comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Am uero punicis
bellis cum inter
utrunq ĩperiũ
ctictoria diu anceps atque
incerta penoleret: populi que
duo precialidi impetus in alte¬
rutrum fortissimos et opu¬
lentissimos agrent: quod mu¬
nitiora regna contrita funt.
que urbes ample nobiles que
delete: quot afflicte: quot
perdite cutitates: quã lon g
Lateq tot regiones terreq
uastãte sunt: quotiens uicti¬
hinc atq inde uictores: quid
hominum consumptam est uel
pugnantium militum: uel ab
armis uacantuũ populorum
quanta uis nauium marinis
etiam prebiis oppressa: et diuer¬
sarcim tempestatum uarietate
submersa est. si enarrare uel
comnemorare coneinur: mhil
alitid quam scriptores etiam nos
ernnus hystorie. Tunc magno
metu perturbata romana ciui¬
tas ad remedia uana et riodenda
currebat. Instaurati sunt ex
auctoritate librorum sybillino¬
rum ludi seculares quorum
celebritas inter centam annos
fuerat instituta: felicioribuse
temporibus memoria negligẽte
perierat. Renouarunt etam

Expanded text:
am uero Punicis bellis, cum inter utrumque imperium uictoria diu anceps adque incerta penderet populique duo praeualidi impetus in alterutrum fortissimos et opulentissimos agerent, quot minutiora regna contrita sunt! quae urbes amplae nobilesque deletae, quot adflictae, quot perditae ciuitates! Quam longe lateque tot regiones terraeque uastatae sunt! Quotiens uichinc adque inde uictores! Quid hominum consumtum est uel pugnantium militum uel ab armis uacantium populorum! Quanta uis nauium marinis etiam proeliis obpressa et diuersarum tempestatum uarietate submersa est! Si enarrare uel commemorare conemur, nihil aliud quam scriptores etiam nos erimus historiae. Tunc magno metu perturbata Romana ciuitas ad remedia uana et ridenda currebat. Instaurati sunt ex auctoritate librorum Sibyllinorum ludi saeculares, quorum celebritas inter centum annos fuerat instituta felicioribusque temporibus memoria neglegente perierat. Renouarunt etiam
Abbreviated transcription (Latin):
unt maiores nr̃os
tricipientes fuisse
credendum est: ut hec nescirẽt
munera diuina esse non deos.
Sed quoniam sciebant nemini
talia: nisi aliquo deo largiente
concedi: quorum deorum noiã¬
nomina non inueniebant: caꝵ
rerum nominibus appellabãt
deos quas ab eis sentiebant dari
aliqua uocabula mole flactetes.
ficut a bello Bellonam nũcu¬
pauerunt non bellum: sicut
acunis Cuninam non cunã.
sicut a segetibus segtiam non
segtem: sicut a poins Pomo¬
nam non ponium: sicut abo¬
bus Robonam non bouem:
aut certe nulla uocabuli dedi¬
natione sicut res ipẽ nominã¬
tur ut pecunia dicta est dea
que dãt pecuniam: non omio
Pecunia dea ipsa putata est.
It auirtus que dat uirtutem.
honor qui honorem: concordu
que concordiam: uictoria que
dat uictoriam. It a inquiunt
cum felicitas dea dicitur: nõ
illa que datur: sed numẽ illud
attenditur a quo felicitas ola¬
tur. Ita nobis reddita ratoe.
multo facilius eis quorum cor
non nimis obduruit. persua¬

Expanded text:
quiunt, maiores nostros quiunt, maiores nostros insipientes fuisse credendum est, ut haec nescirent munera diuina esse, non deos? Sed quoniam sciebant nemini talia nisi aliquo deo largiente concedi, quorum deorum nomina non inueniebant, earum rerum nominibus appellabant deos, quas ab eis sentiebant dari, aliqua uocabula inde flectentes, sicut a bello Bellonam nuncupauerunt, non Bellum; sicut a cunis Cuninam, non Cunam; sicut a segetibus Segetiam, non Segetem, a pomis Pomonam, non Pomum: sicut a bubus Bubonam, non Bouem: aut certe nulla uocabuli declinatione sicut res ipsae nominatur, ut Pecunia dicta est dea, quae dat pecuniam, non omnino pecunia dea ipsa putata est: ita Virtus, quae dat virtutem; Honor, qui honorem; Concordia, quae concordiam; Victoria, quae dat victoriam. Ita, inquiunt, cum Felicitas dea dicitur, non ipsa quae datur, sed numen illud attenditur a quo felicitas datur. Ista nobis reddita ratione multo facilius eis, quorum cor non nimis obduruit, persua
Abbreviated transcription (Latin):
romani ueteres nescio que
Sũmanum cui nocturna
fulmina tribuebant colue¬
runt magis quam Iouem.
ad quem olurna fulmina
pertinebant. Sed postquã
Ioui templum insigne ac sub¬
Lime constructum est. pp
edis dignitatem sic ad eum
multitudo confluxit ut ud
inuenatur qui summaĩ nomẽ
quod audire iam non potest: se
saltem legisse meminerit. Si au¬
tem felicitas dea non est: quoniã
quod uerumest munus est dei:
ille deus queratur: qui eam da¬
re possit: et deorum falsorũ mul¬
titudo noꝵia relinquatur: quã
stultorum hominum multitudo
uana sec tatur. dona dei deos sibi
faciens: et ipm̃ cuius ea dona
sunt obstinatiorie superbe uo¬
luntatis offendens. Sic enim
carere non potest infelicitate.
qui tanquam deam felicitatem
colit: et deum datorem felicita¬
tis relinquit: sicut carere nõ
potest fame qui panem pictũ
Lingit: et ab homine qui uerũ
considerare rationes
¶Qua ratione defendãt
pagani quod inter deos colãt
ipsa dona diuina. Capitulũ.

Expanded text:
Romani ueteres nescio quem Romani ueteres nescio quem Summanum, cui nocturna fulmina tribuebant, coluerunt magis quam Iouem, ad quem diurna fulmina pertinerent. Sed postquam Ioui templum insigne ac sublime constructum est, propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit, ut uix inueniatur qui Summani nomen, quod audire iam non potest, se saltem legisse meminerit. Si autem felquod verum est, munus est Dei; ille Deus quaeratur, qui eam dare possit, et deorum falsorum multitudo noxia relinquatur, quam stultorum hominum multitudo vana sectatur, dona Dei deos sibi faciens, et ipsum, cujus ea dona sunt, obstinatione superbae voluntatis offendens. Sic enim carere non potest infelicitate, qui tanquam deam felicitatem colit, et Deum datorem felicitatis relinquit: sicut carere non potest fame, qui panem pictum lingit, et ab homine qui verum considerare rationes. Qua ratione defendant pagani, quod inter deos colant ipsa dona diuina. Libet autem
Abbreviated transcription (Latin):
nonꝰ iod contemptu eius facerẽt.
sed quod in domo felicitatis¬
uel obscuri esse mallent quã
sine illa in locis proprii emi¬
nere. Ita dea felicitate in loco
amplissimo et celsis simo cõs¬
titũta: discerent ciues unde¬
omnis boni uoti petendum es¬
set auxilium. Ac si ipsa suadẽ¬
te natura aliorum deorum
superflua multitudine dere¬
licta coleretur una felicitas:
uni supplicaretur: unius templũ
frequentaretur a ciuibus qui
felices esse uellent. quorum
esset nemo qui tiollet: atque
ita ipsa a seipsa peteretur: que
ab ominibus petẽbatur. Quis
cni aliquid ab aliquo deo
nisi felicitatem uelit accipere.
uel quod ad felicitatem exi¬
stimat pertinere. ꝑromde
si felicitas habet in potesta¬
te cum quo homine sit. habet
autem si dea est: quet anđ
stulticia est ab aliquo eam
deo petere: quam possis a se
pã impetrare: Hanc ergo sup
deos cẽteros honorare etiam
loci dignitate debuerunt.
Sicut enim apud ipos legr̃

