comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sp̃s sanctus sibi sp̃s sanctꝰ. D hȩc relati¬
sp̃s dicitur. non semꝑ scđm id quod
refertur ad aliquio: s sedm id quod
aliquam naturam significat. intelli¬
gitur. Omnis enim incorporea nat᷑a:
sp̃s inscripturis sacris appellatur:
unde non tantum patri & filio &
sp̃ui sc̃o. s omnt rationali creaturȩ ⁊
animȩ hoc uocabulum congruit.
Sỹs sẽs ideo non dr genitus: ne duo
in trinitate filii suspicarentur: ideo
non p̾dicatur ingenitꝰ: ne duo patres
in ipsa trinitate credant᷑. ł cedens aut̃
dicitur: testimonio domini dicentis:
cum autẽ uenerit paraclytts. quẽ
ego mittam uob̾ a patre sp̃m
ueritatis. qui a patre ꝓce¬
dit. ille testimonium ꝑhibebit de
me. Et rursum. Iue inquit me
clarificabit: quia de meo accipiet. ce
annunciabit uobis. Hic autem non
solum nat᷑a procedit: s semꝑ ad ꝑagen¬
da oꝑa trinitatis. indesinent̾ ꝓcedit.

Expanded text:
Spiritus sanctus sibi Spiritus sanctus, sed haec relatiSpiritus sanctus sibi Spiritus sanctus, sed haec relatiSpiritus dicitur, non semper secundum id quod refertur ad aliquid, sed secundum id quod aliquam naturam significat, intelligitur. Omnis enim incorporea natura spiritus in Scripturis sacris appellatur. Unde non tantum Patri et Filio et Spiritui sancto, sed omni rationali creaturae et animae hoc vocabulum congruit. Spiritus sanctus ideo non dicitur genitus, ne duo in Trinitate filii suspicarentur. Ideo non praedicatur ingenitus, ne duo patres in ipsa Trinitate credantur. Procedens autem dicitur, testimonio Domini dicentis: Cum autem venerit paraclitus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me ; et rursum: Ille, inquit, clarificabit, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis. Hic autem non solum natura procedit, sed semper ad peragenda opera Trinitatis indesinenter procedit.
Abbreviated transcription (Latin):
num dei. id ẽ sp̃s sanctꝰ. qui de patre &
filio ȩqualiter ꝓcedit: in effabilis que¬
dam patris & filii commumo est. Et
ideo fortasse sic appellat᷑: quia patͥ &¬
filio potest eadem appellatio conue¬
nire. Nam hoc ipse ꝓpͥe dicit᷑ quod il¬
li communit̾ dicuntur: quia & pat̾
sp̾s. c& filius sp̃s. & pater sanctus. & filiꝰ
sanctus recte dr. Gut nominibus
iunctisq̃ separatim utriusq ꝑsone cõ¬
ueniunt. utriꝰq commnunio proprie
significet᷑. Uocatur sp̃s sãctus. qui ẽ t̾cia
in scã trinitate ꝑsona. patri & filio ꝑ
omnia ȩqualis. coeternus. & consub
stantialis. Et hȩc trinitas. unus ẽ ds.
solus bonus. magnus. et̾nus. omp̃s.
ipse sibi unitas. deitas. magnitudo.
bonitas. omnipotentia: & quicquid
ad se substantialit̾ dicit᷑. Non ita in
relatiuis uocabulis intelligendum ẽ
uel dicendum: quia dici non potest
pater sibi pat̾. uel filius sibi filius. uł

Expanded text:
num Dei, id est Spiritus sanctus, qui de Patre et num Dei, id est Spiritus sanctus, qui de Patre et Filio aequaliter procedit, ineffabilis quaedam Patris Filiique communio est: et ideo fortasse sic appellatur, quia Patri et Filio potest eadem appellatio convenire. Nam hoc ipse proprie dicitur, quod illi communiter dicuntur: quia et Pater Spiritus et Filius Spiritus, et Pater sanctus, et Filius sanctus recte dicitur. Ergo ut nominibus junctis, quae separatim utriusque personae conveniunt, utriusque communio proprie significetur, vocatur Spiritus sanctus: quia est tertia in sancta Trinitate persona, Patri et Filio per omnia aequastantialis. Et haec Trinitas unus est Deus, solus bonus, magnus, aeternus, omnipotens. Ipse sibi unitas, deitas, magnitudo, bonitas, omnipotentia, et quidquid ad se substantialiter dicitur. Non ita in relativis vocabulis intelligendum est vel dicendum; quia dici non potest, Pater sibi Pater, vel Filius sibi Filius, vel
Abbreviated transcription (Latin):
p̃s sc̃s ideo p̃dicatur ds. quia ex pa¬
tre filioq ꝓcedit: & substantiam
eius habet. Neq enim aliud de patre
ꝓcedere potuit: quam quod ipse est
pater. Sp̃s sc̃s autem dict̃us est. scdm
id quod ad aliquid refert᷑. Sicut enim
relatiue pat̾ ⁊ filius dicunt᷑: ita & sp̃s
sanc̾tus ad patrem & filium qͦdammͦ
relatiue dicitur: quia patris & filii sp̃s
est. S ipsa relatio sp̃s sc̃ĩ non ita reciꝓ¬
catione conu̾ti poterit: sic̃ pat̾ & filiꝰ.
Nam pater. filii pat̾ dicitur: Et filius.
filii sp̃s est. Dicimus enim sp̃m sc̃m.
sp̃m patris: sed non uicissim dicimus
patrem sỹs scĩ : ne filius eiꝰ intelligatur
intelligatur sp̃s sanctus. Dicit᷑ ⁊ idem
sp̃s. donum dei: quia d̃s donator doni
sui est. In quib nominibus circum fer¬
ri potest uicissim relationis regula:
ut sic dicamꝰ donator doni. & donum
donatoris: qͥa in his uocabulis potuit
inueniri usitata huic cathegorie que
dr̃ ad aliquid circumlatio. G hoc do¬

Expanded text:
sanctus ideo praedicatur Deus, quia ex Patre Filioque procedit, et substantiam ejus habet. Neque enim aliud de Patre procedere potuit, quam quod ipse est Pater. Spiritus sanctus autem dictus est secundum id quod ad aliquid refertur. Sicut enim relative Pater et Filius dicuntur, ita et Spiritus sanctus ad Patrem et Filium quodammodo relative dicitur, quia Patris et Filii Spiritus est: sed ipsa relatio Spiritus sancti non ita reciprocatione converti poterit, sicut Pater et Filius. Nam Pater Filii Pater dicitur, et Filius PFilii Spiritus est. Dicimus enim Spiritum sanctum, Spiritum Patris, sed non vicissim dicimus Patrem Spiritus sancti, ne Filius ejus intelligatur intelligatur Spiritus sanctus. Dicitur et idem Spiritus donum Dei, quia Deus donator doni sui est. In quibus nominibus circumferri potest vicissim relationis regula, ut sic dicatur donator doni et donum donatoris; quia in his vocabulis potuit inveniri usitata huic categoriae, quae dicitur ad aliquid, circumlatio. Ergo hoc do
Abbreviated transcription (Latin):
significationem tͣhit: aliqñ in contͣriã¬
partem. Iunc enĩ in bonam partemponi-¬
tur. qñ aut dñm saluatorem. aut lumen
uere sapĩe sigcat. Nam dñm saluatorẽ
illa sententia libri iob denotat: qua d̃r:
nunquid ꝓducis luciferum in tp̃r suo:
Luciferum gͦ se xp̃s innotuit: qr dilucło
a mortuns resurrex̃. ⁊ fulgore sui lumini.
Uuus qͥppe apparendo post mortẽ. ma¬
tutina nob̃stella factꝰ ẽ: ꝙ dum in semet¬
ipso exemplũ nob resurrect̾ionis p̃buit:
quȩ lux sequat᷑ indicauit. Lucem gͦ sa¬
pientiȩ. ⁊ boni intellect᷑. illa sententia beati
petͥ ostendit. qͦ ait. Habemꝰ firmiorem ꝓ-¬
pheticum sermonẽ. cui bnfacitis attenden¬
tes donec dies lucescat: ⁊ lucifer oriat᷑ in cor¬
dib ur̃is. Lucifer. ipse clarꝰ intellectꝰ nr̃ e̾:
qͥ illustrabit̾ lumine uerȩ sapientiȩ. ⁊ ꝑfe-¬
ctȩ caritatis. In contͣriam uͦ ponit̾ lucifer.
uͥ ꝑ ysaiam ꝓpħam in onere babylonis. sub

