comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
titis qm̃ grauamini ñ suꝑbe sapere:
murmuratis adu̾sus obedientie legẽ.
affirmantes ꝑiculosum ꝓmittere. qđ
tã laboriosum ẽ obseruare: adhoc e¬
go respondeo. immo ñ ego s dñs. Qni
potest inquit capere capiat. Hoc qͥppe
ẽ. qđ panlo suꝑiꝰ dixi. quia antequã
edificiũ inchoares: ꝓuidisse debueraᷤ.
unde ꝑficeres. Nc̃ aut̃ ut ait qͥdã. aut
ñ tẽptasses. aut ꝑfice: Uerũtam̃ nemo
si caute ꝓfitet᷑. pollicet᷑ se ultra in nul¬
lo tͣus gressurum. hoc ẽ iã ñ peccaturũ.
Alioquinant ꝑmrat qui itauirat.
aut sanctior ẽ illo qͥ ait. in multis offen-¬
dimus oñis. Qđ si conseq̃ns falsũ esse
uidetur. uidendũ ẽ & de eo qđ ante¬
cedit. ne forte lex quȩ data ẽ ꝓpt̃ trans¬
gressiones cohibendas. ñ solũ ñ eas co-¬
herceat. s & augeat insuꝑcͥmine ꝑ ru¬
rii. Siquid id ꝓmitt̾e nos in nr̃a ꝓfessi¬
onecrelamus. qđ certũ ẽ ñ posse tene¬

Expanded text:
titis, quoniam gravamini, non superbe sapere, titis, quoniam gravamini, non superbe sapere, murmuratis adversus obedientiae legem, affirmantes periculosum promittere, quod tam laboriosum est observare; ad hoc ego respondeo, imo non ego, sed Dominus: Qui potest, inquit, capere capiat. Hoc quippe est quod paulo superius dixi, quia antequam aedificium inchoares, providisse debueras unde perficeres. Nunc autem, ut ait quidam, aut non tentassi caute profitetur, pollicetur se ultra in nullo transgressurum; hoc est, jam non peccaturum. Alioquin aut perjurat qui ita jurat, aut sanctior est illo qui ait: In multis offendimus omnes . Quod si consequens falsum esse videtur; videndum est et de eo quod antecedit, ne forte lex quae data est propter transgressiones cohibendas, non solum non eas coerceat, sed et augeat insuper crimine perjurii: siquidem id promittere nos in nostra professione credamus, quod certum est non posse tene
Abbreviated transcription (Latin):
quid̃ iota p̃teritũ iri. Cet̾um quiita
legis gemere ad huc. ũ dũ respirare sub
ideoq certissime ad huc infirmari ꝑcar¬
nem. quia sp̃c ñ adiunat enis infirmita¬
tem. Quid uͦ sibi uult illa distinctio. qđ
di quid̃ uł uix. p̃lati uͦ hominis neqͣqmͣ
om̃ino. aquolibet nissa posse teneri. ꝓhi¬
bitaue conceditis. quasi uͦ illa queant
absq istis integre custodiri: S si atten¬
ditis. de inale quoq uiuentib p̃latis
in andata ꝑfecte exequit᷑ suimagistri:
Quamobrẽ putatis: Quia nolumus.
aut quia ñ possumuis: S si uolumiis &
non possumis: securi sumus. Si possu¬
imuis & nolumus: suꝑbi sumnus. Porro
currat᷑ in obedientie cͥm̃. Qđ si ĩpossibi¬
scitote ñ paucos s innumeros aliter
om̃ino sentire. nec aliud qmͣ qđ ꝓpͥo
didicerint exꝑim̃to. Si aut̃ ñ impossi¬
bile quid. s tñ difficile eẽ sentitis ma¬
gistros ñ contẽpnere. & dũ ideo consen¬

Expanded text:
quidem iota praeteritum iri . Caeterum qui itaquidem iota praeteritum iri . Caeterum qui italegis gemere adhuc, nondum respirare sub ideoque certissime adhuc infirmari per carnem, quia spiritus non adjuvat ejus infirmitatem. 32. Quid vero sibi vult illa distinctio, quod Dei quidem vel vix praelati vero hominis nequaquam omnino a quolibet jussa posse teneri prohibitave conceditis? quasi vero illa queant absque istis integre custodiri. Sed si attenditis, de male quoque viventibus praelatis mandata perfecte exsequitur sui magistri? Quamobrem putatis? quia nolumus, aut quia non possumus? Sed si volumus et non possumus, securi sumus. Si possumus et nolumus, superbi sumus. Porro curratur inobedientiae crimen. Quod si impossibiscitote non paucos, sed innumeros aliter omnino sentire, nec aliud quam quod proprio didicerint experimento. Si autem non impossibile quidem, sed tamen difficile esse sentitis magistros non contemnere; et dum ideo consen
Abbreviated transcription (Latin):
seu ĩpossibilitatẽ ut uob̃ uidr̃ tenende obe¬
dientie uł cauende inobedientie considantes
inuitã ita monachicã exclamatis. Heccine
ẽ illa eosecurior qͦ artior. eocertior qͦ magis
ardua ueniendi ad dm̃ uia. ut monachona-¬
turalit̃ mala uix cauere. naturalit̾ bona
uix ꝓ cõmuni infirmitati ualenti implere.
ñ minor tñ necessaria sit cantela ad cauenda
uł obseruanda q̃ sibi p̃latus suis uł ꝓhibere
uoluerit uł inbere: & subditis. Qđ cũ a
multis credat᷑ licet a paucis uł etiã a nullis
ad integrum obseruetur. qͥd aliud oꝑat᷑ tał
sententie credulitas. qm qđ illa ab apło tm̃
culpata manducandi idolotita libertas:
Nil plane aliud suta eẽt ut dicitis. Bene
ꝓrsus ñ potest conscius ẽẽ sibi qͥ señ
ĩplere confidit. qđ debere se credit.
Creditis itaq ut u̾borũ ur̃oꝵ sensum¬
brent̃ colligã. qđ ad integrũ manda
ta obseruari dĩ uix ualeant. abb̃is ñ
ualeant. cñ ueritas ipsa testet᷑. ne unũ

Expanded text:
tatem, ut vobis videtur, tenendae obedientiae, vel cavendae inobedientiae, considerantes, in vitam ita monachicam exclamatis: « Haeccine est illa eo securior, quo arctior; eo certior, quo magis ardua veniendi ad Deum via, ut monacho naturaliter bona vix cavere, naturaliter bona vix pro communi infirmitate valenti implere, non minor tamen 513 necessaria sit cautela ad cavenda, vel observanda quae sibi praelatus suus vel prohibere voluerit, vel jubere? » Et subditis: « Quod cum a multis credatur, licet a paucis, vel etiam a nullis ad integrum observetur; quid aliud operatur talis sententiae credulitas, quam quod illa ab Apostolo tantum culpata manducandi idolothyta libertas? » Nil plane aliud, si ita esset, ut dicitis. Bene prorsus non potest conscius esse sibi, qui se non implere confidit quod debere se credit. Creditis itaque ut verborum vesbreviter colligam quod ad integrum mandata Dei observari vix valeant, abbatis non valeant: cum Veritas ipsa testetur, ne unum
Abbreviated transcription (Latin):
orib indicunt᷑. ñ semꝑ tũ dãpnabilite.
seucͥininalit̾ qđ p̃cipit᷑ ñ implet᷑. Et si
enĩ om̃isinobedientia in excusabiliter
sit culpabilis. nulla tñ et̾nalit̃ dapnabils
nͥqm remedium penitentiȩ ñ sanat. nulla ẽ
letaliter riminalis. nͥ q̃ contẽptũ suꝑbie
non euitat.  Magna gͥ securitas filiis
obedientie. & reuera pax hominib bone
uoluntatis. qm̃ mom̃i obedientia sola dĩp¬
nat impenitentia. qm nescit qui diligit
dm̃. sola incͥiminat᷑ suꝑbia qmͣ facile cauet
qui timet gehennã. S exemplis clarius
elucescet qđ dicimꝰ. Si iubente semore ut
sileam. u̾bũ mͥ forte ꝑ obliuionẽ elabitur:
reũ me fateor mobedientie s uenialit̃. Si
ex contẽptu sciens & deliberans sponte in
uerba ꝓruꝑo. & ruꝑo silentii legẽ. p̃uarica¬
torẽ me constituo. & cͥminalit̃. & si ĩpenitẽs
ꝑseuero usq ad mortẽ: peccaui etiã dãpna¬

