comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tis eam xp̃c impleret An forte lex no
mechandi apud illos iustos antiquoi
miplena erat:donec adño adimpler
addente. ne quis ad conpiscendum uls¬
at mulierem: Sic enĩ commemorasti
ipsam sententiam. Audistis dictumẽs
non mechaberis: ego autẽ dico uobs
ne concupiscatis. E quidem ad imples
ẽ inquis. Explica plane iysa uerba eu̾¬
glica: noli tius extenuare qđ dictum ẽ:
et uide qͥd de illis antiquissimis iustis
senseris. Audistis inquit qͥa dictum ẽ.
non mechab̃is. Ego autem dico uobis.
Siquis uiderit mulierem ad concupis¬
cendam eamiam mechatus ẽ eam in cor¬
de suo. Ita ne uͦ illi iusti seth uł enoch
us siqui eis similes fuerunt mechaban¬
t᷑ in cordib suis: & aut non erat cor eoꝵ
templum dei aut mechabant᷑ in tẽplo
dei: Qđ si non audes dicere: quomͦ etiã
de hic re legem illoꝵ que apud illos iã
tunc plena erat. modo ueniens x p̃c
impleuit: De non iurando autẽ. qͥ a

Expanded text:
ditis eam Christus inpleret. An forte lex non ditis eam Christus inpleret. An forte lex non moechandi apud illos iustos antiquos semiplena erat, donec a domino adinpleretur addente, ne quis ad concupiscendum uideat mulierem ? sic enim commemorasti ipsam sententiam: audistis dictum esse: non moechaberis; ego autem dico uobis, ne concupiscatis quidem. adinpletio est, inquis. explica plane ipsa uerba euangelica, noli tuis extenuare, quod dictum est, et uide, quid de illis antiquissimis iustis senseris. audistis, inquit, quia dictum est: non moechaberis; ego autem dico uobis: si quis uiderit mulierem ad concupiscendum eam, iam moechatus est eam in corde suo. itane uero illi iusti, Seth uel Enoch uel si qui eis similes fuerunt, moechabantur in cordibus suis et aut non erat cor eorum templum dei, aut moechabantur in templo dei? quod si non audes dicere, quomodo etiam de hac re legem illorum, quae apud illos iam tunc plena erat, modo ueniens Christus inpleuit? De non iurando autem, quia
Abbreviated transcription (Latin):
conuitio frẽm ẽẽ lacessendum: aut no¬
uerant quidem. s ab his se abstinere ñ
poterant: Ergo rei erant gehenne.E
ad suum officium ꝑtinentium. nec intẽ¬
ꝑantem audes dicere eoꝵ fuisse iustici
in tantum ut eos faceret reos gehenne
Cur gͦ illam legem scđm qͣm uiuebant
antiqui iusti hec addendo xp̃c imple¬
ret: cum eoꝵ quoq iusticia. sine istis
ẽẽ non posset : An dicturus es qđ p̃cep
iracundia & lingua imꝓba. ex qͦ uenit
xp̃c cepit ad iniquitatem ꝑtinere. ant
uͦ non erat iniquum. uł corde uł ore is
non licere qđ ante licuerit. uł qđ ante
non licuerit nunc licere: Non usq ade
desipis: ut hoc dicas. S etiam si dicas
legi antiq defuit. s legem instituen
que non fuit: si dicere fr̃i fatue. cumi
apud antiquos iustos. non fuisset iniͦ¬
tum. nunc ita iniustum e̾ẽ xp̃c uolue
ꝓ inde nondum inuenisti ciunam legi
hec aliqͣndo defuerint: quib nunc ad¬

Expanded text:
conuicio fratrem lacessendum, aut noconuicio fratrem lacessendum, aut nouerant quidem, sed ab his se abstinere non poterant ? ergo rei erant gehennae, ad suum officium pertinentium nec intemperantem audes dicere eorum fuisse iustitiam in tantum, ut eos faceret reos gehennae. cur ergo illam legem. secundum quam uiuebant antiqui iusti, haec addendo Christus inpleret, cum eorum quoque iustitia sine istis esse non posset? an dicturus es, quod praeceps iracundia et lingua inproba. ex quo uenit Christus, coepit ad iniquitatem pertinere, antea uero non erat iniquum uel corde uel ore ista on licere, quod ante licuerit uel quod ante non licuerit, nunc licere. non usque adeo desipis, ut hoc dicas.; sed etiam si dicas,legi antiquae defuit, sed legem instituere. quae non fuit, si dicere fratri "fatue," cum apud antiquos iustos non fuisset iniustum, nunc ita iniustum esse Christus uoproinde nondum inuenisti, cuinam legi haec aliquando defuerunt, quibus nunc ad
Abbreviated transcription (Latin):
s siqͥs te ꝑcusserit in maxillam tuam
dexteram. prebe illi et alterã. et cet̾a.
Nos enĩ dicimꝰ etiam hec que isti pu¬
tant soluisse xp̃m. uelut contͣria refe-¬
rendo. & tunc ꝓ tempore bene fuisse
institutã. et nunc a xp̃o non solutas
adimpleta. ꝓ inde pͥmum ab his quero.
utrum illi antiqͥ iusti enoch et seth.
hos enĩ potissimum faustus cõmemorat:
et siqui alii non solum ante moysen.
s & siqui ante abraham fuerunt. irati
sint fr̃i sine causa aut dixerũt fr̃ĩ fatue.
Si enĩ non dixerunt: cur non & talia
docuerunt: Qd si et talia docueruntꝰ q̃ ro
quẽad modum. uł eoꝵ iusticiam doctri¬
namq xp̃c ad impleuerit addendo. ego
autem dico uob̃. siquis irascitur fr̃i suo.
aut siquis dicit racha aut si quis dicit
fatue. reus erit uł iudicis uł concilii.
uł gehenne ignis: qͣndoquidem. et illi
eodem mͦ uuebant. eodeni mͦ uiuendũ
monebant. An ignorabant illi iusti fre¬
nandam eẽ iracundiam. nec petulant

Expanded text:
ercusserit in maxillam tuam dextram. praebe illi et alteram et cetera. nos enim dicimus etiam haec. quae isti putant soluisse Christum. uelut contraria referendo et tunc pro tempore bene fuisse instituta et nunc a Christo non soluta, sed adinpleta. Proinde primum ab his quaero, utrum illi antiqui iusti. Enoch et Seth — hos enim potissimum Faustus commemorat — et si qui alii. non solum ante Moysen, sed et si qui ante Abraham fuerunt, irati sint fratri sine causa aut dixerunt fratri: fatue. si enim non dixerunt, cur non et talia docuerunt? quodsi et talia docuerunt, quaero, quemadmodum uel eorum iustitiam doctrinamque Christus adinpleuerit addendo: ego autem dico uobis: si quis irascitur fratri suo aut si quis dicit "racha" aut si quis dicit "fatue." reus erit uel iudicii uel consilii uel gehennae ignis, quandoquidem et illi eodem modo uiuebant, eodem modo uiuendum monebant. an ignorabant illi iusti frenandam esse iracundiam nec petulanti
Abbreviated transcription (Latin):
o ppositi inuicem nob̃. ut ẽ ueritas et
mendatium. ut dies et nox ut eges¬
tas et copia. ut morb et sanitas. Uos
uero nec erroussecta estis. nec ueri¬
tatis. s scisma tantũ: nec ipsum u̾ita¬
tis saltẽ. s erroris. Augustinus resp̃.xx.