Expanded text:
ificationem trahit, aliquando in contrariam. Tunc enim in bonam partem ponitur, quando aut Dominum Salvatorem aut lumen sapientiae significat. Nam Dominum Salvatorem illa sententia libri Job denotat, qua dicitur: Nunquid producis luciferum in tempore suo ? Luciferum ergo se Christus innotuit, quia diluculo a morte resurrexit, et fulgore sui luminis Vivus quippe apparendo post mortem matutina nobis stella factus est; quia dum in semetipso exemplum nobis resurrectionis praebuit, quae lux sequatur indicavit. Lucem ergo sapientiae et boni intellectus illa sententia beati Petri ostendit, qua ait: Habemus firmiorem propheticum sermonem, cui bene facitis attendentes, donec dies lucescat et Lucifer oriatur in cordibus vestris . Lucifer ipse clarus intellectus noster est, qui illustrabitur lumine verae sapientiae perfectae charitatis. In contrariam vero ponitur Lucifer, ubi per Isaiam Prophetam in onere Babylonis sub
Abbreviated transcription (Latin):
nobilib comparemus. quia et faci-¬
le ꝓficiunt. et uiriditatis magna qͣ¬
si grã uestiuntur holera herbarum
mediocres ponantur et humiles. quȩ
ꝑloca inculta copia pululante consur¬
gunt: et naturȩ suȩ agrestem atq
hispidam retinent qualitatem s et
illud uelociter arescit: et ista cito de¬
cidunt:¬

Expanded text:
nobilibus comparemus, qui et facinobilibus comparemus, qui et facile proficiunt, et viriditatis magna quasi gratia vestiuntur. Olera herbarum, mediocres ponantur et humiles, quae per loca inculta, copia pullulante, consurgunt, et naturae suae agrestem atque hispidam retinent qualitatem. Sed et illud velociter arescit: et ista cito decidunt
Abbreviated transcription (Latin):
głio drͣ. quia insegete dñi inimicus
suꝑ seminauerit ⁊ irania: fenum dic¬
tum: qd ea flãma nutritur: fos enim
gnificat fragilitatẽ humane nat᷑e:
unde legitur inpsalmo de peccatori
et sic̃ holera herbarum cito decident.
fẽnum pulchra res est. dum uret.
dum floret: s cum aruerit. muta¬
to ꝓtinus colore marescitz sic sunt
impii. qui quasi florida leticia re¬
lucentes: p̃maturo fine siccantur.
Primo feno comꝑati sunt ut aresce.¬
rent: nunc agrestib holerib ut de¬
ciderent. Non enim dixit holera her¬
hortorũ s herbarum: ut significa¬
ret potius illa uilissima quȩ ꝑagͤs
sponte nascuntur. fenum historra
legis aut temꝑalia significat: ut in
psalmo qui ꝓducit in montib fenu̾
fẽnum pecc̃ores sunt ineuangłio. Si
enim fenum qđi hodie inagro est: et
cras inclibanum mittitur. holera enĩ
abolla dicta sunt: ubi collecta de co-¬
quntur: qua ꝓpter fenum mundi

Expanded text:
ngelio dicitur , quod in segete Domini inimicus ngelio dicitur , quod in segete Domini inimicus superseminaverit zizania. Fenum dictum, quod eo flamma nutriatur: phos enim allegoriam significat fragilitatem humanae naturae: unde legitur in psalmo de peccatoribet, sicut olera herbarum, cito cadent . Fenum pulchra est res, dum viret, dum floret, sed cum aruerit, mutato protinus colore marcescit: sic sunt impii, qui quasi florida laetitia relucentes, praematuro fine siccantur. Primo feno comparati sunt, ut arescerent: nunc agrestibus oleribus, ut deciderent: non enim dixit, olera hortorum, sed herbarum: ut significaret potius illa vilissima, quae per agros sponte nascuntur. Fenum historiam legis aut temporalia significat, ut in psalmo: Qui producit in montibus fenum . Fenum peccatores, ut in Evangelio: Si enim fenum, quod hodie in agno est, et cras in clibanum mittitur . Olera enim ab olla dicta sunt, ubi collecta decoquuntur: quapropter fenum mundi
Abbreviated transcription (Latin):
ut inpsalmo. mane sicut herba
transeat. p ratũ est. cuiꝰ feni copia
armenta tuentur cui ueteres roma¬
ni nomen indiderunt ab eo qđ ꝓtiꝰ
sit paratũ. nec magnũ laborem cul¬
ture desideret: ꝑ rati aut̃ eẽ. quia se¬
cari possunt: pratum mistice intel¬
ligi potest scã eccłia. uł scriptura sacͣ.
inquib flores diuersarum uirtutũ
b dicit. fulcite me florib: stipate me
malis quia amore langueo. ac sidice¬
ret. Consolamini me exemplis seu inci¬
pientium seu terminantium uiam sa¬
lutis: dum ad huc inhuiꝰ peregrinatio¬
nis tedio amore suꝑne uisionis lan¬
guesco. Prata patefacta ẽ. scͥpt᷑a diuina:
ut insalomone: aꝑta sunt prata: & ap¬
parent herbe uirentes. Item in malã
partem: ut insalomone: nullum pra¬
tum sit: qd ñ ꝑtranseat lururia nr̃a.
duena lolium. zizania. quã poete sem¬
ꝑ infelix lolium dicunt. qđ sit in¬
ntile et infecundum. mistice signifi¬
cant peccatores et uicia: unde in euͣ¬