Expanded text:
 indicuntur; non semper tamen damnabiliter seu criminaliter quod praecipitur, non impletur. Etsi enim omnis inobedientia inexcusabiliter sit culpabilis, nulla tamen aeternaliter damnabilis, nisi quam remedium poenitentiae non sanat: nulla est lethaliter criminalis, nisi quae contemptum superbiae non evitat. Magna igitur securitas filiis obedientiae, et revera pax hominibus bonae voluntatis: quoniam in omni obedientia sola damnatur impoenitentia, quam nescit qui diligit Deum; sola incriminatur superbia, quam facile cavet qui timet gehennam. Sed exemplis clarius elucescet quod dicimus. Si jubente seniore ut sileam, verbum mihi forte per oblivionem elabitur; reum me fateor inobedientiae, sed venialiter. Si ex contemptu sciens et deliberans sponte in verba prorupero, et rupero silentii legem; praevaricatorem me constituo, et criminaliter; et si impoenitens persevero usque ad mortem, peccavi, et
Abbreviated transcription (Latin):
uniu̾se actionicͥmen insidiet᷑ mobedia¬
tie: Esto. sit cͥmen em penalis illa gehen¬
na uł geheniał pena assignat᷑. qua leqͣse
reũ tm̃ facit iudicio: Nec tñ diffitebitui
eẽ reatũ. qđ uł hactenus reũ statuit. Qd
sireatũ: & peccatũ. Porro om̃e peccatum.
contra dĩ mandatũ p̃sumit᷑. Qđ̃ autem
contͣ mandatũ p̃sumit᷑. in obedientiadi

Expanded text:
universae actioni crimen insidietur inobedieuniversae actioni crimen insidietur inobedientiae? Esto, sit crimen, cui poenalis illa gehenna vel gehennalis poena assignatur: quale, quaeso, reum tantum facit judicio? Nec tamen diffitebimur esse reatum, quod vel hactenus reum statuit. Quod si reatum, et peccatum? porro omne peccatum contra Dei mandatum praesumitur. Quod autem co
Abbreviated transcription (Latin):
Cet̾um sic̃ ñ om̃ia uniꝰ eẽ constat ł necessi¬
tatis uł utilitatis uł dignitatis: sic ñ una
de oiniũ trausgressione fertͣ sententia.
nec paria manent discͥinina dispareseul¬
pas. Porro nec pari culpa negliguntur.
q̃ ñ paricura p̃cipiunt᷑. nec pari ꝓinde pe¬
na pumnunt᷑. Ecce enĩ euangłm tã flagi¬
tium crapule. qm forncationis turpitudi¬
nẽ dãpnat. Uerũ quis magis ũ horreat e
duob mał turpitudine fedari. qmͣ ciboer¬
saturari : Nonne deniq ueritas meuan.¬
głio sub nominib trabis & festuce. gͣues
leuesq discernit in obedientie culpas :
Nom ipsa disputante ĩmo diffiuiente. gͣ¬
datim nobis distinginit᷑. q̃ eui reatui peni
debeat᷑. dũ aliũ iudicio. aliũ concilio. alii
& gehenna reũ eẽ ꝓtestet᷑: Quenã gͦ con¬
sequendi necessitas cogit. ut si magistris
diuina detur insuis p̃ceptis auctoritas.
nullũ ideo iã monacho leue aut ueniale
peccatũ inueniri posse putet᷑. & qđ enus

Expanded text:
n omnia unius esse constat vel necessitatis, vel utilitatis, vel dignitatis: sic non una de omnium transgressione fertur sententia, nec paria manent discrimina dispares culpas. Porro nec pari culpa negliguntur, quae non pari cura praecipiuntur; nec pari proinde poena puniuntur. Ecce enim Evangelium tam flagitium crapulae, quam fornicationis turpitudinem damnat. Verum quis magis non horreat e duobus malis, turpitudine foedari, quam cibo exsaturari? Nonne denique Veritas in Evangelio sub nominibus trabis et festucae , graves levesque discernit inobedientiae culpas? Nonne ipsa disputante, imo definiente, gradatim nobis distinguitur, quae cuique reatui poena debeatur, dum alium judicio, alium consilio, alium et gehenna reum esse protestatur? Quaenam ergo consequendi necessitas cogit, ut si magistris divina detur in suis praeceptis auctoritas, nullum ideo jam monacho leve aut veniale peccatum inveniri posse putetur; et quod ejus
Abbreviated transcription (Latin):
monacho cͥmen insidiari inobedientie.
quasi aut subrepat furtĩ uescienti. aut
casn accidat infelici. aut ñ ualenti im¬
plere qđ p̃cipit᷑ cͥiinis calũpina struat᷑
de impossibili: Ita ne inquã monacho
cͥmen insidiatur mobedientie. eũ &
antiqua illa tã nota & tã uoxia p̃uari¬
catio facile ut credit᷑ indulgentiã con¬
sequeret᷑ dũ mͦ confessio & ñ defensio
sequeretur: Neq enĩ tm̃ ut dictũ ẽ
nocuit simplicis actionis qmͣuis ex de¬
liberatione tͣnsgressio: qͣnͣtũ ad iuncte
excusationis cũ p̃meditatione obstina¬

Expanded text:
monacho crimen insidiari inobedientiae, monacho crimen insidiari inobedientiae, quasi aut furtim subrepat nescienti, aut casu accidat infelici; aut non valenti implere quod praecipitur, criminis calumnia struatur de impossibili? Itane, inquam, monacho crimen insidiatur inobedientiae? cum et antiqua illa tam nota, et tam noxia praevaricatio, facile, ut creditur, indulgentiam consequeretur, dummodo confessio, et non defensio sequeretur. Neque enim tantum, ut dictum est, nocuit simplicis actionis, quamvis ex deliberatione, transgressio, quantum adjunctae excusationis cum praemeditatione obstina
Abbreviated transcription (Latin):
ñ obediunt: Quomͦ itaq monacho cri¬
men insidiatur mobedientie. si tociens
sine cͥmine transgredit᷑. quotiens intͣns¬
gressione defuerit huiꝰcemodi recaleitͣns
&x contentiosa uoluntas : frustra autem
comꝑant quidã ut dicitis quaslibet in¬
obedientias antique illi que facta est
inparadiso. q̃ nimirũ ualuit ñsolum
obligare ꝑsonã. s & uiciare natirram.
Arbitror tñ & ipsam pͥmã grauissimãq
p̃uaricationẽ aut ñ aliunde. aut inde
maxime iudicatã grauissimã hoc est
ex rebellione defensionis quȩ sequuta
ẽ. qͣndo dõ causam requirente peccatint
peccatores ad penitentiã ꝓuocaret. no-¬
lebat qͥppe mortẽ ipsorũ s magis ut con-¬
u̾terent᷑ & uiu̾ent. ipsi maluert̃ decli-¬
nare corsuũ inu̾ba malitie ad excusan-¬
das excusationes in peccatis. Et quidẽ
gemina malicia peccatoris. Primũ qđ
nec sin misertus ẽ. ut culpã ꝓpͥam fatere¬
tur & sauaretur: dem̃ qđ & uxorẽ ut

