comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
deuotionis. cum pietas diuina ñ
attendat. qͣnta cognitione credat᷑.
s magis qͣnta deuotione id qͦd cre-¬
dit᷑ diligat᷑: Hoc idcirco cõmemo¬
ramꝰ. qͥa agnouimꝰ qͦsdã e̾ẽ minus
discretoᷤᷤ. qͥ humanȩ possibilitatiᷤ
mensurã nesciunt. quia suã pos-¬
sibilitat̾e non attendunt Et si at¬
tendunt. maiori stulticia estimañ
hoc om̃s e̾e̾ debere. qͦ se p̃cet̾is uideñ
ãpliꝰ aliqͥd accepisse. Affirmant
fidelẽ nulla ratione e̾e dicendũ.
qͥ non magna qͤdã & multa. & sub-¬
limia fidi sacramenta agnouerit.
& de maiestate creatoris. & de humi¬
litate saluatoris. quarundã dispu-¬
tationũ ꝓfunditatẽ. & rerũ gestaꝵ.
seriẽ memoria cõphenderit. Ipsã
qͦq diuinitatis nat᷑am rudibus
animis. & uix ad ea qͣuibent suf-¬
ficientibꝰ explicandam. & corporeã
ab incorporea nat᷑a subtili quadã

Expanded text:
divina non attendat quanta cognitione credatur, sed magis quanta devotione id quod creditur, diligatur. Hoc idcirco commemoramus, quia agnovimus quosdam esse minus discretos, qui humanae possibilitatis mensuram nesciunt; quia suam passibilitatem non attendunt, et si attendunt, majori stultitia existimant hoc omnes esse debere, quo se prae caeteris vident amplius aliquid accepisse. Affirmant fidelem nulla ratione esse dicendum, qui non magna quaedam et multa et sublimia fidei sacramenta agnoverit; et de majestate creatoris, et de humilitate Salvatoris quorumdam disputationem, profunditatem, rerum gestarum seriem memoria comprehenderit. Ipsam quoque divinitatis naturam rudibus animis, et vix ad ea quae vident sufficientibus explicandam, et corpoream ab incorporea natura subtili quadam
Abbreviated transcription (Latin):
p̃uisi fuimꝰ: Ex his quatuor iudici¬
is. duo sunt occulta. uidiciũ scd̾m
p̾scientiam. & uidiciũ scđm causã.
recipit᷑: Duo manifesta id ẽ iudici-¬
um scđm oꝑationẽ & iudiciũ scd̃m
retributionem. in quoꝵ altero id
est iuidicio scđm oꝑationẽ homi¬
nibꝰ adeo in p̾senti iudicandi po¬
testas dat᷑ Alterum uͦ hoc ẽ iudi

Expanded text:
praevisi fuimus. Ex his quatuor judicipraevisi fuimus. Ex his quatuor judiciis duo sunt occulta, judicium secundum praescientiam et judicium secundum causam, recipitur: duo manifesta, id est judicium secundum operationem, et judicium secundum retributionem, in quorum altero, hoc est judicio secundum operationem, hominibus a Deo in praesenti judicandi potestas datur; alt
Abbreviated transcription (Latin):
rari dignꝰ fuit: Idem itaq & ui-¬
dicium nr̃m et causã nram fe-¬
cit sicut scriptum est Qm̃ fecis¬
ti iudiciũ meũ & causam meam
Causam nrãm fecit. qͥa debitũ pa-¬
tri ꝓ nobis soluit. & moriendo
reatum expiauit: Ludiciũ uero
quia descendens ad inferos & por¬
tas mortis frangens. captiuitatẽ
quȩ ibid̃e tenebat᷑ liberauit: Iu-¬
dicium gͦ diaboli aduersus deum
factum est statim abinitio scł̃i
Iudicium hominis aduersus dia-¬
bolũ in passione xp̃i Iudicium
hominis aduersus dm̃ differtur
sine timore dampnationiᷤ expecꝰ¬
scientiã. scd̾m causam. scđ̾m oꝑa-¬
tionẽ. scđm retributionẽ Scd̾m
p̃scientiam iudicati fuimꝰ. pͥusqũa
li sumꝰ: Scdm oꝑationẽ iudicam᷑
quando oꝑibꝰ foris ostendimꝰ qua-¬
les intus apd̃ nos simus Scdm re-¬
tributionem iudicabimur. qͣndo
in ꝑcipienda mercede oꝑum cog-¬
noscemꝰ. quales ab ȩt̃no apud dm̃

Expanded text:
rari dignus fuit. Idem itaque et jurari dignus fuit. Idem itaque et judicium nostrum et causam fecit, sicut scriptum est: Quoniam fecisti judicium meum et causam meam . Causam nostram fecit, quia debitum Patri pro nobis solvit, et moriendo reatum expiavit. Judicium vero quia descendens ad inferos et portas mortis frangens captivitatem quae ibidem tenebatur liberavit. Judicium ergo diaboli adversus Deum factum est statim ab initio saeculi. Judicium hominis adversus diabolum, in passione Christi. Judicium hominis adversus Deum differtur sine timore damnationis praestaescientiam, secundum causam, secundum operationem, secundum retributionem. Secundum praescientiam judicati fuimus antequam li sumus; secundum operationem judicamur, quando operibus foris ostendimus quales intus apud nos sumus; secundum retributionem judicamur, quando in percipienda mercede operum cognoscemus, quales ab aeterno apud Deum
Abbreviated transcription (Latin):
nem manifestum & mutabile.
iudiciũ scđm retributionẽ ma-¬
nifestum & inmutabile. Iudici¬
um scdm oꝑationem imago qͦdã¬
mͦ est & sacramentũ uidicu scđm
retributionẽ. quia illud manifestat
causam & p̃scientiam innuit Hoc
uͦ manifestabit causam & confir-¬
mabit prescientiã: Item conside-¬
randũ est qđ iudicium alit̃ fit.
ubi sententia dictat᷑. alit̾ ubi pro¬
fertur: In dictanda quidẽ senten¬
tia om̃is iudicii. iudicat simul
autẽ uidicat solus filius. qͥa in
diuinitate sua cum patre & filio¬
& spũ scõ om̃is iudicii sententiã
dictare habuerit. in humanita-¬
te sua om̃is uidicii sententiã ꝓ-¬
ferre solus accepit Propterea hu¬
manitas quȩ sententiã dictare
ñ habet. quantũ ad dictandã sen-¬
tentiam dixit Ego ñ iudico quẽ¬
qua. & tamen quia ꝓferre habet
scdm hoc qͦd dicta est subdit. sic̃
audio iudico. Qͦd enim intꝰ au-¬
dit ubi sententia dictat᷑. foris
iudicat ubi ꝓfert᷑. his itaq bre-¬

