunt omnia, quae in animas sanctas etiam se transferens amicos Dei et prophetas constituit eisque opera sua sine strepitu intus enarrat. Loquuntur eis quoque angeli Dei, qui semper
Abbreviated transcription (Latin):
Ic prius ꝑ pphetas deide ꝑ se ip̃m. postea ꝑ apłos. qualtur satus ẽx in̾¬
micauit licutus etiam scripturã cõdidit. q̃ cinonica noĩatur eminẽtissi¬
me anctoritatis cui fidem hemus de his rebus quas ig̾rare nõ expedit
Nec pnos ip̃os nosse ydonci sumus. Nam si ea scrri pñt testib nob̾. que
remotanõ sunt a sensib nr̃is. sine interiorib. sine etiam exteri orib
Uñ ⁊ presentia nũcupant᷑. ꝙ ita ea dicimus ẽẽ presentibus. sic̃ precculis
stro testimonio scire nõ possinus de his alios testes requirimꝰ
eisq credimus: a quorum sensib remota ẽẽ uł fuisse non credimꝰ
Sicut ergo de nisibilib que nõ uidimus eis credimus qui nde¬
runt atq ita deceteris. que adsuum quẽq sensum corporis ꝑtinẽt
ita de his animo ac mente sensumtur quia ⁊p̃e rectissime dicitur

Expanded text:
ic prius per Prophetas, deinde per se ipsum, postea per Apostolos, quantum satis esse juic prius per Prophetas, deinde per se ipsum, postea per Apostolos, quantum satis esse judicavit, locutus, etiam Scripturam condidit, quae canonica nominatur, eminentissimae auctoritatis, cui fidem habemus de his rebus quas ignorare non expedit, nec per nosmetipsos nosse idonei sumus. Nam si ea sciri possunt testibus nobis, quae remota non sunt a sensibus nostris, sive interioribus sive etiam exterioribus; unde et praesentia nuncupantur, quod ita ea dicimus esse prae sensibus, sicut prae oculis stro testimonio scire non possumus, de his alios testes requirimus, eisque credimus, a quorum sensibus remota esse vel fuisse non credimus. Sicut ergo de visibilibus, quae non vidimus, eis credimus qui viderunt, atque ita de caeteris quae ad suum quemque sensum corporis pertinent: ita de his quae animo ac mente sentiuntur quia et ipse rectissime dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
deo qua iuperat inferiores suas quas etiam cum pecorib cõmunes her
S. quia ip̃a mens cui ratio ⁊ intelligentia nałr inest. uitus quibundar
tenebrosis ⁊etib inualida ẽ. nõ sosum adi herendu fruendo uerum¬
etiam ad perferendu in cõmutabile lum̃ donee de die indiem renonata
eitqr sanata fiet tante felicitatis cap.re. fide pͥmũ fuerat ĩbuenda atq
purganda in qua ut fidentius ambularet adueritatẽ. ip̃a ueritas deus
deifiuus homine assumpto nõ deo cõsumpto. eandem cõstituit ⁊ fu
dinut fidem ut ad hominis dm̃. iter ẽẽt homini ꝑ hominẽ dm̃. Hic ẽ¬
ua mecdia ẽ spes pueniendi. Si aũt desit aut ignoretur. quacundum sit
quid prodest nosse quo eundu sit: Sola ẽ aũt adu̾sus om̃s errores inimu¬
nitissima. ut idem ip̃e sit deus ⁊ hom̃o quo itur deus quaitur hos aꝑhrus¬