Expanded text:
non id contemtu eius facerent, non id contemtu eius facerent, sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent ciues, undeomnis boni uoti petendum esset auxilium, ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua multitudine derelicta coleretur una Felicitas, uni supplicaretur, unius templum frequentaretur a ciuibus qui felices esse uellent, quorum esset nemo qui nollet, adque ita ipsa a se ipsa peteretur, quae ab omnibus petebatur. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem uelit accipere uel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit habet autem, si dea est: quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere, quam possis a se ipsa inpetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam \' loci dignitate debuerunt. Sicut enim aput ipsos legitur,
Abbreviated transcription (Latin):
suo nullomodo cedere loco uo¬
luerunt. Nam sicut habẽt
eorum littere cũ rex Tarꝗnius
capitolium fabricare uellet:
cumq locum qui ei olignior
aptiorq uidebatur a diis aliis
cerneret preoccu patum: non
audens aliquid contra deorũ
facere arbitrium: et credens
eos tanto numini suoo prin¬
cipi uoluntate cessuros: quia
multi erant illic ubi capitoli¬
um constitutum est: per auai¬
rium quesiuit utrum concẽ¬
dexe locum uellent ioui: ato
ipĩ inde cedere. omnes uolue¬
runt. preter illos quos com¬
memoraui. Matrem Termi¬
num. Iuuent antem: atq ideo
capitoliumita constructum
est: ut etiam isti tres intus es¬
sent tam obscuris signis: ut
boc uix homines doctissimi
scirent. Mullo modo igitur
felicitatem Iuppiter ipẽ contẽ¬
neret: sicut a termino. Mar¬
it. Iuuentante contemptus
est. Sed ipĩ etiã qui non cesse¬
tant Ioui profecto cederent
felicitati. que illis regm fece¬
rat iouem. Aut si non cederẽt

Expanded text:
\'suo nullo modo cedere loco uo\'suo nullo modo cedere loco uoluerunt. Nam sicut habent eorum litterae, cum rex Tarquinius Capitolium fabricari uellet eumque locum, qui ei dignior aptiorque uidebatur, ab dis aliis cerneret praeoccupatum, non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi uoluntate cessuros, quia multi erant illic, ubi Capitolium constitutum est. per augurium quaesiuit, utrum concedere locum uellent Ioui; adque ipsi inde cedere omnes uoluerunt praeter illos quos commemoraui, Martem, Terminum, Iuuentatem; adque ideo Capitolium ita constructum est, ut etiam isti tres intus essent tam obscuris signis, ut hoc uix homines doctissimi scirent. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret, sicut a Termino, Marte, Iuuentate contemtus est. Sed ipsi etiam, qui non cesserant Ioui, profecto cederent Felicitati, quae illis regem fecerat Iouem. Aut si non cederent,
Abbreviated transcription (Latin):
felicitas cons tituta est: ut tẽplũ
aliquod ei fieret: quod et loci
sublimitate et operis dignitate
prcemineret. Cur enim non
aliquid melius quam ipsi Ioru
Nam neq etiam Ioui regnũ
nisi felicitas dedit. Si tamen
regnaret felix fuit et potior
est felicitas regno. Nemo eĩ
dubitat facile inueniri homiẽ
qui timeat se fieri regem: nul¬
lus autem inuenitur qui se
nolit esse felicem. Ipsi ergo
dĩi si per auguria uel quoli¬
bet modo cos posse consuli
putant. ole hac re consulerẽ¬
tur utrum uellent felicitati
loco cedere: si forte aliorum
edibus uel altapibus iam
fuisset locus occupatus ubi
edes maior atos sublimior
felicitati construeretuꝵ: etiã
ipẽ Iuppiter cederet: ut ipm̃
uerticem collis capitolii
felicitas potius obtineret
Non enim quilpiam resister
felicitati: nili quod ficri non pt̃.
qui esse uellet infelin. No
modo omnino si consuleretur
faceret iuppiter quod ei fece¬
runt tres dii. Mars terminus
et Iuuentus: qui maiori et ry

Expanded text:
Felicitas constituta eat? Templum aliquod ei fieret, quod et loci sublimitate et operis dignitate praemineret. Quur enim non aliquid melius quam ipsi Ioui? Nam quae etiam Ioui regnum nisi Felicitas dedit? si tamen cum regnaret felix fuit. Et potior est felicitas regno. Nemo enim dubitat facile inueniri hominem, qui se timeat fieri regem; nullus autem inuenitur, • qui se nolit esse felicem. Ipsi ergo di si per auguria uel quolibet modo eos posse consuli putant, de hac re consulerentur, utrum uellent Felicitati loco cedere, si forte aliorum aedibus uel altaribus iam fuisset locus occupatus, ubi aedes maior adque sublimior Felicitati construeretur; etiam ipse Iuppiter cederet, ut ipsum uerticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. Non enim quispiam resisteret Felicitati, nisi, quod fieri non potest, qui esse uellet infelix. Nullo modo omnino, si consuleretur, faceret Iuppiter, quod ei fecerunt tres di, Mars, Terminus et Iuuentas, qui maiori et regi
Abbreviated transcription (Latin):
cauisis etiã: atq etiam bellicas
clales et numantinum fedus
horrenda ignominia maculosũ.
Uolauerant enim puli de cauica
et Mancino consuli: ut aiunt
augurium malum fecerant: qͣsi
per tot annos: quibus illa exigua
cuutas romanum circunfessa
exercitum afflixerat: ip̃i que
romane reipub terrori esse iã
ceperat. Alii contra eum malo
augurio processerunt. sed hec ĩqͣ¬
¶De Mitridatis edicto quo
os ciues romatios ꝗ intra Asiã
inuenirentur tussit &cidi. Cap.

