comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
multires atꝗ igentes inimicitie nas cerent tãto¬
M odio inuice augebant᷑ ut uicissim alter deoci¬
sione alterius quo tidie cogittint perhuius mod tã
acrẽ & tamacerbam harum auarum ea tẽpestate
principaliũ familiaꝵ dissensionẽ ac odis cordiam
pistoriẽ ses rooerto iam apulie regi quẽ inelitũ¬

Expanded text:
es atque ingentes inimicitiae nascerentur; tantoque odio invicem agebantur ut vicissim alter de occisione alterius quotidie cogitaret. Per huiusmodi tam acrem et tam acerbam harum duarum ea tempestate principalium familiarum dissensionem ac discordiam, Pistorienses Roberto iam Apuliae regi – quem inclitu
Abbreviated transcription (Latin):
Iohanne quendã uice comite prefecert cui olegiano
cognomen erat & q̃ abeo in etruria fieri uellet remotis
arbitris mandauerat. Iohannes igitur cuibelli cura
dmandata fuerat. copias undiq in agrum bononiẽ¬
se contraebat ut inde postea adiugum apenini opor¬
tunius moueret. quo facto atq mea parte que bononie¬
se agiũ pistoriensẽq đ terminat nocte una cõmora¬
tus postridie circa pistorium descendit nec longe ab

Expanded text:
ecerat, cui Olegiano cognomen erat, et quae ab eo in Etruria fieri vellet, remotis arbitris, mandaverat. Iohannes igitur, cui belli cura demandata fuerat, copias undique in agrum Bononiensem contrahebat, ut inde postea ad iugum Appennini opportunius moveret. 47 Quo facto atque in ea parte, quae Bononiensem agrum Pistoriensemque determinat, nocte una commoratus, postridie circa P
Abbreviated transcription (Latin):
mocum totã ciuitatẽ aliquot annos guberna¬
uit: q̃ođ florẽtinisquoq lucẽ sibus & pratẽsib
cõtigisse legimus ut singli robertum memorata¬
rum ciui tatũ dominũ publicis populorum suor
deretis constituerent ae metu. & formidine
herici imperatoris ꝗ magnis. & ĩ festis exercitib

Expanded text:
otam civitatem aliquot annos gubernavit. Quod Florentinis quoque, Lucensibus et Pratensibus contigisse legimus ut singuli Robertum memoratarum civitatum dominum publicis populorum suorum decretis constituerent ac metu et formidine Herrici imperatoris, qui magnis et infestis exer
Abbreviated transcription (Latin):
rat. ip̃e tenui comitatu ĩ prouinciã primo deiñ ingalliã
transit. sed eum multis post annis patri in regno suce¬
deret ac dam norũ q̃ hac tẽpet tate pisto riensibus.
intulerat: memor eẽt penitẽtiaq duceret᷑ eorum a
pistoriẽsicas populo ab solutionẽ atq remissionẽ per
łras postulauit. ac magna quadã ꝯ sultoꝵ unio ne ꝯ¬

Expanded text:
itatu in Provinciam primo, deinde in Galliam transiit. Sed cum multis post annis patri in regno succederet ac damnorum, quae hac tempestate Pistoriensibus intulerat, memor esset poenitentiaque duceretur, eorum a Pistoriensi populo absolutionem atque remissionem per litteras postulavit ac magna quadam consultorum unio
Abbreviated transcription (Latin):
to compararunt: atq adueysus obsessores contẽ¬
derunt. Uerum lucenses ubi pistoriensium aduen¬
tum pie senserunt: ob uiã eis repente fuerunt stru¬
ctisq aciebus superarunt ac paulo post arcem
custodibus uacuam susceperunt florentini dein¬
de ac lucenses reductis inpatrias suas uictricibus co¬
piis atꝗ parum clomi requietis gratia cõmoratis no¬
Horienses propterea coniuray unt qm. &x omnibus
totius pene etrurie ciuitatibus preterqͣ ex sola pi¬
storio albi & pulsi. & exacti fuisse uidebantur huic
bello ducem quendam maxime auctoritatis per¬
ficere cupiebant proinde ad carolum primũ apuli¬
e regem oratores mi serunt ut robertum eius pri

Expanded text:
sessores contenderunt. Verum Lucenses, ubi Pistoriensium adventum praesenserunt, obviam eis repente fuerunt structisque aciebus superarunt ac paulo post arcem custodibus vacuam susceperunt. 32 Florentini deinde ac Lucenses, reductis in patrias suas victricibus copiis atque parum domi requietis gratia commoratis, noorienses propterea coniurarunt, quoniam ex omnibus totius paene Etruriae civitatibus, praeterquam ex sola Pistorio, Albi expulsi et exacti fuisse videbantur. 33 Huic bello ducem quemdam maximae auctoritatis praeficere cupiebant. Proinde ad Carolum Primum Apuliae regem oratore
Abbreviated transcription (Latin):
erant egregie ac fortiter resistebatur. Quamobrem lõ¬
giorẽ obsidionis morã futuram. ratiallis ac fossis ob¬
sessos circundarunt. castellis. a turribus ita undiq
muniuerunt. ut nemo ĩ gredi egrediue posset. Crebra
quotidie prelia intermenia urbis fossasq cõmictebã¬
tur. dum ea apđ̃ pistorienses geredantur. Clemens
quintus. sumus pontifex qui benedicto nuper defun

Expanded text:
regie ac fortiter resistebatur. Quamobrem longiorem obsidionis moram futuram rati, vallis ac fossis obsessos circumdarunt castellisque et turribus ita undique muniverunt ut nemo ingredi egredive posset. Crebra quotidie proelia inter moenia urbis fossasque committebantur. 35 Dum ea apud Pistorienses gerebantur, Clemens Quintus summus pontifex – qui Benedic
Abbreviated transcription (Latin):
tissimus pisarum ac luce duarum p̃gotẽtium
ciuitatũ dominatioe sus cepta principibus al¬
barum partium fauebat. Un albi magnis uguccions
N sociorum uiyibus adiuti tantos aduersus nigros pi¬
stonẽses qui ea tẽ pestate yem .p. gubernabant impetus
fecerunt ut nisi detecta fuisset. proditio ꝗ̃ dam quam¬

Expanded text:
ac Lucae duarum praepotentium civitatum dominatione suscepta, principibus Albarum partium favebat. Unde Albi – magnis Uguccionis et sociorum viribus adiuti – tantos adversus Nigros Pistorienses, qui ea tempestate rem publicam gubernabant, impetus fecerunt ut nisi detecta fuisset proditio
Abbreviated transcription (Latin):
ui memorate eccłie presules qua tuor circiter mensib
exactis postꝙ̃ obsidio cepta erat incastra uenerunt mox
pontificis licteras roberto &ercituum principi redd¬
iderunt quaꝵ ex ordium. cum forte admanus mãs
ꝑuenissent huius modi fuise comperimus. Clemens
eps seruus seruorum dei carissimo inxpo filio rob¬
to primo genito carissimi inxpo filii filiintĩ caroli
hie yusalem & sicilie regis illustir calãbrie dũci
salutẽ & apłitã bn dictione & reliqua huiuemõ
Has ponti ficis łras cum paru uł potius nihil p̃¬
fuisse. intelligerent paulo post. ĩ terposita pontifi¬
cali auctoritate roberto duci totiꝗ ex ercitui e¬
dixerunt uti ab armis discederent obsidioneq:
re linquerent. qđ si facerent grauissimum quidõa
omnipotẽti deo eiusꝗ uicario facturo no dubitarẽt