Expanded text:
Deo, qua superat inferiores suas, quas etiam cum pecoribus communes habet. Deo, qua superat inferiores suas, quas etiam cum pecoribus communes habet. Sed quia ipsa mens, cui ratio et intellegentia naturaliter inest, uitiis quibusdam tenebrosis et ueteribus inualida est, non solum ad inhaerenduetiam ad perferendum incommutabile lumen, donec de die in diem renovata atque serenata, fiat tante felicitatis capax: fide enim primum fuerat imbuenda, atque purganda. In qua ut fidentius ambularet ad veritatem, ipsa veritas deus dei filius homine assumpto, non deo consumpto, eamdem constituit atque fundavit fidem, ut ad deum iter esset homini per hominem deum. Hic via media est, spes est perveniendi: si autem desit, aut ignoretur qua eundum sit, quid prodest nosse quo eundum sit? Sola est autem adversus omnes errores via munitissima, ut idem ipse sit Deus et homo: quo itur, Deus; qua itur, h
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ ip̃e nõ fecit nisi ip̃e. Sienim d̾s cum homine nõ ꝑ aliquam cre¬
aturam loquitur corporalem corporib strepens aurib. ut intẽ so¬
nantem et aucliente. aeria spatia uerberentur.Neq per eiusmoĩ
spũalemq corporum similituctinib figuratur sicut ĩ sompmi
uł quolibet alio tali modo: Nam et sic uelut eorporis aurib loquitut: qlo
uelut ꝓcorpus loquitur. et uelut interposito corporalui locorum int̾nallo
Rulum enim similia sunt talia insa corporib. s loquitur ip̃a neritate si
quis sit idonens ad audiẽdum m̃te nõ corpore. Adillud em hoĩs ita lo¬
tur. qd in homine cet̾is quib homo costat ẽ melius. ⁊ ꝙ ip̃e deus solus ẽ
telio Gum ẽm̃i homo rectissime intelligatur. uel si hoc nõ põt. saltema
tredatur scũs ad ymaginem dei. Profecto casui parte ẽ ꝓpinquior su pio̾i

Expanded text:
quod ipse, non fecit nisi ipse. Sic enim Deus cum homine non per aliquam crequod ipse, non fecit nisi ipse. Sic enim Deus cum homine non per aliquam creaturam loquitur corporalem, corporalibus instrepens auribus, ut inter sonantem et audientem aeria spatia uerberentur, neque per eius modi spiritalem, quae corporum similitudinibus figuratur, sicut in somnis uel quo alio tali modo nam et sic uelut corporis auribus loquitur, quia uelut per corpus loquitur et uelut interposito corporalium locorum interuallo; multum enim similia sunt talia uisa corporibus; sed loquitur ipsa ueritate, si quis sit idoneus ad audiendum mente, non corpore. Ad illud enim hominis ita loquitur, quod in homine ceteris, quibus homo constat, est melius, et quo ipse Deus solus est melior. Cum enim homo rectissime intellegatur uel, si hoc non potest, saltem credatur factus ad imaginem Dei: profecto ea sui parte est propinquior superiori
Abbreviated transcription (Latin):
qui potins se ip̃os pios uni subdere. qͣ multos sibi. potius deum colere qͣ p
deo coli delectantur. s huiussancte ciuitatis mimicis. decem superiorib
libris quantum potuimus dño ⁊ rege nr̃o adiuuante respondimus. Nẽ
uero quid adme iam expectetur agnoscens. meiq nõ ĩmemor debiti ⁊.¬
de duarum ciuitatu terrene.s. et celestis. quas in hoc interim seculo pẽ¬
plexas quodãmͦ diximus inuicẽ ꝑmistas. ex ortu et excursu et debitis
finib quãtum ualuero disputare eins ip̃ius dñi ⁊ regis nr̃i ubiqi
opitulatione fretus agrediar. Primuq dicam quẽ ad modum
exordia istarum duarum citatu .in.ingłoꝵ diuersitate ꝓcesserĩt
creaturam corpoream et incorporẽa considerata compertamq¬
mutabilem intentione mentis excedere.atq ad in cõmutabile
dei sub̾am puenire. ⁊ illic discere ex ip̃o ꝙ cunctam nãm que nõ ẽ