Expanded text:
causis etiam adque etiam bellicas causis etiam adque etiam bellicas clades et Numantinum fhorrenda ignominia maculosum: volaverant enim pulli de cavea, et Mancino consuli, ut aiunt, augurium malum fecerant; quasi per tot annos, quibus illa exigua civitas Romanum circumsessa exercitum afflixerat, ipsique Romanae reipublicae terrori esse jam coeperat, alii contra eam malo augurio processerint. CAPUT XDe Mithridatis edicto, quo omnes cives Romanos, qui intra Asiam invenirentur, jussit occidi.
Abbreviated transcription (Latin):
rum punicorum tolerabilior infe¬
licitas fuit. bellis tantum modo
foris conterebatur exercitus: sod
uictoriis consolabatur. Domi autẽ
nulle sicut alias discordie seuiebãt.
Sed ultimo bello punico uno impe Q¬
tu alterius Scipionis. qui ob hoc
ctiam ipse Afric ani cognomẽ ĩucĩt
emula imperii romani ab stirpe
deleta est: ac demde tantis malox
aggeribus oppressi romana recp̃
ut prosperitate ac securitatt rerũ
unde nimium corrup̃tis moribus
mala illa congesta sunt: plus nocuce¬
isse mons tretur t amcito euersa:
quam prius nocuerat tam diu
aduersa carthago. Noc toto tprẽ
usq ad ccsarem augustum: qui
uidetur non adhuc uel ipsorum
opinione glorosam: sed contẽtiosã
et exitios amet planeiam ener¬
uem ac languidam libertatẽ oĩmõ
extorsisse roianio: et ad regale
arbitrium cuncta reuocasse: et
quasi morbida uetustate collap¬
sam ueluti instaurasse ac reno¬
uasse rempub. Toto erg isto
tempore omitto &aliis atq aliis

Expanded text:
rum Punicorum tolerabilior inferum Punicorum tolerabilior infelicitas fuit. Bellis tantummodo foris conterebatur exercitus, sed uictoriis consolabatur; domi autem nullae, sicut alias, discordiae saeuiebant. Sed ultimo bello Punico uno impetu alterius Scipionis, qui ob hoc etiam ipse Africani cognomen inuenit, aemula imperii Romani ab stirpe deleta est, ac deinde tantis malorum aggeribus obpressa Romana res publica, ut prosperitate ac securitate rerum, unde nimium corruptis moribus mala illa congesta sunt, plus nocuisse monstretur tam cito euersa, quam prius nocuerat tam diu aduersa Carthago. Hoc toto tempore usque ad Caesarem Augustum, qui uidetur non adhuc uel ipsorum opinione gloriosam, sed contentiosam et exitiosam et plane iam eneruem ac languidam libertatem omni modo extorsisse Romanis et ad regale arbitrium cuncta reuocasse et quasi morbida uetustate conlapsam ueluti instaurasse ac renouasse rem publicam; toto ergo isto tempore omitto ex aliis adque aliis
Abbreviated transcription (Latin):
Sed riunc de his inalis que intolera¬
biliter homines patiuntur: non de
his qlte libenter faciunt dicere
institui. Unde illud magis quod
de Scipione commnemorauti: quod
cedens inimicis extra patriam quã
liberauit mortuus est: ad presen¬
tem pertinet dis putationem: ꝗd
ei romana numina a quorũ tẽplis
auertit Haimibalem non reddide¬
runt uicẽ: que propter istam tã¬
tummodo coluntur felicit atem.
Sedquia Salustius co tempore
ibi dixit mores optimos fucisse.
propterea hec de asiana luxuria
commemoranda putaui ut intel¬
ligatur etiam illud a salustio m
comparatione ẽtiam aliorũ tprm̃
dict um: quibus temporibus peio¬
res utiq in grauussimis discordiis
mores fuerunt. Nam tunc id est
inter secundum et postremũ bellũ
carthaginense lata est etiam illa
lex udconiane quis heredem femi¬
nam faceret: nec unicam filiam
Qua lege quid miquius diciaut
cogitari possit ignoro. Uerũtamẽ
toto illo interuallo duorum bello¬

Expanded text:
Sed nunc de his malis, quae intoleraSed nunc de his malis, quae intolerabiliter homines patiuntur, lion de his, quae libenter faciunt, dicere institui. Unde illud magis, quod de Scipione commemoraui, quod cedens inimicis extra patriam, quam liberauit, mortuus est, ad praesentem pertinet disputationem, quod ei Romana numina, a quorum templis auertit Hannibalem, non reddiderunt uicem, quae propter istam tantummodo coluntur felicitatem. Sed quia Sallustius eo tempore ibi dixit mores optimos fuisse, propterea hoc de Asiana luxuria commemorandum putaui, ut intellegatur etiam illud a Sallustio in conparationem aliorum temporum dictum, quibus temporibus peiores utique in grauissimis discordiis mores fuerunt. Nam tunc, id est inter secundum et postremum bellum Carthaginiense, lata est etiam lex illa Voconia, ne quis heredem feminam faceret, nec unicam filiam. Qua lege quid iniquius dici aut cogitari possit, ignoro. Verum tamen toto illo interuallo duorum bello
Abbreviated transcription (Latin):
suscepti operis modum cogitans.
Codem ergo ipso tempore morum
optimorum maximeq concordie
Scipio ille Rome italieq liberitor
eitiedemq belli punici secundi tam
horrendi: tam exitioli: tam pericu¬
losi preclarus mirabilisor confector
uictor Harmibalis domitorq Car¬
taginis cutus ab adolescentia uita
describitur diis dedita templisq
nutrita. inimicorum accusatõib
cessit: carensꝑ patria: quam sua
Uirtute saliram et liberam reddidit
in oppido linternensi egit relinquã
compleuit uit.im: post insignem
scium trihumphum nullo ullius
urbis captus desiderio: ita ut ius¬
sisse perhibeaturne saltem mortuo
in igrata patria funus fieret.
Demde tunc primumper Cineum
malleum proconsulem de Ciallo¬
grecis triumphantẽ asiatica luxu¬
ria Romam omni hoste peior irrep¬
sit. Tunc enim primum lecti eri¬
ti et pretiosi stragula uisa perhibẽ¬
tur. Tunc inducte in conuiui
psaltrie et alia licentiosa neꝗtia.

Expanded text:
suscepti operis modum cogitans: suscepti operis modum cogitans: eodem ergo ipso toptimorum maximaeque concordiae Scipio ille Romae Italiaeque liberator eiusdemque belli Punici secundi tam horrendi, tam exitiosi, tam periculosi praeclarus mirabilisque confector, uictor Hannibalis domitor que Carthaginis, cuius ab adulescentia uita describitur dis dedita templisque nutrita, inimicorum accusationibus cessit carensque patria, quam sua uirtute saluam et liberam reddidit, in oppido Linternensi egit reliquam conpleuitque uitam, post insignem suum triumphum nullo illius urbis captus desiderio, ita ut iussisse perhibeatur, ne saltem mortuo in ingrata patria funus fieret. Deinde tunc primum per Manlium proconsulem de Gallograecis triumphantem Asiatica luxuria Romam omni hoste peior inrepsit. Tunc enim primum lecti aerati et pretiosa stragula uisa perhibentur; tunc inductae in conuiuia psaltriae et alia licentiosa nequitia.
Abbreviated transcription (Latin):
deorum iram fides. An possunt
et diis propiciis perire: non solũ
quinq homines: uerumetiam
integre ciuitates Utrum uolũt
eligant. Si enim fidei seruare ira¬
scuntur illidei: querant pecfidos
a quibus colantur. Si autẽ etiam
illis propiciis multis grauubus or
cruciatibus afflicti interire
homines ciuitatesq possunt:
nullo fructu felicitatis huius
coluntur. Desmant ior succensere:
qui sacris deorum suorum ꝑditis
se infelices factos esse putant.
Possent enim illis non solum
manientibus: uerum etiã fauen¬
tibus. non sicut modo de miserii
murmurare. sed sicut tunc Rega¬
lus et Saguntini excruciati
horribiliter etiam penitus inte
¶Quam ingrata fuerit Ro¬
mana ciuitas Scipioni libera¬
tori suo et in quibus moribus
egrit qñ eã Salustius optimã
fuisse describit.
Orro inter secundũ
et postremam bellũ
Carthaginense : qn
Salustius optimis moribus et
maxima concordia dizit egisse
Romanos: multa enim preterto