Expanded text:
quattuor circiter mensibus exactis postquam obsidio coepta erat, in castra venerunt. Mox pontificis litteras Roberto, exercituum principi, reddiderunt, quarum exordium, cum forte ad manus nostras pervenissent, huiusmodi fuisse comperimus: «Clemens episcopus servus servorum Dei carissimo in Christo filio Roberto primogenito carissimi e regis, illustri Calabriae duci salutem et apostolicam benedictionem», et reliqua huiusmodi. 36 Has pontificis litteras cum parum vel potius nihil profuisse intelligerent, paulo post, interposita pontificali auctoritate, Roberto duci totique exercitui edixerunt uti ab armis discederent obsidionemque relinquerent. Quod si facerent, gratissimum quiddam omnipot
Abbreviated transcription (Latin):
ctisq aciebus superarunt ac paulo post arcem
custodibus uacuam susceperunt florentini dem¬
de aclucenses reductis inpatrias suas xictricibus co¬
piis atq parum domi requietis gratia cõmoratis no¬
ua rursus in terse federa iniuerunt: et contra pi¬
Hdrienses propterea coniurarunt qm ex omnibus
totius pene etrurie ciuitatibus preterqͣ ex sola pi¬
storio alb & pulsi. & exacti fuisse uidebantur huie

Expanded text:
arcem custodibus vacuam susceperunt. 32 Florentini deinde ac Lucenses, reductis in patrias suas victricibus copiis atque parum domi requietis gratia commoratis, nova rursus inter se foedera inierunt et contra Pistorienses propterea coniurarunt, quoniam ex omnibus totius paene Etruriae civitatibus, praeterquam ex sola Pistorio, Albi expulsi et exacti fuis
Abbreviated transcription (Latin):
neribus ceciderant. Catilina uo longe a su¬
is inter hostium cadauera repertus est paulu¬
lum ẽt spirans. ferociamq animi ꝗͣ habuerat
inuultu retinens. postremo exomni copia neq in
pͣlio neq infuga quisꝗͣ ciuis ingeniuus captus
est Ita cuncti sue hõstiumq uite iuxta peper¬
cer̃t. nec d cati line copiis eoꝵq strage plura
locutus statim de iomanorum eercitus inhẽ
modum suhiecisse uidet᷑. Neꝙ tamen exer¬
citus ppłi romani letam aut incruentam ui¬
ꝑtonam adeptus est. Nam strenuissimus ꝗs¬
ꝙ aut ceciderat inp̾lio aut grauiter uulnera¬
tus discesserat. Multi at que ecashis uidẽdi
auc spoliandi grã processerat uoluentes. hosti¬
lia cadauera amicum alii pars. hospite aut
cognatũ reperiebant. fuere ittem qui inimicos
suos. cognosterent. ⁊ta uarie peroem exercitũ
letitia meror luctus atq gauaia agitabantur.
Daec ulterus pro gressus libro suo finẽ ĩposut

Expanded text:
neribus ceciderant. Catilina vero longe a suneribus ceciderant. Catilina vero longe a suis inter hostium cadavera repertus est, paululum etiam spirans, ferociamque animi quam habuerat in vultu retinens. Postremo ex omni copia neque in proelio neque in fuga quisquam civis ingenuus captus est: ita cuncti suae hostiumque vitae iuxta pepercerant». 54 Nec de Catilinae copiis eorumque strage plura locutus, statim de Romanorum exercitu in hunc modum subiecisse videtur: «Neque tamen exercitus populi Romani laetam aut incruentam victoriam adeptus est. Nam strenuissimus quisque aut ceciderat in proelio aut graviter vulneratus discesserat. Multi autem, qui e castris visendi aut spoliandi gratia processerant, volventes hostilia cadavera, amicum alii, pars hospitem aut cognatum reperiebant; fuerunt item qui inimicos suos cognoscerent. Ita varie per omnem exercitum laetitia, maeror, luctus atque gaudia agitabantur». Nec ulterius progressus libro suo finem imposuit.
Abbreviated transcription (Latin):
ne monauit in hunc mlum abeo scnptim fui¬
se uidemus Intorea catilina cum &pectitro in
orina acie uersan laborantib succune inicoros
prosaucis arcessẽ. omnia prouide młtiipe
pugnare. sepe hostem fenire streniu militis &
boni ĩgeratono offitia simł exequebatiur. pret¬
eius ubi uidet catilinã contra ac ratus erat
magna ui tende cohortem pretanã ĩmedios ho¬
tes in aucie. eoe perturbatos at alioo alibi re¬
sistenteo interficit dem̃ utrinq ex sateribus
eatero aggredit. Mallius & fessulanu in
penmmis pugnãtes cadunc postq̃ susas
copias se ꝯ cum paueis relictũ uidẽt. memor
generis atꝙ pristine sue dignitatis inter
confertissimos bostes incuirit ibis puignas
tiline nam fere quem quisꝙ pugnando locum
ceperat eum amissa anima tonpore tegebat :
pauci at̃ quos medios cohoros pͣtona discemit
daulo diuersius sed om̃s tamen aduersis uul¬

Expanded text:
memoravit, in hunc modum ab eo scriptum fuimemoravit, in hunc modum ab eo scriptum fuisse videmus: «Interea Catilina cum expeditis in prima acie versari, laborantibus succurere, integros pro sauciis arcessere, omnia providere, multum ipse pugnare, saepe hostem ferire, strenui militis et boni imperatoris officia simul exsequebatur. Petreius – ubi videt Catilinam, contra ac ratus erat, magna vi tendere – cohortem praetoriam in medios hostes inducit eosque perturbatos atque alios alibi resistentes interficit; deinde utrimque ex lateribus ceteros aggreditur. Manlius et Faesulanus in primis pugnantes cadunt. 53 Postquam fusas copias seque cum paucis relictum videt, memor generis atque pristinae suae dignitatis, inter confertissimos hostes incurrit ibique pugnans tilinae. Nam fere quem quisque pugnando locum ceperat, eum amissa anima corpore tegebat. Pauci autem quos medios cohors praetoria disiecerat, paulo diversius, sed omnes tamen adversis vul
Abbreviated transcription (Latin):
tamẽ edifucatũ fuisse dicit sed ẽt illos eo con¬
fugisse scribit ubi hodie hanc preclarã urbẽ
extare uidemus ibiq abinitio incolas ut a
uul neribus libemrent uilia ꝗdam habitacła
constituisse deiñ ubertate soli inuitatos a
allectos młtis post annis ĩ tantã sobolem
creuisse tradit ut rudia illa. E rusticana
mapalia menibus cingerent. Atq opidũ
conderent id proptera qđ ingente quãda
hominũ tam suorum ꝙͣ romanorum cedem
ac trucidationẽ in stãi pestis fcam̃ fuisse
nouerant per inde pistoriũ apeste cognomi na¬
uerunt. Quo circa de anocitate & ferocitatt
ac de uicissi tudinariis pistoriensiũ dissessionibus
ato disciaus minime mirandum et subieit
tioi. Sed ut totum quale ẽ paulo clarius e euide¬
tu eluces cat saliustii clanssimies graiina¬
nu auctons uerba ponere curauimus. Ubi eni duc
mo enfestos & ercitus manus ĩuicẽ congui quo