Expanded text:
manifestum et mutabile; judicium secundum retributionem manifestum et immutabile. Judicium secundum operationem imago quodammodo est, et sacramentum judicii secundum retributionem. Quia illud manifestat causam et praescientiam innuit, hoc vero manifestabit causam, et confirmabit praescientiam. Item considerandum est quod judicium aliter fit ubi sententia dictatur, aliter ubi profertur. In dictanda quidem sententia omnis judicii judicat simul autem judicat solus Filius, quia in divinitate sua cum Patre et Spiritu sancto omnis judicii sententiam dictare habuit; in humanitate sua omnis judicii sententiam proferre solus accepit. Propterea humanitas quae sententiam dictare non habet quantum ad dictandam sententiam dixit: Ego non judico quemquam ; sed tamen quia proferre habet secundum quod dictata est subdit: Sicut audio judico . Quod enim intus audit ubi sententia dictatur, foris judicat ubi profertur. His itaque brev
Abbreviated transcription (Latin):
ut credatur qđ audiebat᷑. & intelli¬
gebat᷑ Est credulitas in cognitiõe.
& inuenit᷑ in credulitate fidĩ sub-¬
stantia. in cognitiõe mat̾ia Potest
autẽ cognitio huiꝰmodi sine om̃i
fide eeͥ. fides autẽ sine om̃i cognitiõe
cͥe̾ ñ potest. qm̃ qͥ audit aliqͥd et
intelligit non semꝑ credit. Qui
autẽ nichil intelligit: nichil cre¬
re qͦd non intelligit: Nam & fideᷤᷤ¬
ẽ etiam de fide qua credit᷑ qͦd nes¬
cit᷑. quia scienti & credenti credit̃¬
Ille eñĩ qui credenti credit. ñ in con¬
uenienter credere dr̃. qd̾ ille credit
cui credit. & si nesciat illud qͥd sit
qd credit. & scit cui credit: Tale ᷤ st̃
simplices in sc̃a ȩccł̃a qui ꝑfectioribꝰ
credentibꝰ & cognoscentibꝰ credunt.
qͥ nimirũ in sua simplicitate saluant᷑

Expanded text:
ut credatur quod audiebatur et intelliut credatur quod audiebatur et intelligebatur, est credulitas in cognitione, et invenitur in credulitate fidei substantia, in cognitione materia. Potest autem cognitio hujus sine omni fide esse; fides autem sine omni cognitione esse non potest, quoniam qui audit aliquid et intelligit, non semper credit; qui autem nihil intelligit nihil creit quod non intelligit. Nam et fides etiam est de fide qua creditur quod nescitur, quia scienti et credenti credituIlle enim qui credenti credit, non inconvenienter credere dicitur quod ille credit cui credit; et si nesciat illud quid scit quod credit, et scit cui credit. Tales sunt simplices in sancta Ecclesia qui perfectioribus credentibus et cognoscentibus credunt, qui ni
Abbreviated transcription (Latin):
credit᷑. aliud qͦd fide credit᷑. In af¬
fectu inuenitur fides. in cognitio
qͦ in affectu habet substantiam.
quia affectꝰ ipse ẽ fides. in cogni-¬
tione habet mat̾iam: qͥa de illo
& ad illud qͦd in cognitiõe ẽ fides
ẽ Credere ĩgit᷑ in affectu ẽ. qͦd uͦ
credit᷑ in cognitiõe Cognitionẽ
autẽ hic intelligimꝰ scientiã rerũ.
ñ illã qͦ ex p̃sentia ipsarũ cõp̃hen¬
dit᷑. s illam quȩ auditu solo ꝑcipi¬
t᷑. & ex uerboꝵ significatione ma-¬
nifestat᷑ Cum id qđ dicit᷑ & ab il¬
lo qͥ audit intelligit᷑ qđ dr. etiã
si nesciat utrũ sit uł ñ sit. ita ut
dr̃. scientia tamen ẽ in qͣntũ in-¬
telligit. & scit qͥd ẽ qđ dicit᷑. Hȩc
aut̾e scientia cognitio est. quȩ sic
sine illa scientia e̾e non potest. qua
rese̾e uł ñ eͥeᷤ scit᷑: ita sine fide esse
potest qua res e̾e̾ uł ñ e̾e̾ credit᷑. ad
hanc cognitionẽ si fides accedat.

Expanded text:
creditur; et aliud quod fide creditur. In afcreditur; et aliud quod fide creditur. In affectu invenitur fides; in cognitiondes in affectu habet substantiam, quia affectus ipse fides est; in cognitione habet materiam, quia de illo et ad illud quod in cognitione est, fides est. Credere igitur in affectu est, quod vero creditur in cognitione est. Cognitionem autem hic intelligimus scientiam rerum non illam quae ex praesentia ipsarum comprehenditur, sed illam quae auditu solo percipitur, et ex verborum significatione manifestatur. Cum illud quod dicitur et ab illo qui audit, intellsi nesciat utrum sit an non sit ita ut dicitur; scientia tamen est inquantum intelligit et scit quid est quod dicitur. Haec autem scientia cognitio est, quae sicut sine illa scientia esse non potest qua res esse vel non esse scitur, ita sine fide esse potest qua res esse vel non esse creditur. Ad hanc cognitionem si fides accedat
Abbreviated transcription (Latin):
tionẽ Hisi enĩ credere aliquando
qͣntũ ad meritũ plus e̾e̾t quã ue¬
ra uidere: nequaquã uisio subtra-¬
heret᷑. ut fides mereret᷑ Nec dictũ
fuisset beati qͥ non uidert̃ & cre¬
diderunt. Propt̾ea dixi credere
aliqͣndo plus esse quã uidere. sed
qͣntũ ad meritũ non qͣntũ ad gau¬
diũ Alioqͥn qͣntũ ad cumulũ feli¬
citatis & ꝑfectionẽ ueritatis. plus ẽ
p̃sentẽ uidere. quã absentẽ credere.
fides ẽ certitudo rerũ absentium
supra opinionẽ & infra scientiam
constituta Quãuis nonnũquã¬
etiã in ipsa quȩ exp̃senti contẽ¬
platione nascitur certitudo ab¬
usiue fides apellet᷑. De illa autẽ
NO ft̃̾ in qͥbꝰ fides constat Cog¬
nitio & affectꝰ. id ẽ constantia
uł firmitas credendi In alt̾o c̃stat
qͥa ipsa illud ẽ In altero constat.
quia ipsa in illo ẽ In affectu enim
substantia fidĩ inuenit᷑. in cogni-¬
tione mat̾ia Aliud ẽ enĩ fides qua