Expanded text:
deorum iram fides? an possunt deorum iram fides? an possunt et dis propitiis perire non solum quique homines, uerum etiam integrae ciuitates? Utrum uolunt. eligant. Si enim fidei seruatae irascuntur illi di, quaerant perfidos, a quibus colantur; si autem etiam illis propitiis multis grauibusque cruciatibus adflicti interire homines ciuitatesque possunt, nullo fructu felicitatis huius coluntur. Desinant igitur suscensere, qui sacris deorum suorum perditis se infelices esse factos putant. Possent enim illis non solum manentibus, uerum etiam fauentibus non sicut modo de miseria murmurare, sed sicut tunc Regulus et Saguntini excruciati horribiliter etiam penitus interCAPUT XXI. Quam ingrata fuerit Romana ciuitas Scipioni liberatori suo et in quibus moribus egerit, quando eam Sallustius optimam fuisse describit. Porret postremum bellum Carthaginense, quando Sallustius optimis moribus et maxima concordia dixit egisse Romanos multa enim praetereo,
Abbreviated transcription (Latin):
illis defensoribus Romam uictore
Hannibale non perisse: qui sagũ¬
tine urbi non potuerunt: ne pro
eius periret amicitia subuenire:
Si saguntinorum christianu po¬
pulus esset: et huiusmodi aliꝗd
profide euanglici pateretur:. ꝗq̃
se ipẽ nec ferro nec ignibus corru¬
pisset: sed tamen si pro fide euã¬
gelica excidium paterctut: ea spe
pateretur qua m christum credi¬
derat: non mercede breuis simi
temporis: sed eternitatis intermi¬
nate potiretur. Pro istis auitem
diis qui propterei coli perhibẽtur:
propterea colendi requiruntur:
ut harum labentium atq trãse¬
untium rerum felicitis tuta sit.
quid nobis defensores et excusa¬
tores eorum de Saguntinis pere¬
untibus respondebunt: nisi quod
de illo Regulo extincto: Noc qꝑ¬
pe interest quod ille unus homo.
hec tota ciuitas. utriusq tamẽ
interitus causa conseruatio fidei
fuit. propter hanc enim adhostes¬
et redire ille uoluit: et noluit isti
transire. Conseruata ergo prouocat

Expanded text:
illis defensoribus Romam uictore illis defensoribus Romam uictore Hannibale non perisse, qui Saguntinae urbi non potuerunt, ne pro eius periret amicitia, subuenire! Si Saguntinorum Christianus populus esset et huius modi aliquid pro fide euangelica pateretur, quamquam se ipse nec ferro nec ignibus corrupisset, sed tamen si pro fide euangelica excidium pateretur: ea spe pateretur, qua in Christum crediderat, non mercede breuissimi temporis, sed aeternitatis interminae. Pro istis autem dis, qui propterea coli perhibentur, propterea colendi requiruntur, ut harum labentium adque transeuntium rerum felicitas tuta sit, quid nobis defensores et excusatores eorum de Saguntinis pereuntibus respondebunt, nisi quod de illo Regulo extincto? Hoc quippe interest, quod ille unus homo, haec tota ciuitas; utriusque tamen interitus causa conseruatio fidei fuit. Propter hanc enim ad hostet redire ille uoluit, et noluit ista transire. Conseruata ergo prouocat
Abbreviated transcription (Latin):
pientes. hic aliquid agerent:
ciuitati populi romani amicis¬
sime subuenirent: et fidei
conseruatione pereuntẽ ꝑire
non sinerent. Ipsi utiq medii
prefuerunt: cum romane rei
publice interiecto federe co¬
pulata est. Cus todiens itaq
fideliter quod ipis̃ presidibus
placito iunxerat. fide uinxe¬
rat. iuratione constrinNerit
a perfido oblessa oppressa cõ¬
sumpta est. Si ipsi dii tẽpesti¬
te atq fulminibus. hannibalẽ
postea romanis prox i̾mum
menibus terruerunt.longq
miserunt: tunc primum tale
aliquid facerent: audeo ꝗppe
dicere: honestitis illos pro
amicis romanorum ideo peri¬
clitatitibus: ne romanis fnãge¬
rent sidem nȩt nullam opeta
tunc habentibus: quam pro ipsis
romanis qui pro se pugnabant:
atq aduersus Hanmbalem opu¬
lenti erant potuisse tempest ate
seuire. Si erco tutores essent
romane felicitatis et glorie tã
graue ab ea crimen saguntine
calamitatis auerterent. Nunc
uero quam stulte creditur: diis

Expanded text:
pientes; hic aliquid agerent, pientes; hic aliquid agerent, ciuitati populi Romani amicissimae subuenirent, fidei conseruatione pereuntem perire non sinerent. Ipsi utique medii praefuerunt, cum Romanae rei publicae interiecto foedere copulata est. Custodiens itaque fideliter, quod ipsis praesidibus placito iunxerat, fide uinxerat, iuratione constrinxerat, a perfido obsessa obpressa consumta est. Si ipsi di tempestate adque fulminibus Hannibalem postea Romanis proximum moenibus terruerunt longeque miserunt: tunc primum tale aliquid facerent. Audeo quippe dicere honestius illos pro amicis Romanorum ideo periclitantibus, ne Romanis frangerent fidem, et nullam opem tunc habentibus quam pro ipsis Romanis, qui pro se pugnabant adque aduersus Hannibalem opulenti erant, potuisse tempestate saeuire. Si ergo tutores essent Romanae felicitatis et gloriae, tam graue ab ea crimen Saguntinae calamitatis auerterent; nunc uero quam stulte creditur, dis
Abbreviated transcription (Latin):
causas quesiuit: quibus eos ini¬
taret ad bellum. Saguntum ergo¬
ferociter obsidebat: quod ubi rome
auditum est. missi sunt legati
ad Hanmibalem: ub ab eius ob¬
sidione discederet. Contempti
Carthaginẽ pergunt: querimoniã¬
q deponunt federis rupti: infec¬
toq negotio Romam redeunt
Dum hec more agantur: misera
illa ciuitas opulentissima sue
rei publice: romaneq carissima
oc ⁊ auo uel nono a penis mense
deleti est. cuius interitum legere
quanto magis scribere horroris
est. Breuiter tamen eum cõme¬
morabo: ad rem quippe que agr̃
multum pextinet Primo famẽ
contabuit: nam etim suorũ
cadaueribus a nonniullis pasta
um rerum: ne saltem captiua
in manus Hannibalis pertieni¬
ret ingentem rogum publice
struxit: in quem ardentẽ
ferro: etiã truciolatos omnes
se suosq miserunt. Hic aliꝗͥ
agerent dii helluones atque
nebusones sacrificiorum adi¬
pibus mhiantes et fallatium
diuinationum caligine deci¬