Expanded text:
ut in psalmo: Mane sicut herba ut in psalmo: Mane sicut herba transeat . Pratum est, cujus foeni copia armenta tuetur: cui veteres Romani nomen indiderunt ab eo quod protinus sit paratus, nec magnum laborem culturae desideret: prata autem esse quae secari possunt. Pratum mystice intelligi potest sancta Ecclesia, vel Scriptura sacra, in quibus flores diversarum virtutum bus dicit: Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo ; ac si diceret: consolamini me exemplis seu incipientium, seu terminantium viam salutis, dum adhuc in hujus peregrinationis taedio amore supernae visionis languesco. Prata patefacta est Scriptura divina, ut in Salomone: Aperta sunt prata, et apparent herbae virentes . Item in malam partem, ut in Salomone: Nullum pratum sit, quod non pertranseat luxuria nostra . Avena . . . Lolium . . . Zizania quam poetae semper infelix lolium dicunt, quod sit inutile et infecundum. Mystice significant peccatores et vitia, unde in Eva
Abbreviated transcription (Latin):
ginit. Legntur & ingenesos. qđ tu¬
ben filuus lie egressus in agrum. in¬
uenerit mandragoras. et dederit eas
liȩ matris sue: qd significat famã
bonam. quamquisq bene studios cũ
adispicitur ex mundanis hominib.
portet etiam illum testimonium hab̾e
bonum ab eis qui foris sunt: qui licet
parum sapiant. reddunt tamen ple¬
rumq labori eoꝵ ꝑ quos sibi consuli¬
tur: et splendorem laudis & odorem
bone opinionis herbe ȩterna paradi¬
si uiriditas et scãrum animarum pas¬
cua: ut ineuangłio siquis ꝑ me intro¬
ierit saluabitur: et ingredietur et e¬
gredietur. et pascua inueniet. Et ꝑ
merechielem. in montib excelsis isrl
ibi pascam eas. in herbis uirentib. et
econtrario de ariditate mentis sue
de udeis ꝑieremiam drͣ defecerunt
ocłi eorum: quia ñ erat herba herba
uita carnis est: ut in iobꝓ diabolo. hu¬
ic montes. hoc est luxuriosi diuites
herbas ferunt. herba uita mortaliũ:

Expanded text:
gunt. Legitur in Geneseos , quod Rugunt. Legitur in Geneseos , quod Ruben filius Liae egressus in agrum invenerit mandragoras, et dederit eas Liae matri suae: quod significat famam bonam, quam quisque bene studiosus adipiscitur ex mundanis hominibus, portet etiam illum testimonium habere bonum ab eis qui foris sunt ; qui licet parum sapiant, reddunt tamen plerumque labori eorum, per quos sibi consulitur, et splendorem laudis, et honorem bonae opinionis. Herbae aeterna paradisi viriditas et sanctarum animarum pascua: ut in Evangelio: Si quis per me introierit, salvabitur; et ingredietur et egredietur, et pascua inveniet . Et per Ezechielem: In montibus excelsis Israel, ubi pascam eas in herbis virentibus . Et econtrario de ariditate mentis suae de Judaeis per Hieremiam dicitur: Defecerunt oculi eorum, quia non erat herba . Herba vita carnis est, ut in Job pro diabolo: Huic montes, hoc est, luxuriosi divites, herbas ferunt . Herba vita mortalium,
Abbreviated transcription (Latin):
cutiat: unde et eius pabulo fere
ꝑcusse sagittas acorꝑe ĩherentes eici.¬
unt. Hãc qͣda latinoꝵ pulerũ martis
dicunt: ꝓpter belli tela excutienda.
Mandragͥora dict̃a. qđ habeat mala
suaue olentia. ĩ magnitudinem
malimatiam: unde et eam latini
malum terre uocant. hanc poete an
radicem formam hominis simulan¬
tem. cuiꝰ cortex uino mixtꝰ adbiben¬
dum cdatur quoꝵ corpus ꝓpter curã
secandum ẽ: ut soporati dolorẽ ñ
sentrant. huiꝰ sp̃es duȩ. femina fo¬
liis lactuce similis. mala generans
insimilitudinem prunarũ: mascu
lus uero foliis bete similib. De man¬
dragora sponsa dicit incantico can¬
ticorum mandragore dederunt o¬
dorem inportis nr̃ĩs. Mandrago¬
ra ꝓpter multimoda medicam̃toꝵ
genera scõꝵ uirtutib comꝑatur.
Portȩ eccłe doccores sunt sc̃i. in huius¬
modi portis. mandragore dant o¬
dorem: cum sp̃itales quisq ex se uir¬
tutum palmam longe lateq spar¬

Expanded text:
cutiat; unde et eius pabulo ferae cutiat; unde et eius pabulo ferae percussae sagittas a corpore inhaerentes eiciunt. Hanc quidam Latinorum puleium Martis dicunt, propter belli tela excutienda. Mandragora dicta quod habeat mala suaveolentia, in magnitudinem mali Matiani: unde et eam Latini malum terrae vocant. Hanc poetae radicem formam hominis similantem. Cuius cortex vino mista ad bibendum datur, quorum corpus propter curam secandum est, ut soporati dolorem non sentiant. Huius species duae: femina, foliis lactucae similibus, mala generans in similitlus vero foliis betae similibus. De mandragora sponsa dicit in Cantico canticorum: Mandragorae dederunt odorem in portis nostris . Mandragora propter multimoda medicaminum genera sanctorum virtutibus comparatur. Portae Ecclesiae doctores sunt sancti. In hujusmodi portis mandragorae dant odorem: cum spiritales quique ex se virtutum palmam longe lateque spar
Abbreviated transcription (Latin):
sunt tria purpureum. album. mel¬
linum. Uiola quoq significat confes¬
sores. ob similitudinem castorum cor¬
porum unde scriptum ẽ. incantico can¬
ticorum. flores interra uise sunt: qͥ¬
b etiam regnum celorum ꝓmissum
est: hedera dicta. quia arborib rep¬
tando adhereat. clequa uirgilius. In¬
ter uictrices hederam tͥ serꝑe laurõ
Alii hederã aiunt uocatã: qͦd hedis ꝓpt̃
lact̾is abundantiam in escaã
uet̾ib p rebebatur. hedere frigide
farmacon ebrietatis ẽ: si quiᷤ potus
hedera coronetur. hedera autem ti¬
pum uidaici ppłi ht. qͥ aliq̃n flore¬
bat: s ndtu in uirore pͥstino remane
umbracdo ionas sedebat. ĩ ascensione uͭ¬
smis dilueu¬
lo incrastinum exaruit: quia mresur¬
rectione illiuis uermis qui ait. ego
sum uermis & ñ homo: uidaica plebs
ꝑ infidelitatẽ ex aruit. quȩ qͦndam
florebat inpatͥarchis et ꝓpħis. Sal¬
Q tantȩ enim potentie est. ut fer¬
rum acorpore expellat. sagutas ex¬