Expanded text:
tamen aedificatum fuisse dicit sed etiam illos eo contamen aedificatum fuisse dicit sed etiam illos eo confugisse scribit, ubi hodie hanc praeclaram urbem exstare videmus, ibique ab initio incolas, ut a vulneribus liberarentur, vilia quaedam habitacula constituisse; deinde ubertate soli invitatos et allectos multis post annis in tantam sobolem crevisse tradit ut rudia illa et rusticana mapalia moenibus cingerent atque oppidum conderent. 51 Id propterea quod ingentem quamdam hominum tam suorum quam Romanorum caedem ac trucidationem instar pestis factam fuisse noverant, perinde “Pistorium” a “peste” cognominaverunt. Quocirca de atrocitate et ferocitate ac de vicissitudinariis Pistoriensium dissensionibus atque discidiis minime mirandum esse subiecnter assentior. 52 Sed ut totum quale est paulo clarius et evidentius elucescat, Sallustii clarissimi et gravissimi auctoris verba ponere curavimus. Ubi enim duos illos infestos exercitus manus invicem conseruisse
Abbreviated transcription (Latin):
lem uulgo iactan & apparere uidems fuise nõ
dubitat quando nefario illo uãnis. cuius dam
pistonensis hominis & nobili lazariorũ familia
oriundi sacrilegio sese continere. nõ potuit ꝗnr
& in manite scelens unius perdite & scclest
pecudis in totã ciuitatẽ his pene uerbis ĩ lati num
ut cũq trans latis uehementer in ueheretur. A
pistorũ pistoriũ inꝗͣ curte ip̃am facibus incẽ¬
diis ignibus passim hinc inde dispersis combũ¬
iendam solemni decreto nõ ita decernis. &
stauis ut infauillas & cineres redacta inter
ałs urbes amplius ex tare c apparere nõ uiđ¬
aris ut ad perpetrã da facionora onginẽ & se¬
men tuũ excellis & superas ꝗd om̃s cõmenta¬
tores ex planare cupiẽtes catilinã catilinanũ¬
ꝙ semen interpretant᷑ & dicunt Uillanus quo¬
ꝗ incronicis suis nõ modo areligiis catiline
ꝗͣꝗ̃ paucos ac uulneratos ex memorabi li illo
& erento prelio suꝑ fuisse testetur opidum

Expanded text:
ualem vulgo iactari et apparere videmus fuisse non ualem vulgo iactari et apparere videmus fuisse non dubitat, quando nefario illo Vannis cuiusdam Pistoriensis hominis ex nobili Lazariorum familia oriundi sacrilegio sese continere non potuit quin ex immanitate sceleris unius perditae et scelestae pecudis in totam civitatem, his paene verbis in Latinum utcumque translatis, vehementer inveheretur. «Ah Pistorium, Pistorium», inquit, «cur te ipsam facibus, incendiis, ignibus passim hinc inde dispersis comburendam solemni decreto non ita decernis et statuis ut in favillas et cineres redacta inter alias urbes amplius exstare apparere non videaris, ubi ad perpetranda facinora originem et semen tuum excellis et superas?». Quod omnes commentatores explanare cupientes Catilinam Catilinariumque semen interpretantur et dicunt. 50 Villanus quoque in chronicis suis non modo a reliquiis Catilinae, quamquam paucos ac vulneratos ex memorabili illo et cruento proelio superfuisse testetur, oppidum
Abbreviated transcription (Latin):
bus acꝙ deconditoribus suis dubia q̃dam. &
incerta afferant pro solertiori. & certiori har
rerũ cognitione non inutile eẽ putauimus
si ea que moderni quidam. & nobilitati aucto¬
res deconditione huutꝰ urbis scrberent breuito
licteus mandaremus. Pistorii urbe areliquo
cariline ꝯui exillo crudeli & eruento prelia pa
tũ incolumes pirtĩ ut credit uul nen er euas cnã¬
ne ⁊ condicã fuisse comunis & ꝑ uulgata nose¬
lum uulgi & inperitorum hominũ sed e do¬
Dantes enim petraroha & Boccaccius penegre¬
gy suou temporũ poete atq nobiles histona
lam. & aperte scriptis suio probare coartesia¬
n uident sed ut ceteros breuitatis cã obmi¬
etamus. Dantes & Uillanũs decerta huiu ui¬
dis gonditione ita scribe ita que  enpria sun
ad notart uoluerũt qi ip̃i ꝓropris oculio consp¬
xerit̃. Dantes n inquiburdam suis epregiis uul¬
gatis ꝙ carminib talẽ huius urbis orginẽ ÷¬

Expanded text:
ibus atque de conditoribus suis dubia quaedam et ibus atque de conditoribus suis dubia quaedam et incerta afferantur, pro solertiori et certiori harum rerum cognitione non inutile esse putavimus si ea, quae moderni quidam et nobilitati auctores de conditione huius urbis scriberent, breviter litteris mandaremus. 47 Pistorii urbem a reliquiis Catilinae – qui ex illo c partim, ut creditur, vulnerati evaserant – conditam fuisse communis et pervulgata non solum vulgi et imperitorum hominum sed et douret. 48 Dantes enim, Petrarcha et Boccaccius, peregregii suorum temporum poetae atque nobiles historiclam et aperte scriptis suis probare et attestari videntur. Sed ut ceteros brevitatis causa omittamus, Dantes et Villanus de certa huius urbis conditione ita scribere itaque scriptis suis annotare voluerunt, quasi ipsi propriis oculis conspexerint. 49 Dantes enim in quibusdam suis egregiis vulgatisque carminibus talem huius urbis originem q
Abbreviated transcription (Latin):
in columes partim saucii euaserat ad perpe
fuisse crediderim. ut sunt uarie no nullo de
hoc pistori noĩe uans friuole q sentẽtie. nee
ab upbe pistono ꝗͥ nõ dum extabat ager pi¬
storiensis appellan potuit nõ secus ꝗͣ ager
picenus apiteno opido ꝗđ apud picenos nłło
umiꝙ̃ tempore &xtitisse legimus un inanẽ &
ridiculã remane̾ eoꝵ opinionẽ manifestum
est qui hanc uibe nõ multo post in fausta
edificatiõis sue initia ob ingentẽ quãdam se¬
narioꝵ fabroꝵ copiã magnamq huius modi
ut ita dixeñ fabricaꝵ. & o fficinarum ab¬
undantiã fieri urbem aliꝗn cognominatã
fuisse tradiderũt qđ nõ dum fingula qͥq
in ueniede originis grã diligenter & acçura¬
te indagaremus ac uaros. & diuersos codices
& libellos ad num libitum. euolueremus
nuꝗͣ nisi infragimẽtes quibus dam. & scedis
certo auctore carentib reperire potuimus
Cum igi de propriis edificationis sue tempor¬