Expanded text:
causas quaesiuit, quibus eos inricausas quaesiuit, quibus eos inritaret ad bellum. Saguntum ferociter ergo obsidebat. Quod ubi Romae auditum est, missi legati ad Hannibalem, ut ab eius obsidione discederet. Contemti Carthaginem pergunt querimoniamque deponunt foederis rupti infectoque negotio Romam redeunt. Dum hae morae aguntur, misera illa ciuitas opulentissima, suae rei publicae Romanaeque carissima, octauo uel nono a Poenis mense deleta est. Cuius interitum legere, quanto magis scribere, horroris est. Breuiter tamen eum commemorabo; ad rem quippe quae agitur multum pertinet. Primo fame contabuit; nam etiam suorum cadaueribus a nonnullis pasta sa rerum, ne saltem captiua in manus Hannibalis perueniret, ingentem rogum publice struxit, in quem ardentem ferro etiam trucidatos omnes se suosque miserunt. Hic aliquid agerent di helluones adque nebulones, sacrificiorum adipibus inhiantes et fallacium diuinationum caligine deci
Abbreviated transcription (Latin):
diu maniter habuistis: si forte aliꝗd
numina nibil facere potiustis. Tuc̃
etiam stipendiis sufficienlis cum
defecisset erarium: musus publicos
opes uenere priuate: adco unoquoq
id quod habuit conferente: ut pre¬
ter singulos annulos aureos singu¬
lasor bullas miserabilia digitatis
insignia: nihil sibi auri Senatas
ipẽ quanto magis ceteri ordines tri¬
bueq reliquerent. Quis ferret istos.
si nostris temporibus ad hanc iõpiã
cogerentur: cum eos modo ui⁊fera¬
inus: quando pro superfiua uolup¬
tate pbura donantur hystrionibus
quam tunc legionibus pro extre¬
ma salute collata sunt s
quibus propter romanorum
amiciciorũ parentibus dii ro¬
mani auxiliũ non tulerunt.
Edin his omnib
belli penici secun¬
di malis nihil mi¬
serabilius ac miscrabili querela
dignius: quam exitium Sagun
tinorum fuit. Nec quippe his¬
panie ciuitas amicissima poplĩ
Romani dum eidem populo fiolẽ
seruat euersa est. Hinc enim
Hannibil fracto federe romaõs

Expanded text:
diu inaniter habuistis, ne forte aliquid numina, nihil facere potuistis. Tunc etiam stipendiis sufficiendis cum defecisset aerarium, in usus publicos opes venere privatae, adeo unoquoque id quod habuit conferente, ut praeter singulos annulos aureos singulasque bullas, miserabilia dignitatis insignia, nihil sibi auri senatus ipse, quanto magis caeteri ordines tribusque relinquerent! Quis ferret istos, si nostris temporibus ad hanc inopiam cogerentur, cum eos modo vix feramus, quando pro superflua voluptate plura donantur histrionibus, quam tunc legionibus pro extrema salute collata sunt? Cquibus propter Romanorum amicitiam pereuntibus dii Romani auxilium non tulerunt. Sed in his omnibus belli Punici secundi malis, nihil miserabilius ac miserabili querela ditinorum fuit. Haec quippe Hispaniae ciuitas amicissima populi Romani, dum eidem populo fidem seruat, euersa est. Hinc enim Hannibal fracto foedere Romanorum
Abbreviated transcription (Latin):
inuemre: quoniam non sunt ipse
illorum sactorum cause quas putat
Uel potius uult putari. Nam si nõ
solum ip̃ẽ: Uerumetiam quelibet
alie huius generis essent: quãuis
nihil addeum uerum uit amq eter¬
nam que in religione querenda
est pertinerent: tamen qualicũq
de rerum natura reddita ratione.
aliquantulum mitigarent offen¬
sionem: quam non intellecta in
sacris aliqua uelut turpitudo aut
absurdlitas fecerat: sicut i quibusd
theatroruin fabulis uel delubrorũ
tus est. Ubi non theatra delubroꝵ
similitudine absoluit: sed theatroꝵ
potius sinilitudine delubra danna¬
uit: tamen uicunq conatus est.
ut senstimi horribilibus rebus ofsen¬
sum uelut uaturalium causarum rõe
reddita deliniret
¶ De libris Niume Põpilii
quos senatus ne sacrorũ cause
quales in eis habebantur in¬
notescerent iussit incenhi

Expanded text:
invenire: quoniam non sunt ipsae invenire: quoniam non sunt ipsae illorum sacrorum causae quas putat, vel potius vult putari. Nam si non solum ipsae, verum etiam quaelibet aliae hujus generis essent, quamvis nihil ad Deum verum vitamque aeternam, quae in religione quaerenda est, pertinerent; tamen qualicumque de rerum natura reddita ratione, aliquantulum mitigarent offensionem, quam non intellecta in sacris aliqua velut turpitudo aut absurditas fecerat; sicut in quibusdam theatrorum fabulis vel delubrorum tus est: ubi non theatra delubrorum similitudine absolvit, sed theatrorum potius similitudine delubra damnavit; tamen utcumque conatus est, ut sensum horribilibus rebus offensum velut naturalium causarum ratione reddita deliniret De libris Numae Pompilii, quos senatus, ne sacrorum causae, quales in eis habebantur, innotescerent, iussit incendi
Abbreviated transcription (Latin):
rũ de hominũ errore giucẽ¬
tiũ.¬
ERhanc ergo religio¬
nem unam et ueram
potuit aperiri deos genitum esse
iinundis simos demones. sub
defunctorum &ccasionibus anima¬
rum uel ereaturarum spc̃ inũda¬
narum deos se putari cupientes:
et quasi diuinis honoribus eisdẽq
scelestis ac turpibus rebus suꝑba
impuritate lerantes: atq adue¬
runi deuni conuersionẽ humaĩs
afimis inuidentes. Ex quorũ
mimanis simo et piissimo domina¬
iu homo liberatur: cum credit in eũ
qui prebuit ad exurgendum tãte
humilitatis exemplum: quanta
illi superbia ceciderunt. Ninc
sunt non solum illi de quibus mł¬
ta iam diximus: et alii atq alii
similes ceterarum gentui atq terrat:
Sed etiam hi de quibus nunc agimus:
tanquam in senatu deorum selecti:
sed plane selecti not abilitate crimi¬
num. non dignitate Uirtuium
Quorum sacra Uarro dum quazi
ad naturales rationes referre conatur
querens honestare res turpes quõ
his quadret et consonet non potest