Expanded text:
tionem. Nisi enim credere aliquando quantum ad meritum plus esset quam vera videre, nequaquam visio subtraheretur ut fides mereretur. Nec dictum fuisset: Beati qui non viderunt et crediderunt . Propterea dixi credere aliquando plus esse quam videre, sed quantum ad meritum non quantum ad gaudium. Alioquin quantum ad cumulum felicitatis et perfectionem veritatis plus est praesentem videre quam absentem credere, « Fides est certitudo rerum absentium supra opinionem et infra scientiam constituta. » Quamvis etiam nonnunquam ipsa quae ex praesenti contemplatione nascitur certitudo, abusive fides appelletur. De illa autem Duo sunt in quibus fides constat: cognitio et affectus, id est constantia vel firmitas credendi. In altero constat quia ipsa illud est; in altero constat quia ipsa in illo est. In affectu enim substantia fidei invenitur; in cognitione, materia. Aliud enim est fides qua
Abbreviated transcription (Latin):
& cõꝑbari posst̃. nͥ qͥa exfide & de¬
uotione p̃cedentiũ scõꝵ colligimꝰ.
qm̃ ad illa quȩ futura p̃dicantur
bona increduli e̾e non debemꝰ: Mag¬
na enim ratio hȩc ẽ & om̃ino fide
digna. qͥa neguaquã sc̃i & iusti õs
ꝓ ęt̾nȩ uitȩ desiderio tanta constan¬
tia p̃sent̾e uitam despicerent. si ñ
ampliꝰ aliqͥd & ultra nrãm intelli-¬
gentiam de illiꝰ ueritate p̃sensissent:
Sic itaq fides substantia ẽ rerũ sꝑan¬
darum. qͥa ꝑ eam iam qͦdãmͦ quȩ
futura st̃ subsistunt in nobis. & ar-

Expanded text:
obari possunt? nisi quia ex fide et devotione praecedentium sanctorum colligimus, quoniam ad illa quae futura praedicantur bona increduli esse non debemus. Magna enim est ratio haec et omnino fide digna; quia nequaquam sancti et justi omnes pro aeternae vitae desiderio tanta constantia praesentem vitam despicerent, si non amplius aliquid et ultra nostram intelligentiam de illius veritate praesensissent. Sic itaque fides est substantia rerum sperandarum; quia per eam jam quodammodo quae futura sunt subsistunt in nobi
Abbreviated transcription (Latin):
uit. qͥa sensu ꝑcipit᷑:. Nec in cor
hominis ascendit. qͥa cogitatio¬
ne non cõp̃hendit᷑ Erant enim
sp̃c. & ipsa anima quasi in medio
quodã erat. habens extra se mun-¬
dũ. intra se dm̃. & acceꝑat ocłm
qͦ extra se mundũ uideret. & ea
quȩ inmundo erant. & hic erat ocłs
carnis Aliũ oculũ acceꝑat. qͦ se¬
ipsã uideret & ea quȩ in ipsa erãt:
Hic est ocłs rationis Aliũ rursum

Expanded text:
 percipitur. Nec in cor hominis ascendit; quia cogitatione non comprehenditur. Erant enim spiritus. Et ipsa anima, quasi in medio quodam erat habens extra se mundum, intra se Deum, et acceperat oculum quo extra se mundum videret et ea quae in mundo erant: et hic erat oculus carnis. Alium oculum acceperat quo seipsam videret et ea quae in ipsa erant, hic est oculus rationis. Alium rursum
Abbreviated transcription (Latin):
s ꝑ suã p̃sentiã notificat᷑. ꝑfectius
enim agnoscunt qͥ ipsam rem ut
est in sua p̾sentia comp̃hendunt.
hii st̃ scientes Primi gͦ ft̃ negan-¬
tes Scd̃ĩ dubitantes Tercii esti¬
mantes. Quarti credenteᷤ. Qum-¬
ti scientes Ex his gͦ conici potest.
quare fidẽ certitudinẽ appella-¬
fides non est: Patet etiã quare ip¬
sam certitudinẽ quã fidẽ apella¬
uimꝰ supra opinionẽ uł estimatio¬
nem. & infra scientiã diximꝰ esse
constitutã Qͥa nimirũ credere

Expanded text:
sed per suam praesentiam notificatur. Perfectius sed per suam praesentiam notificatur. Perfectius enim agnoscunt qui ipsam rem ut est in sua praesentia comprehendunt, hi sunt scientes. Primi ergo sunt negantes, secundi dubitantes, tertii opinantes, quarti credentes, quinti scientes. Ex his ergo conjici potest quare fidem certitudinem appellamfides non est. Patet etiam quare ipsam certitudinem quam fidem appellamus supra opinionem vel aestimationem, et infra scientiam dicimus esse consti
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ occulta st̃ ꝓbant᷑ anobis. Sed
quia in hac descriptione non qͥd
sit fides. s qͥd faciat fides ostendit᷑.
nec ea qͣ de p̾teritis uł de p̾sentibꝰ
habet᷑ fides diffinit᷑. si qͥs plenam
ac generalẽ diffinitionẽ fidĩ sig-¬
nare uoluerit. dicere potest. fidem
eẽ certitudinẽ qͣndã animi de rebꝰ
absentibꝰ supra opinionẽ & infra
conscientiã constitutã Sunt eñi
qͥdã qͥ audita statim animo repel¬
lunt. & contradicunt his quȩ di¬
cunt᷑. & hii st̃ negantes: Alii in
his quȩ audiunt᷑ alt̾am quãcũq
part̾e eligunt ad estimationem.
s ñ approbant ad confirmatio¬
nẽ. Quauis enĩ unũ eduobꝰ magi
ꝓbabile intelligunt. utrũ tamen
adhuc idipsũ uerũ sit asserere ñ
p̃sumunt Hii st̃ estimanteᷤ. Alii
sic alt̾am part̾ẽ approbant. ut eiꝰ
apꝓbationẽ etiã in assertionẽ as-¬
sumant: Nii st̃ credentes Post is¬
ta genera cognitionis illud ꝑfectiꝰ
sequit᷑. cũ res non ex auditu solo