Expanded text:
incolumes partim saucii evaserant, ad perpincolumes partim saucii evaserant, ad perpfuisse crediderim. 44 Ut sunt variae nonnullorum de hoc Pistorii nomine vanae frivolaeque sententiae, nec ab urbe Pistorio, quae nondum exstabat, ager Pistoriensis appellari potuit non secus quam ager Picenus a Piceno oppido, quod apud Picenos nullo umquam tempore exstitisse legimus. 45 Unde inanem et ridiculam remanere eorum opinionem manifestum est, qui hanc urbem non multo post infausta aedificationis suae initia ob ingentem quamdam ferrariorum fabrorum copiam magnamque huiusmodi, ut ita dixerim, fabricarum et officinarum abundantiam “Ferri Urbem” aliquando cognominatam fuisse tradiderunt. Quod nos dum singula quaeque inveniendae originis gratia diligenter et accurate indagaremus ac varios et diversos codices et libellos ad nostrum libitum evolveremus, numquam nisi in fragmentis quibusdam et schedis certo auctore carentibus reperire potuimus. 46 Cum igitur de propriis aedificationis suae tempor
Abbreviated transcription (Latin):
extabant precipua qͥda comeratio inquibudam
gencilium conmentanis & annalibus inueniatur
pteri s luribus scriptoꝵ suoꝵ locis sept nĩo
memi nenunt. Quĩppe lunam &e pisuo lucam
& clusium uolaterras & cortonã perusiuinan
& aretium ac fesulas & Norentiã senio &
pistorio tantu modo pretermitgis palam&a
enĩ add auci non possumus ut credamus q ste
modum supra planeͦ & aꝑte probasse uide¬
mui. hac pistori urbe nullam fuist tons tat
anteꝗ catilina in pistoriensi ut scribit agro
una eum suis profligaretur: ꝙ cum ita sit
pistorium potius apistoriensi agro euius
inbello catiline salustius meminit q
pistonbus quibus forte ea temgestatõ reg
illa abundabat. uł apistos qđ greco fido
significat qm̃ pistorienses eo uł max temco
re preceteris fideles erant uł deniq ape¬
iste ꝙ areliquis catiline qui & crũentoilo
& memorabili prelio ut uulgo de partim

Expanded text:
exstabant, praecipua quaedam commemoratio in quibusdam exstabant, praecipua quaedam commemoratio in quibusdam gentilium commentariis et annalibus inveniatur; ptis, pluribus scriptorum suorum locis saepenumero meminerunt. 42 Quippe Lunam et Pisas, Lucam et Clusium, Volaterras et Cortonam, Perusium et Arretium ac Faesulas et Florentiam Senis et Pistorio tantummodo praetermissis palam et enim adduci non possumus ut credamus quod snt, quemadmodum supra plane et aperte probasse videmur, hanc Pistorii urbem nullam fuisse constat antequam Catilina in Pistoriensi – ut scribitur – agro una cum suis profligaretur. Quod cum ita sit, Pistorium potius a Pistoriensi agro, cuius in bello Catilinae Sallustius meminit, quam a pistoribus quibus forte ea tempestate regio illa abundabat, vel a “pistos”, quod Graece “fidem” significat, quoniam Pistorienses eo vel maximeenique a peste, quod a reliquiis Catilinae, qui ex cruento illo et memorabili proelio, ut vulgo dicitur, partim
Abbreviated transcription (Latin):
xerit quibus diuisi eadem scriptitarent cum
aristeus ꝑtholomei phi ladelphi tuc exegiptioruim
regis seriba. & mł̃to post tp̃r iosephus nihil tale
retulerint sed in una basilica congregatos cõtu¬
lisse nõ prophetasse scribant. Fociem modo sa¬
lustius grauissimus. illoꝵ tẽ por scriptor pis¬
torio pretermiso. sistoriesis dum taxat agn
cõmemorationẽ fecisse perhibetur. & credit
Cum eigo nullam huius urbis mentionẽ neꝙ
ab accura tissimo scriptore optimoq illoꝵ tẽ¬
ꝑs poꝵ historico neq ab aliquo a lio uetustion
auctore factam fuisse cernamus eam ui¬
bem nõ dum conditam extitisse merito &i¬
stimamus. & credimus. Ad hec accecdit ꝙcũ
no multo ante. et tuc̃. et paulo ẽt post noua be¬
lla. & uaria pͣlia ac di uersi hinc inde passim
per totã etruriã motus agitarẽt. nulla huiius
urbis metio in antiquis codicib fcã fuisse
reperitui. Cum aliar omniũ q̃ per ea tẽpora

Expanded text:
xerit, quibus divisi eadem scriptitarent, cum xerit, quibus divisi eadem scriptitarent, cum Aristheus – Ptolemaei Philadelphi, tunc Aegyptiorum regis, scriba – et multo post tempore Josephus nihil tale retulerint, sed in una basilica congregatos contulisse, non prophetasse, scribant». 40 Eodem modo Sallustius, gravissimus illorum temporum scriptor, Pistorio praetermisso, Pistoriensis dumtaxat agri commemorationem fecisse perhibetur et creditur. Cum ergo nullam huius urbis mentionem neque ab accuratissimo scriptore optimoque illorum temporum historico neque ab aliquo alio vetustiori auctore factam fuisse cernamus, eam urbem nondum conditam exstitisse merito existimamus et credimus. 41 Ad haec accedit quod cum non multo ante et tunc et paulo etiam post nova bella et varia proelia ac diversi hinc inde passim per totam Etruriam motus agitarentur, nulla huius urbis mentio in antiquis codicibus facta fuisse reperitur, cum aliarum omnium, quae per ea tempora
Abbreviated transcription (Latin):
xisse acꝙ occubuisse scribitur. Nagto unino
destitiset miꝗ̃ dalustirs huius helli Accni¬
ratissimus scriptoꝵ. & qui dingularẽ q̃ndam
& precipuũ libnim đilla catiline coium¬
tione composuit eius urbis mentiono nie¬
tio p̾teriset p̃sertim cum sibr maxima me¬
morandi occasio p̃beretur que ad mocsum enim
pistoriensis agri palam & apere minit quo pr¬
lũ cõmissum fuisse dicit ita prosecto acieniã
multo m agio opidum comemonisset quo ueta
reliq̃uie catiline si ulle creditur enasenintut
at uicte. & superate con fugissent uł si forte
ciuitas ea tẽpestate beniuola. & amica populo
romano fuisset aligꝰ peditũ equitũq pͣsidia
ad pistoriensibus ad antoniũ miosa fradia i st
sep tuaginta duasũ cellularum ĩuentores quas
totidẽ hebracaꝵ scrpturarum interptim singi¬
latim assignatas fuisse retulerunt his tencũ¬
bis utitur. Nescio quis primus auctor septua¬
ginta cellulas alex andne mendacio suo. extru¬