Expanded text:
non obediunt? Quomodo itaque monacho crinon obediunt? Quomodo itaque monacho crimen insidiatur inobedientiae, si toties sine crimine transgreditur, quoties in transgressione defuerit hujusmodi recalcitrans et contentiosa voluntas? 27. Frustra autem comparant quidam, ut dicitis, quaslibet inobedientias antiquae illi, quae facta est in paradiso; quae nimirum valuit, non solum obligare personam, sed et vitiare naturam. Arbitror tamen et ipsam primam gravissimamque praevaricationem, aut non aliunde, aut inde maxime judicatam gravissimam, hoc est ex rebellione defensionis, quae secuta est: quando Deo causam requirente peccati, ut peccatores ad poenitentiam provocaret nolebat quippe mortem eorum, sed magis ut converterentur et viverent, ipsi maluerunt declinare cor suum in verba malitiae, ad excusandas excusationes in peccatis. Et quidem gemina malitia peccatoris. Primum quod nec sui misertus est, ut culpam propriam fateretur, et sanaretur: deinde quod et uxorem, ut
Abbreviated transcription (Latin):
datis culpã facit ñ minimã. ⁊ conũtit in
cͥmen grauis rebellionis neuũ satis leuẽ
simplicis trausgressionis. Deniq inquo
inobedientie cͥmen. & absq dubiosit: apd
samuelẽ aduertite. Quasi inquit peccatũ
ariolandiẽ repugnare. & quasi scelus ido-¬
latrie nolle acquiescere. Non ait ñ acqͥesc̾e:
s nolle acqͥescere. ut ñ iussionis simplex ipsa
transgressio. s uoluntatis suꝑba contentio
scelus idolatrie reputatur. Non ẽ enĩ id ipsiĩ
nolle obedire.⁊ ñ obedire. Hoc qͥppe int̾duĩ
erroris ẽ. ñ nũqmͣ & infirmitatis. illud uͦ
aut odiose ꝑtinatiȩ. aut contumatie non
ferende. Qđ & ipsũ repugnare ẽ. & resistere
sp̃m sc̃o. & si ad mortẽ usq ꝑdurau̾it blas¬
phemia ẽ ñ remittenda siue in hoe scło¬
siue in futuro. Nongͦ qualiscũq manda¬
ti p̃teritio eͥmialẽ facit mobedientiã. s
repugnare .s nolle obedire. Cet̾ũ qnͣti
absq illa pessima &e rebelli uoluntate

Expanded text:
ulpam facit non minimam, et convertit in crimen gravis rebellionis naevum satis levem simplicis transgressionis. Denique in quo inobedientiae crimen et absque dubio sit, apud Samuelem advertite. Quasi, inquit, peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere . Non ait, Non acquiescere; sed, nolle acquiescere: ut non jussionis simplex ipsa transgressio, sed voluntatis superba contentio, scelus idololatriae reputetur. Non est enim id ipsum nolle obedire, et non obedire. Hoc quippe interdum erroris est, nonnunquam et infirmitatis: illud vero aut odiosae pertinaciae, aut contumaciae non ferendae. Quod et ipsum repugnare est et resistere Spiritui sancto; et si ad mortem usque perduraverit, blasphemia ee in futuro. Non ergo qualiscumque mandati praeteritio criminalem facit inobedientiam: sed repugnare, sed nolle obedire. Caeterum quanti absque illa pessima et rebelli voluntate
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ in his quȩ aꝑte ñ st̃ cont᷑ dm̃ audire
ꝓpħe samueli. quasi nos in hac parte
diuinã hominib tribuentes auctorita¬
tem. eũ ille insupra memorato capłõ
plane discernere int̾ utrũq uideatur.
Siquidẽ qđ nos asserimꝰ de dubiis. ħ ille
negat de manifestis. ut eũ ait si peccau̾it
contraria homines. hominib frequent̃
mandare p̃sumunt. S hincuos sum̃tes
inat̾iam. siue occasionẽ argum̃ tandi as¬
seritis. si hoc constit̾it ut iussa hominũ
q̃ libet uł iustituta. diuine auctoritati
ponde estimanda sint: hominẽ sub ho¬
mine aut uix aut nequaquã posse salua¬
ri. cũ intanto ppło mandatorũ q̃ prelati
etiã ꝑ incuriã sepe p̃cipiunt. int̃diun ñ¬

Expanded text:
Deum in his quae aperte non sunt contra Deum, audire Deum in his quae aperte non sunt contra Deum, audire cto prophetae Samueli, quasi nos in hac parte divinam hominibus tribuentes auctoritatem: cum ille in supra memorato capitulo plane discernere inter utrumque videatur. Siquidem quod nos asserimus de dubiis, hoc ille negat de manifestis: ut cum ait, si peccaveri cui aperte contraria homines hominibus frequenter mandare praesumunt. Sed hinc vos sumentes materiam sive occasionem argumentandi, asseritis, si hoc constiterit, ut jussa hominum qualibet, vel instituta, divinae auctoritatis pondere aestimanda sint; hominem sub homine, aut vix, aut nequaquam posse salvari, cum in tanto populo mandatorum, quae praelati etiam per incuriam saepe praecipiunt, int
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. quã p̃cipiat ds̃. Quid enĩ int̃ est. utrũ
ꝑse. an ꝑsuos ministros. sine homines siue
angłos. hominib ignotescat suũ placitũ
ds̃ : S homines inquis facile falli in dei
uoluntate de reb dubiis ꝑcipienda. ⁊ inp̃¬
cipienda fallere posst̃. S enĩ quid ħ refert
tua qui conseiꝰ nones. p̃sertim cũ teneas de
scͥpturis qͥa labia sacerdotis cũstodiant scien¬
tiam. & legeni ex ore eius requirunt. quia
angls diĩi exeicituũ ẽ: Requirt̃ dixerii
legẽ. ñ qmͣ uł autentica ulla scͥptina tͣdidĩt.
uł ratio manifesta ꝓbau̾it. de huiꝰ modiqͥp¬
pe nec p̃ceptor expectandus. nec ꝓhibitor
auscultandus ẽ. s qđ ita latere aut obscurũ
ẽẽ. cognoscitur. ut indubiũ uenire possit.
utrũnã ds̃ sic analit̃ forte uelit. siñde labiis
custodientib scientiã. ⁊ exore angłi dñi
exercituũ certũ reddatur. A quo demq
diuina potiꝰ consilia requirent᷑. qͣm ab
illo eii credita ẽ dispensatio misterioꝵ

Expanded text:
ipiat Deus. Quid enim interest, utrum per se, an per suos ministros, sive homines, sive Angelos, hominibus innotescat suum placitum Deus? Sed homines, inquis, facile falli in Dei voluntate de rebus dubiis percipienda, et in praecipienda fallere possunt. Sed enim quid hoc refert tua, cui conscius non es? praesertim cum teneas de Scripturis, quia Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem ex ore ejus requirunt: quia angelus Domini exercituum est . Requirunt, dixerim, legem, non quam vel authentica ulla Scriptura tradiderit, vel ratio manifesta probaverit de hujusmodi quippe nec praeceptor exspectandus, nec prohibitor auscultandus est; sed quod ita latere aut obscurum esse cognoscitur, ut in dubium venire possit, utrumnam Deus sic, an aliter forte velit, si non de labiis custodientibus scientiam, et ex ore angeli Domini exercituum certum reddatur. A quo denique divina potius consilia requirentur, quam ab illo cui credita est dispensatio mysteriorum
Abbreviated transcription (Latin):
sit. & crim̃ ñ sit. En iũ imientũ ẽ mona¬
cho leue acuemale peccatum. qđq ñ huma¬
ui s diuim mandati statuat transgressionẽ.
In hoc gene st̃ transgressionis. ñ nulla stulti
Huiꝰmodi en ĩ nũqmͣ nͥ contra mandatum.
& dĩ mandatũ usurpant᷑. Peccata qͥppe st̃.