Expanded text:
sunt tria: purpureum, album, mesunt tria: purpureum, album, melinum. Viola quoque significat confessores ob similitudinem lividorum corporum. Unde scriptum est in Cantico canticorum: Flores in terra visi sunt ; quibus etiam regnum coelorum promissum est. Hedera dicta, quod arboribus reptando adhaereat: de qua Virgilius: Inter victrices hederam tibi serpere lauros. Alii Hederam aiunt vocatam, quod haedis supra lactis abundantiam in esca a veteribus praebebatur. Hederae frigidae  nam antipharmacon ebrietatis est, si quis potus hedera coronetur. Hedera autem typum Judaici populi habet, qui aliquando florebat: sed non diu in virore pristino remanebumbraculo Jonas sedebat in ascensione vermis diluculi in crastinum, exaruit in resurrectione illius vermis, qui ait: Ego sum vermis, et non homo . Judaica plebs per infidelitatem exaruit, quae quondam florebat in patriarchis et prophetis. Galos. Tantae enim potentiae est ut ferrum a corpore expellat, sagittas ex
Abbreviated transcription (Latin):
bum. leue. aridum. gustu incendens:
flos enim uł xp̃m significat qui de uir¬
ga radicis iesse esfloruit. uł sp̃em iusti¬
cie: ut inpsalmo iuistus inquit ut pal¬
ma florebit. Rosa aspetie floris nuncu¬
pata: qd rutilanti colore rubeat: signi
herba: unde et nuncupata. quasi lidra:
Cuiꝰ cỹcandor sit infolis. auri tamen spe¬
intus effulget. Lilium autem aut. xp̃m
significat: qui incantico canticorum ait:
ego flos campr: &e lilium c̃uallium: et
item: ut pascant ĩhortis: & lilia collig¬
ant ac sidiceret. ego sum decus mun¬
dice gła humilium. qui de sponsa
sua sic ait: sicut lilium int̾ spmnas. sic
amica mea inter filias: quia candor
castitatis eius. tribulationib ꝓbat᷑:
et maior est fructus predicationis:
quam quietis: potest et in lilio uirgiaitaᷤᷤ
expͥmi quia excellentior ẽ. castitatis¬
lis. quam cetere uirtutes. sicut in apo¬
calipsi ostenditur. Uiola ꝓpter uim
odoris nomen accepit: huiꝰ genera

Expanded text:
bum, leve, aridum, gustum incendens. bum, leve, aridum, gustum incendens. Flos enim vel Christum significat, qui de virga radicis Jesse effloruit, vel specimen justitiae, ut in psalmo: Justus, inquit, ut palma florebit . Rosa a specie floris nuncupata quod rutilanti colore rubeat. Signifherba: unde et nuncupata, quasi laclia, cujus dum candor sit in foliis, auri tamen speintus effulget. Lilium autem Christum significat, qui in Cantico canticorum ait: Ego flos campi et lilium convallium . Et item: Ut pascatur in hortis, et lilia colligat ; ac si diceret: Ego sum decus mundi, et gloria humilium: qui de sponsa sua sic ait: Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias , quia candor castitatis ejus tribulationibus probatur, et major est fructus praedicationis quam quietis. Potest et in lilio virginitas exprimi: quia excellentior eslis, quam caeterae virtutes, sicut in Apocalypsi ostenditur. Viola propter vim odoris nomen accepit: hujus genera
Abbreviated transcription (Latin):
bi nascatur. s ñ tantum uł tale. qua¬
ie incilicia: unde ⁊a potiori parte
nom̃ accepit. Nam multe res nomina
et melius aliquid Optimũ aũ ẽ qͦd fue¬
rit recens odoris boni. albedine par¬
ua. porecte longitudinis. integrum.
et neq infragmenta cõminutum. ins¬
piratione bona. et cũ carpitur. manꝰ
inficiens. et leuiter acre qđ si eis mo¬
di ñ fuerit: aut uettistum. aut infu¬
sum cognoscitur. Item ciprus incorrup¬
tionẽ significat: nardus fortitudinẽ:
chrocꝰ martires. Y sopus herba humilis
cuiꝰ radices saxum penetrant. qđ sig̾cat hu¬
militatẽ penitentie siue baptismũ: ut ĩ
psalterio. Asꝑges me ysopo: et munda¬
bor. Costum radix herbe nascentis est¬
inindia. arabia et siria: s melius arabi¬
cum: est eium album & leue: suaue. locundi
odoriᷤ. Indicum colore atro. et lene: ut
ferula siriacũ uͦ pondere graue. colore
buxeo: odore acro: summum tamen al¬

Expanded text:
bi nascatur: sed non tantum vel tale, quabi nascatur: sed non tantum vel tale, quale in Cilicia, unde et a potiori parte nomen accepit: nam multae res nomina et melius aliquid. Optimum autem est, quod fuerit recens, odoris boni, albedine parva, porrectae longitudinis, integrum et neque in fragmenta comminutum, inspiratione bona, et cum carpitur, manus inficiens, et leviter acre. Quod si ejusmodi non fuerit: aut vetustum, aut infusum cognoscitur. Item cyprus incorruptionem significat: nardus fortitudinem, crocus martyres. Hyssopus herba humilis, cujus radices saxum penetrant: quod significat humilitatem poenitentiae, sive Baptismum, ut in Psalterio: Asperges me hyssopo, et mundabor . Costum radix herbae est, nascentis in India, Arabia et Syria, sed melius Arabicum: est enim album et leve, suave, jucundi odoris: Indicum colore atro, et leve, ut ferula: Syriacum vero pondere grave, colore buxeo, odore acri: summum tamen al
Abbreviated transcription (Latin):
radiculȩ utiles ꝓbantur usib nr̃is.
Nardus aut̃ significat odorem uirtutũ
cantico canticoꝵ: dum ẽẽt. rex inacu¬
bitu suo: nardus mea dedit odorem
siuuim. hoc ẽ. regi ap̃o mbeatitudine
celestis scłi quiescenti: scõrum uirtus
mȩccłia magne nob̃ gr̃am suauita¬
tis administrant. Item sponsus dic̃
desponse głam ineodem libro. emis¬
siones tuȩ paradisus malorum pu¬
nicorum cum pomoꝵ fructib cipri
cum nardo: nardus et chrocus. ꝑ ir-¬
rigationem sacri baptismatis sc̃a ec¬
lorum punicoꝵ id ẽ. sc̃oꝵ martirũ.
uirtutum fructu. syprus arbor
aromatica ẽ: significans celestis gre
benedictionem. Narcdus dnĩce passi¬
onis typpum: crocus caritatis feruo¬
rem exprinit. Coniungitur cipr̃
nardo cũ diuina grã confortat nos ip̃o¬
pati. Item nardus chroco iungitur.̃cũ
ꝓ caritate xp̃i mortem libenter suscipi¬
mus. E rocum dictum ab oppido cili¬
ciȩ qd uocatur coricium: quamꝙ et ali¬

Expanded text:
radiculae utiles probantur usibus nradiculae utiles probantur usibus nNardus autem significat odorem virtutum Cantico canticorum: Dum esset rex in accubitu suo, nardus mea dedit odorem suum , hoc est, rrum virtus in Ecclesia magnae nobis gratiam suavitatis administrat. Item sponsus dicit de sponsae gloria in eodem libro: Emissiones tuae paradisus malorum Punicorum cum pomorum fructibus, cypri cum nardo . Nardus et crocus per irrigationem sacri Baptismatis sancta Eclorum Punicorum, id est sanctorum martyrum; nardus et crocus. Cyprus arbor aromatica est, significans coelestis gratiae benedictionem. Nardus Dominicae passionis typum, crocus charitatis fervorem exprimit. Conjungitur cyprus nardo, cum divina gratia confortat nos ppati. Item nardus croco jungitur, cum charitate Christi mortem libenter suscipimus. Crocum dictum ab oppido Ciliciae, quod vocatur Coricium, quanquam et ali
Abbreviated transcription (Latin):
hac unctione signentir
nomina. quȩ ex aliqua sui causa
resonant. habentes nominum explana¬
tionem: ñ tam̃ omnium herbarum
ethimologiam inuenies: nam ꝓlo¬
cis mutantur etiã nomina.. foliũ
dictum qđ sine ulla radice innatats
innidie lutorib colligatur: qđ
li no ꝑforatum siccant indi atq re¬
ponunt: fertur aut̃ paradisi ẽẽ herba
gꝰtu nardum referens. Nardꝰ herba ẽ spi¬
cosa: unde et agrecis nardos tacos appel¬
lata: quarum alia indica. alia siriaca
uocatur. non qd insiria nascatur.s
quia mons inquo inuenitur. alio la¬
tere indiam expectat. alio firiam. Est
aut̃ indicum multiforme: sed melius
siriacum. leue. fuluum. comosum. spi¬
ca paruum: odoratissimũ iuniꝑum
simulans: qđ simultum inore tardaue¬
rit. linguam siccat. Nardum celticũ
aregione gallie nomen traxit nascit᷑
enim sepius inliguriȩ alpib et insiria.
fructice paruo. radicib in manipulo
collectis ligamentis flos eius tantum
ꝓpter odorem bonus.: tirsi eius atq