Expanded text:
xisse atque occubuisse scribitur.xisse atque occubuisse scribitur.m Sallustius, huius belli accuratissimus scriptor et qui singularem quemdam et praecipuum librum de illa Catilinae coniuratione composuit, eius urbis mentionem silentio praeteriisset, praesertim cum sibi maxima memorandi occasio praeberetur. 38 Quemadmodum enim Pistoriensis agri palam et aperte meminit quo proelium commissum fuisse dicit, ita profecto ac etiam multo magis oppidum commemorasset quo vel reliquiae Catilinae – si ullae, ut creditur, evaserunt – victae et superatae confugissent vel, si forte civitas ea tempestate benivola et amica populo Romano fuisset, aliqua peditum equitumque praesidia a Pistoriensibus ad Antonium missa tradidisset.septuaginta duarum cellularum inventores, quas totidem Hebraicarum scripturarum interpretibus singillatim assignatas fuisse retulerunt, his paene verbis utitur: «Nescio quis primus auctor septuaginta cellulas Alexandriae mendacio suo exstru
Abbreviated transcription (Latin):
careant nõ tamen ita certa ee uidentuꝵ.
ut pro compertis habeantur. ceu antiqua
illa ꝗ exintegra. & incorrupta ueteꝵ sni¬
ptoꝵ auctoritate nõ ĩ merito sanciunt
sed ut planius & aꝑtius dicam quid sẽto.
eam inter quecunq uetera: & noua reru
gestaꝵ monu metta differẽtiã eẽ reor ut
illa uera: hec aũt uerissimilia appellari
mereantuy. Uera sunt eni ut grecos.
& ternos historicos omittamus & nr̃is cs¬
tenti sumus. q̃ ea . Q Curtio .a. ciustino
a. Eliuio a Crispo salustio aplinio decũ¬
do E a Suctonio tranquillo. & ceteris hu¬
ius modi ueteribus ac nobilitatis aucto¬
ribus licteris mandata fuisse intelligitoꝰ
Decied uerisimilia eẽ credimus ꝙ adante
petire & hoc caccio ullano &s & uenuto
ae butiẽ si c aliis quibus dã nouellis a uotor¬
pistorĩi urbem ea tempestate nõ dum coli fuãta
fui se eredimus qua catilina e dum e di fica¬
nio romanoꝵ consule pistonẽ si agro confli¬

Expanded text:
careant, non tamen ita certa esse videntur careant, non tamen ita certa esse videntur ut pro compertis habeantur ceu antiqua illa quae ex integra et incorrupta veterum scriptorum auctoritate non immerito sanciuntur. Sed ut planius et apertius dicam quod sentio, eam inter quaecumque vetera et nova rerum gestarum monumenta differentiam esse reor ut illa “vera”, haec autem “verisimilia” appellari mereantur. 36 Vera sunt enim, ut Graecos et externos historicos omittamus et nostris contenti simus, quae a Q. Curtio, a C. Iustino, a T. Livio, a Crispo Sallustio, a Plinio Secundo, a Suetonio Tranquillo et ceteris huiusmodi veteribus ac nobilitatis auctoribus litteris mandata fuisse intelligimus. At ea verisimilia esse credimus, quae a Dante, Petrarcha et Boccaccio, Villano et Benvenuto ac Butiensi et aliis quibusdam novellis auctorPistorii urbem ea tempestate nondum aedificatam fuisse credimus qua Catilina cum C. Antonio Romanorum consule in Pistoriensi agro confli
Abbreviated transcription (Latin):
tum fuit huiu cemodi certaminis io euctus
fuosse senbitur ut catillina una cumsuuti
pugna uietus superatusq in agro pistonensi
oecideretus ubi hodie piteccis pagum duob
creiter mulibus passum ab urbe distare ui¬
demus Ineo conflictu illud pͣcetens memori¬
bale suic̃ ut &x omnibus catiline copiso neq
inplio neꝑ infugi quisqm ingenuns euiora¬
penctur De ex eicitu romanorum idẽ prop¬
modum sentiẽdum ẽ. & quo ap eris puni
ex esse meminimus ut neꝙ letam aut in er¬
uentam ue tonam adipis cerextur na stauissĩs
quenq aut imprelio ocordisse auit grau¬
ĩter uulneratũ discessisse tradic. Hec oĩq̃
q̃ hactenus scripsimus urã quidẽ sentẽtiã
usq adeo certa haberi. & reputari đbent
qi nos ip̃i propriis. oculis con spexerimus qñ
earum reru scriptores graues. quosdam
& idoneos auctores fuisse nõ ignoramus
ac temporibus nr̃is. propingitiora sipit
nec tertis aliꝗ uibus modernis auetoribus

Expanded text:
tum fuit, huiusmodi certaminis is eventus tum fuit, huiusmodi certaminis is eventus fuisse scribitur, ut Catilina, una cum suis ea pugna victus superatusque, in agro Pistoriensi occideretur, ubi hodie Piteccii pagum duobus circiter milibus passuum ab urbe distare videmus. 33 In eo conflictu illud prae ceteris memorabile fuit, ut ex omnibus Catilinae copiis neque in proelio neque in fuga quisquam ingenuus civis caperetur. De exercitu Romanorum idem propemodum sentiendum est, de quo apud Crispum legisse meminimus, ut neque laetam aut incruentam victoriam adipisceretur; nam strenuissimum quemque aut in proelio occidisse aut graviter vulneratum discessisse tradit. 34 Haec omnia quae hactenus scripsimus nostra quidem sententia usque adeo certa haberi et reputari debent, quasi nos ipsi propriis oculis conspexerimus, quoniam earum rerum scriptores graves quosdam et idoneos auctores fuisse non ignoramus.ac temporibus nostris propinquiora sint nec certis aliquibus modernis auctoribus
Abbreviated transcription (Latin):
pinã fugere constituit aut ubi.Q. Metellũ
celerem qui cum tribus legionibus inagro pi¬
ceno pre sidebat castra propere mouisse.& ea
parte qua sibi ingalliã progeranti đ cesus eãt
ut fugiẽdi. facultatẽ preriperet sub ipsis radi¬
cibus.montiu consedisse cognouit satius ee
duxit. cum .C. Anconio consule propriisac¬
minih. confligere. & fortunã belli temptare
ꝗͣ si ibidẽ conmoraretũs. donec onis romano¬
rum copie̾ una coniungerent. Antonius
n. & si pedibus eger cẽt podagraꝙ crucuret
ti bus tanta celeritite o secutus ert utiam
ncastrs suis non procul abese uuentiam
pro deuntes manus inuicem conserere cepeñt
as tanto ardore. aioꝵ tantoq impetu ssruens
gnante  ut fricidarẽt plures uulnera rentũ
pauci cum predictis tomararentiui ⁊ colum¬
es euaderent quẽ ad modum ap& ulonecoau¬
otores scriptũ legimus Ad &x tremũ postquã
cumipete e cruento preliio satis diuq cera¬