Expanded text:
sit, et crimen non sit. En unum inventum est monacho leve ac veniale peccatum, quodque non humani, sed divini mandati statuat transgressorem. In 511 hoc genere transgressionis sunt nonnulla stultilHujusmodi enim nunquam nisi contra mandatum, et Dei mandatum usurpantur. Peccata quippe sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
nedictũ ꝓpͥe & distincte ab inuicẽ sen¬
tentie inueniunt᷑. alia de leuioribus
alia de grauiorib inscͥpta culpis: Qͥd ÷
aut̃ leuior culpa. nͥ leuior in obedien¬
tia: ¶ Cradunt᷑ gͥ ap̃latis int̃dũ mi-¬
nora mandata. quorũ transgressio leui¬
ora scdm regłam parit& peccata ⁊ tam̃
indm̃ nichilominꝰ p̃uaricatiofit: quo¬
tiens abbatis iussio p̃terit᷑. Siquid̃ ⁊ ex
ore ipsodĩ ñ equalia st̃ ꝓmulgata. & idõ
ñ equali cuncta uigilantia obsernan¬
da. s alia cura exhibenda est ei ꝓculdu¬
bio qđ ipse ꝑhibet pͥmũ &e maximũ
mandatũ. & alia hisq̃ alibi discernens.
qui soluerit inqͥt unũ de his minimis¬
meis mandatis. Quid gͦ: Andiinus
ex regła gͣuiores & leuiores culpas. legi¬
mͥ & ineuangłio maxima minimaq
mandata. &e mandatorũ tͣnsgressiones
umu̾sas dicemus equalit̃ maximas: Nonẽ
gͦ necesse ut concedã qđ dicitis. aut dõ scili¬
cet ñ tͥbui om̃e qđ ab homine magistroae¬

Expanded text:
iae et distinctae ab invicem sententiae inveniuntur, alia de levioribus, 512 alia de gravioribus inscripta culpis? Quid est autem levior culpa, nisi levior inobedientia? Traduntur igitur a praelatis interdum minora mandata, quorum transgressio leviora secundum Regulam parit et peccata; et tamen in Deum nihilominus praevaricatio fit, quoties abbatis jussio praeteritur: siquidem et ex ore ipso Dei non aequalia sunt promulgata, et ideo non aequali cuncta vigilantia observanda; sed alia cura exhibenda est ei procul dubio, quod ipse perhibet primum et maximum mandatum : alia his quae alibi discernens, Qui solverit, inquit, unum de his minimis mandatis . Quid ergo? Audivimus ex Regula graviores et leviores culpas; legimus et in Evangelio maxima, minimaque mandata: et mandatorum transgressiones universas dicemus aequaliter maximas? Non est igitur necesse ut concedam quod dicitis, aut Deo scilicet non tribui omne quod ab homine magistro ac
Abbreviated transcription (Latin):
itaq sidicitis legem regłe subintrasse. ut
habundaret delictum. uerũ dicitis. Cet̾ũ
hoc culpa ñ ẽ date legis. aut dantis legẽ.
s imꝓuide ꝓfitentis ⁊ impie p̾uaricantis.
Mandatũ quidẽ scm̃ ⁊ iustũ. s tu te noris
ẽẽ carualem uenunditũ sub peccatõ. ue¬
rũ hoc ante ꝓuidisse debueras. quo turris
huiꝰ euangelice ñ prius iaceres fundam̃ta.
qm sedens cõputares si haberes sũptus
ad ꝑficiendũ. Nunc aut̃ quid restat. nͥ
ut aut correptuis obedias seniorib ant
confusus audias ab illusoribus. Hichomo
cepit edificare. & non potuit consũma
res forsan dicitis. Eigo ne ita ꝑfectus
quispiã inuenitur eui ñ uł ininimum
aliqđ int̾dũ subripiat᷑ de tã multis ac
minutis q̃ passĩ nł anegligẽ a tibus
p̃positis imꝑantur: Minime quidẽ¬
hoc cuiquã ego dederĩ. cũ ipsiquoq
de se fateantur apłi. In multis offendi¬
mus om̃s. Et sidixerimꝰ quia peccatũ
ñ habenius. ipsi nos seducimꝰ. S non

Expanded text:
itaque si dicitis legem Regulae subintrasse, 510 ut abundaret delictum, verum dicitis. Caeterum hoc culpa non est datae legis, aut dantis legem, sed improvide profitentis, et impie praevaricantis. Mandatum quidem sanctum et justum: sed tu te noris esse carnalem, venumdatum sub peccato . Verum hoc ante praevidisse debueras, quo turris hujus evangelicae non prius jaceres fundamentum, quam sedens computares, si haberes sumptus ad perficiendum. Nunc autem quid restat, nisi ut aut correctus obedias senioribus, aut confusus audias ab illusoribus: Hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare . 24. Sed forsan dicitis: Ergone ita perfectus quispiam invenitur, cui non vel minimum aliquid interdum subripiatur de tam multis ac minutis, quae passim vel a negligentibus praepositis imperantur! Minime quidem cuiquam hoc ego dedorim, cum ipsi quoque de se fateantur Apostoli, In multis offendimus omnes ; et, Si dixerimus quia peccatum non habemus, ipsi nos seducimus . Sed non
Abbreviated transcription (Latin):
pugnet p̃t̾gredit᷑. sic̃ tñ ñ par cura inex¬
quutione exigit᷑. sic nec par culpa contͣht̃
ex tͣusgressione. Et si qͥppe unꝰ ẽ. qui offen¬
ditur. ñ tñ unius pondis q̃ iubent᷑. nec imꝰ
subinde discͥminis iussorũ ẽ om̃ũ censen¬
ut uidetis aut t̾remini. aut t̾rere conami¬
ni de obedientie ꝓmissione. q̃ fit ex regłm
ꝓfessione quasi ñ oporteat ꝓmittere qmͣ
constat nec integre posse teneri. nec sine
cͥmine p̃teriri. siqͥđ dõ qͥcqͥd dĩ minister
homo. ñ ꝑperã iusserit: imputandũ con¬
stiterit. frustra inqͣm ex hac occasione ma¬
lũ ita inobedientie exaggeratis. ut a tam
necessario bono ꝓmittende obedientie
t̾reatis. qͥa ⁊ si difficile cauet᷑. ubiq subri¬

Expanded text:
pugnet, praetergreditur; sicut tamen non par cura in exsecutione exigitur, sic nec par culpa contrahitur ex transgressione. Etsi quippe unus est qui offenditur; non tamen unius ponderis quae jubentur, nec unius subinde discriminis jussorum est omnium censenut videtis aut terremini, aut terrere conamini de obedientiae promissione, quae fit ex regulari professione, quasi non oporteat promittere, quam constat nec integre posse teneri, nec sine crimine praeteriri: siquidem Deo, quidquid Dei minister homo non perperam jusserit, imputandum constiterit. Frustra, inquam, ex hac occasione malum ita inobedientiae exaggeratis, ut a tam necessario bono promittendae obedientiae terreatis: quia etsi difficile cavetur ubique subre
Abbreviated transcription (Latin):
iħm xp̃m itistũ. & ipse ẽ ꝓpiciatio pro
peccatis nr̃is. Demiq ꝓpħa de ipsotes.¬
tatur. qđ ꝓtransgressorib rogau̾it
obrem ñ uideo. eur ita omnẽ iobedi¬
entiam ⁊ tͣusgressionẽ. uł minimorum
quoꝵ libet mandatorũ exaggerandã
putau̾itis. ut ex clamaretis. Qđ gͦ iam
monacho pot̾it ueniale peccatũ eẽ. uł
leue. cuiꝰ uniu̾se actioni cͥmen insidiat᷑
inobedientie: S hoc inde iidelicet¬