Expanded text:
obpositi inuicem nobis, ut est ueritas et obpositi inuicem nobis, ut est ueritas et mendacium, ut dies et nox, ut egestas et copia, ut morbus et sanitas. uos uero nec erroris secta estis nec ueritatis. sed schisma tantum; nec ipsum ueritatis saltem. sed erroris. AUGUSTINUS resp
Abbreviated transcription (Latin):
id ẽ. ut omĩa credatis ex deo. sacͥficia uͦ
eoꝵ uertistis in agapes. idola in mar¬
tyres qͦs uotis similib colitis. defunctoꝵ
umbras uino placatis et dapibꝰ. sollẽpnes
gentium dies cum ipsis celebratis ut
calendas et solsticia: de uita certe mu¬
tastis nichil. Est sane scisma. a mat̾ ce
tum. Necnon et pͥores ur̃i uidei. se¬
gregati etiam ipsi a gentib sculpt᷑as
solum dimiserunt: templa uͦ et im¬
molationes et aras. et sacerdotia et
om̃e sacroꝵ ministerium eodem ri¬
tu exercuerunt: ac multo suꝑsticio¬
sius qͣm gentes. De opinione uͦ mo¬
narchie in nullo etiam ipsi dissen¬
tiunt a paganis. Quare constat uos
atq iudeos scismata ẽe gentilitatis:
cuius fidem tenentes et ritus. modice
qͣmuis immutatos. de sola conuentuũ
diuisione. putatis uos ẽe sectas. Porro
autem sectas si queras. non plus er̃t
qͣm due. id ẽ gentium et nr̃a qͥ eis
longe diuersa sentimꝰ: ita quidem

Expanded text:
id est, ut omnia credatis ex deo; sacrificia uero id est, ut omnia credatis ex deo; sacrificia uero eorum uertistis in agapes, idola in martyres, quos uotis similibus colitis; defunctorum umbras uino placatis et dapibus, sollemnes gentium dies cum ipsis celebratis, ut Kalendas et solstitia . de uita certe mutastis nihil: estis sane schisma a matrice tum. necnon et priores uestri Iudaei segregati etiam ipsi a gentibus sculpturas solum dimiserunt: templa uero et inmolationes et aras et sacerdotia atque omne sacrorum ministerium eodem ritu exercuerunt ac multo superstitiosius quam gentes. de opinione uero monarchiae in nullo etiam ipsi dissentiunt a paganis . quare constat uos atque Iudaeos schismata esse gentilitatis, cuius fidem tenentes et ritus modice quamuis inmutatos de sola conuentuum diuisione putatis uos esse sectas. porro autem sectas si quaeras, non plus erunt quam duae, id est gentium et nostra, qui eis longe diuersa sentimus, ita quidem
Abbreviated transcription (Latin):
appellat. Item pagani aris delubris.
simulachris. uictimis. atq incenso
dm colendum putant. Ego ab his un
hoc quoq multum diuersus incedo:
qͥ ipsum me si mͦ sum dignꝰ rationa¬
bile dei templum puto uruum uiue
maiestatis si mulachrum. xp̃m filiũ
eiꝰ accipio: aram. mentẽ bonis artib
et disciplinis imbutam. Honores qͦ
diuinos ac sacͥficia in solis orationibꝰ.:
& ipsis puris ac simplicib pono.
Quomͦ gͦ scisma sum paganoꝵ: Hac¬
scisma qͥa et omĩpotentem dm colã:
qd sibi et udeus om̃is audaciter as¬
sumit: cum non considerares rituũ
que sic et ƿaganos de solis cult᷑a¬
nii fefellit: ut de omĩpotentis iuide¬
os. Sed nec ur̃m quidem scisma
si me dixeris uerum ẽ. qͣmuis xp̃m
lenerer et colam: qͥa alio eum ritu
colo et alia fide qͣm uos. Scisma uero
aut nichil immutare debet ab eo unde
factum ẽ. aut non multum. ut puta.
uos qui desciscentes agentib monarchie
opinionem pͥmo uobiscum diuulsistis.

Expanded text:
appellat. item pagani aris, delubris, appellat. item pagani aris, delubris, simulacris?, uictimis atque incenso -deum colendum putant. ego ab his in hoc quoque multum diuersus incedo, qui ipsum me, si modo sim dignus, rationabile dei templum puto, uiuum uiuae maiestatis simulacrum Christum filium eius accipio, aram mentem bonis artibus et disciplinis inbutam. honores quoque diuinos ac sacrificia in solis orationibus et ipsis puris ac simplicibus pono. quomodo ergo schisma sum paganorum? Hacschisma, quia et omnipotentem deum colam, quod sibi et Iudaeus omnis audaciter adsumit, cum non considerares rituum quae sic et paganos de solis cultura fefellit ut de omnipotentis Iudaeos. sed nec uestrum quidem schisma si me dixeris, uerum est, quamuis Christum uenerer et colam, quia alio eum ritu colo et alia fide quam uos. schisma uero aut nihil inmutare debet ab eo, unde factum est, aut non multum. ut puta uos, qui desciscentes a gentibus monarchiae opinionem primo uobiscum diuulsistis,
Abbreviated transcription (Latin):
p̃sens minꝰ firmum sit argumentum
quo uł tu. uł quilibet alius rogatus.
ubinam dm̃ suum credat habitare:
respondere non dubitabit in lumina
Ex quo cultus hic meus omĩum pena
testimonio confirmat᷑. S nunc ad il¬
lud. qͥa nos non sectam s scisma ge¬
tium nuncupasti scisma nisi fallorẽ
eadem opinantem. atq eodem ritu co¬
lentem quo cet̾i. solo congregationis
aelectari discidio. Secta uͦ est longe
alia opinantem qͣm cet̾i: alio etiam
sibi. ac longe dissimili ritu. diuinita¬
tis instituisse culturam. Que si ita
sunt: mea int̾im et opinio & cultus
longe alia sunt qͣm paganoꝵ. De tuis
postea uidebimꝰ. Pagani bona & ma¬
la. tetra et splendida ꝑpetua et cadu¬
ca. mutabilia et certa corꝑalia et di¬
uina: unum habere pͥncipium dogma¬
tirant. his ego ualde contͣria sentio.
qͥ bonis om̃ib pͥncipium fateor dm̃:¬
e contͣriis uͦ hylen. Ss enĩ mali pͥn¬
cipium ac naturam: theologus nr̃