Expanded text:
pinam fugere constituit. 29 At ubi Q. Metellum pinam fugere constituit. 29 At ubi Q. Metellum Celerem, qui cum tribus legionibus in agro Piceno praesidebat, castra propere movisse et ea parte, qua sibi in Galliam properanti descensus erat, ut fugiendi facultatem praeriperet sub ipsis radicibus montium consedisse cognovit, satius esse duxit cum C. Antonio consule propriis agminibus confligere et fortunam belli temptare quam si ibidem commoraretur donec omnes Romanorum copiae una coniungerentur. 30 Antonius enim, etsi pedibus aeger esset podagraque cruciaretur,  exercitibus tanta celeritate persecutus erat ut iam a castris suis non procul abesse videretuprodeuntes, manus invicem conserere coeperunt ac tanto ardore animorum tantoque impetu structis pugnantes trucidarentur, plures vulnerarentur, pauci, si cum praedictis compararentur, incolumes evaderent, quemadmodum apud idoneos auctores scriptum legimus. 32 Ad extremum, postquam ancipiti et cruento proelio satis diuque certa
Abbreviated transcription (Latin):
stitiss quos ubi rome detecta on patefbaõ
iura tione ꝑ memo ntratũ consulis prouidẽtas
ininitũ atꝙ innichilum euasisse cognouit par¬
tee conuratoꝵ intra uibẽ ad patranda ficinora
quẽ ad modũ insti tuerat relicta ipa cum religo
Qure ae bellum fori concitare decrouit ta
itaq mente taliq proposito roma egressus
primo preneste clam occupare cogitauit ut
ibi si uotis suis potiretur bellandi cã risidet.
Mox uoͣ ut eam uibem paulo diligentius ꝗͣ
putarat custodir sensit mutato consilio pro
preneste fessulas delegit. Cum suis ergo ad
hec ip̃a loca profectus regionẽ totam bello
armisq inuoluit. Postquam uo lentulum
& cetegum aliosq conuirationis principys
quos rome ad patranda facinora: ue supra
diximus reliquerat preditos allegatis allego¬
brum & insenatu conuictos ultimo tande
ꝑ ficere fugam arripere & ingalliã transal¬

Expanded text:
stitisset. 26 Quos, ubi Romae detecta et patefacta stitisset. 26 Quos, ubi Romae detecta et patefacta coniuratione per memoratam consulis providentiam in irritum atque in nihilum evasisse cognovit, parte coniuratorum intra urbem ad patranda facinora – quemadmodum instituerat – relicta, ipse cum reliquis exire ac bellum foris concitare decrevit. 27 Hac itaque mente talique proposito Roma egressus, primo Praeneste clam occupare cogitavit, ut ibi – si votis suis potiretur – bellandi causa resideret. Mox vero, ut eam urbem paulo diligentius quam putarat custodiri sensit, mutato consilio pro Praeneste Faesulas delegit. Cum suis ergo ad haec ipsa loca profectus, regionem totam bello armisque involvit. 28 Postquam vero Lentulum et Cethegum aliosque coniurationis principes – quos Romae ad patranda facinora, ut supra diximus, reliquerat – proditos a legatis Allobrogum et in senatu convictos ultimo tandem rans conata perficere, fugam arripere et in Galliam Transal
Abbreviated transcription (Latin):
natis uicibus superarũt posnemo etrusca
aromani usq adeo uinc untur ut uniuer¬
sa etruriã ineoꝵ dictionem peruenerit
atꝙ sub romanorum imperip usq ac artadii. &
honori temponi posi sep hnigentes an arai deses
subiectionis sue annũ cõtinue ꝑ seuerauit quo
quidẽ tẽpore gothi radagaso &x alarito ducit
magnis exereitibus italiõ inuasere. Romaniior
annos uictis & superatis omnibus gentibus. do
impiũ ita in uicẽ dissẽtine ceperinnt urideca¬
tillina nobili genẽ natus Uir magni anĩmi nec
mi nort d eloquentie una cum pluribus ꝑ ditis
Arequestris. & senatori ordinis ralii o quibus¬
dornu sabritis generis facinorosto hominibus a¬
uersus rem.p. diripiẽ di gr̃a coniurare atengt
ac ꝵi into coniuttatorũ ordiñe tantis q iribus
oruuatiõe mint᷑ auderet ut prosecto incepta
ꝑfecisset nisi singularis q̃ dam && q̃ cipua citero¬
iis consulis sapientia magnis enis conatiburs re¬

Expanded text:
ernatis vicibus superarunt, postremo Etrusci ernatis vicibus superarunt, postremo Etrusci a Romanis usque adeo vincuntur ut universa Etruria in eorum dicionem pervenerit atque sub Romanorum imperio usque ad Arcadii et Honorii tempora, post septingentesimum circiter subiectionis suae annum, continue perseveraverit. Quo quidem tempore Gothi, Radagaso et Alarico ducibus, magnis exercitibus Italiam invasere. 25 Romanannos victis et superatis omnibus gentibus et imperium – ita invicem dissentire coeperunt ut L. Catilina, nobili genere natus, vir magni animi nec minoris eloquentiae, una cum pluribus perditis et equestris et senatorii ordinis et aliis quibusdam patritii generis facinorosis hominibus adversus rem publicam diripiendi gratia coniurare auderet atque tanto coniuratorum ordine tantisque viribus coniurationem inire auderet ut profecto incoepta perfecisset, nisi singularis quaedam et praecipua Ciceronis consulis sapientia magnis eius conatibus re
Abbreviated transcription (Latin):
tusci agallis. & germanis diuturnis bel¬
lis afflicti atque diuersis multoꝵ prelioꝵ
inc ursionibus agitati modicis quibus dam
& angustiis finibus contenti intra irigũ
apeniniꝰ quiescere uidebantur. A ecedebat ĩ¬
super romanoꝵ. potẽtia q̃ indies mi rabi¬
liter crescebat atq etruna ex alia parte
structis aciebus infestis q signis assidue
uexabat. Ubi uõ etrusci gallos & germa¬
nos ea tempestatę seuissimos. & acerrino
cunctorum italoꝵ hostes tandẽ align exita¬
lia abisse conpexerunt. euestigio raput
attollere.  uires. resu me ceperũt. ac nõ
mlto post eoꝵ recessum resimptis uiribi
cum omnibe romanoꝵ regibus duobus
numa  tarquinio dum taxat ex ceptis
dum rome regnaretur.  post reges quo¬
q ex actos uani. & diutur nis bellis ꝑ lõga
tempora cum ppro romano duetu consu¬
lũ mirum ĩ modum contẽderũt: & q̃ qͣua
ni eoꝵ belloꝵ fines uariante fortuna ui¬
ces euasissent. siquidẽ alteri alteros alt¬