Expanded text:
istum justum; et ipse est propitiatio pro peccatis nostris . Denique propheta de ipso testatur, quod pro transgressoribus rogaverit, mobrem non video, cur ita omnem inobedientiam et transgressionem vel minimorum quorumlibet mandatorum exaggerandam putaveritis, ut exclamaretis: Quod ergo jam monacho poterit veniale peccatum esse vel leve, cujus universae actioni crimen insidiatur inobedientiae? Sed hoc inde
Abbreviated transcription (Latin):
iudicet᷑ necessariis rationabilibq dispensati¬
satio. nͥ his dũ taxat quicũ apłis dicere possunt.
Sic nos existimet homo ut ministros xp̃i. ⁊ dis¬
pensatores misterioꝵ dĩ. Nouit aut̃ fidelis ser¬
uus ⁊ prudens quẽ constituit dñs suꝑ familiã
suã. ibi tantũ usurpare dispensationẽ. unde bo¬
nã possit habere recõpensationẽ. Hoc qͥppe q̃n¬
tur int̾ dispensatores. ut fideł quis inueniat᷑.
Et eadem fortasse fidelitas a subditis mehilo¬
minus exigitur in obtemꝑindo. quȩ ap̃positos
indispens anido. Constat gͥ ex his quȩ dicta st̃
urãm illam diuisionẽ integram ẽẽ ac suffici

Expanded text:
aejudicetur necessariis rationabilibusque dispensatiaejudicetur necessariis rationabilibusque dispensatisatio, nisi his duntaxat qui cum apostolis dicere possunt: Sic nos existimet homo ut ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei . Novit autem fidelis servus et prudens, quem constituit Dominus super familiam suam, ibi tantum usurpare dispensationem, unde bonam possit habere recompensationem. Hoc quippe quaeritur inter dispensatores, ut fidelis quis inveniatur. Et eadem fortasse fidelitas a subditis nihilominus exigitur in obtemperando, quae a praepositis in dispensando. Constat igitur ex his quae dicta sunt, vestram illam divisionem in
Abbreviated transcription (Latin):
habet dimittere. qđ ante tñ ñ suscipere
lib̃um habuit. Ideoq qđ ex uoluntate
suscepit. ex necessitate tenebit. qͥaom̃ino¬
necesse ẽ eũ reddere uotasua. q̃ distinxer̃
labia fua. ⁊ ex ore suo aut condẽpnari iã
aut iustificari. Ceterũ felix ut quidã
sc̃oꝵ ait necessitas. quȩ in melius cogit.
m̃i ꝓ inde sc̃ĩ bñdicti instituta. excep¬
tissane ñ nullis de sp̃ualib. u̾bi cansa
caritate. humilitate. mansuetudine. quȩ
ñ tam ipsũ constat instituisse qmͣ dm̃. ⁊ ob
hoc penitus ñ eẽ mutanda decet̾ꝰ reliqua
uniu̾sa ñ ꝓfitentib quidẽ monita tantũ
seu consilia censenda sunt. nec giauant
ñ obseruata. eũ taiñ ꝓfitentib in p̃cepti.
p̃uaricantib incͥmina fiant. siue ut ur̃a uob̾
reddam illis uoluntaria uł facticia. istis neces¬
saria ⁊ tanꝗͣ naturalia ñ imm̾ito reputant᷑.
Ita sane necessaria dixerĩ. ut ex eis minime p̃¬

Expanded text:
habet dimittere, quod ante tamen non suscipere habet dimittere, quod ante tamen non suscipere liberum habuit. Ideoque quod ex voluntate suscepit, ex necessitate  al. anecesse est eum reddere vota sua quae distinxerunt labia sua, et ex ore suo aut condemnari jam, aut justificari. Caeterum felix, ut quidam sanctorum ait, necessitas, quae cogit in melius . Omnia proinde sancti Benedicti instituta, exceptis sane nonnullis de spiritualibus, verbi causa, charitate, humilitate, mansuetudine, qua non tam ipsum constat instituisse quam Deum, et ob hoc penitus non esse mutanda; de caetero reliqua universa non profitentibus quidem monita tantum, seu consilia censenda sunt, nec gravant non observata: cum tamen profitentibus in praecepta, praevaricantibus in crimina fiant, sive ut vestra vobis reddam illis voluntaria vel factitia, istis necessaria, et tanquam naturalia non immerito reputantur. Ita sane necessaria dixerim, ut ex eis minime pr
Abbreviated transcription (Latin):
contingat. si nesciat qͣntũ eure uł oꝑe
suȩ quibq debeat obseruantiiᷤ. Hic ẽ
qͣntũ recolo totus ur̃e illius particiõis
sensus & siñ u̾ba. Qđ aut̃ sub iungitis
& ꝑgitis inquirere de obedientia quib
gradib distinguat᷑. quib claudat᷑ limi¬
onẽ. quippe quȩ indecretis regularib
p̃cipia habetur. & puto cũ ad illã satis
responsũ fuerit. de ista iã nil suꝑerit
quod ambigatur.
taq ut sentio ego. regula scĩ benedicti
om̃i homini ꝓponit᷑. imponit᷑ nulli. ꝓdest
si deuote suscipit᷑ ⁊ tenet᷑. ñ tñ si ñ susci
pit᷑ obest. Qđ̃ aut̃ in uoluntate ẽ susci¬
pientis. ñ inpotestate ꝓponentis. uolum¬
tariũ merito dixerim ñ necessariũ. At¬
tam̃ hoc ipsũ qđ dico uoluntariũ. si qͥs
ex ꝓpͥa uoluntate semel admiserit & ꝓmi¬
serit deinceps tenendũ. ꝓfecto inneres¬
sariũ sibiipse conu̾tit. nec iam liberum

Expanded text:
contingat, si nesciat quantum curae vel operae contingat, si nesciat quantum curae vel operae suae quibusque debeat observantiis. Hic est, quantum recolo, totus vestrae illius partitionis sensus, etsi non verba. Quod autem subjungitis pergitis inquirere de obedientia, quibus gradibus distinguatur, quibus claudatur limionem, quippe quae in decretis regularibus praecipua habetur: et puto, cum ad illam satis responsum fuerit, de ista jam nil supererit quod ambigatur. 2. Itaque, ut sentio ego, Regula sancti Benedicti omni homini proponitur, imponitur nulli. Prodest, si devote suscipitur et tenetur; npitur obest. Quod autem in voluntate est suscipientis, non in potestate proponentis; voluntarium merito dixerim, non necessarium. Attamen hoc ipsum quod dico voluntarium, si quis ex propria voluntate semel admiserit et promiserit deinceps tenendum, profecto in necessarium sibi ipse convertit, nec jam liberum
Abbreviated transcription (Latin):
ego longior mexponendo. eñ uos tantũ
eas ponendo duas & ipsas satis longis
epłas texneritis¬
rima gͥquestio eirea regulã nr̃am ũsa¬
tur. dequa nisi fallor & relique õs ant pe¬
ne õs oriunt᷑. Queritis nẽ pe regłaris illa
institutio qͦmͦ & quatinꝰ sit pensanda ꝓ¬
fitentib eã. utrũ uidelicet cuncta que
continet putanda st̃ eẽ p̃cepta. conseqͣn¬
t̃ & dãpuosa transgredienti an consilia
tm̃ uł monita. & obhoc nullius aut non
magni sit pondis ipsorũ ꝓfessio. nullius
aut ñ granis culpe ipsoꝵ sit p̃uaricatio.
ancerte quedã sint de putanda imꝑiis.
quedã ꝓconsiliis reputanda. quo partim
ea liceat. partĩ ñ liceat om̃ino p̃t̃gredi.
Et si hoc ultimũ det᷑. distingui a me tẽ
demũ certos ac ꝓpͥe cuiꝰq partis limites
flagitatis. ne cui forte ꝑuarias sui sensꝰ
opiniones licentius uagandidet᷑ occasio.
sicq liquare culicẽ. & camelum glutire