Expanded text:
quae occulta sunt approbantur a nobis. Sed quia in hac descriptione non quid sit fides, sed quid faciat fides ostenditur; nec ea quae de praeteritis vel de praesentibus habetur fides diffinitur, si quis plenam ac generalem diffinitionem fidei signare voluerit dicere potest: « Fidem esse certitudinem quamdam animi de rebus absentibus, supra opinionem et infra scientiam constitutam. » Sunt enim quidam qui audita statim animo repellunt et contradicunt his quae dicuntur: et hi sunt negantes. Alii in iis quae audiunt alteram quamcunque partem eligunt ad existimationem, sed non approbant ad affirmationem. Quamvis enim unum ex duobus magis probabile intelligunt, utrum tamen adhuc idipsum verum sit asserere non praesumunt: hi sunt opinantes. Alii sic alteram partem approbant, ut ejus approbationem etiam in assertionem assumant: hi sunt credentes. Post ista genera cognitionis illud perfectius sequitur cum res non ex auditu solo,
Abbreviated transcription (Latin):
uidet. & ea quȩ in animo st̃ Quia
uͦ oculũ contẽplationis non habet.
dm̃ & quȩ in deo ft̃ uidere ñ ualet
Fides gͦ necessaria ẽ qua credantur
qͥ non uident᷑. & subsistant in nobiᷤᷤ
ꝑ fid̾e. quȩ nondũ p̃sentia nobiᷤᷤ st̃
ꝑspeciẽ: Sic itaq substantia illoꝵ
est fides. quȩ ꝑsolam fidẽ nunc sub¬
illoꝵ ẽ fides. qͥa ꝑ solã fidẽ ꝓbantur
a nobis. Non enĩ aliud argumentũ¬
maiꝰ de illis dubitantibꝰ ꝓferre poᷤᷤ¬
sumꝰ. quã qđ illa creduntur fide.

Expanded text:
videt et ea quae in animo sunt. Quia videt et ea quae in animo sunt. Quia vero oculum contemplationis non habet, Deum et quae in Deo sunt videre non valet. Fides ergo necessaria est, qua credantur quae non videntur, et subsistant in nobis per fidem quae nondum praesentia nobis sunt per speciem. Sic itaque substantia illorum est fides, quia per solam fidem probillorum est fides, quia per solam fidem probantur a nobis. Non enim aliud majus argumentum de illis dubitantibus proferre possumus, quam quod illa creduntur fide
Abbreviated transcription (Latin):
ret. & ea quȩ in dõ erant. & hic ẽ
ocłs contẽplationis: Hos gͥ ocłoᷤᷤ
quãdiu anima aꝑtos & reuelatoᷤᷤ
habebat clare uidebat & recte
discernebat: Post quã autẽ tene¬
brȩ peccati in illam intraueruñ.
ocłs qͥdẽ contẽplationis extinctꝰ
ẽ ut nichil uideret. ocłs uͦ ratioĩs
lippꝰ effectus est. ut dubie uideret:
Solus ille ocłs qui extinctꝰ fuit in
sua claritatẽ ꝑmansit: qͥ quãdui
lumen clarum habet. iudicium
dubiũ non habet. Ocls uͦ ratioĩs
quãdui lumen eiꝰ nubilũ ẽ. iudi¬
ciũ certũ habere non potest. qͥa¬
qͦd clare non uidet. discernit am¬
bigue. hinc est qͦd corda hominũ
facilius sibi consentiunt. in his qͦ
oculo carnis ꝑcipiunt.
quam
in his quȩ acie mentis & sensura¬
tionis attingunt. Quia ubi in
uidendo non caligant. in uidi¬
cando non discrepant: Homo gͦ
quia ocłm carnis habet mundũ
uidere potest: & ea quȩ in mundo
st̃: Item quia ocłm rationis ex par¬
te habet. animũ similit̾ ex parte

Expanded text:
a quae in Deo erant, et hic est oculus contemplationis. Hos igitur oculos quandiu anima apertos et revelatos habebat, clare videbat et recte discernebat; postquam autem tenebrae peccati in illam intraverunt, oculus quidem contemplationis exstinctus est, ut nihil videret; oculus autem rationis lippus effectusSolus ille oculus, qui exterius fuit, in sua claritate permansit; qui, quandiu lumen clarum habet, judicium dubium non habet. Oculus vero rationis, quandiu lumen ejus nubilum est, judicium certum habere non potest; quia clare non videt, discernit ambigue. Hinc est quod corda hominum facilius sibi consentiunt in his quae oculo carnis percipiunt quam in his quae acie mentis et sensu rationis attingunt, quia ubi in videndo non caligant, in judicando non discrepant. Homo ergo qui oculum carnis habet mundum videre potest et ea quae in mundo sunt. Item quia oculum rationis ex parte habet, animum similiter ex parte
Abbreviated transcription (Latin):
Scͥptum ẽ: Boues arabant & asinȩ
pascebant᷑ iuxta ea: Simplices qͥp-¬
pe in scã ȩccła quãuis cũ ꝑfectis oc-¬
culta sacramentoꝵ dĩ rimari non
ualeant. qͥa tamen se ab illoꝵ socie¬
tate non diuidunt. quasi uixta eoᷤᷤ
positi in eadẽ fide & spe. bene oꝑan-¬
do se pascunt. Sic gͦ fides aliqͣndo
cũ cognitioẽ ẽ. qͣndo scit᷑ qͦd credi¬
t᷑. aliquando sine cognitiõẽ. qͣndo
scienti tantũ & credenti creditur:
Necesse ẽ tamen semꝑ aliquã e̾e̾ cog¬
nitionẽ cũ fide. qͦ ipsam fidẽ ꝑ in¬
tentionẽ dirigat. quia si nichil ex
his qͣ credenda st̃ cognosceret᷑. ñ
haberet fides qͦ se ꝑintentionem
in bono oꝑe dirigeret. neq ad qͥd
bene oꝑando spem suã excitaret:
S aliud est in qͥbꝰdã cognitionẽ fi-¬
de transcendere. aliud illa qͦ nũqu̾a
ignoranda st̃ credenda nescire:
Illic meritũ fides habet. ubi etiã
cognitiõe ñ discernit. Hic quia
a cognitione õino destituitur.¬