Expanded text:
Tusci a Gallis et Germanis diuturnis bellis afflicti atque diversis multorum proeliorum incursionibus agitati, modicis quibusdam et angustis finibus contenti, intra iugum Appennini quiescere videbantur. Accedebat insuper Romanorum potentia, quae in dies mirabiliter crescebat atque Etruriam ex alia parte, structis aciebus infestisque signis, assidue vexabat. 23 Ubi vero Etrusci Gallos et Germanos, ea tempestate saevissimos et acerrimos cunctorum Italorum hostes, tandem aliquando ex Italia abiisse conspexerunt, e vestigio caput attollere et vires resumere coeperunt. Ac non multo post eorum recessum resumptis viribus, cum omnibus Romanorum regibus duobus, Numa et Tarquinio, dumtaxat exceptis dum Romae regnaretur et post reges quoque exactos variis et diuturnis bellis per longa tempora cum populo Romano, ductu consulum, mirum in modi eorum bellorum fines variante fortuna vices evasissent, siquidem alteri alteros alt
Abbreviated transcription (Latin):
ionũ belum partim noͦ post romia codito
conti nuatis per sex cẽtos circiter annos dome¬
crostiensse ilegimus. Ceterũ post fexcẽteini
iospentatis sue annii sem est ut galle etine¬
olpinu magnis peditũ equicũq copis dũcaos
corlo onte alces trino gredenẽtus aot paulo post
contluente iagna quada germano ꝑamolei¬

Expanded text:
ianum bellum, partim vero post Romam conditam, continuatis per sexcentos circiter annos domecontigisse legimus. Ceterum post sexcentesimum prosperitatis suae annum factum est ut Galli Transalpini magnis peditum equitumque copiis, duce Belloveso, Alpes transgrederentur ac paulo post, confluente magna quada
Abbreviated transcription (Latin):
Nec preterea lic̃teras initalia aduxit qͦs
romani ut postea grecas sic antea enus¬
cas discere solebãt᷑ hͤ ceri moniaru sole¬
nia hec colemdoꝵ numinu dis cipli nam
ritumq edocuit he deniq diui narum.
rerum augunoꝵ as picioꝵ ꝙ sciẽtiam
un futurar pros piciẽtant ita tenebat
ut taliũ cognitio semp etrus ca disciplina

Expanded text:
Haec praeterea litteras in Italiam adduxit, quas Haec praeterea litteras in Italiam adduxit, quas Romani – ut postea Graecas – sic antea Etruscas discere solebant. Haec caerimoniarum solemnia, haec colendorum numinum disciplinam ritumque edocuit; haec denique divinarum rerum, auguriorum auspiciorumque scientiam, unde futura prospiciebantur, ita tenebat ut talium cognitio semper “Etrusca disciplina
Abbreviated transcription (Latin):
fabule uiderent ac prodeliramentis habert᷑
Quid plura: hec gens uoq adeo bellicis uiynuti¬
bus uiguit. obnimiã quandam conim fortitu¬
dine atq ferocitatem crebro ĩurbem uoq ne
batur ut prouderẽt nequi res .p. detrimẽ¬
ti caperet ꝙ nũꝗ̃ nisi ingentibus. quibus dam
Q maximis rei .p. penculis nec antea nec po¬
stea fieri conseuerat hec inꝗ̃ gens terra mari¬
q pluri mu potuit ab alpibus .n. usq ad fretũ
iculum cõmemoratis urtutibus adepta ia
dudum actepta cuncta posedit. Hec infero
superoq mari nom̃ inpost iec solum belli
sed pacis et artibus in elẽ quãdam lau¬
dem. & eternã gloriam compariuit. Romanoᷤ
nãq omnia regum magistratuuꝗ suoꝵ orna¬
menta ab etruscis sucepisse constat. ꝙ siqui¬
dem eoꝵ uestigia imitati E xii lictores
& sellam curule E togam pretextam pal.¬
mãtaq tunicam. & currus deniq aurcos.
haud ꝗ̃ꝗͣ exin suscipere dubitarunt

Expanded text:
fabulae viderentur et pro deliramentis haberentur. fabulae viderentur et pro deliramentis haberentur. 16 Quid plura? Haec gens usque adeo bellicis virtutibus viguit, ut ob nimiam quamdam eorum fortitudinem atque ferocitatem crebro in Urbe usque trbatur ut providerent ne quid res publica detrimenti caperet, quod numquam nisi in ingentibus quibusdam et maximis rei publicae periculis nec antea nec postea fieri consueverat. Haec, inquam, gens terra marique plurimum potuit. Ab Alpibus enim usque ad fretum Siculum, commemoratis virtutibus adepta, iam dudum cuncta possedit. 17 Haec infero superoque Mari nomen imposuit, nec solum belli sed pacis etiam artibus immortalem quamdam laudem et aeternam gloriam comparavit. Romanos namque omnia regum magistratuumque suorum ornamenta ab Etruscis suscepisse constat; siquidem eorum vestigia imitari et duodecim lictores et sellam curulem et togam praetextam palmatamque tunicam et currus denique aureos haudquaquam exinde suscipere dubitarunt. 18
Abbreviated transcription (Latin):
etruscoꝵ regis temporib secundo uehienti¬
bus ducibus bii infostis sercitibus obsi¬
deret bisꝙ adiani culum usq diripiendi
Q uastandi caĩ in grederetus. E sola oiũz
alianẽ nationũ aromanis obsides ac upt
R armis pio fligatos non solum maies sed
uir gines et̃ feminas obsides dare cocgeñt
Cuius rei adperpetuam quandã &. eter nam
etrus coꝵ głiam testese sunt interceteros ob¬
sides due celebrate uirgines iomane prodo¬
sidibus accepte. Ualȩria .m. ualeni publicole
consulis filia. clodia que ftactis uinculis a¬
ceptisꝓ custodibus. fugiens trans tiberi na¬
tare nõ dubitauit. Ob nimias in super acpo¬
ne innumerabiles etrus coꝵ iuytutes ingẽtes
ille & maxime duoꝵ fortissimoꝵ unor
oratii coclitis. & mutii sceuole laudes proue¬
nerunt q̃ nisi uetenbus doctissimoꝵ tam
grecoꝵ qͣni latinoꝵͥ histonoꝵ codicibus tele¬
braretur nimirum legetibus & audiẽtibus