Expanded text:
qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi, potiusque Deum colere quam pro qui potius se ipsos uni subdere quam multos sibi, potiusque Deum colere quam pro Deo coli delectantur. Sed hujus sanctae civitatis inimicis, decem superioribus libris, quantuuero quid a me iam expectetur agnoscens meique non inmemor debiti de duarum ciuitatum, terrenae scilicet et caelestis, quas in hoc interim saeculo perplexas quodam modo diximus inuicemque permixtas, exortu et excursu et debitis finibus, quantum ualuero, disputare eius ipsius domini et regis nostri ubique opitulatione fretus adgrediar, primumque dicam, quem ad modum exordia duarum istarum ciuitatum in angelorum diuersitate praecesserintuniversam creaturam corpoream et incorpoream, consideratam compertamqmutabilem intentione mentis excedere adque ad incommutabilem Dei substantiam peruenire et illic discere ex ipso, quod cunctam naturam, quae non est
Abbreviated transcription (Latin):
psalmo. Sicut andiuimus ita ⁊̃ uidimus in cinitate domini uir¬
tutu inciuitate dei nostri.ds fundanit eam in et̾nu. Item ialio flu¬
minis impetus letificat ciitate dei. sanctificanit tab̾naculu suu
altissimus deus in medio cius nõ cõmonebit᷑. His atq huiusme¬
di testimoniis. que omnia cõmemorare nimis longum ẽ dicliciꝰ¬
ẽẽ quãdam ciuitatem dei cius ciues ẽẽ cõcupimus illo amore quẽ
nobis eius conditor inspiranit. Hinc conditori sancte citatis ci¬
ues terrene ciuitatis deos suos preferunt ignorantes eum ẽe de¬
um deoꝵ nõ deorum falsoꝵ. hoc ẽ impioru et ĩnꝓboꝵ qui eius ĩ cõm¬
utabili omnibq cõmimi luce priuati. ⁊ obhoc ad quandam egenã
potestatẽ redacti. suas quodãmͦ priuatas potestates cõsectantur. hon¬
resq diuinos. a deceptis subditis q̃runt. s deoꝵ piorum atq scõru

Expanded text:
psalmo: Sicut audiuimus, ita et uidimus, in ciuitate domini uirpsalmo: Sicut audiuimus, ita et uidimus, in ciuitate domini uirtutum, in ciuitate Dei nostri; Deus fundauit eam in aeternum; item in alio: Fluminis inpetus laetificat ciuitatem Dei, sanctificauit tabernaculum suum Altissimus; Deus in medio eius non commouebitur. His adque huius modi testimoniis, quae omnia commemorare nimis longum eesse quamdam civitatem Dei, cujus cives esse concupiscimus illo amore, quem nobis illius Conditor inspiravit. Huic Conditori sanctae civitatis, cives terrenae civitatis deos suos praeferunt, ignorantes eum esse Deum deorum, non deorum falsorum, hoc est impiorum et superborum, qui ejus incommutabili omnibusque communi luce privati, et ob hoc ad quamdam egenam potestatem redacti, suas quodammodo privatas potentias consectantur, honoresque divinos a deceptis subditis quaerunt; sed deorum piorum atque sanctorum,
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. qui ꝑꝑ hona inte huius deos colendos putant. Quinq auter
posteriores. adnsus eos qui cultũ d̾or ꝑꝑ uitam que post mortẽ fu
tura ẽ seruandu existimant. Tenceps itaq ut inprimo libro pol¬
liciti sumus de duarum ciuitatu quas in hor seculo perplexas dici
inuicẽq ꝑmistas. ex ortu et pro cursu. ⁊ debitis finib. qd̾ dicendur
arbitro: quantum diuinitus adiuuabor expediam: idordr
luitatem dei clicimus cuius ea scriptura testis ẽ
que non fortuitis motibus animoꝵ. s plane summe
dispositione prouidentie super om̃s omniu gentra
ltteras omnia sibi gn̾a ingenioru humanor diuina
excellens anctoritate subiecit Ibi quippe scriptumẽ. Slo¬
riosa dicta sunt dete ciuitas deĩ Et inalio psalmo legit
Magnus dominus ⁊ landabilis mumnis. inciuitate dei nostri ĩ mõte
Ssancto eius dilatans exultationes uniu̾se terre. ⁊paulo post megdẽ