Expanded text:
ptum est: Boves arabant et asinae pascebantur juxta eos . Simplices quippe in sancta Ecclesia quamvis cum perfectis occulta sacramentorum Dei rimari non valeant; quia tamen se ab illorum societate non dividunt quasi juxta eos positi in eadem fide et spe bene operando se pascunt. Sic ergo fides aliquando cum cognitione est, quando scitur quod creditur; aliquando sine cognitione, quando scienti tantum et credenti creditur. Necesse est tamen semper aliquam cognitionem esse cum fide quae ipsam fidem per intentionem dirigat; quia si nihil ex his quae credenda sunt cognosceretur, non haberet fides quo se per intentionem in bono opere dirigeret, neque ad quid bene operando spem suam excitaret. Sed aliud est in quibusdam cognitionem fide transcendere; aliud illa quae nunquam ignoranda sunt credenda nescire. Illic meritum fides habet ubi etiam cognitione non discernit; hic quia a cognitione omnino destituitur
Abbreviated transcription (Latin):
dicã: Qͥd est ds: Ego tͥ respondeo.
qͥa indicibile om̃ino ẽ qđ est deus
Saltem inqͥs. qͥd cogitabo qͣndo co-¬
gitare uolo quid est ds̃: Amplius
dico qͥa incogitabilis est ds. Quic¬
& scđm aliquid cogitat᷑ Qd̃ enim
scd̃m aliqͥd dici uł cogitari non
potest. dici omĩno & cogitari non
potest Qͥd gͦ dices uł cogitabis cũ
id qđ ds̃ est dicere uł cogitare uo¬
lueris: Si t̾ram cogitas. si cȩlum
tas. non hoc est ds̃ Scio in quis
qͥa non hoc ẽ ds̃. tamen hoc simi¬
le dõ est. & in similitudine sua
ds demonstrari potest. Uide qͣle
simile: Si sp̃m demonstrare uelleᷤ.
& corpꝰ ostenderes qualis similitu¬
do hȩc eẽt: & tamen plus longe
distat. quã ille qͥ fecit ab eo qͦd fecit
Non potest cogitari ds qͥd ẽ. etiam
sicredi potest qͥa ẽ. non qualis ẽ
cõp̃hendi Qd̃ inqͥt apłs. nec ocłs
uidit. nec auris audiuit. nec in
cor hominis ascendit. hoc ẽillud

Expanded text:
dicam? Quid est Deus? Ego tibi respondeo quod indicibile omnino est quid est Deus. Saltem, inquis, quid cogitabo quando cogitare volo quid est Deus? Amplius dico quia incogitabilis est Deus. Quidvel secundum aliquid cogitatur. Quod enim secundum aliquid dici vel cogitari non potest, dici omnino et cogitari non potest. Quid ergo dices vel cogitabis, cum id quod Deus est dicere vel cogitare volueris: Si terram cogitas, si coelum tas: non est hoc Deus. Scio, inquis, quod hoc non est Deus, tamen hoc simile Deo est, et similitudine sua Deus demonstrari potest. Vide quale simile si spiritum demonstrare velles et corpus ostenderes, qualis similitudo haec esset, et tamen plus longe distat, quam ille qui fecit ab eo quod fecit. Non potest cogitari Deus quid est, etiam si credi potest quia est, non qualis est comprehendi. Quod, inquit Apostolus, nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit ; hoc
Abbreviated transcription (Latin):
potuisset ut nec moreret᷑. nec in
uita corruptionem pateret᷑. Quia
gͦ naturam homo passibilẽ habuit.
contra passionẽ custodia ei neceᷤ¬
saria fuit: ut uidelicet ꝑ rationẽ
ꝓpͥam contra negligentiã cauen¬
dam excitaret᷑. & ꝑ ꝓuidentiã di¬
uinam contra uiolentiã omnem
illesus seruaret᷑. & sic utrimq mu¬

Expanded text:
potuisset ut nec moreretur, nec in potuisset ut nec moreretur, nec in vita corruptionem pateretur. Quia ergo homo naturam passibilem habuit contra passionem custodia ei necessaria fuit, ut videlicet per rationem propriam contra negligentiam cavendam excitaretur, et per providentiam divinam contra violentiam omnem illaesus conservaret
Abbreviated transcription (Latin):
ti potuisset. qͥa naturam in se pas¬
sibilem habuerit. s tamen si non
peccasset sicut non mortuus. ita
etiam siue ad molestiam uolunta¬
tis in mente. siue ad corruptionem
integritatis in corpore. passus om̃i-¬
no aliquid non fuisset Nam qł
pͥmꝰ ille homo non scđm qualita-¬
tẽ corporis t̾reni. s ex beneficio ui¬
talis edulii non mori potuit ma-¬
nifeste scͥpt᷑a ostendit. ubi eum ab
eodem ligno eiectum ne uitã ipsã
ꝑpetuã conseruare posset testatur
dicens: Eccȩ adam quasi unus ex
nobis factus est sciens bonũ & ma¬
lũ: Nunc gͦ ne forte mittat manũ
suam. & sumat etiam de ligno ui-¬
adam de loco uoluptatis Qui gͦ de
ligno uitȩ eiectus dicit᷑ ne semꝑ
uiueret. manifeste ostendit᷑ ex ip¬
sius ligni beneficio hoc habiturꝰ
si semꝑ uiueret: Sic itaq pͥmus
homo ante peccatum natura mor¬
talis & passibilis fuit. qui tamen
ex beneficio creatoris p̃cedente.
& ꝓpͥo studio subsequente facere