Expanded text:
ego longior in exponendo: cum vos tantum ego longior in exponendo: cum vos tantum eas ponendo, duas et ipsas satis longas epistolas texueritisr quaestio circa Regulam nostram versatur, de qua ni fallor et reliquae omnes, aut pene omnes oriuntur. Quaeritis nempe, Regularis illa institutio quomodo et quatenus sit pensanda profitentibus eam: utrum videlicet cuncta quae continet, putanda sint esse praecepta, consequenter et damnosa transgredienti: an consilia tantum vel monita, et ob hoc nullius, aut non magni ponderis sit ipsorum professio; nullius, aut non gravis culpae ipsorum praevaricatio: an certe quaedam sint deputanda imperiis, quaedam pro consiliis reputanda, quo partim ea liceat, partim non liceat omnino praetergredi. Et si hoc ultimum detur, distingui a me tunc 501 demum certos ac propriae cujusque partis limites flagitatis: ne cui forte per varias sui sensus opiniones licentius vagandi detur occasio; sicque liquare culicem et camelum glutire
Abbreviated transcription (Latin):
ua mẽte iam tacebo: Qua frõ¬
te tam̃ loquar: Crebris epłis
& nuntiis cogitis me aut ꝓpͥam
ꝓdere imꝑitiam. aut officium remiere ca-¬
ritatis. At ego malens sine illa quȩ inflat.
qͣm absq illa quȩ edificat inueniri. uictus
tandem p̃cibus ur̃is. duris initio nodis un¬
gues teneros. &e utuereor ego ñ aliud quã
terendos. S hoc incassum. Nam mea me
ut sebitis & p̃scͥbitis tam absentis seripta
quã u̾ba p̃sentis arguunt excusantẽ. Qͥs
enĩ ũ relinquit᷑ mͥ uł de impossibilitate
cansandi locus. p̃sertĩ apđ nos qui exore
&e aorde meo satis certũ tenere uos ereditis
meo fidens ingenio. abyssũ ingredior qͥstio¬
nũ. nesciens ds̃ scit qua emn̾surꝰ. presto
caritas erit. iitinã ita ⁊ u̾itas. Si quominꝰ
excuset effectum defectus potiꝰ ingenii.
uoluntatẽ certe ñ culpabitis. Tẽp̃tabo
aut̃ easdẽ si potero questiunneulas sub
epłari cunctas breuitate redigere. & si
ñ epła breui. Mirũ siquiđ non ẽ si fuero

Expanded text:
ua mente jam tacebo? qua fronte tamen loquar? Crebris epistolis et nuntiis cogitis me aut propriam prodere imperitiam, aut officium renuere charitatis. At ego malens sine illa quae inflat, quam absque illa quae aedificat, inveniri; victus tandem precibus vestris, duris injicio nodis ungues teneros, et, ut vereor ego, non aliud quam terendos. Sed hoc incassum. Nam mea me, ut scribitis et praescribitis, tam absentis scripta quam verba praesentis arguunt excusantem. Quis enim jam relinquitur mihi vel de impossibilitate causandi locus, praesertim apud vos, qui ex ore et ex corde meo satis certum tenere vos creditis, meo fidens ingenio, abyssum ingredior quaestionum; nesciens Deus scit qua emersurus. Praesto charitas erit, utinam ita et veritas. Si quominus, excuset effectum defectus potius ingenii: voluntatem certe non culpabitis. Tentabo autem easdem, si potero, quaestiunculas sub epistolari cunctas brevitate redigere, etsi non epistola brevi. Mirum siquidem non est, si fuero
Abbreviated transcription (Latin):
ro. ⁊ indisse ⁊ odisse me ⁊ patrẽ meñ. Nro
huiꝰ modi pusillo inscientia. t̾rens paulus
eũ qui cũ habeat scientiã nescit tũ condes¬
ampliꝰ p̃latorũ. qͦs sibi ds̃ equare quod ã mͦ
inutraq parte dignat᷑. sibimet imputat
illoꝵ ⁊ reu̾entiã ⁊ contẽptũ. specialit̃ con¬
testans eis. qui uos audit me audit.⁊ qui
uos sꝑuit mesꝑuit: An ũdeniq hoc ipsu

Expanded text:
ro et vidisse, et odisse et me, et Patrem meum. Pro ro et vidisse, et odisse et me, et Patrem meum. Pro hujusmodi pusillo in scientia terrens Paulus eum, qui cum habeat scientiam, nescit tamen condesamplius praelatorum? quos sibi Deus aequare quodammodo in utraque parte dignatus, sibimet imputat illorum et reverentiam, et contemptum, specialiter contestans eis: Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit. Annon denique hoc ipsum
Abbreviated transcription (Latin):
liũ dũ taxat uirorũ. paulo ita docente.
Uos qui spũales estis. huiꝰ moti instruite
inspũ lenitatis. Indigiũ siquid ualde ẽ
humanã eos mereri indignationẽ. qͥ di¬
uinã tã facile consequunt᷑ miserationẽ.
Nam hi quoq qui dñm crucifixert̃. iag¬
ni quidẽ peccatores. s pusilli estimatores.
⁊ si ex uno nrã. nũqͥd ñ tũ ex altero ueniã
ieruert̃: Beatiquid̃ fiussent. si uuxta
uibũ dñi in ipso scandalizati ñ ẽẽnt. Nẽ
uͦ quid. nͥ imseri : S: tam̃: mniseraudi.
ꝓbat hoc pia illa iueruce patientis s nicħ̃¬
ominus cõpatientis supplicatio. Pat̃ inqͥt
ignosce illis. Et quasi quereret᷑ indulgente
ratio. intã horrendo facinore: sequit᷑. quia
uesciunt quid faciunt. Ac si dic̃et. Eodig¬
ni uenia. quo ⁊ pusilli scientia st̃. Idõ igns¬
co illis: quia ñ agnoscor ab illis. Si enĩ cog¬
nouissent: nũquã dnm̃ glorie crucifixis.¬
sent. St̃ quib ñ ita ignosco. qͦs utiq ũ igno¬