Expanded text:
sunt, qui propter bona uitae huius deos colendos putant; quinque autem sunt, qui propter bona uitae huius deos colendos putant; quinque autem posteriores aduersus eos, qui cultura deorum propter utura est, servandum existimant. Deinceps itaque, ut in primo libro polliciti sumus, de duarum civitatum, quas in hoc saeculo perplexas diximus invicemque permixtas, exortu et procursu et debitis finibus, quod dicendum arbitror, quantum diviniuitatem Dei dicimus, cuius ea scriptura testis est, quae non fortuitis motibus animorum, sed plane summae dispositione prouidentiae super omnes omnium gentium litteras omnia sibi genera ingeniorum humanorum diuina excellens auctoritate subiecit. Ibi quippe scriptum est: Gloriosa dicta sunt de te, ciuitas Dei; et in alio psalmo legitur: Magnus Dominus et laudabilis nimis in ciuitate Dei nostri, in monte sancto eius, dilatans exultationes uniuersae terrae; et paulo post in eodem
Abbreviated transcription (Latin):
utrũq sine pecc̃o ẽ U̾bi ant dixit fiat lux ⁊ fcã ẽ lux. Et uidit ds̃
lucem quia bona ẽ ⁊ postinoclum infertur ⁊ seperauit deus intẽ¬
lucem ⁊ tenebras ⁊ uocauit ds̃ lucem diem ⁊ tenebras uocuuti
noctẽ nõ hoc loco adclitu ẽ ⁊ uidit ds quia bonũ ẽ ne ntrũq appel¬
laretur bonum cum ẽet horum alterum malum uitio proprio
non nã ⁊ ideo sola ibi lux placu̾it conditori tenebre aũt ĩglice
⁊ si fuint orclinãde. nõ tam̃ fuerant approbande. Quid ẽ eĩm aliud ĩtel¬
bãtio secundum artem facti que sap̃ia dei est. Capitulum. exipo¬
Tus aũt usq adeo nõ cum fcm̃ ẽ tunc dicit bonu ut nibil eoriumi

Expanded text:
utrumque sine peccato est. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Deus utrumque sine peccato est. Ubi autem dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux. Et uidit Deus lucem quia bona est; et postucem diem et tenebras uocauit noctem: non hoc loco additum est: Et uidit Deus quia bonum est, ne utrumque appellaretur bonum, cum esset horum alterum malum, uitio proprio, non natura. Et ideo sola ibi lux placuit Conditori; tenebrae autem angelicae, etsi fuerant ordinandae, non tamen fuerant adprobandae. CAPUT batio secundum artem facti, quae Sapientia Dei est? Deus autem usque adeo non cum factum est, tunc didicit bonum, ut nihi
Abbreviated transcription (Latin):
terrimas mentes ip̃e diuidere potuit ciuĩ etiã futũm nõ nature s no¬
lũtatis malum occultu aut incertu esse non potuit Capłm. 20¬
Eniq nec illud pretereũdum ẽ silentio. ꝙ ubi drxit ds̃ Fiat lux et
facta est lux continuo subumctu ẽ Et idit deus lucem quia bona
est. Non posteaqͣ seperauit inter lucem ⁊ tenebras ⁊ uocaut lucẽ die
⁊ tenebras nocte. ne simul cum luce etiam talib tenebris testimõiu
placiti sin phibuisse uideretur Nam ubi tenebre inculpabiles sunt
inter quas ⁊ lucem istã his ocuł cõspicuã luminaria celi diuidunt. ñ
añ s post infertur. Et uidit deus quia bonu ẽ posuit illa inquit in
firmam̃to celi lucere suꝑ t̾ram. ⁊ preesse diei ⁊ nocti ⁊ separare inter
lucem et tenebras Et indit ds̃ quia bonũ est utrũq placuit quia

Expanded text:
terrimas mentes, ipse diuidere potuit, cui etiam futurum non naturae, sed uoterrimas mentes, ipse diuidere potuit, cui etiam futurum non naturae, sed uoluntatis malum occultum aut incertum esse non potuit. CAPUT enique nec illud est praetereundum silentio, quod, ubi dixit Deus: Fiat lux, et facta est lux, continuo subiunctum est: Et uidit Deus lucem quia bona est; non postea quam separauit inter lucem et tenebras et uocauit lucem diem et tenebras noctem, ne simul cum luce etiam talibus tenebris testimonium placiti sui perhibuisse uideretur. Nam ubi tenebrae inculpabiles sunt, inter quas et lucem istam his oculis conspicuam luminaria caeli diuidunt, non ante, sed post infertur: Et uidit Deus quia bonum est. Posuit illa, inquit, in firmamento caeli lucere super terram et praeesse diei et nocti et separare inter lucem et tenebras. Et uidit Deus quia bonum est. Utrumque placuit, quia