Expanded text:
ti potuisset quia naturam in se pasti potuisset quia naturam in se passibilem habuit. Sed tamen si non peccasset sicut non mortuus, ita etiam sive ad molestiam voluntatis in mente, sive ad corruptionem integritatis in corpore passus omnino aliquid non fuisset. Nam quod primus ille homo non secundum qualitatem corporis terreni, sed ex beneficio vitalis edulii non mori potuit, manifeste Scriptura ostendit, ubi eum ab eodem ligno ejectum ne vitam ipsam perpetuam conservare posset, testatur dicens: Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum. Nunc ergo ne forte mittat manum suam et sumat etiam de ligno vitAdam de loco voluptatis . Qui ergo de ligno vitae ejectus dicitur ne semper viveret, manifeste ostenditur ex ipsius ligni beneficio hoc habiturus, si semper viveret. Sic itaque primus homo ante peccatum natura mortalis et passibilis fuit, qui tamen ex beneficio Creatoris praecedente, et proprio studio subsequente facere
Abbreviated transcription (Latin):
ex gr̃a non ex nat᷑a. qͥa si gr̃a ñ
adeet: in altero moriendi. in alt̃o
peccandi nat᷑e possibilitas non de-¬
eet. Si gͦ ultima in mortalitas ex
grã erit. ubi moriendi possibilitas
non erit. quantomagis pͥma in¬
mortalitas ex natura non fuit. ubi
moriendi possibilitas fuit: Ergo
pͥmus homo ante peccatũ in morta-¬
lis fuit. qm̃ incorpore eiꝰ corruptio
& infirmitas nulla fuit. & extrinse-¬
cus pret̃ cetera fomenta ciboꝵ. qͥ¬
bus corporalem uitã nutrire & sus-¬
tentare debuit. specialem in lig¬
no uitȩ medicinam acceꝑat. qua
eandem uitã contra mortis defectũ
sanam atq incorruptã potuit con-¬
seruare. donec ad ueram inmorta¬
litatẽ ubi iam mori non posset tranᷤᷤ¬
ferret᷑. & translatꝰ confirmaret᷑. Si¬
cut gͦ inmortalem non dicimꝰ pͥmũ
hominẽ fuisse ante peccatum ut
mori om̃ino non posset. sic etiam
nequaquã inpassibilẽ fuisse crede-¬
re debemꝰ. quasi nichil om̃ino pa-¬

Expanded text:
ex gratia non ex natura; quia si gratia non ex gratia non ex natura; quia si gratia non adesset, in altero moriendi, in altero peccandi naturae possibilitas non deesset. Si ergo ultima immortalitas ex gratia erit, ubi moriendi possibilitas non erit; quanto magis prima immortalitas ex natura non fuit ubi moriendi possibilitas fuit? Ergo primus homo ante peccatum immortalis fuit; quoniam in corpore ejus corruptio et infirmitas nulla fuit, et extrinsecus praeter caetera fomenta ciborum quibus corporalem vitam nutrire et sustentare debuit specialem in ligno vitae medicinam acceperat, qua eamdem vitam contra mortis defectum sanam atque incorruptam potuit conservare, donec ad veram immortalitatem ubi jam mori non posset, transferretur, et translatus confirmaretur. Sicut ergo immortalem non dicimus primum hominem fuisse ante peccatum ut mori omnino non posset; sic etiam nequaquam impassibilem fuisse credere debemus, quasi nihil omnino pa
Abbreviated transcription (Latin):
U NC suꝑ est
ut consideremꝰ etiam qualis
primꝰ homo scđm corpꝰ factus sit.
hoc est mortalis an inmortalis. paᷤ¬
sibilis an impassibilis. & cȩtera quȩ
de statu corporis humani querenda
uident᷑: Primꝰ gͥ homo quantũ ad
naturam corporis t̾reni & inmor¬
talis factus est scđm aliqͥd. quia
potuit non mori. & scð̃m aliquid
mortalis quia potuit mori: Sicut
enim in illo pͥmo statu habuit poᷤ¬
se peccare & posse non peccare. qm̃
hȩc fuit pͥma arbitrii libertas. ita
etiam in eodẽ statu habuit posse
In scd̾o statu habet posse mori & ñ
posse non mori. sicut etiam posse
peccare & non posse non peccare ha¬
bet. qm̃ in hoc statu est & morien¬
di & peccandi necessitas: Moriendi
necessitas quamdui ad est uita. pec¬
candi necessitas quãdui ab est giã
In t̾cio statu habebit posse ñ moli
& non posse mori. sicut etiã posse ñ
peccare. & non posse peccare. qm̃ ad
hunc statũ ꝑtinet moriendi & pec¬
candi inpossibilitas. utraq tamen

Expanded text:
unc superest ut consideremus etiam qualis primus homo secundum corpus factus sit; hoc est, an mortalis, an immortalis, passibilis an impassibilis, et caetera quae de statu corporis humani quaerenda videntur. Primus igitur homo quantum ad naturam corporis terreni, et immortalis factus est secundum aliquid, quia potuit non mori; et secundum aliquid mortalis, quia potuit mori. Sicut enim in illo primo statu habuit posse peccare et posse non peccare, quia haec fuit prima arbitrii libertas, ita etiam in eodem statu habuit posse In secundo statu habet posse mori et non posse non mori, sicut etiam posse peccare et non posse non peccare habet; quoniam in hoc statu est et moriendi et peccandi necessitas. Moriendi necessitas quandiu adest vita; peccandi necessitas quandiu abest gratia. In tertio statu habebit posse non mori t non posse mori, sicut etiam posse non peccare et non posse peccare; quoniam ad hunc statum pertinet et moriendi et peccandi impossibilitas. Utraque tamen
Abbreviated transcription (Latin):
e sapientia qͦq illoꝵ in pͥma
consideratione triplex nobis
discretio occurrit. qm̃ illuminaban¬
t triplicit̃. uł ad tria simplicit̃. &¬
erat trina cognitio in eis. ut agnoᷤᷤ
facti erant. mali & boni cognitionẽ
acceꝑant. ut intelligerent qͥd ap-¬
petendũ illis foret. uł qͥd respuen-¬
dũ scđm potentiã uirtutis in se et