Expanded text:
praesens minus firmum sit argumentum, praesens minus firmum sit argumentum, quod uel tu uel quilibet alius rogatus, ubinam deum suum credat habitare, respondere non dubitabit: in lumine. ex quo cultus hic meus omnium paene testimonio confirmatur. Sed nunc ad illud. quia nos non sectam, sed schisma gentium nuncupasti. schisma, nisi fallor, est eadem opinantem atque eodem ritu colentem quo ceteri solo congregationis delectari discidio; secta uero est longe alia opinantem quam ceteri, alio etiam sibi ac longe dissimili ritu diuinitatis instituisse culturam. quae si ita sunt, mea interim et opinio et cultus longe alia sunt quam paganorum; de tuis postea uidebimus. pagani bona et mala, taetra et splendida. perpetua et caduca, mutabilia et certa, corporalia et diuina unum habere principium dogmatizant. his ego ualde contraria sentio, qui bonis omnibus principium fateor deum, contrariis uero hylen; sic enim mali principium ac naturam theologus noster
Abbreviated transcription (Latin):
onem nrãm nichil cum gentib habere
cõmune. Igit᷑ nos quidem dei patris¬
omĩpotentis. & xp̃i filii eiꝰ & sp̃s sci
unum idemq sub tͥplici appellatiõe
colimꝰ num̃. s patrẽ quidem ipsum
lucem incolere credimꝰ sũmam ac pͥn¬
cipalem. qͣm paulus in accessibilem
uocat: filium uero in hac scda ac uisi¬
bili luce consistere. Qui q̃m sit & ipse
uͥtutem quidem eiꝰ in sole habitare cre¬
dimꝰ: sapientiam in luna. Necnon
et sp̃s scĩ qͥ est maiestas t̾cia. aeris
hunc omnem ambitum: sedem fate¬
mur ac diuersorium. Cuiꝰ ex uiribus
ac spiritali ꝓfusione. t̾ram quoq con¬
cipientem gignere patibilem iħm qͥ
est uita. ac salus hominum. om̃i sulpe¬
sus ex ligno. Qua ꝓpt̃ & nob̾ circa uni¬
uersa. & uob̃ similit̃ erga panem et
calicem par religio ẽ: quamuis eoꝵ
acerrime oderitis auctores. Hec nr̃a
fides ẽ. De qua si querendum alias pu¬
taueris: audies. Qmuis nec illud ad

Expanded text:
onem nostram nihil cum gentibus habere onem nostram nihil cum gentibus habere commune. Igitur nos patris quidem dei omnipotentis et Christi filii eius et spiunum idemque sub triplici appellatione colimus numen; sed patrem quidem ipsum lucem incolere credimus summam ac principalem, quam Paulus alias inaccessibilem uocat, filium uero in hac secunda ac uisibili luce consistere. qui quoniam sit et ipse  sapientiam, uirtutem quidem eius in sole habitare credimus, sapientiam uero in luna. necnon et spiritus sancti, qui est maiestas tertia, aeris hunc omnem ambitum sedem fatemur ac diuersorium; cuius ex uiribus ac spiritali profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Iesum, qui est uita ac salus hominum, omni suspensus ex ligno. quapropter et nobis circa uniuersa et uobis similiter erga panem et calicem par religio est, quamuis eorum acerrime oderitis auctores. haec nostra fides est: de qua si quaerendum alias putaueris, audies quamuis nec illud ad
Abbreviated transcription (Latin):
possideamus regnum celoꝵ. Qđ ori
eiꝰ etiã nominandum seruabat᷑. quẽ
regem ad regendos.et sacerdotem ad
sanctificandos fideles suos uniuersos
ille apparatus uet̾is instrumenti in ge¬
nerationib factis. dictis. sacͥficiis. obser¬
uationib festiuitatibꝰ. om̃ib q eloqͥo¬
rum p̃coniis. et reb gestis. et rerum
figuris parturiebat eẽ uenturum: qͥ
plenꝰ grã et ueritate. et ad precepta
facienda ad tuuando ꝑ grãm. et ꝓmissa
gani. et gentium scisma non secta:
Igit᷑ non ab re fuerit et hoc ipsum que¬
rere. qͦ manifestiꝰ uidere possimꝰ utr̃u
nr̃m hoc nomine debeat appellari.
Et quidem si tibi fidem meam nuc
simplicit̃. ut in amicis referam. uide¬
ar fortasse excusationis causa id finge¬
re: aut diuinoꝵ quo absit lumiminꝰ
erubescere culturam.S tu quidem.
ut cumq uolueris accipe me tamen
dixisse non penitebit: uł ꝓpt̾ aliquos
qͥ hactenꝰ scire habebunt nrãm religi¬

Expanded text:
possideamus regnum caelorum. quod ori possideamus regnum caelorum. quod ori eius etiam nominandum seruabatur, quem regem ad regendos et sacerdotem ad sanctificandos fideles suos uniuersus ille adparatus ueteris instrumenti in generationibus, factis, dictis, sacrificiis, obseruationibus, festiuitatibus omnibusque eloquiorum praeconiis et rebus gestis et rerum figuris parturiebat esse uenturum: qui plenus gratia et ueritate et ad praecepta facienda adiuuando per gratiam et promissa gani et gentium schisma, non secta? igitur non ab re fuerit et hoc ipsum quaerere, quo manifestius uidere possimus, utrum nostrum hoc nomine debeat appellari. et quidem si tibi fidem meam nunc simpliciter, ut in amicis. referam, uidear fortasse excusationis causa id fingere aut diuinorum, quod absit, luminum erubescere culturam. sed tu quidem, utcumque uolueris, accipe: me tamen dixisse non paenitebit uel propter aliquos, qui hactenus scire habebunt religi
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ: et cogitatio eoꝵ apud altissimũ.
Ideo accipient regnum decoris: et
diadema speciei de manu dñi. Hec
et alia multa siue aꝑtissima siue sub¬
obscura inueniuntur illic testimonia
uite et̾ne: et de ipsa corpoꝵ resur¬
rectione non tacuerunt ꝓpħe. Unde
pharissei adu̾sum saduceos eam non
credentes acerrime confligebant:
qđ non solum in actib apłoꝵ cano¬
nicis quos isti non accipiunt. ne de
aduentu ueri paracliti quem ꝓ misit
dñs conuincant᷑ euident̃ apparet. ue¬
cum in eiꝰ conubium alt̾ alt̾i morien¬
ti succedẽt. cuiꝰnam eoꝵ in resurrec¬
tione uxor eẽt fut᷑a. ꝓinde testimo¬
niis uite et̾ne. et resurrectionis mor¬
tuoꝵ. abundat illa scͥptura. S hoc
nomen id ẽ regnum celoꝵ: de nullo¬
mͥ inde loco occurrit. Hoc enĩ ꝓprie ꝑ¬
tiet ad reuelationem noui testam̃¬
ti.qͥa ea corꝑa que t̾rena fuerant.
mutatione illa qͣm paulus aꝑtiꝰ com¬
memorat in resurrectione fient spi¬
ritalia. ac ꝑ hoc celestia: in quibus

Expanded text:
tatio eorum apud altissimum; ideo accipient regnum decoris et diadema speciei de manu domini? haec et alia multa siue apertissima siue subobscura inueniuntur illic testimonia uitae aeternae. et de ipsa corporum resurrectione non tacuerunt prophetae. unde pharisaei aduersum Sadducaeos eam non credentes acerrime confligebant: quod non solum in actibus apostolorum canonicis, quos isti non accipiunt, ne de aduentu ueri paracleti, quem promisit dominus, conuincantur, euidenter adparet, uecum in eius conubium alter alteri morienti succederet. cuiusnam eorum in resurrectione uxor esset futura. proinde testimoniis uitae aeternae et resurrectionis mortuorum abundat illa scriptura; sed hoc nomen, id est regnum caelorum, de nullo inde loco mihi occurrit. hoc enim proprie pertinet ad reuelationem noui testamenti, quia ea corpora, quae terrena fuerant, mutatione illa, quam Paulus apertius commemorat, in resurrectione fient spiritalia ac per hoc caelestia, in quibus
Abbreviated transcription (Latin):
ficia & obseruationes hebraicas. inq eas
aliqͥd adimpletiõis gr̾a ꝓtuliss: dubium
ñerat. qi de iudeorũ lege dixiss & ꝓphetis.
quin eos ñ soluere uen̾it s adimplere. Ubi
uͦ horum qͥlem nichil memorat: sola uͦ re¬
censet antiqͥora p̾cepta. idest ũ occides. ñ
mechaberis. ñ ꝑuirabis: hec autẽ erant
antiqͥtus in nationib ut est imprompta
ꝓbare. olim ꝓmulgata ꝑ enoch. & sech. &
eteros eorũ similes iustos. quib eadẽ illu¬
tres tradicdint angłi. temꝑande in hõĩb
gr̃ã feritatis: cui ñ uideatur hoc eum de
litatis dixisse lege & eius ꝓpħis: Deniq
etiã adimplecio ꝓbatur eiꝰ.cura hec eadem
quã ꝓmisit. Quid enũ dicit: Audistis di¬
ctum eẽ antiqͥs. non occides. Ego autẽ
dico uobis: ne irascamini. E quidem
ad impletio ẽ. Audistĩ dictũ eẽ ñ mecha¬
bis. Ego aũ dico uob: ne ꝯcupiscatis. Eqͥ dẽ¬