Expanded text:
nte: Vos qui spirituales estis, hujusmodi instruite in spiritu lenitatis . Indignum siquidem est valde, humanam eos mereri indignationem, qui divinam tam facile consequuntur miserationem. Nam hi quoque qui Dominum crucifixerunt, magni quidem peccatores, sed pusilli aestimatores, etsi ex uno iram, nunquid non tamen ex altero veniam meruerunt? Beati quidem fuissent, si juxta verbum Domini in ipso scandalizati non essent . Nunc vero quid nisi miseri? Sed tamen et miserandi. Probat hoc pia illa in cruce patientis, sed nihilominus compatientis supplicatio: Pater, inquit, ignosce illis. Et quasi quaereretur indulgentiae ratio in tam horrendo facinore, sequitur: Quia nesciunt quid faciunt . Ac si diceret: Eo digni venia, quo et pusilli scientia sunt. Ideo ignosco illis, quia non agnoscor ab illis. Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent . Sunt quibus non ita ignosco, quos utique non igno
Abbreviated transcription (Latin):
ideoq sifiant digna ẽẽ p̃miis non tam̃
suppliciis si non fiaut. Ham & nontã¬
gere mulierem meritiẽ non mediocͥs.
& nullius tam̃ delicti ꝓpriam amplecti
cmingem. Istiusmodi sunt quecũq
nitus lege publica imponuntur ho¬
minib sine quib nec saluari queunt.
Hinc illud apud gentilem. Non feci
furtũ. non pasces ineruce coruos. & in
euangłio. Si diligitis eos qui uosdiligt̃.
quã mercedem habebitis: & si saluta

Expanded text:
ideoque si fiant, digna esse praemiis, non tamen ideoque si fiant, digna esse praemiis, non tamen suppliciis si non fiant. Nam et non tangere mulierem, meriti est non mediocris; et nullius tamen delicti propriam amplecti conjugem. Istiusmodi sunt quaecunque nitus lege publica imponuntur hominibus, sine quibus nec salvari queunt. Hinc illud apud gentilem: Non feci furtum. Non pasces in cruce corvos. Et in Evangelico: Si diligitis eos qui vos diligunt, quam mercedem habebitis? et si saluta
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ bonum ñ purum puro malo cõꝑae¬
tur. inefficientia hoc ẽ ut tam efficar
adbonum illud sit quã ad malũ istud.
& hec suꝑhac questione sufficiant slar
ad suꝑiores quoq satis ẽẽ reor responsũ
suꝑuus. & quidẽ uos easdẽ sepius dubi¬
tationes iteratis atq reuoluitis. s mei
non int̾ẽ ipsarum totiens repetere si¬
lutiones. Sufficit enim semel soluise
etiam qd̾ crebrius inquestione u̾satũ
utriꝰq querendũ. utrũ uidelicet inqu¬
busq preceptis quantũ obedientia ir¬
let. tantum grauet inobedientia. ut
u̾bi gr̃a uel abraham de immolando
filio uel ille nescio quis de filio itider
furm incendris exponendo tantum
diuine indignationis & ultionisme¬
rito incurrissent. si non obedissene
quantũ laudis & gr̃e receꝑunt. ꝓe
quod obedierunt. Quod uob̃ quiden
& durũ udetur & necessarium. s non ẽ
ita. Eiinuero constat non nulla nec
fieri sine gła. & posse ñ fieri sine culpa.

Expanded text:
ergo bonum non purum puro malo comparergo bonum non purum puro malo comparabitur 517 in efficientia, hoc est ut tam efficax ad bonum illud sit, quam ad malum istud? Et haec super hac quaestione sufficiant. Nam ad superiores quoque satis reor esse responsum superius. Et quidem vos easdem saepius dubitationes iteratis atque revolvitis: sed mea non interest ipsarum toties repetere solutiones. Sufficit enim semel solvisse etiam quod crebrius in quaestione versatum utriusque quaerendum, utrum videlicet in quibusque praeceptis quantum obedientia valet, tantum gravet inobedientia: ut verbi gratia, vel Abraham de immolando filio , vel ille nescio quis de filio itidem furni incendiis exponendo , tantum divinae indignationis et ultionis merito incurrissent, si non obedissent, quantum laudis et gratiae receperunt pro eo quod obedierunt. Quod vobis quidem et durum videtur, et necessarium: sed non est ita. Enimvero constat nonnulla nec fieri sine gloria, et posse non fieri sine culpa;
Abbreviated transcription (Latin):
nũ bonumunũ. quantũ duo mala in
malũ. & quidẽ laude dignã dixerim
uel solam intentionẽ piam. nec plane
condigna remun̾atione fraudabitur
inoꝑe quoq ñ bono ipsa bona uolun.¬
tas. At tam̃ sine inalo quocũq ñ exit
decepta simplicitas. Cur inquis: Nũ¬
quid ñ ex fide: Prorsus ex fide s falsa.
uł certe potiꝰ ñ ex fide. quia fides. falsa
fides non ẽ. Deniq de fide uera non
Est enĩ falsum. Peccatũ gͥẽ. Utrũq
ꝓ inde conplectitur presens capitulũ.
quia quod a nesciente fit. & bomim
ꝓrsus condempnat intentio praua.
& malũ ñ penitus exeusat recta. Siue
itaq malum putes bonũ quod forte
agis sine boniun malũ qͦd oꝑaris utrũ¬
q peccatum ẽ. quia neutrũ ex fide
cet sane leuius ad modum peccetur qͥ
sana intentio sola rep̃hensibilis actio
foris apparet. quã uibi inaligna later
rinn quod absq uel minimo peccatoñ
ẽ. purumbonũ minime ẽ. Qno pacti

Expanded text:
num bonum unum, quantum duo mala in num bonum unum, quantum duo mala in malum. Et quidem laude dignam dixerim vel solam intentionem piam: nec plane condigna remuneratione fraudabitur in opere quoque non bono ipsa bona voluntas. Attamen sine malo quocumque non erit decepta simplicitas. Cur inquis? nunquid non ex fide? Prorsus ex fide, sed falsa; vel certe potius non ex fide, quia fides falsa, fides non est. Denique de fide vera, non est enim falsum. Peccatum igitur est. Utrumque proinde complectitur praesens capitulum, nocentiam: quia quod a nesciente fit, et bonum prorsus condemnat intentio prava, et malum non penitus excusat recta. Sive itaque malum putes bonum quod forte agis, sive bonum malum quod operaris, utrumque peccatum est, quia neutrum ex fide: licet sane levius admodum peccetur, ubi sana intentione sola reprehensibilis actio foris apparet, quam ubi maligna latet rum quod absque vel minimo peccato non est, purum bonum minime est. Quo pacto
Abbreviated transcription (Latin):
uł tenebras corpori. Si igit᷑ ut iam
ad ꝓpositam questiunculam reu̾tam᷑.
is uere oculus nequam ẽ qui ꝑuersus
parit & cecus bonum agit. & inaliun
credit. utiq recte oꝑando s opinando
inique bonum sibi inalum uertit. &¬
tantum malum quantũ crediderit.
quandoquidem iuxta dñi sententiam
totum corpus tenebrosum reddit ocl
nequam. Quid enim luci relinquit᷑.
ubi nec pia intentio. nec uera opinio
inuenitur: At non ideo sequitur.
ut qui econtrario malii faeit &e bonũ
putat. uixta suã fidem similit᷑ & ipse
inueniat. Quare: Nonẽ quippe sim¬
plex oculus ille qui ex iudicio u̾itatis
totum corpiis lucidũ reddat. qualem
ꝓfecto suꝑiꝰ diffiniimꝰ. Neq enim ex
toto adhuc tenebre desunt. ubi igno¬
rantia u̾itatis lucem obscurat bone
trũq malũ. is uͦ mmnime utrũq habe¬
at bonũ. nonne ratio uidet᷑ exigere.
ut plus ille noceat qm ꝓsit iste: Neq
enĩ conseqñs ẽ ut tantũ ualeat inbo¬