Expanded text:
hac unctione signentur.nomina, quae ex aliqua sui causa resonant habentes nominum explanationem: non tamen omnium herbarum etymologiam invenies: nam pro locis mutantur etiam nomina. Folium dictum, quod sine ulla radice innatans in Indiae littoribus colligatur, quod lino perforatum siccant Indi, atque reponunt. Fertur autem paradisi esse herba, gustu nardum referens. Nardus herba est spicosa: unde et a Graecis nardostachus appellata, quarum alia Indica, alia Syriaca vocatur, non quod in Syria nascatur, sed quod mons, in quo intere Indiam spectat, alio Syriam. Est autem Indicum multiforme, sed melius Syriacum, leve, fulvum, comosum, spica parvum, odorissimum, cyperum similans. Quod si multum in ore tardaverit, linguam siccat. Nardum Celticum a regione Galliae nomen traxit; nascitur enim saepius in Liguriae Alpibus et in Syria, frutice parvo, radicibus in manipulo collectis ligamentis. Flos eius tantum propter odorem bonus: thyrsi eius atque
Abbreviated transcription (Latin):
latini.ideo nominant: eo qͦd in circ̃
modo ambiat orbem. siue a celeritate.
eo quod citiꝰ corruit. Itemut quia
celum purpureo colore nitet occeanuᷤ
quasicianeus: Iste qui oras t̾rarum am¬
plectitur. altermsq aestib accedit.
atq recedit: respirantib enim in pro¬
fundum uentis: aut remouet maria
aut resor bet

Expanded text:
Latini ideo nominant eo quod in circuli modum ambiat orbem. Sive a celeritate, eo quod ocius currat. Item quia ut caelum purpureo colore nitet: oceanus quasi κυάνεος. Iste est qui oras terrarum amplectitur, alternisque aestibus accedit atque recedit; respirantibus enim in profundum ventis aut revomit maria, aut resorbet
Abbreviated transcription (Latin):
itinere sedisse: & mulier samaritana cũ
hidria aquam inde haurire uelle. Hidria
enim fortasse amorẽ scłi huius significat.
idẽ. cupiditatem: quam ibi homines de
tenebrosa ꝓfunditate. cuius imaginẽ pu¬
teus gerit. hoc est de t̾rena conuersatione
hauriunt uoluptatem: qua ꝑcepta. ite¬
rum ineius appetitum in ardescunt: sic̃
deaqua illa qui biberit: siciet iterũ. Opor¬
tebat autẽ. ut xp̃o credens. scł̃o renuncia¬
ret: & relicta hidria. cupiditatẽ scłarem
se reliquisse monstraret. non solum incor¬
de credens ad iusticiam: sed criam ad
salutem ore confitens. predicaret quod
credidit. Item puteus. uł diabolum signi¬
ficat. uł infernum: ut est illud neq ur¬
geat suꝑ me puteus os suũ. Urgent qͦq
peccatores os suum concludere: cum usq
ad mortis sue tempus. inpessima uolun¬
tate ꝑsistunt. Cisterna. recta intelligen¬
tia: ut insalomone: bibe aquam decist¬
na tua: ce fluenta putei tui. Cisterna. he¬

Expanded text:
itinere sedisse, et mulier Samaritana cum itinere sedisse, et mulier Samaritana cum hydria aquam haurire velle. Hydria enim fortasse amorem saeculi hujus significat, id est, cupiditatem, quam ibi homines de tenebrosa profunditate, cujus imaginem puteus gerit, hoc est, de terrena conversatione hauriunt, et voluptatem, qua percepta iterum in ejus appetitum inardescunt, sicut de aqua illa qui biberit, sitiet iterum. Oportebat autem ut Christo credens saeculo renuntiaret, et, relicta hydria, cupiditatem saecularem se reliquisse monstraret, non solum credens corde ad justitiam , sed etiam ad salutem ore confitens praedicaret, quod credidit. Item puteus vel diabolum significat, vel infernum, ut est illud: Neque urgeat super me puteus os suum . Urgent quoque peccatores os suum concludere, cum usque ad mortis suae tempus in pessima voluntate persistunt. Cisterna, recta intelligentia, ut est in Salomone: Bibe aquam de cisterna tua, et fluenta putei tui . Cisterna hae
Abbreviated transcription (Latin):
& paulus. apłs: qui om̃s noui testam̃ti pu¬
teum foderunt. & inuenerunt aquã uruã:
quȩ fit aquȩ fons salientis in uitam et̃nam.
Sed ꝓhis adhuc altercantur illi qui t̾rena
sapuint: nec noua condi paciunt᷑: nec uete¬
ra purgari. euangłicis puteis contradicund:
apłis aduersantur: & qm̃ inom̃ib contra¬
dicunt. litigantes. dicitur adeos: qm̃ in
dignos uos fecistis gr̃e dei. ecce iam ad gen-¬
tes ibimꝰ. Post hȩc fodit t̾cium puteum isa-¬
ac: &e appellauit nomen loci illius latitu¬
do dicens: nunc dilatauit nos dñs: &e fec̃
crescere suꝑ t̾ram. Uere dilatatus est isaae.
&e impleuit omem t̾ram scientiam trini-¬
tatis: &r in toto orbe latitudinẽ ȩccłiȩ collo¬
cauit. Prius tantum in uidea notus erat
ds. & inisrł nominabat᷑: nunc autẽ inom¬
nem terram exit sonus eorum: &e infi¬
nes orbis terrȩ uerba eorum. In cont᷑riam
uero significationẽ positus est puteus il¬
le. suꝑ quem legitur saluator fatigatus ex

Expanded text:
 Paulus, qui omnes Testamenti Novi puteum foderunt, et invenerunt aquam vivam, quae fit aquae fons salientis in vitam aeternam . Pro his adhuc altercantur illi, qui terrena sapiunt, nec nova condi patiuntur, nec vetera purgari, evangelicis puteis contradicunt, apostolis adversantur: et quoniam in omnibus contradicunt litigantes, dicitur ad eos: Quoniam indignos vos fecistis gratiae Dei, ex hoc jam ad gentes ibimus . Post haec fodit tertium puteum Isaac, et appellavit nomen loci illius latitudo dicens: Nunc dilatuvit nos Dominus, et fecit crescere super terram . Vere dilatatus est Isaac, et implevit omnem terram scientia Trinitatis, et in toto orbe latitudinem Ecclesiae collocavit. Prius tantum in Judaea notus erat Deus, in Israel nominabatur : nunc autem in omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum . In contrariam vero significationem positus est puteus ille, super quem legitur Salvator fatigatus ex
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃ti: quos tamen t̾rena &e sordida re¬
pleuerat intelligentia uideorum. oe eorum
os cum uellet purgare isaac. ut ostendet.
rixati st̾ cum eo palestini. idẽ iudei agerara.
regno dĩ alieni. sed descendit abeis: non po-
test esse cum his qui inputeis aquam noluis
habere. sed t̾ram. &e dicit eis: ecce relinquetur
uobis domus ur̃a deserta. Fodit isaac gͦ no¬
uum puteum. imino pueri isaac. maths. mar-¬