Expanded text:
ficia et obseruationes Hebraicas inque eas ficia et obseruationes Hebraicas inque eas aliquid adinpletionis gratia protulisset, dubium non erat. quin de Iudaeorum lege dixisset et prophetis. quia eos non soluere uenerit, sed adinplere. ubi uero horum quidem nihil memorat, sola uero recenset antiquiora praecepta. id est: non occides. non moechaberis, non peierabis — haec autem erant antiquitus in nationibus. ut est in promptu probare, olim promulgata per Enoch et Seth et ceteros eorum similes iustos. quibus eadem inlustres tradiderint angeli temperandae in hominibus gratia feritatis — cui non uideatur hoc eum de ueritatis dixisse lege et eius prophetis? denique etiam adinpletio probatur eius. circa haec eadem quam promisit. quid enim dicit? audistis dictum esse antiquis: non occides: ego autem dico uobis, ne irascamini quidem: adinpletio est. audistis dictum esse: non moechaberis; ego autem dico uobis, ne concupiscatis
Abbreviated transcription (Latin):
genus legis ẽ ueritas: qđ ꝑinde signi¬
ficans apłs dicit. Lex enim sp̃c uite
net mortis. Trib gͦ existentibus
legibus. et iħi asseuerante nobis qͥ a
non uenit soluere legem s adimple¬
re: non parua cura ac diligentia
opus ẽ. de qua earum dixerit intel¬
ligere. Item ꝓpħe alii sunt uideorũ:
alii gentium: alii ueritatis. S de iu¬
deoꝵ qͥdem nullus quesiuerit. Notum
est enĩ. De gentiũ uͦ siquis ambigit:
audiat paulum qͥ scribens ad titum
de cretensib dicit. Dixit qͥdam ꝓpriꝰ¬
coꝵ ꝓpħa. Cretenses semꝑ mendaces:
malebestie. uentris pigri. Ac ꝑ hoc
dubitandum non ẽ. et gentes suos
habere ꝓpħas. Necnon et ueritatem
ħre ꝓpħas suos tam idem paulus sig¬
nificat. qͣm etiam iħc: et iħc qͥdem uͥ
dicit. ecce mitto ad uos sapientes et
pħas. & ex ipsis interficietis in sin¬
conicere ex conseq̃ntib & enĩ si cucuncisi¬
onẽ statim nominaret. ⁊ sabbata. & sacri¬

Expanded text:
genus legis est ueritas, quod perinde signigenus legis est ueritas, quod perinde significans apostolus dicit: lex enim spiritus ue peccati et mortis. tribus ergo existentibus legibus et Iesu . adseuerante nobis, quia non uenit soluere legem, sed adinplere,. non parua cura ac diligentia opus est. de qua earum dixerit intellegere. item prophetae alii sunt Iudaeorum, alii gentium. alii ueritatis. sed de Iudaeorum quidem nullus quaesiuerit: notum est enim. de gentium uero si quis ambigit, audiat Paulum, qui scribens ad Titum de Cretensibus dicit: dixit quidam propheta: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, uentres pigri. ac per hoc dubitandum non est et gentes suos habere prophetas. necnon et ueritatem habere prophetas suos tam idem Paulus significat quam etiam Iesus. et Iesus quidem ubi dicit: ecce mitto ad uos sapientes et prophetas, et ex ipsis interficietis in sinconicere ex consequentibus. etenim si circumcisionem statim nominaret et sabbata ac sacri
Abbreviated transcription (Latin):
ex gentib institueret. atq informa¬
ret pacient̾ ac morigere mandatoꝵ
subire iugum. qđ ceruicib nr̃is i¬
deoꝵ lex imponeretac ꝓpħe. S hoc
qͥdem nec te ipsum putare credo: q̃
hebreoꝵ legi addiceret ac ꝓpħis. Ac pes
hoc si hec non fuit causa dicendi illa
eẽ: nemo qͥ nesciat. Ex qͥb cum idem
colligerent legem ac ꝓpħas suos ab eodẽ
solui: indignarent᷑ necesse ẽ. Ac ꝑhoc
repͥmendi furoris eoꝵ gra non abre fu¬
erit dixisse: uti ne putarent qͥa ueni¬
set legem soluere. s ad implere. Neqd
hoc mentitus ipsum ẽ: nec fefellit. In¬
different̃ enim et ab solute nominaũ
legem. Sunt autẽ legum genera tͥa
Unum qͥdem hebreoꝵ qđ peccati & mos¬
tis paulus appellat: aliud uͦ gentium
qđ nat᷑ale uocat. Gentes enim inquit
nat᷑aliter que legis sunt faciunt: et eꝰ¬
modi legem non habentes. ipsi sibi
sunt lex: qui ostendunt opus legis
scͥptum in cordib suis. Tercium uero

Expanded text:
ex gentibus, institueret atque informaex gentibus, institueret atque informaret patienter ac morigere mandatorum subire iugum, quod ceruicibus nostris Iudaeorum lex inponeret ac prophetae. sed hoc quidem nec te ipsum putare credo, quoHebraeorum legi addiceret aut prophetis. ac per hoc, si haec non fuit causa dicendi, illa esse nemo qui nesciat. ex quibus cum idem colligerent legem ac prophetas suos ab eodem solui, indignarentur necesse est, ac per hoc reprimendi furoris eorum gratia non ab re fuerit dixisse, uti ne putarent, quia uenisset legem soluere, sed adinplere. nec hoc ipsum mentitus est nec fefellit: indifferenter enim et absolute nominauit legem. Sunt autem legum genera tria: unum quidem Hebraeorum, quod peccati et mortis Paulus appellat; aliud uero gentium, quod naturale uocat. gentes enim, inquit. naturaliter, quae legis sunt. faciunt; et eiusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. tertium uero
Abbreviated transcription (Latin):
qđ quasi legis et ꝓpħarum p̃cepta non
seruent: qͥa et ex grã xp̃i habent le¬
gitimã caritatem dei et ꝓximii. in qͥb
duob p̃ceptis tota lex pendet & ꝓpħe.
et quecũq ibi uel rebus gestis uel sa¬
cramentorum celebrationibus
uł loquutionũ modis figurate ꝓpħata
Unde nec uane suꝑstitioni succũbimꝰ:
nec illud eu̾głii capitulum falsum eẽ
dicimꝰ nec xp̃i discipłos nos negamꝰ:
qͥa ea ratione ueritatis qͣm ꝓ meis uirib
totiens ex posui. non aliam legem. nec
alios ꝓpħas. qͣm eos qͦs catholica tenet
auctoritas. non uenit soluere. s adims¬
soluere legem et ꝓpħas. s adimplers
ecce iam consentio dictum. Querendñ
tam̃ est: cur hoc dixerit iħc. Utr̃u ne
conpalpandi uideoꝵ furoris causa.
qͥa idem sacroscã sua ab eodem concus¬
cari uidentes indignarent᷑: eumq ac
si impium ac male sanum. ne audie¬
dum qͥdem ex istimarent ne dum ses¬
quendum: an ut nos qͥ ei credebamꝰ