Expanded text:
rum, de hominum errore gaudentium.r hanc ergo religionem unam et veram potuit aperiri, deos Gentium esse immundissimos daemones, sub defunctarum occasionibus animarum vel creaturarum specie mundanarum deos se putari cupientes, et quasi divinis honoribus eisdemque scelestis ac turpibus rebus superba impuritate laetantes, atque ad verum Deum conversionem humanis animis invidentes. Ex quorum immanissimo et impiissimo dominatu homo liberatur, cum credit in eum qui praebuit ad exsurgendum tantae humilitatis exemplum, quanta illi superbia ceciderunt. Hinc sunt non solum illi, de quibus multa jam diximus, et alii atque alii similes caeterarum gentium atque terrarum; sed etiam hi, de quibus nunc agimus, tanquam in senatum deorum selecti; sed plane selecti nobilitate criminum, non dignitate virtutum. Quorum sacra Varro dum quasi ad naturales rationes referre conatur, quaerens honestare res turpes, quomodo his quadret et consonet, non potest
Abbreviated transcription (Latin):
rus sum permiserint accidere culto¬
ribus suis: antequã eos declaratum
Christi nomẽ offenderet: corumq
sacrificia prohiberet. Primo i pos¬
mores: ne pessimos haberent: quare
dii eorum curare uoluerunt N¬
¶Quod cultores deorũ nul:¬
la unquã a diis suis p̃cepta
probitatis acceperũt: et in
sacris corũ turpia queque

Expanded text:
rus sum, permiserunt accidere cultorus sum, permiserunt accidere cultoribus suis, antequam eos declaratum Christi nomen offenderet, eorumque sacrificia prohiberet? CAPUT Imores ne pessimos haberent, quare dii eorum curare nolueruntQuod cultores deorum nulla umquam a dis suis praecepta probitatis acceperint et in sacris eorum turpia quaeque
Abbreviated transcription (Latin):
E mento autẽ me
ista cominemo¬
rantẽ adhuc
contra imperitos agere: ex quoꝵ
imperitia il lud quoq exortũ
est Uulgare prouerbium. pluidia
defecit causa christiam nomĩs
Sunt nanq qui eorũ studii
liberalibus instituti amanthi¬
storiã: qui facillime ista noue¬
runt. Sedut nobis meruditoꝵ
turbas infestissimas redolerent
se nosse dissimulant: atqr hoc
apud uulgus affirmare intũtur
claoles quibus per certa inter¬
ualla locorum et temporũ gnus
humanũ oportet affligi causa
acciolere nominis christianibđ
contra oleos suos ingenti fama et
preclarissima celebritate per
cuncta disfunditur. Recolant
erco nobiscum anteꝗͣ christus
uenisset in carne: anteꝗ̃ eius
nomẽ ea cui frustra iuident
gloria populis innotesceret: ꝗbus
calamitatibus res romane multi¬
pliciter uarieq contrite sunt:
et in his olefenolant si possunt
deos suos: si propterea colantur.
corum quorum si quiol nunc passi
fuerint: nobis imput anola esse cõ¬
tendunt. Cur enim ea que olictu¬

Expanded text:
emento autem me ista commemorantem adhuc contra inperitos agere, ex quorum inperitia illud quoque ortum est uulgare prouerbium: Pluuia defit, causa Christiani sunt. Nam qui eorum studiis liberalibus instituti amant historiam, facillime ista nouerunt; sed ut nobis ineruditorum turbas infestissimas reddant, se nosse dissimulant adque hoc aput uulgus confirmare nituntur, clades, quibus per certa interualla locorum et temporum genus humanum oportet adfligi, causa accidere nominis Christiani, quod contra deos suos ingenti fama et praeclarissima celebritate per cuncta diffunditur. Recolant ergo nobiscum, antequam Christus uenisset in carne, antequam eius nomen ea, cui frustra inuident, gloria populis innotesceret, quibus calamitatibus res Romanae multipliciter uarieque contritae sint, et in his defendant, si possunt, deos suos, si propterea coluntur, orum, quorum si quid nunc passi fuerint, nobis imputandum esse contendunt. Cur enim ea quae dictu
Abbreviated transcription (Latin):
quod ita sibi seruientes: eũq ita
inuocãtes delerere ullo modo potue¬
rit quantumcũq illi castitas pla¬
ceat dubitare non possunt. uidẽt
esse consequens nequaquã illum
fuisse permissurum: ut hec acciderẽt
sanctis suis: si eomodo perire posset
sanctitas: quam contulit eis: et
respondere debeat infidelib
cum exprobrant quod eã

Expanded text:
quod ita sibi seruientes eumque quod ita sibi seruientes eumque inuocantes deserere ullo modo potuerit, quantumque illi castitas placeat dubitare non possunt, uident esse consequens nequaquam illum fuisse permissurum, ut haec acciderent sanctis suis, si eo modo perire posset sanctitas, quam contulit eis et dl\'espondere debeat infidelibus, cum exprobrant, quod ea
Abbreviated transcription (Latin):
morte rapti sunt: ne malicia
mutaret intellectum corũ: ita
quidlam ab istisui raptum est
ne prolperitas mutaret modes¬
tiam earũ. Utrisq igitur que
de carne sua quod turpẽ nullius
essent perpesse contactum: uel
iam superbiebant: uel superbire:
si nechostium uiolentia contrec¬
tate essent forsitam poterant:
non ablata est castitas: sed huĩ¬
litas persuasa. Illarum tumori
occursum estimanenti: istarũ
occursum est imminenti. Quãꝗͣ
et illud non sit tacendum: quod
quibusolam que ista perpesse
sunt: potuit uideri continentie
bonum in bonis coporalibus ole¬
putandum: et tunc manere si
nullius libiolme corpus attrecta¬
retur: non autẽ esse positum in
solo adiuto liuinitus robore uo¬
luntatis: ut sit sanetum et cor¬
pus et spiritus: nec tale bonum
esse quod inuito anmoͣ ꝑos sit
auferri: qui error eis fortasse subla¬
tus est. Cum enim cogitant qua
conscientia deo seruierint: et fice
inconcussa non de illo sentiunt