Expanded text:
Testamenti: quos tamen terrena et sordida reTestamenti: quos tamen terrena et sordida repleverat intelligentia Judaeorum. Et eorum os cum vellet purgare Isaac ut ostenderet,rixati sunt cum eo Palaestini, id est, Judaei a regno Dei alieni: sed descendit et discedit ab eis, et non potest esse cum his qui in puteis aquam nolunt habere, sed terram, et dicit eis: Ecce relinquetur vobis domus vestra deserta . Fodit ergo Isaac novum puteum, imo pueri Isaac
Abbreviated transcription (Latin):
lacus defossus. ex quo haurit᷑ aqua.
apotatione dictus: qui ce inbonam signi-¬
ficationẽ positus intelligi potest. &e incon-¬
trariam. Puteus iuram̃ti quẽ fodit abra-¬
ham. idẽ bersabee: in regione geratica. Pute-¬
us uisionis est in deserto: apud quem ha-¬
bitauit indeserto. Puteus iudicii est usq
inp̃sentem diem. in regione geratica. Rursꝰ
puteus uiram̃ti est. ubi iurauerunt isaac
&e abimelec: uocaturq oppidum isaac. St̃
& alii plures putei inscis scripturis. qui¬
hodie in regione geratica ce iuxta ascalonẽ
demonstrant᷑. In bonã ergo significatioñe
illud accipi potest: quod ingenesi legitur
patris eius abraham: sed inuidentes ei pa-¬
lestini obstruxerunt eos. implentes humo.
& reliqua. Quis est iste isaac nisi saluator
nr. qui dum descendisset in istam torrentẽ
gerara: primo om̃ium illos puteos fodere
uoluit quos foderant pueri patris sui. idẽ.
moy ses puteum legis foderat: dauid. sa-¬
lomon. ce ꝓpħ̃e libros scripserunt ueteris

Expanded text:
lacus defossus, ex quo hauritur aqua, a potatione dictus: qui et in bonam significationem positus intelligi potest, et in contrariam. Puteus juramenti, quem fodit Abraham , id est, Bersabee in regione Geraritica. Puteus visionis est in deserto apud quem habitavit Isaac. Puteus judicii est usque in praesentem diem in regione Geraritica. Rursum puteus juramenti, ubi juraverunt Isaac et Abimelech, vocaturque oppidum Isaac. Sunt et alii plures putei in sanctis Scripturis, qui in regione Geraritica, et juxta Ascalonem demonstrantur. In bonam ergo significationem illud accipi potest, quod in Genesi legiturpatris ejus Abraham: sed invidentes ei Palaestini obstruxerunt eos implentes humo, et reliqua. Quis est iste Isaac, nisi Salvator noster? Qui dum descendisset in istum torrentem Gerara, primo omnium illos puteos fodere voluit, quos foderant pueri patris sui, id est, Moyses puteum legis foderat, David, Salomon et prophetae libros scripserunt Veteris
Abbreviated transcription (Latin):
uslra obscura latibula ferarũ.
& luporum cubilia sunt: unde & lupa-¬
naria lustra dicuntur: ꝑcontrarietatem
uidelicet. quia parum. Illustrantur. Ru-¬
pes significant suꝑbiam. ut in hieremia:
onagri steterunt inrupib. Antrum si¬
gnificat hominem peccatorem. sicut in
iob ꝓrabulo: cominorabitur bestia in
antro suo.
septus. solo lucem de trahens: potest &¬
a co llucendo crebris luminib dici. qus
ibi ꝓpter religionem gentilium cultũq
fiebant. luci ubi indiumis libris legun¬
tur errorem gentilium significant. qͥa¬
sepius ibidem idolis iminolabant: ut
est illud in ꝓpħa. lucus damut hoc.ẽ.
adomdis qui amasius erat ueneris:
ubi ipse aberrantibus quasi mortuus
plangebatur

Expanded text:
ustra obscura latibula ferarum et luporum cubilia sunt. Unde et lupanaria lustra dicuntur per contrarietatem videlicet, quia parum illustrantur. Rupes significant superbiam, ut in Jeremia: Onagri steterunt in rupibus . Antrum significat hominem peccatorem, sicut in Job pro zabulo: Commorabitur bestia in antro suo .septus, solo lucem detrahens. Potest et a collucendo crebris luminibus dici. Quae et ibi propter religionem gentilium cultumque fiebant. Luci ubi in divinis libris leguntur, errorem gentilium significant: quisaepius ibidem idolis immolabant, ut est illud in Propheta: lucus dazinus, hoc est, Adonidis, qui amasius erat Veneris, ubi ipse ab errantibus quasi mortuus plangebatur
Abbreviated transcription (Latin):
ambulans. Nam agnen dicitur qdđ in
longitiroine directum sit: quale solet
ẽẽ cum exercitus portis procedit: quicqͥd
fuerit a liud: ab usiue dicitur. Milites aũ
xp̃i illi eẽ dicuntur. qui contra diabolũ
pugnant: & contra uicia fortiter dimi¬
cant: quib cum consũmauerint & exple¬
uerint agonem suum. ñ merces terrena.
sed uita promittitur eterna. Nam de
talib apłs ad chorinthios scripsit dice̾s:
incarne enim ambulantes: non sccłm car¬
nem militamꝰ. Namarma militie nr̃e.
non carnalia. seil potentia dõ. ad festru¬

Expanded text:
ambulans. Nam agmen dicitur, quod in ambulans. Nam agmen dicitur, quod in longitudine directum sit, quale solet esse, cum exercitus portis procedit; quidquid fuerit aliud, abusive dicitur. Milites autem Christi illi esse dicuntur, qui contra diabolum pugnant, et contra vitia fortiter dimicant: quibus cum consummaverint et expleverint agonem suum, non merces terrena, sed vita promittitur aeterna. Nam de talibus Apostolus ad Corinthios scripsit, dicens: In carne enim ambulantes, non secundum carnem militamus. Nam arma militiae nostrae non carnalia
Abbreviated transcription (Latin):
mutuantur. Acies dicta qđ ferro ar-¬
mata sit: & acumine gladiorum. exer¬
citus. multitudo ex uno genere. ab exer¬
citatione belli uocata. Cuneus est col¬
lecta inunum militum multitudo. un
de propter quod inunum coit: ipsa
coitio inunum. cuneus nominatus est:
quasi couneus. quia in unum omnes co¬
guntur. Classes dicte propter diuisio-
ti sunt: unde & uirgilius. classib hic
locus. hic acie certare solebant: iam pꝰ¬
ea & classica nauium dicta. Hodus ꝓpͥe¬
est densa peditum multitudo: sicut eqͥ¬
tum tutma. Nodum autẽ dictum pro
difficultate. q uod uix possit resolui. Ale
in exercitu .xxx. equites ẽẽ. dicuntur: ale
autem equites ob hoc dicti: qr tegt̃ pediteᷤᷤ
alartim uice: sornua uocantur extremi¬
tas exertitus. quia intorta sit: agmendi¬
citur qͥa in longitudine directum. qua-¬
le solet eẽ. cum exercitus iter facit: ab a¬
gendo uocatum. id est eumndo. plautus:
quote agis:: ipse est enim exercitus