Expanded text:
quod quasi legis et prophetarum praecepta non quod quasi legis et prophetarum praecepta non seruent, quia et ex gratia Christi habent legitimam caritatem dei et proximi, in quibus duobus praeceptis tota lex pendet et prophetae et quaecumque ibi uel rebus gestis uel sacramentorum celebrationibus uel locutionum modis figurate prophetunde nec uanae superstitioni suc cumbimus nec illud euangelii capitulum falsum esse dicimus nec Christi discipulos nos negamus, quia ea ratione ueritatis, quam pro meis uiribus totiens exposui, non aliam legem nec alios prophetas quam eos, quos catholica tenet auctoritas, non uenit soluere, sed adinsoluere. legem et prophetas, sed adinplere. ecce iam consentio dictum. quaerendum tamen est, cur hoc dixerit Iesus. utrumne conpalpandi Iudaeorum furoris causa. quia idem sacrosancta sua ab eodem conculcari uidentes indignarentur eumque ac si inpium ac malesanum ne audiendum quidem existimarent, nedum sequendum, an ut nos, qui ei credebamus
Abbreviated transcription (Latin):
dñs exposuit qͥd sit tizania. non ali¬
qua falsa ueris scͥpturis immissa sicut
tu int̾pretaris. s homines filios malig¬
ni. idẽ imitatores di abolice falsitatis:
nec omĩa temere credunt. et ideo ma¬
nicheo cet̾isq hereticis non utiq cre¬
dunt: nec rationem ex hominib dãp¬
nant.s qͣm uos dicitis eẽ rationem.
errorem eẽ. conuincunt: nec uerũ
falsumq iudicare impium putant᷑
ideo sectam urãm falsissimã. fidem
autem catholicam uerissimã iudicanł:
nec bonum a contrario separare formi¬
dant. s malum non ẽẽ naturam. quia
contͣ naturam ẽ intelligunt: non gen¬
tem nescio qͣm tenebrarum ad u̾sum
diuina regna a suo pͥncipio nascentẽ.
et rebellantẽ. que uere ampliorem for¬
midinem intulit do ur̃o qͣm in fantib
manie: qͥppe quẽ dicitis. ne sua m̃bra
illiꝰ impetu capta et uastata conspiciat.
uelum contra se pofuisse. Pinde nullas
ex hoc capitulo patiuntur angustiaᷤᷤ

Expanded text:
dominus exposuit quid sit zizania non alidominus exposuit quid sit zizania non aliqua falsa ueris scripturis inmissa. sicut tu nterpretaris, sed homines filios maligni, id est imitatores diabolicae falsitatis. nec omnia temere credunt; et ideo Manichaeo ceterisque haereticis non utique credunt. nec rationem ex hominibus damnant; sed quam uos dicitis esse rationem. errorem esse conuincunt. nec uerum falsumque iudicare inpium putant; ideo uestram sectam falsissimam, fidem autem catholicam uerissimam iudicant. nec bonum a contrario separare formidant, sed malum non esse naturam, quia contra naturam est, intellegunt; non gentem nescio quam tenebrarum aduersum diuina regna a suo principio nascentem et rebellantem, quae uere ampliorem formidinem intulit deo uestro quam infantibus maniae; quippe quem dicitis, ne sua membra illius inpetu capta et uastata conspiciat, uelum contra se posuisse. proinde nullas ex hoc capitulo patiuntur angustias,
Abbreviated transcription (Latin):
tio et dei ꝓpitiatio. nobis sine sanguine
nulla ẽ: s illarum figͣarum ueritas
xp̃c est. cuiꝰ sanguine redẽpti et mun¬
dati sumꝰ. Nam in figuris eloquioꝵ di¬
umoꝵ et taurꝰ dictus ẽ ꝓpt̾ uirtutem
crucis cuiꝰ cornib impios uentilauit:
et aries ꝓpt̃ innocentie pͥncipatum. et
hẏrcus ꝓpt̃ similitudinem carnis peccati.
ut de peccato dãpnaret peccatum: et
si qđ aliud sacͥficii genꝰ exp̾ssius cõme¬
sabbatum. siue differentia ciboꝵ. siue
soluere s adimplere uenit cum ea
que his p̃nuntiabant᷑ impleuit. At¬
tende cui contradicas. Cum apło ex
Nam sicut te manicheꝰ impiam do¬
cuit ꝑuersitatem. ut ex eũgłio quod
heresim tuam non impedit hoc accipi¬
as: qđ autem impedit accipias: sic nos
apłs docuit piam ꝓuisionemꝰ ut qͥsqͥs
nob̾ annuntiauerit preter id qđ acce¬
pimꝰ. anathema sit. Unde xp̃iani catho¬
lici et uos int̃ titania numerant. quia

Expanded text:
tio et dei propitiatio nobis sine sanguine tio et dei propitiatio nobis sine sanguine nulla est; sed illarum figurarum ueritas Christus est, cuius sanguine redemti et mundati sumus. nam in figuris eloquiorum diuinorum et taurus dictus est propter uirtutem crucis, cuius cornibus impios uentilabit, et aries propter innocentiae principatum et hircus propter similitudinem carnis peccati, ut de peccato damnaret peccatum; et si quod aliud sacrificii genus expressius commesabbatum siue differentia ciborum siue soluere, sed adimpquae his praenuntiabantur, inpleuit. adtende cui contradicas: cum apostoloNam sicut te Manichaeus inpiam docuit peruersitatem, ut ex euangelio, quod haeresim tuam non inpedit, hoc accipias, iquod autem inpedit, non accipias: sic nos apostolus docuit piam prouisionem, ut quisquis nobis adnuntiauerit praeter id. quod accepimus, anathema sit. unde christiani catholici et uos inter zizania numerant. quia
Abbreviated transcription (Latin):
ex eis qͥntilis atq sextilis nominib
hominum qͥb diuinos honores decre¬
erant appellati sunt iulius et augustus.
lam septimꝰ septẽb et cet̾i ut dixiusq
i decembrem numeroꝵ ex ordine no¬
uanib enuntiant᷑. Porro ianuariꝰ. a ia¬
no appellatꝰ ẽ. februariꝰ: a febrius sacͥs
lupcoꝵ. Uultis gͦ ut et uos dicamini in
mense martio martem colere: Illo enĩ
mense: bema ur̃m cum magna festiui¬
tate celebratis. Si autẽ uobis in mense
martio licere arbitramini aliud consida
re non martem.cur ex die septimo qđ
sabbatum a requie nominatum ẽ. diui¬
nis scͥ yturis saturnum importare cona¬
mini: qͥa eum diem satͣm gentes appel¬
lauerunt: Nempe iam uidetis: cũ qͣnta
impietate deliretis. De sacͥficiis autem
animalium qͥs nr̃m nesciat. magis ea
ꝑuerso ppło congruent̃ imposita. qͣm
deo desideranti oblata: S tam̃ etiam
in his figͣe nr̃e fuerunt. qͥa nr̃a munda¬