Expanded text:
morte rapti sunt, ne malitia morte rapti sunt, ne malitia mutaret intellectum eorum, ita quiddam ab istis ui raptum est, ne prosperitas mutaret modestiam earum. Utrisque igitur, quae de carne sua, quod turpem nullius esset perpessa contactum, uel iam superbiebant uel superbire, si nec hostium uiolentia contrectata esset, forsitan poterant, non ablata est castitas, sed humilitas persuasa; illarum tumori succursum est inmanenti, istarum occursum est inminenti. Quamquam et illud non sit tacendum, quod quibusdam, quae ista perpessae sunt, potuit uideri continentiae bonum in bonis corporalibus deputandum et tunc manere, si nullius libidine corpus adtrectaretur; non esse autem positum in solo adiuto diuinitus robore uoluntatis, ut sit sanctum et corpus et spiritus; nec tale bonum esse, quod inuito animo non possit auferri: qui error eis fortasse sublatus est. Cum enim cogitant. qua conscientia Deo seruierint, et fide inconcussa non de illo sentiunt,
Abbreviated transcription (Latin):
humilibus consentiendo de dono
dei cum tremore exultasse: nec
inuidisse cuiquã paris excellen¬
tiã sanctititis et castitatis: seol
humana laude postposita:que
tanto maior deferri solet: quãto
est bonum rarius quod exigit
amplior numerus esset: quam
ut ipẽ in paucitate amplius emi¬
nerent. Nec iste quidem que
tales sunt: si carum quoq aliqͣs
barbarica libido consumpsit. per¬
missum hoc esse causentur: nec
ideo credant deum ista negligẽ
quia permittit quod nemo im¬
pune committit. Quedam enim
ueluti ponolera malarum cupi
ditatum: et per occultũ presens
diuinum iudicium relaxñtur¬
et manifesto ultimo reseruantur.
Fortassis autẽ iste que bene sibi
sunt conscie non se ex istocasti¬
tatis bono cor inflatũ extulisse
et tamẽ uim hostilem in carne
perpesse sunt: haloebant aliquid
Latentis infirmitatis: que posset
in superbie fastum sihanc humi¬
litatem in uastatione illa eua¬
h isset extolli. Sicut ergo ꝗdã

Expanded text:
humilibus consentiendo de dono humilibus consentiendo de dono Dei cum tremore exultasse, nec inuidisse cuiquam paris excellentiam sanctitatis et castitatis, sed humana laude postposita, quae tanto maior deferri solet, quanto est bonum rarius quod exigit amplior numerus esset, quam ut ipsae in paucitate amplius eminerent: nec istae, quae tales sunt, si earum quoque aliquas barbarica libido compressit, permissum hoc esse causentur; nec ideo credant Deum ista negligere, quia permittit quod nemo impune committit. Quaedam enim veluti pondera malarum cupiditatum et per occultum praesens diuinum iudicium relaxantuet manifesto ultimo reseruantur. Fortassis autem istae, quae bene sibi sunt consciae non se ex isto castitatis bono cor inflatum extulisse, et tamen uim hostilem in carne perpessae sunt, habebant aliquid latentis infirmitatis, quae posset in superbiae fastum. si hanc humilitatem in uastatione illa euasissent, extolli. Sicut ergo quidam
Abbreviated transcription (Latin):
Uod si forte cur peris¬
si sunt queritis:
alta quidem est
prouidentia creatoris mundi atq
rectoris: et inscrutabilia sunt
iudicia eius: et inuestigabiles uie
eius. Ueruntamẽ interrogate fideli¬
ter animas uestras: ne forte de isto
integritatis et continentie uel pudi¬
citie bonouos inflatius extulistis
et humanis lauolibus delectate in
hoc etiã aliquibus inuidistis. Non
accuso quod nescio: nec audio quod
uobis interrogata corda uestrĩ res¬
pondent: tamen suta esse responde¬
rint. nolite miriri hocuos ã misisse
Unde hominibus placere gestitis:
illud uobis remansisse quod ostẽ¬
Si peccantibus non consensistis
diuine gratie ne ammiteretur
diuinum accessit auxilium:
humane glorie ne amaretur hu¬
manũ successit opprobriũ: in
utroq consolamini pusillamẽs
illinc probate: hinc castigate:
illinc iustificate hinc emendate.
Quarum uero corda interrogata
respondent nunꝗͣ se de bono uir¬
ginitatis uel uiditatis uel cõiu¬
galis puolicicie superbisse: sed

Expanded text:
od si forte, quur permissi sint, quaeritis, alta quidem est prouidentia creatoris mundi adque rectoris, et inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius; uerum tamen interrogate fideliter animas uestras, ne forte de isto integritatis et continentiae uel pudicitiae bono uos inflatius extulistis et humanis laudibus delectatae in hoc etiam aliquibus inuidistis. Non accuso quod nescio, nec audio quod uobis interrogata uestra corda respondent. Tamen si ita esse responderint, nolite admirari hoc uos amisisse, unde hominibus placere gestistis, illud uobis remansisse, quod ostenSi peccantibus non consensistis, diuinae gratiae, ne amitteretur, diuinum accessit auxilium; humanae gloriae, ne amaretur, humanum successit obprobrium. In utroque consolamini, pusillanimes, illinc probatae hinc castigatae, illinc iustificatae hinc emendatae. Quarum uero corda interrogata respondent numquam se de bono uirginitatis uel uiduitatis uel coniugalis pudicitiae superbisse, sed
Abbreviated transcription (Latin):
que creauit ut etiamipsa proprios
exercere et agere motus sinat.
Quanuis enim mhil esse possit
quod ip̃ẽ. Agit autem multa etiam
per angelos: sed non uisi ex seipso
bratificat angelos. It a quãttis prop¬
ter aliquas causas hominibus ang¬
los multat: non tamen ex ange¬
lis hoĩes: sed ex seipõ sicut angelos
bratificat. Ab hoc uno et uero do.
uitam speramus eternam
ciis dei excepta generali lax¬
gitate sectatores ueritatis
Utantur.

Expanded text:
quae creauit, ut etiam ipsa proprios exerere et agere motus sinat. Quamuis enim nihil esse possint quod ipse. Agit autem multa etiam per angelos; sed non nisi ex se ipso beatificat angelos. Ita quamuis propter aliquas causas hominibus angelos mittat, non tamen ex angelis homines, sed ex se ipso, sicut angelos, beatificat. Ab hoc uno et uero Deo uitam speramus aeternamciis Dei excepta generali largitate sectatores ueritatis utantur.
Abbreviated transcription (Latin):
Mi dignum sit eos spiritus
ab homine coli a quorum uitiip
etiam oporteat liberari
Gealis sit religio ni qua docetur
quos hommnes tit comniendentur.
dis bonis: demonibus uti debeant
aduocati¬

Expanded text:
 dignum sit eos spiritus ab homine coli, a quorum vitiis eum oporteat liberariQualis religio sit, in qua docetur, quod homines, ut commendentur dis bonis, daemonibus uti debeant aduocat
Abbreviated transcription (Latin):
E opinione corum qui rationa¬
les animas triumgenerum esseꝓ
dixcrunt: ides Findiis celestibus.
in demombus aereis et in homini¬
bus terrem¬

Expanded text:
e opinione eorum, qui rationales animas trium generum esse dixerunt, id est in dis caelestibus, in daemonibus aeriis et in hominibus terre
Abbreviated transcription (Latin):
Uod etiam platouici licet de
yno uero deo bene secserint mul¬
tis tamen diis sacra faciendã cẽ¬
scierant
finuit deos non esse nisi bonos
amicosq uirtutum