Expanded text:
Etruscorum regis temporibus, secundo VeientiEtruscorum regis temporibus, secundo Veientibus ducibus bis infestis exercitibus obsideret bisque ad Ianiculum usque diripiendi et vastandi causa ingrederetur et sola omnium aliarum nationum a Romanis obsides acciperet armis profligatos non solum mares sed virgines etiam feminas obsides dare coegerunt; cuius rei ad perpetuam quamdam et aeternam Etruscorum gloriam testes sunt inter ceteros obsides duae celebratae virgines Romanae pro obsidibus acceptae, Valeria – M. Valerii Publicolae consulis filia – et Cloelia, quae fractis vinculis deceptisque custodibus fugiens, trans Tiberim natare non dubitavit. 15 Ob nimias insuper ac paene innumerabiles Etruscorum virtutes ingentes illae et maximae duorum fortissimorum virorum Horatii Coclitis et Mucii Scaevolae laudes provenerunt, quae nisi veteribus doctissimorum tam Graecorum quam Latinorum historicorum codicibus celebrarentur, nimirum legentibus et audientibus
Abbreviated transcription (Latin):
li portu opidum tũscoꝵ atriã ẽsre dicit. aquo.
atriaticum mare appellaretur quod tem¬
poribus suis euphonie causa pro atriatico
ad riaticu diceretur. Sed ut quanta. &
ꝗͣ magna d. añ. e post romanu imperiũ
fuerit etruscoꝵ gloria euidentius appare¬
ant quid ualuerit in uno quoq laudatio¬
ut acunabulis nr̃is no nullas precipuas
eius condiciones. paucis repetamus ab an¬
ti quissimis ac nobilissimis lidie populis.
origine traxit. Nec tractu temporis mini
ĩ modum adaueta bellicosissia fuit quip¬
pe pelascos grecos homines primo italia pe¬
pulit. Umbros dẽ inde uetustissimos totus
italie populos structis aciebus ita supera¬
uit. ut trecẽta circiter eoꝵ oprda uĩ. &
aymis adimeret atq inditionẽ suam re¬
digeret. & ut quantũ bellic is aptibus po¬
tuerit clarius elucescat cum pplo romano
aliaꝵ gẽtium uictore pluribus bellis ita
contendie. ut iube romã primũ porsẽne

Expanded text:
li portu oppidum Tuscorum Atriam» esse dicit, «a quo li portu oppidum Tuscorum Atriam» esse dicit, «a quo Atriaticum Mare» appellaretur, quod temporibus suis euphoniae causa pro Atriatico “Adriaticum” diceretur. Sed ut quanta et quam magna, et ante et post Romanum imperium, fuerit Etruscorum gloria evidentius appareat, quid valuerint in unoquoque laudatioHaec gens, ut a cunabulis nostris nonnullas praecipuas eius condiciones paucis repetamus, ab antiquissimis ac nobilissimis Lydiae populis originem traxit. Haec, tractu temporis mirum in modum adaucta, bellicosissima fuit, quippe Pelasgos, Graecos homines, primo Italia pepulit. Umbros deinde, vetustissimos totius Italiae populos, structis aciebus ita superavit ut trecenta circiter eorum oppida vi et armis adimeret atque in dicionem suam redigeret. 13 Et ut quantum bellicis artibus potuerit clarius elucescat, cum populo Romano – aliarum gentium victore – pluribus bellis ita contendit ut urbem Romam primum Porsennae
Abbreviated transcription (Latin):
llis. subegisse testatur. plinius quoq dẽ tg¬
corum potẽtia In tertio naturalis histone
libro loquens. Omboꝵ inquit geno antiqui¬
sissima italie existima tur trecenta edre
opida tusci debellasse reꝑiuntur. Uerum
ubi deorgine. & potẽtiã ems coꝵ certas
reci tauimus. ꝗ d liuius && plinius memo¬
pati auctores cie utrius q maris appellati¬
onibus sensent quod erat tertiũ nr̃e diui¬
sionis in enbrum paulis per uideamus. liui¬
us enĩ ubi in eodem sexto de etrus coꝵ opib
superius anobis conmemorata illa p᷑ dixit᷑
in hunc modum statim subiecit. mari supe¬
ro inferoq quibus italia modo insule cingi¬
tur quantum potuerint noĩa sunt aygu¬
mẽto ꝙ alterum tuscum comuni uocabulo
alterũ gentis adriaticum mare abatria tuscoꝵ co¬
lonia uocauere i talice gentes. Greci cade
tirenum atq adriaticũ uocat̃ & q̃ secunt.¬
libro depadi fluuii hostiis loqueretui nobi¬

Expanded text:
llis subegisse» testatur. Plinius quoque de Tullis subegisse» testatur. Plinius quoque de Tuscorum potentia in tertio Naturalis historiae libro loquens «Umbrorum», inquit, «gens antiquissima Italiae existimatur. Trecenta eorum oppida Tusci debellasse reperiuntur». 10 Verum ubi de origine et potentia Etruscorum certas recitavimus, quid Livius et Plinius memorati auctores de utriusque maris appellationibus senserint – quod erat tertium nostrae divisionis membrum – paulisper videamus. Livius enim, ubi in eodem sexto de Etruscorum opibus superius a nobis commemorata illa praedixit, in hunc modum statim subiecit: «Mari supero inferoque quibus Italia modo insulae cingitur, quantum potuerint nomina sunt argumento, quod alterum Tuscum communi vocabulo gentis, alterum Adriaticum Mare ab Atria, Tuscorum colonia, vocavere Italicae gentes. Graeci eadem Tyrrhenum atque Adriaticum vocant» et quae sequuntlibro de Padi fluvii ostiis loqueretur, «nobi
Abbreviated transcription (Latin):
testimonio nuellatenus dubitari possit. Ae
hanc insuper mãm certam. & indubitatam
alidis ongine nõ nulli greci auctores. accedit
nam. & Dionisius alicar nasseus hanc histo¬
riam accuratissime simul ac diligẽtissie
prosec utus euidenter ondie cur tusciex
lidia abinitio abierint & guibus tamer¬
dem iactati casibus initaliam ꝑ uenerint
Plutarcus & rerum antiquarum curio¬
sissimus indagator.  peregregius phy¬
Lo sophus eadem pluribus. Locis đ etruscor
origine sentue uidet. dea hec deprimordio
nro hactenus dixisse sufficiat. Nue nero
no ignobilib idoncoꝵ auctoꝵ testi moniis
probare: & auestari conabimur liuius in
sexto libro ab uibe condita uerba hec posuit
Tus corum an romanum ĩperium late terra
mariq opes patuere. &. reliqua .l. flonis
in eiũs dem liuii epitomate deprisci targni¬
iiiii
uiitutious mẽtione faciens duo deci tus cie
populos frequentibus armis cõtinuatisq bẽl¬

Expanded text:
testimonio nullatenus dubitari possit. 8 Ad testimonio nullatenus dubitari possit. 8 Ad hanc insuper nostram certam et indubitatam a Lydis originem nonnulli Graeci auctores accedunt; nam et Dionysius Halicarnasseus hanc historiam accuratissime simul ac diligentissime prosecutus evidenter ostendit cur Tusci ex Lydia ab initio abierint et quibus tandem iactati casibus in Italiam pervenerint. Plutarchus etiam, rerum antiquarum curiosissimus indagator et peregregius philosophus, eadem pluribus locis de Etruscorum origine sentire videtur. Sed haec de primordio nostro hactenus dixisse sufficiat. 9 Nunc non ignobilibus idoneorum auctorum testimoniis probare et attestari conabimur. Livius in sexto libro Ab urbe condita verba haec posuit: «Tuscorum ante Romanum imperium late terra marique opes patuere» et reliqua. Lucius Florus in eiusdem Livii epitomate de Prisci Tarquinii virtutibus mentionem faciens «duodecim Tusciae populos frequentibus armis continuatisque be