Expanded text:
e sapientia quoque illorum in prima consideratione triplex nobis discretio occurrit. Quoniam illuminabantur tripliciter, vel ad tria simpliciter; et erat trina cognitio in eis ut agnosceruod facti erant, mali et boni cognitionem acceperant, ut intelligerent quid appetendum sibi foret vel quid respuendum secundum potentiam vi
Abbreviated transcription (Latin):
diuinitꝰ sine presumptione ualerent:
Et in hunc modũ sapientes conditȩ
ft̃ & discernentes & intelligentes spi-¬
ritales ille substantiȩ. & tantũ in
hiis om̃ibꝰ sapientes qͣntũ incipien-¬
ti nat᷑e congruum fuit. uł ꝓmeri-¬
to uirtutis adipiscendo necessariũ:¬

Expanded text:
divinitus sine praesumptione valerent. Et in hunc modum sapientes conditae sunt et discernentes et intelligentes spirituales illae substantiae; et tantum in his omnibus sapientes quantum incipienti naturae congruum fuit, vel pro merito virtutis adipiscendo necessariu
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ futura fuerant suꝑ eos. qm̃ ñ
oportuit ita ut liberam haberent
electionem uoluntatis suȩ sine ter-¬
rore & spe in utroq: Propt̾ea mons¬
tratum ẽ eis qͥd faciendum e̾e̾t. ñ
qͥd ee̾t futurum. ut nulla necessita¬
te ꝓuidentiȩ impelli uiderentur.
sed ratione dirigi. & ꝓpͥa deflecti
uoluntate in ambobus. & ita bonũ
fuit & conueniens. & non ẽ sic rep̃¬
hensione dignum opꝰ dei quia tta
fecit ut bonum fuit:

Expanded text:
quae futura fuerant super eos. Quoniam non quae futura fuerant super eos. Quoniam non oportuit ut ita liberam haberent electionem voluntatis suae sine terrore et spe in utroque. Propterea monstratum est eis quid faciendum esset non quid esset futurum, ut nulla necessitate providentiae impelli viderentur, sed ratione dirigi et propria deflecti voluntate in ambobus. Et ita bonum fuit et conveniens; et non est sic reprehensione dignum opus Dei, quia ita fecit ut
Abbreviated transcription (Latin):
tus sui. & in sapientia data
agnouerunt qͥd futurũ e̾et suꝑih
Uidet᷑ enim utrimq aliqͥd in conill¬
nientis occurrere Si enim qͥ fial¬
ri erant mali. lapsum suum p̾sci¬
uerunt penamq cognouerunt.
quȩ rumã seqͥ debuerat. & fimnis
non debuerat. tanta sibi mala im¬
minere p̃uidentes. aut uitare uolue¬
runt sed non potuerunt & erant
miseri: aut potuerunt & noluert̃.
&stulti erant & maligni. Si autem
nesciuerunt: ceci erant. neq agno¬
uerunt qͦ ꝑgerent. & incontingenᷤᷤ
ac fortuitum miserunt pedem. ut
ultra ꝓcederent quo nesciebant:
& uidetur quasi aliquid absurdita¬
tis afferre si hoc dicatur. & melius
sedere & aptum e̾e̾ magis. ut scien¬
tes dicant᷑ eoꝵ. qͤ futura fuerant:
Et repugnat iterũ alia ratio quã
contra posuimꝰ. & potest facile men-¬
tibus infirmis scandalũ nasci in al-¬
terutrũ: nͥ conueniat: Propt̃ hoc
dicimꝰ qͥa non erant p̾scii euentus
sui. neq eis data ẽ cognitio eorum

Expanded text:
tus sui, et in sapientia data agnoverunt quid futurum esset super eos. Videtur enim utrinque aliquid inconvenientis occurrere. Si enim qui futuri erant mali, lapsum suum praescierunt, poenamque cognoverunt quae ruinam sequi debuerat, et finiri non debuerat, tanta sibi mala imminere praevidentes aut vitare voluerunt sed non potuerunt, et miseri erant; aut potuerunt et noluerunt et stulti erannesciverunt caeci erant, neque agnoverunt quo pergerent; et in contingens ac fortuitum miserunt pedem ut ultra procederent quo nesciebant. Et videtur quasi aliquid absurditatis afferre si hoc dicatur, et melius sedere et aptum esse magis, ut scientes dicantur eorum quae futura fuerant. Et repugnat iterum alia ratio quam contra posuimus, et potest facile mentibus infirmis scandalum nasci in alterutrum nisi conveniat. Propter hoc dicimus quod non erant praescii eventus sui, neque eis data est cognitio eorum
Abbreviated transcription (Latin):
Ua moii aute
in hac uita t̃rena homo ma¬
nere debusset argumentũ aliud
haberi non potest. nͥ quia ꝓbabi¬
le omĩno est qđ post ꝑactam obȩ¬
dientiã si in ipsa obȩdientia ꝑsti-¬
tisset. statim ad p̾miũ ipsius obȩ¬
dientiȩ transferri debuisset. qua¬
tinus sine mortis interpositione
de pͥmo statu ubi habuit posse ñ
mori. ad aliũ statum transiret ubi
amplius mori iam om̃ino ñ posset¬

Expanded text:
uandiu autem in hac vita terrena homo manere debuisset, argumentum aliud haberi non potest, nisi quia probabile omnino est quod post peractam obedientiam si in ipsa obedientia perstitisset, statim ad praemium ipsius obedientiae transferri debuisset, quatenus sine mortis interpositione de primo statu ubi habuit posse non mori, ad alium statum transiret ubi amplius mori omnino non posset
Abbreviated transcription (Latin):
uideret. & uidit creatoris potentiã.
& sapientiã. & bonitatẽ a semetipsa
ꝑ ea quȩ foris paruert̃ in agnitio¬
nem excitata Et hȩc erant quasi
admonitio & recordatio pͥma tri-¬
nũ eẽ dm̃ sed nondũ ꝑfecta consũ¬
matio agnitionis. qm̃ ad substan¬
tiã erant. nec poterant singularit᷑
diuidi quȩ unũ erant: Non enim
singularit̾ꝑsonȩ patris potentia erat.
quȩ filii erat. & sp̃c sci erat. neq sin¬
gulariter sapientia. ꝑsonȩ filii erat.
erat᷑. quȩ patris erat. & filii erat.
sed p̾dicabat᷑ trinitas ex istis non
significabat᷑ in istis & tamen hȩc
tria ȩt̃na erant. & causa om̃ium