Expanded text:
Quod etiam Platonici, licet de uno vero Deo bene senserint, multis tamen diis sacra facienda censuerint. finivit deos non esse nisi bonos amicosque virtutum
Abbreviated transcription (Latin):
lius certe rex deos et ipẽ nouos
Pauorem atq Pallorem ꝓpiciuãbo
non introduceret si deam istã
nosset aut coleret. presente ꝗp¬
pe felicitate omnis pauor et pal¬
lor non propiciatus abscederet.
sed pulsus aufugeret. Demde
quid est hoc quodiam romanũ
imperium longe lateq crescebat.
et adhuc nemo felicitatem cole¬
bat. Anideo grandius imperi¬
um quam felicius fuit. Nam
quomodo ibi esset uera felicitas:
ubi uera non erat pietas: Pictas
enim uera est ueraꝵ ueri dei
cultus: non cultus falsorum tot
deorum quoł demoniorum.
Sed et postea iam in deorum
tiumerum felicitate suscepta:
magna bellorum cuulium ife¬
licitas subsecuta est. An forte
iuste est mdignata felicitas. ꝙ
et tam sero et non ad honorem
sed ad contumeliam potius ĩui¬
tata est: ut cum ea colerctur
Priapus et Cloatina. et Pauor
et Pallor. et Febris: et cetera
non numina colendorum sed
crimina colentium: Ad extre¬
mum sicum turba mdiginis¬

Expanded text:
lius certe rex deos et ipse nouos lius certe rex deos et ipse nouos Pauorem adque Pallorem propitiandos non introduceret, si deam istam nosset aut coleret. Praesente quippe Felicitate omnis pauor et pallor non propitiatus abscederet, sed pulsus aufugeret. Deinde quid est hoc, quod iam Romanum imperium longe lateque crescebat, et adhuc nemo Felicitatem colebat? An ideo grandius imperium quam felicius fuit? Nam quo modo ibi esset uera felicitas, ubi uera non erat pietas? Pietas est enim uerax ueri Dei cultus, non cultus falsorum tot deorum, quot daemoniorum. Sed et postea iam in deorum numerum Felicitate suscepta magna bellorum ciuilium infelicitas subsecuta est. An forte iuste est indignata Felicitas, quod et tam sero et non ad honorem, sed ad contumeliam potius inuitata est, ut cum ea coleretur Priapus et Cloacina et Pauor et Pallor et Febris et cetera non numina colendorum, sed crimina colentium? Ad extremum si cum turba indigni
Abbreviated transcription (Latin):
et felicitas dea est: cur non ipã
una que coleretur constituta
est. que posset uniuersa confer¬
re: et compendio facere felicem:
Quis enim optat aliquid propter
aliud quam ut feliꝵ fiat. Cur
denique tam sero huic tante dee
post tot romatios principes: Iucul¬
lus edem constituit: Cut ipse
Romulus felicem cupiens con¬
dere ciuitatem: non huic tẽplũ
potissimum strunit. Mec pro¬
pter aliquiddiis ceteris supplici¬
uit. quando mhil dcesset si hec
adesset. Nam et ip̃e nec prius
red. nec ut putant postea dus
fieret: si hanc deim propitiam nõ
haberet. Ut quid ergo Romulus¬
constituit romanis deos Ianum.
Iouem. Martem: Picum Faunũ
Ayberinum: Merculum: et si
quos alios: Ut quid situs ta¬
tuis addidit Saturnum. Opem.
Solem. Iunam. Uulcanum.
lucem. et quoscunq alios ad di¬
dit: inter quos etiam deam Clo¬
acinam felicitate neglecti. Ut
ꝗd N uma tot deos et tot deas
sine ista. An eam forte in tãta
turba uidere non potuit: Nosti¬

Expanded text:
et Felicitas dea est, cur non ipsa et Felicitas dea est, cur non ipsa una quae coleretur constituta est, quae posset universa conferre, et compendio facere felicem? Quis enim optat aliquid propter aliud quam ut felix fiat? Cur denique tam sero huic tantae deae post tot Romanos principes Lucullus aedem constituit? Cur ipse Romulus felicem cupiens condere civitatem, non huic templum potissimum struxit? Nec propter aliquid diis caeteris supplicavit, quando nihil deesset, sic haec adesset. Nam et ipse nec prius rex, nec, ut putant, postea deus fieret, si hanc deam propitiam non haberet. Utquid ergo constituit Romanis deos Ianum, Iouem, Martem, Picum, Faunum, Tiberinum, Herculem et si quos alios? Ut quid Titus Tatius addidit Saturnum, Opem, Solem, Lunam, Vulcanum, Lucem et quoscumque alios addidit, inter quos etiam deam Cloacinam, Felicitate neglecta? Ut quid Numa tot deos et tot deas sine ista? An eam forte in tanta turba uidere non potuit? Hosti
Abbreviated transcription (Latin):
nescias cum ualitudini opitu¬
Lari: ato ita ignores cur ei le¬
beas supplicare. Noc etiam af¬
firitat alia similitudine dicẽs.
non modo bene uiuere: sed uire¬
re omnino neminem posse: si
ignoret quis nam sit faber:
quis pictor quis rector. a
quo quid utensile petere possit.
quem adiutorem assumere:
quem ducem: quem doctorẽ.
Comoolo nulli dubiumesse
asserens ita esse utilem cogni¬
tionem deorum: si sciatur quã
quisque deus uim et facultatẽ
ac potestatem ciiusq rei habx¬
at. Ex eo enim poterimus inꝗt
scire quem cuilisque causa deũ
aduocare atq inuocare debramus.
ne faciatnius ut mimi solent.
et opterus a libero aquam.
a nymphis. Magna sane utili¬
tas. Quis non huic gratias si
uera monstraret: et si unum
uerum deum a quo essent oĩa
bona: et omnibus colendum
doceret
Romnani multorũ uenera¬
tores dearũ diunõ colue¬
rint honore diuino que
proomnibus sola sufficeret
Edunde nunc agẽ.
si libri et sacra
corum uera sunt.

Expanded text:
nescias eum ualetudini opitunescias eum ualetudini opitulari, adque ita ignores quur ei debeas supplicare. Hoc etiam alia similitudine adfirmat dicens, non modo bene uiuere, sed uiuere omnino neminem posse, si ignoret quisnam sit faber, quis pistor, quis tector, a quo quid utensile petere possit, quem adiutorem adsumere, quem ducem, quem doctorem; eo modo nulli dubium esse adserens ita esse utilem cognitionem deorum, si sciatur quam quisque deus uim et facultatem ac potestatem cuiusque rei habeat. Ex eo enim poterimus, inquit, scire quem cuiusque causa deum aduocare adque inuocare debeamus, ne faciamus, ut mimi solent, et optemus a Libero aquam, a Lymphis uinum\'. Magna sane utilitas. Quis non huic gratias ageret, si uera monstraret, et si unum uerum Deum, a quo essent omnia bona, hominibus colendum doceret?Romani, multorum ueneratores deorum, diu non coluerunt honore diuino, cum pro omnibus sola sufficereted unde nunc agitur, si libri et sacra eorum vera sunt,