Expanded text:
mutuantur. Acies dicta, quod ferro armutuantur. Acies dicta, quod ferro armata sit et acumine gladiorum. Exercitus multitudo ex uno genere, ab exercitatione belli vocata. Cuneus est collde propter quod in unum coit, ipsa coitio in unum cuneus nominatus est, quasi couneus; quia in unum omnes coguntur. Classes dictae propter divisioneti sunt, unde et Virgilius: Classibus hic locus, hic acies certare solebant. Jam postea et classis navium dicta. Nodus proprie densa peditum multitudo, sicut equitum turma. Nodus enim dictus pro difficultate, quia vix possit resolvi. Alae in exercitu triginta equites esse dicuntur. Alae autem equites ab hoc dicti, quia tegunt pedites, alarum vice. Cornua dicuntur extremitas exercitus, quia intorta sit. Agmen dicitur, quia in longitudine directum, quale solet esse, cum exercitus iter facit, ab agendo vocatum, id est, eundo. Plautus: quo te agis et ipse, est autem exercitus
Abbreviated transcription (Latin):
Gurma .xxx. equites sunt: romani enim
equites inuna tribu .ccc. fuerunt: de sin¬
gulis enim centuriis .x. dabãtur: & fie¬
bat turma. Cohors quingentos milites
habet. dria sunt militie genera sacram̃¬
tum. euocatio. conuiratio. Sacramen¬
tum. inquo post electionem uirat unuis¬
quisq miles se non recedere a militia.
nisi post completa stipendia: id est mi¬
licie tempora: & hi sunt. qui habent ple¬
tenentur. Euocatio. dum ad subitum bel¬
lum non solum miles s ceteri uocantur.
unde etiam consul solebat dicere: qui
rem publicam saluam ẽẽ. uult. me se¬
quatur. Conuiratio. que fit intu mul¬
tu. quando uicinum urbis periculum
singulos uirare ñ patitur. sed repente
colligitur multitudo: & tumultuosa in
ira conflatur: unde & tu multuatio di¬
citur. Inatie autem fere iste forme sũt.
exercitus. classis. nodus. cuneus ale.
cornua. aginen. que forme & nomi¬
na. ab ipsis reb dequib translata sũt

Expanded text:
Turma triginta equites sunt. Romani enim Turma triginta equites sunt. Romani enim equites in una tribu trecenti fuerunt. De singulis enim centuriis decem dabantur et fiebant turma. Cohors quingentos milites habet. Tria sunt militiae genera: sacramentum, evocatio, coniuratio. Sacramentum, in quo post electionem iurat unusquisque miles se non recedere a militia, nisi post conpleta stipendia, id est, militiae tempora; et hi sunt qui habent pletenentur. Evocatio, dum ad subitum bellum non solum miles sed et ceteri evocantur. Unde etiam consul solebat dicere: 'Qui rempublicam salvam esse vult, me sequatur.' Coniuratio, quae fit in tumultu, quando vicinum urbis periculum singulos iurare non patitur, sed repente colligitur multitudo et tumultuosa in ira conflatur. Haec et tumultuatio dicitur. In acie autem istae fere formae sunt: exercitus, classis, nodus, cuneus, alae, cornua, agmen; quae formas et nomina ab ipsis rebus, de quibus translata sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
lium armatorum. ab electo uocata:
quali lecti id est armis electi ꝓpͥe aũ
falanx macedonũ lingua. gallorum
caterua. nr̃a. legio dicitur. Legio autẽ
cohortes :.xii. turmas ducentas. Centu¬
ria est pars exercitus incentenos mi¬
ltes diuisa: unde & qui his presunt:
centuriones dicuntur: sukcenturiati
uero sunt. non qui inprima. sed qui
insccła centuria sunt: quasi sub pri¬
ma centuria: tamen stricti etiam ipsi.
& inspsculis positi inbello sunt: ut si
pͥma defecerit. isti quos sub scła dirimꝰ.
laborantib primis subueniant: unde
& ad insidiandum ponitur subcentu¬
riatus. quasi armis dolosis instructus:
manipulus ducentorum est militum.
Mampuli autem dicti sunt milites. siue
qui ad bellum prima manu incipiebãt.
siue quod antequam signa eẽnt. mani¬
pulos sibi id est fasciculos stipule uł
herbe alicuius pro signis faciebant. a
quo signo manipulares milites cogno
armatos extimplo ad signa mamilos

Expanded text:
lium armatorum est, ab electo vocata, lium armatorum est, ab electo vocata, quasi lecti, id est armis electi. Proprie autem Macedonum phalanx, Gallorum caterva, nostra legio dicitur. Legio habet cohortes duodecim, turmas ducentas. Centuria est pars exercitus in centenos milites divisa. Unde et qui his praesunt centuriones dicuntur. Subcenturiati vero sunt, non qui in prima, sed qui in secunda centuria sunt, quasi sub prima centuria: tamen structi etiam ipsi et in speculis positi in bello sunt; ut si prima defecerit, isti, quos sub se diximus, laborantibus primis subveniunt. Unde et ad insidiandum ponitur subcenturiatus, quasi armis dolosis instructus. Manipulus ducentorum est militum. Manipuli autem dicti sunt milites, sive quia bellum primo manu incipiebant, sive quod antequam signa essent, manipulos sibi, id est fasciculos stipulae vel herbae alicuius pro signis faciebant, a quo signo manipulares milites cognomarmatos extemplo ad signa maniplos.
Abbreviated transcription (Latin):
optiones dicti. quod sunt electi: nam op¬
tare eligere est. sicut est illud optauit
q locum regno. id est elegit. Ercubitores
dicuntur: pro eo quod excubias semper
agunt: sunt enim ex numero militum.
& inporticib excubant ꝓpter regalem cus¬
todiam. Excubie autem diuine sunt. ui¬
gilie nocturne: unde & uigiles. uelites
erant apud romanos genus militie: auo¬
litando uocati: leti enim agilitate iuue¬
nes cum armis suis post terga equitum¬
cumarinis suis considebant. & mox cum
hostium aduentus eẽt: equis desiliebant.
& continuo pedites ipsi exalia parte e¬
quitib perquos aduecti fuerant dimi¬
cantib. hostem ꝑturbabant: abhis ue.
litib elephanti quondam hannibalis
retro acti cum regi iam asuis non pos¬
sent. fabrili scalpro inter aures ad ac¬
to necabantur. Militia autem amilib
dicta. aut amultis quasi multicia.
quasi negotium multorum. aut amo¬
le rerum. quasi mo litia. legio sex mi¬