Expanded text:
ex eis Quintilis atque Sextilis nominibus ex eis Quintilis atque Sextilis nominibus hominum, quibus diuinos honores decreuerant, appellati sunt Iulius et Augustus. nam septimus September et ceteri, ut dixi, usque ad Decembrem numerorum ex ordine nominibus enuntiantur. porro Ianuarius a Iano appellatus est, Februarius a februis, sacris lupercorum. uultis' ergo, ut et uos dicamini in mense Martio Martem colere? illo enim mense bema uestrum cum magna festiuitate celebratis. si autem uobis in mense Martio licere arre, non Martem, cur ex die septimo, quod sabbatum a requie nominatum est, diuinis scripturis Saturnum importare conamini, quia eum diem Saturni gentes appellauerunt? nempe iam uidetis cum quanta impietate deliretis. De sacrificiis autem animalium quis nostrum nesciat magis ea peruerso populo congruenter imposita quam deo desideranti oblata? sed tamen etiam in his figurae nostrae fuerunt, quia nostra munda
Abbreviated transcription (Latin):
resurrectionem dñi ueneramͣ: sic oti¬
um sabbatoꝵ sine satͣni ueneratione
apatͥb obseruatum ẽ. cum sic illud
obseruari oportebat. Erat enim umbra
futuroꝵ: sicut apłs testis ẽ. Dieb qͥppe
istis quoꝵ septenariꝰ numerus in orbẽ
redit:deoꝵ suoꝵ nomina gentes in¬
posuerunt. De qͥb ait apls: qđ colue¬
runt et seriuerunt creat᷑e potiꝰ qͣm
creatori. Quas in hac parte etiam uos
umitamini: nͥ qđ cum eis lucidiora
duo lumina. cet̾a uͦ sidera non cum
eis adoratis. S & mensib imposuert᷑
nomina deoꝵ suoꝵ. ꝓpter honorem
qͥpe romuli. qͥa eum martis filium
crediderunt: pͥmum mensem marti
dicantes. martium uocauerunt: et in¬
sde apͥlem. nullo dei sui nomine s a re
isa quasi aꝑilem qđ tunc plurimum
germinis a ꝑiat᷑ in florem. Inde t̾tium
mensem maium: qđ maiã mercurii
natrem deam colant. Inde quartum
umum: a iunone. Inde cet̾os usq ad
decembrem a numeris nominarunt:

Expanded text:
resurrectionem domini ueneramur. sic otiresurrectionem domini ueneramur. sic otium sabbatorum sine Saturni ueneratione a patribus obseruatum est, cum sic illud obseruari oportebat; erat enim umbra futurorum, sicut apostolus testis est. diebus quippe istis, quorum septenarius numerus in orbem redit. deorum suorum nomina gentes inposuerunt; de quibus ait apostolus, quod coluerunt et seruierunt creaturae potius quam creatori. quos in hac parte etiam uos imitamini, nisi quod cum eis lucidiora duo lumina, cetera uero sidera non cum eis adoratis. sed et mensibus inposuerunt nomina deorum suorum. propter honorem quippe Romuli, quia eum Martis filium crediderunt, primum mensem Marti dicantes Martium uocauerunt. et inde Aprilem nullo dei sui nomine, sed a re ipsa quasi aperilem, quod tunc plurimum germinis aperiatur in florem. inde tertium mensem Maium. quod Maiam, Mercurii matrem, deam colant. inde quartum Iunium a Iunone, inde ceteros usque ad Decembrem a numeris nominarunt. sed
Abbreviated transcription (Latin):
lapideo multa precepta magis sibico¬
grua qͣm bona acceꝑat.qͥb tam̃ figurt¬
rent᷑ et ꝓpħarent᷑ futurã s tunc ante
intelligentib celebrabant᷑. Cum aiit
uenerunt et patefacta sunt que illis
significabant᷑: non iam illa iubent᷑ f¬
cienda.s legunt᷑ intelligenda. Unde
ibi de hac etiam re futura dr̃. Aufer¬
ab eis cor lapideum et dabo eis cor
carneum: idẽ. non cor sine sensu. sed
cor cum sensu: unde traxit apłs qđ
ait. non in tabulis lapideis. s in tab¬
lis cordis carnalibꝰ. Quid enĩ aliudai
qͣn cor carneum: Quia gͦ et hoc p̾dicd
erat magis si ista de nrã celebrations
cur adimpleri unde uob̃ uident᷑ non
adimpleri. Nec nos terret insultatio tua
qdđ sabbatoꝵ otrum cathenas satͣniacas
apellas: uana ẽ enim et inepta. Nec
t hoc dicere uenisset in mentẽ: nisi qͥa
uos in die quẽ dicunt solis. solem colitiᷤ.
Sieut autẽ nos eundem diem dominicũ
dicimus. in eoq non istum solem. sed

Expanded text:
lapideo multa praecepta magis sibi colapideo multa praecepta magis sibi congrua quam bona acceperat, quibus tamen figurarentur et prophetarentur futura; sed a non intellegentibus celebrabantur. cum autem uenerunt et patefacta sunt. quae illis significabantur, non iam illa iubentur facienda. sed leguntur intellegenda. unde ibi de hac etiam re futura dicitur: auferam eis cor lapideum et dabo eis cor carneum, id est non cor sine sensu, sed cor cum sensu. unde traxit apostolus cum ait: non in tabulis lapideis. sed in tabulis cordis carnalibus. quid enim aliud dixit quam cor carneum? quia ergo et hoc praedictum erat, magis si ista de nostra celebratione tur adinpleri. unde uobis uidentur non adinpleri. Nec nos terret insultatio tua, quod sabbatorum otium catenas Saturniacas appellas. uana est enim et inepta; nec tibi hoc dicere uenisset in mentem, nisi quia uos in die, quem dicunt Solis, solem colitis. sicut autem nos eundem diem dominicum dicimus. in eoque non istum solem, sed
Abbreviated transcription (Latin):
re religio ẽ. cuiq bonum a contrario
seꝑare. non muiꝰ formidini ẽ. qͣm in¬
fantib manie : Quid facturus eris. cum
te in capituli huiꝰ necessitas angustiã
coget: Dico autem cum te iudeus. seu
qͥs alter sermonis istiꝰ non insciꝰ int̾pe¬
labit qͥd ita legis et ꝓpħarum p̃cepta
non serues: cum xp̃c ẽadem non se ue¬
nisse soluere dicat. s adimplere: Nen¬
pe cogeris aut uane suꝑstitioni succũ¬
bere: aut capitulum ꝓfiteri falsum:
quia repetis: nos quoq qͥb ea con¬
uincimꝰ repetere non pigebit. ła xp̃i¬
ni ex lege et ꝓpħis non faciunt: quib
significata sunt ista que faciunt. Ille
qͥ ꝓpe erant figure futuroꝵ. quas reb
ipsis ꝑ xp̃m reuelatis et p̃sentatis au¬
ferri oportebat: ut eo quoq ipso qͦ hec
ablata sunt. lex et ꝓpħe implerentur.
Ibi quippe et hoc scͥptum ẽ. dat᷑um dm̃
testamentũ nouum: non quale dedim
qͥt patͥb eoꝵ Popłs enĩ ille ꝓ suo corda