Expanded text:
vel tenebras corpori. 41. Si igitur ut jam vel tenebras corpori. 41. Si igitur ut jam ad propositam quaestiunculam revertamur is vere oculus nequam est, qui perversus pariter et caecus bonum agit, et malum credit; utique recte operando, sed opinando inique, bonum sibi in malum vertit; et tantum malum, quantum crediderit: quandoquidem juxta sententiam Domini, totum corpus tenebrosum reddit oculus nequam. Quid enim luci relinquitur, ubi nec pia intentio, nec vera opinio invenitur? At non ideo sequitur, ut qui e contrario malum facit, et bonum putat, juxta suam fidem similiter et ipse inveniat. Quare? Non est quippe simplex oculus ille, qui ex judicio Veritatis totum corpus lucidum reddat, qualem profecto superius definivimus. Neque enim ex toto adhuc tenebrae desunt, ubi ignorantia veritatis lucem obscurat bonaetrumque malum, is vero minime utrumque habeat bonum; nonne ratio videtur exigere, ut plus ille noceat, quam prosit iste? Neque enim consequens est, ut tantum valeat in bo
Abbreviated transcription (Latin):
bonumom̃ino nec diligere nec dinos¬
cere queunt. De talibus scͥptumẽ. Im¬
pius cum uenerit in ꝓfundũ in alorũ
contẽpnit. Nam qui huꝰmodiẽ canie
ꝓfecto maluĩ nec uult etiam si possit.
nec si uelit scit. Quamobrem hunc
oculum in suꝑiori diuisione. illo alt̾o
censui ñ in merito peiorem. ñ quia ma¬
lignior sit. s quia ꝑiculosior. Ignoran¬
tia quippe securiorẽ. securitas segniorẽ
facit. ñ nequiorẽ. Est tam̃ ex hoc ꝓcril
dubio deterior quod ille solum habet
malũ malam intentionẽ. iste & falsam
considerationẽ. Ille uno caret eduob
bonis. bono zelo. iste & uero iudicio.
Ex hoc itaq pessimo oculo qui nentrũ
bonũ habet. & item ex illo optimo qui
neutro caret. sentiendũ ẽ neritatẽ dis¬
seruisse aut tenebris obuoli totum
corpiis aut luce ꝑfundi. Nam reliqui
duo quorũ neut̃ utrũq aut bonum
habet aut malum. & si ex parte posst̃.
ñ tam̃ totisufficiunt. uł lucẽ dare

Expanded text:
bonum omnino nec diligere, nec dignosbonum omnino nec diligere, nec dignoscere queunt. De talibus scriptum est: Impius cum venerit in profundum malorum, contemnit . Nam qui hujusmodi est, cavere profecto malum nec vult, etiam si possit; nec si velit, scit. Quamobrem hunc oculum in superiori divisione illo altero censui non immerito pejorem, non quia malignior sit, sed quia periculosior. Ignorantia quippe securiorem, securitas segniorem facit, non nequiorem. Est tamen ex hoc procul dubio deterior, quod ille solum habet malum, malam intentionem; iste et falsam considerationem. Ille uno caret e duobus bonis, bono zelo; iste et vero judicio. Ex hoc itaque pessimo oculo, qui neutrum bonum habet, et item ex illo optimo qui neutro caret, sentiendum est Veritatem disseruisse, aut tenebris obvolvi totum corpus, aut luce perfundi. Nam reliqui duo, quorum neuter utrumque aut bonum habet, aut malum; etsi ex parte possunt, non tamen toti sufficiunt vel lucem dare,
Abbreviated transcription (Latin):
nequaqͣm hoc ẽ in nullo penitus appare¬
at boniis. s sit utroq bono uacutis. tam
indelicet ueri noticia.qm & beniuolen-¬
tia. Alius ẽ itaq pius oculus ñquidem
columba seducta ñ habens cor. alius is
quẽ dñs simplicẽ dicit tam nec fallere
facilis. qmͣ nec falli. de quo & apłi docent᷑
cum eis dicitur. estote prudentes sieut
serpentes. & simplices sic̃ columbe. Et
item alius ẽ oculus simplicit̃ malus. fal¬
lens utiq libent̃ s non facile falsus. qͣlẽ
ꝓfecto habent illi quiore dñico astru¬
untur prudentiores eẽ filiis lucis in
generatione sua. & alius quẽ nequã
eẽ diffiniuimꝰ qͥa sit duplicit᷑ malus.
cuiquippe & malicia parit ignorantiã.
& ignorantia maliciã oꝑit. itaut sepe
nesciens & malum qͦd uult ñ faciat et
bonũ faciat qͦd ñ uult. Obscuratũ nẽ¬
pe ẽ insipiens cor eorũ quiistius modi st̃.
& quasiiam traditi in reꝓbum sensum.

Expanded text:
nequaquam, hoc est, in nullo penitus apparenequaquam, hoc est, in nullo penitus appareat bonus; sed sit utroque bono vacuus, tam videlicet veri notitia, quam et benevolentia. Alius est itaque pius oculus, non quidem columba seducta, non habens cor . Alius is quem Dominus simplicem dicit, tam nec fallere facilis, quam nec falli, de quo et Apostoli docentur cum eis dicitur: Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae. 40. Et item alius est oculus simpliciter malus, fallens utique libenter, sed non facile falsus: qualem 516 profecto habent illi qui ore dominico astruuntur prudentiores esse filiis lucis in generatione sua. Et alius quem nequam esse definivimus, quia sit dupliciter malus, cui quippe et malitia parit ignorantiam, et ignorantia malitiam operit, ita ut saepe nesciens et malum quod vult non faciat, et bonum faciat quod non vult. Obscuratum nempe est insipiens cor eorum qui istius modi sunt, et quasi jam traditi in reprobum sensum,
Abbreviated transcription (Latin):
item geminũ bonum quadrifariam
diuidamus oculum cordis in bonuma
meliorem in malum & peiorem. & sul¬
damus exempla. Est qui bonũ diligi
& malum nescius agit. Huiꝰ bomis qͥd
ẽ oculus quia pius. ñ tñ simplex quia
cecus. & ẽ qui bonum ⁊ libent̃ agit: e
priident̃ intelligit. Istius reuera ocł
ñ immerito simplicem dixerim. ut pote
eui neutrũ bonũ defit. nec ⁊elus scilice
bonus. nec scientia. Hunc ꝓfecto requi¬
rit oculum ds̃ eum respieit suꝑ filies
hominũ ut uideat si ẽ intelligens ars
requirens dm̃. Est e contrario qͥ bonii
ẽ s sapiens ut faciat inalũ. ꝑ ignorantĩ
cecus nonẽ. Quẽ quid ideo nondum ap¬
pellauerim nequam. qͦd unũ ei licet ad
agit. cui ꝓfecto ñ incongre io quod dr̃
nequã assignauerim eoquod neutro ca¬
reat malo. nec cecitate scilicet nec ꝑuer¬
sitate. Dicit᷑ siquiđ nequã quasi neqͣqm.
ut is solumodo nequam appelletur. qui

Expanded text:
item geminum bonum, quadrifariam item geminum bonum, quadrifariam dividamus oculum cordis, in bonum et meliorem, in malum et pejorem. Et subdamus exempla. Est qui bonum diligit, et malum nescius agit. Hujus quidem bonus est oculus, quia pius: non tamen simplex, quia caecus. Et est qui bonum et libenter agit, et prudenter intelligit. Istius revera oculum non immerito simplicem dixerim, utpote cui neutrum bonum desit, nec zelus scilicet bonus, nec scientia. Hunc profecto requirit oculum Deus, cum respicit super filios hominum, ut videat si est intelligens aut requirens Deum . Est e contrario qui bonum ersus est: sed sapiens ut faciat malum, per ignorantiam caecus non est. Quem quidem ideo nondum appellaverim nequam, quod unum ei, licet ad agit: cui profecto non incongrue id quod dicitur nequam assignaverim, eo quod neutro careat malo, nec caecitate scilicet, nec perversitate. Dicitur siquidem nequam, quasi nequaquam, ut is solummodo nequam appelletur, qui