Expanded text:
optiones dicti, quod soptiones dicti, quod stare eligere est, sicut est illud Virg. Aen. 3, 109: Optavitque locum regno, id est elegit. Excubitores dicuntur, pro eo quod excubias semper agunt. Sunt enim ex numero militum et in porticibus excubant propter regalem custodiam. Excubiae autem diurnae sunt, vigiliae nocturnae. Unde et vigiles. Velites erant apud Romanos genus militiae, a volitando vocati. Lecti enim agilitate iuvenes cum armis suis post terga equitum consedebant, et mox cum ad hostes ventum esset, equis desiliebant, et continuo pedites ipsi, ex alia parte equitibus, per quos advecti fuerant, dimicantibus, hostem perturbabant. Ab his igitur velitibus elephanti quondam Hannibalis retro acti, cum regi iam a suis non possent, fabrili scalpro inter aures adacto necabantudicta; aut a multis, quasi multitia, quasi negotium multorum; aut a mole rerum, quasi moletia. Legio sex mi
Abbreviated transcription (Latin):
qui obiuitutem promouetur exordine.
Emeriti clicuntur ueterani solutiq militi¬
am. qui iam inusu prelii non sunt: sed
post multos militie labores. quietis suf¬
fragium consequuntur. Equestres mili¬
tes dicti. quod equo sedeant: & militati
inequestri ordine. dirones dicuntur for¬
tes pueri. qui aomilitiam deleguntur at.¬
ꝙ armis gerendis habiles existunt: hi e¬
nim non sola professione natiuitatis:
s abaspectu iẜ ualitudine corporis e sti¬
mantur. Unde & tirones clicti: quiq an-¬
tequam sacramento probati st̃. ñ suns mi
lites. Romane autem militie mos fuit.
puberes primos exerteri armis. Nam sex¬
to decimo anno tirones milittabant: quo
etiam solo sub custodib agebant: conscripti
milites dicuntur. qui intabulis confe¬
runtur. ab eo qui eos doͬcturus est: sicut
transcripti uocantur. cum de alia inali¬
am legionem transeunt. & inde transcͥp¬
ti. qui nomina dant ut transcribantur: &

Expanded text:
qui ob virtutem promovetur ex ordine. qui ob virtutem promovetur ex ordine. Emeriti dicuntur veterani, solutique militi quia iam in usu proelii non sunt, sed post multos militiae labores quietis suffragium consequuntur. Equestres milites dicti quod equo sedeant. Item militat ille in equestri ordine. Tirones dicuntur fortes pueri, qui ad militiam delegantur atque armis gerendis habiles existunt. Hi enim non ex sola professione nativitatis, sed aspectu et valitudine corporis existimantur. Unde et tirones dicti, quique antequam sacramento probati sint, milites non sunt. Romanae autem militiae mos fuit puberes primos exercere armis. Nam sexto deetiam solo sub custodibus agebant. Conscripti militia dicuntur, quia in tabulis conferuntur ab eo qui eos ducturus est; sicut transcripti vocantur, cum de alia in aliam legionem transeunt; et inde transcripti, quia nomina dant, ut transcribantur: et
Abbreviated transcription (Latin):
cauos: quatinus ipsi mi nora de cernerent
atq duudicarent: ipse uero ea que ad deũ
pertinent. subditis sus bispensaretz hinc
& apłs ebreis precepit dicens: obedite pre¬
posits uris in dño: & subiecti estote eiꝰ. I p̃iri. ꝑuigilãt
quasi pro animab urĩs dño reddituri ra-¬
tionem: ut cum gaudio hoc faciant. & nõ
gementes: hoc enim expedit uobis. &i¬
terum. mementote inquit prepositorum
urõrum: qui locuti sunt uerbum dei: quo¬
rum intuentes exitum conuersationis. imi¬
tamini fidem. Mi les dictus. quia mille an.¬
te erant innumero uno. uł quia unus est
ex mile electus. Romulus autem pͥmus ex
popło milites sumpsit. & appellauit: liber¬
ũ primis militie ordinem uocuit.Miles
autem ordinarius dicitur arit extra ordi¬
narius. Ordinarius est. qui ꝑ ordinẽ
militat. nec ad huc aliquem consecutus ẽ.
gradum honoris: est enim gregarius. id
est humilis militie: extra ordinarius uero.

Expanded text:
canos, quatenus ipsi minora decernerent canos, quatenus ipsi minora decernerent atque dijudicarent: ipse vero ea quae ad Dominum pertinent, subditis suis dispensaret. Hinc et Apostolus Hebraeis praecepit, dicens: Obedite praepositis vestris in Domino, et subjacete eis: ipsi enim pervigilant quasi pro animabus vestris, Domino reddituri rationem: ut cum gaudio hoc faciant, et non gementes, hoc enim non expedit vobis . Et iterum: Mementote, inquit, praepositorum vestrorum, qui locuti sunt verbum Dei, quorum intuentes exitum conversationis imitamini fidem . Miles dictus, quia mille erant ante in numero uno, vel quia unus est ex mille electus. Romulus autem primus ex populo milites sumpsit et appellavit. Liber primus militiae ordinem docuit. Miles autem ordinarius dicitur, aut extraordinarius. Ordinarius est, qui per ordinem militat, nec adhuc aliquem consecutus est gradum honoris: est enim gregarius, id est, humilis militiae: extraordinarius vero,
Abbreviated transcription (Latin):
cipes: iclem & questores. quasi questiores:
eo quod questionib presunt consilium
autem & causa apul eos est. proceres
sunt principes ciuitatis. quasi procedes:
quod ante om̃s honorera precedant. Tribu
ni uocati. qui militib siue plebib uira
tribuunt. Chiliarche sunt qui mille pre¬
sunt. quos nos millenarios nuncupamꝰ:
& est grecum nomens. Centuriones dicti.
eo quod presunt centum militib. sicut
quinquagenarũ. qui incapite sunt qͥn¬
quaginta militum: sicut decani. ab eo qd̵¬
decem militib pre feruntur. he autem
speties prelatorum ineccłia rite tenent᷑.
quando unus quisq prepositus uirta ri¬
tum & ordinem suum curam habet subdi¬
torum: ne perdeuia erroris pergant. neq
alius alium noceat. nec peruiolentiam op¬
primat. sed concordes inuicem & pacifici
uitam modestam ducant. Unde & inuete¬
rilege iethro cognotus moysi dedit illicon-¬
silim ut constitueret inplebe tribunos
& centuriones: quinquagenarios & de¬

Expanded text:
cipes. Idem et quaestores quasi quaesitores, cipes. Idem et quaestores quasi quaesitores, eo quod quaestionibus praesunt. Consilium enim et causa apud eos est. Proceres sunt principes civitatis, quasi procedes, quod ante omnes honore praecedant. Uni vocati, quod militibus sive plebibus iura tribuunt. Chiliarchae sunt qui mille praesunt, quos nos millenarios nuncupamus; et est Graecum nomen. Centuriones dicti, eo quod centum praesint militibus; sicut quinquagenarii, quia in capite sunt quinquaginta militum; sicut decani, ab eo quodspecies praelatorum in Ecclesia rite tenentur; quod unusquisque praepositus juxta ritum et ordinem suum curam habet subditorum, ne per devia erroris pergant, nequealius alteri noceat, ne per violentiam opprimat: sed concordes invicem et pacifici vitam modestam ducant. Unde et in veteri lege Jethro, cognatus Moysi, dedit illi consilium, ut constitueret in plebe tribunos et centuriones et quinquagenarios et de