Expanded text:
re religio est cuique bonum a contrario re religio est cuique bonum a contrario separare non minus formidini est quam infantibus maniae, quid facturus eris, cum te in capituli huius angustiam necessitas coget ? dico autem. cum te Iudaeus seu quia alter sermonis istius non inscius interpellabit, quid ita legis et prophetarum praecepta non serues, cum Christus eadem non se uenisse soluere dicat sed adinplere ? nempe cogeris aut uanae superstitioni succumbere aut capitulum profiteri falsum aquia repetis. nos quoque, quibus ea conuicimus, repetere non pigebit. ea christiani ex lege et prophetis non faciunt. quibus significata sunt ista, quae faciunt. illae quippe erant figurae futurorum. quas rebus ipsis per Christum reuelatis et praesentatis auferri oportebat. ut eo quoque ipso, quod haec ablata sunt, lex et prophetae inplerentur. ibi quippe et hoc scriptum est daturum deum testamentum nouum, non quale dedi, inquit. patribus eorum. populus enim ille pro suo corde
Abbreviated transcription (Latin):
nificans dixit: aut qđ absit mentiens
dixit: aut om̃ino nec dixit. S iħm
qͥdem mentitum ẽẽ nullus dicat. dũ¬
taxat xp̃ianꝰ: ac ꝑ hoc aut aliter dic¬
tum ẽ. aut omino nec dictum. Et tam̃
me qͥdem iam aduersus capituli huiꝰ
necessitudinem manichea fides red¬
didit tutum: que pͥncipio mͥ non cunc¬
tis que & saluatoris nomine scͥpta le¬
gunt᷑ passim credere ꝑsuasit. s pro¬
bare si sint eadem uera: si sana. si incor¬
rupta. Esse enĩ ꝑ multa ⁊itania. que
incontagium boni seminis scͥpturis
pene om̃ib noctiuagus qͥdam semi¬
nator insꝑserit: id circoq me ne hic qͥ¬
dem t̾ruerit sermo. qͣmuis reuerendi
nominis p̃ferat in scͥptionem: quia ꝓ-¬
bare mͥ adhuc ex ꝓposito licet utrũne
et hic in tirania satoris et boni sit.
an nocturni illiꝰ et pessimi. Tu uͦ qui
temere omĩa credis qͥ nature benefici¬
um rationem ex hominib dãpnas:
cui int̾ uerum falsumq non iudica¬

Expanded text:
nificans dixit aut. quod absit. mentiens nificans dixit aut. quod absit. mentiens dixit aut omnino nec dixit. sed Iesum quidem mentitum esse nullus dicat dumtaxat christianus; ac per hoc aut aliter dictum est aut omnino nec dictum. Et tamen me quidem iam aduersus capituli huius necessitudinem Manichaea fides reddidit tutum, quae principio mihi non cunctis. quae ex saluatoris nomine scripta leguntur. passim credere persuasit, sed probare, si sint eadem uera, si sana. si incorrupta; esse enim permulta zizania. quae in contagium boni seminis scripturis paene omnibus noctiuagus quidam seminator insperserit. idcircoque me ne hic quidem terruerit sermo. quamuis reuerendi nominis prae se ferat inscriptionem. quia probare mihi adhuc ex proposito licet. utrumne et hic interdiani satoris et boni sit. an nocturni  illius et pessimi. tu uero, qui temere omnia credis. qui naturae beneficium rationem ex hominibus damnas, cui inter uerum falsumque iudica
Abbreviated transcription (Latin):
ingluuem iudeoꝵ demoniis: Neq
enim đo nunc tauros nunc arietes. nc̃
etiã hircos ut non et homines dicam
cultris sternere ac ꝓpter qđ idola sumꝰ
exosi: id nunc exercere crudelius sub
ꝓpħis ac lege. placet deniq feralium
ciboꝵ. quedam existimare munda. que¬
dam ininmundis et contaminatis hab̾e.
ex qͥb inqͥnatiorem porcinam. lex asse¬
runt et ꝓpħe: Negabis ꝓfecto hoꝵ qͥcqͣm
dias. duplicit̾ filium gehenne fieri. eum
qui fuerit circumcisus: sabbatũ uero nec
ipsum seruasse uideas. nec usqͣm mandaᷤᷤ¬
se seruandum. De cibis item ipsum ad se¬
uerantem audias. nullo eoꝵ inquinari
hominem que in os ingrediunt᷑: s ea po¬
tius que de ore ꝓcedunt polluere. De sa¬
crificiis item frequentem ipsius ẽẽ ser¬
monem: đm miscđiam uelle. non scrifi¬
cium. Hec gͥ si ita sunt. ubi illud erit
non eum uenisse soluere legeni & ꝓpħas
s ad implere: Qđ si dixit. aut aliud sig¬

Expanded text:
in ingluuiem Iudaeorum daemonis — neque in ingluuiem Iudaeorum daemonis — neque enim dei — nunc tauros. nunc arietes, nunc etiam hircos. ut non et homines dicam, cultris sternere, ac propter quod idola simus exosi. id nunc exercere crudelius sub prophetis ac lege ? placet denique feralium ciborum quaedam existimare munda. quaedam in inmundis et contaminatis habere. ex quibus inquinatiorem porcinam lex adserunt et prophetae ? negabis profecto horum quicquam dias dupliciter filium gehennae fieri eum, qui fuerit circumcisus. sabbatum uero nec ipsum seruasse uideas nec usquam mandasse seruandum. de cibis item ipsum adseuerantem audias nullo eorum inquinari hominem. quae in os ingrediuntur, sed ea potius. quae de ore procedunt. polluere. de sacrificiis item frequentem ipsius esse sermonem deum misericordiam uelle. non sacrificium. haec igitur si ita sunt. ubi illud erit non eum uenisse soluere legem et prophetas, sed adinplere ? quod si dixit. aut aliud sig
Abbreviated transcription (Latin):
cas. Inde enun ẽ qđ legis ac ꝓpħarum
p̃cepta et ipse contẽpnis: inde qđ
nouum testamentum iħm condidis¬
se utriq fatemͣ. Qđ qͥd aliud quam
destructionẽ fatemur ueteris testa
dixisse credemꝰ nisi ante nosmet ipsos
dãpnemus stulte in p̃teritum opinio¬
nis. et ad penitudinem recurramus ob¬
sequamͣq legi de integro ac ꝓpħis: at¬
q eoꝵ curemus qualiacumq sint ob¬
seruare mandata: Qd cum fecerimus:
tunc deniq uere crediderimꝰ dixisse
iħm qͥa non uenit legem soluere. s ad¬
implere. Nunc autem falsimm ẽ: quia
nec tu id credis de quo solum incusas.
Sed esto. licuerit in p̃teritum errasse.
Quid nunc tandem: ꝥlacet ne ire sub
legem. si eam xp̃c non tam non sol¬
uit. s ad impleuit: ꝥlacet circumcidi. id
est pudendis insignire pudenda: et dm̃
credere sacramentis talib delectari: pla¬
cet susciꝑe sabbatoꝵ otiumꝰ et saturni¬
aticis manꝰ insertare catenis: placet

Expanded text:
cas. inde enim est. quod legis ac prophetarum cas. inde enim est. quod legis ac prophetarum praecepta et ipse contemnis, inde quod nouum testamentum Iesum condidisse utrique fatemur: quo quid aliud quam destructionem fatemur ueteris testamllud dixisse credemus, nisi ante nosmet ipsos damnemus stultae in praeteritum opinionis et ad paenitudinem recurramus obsequamurque legi de integro ac prophetis atque eorum curemus. qualiacumque sunt, obseruare mandata? quod cum fecerimus. tunc denique uere crediderimus dixisse Iesum. quia non uenerit legem soluere, sed adinplere. nunc autem falsum est. quia nec tu id credis, de quo me solum incusas. Sed esto. licuerit in praeteritum errasse. quid nunc tandem? placetne ire sub legem, si eam Christus non tam soluit sed adinpleuit? placet circumcidi. id est pudendis insignire pudenda et deum credere sacramentis talibus delectari? placet suscipere sabbatorum otium et Saturniacis manus insertare catenis? placet
Abbreviated transcription (Latin):
suis sc̃m sp̃m. Unde itẽ dic̃ idẽ apłs.
saritas di diffusa ẽ. in cordib nr̃is ꝓ̃ sp̃m¬
qͥdatꝰ est nob̾. Et ipse dñs in hoc scient
om̃s qͥa discipłi mei estis: si uos inuicẽ
diligatis. Impletͣ gͦ lex. uł cum fiunt
que ibi p̃cepta sunt: uł cum exhibent᷑
gra et ueritas facta ẽ. Grã ꝑtinet ad
caritatis plenitudinem: ueritas ad ꝓ¬
pħiarum ad impletionem. Et qͥa utrũ
÷ ꝑ xp̃m. ideo non uenit soluere le¬
gem aut ꝓpħas s ad implere: non ut
legi adderent᷑ que deerant. s ut fie¬
rent que scͥpta erant. Qđ ipsa eiꝰ u̾ba
testant᷑. Non enĩ ait iota unum aut
uius apex non transiet a lege donec
wdant᷑ que de sunt: s donec oĩa fiant.
soluere. s ad implere. S enĩ hoc nisi
aliud forte significat: a xp̃o dictum
credere non minꝰ tibi contrarium sci¬
as ẽẽ qͣm mͥ. Uterq enim nr̃m sub
fateri non uis: at tamen id oꝑib indi¬

Expanded text:
suis sanctum spiritum. unde item dicit idem a.postolus: suis sanctum spiritum. unde item dicit idem a.postolus: caritas dei diffusa est in cordibus nostris per spdatus est nobis . Et ipse Dominus: In hoc scient omnes quia discipuli mei estis, si vos invicem diligatis. . Impletur ergo Lex, vel cum fiunt quae ibi praecepta sunt, vel cum exhibentur gratia et ueritas facta est. gratia pertinet ad caritatis plenitudinem, ueritas ad prophetiarum inpletionem. et quia utrumque uer Christum, ideo non uenit soluere legem aut prophetas. sed adinplere. non ut legi adderentur, quae deerant. sed ut fierent. quae scripta erant: quod ipsa eius uerba testantur. non enim ait. iota unum aut unus apex non transiet a lege. donec addantur, quae desunt, sed, donec omnia fiant. soluere sed adinplere. sed enim hoc, nisi aliud forte significat, a Christo dictum credere non minus tibi contrarium scias esse quam mihi. uterque enim nostrum sub fateri non uis, attamen id operibus indi
Abbreviated transcription (Latin):
habundauerit iusticia ur̃a plus qͣm
scribarum et phariseoꝵ. non intrabs¬
ns in regnum celoꝵ: idẽ nͥ uos feceritis.
&ita docueritis qđ illi non faciunt. et
sic docent. non intrabitis in regnũ celoꝵ.
Am gͦͥ legem docebant pharisei et non
fciebunt. ipsam dicit xp̃c non se uenis¬
se soluere s adimplere: qͥa ipsa ꝑtinet
id cathedram moysi.in qua sedentes
pharisei & dicentes nec facientes. audi¬
endi sunt non imitandi. Nec intellig̃
fustus. aut forte se fingit non intelli¬
gere qͥd sit implere legem: cum hoc
de uerboꝵ adiectione putat accipiendũ.
qͥa scͥptum ẽ. ne qͥd addat᷑ scͥpture dei. uł
detrahat᷑. Unde dicit non debuisse ad¬
impleri: qđ ita ꝑfectum cõmendatur
it nichil addendum. minuendũq sit.
lesciunt gͦ isti quomͦ ad impleat legẽ :
qͥ sic uiuit ut lex p̃cepit. Plenitudo
enmm legis caritas: sicut dicit apłs.
stam caritatem dñs et exhibere. et
donare dignatus ẽ. mittendo fidelib

Expanded text:
titia uestra plus quam scribarum et pharisaeorum, non intrabitis in regnum caelorum. id est nisi uos feceritis et ita docueritis. quod illi non faciunt et sic docent; non intrabitis in regnum caelorum. quam ergo legem docebant pharisaei et non faciebant, ipsam dicit Christus non se uenisse soluere. sed adinplere, quia ipsa pertinet ad cathedram Moysi, in qua sedentes pharisaei et dicentes nec facientes audiendi sunt, non imitandi. Nec intellegit Faustus aut forte se fingit non intellegere, quid sit inplere legem, cum hoc de uerborum adiectione putat accipiendum, quia scriptum est, ne quid addatur scripturae dei uel detrahatur: unde dicit non debuisse adinpleri, quod ita perfectum commendatur, ut nihil addendum minuendumque sit. nesciunt ergo isti, quomodo adinpleat legem, qui sic uiuit, ut lex praecepit. plenitudo enim legis caritas, sicut dicit apostolus. istam caritatem dominus et exhibere et donare dignatus est mittendo fidelibus
Abbreviated transcription (Latin):
sediderant etiam ꝓhibebatur: ut ꝑ
bos iam inciꝑet apparere illa omnia
qter ꝓmittendum. xp̃m fuisse institu-¬
ai quo ueniente atq hec ꝓmussa ad im¬
plente. iam oportere cessare. Hoc gͥ tẽꝑa-¬
tis. cũ displicuisset qͥb dam ex cͥcumcisioẽ
credentib qͥ hec non intelligebant: in
ea ꝑu̾sitate manserunt. ut et gentes
cogerent iudaitare. Hi sunt qͦs faustus
simmachianoꝵ uł natareoꝵ nomine cõ¬
memorauit: qͥ usq ad temꝑa nr̃a iam qͥ¬
dẽ in exigua. s adhuc tam̃ uł in ip̃sa pau¬
xp̃iani non obseruant que ibi precepta
sunt. cum ea sola non obseruent. ꝑ que. xp̃c
quia eadem ꝓmissa iam xp̃c impleuit.
nec adhuc ꝓmittunt᷑ que iam impleta suns.
eoꝵq ꝓmissa ibi signa in eis t̾minari
debuerunt. qͦs fides xp̃i hec adimplentis
iam talib imbutos inuenerat: Nuncqͥd
enĩ non obseruant xp̃iani qđ in illa

Expanded text:
crediderant, etiam prohibebatur, ut super crediderant, etiam prohibebatur, ut super eos jam inciperet apparere, illa omnia propter promittendum Christum fuisse instituta; quo veniente atque haec promissa adimplente, jam oportere cessare. Hoc igitur temperatis cum displicuisset quibusdam ex circumcisione credentibus, qui haec non intellegebant, in ea peruersitate manserunt, ut et gentes cogerent iudaizare. hi sunt, quos Faustus Symmachianorum uel Nazaraeorum nomine commemorauit, qui usque ad nostra tempora iam quidem in exigua, sed adhuc tamen uel in ipsa pauchristiani non obseruant, quae ibi praecepta sunt, cum ea sola non obseruent, per quae Chrquia eadem promissa iam Christus inpleuit, nec adhuc promittuntur, quia iam inpleta sunt, eorumque promissiua signa in eis terminari debuerunt, quos fides Christi haec adinplentis iam talibus inbutos inuenerat? numquid enim non obseruant christiani, quod in illa