Expanded text:
Creatoris potentiam et sapientiam et bonitatem a semetipsa, per ea quae foris apparuerunt in agnitionem excitata. Et haec erant quasi admonitio et recordatio prima trinum esse Deum; sed nondum perfecta consumatio agnitionis, quoniam ad substantiam erant; nec poterant singulariter dividi quae unum erant. Non enim singulariter personae Patris potentia erat quae Filii erat et Spiritus sancti erat; neque singulariter sapientia personae Filii erat, erat, quae Patris erat, et Filii erat; sed praedicabatur Trinitas ex istis, non significabatur in istis; et tamen haec tria aeterna erant, et causa omnium
Abbreviated transcription (Latin):
N carne gͥ mortali ex sensuali¬
tate corrup̾ta nascitur uitium
concupiscentiȩ. ex sensu corrupto
uitium ignorantiȩ: Ibi qͥa appe-¬
titus querendȩ necessitatis ultra
mensurã se extendit Nic autẽ
quia instrumentũ concipiendȩ
ueritatis ab integritatis uigore
deficit Hoc autem difficultatẽ
questionis maximã ad ducit. qͦd
originale peccatũ non nͥ in solo
carnalis corruptionis uitio as¬
signare uidemur qđ tamen u̾q
ad participationẽ animȩ ratio¬
nalis extendi necesse ẽ confiteam᷑

Expanded text:
n carne igitur mortali ex sensualitate corrupta nascitur vitium concupiscentiae, ex sensu corrupto vitium ignorantiae. Ibi quia appetitus quaerendae necessitatis ultra mensuram se extendit; hic autem quia instrumentum concipiendae veritatis ab integritatis vigore deficit. Hoc autem difficultatem quaestionis maximam adducit, quod originale peccatum, non nisi in solo carnalis corruptionis vitio assignari videmur, quod tamen usque ad participationem animae rationalis extendi necesse est confiteamur
Abbreviated transcription (Latin):
item diebꝰ factũ est Quarto qui fu-¬
it pͥmꝰ in tribꝰ. ornatũ est firmamen¬
tum sole & lua & stellis Quinto
die qͥ fuit scds in tribꝰ. aer in uolati-¬
libꝰ. & aquȩ inpiscibꝰ ornamenta ac¬
ceꝑunt: Sexto die qͥ fuit in tribus
t̾cius. accepit t̾ra bestias. & iumenta.
& reptilia. ceteraq animantia qͦͤ
mouent᷑ in t̾ra: Homo aut̃ẽ nouis¬
simo die factus ẽ. de t̾ra & in t̾ra. ñ
tamen ad t̾ram neq ꝓpt̾ t̾rã. sed ad
cȩlũ & ꝓpt̾ eũ qͥ fecit terrã & cęlum
Ergo factus est homo non quasi or¬
natꝰ t̾rȩ. sed dñs & possessor. ut ñ
ad t̾ram referat᷑ conditio eiꝰ. ꝓpter
quẽ facta est t̾ra:¬

Expanded text:
item diebus factum est. Quarto qui fuit primus in tribus ornatum est firmamentum sole et luna et stellis. Quinto die qui fuit secundus in tribus aer in volatilibus, et aquae in piscibus ornamenta acceperunt. Sexto die qui fuit tertius in tribus accepit terra bestias et jumenta et reptilia caeteraque animantia quae mo de terra et in terra, non tamen ad terram, neque propter terram, sed ad coelum; et propter eum qui fecit terram et coelum . Ergo factus est homo non quasi ornatus terrae, sed dominus et possessor, ut non ad terram referatur conditio ejus propter quem facta est ter
Abbreviated transcription (Latin):
insistit. sed potiꝰ si ea quȩ scienda st̃
prudent̃ discernit Equalis enim
stulticiȩ ẽ. p̃sumere in his quȩ non
possunt sciri. & deficere in his quȩ
non debent ignorari: Propt̾ea qnͣ¬
tum sane fidei satis ẽ. qͣramꝰ agnosce¬
re. & ea quȩ curiositas sola scrutari
suadet. desistamꝰ inuestigare Crea-¬
uit ds̃ animã pͥmi hominis de ni-¬
chilo. & inspirauit eam corpori de
t̾ra ꝑ mat̾iam sumpto & formato.
dans ei sensum & discretionẽ boni
& mali. ut corpꝰ ipsum sibi sociatũ
ꝑsensũ uiuificaret. ꝑ rationem re-¬
geret. & in ipso homine sensus eͥe̾t
subiectus rationi. ratio creatori. ut
scđm rationẽ corpꝰ moueret᷑ ꝑsen¬
sum. ratio autem libero arbitrio

Expanded text:
insistit; sed potius si ea quae scienda sunt insistit; sed potius si ea quae scienda sunt prudenter discernit. Aequalis enim est stultitiae praesumere in iis quae non possunt sciri, et deficere in iis quae non debent ignorari. Propterea quantum sanae fidei satis est, quaeramus agnoscere, et ea quae curiositas sola scrutari suadet, desistamus investigare. Creavit Deus animam primi hominis de nihilo, et inspiravit eam corpori de terra per materiam sumpto et formato, dans ei sensum et discretionem boni et mali; ut corpus ipsum sibi sociatum per sensum vivificaret, per rationem regeret, et in ipso homine sensus esset subjectus rationi; ratio creatori, ut secundum rationem corpus moveretur per sensum; ratio autem libero arbitrio
Abbreviated transcription (Latin):
iTRIINTUR autẽ quã pluri-¬
ma de origine animȩ qͣndo
creata fuit. & unde creata fuit: et
qualis creata fuit Nos uͦ in p̃senti
ad breuiatione tam multiplices opi-¬
niones ꝑsequi suꝑ uacuum & infruc-¬
tuosum estimamꝰ. & hoc solũ nobis
sufficere putamus. si ea tantũ quȩ
sentienda & asserenda st̃ ꝓponimꝰ.
In his gͦ fides catholica hoc potiꝰ ele-¬
git. & ueritati magis consentane¬
um iudicauit. ut credamꝰ animam
pͥmi hominis qͣndo facta ẽ. non de
p̾iacenti aliqua materia factã sed
de nichilo creatã. neq factã a pͥnci-¬
pio qͣndo angłi facti st̃. s postea cũ
corpꝰ ipsum cui infundenda fuerat
formatũ ẽ. ab ipso creatore simul &
factam & corpori sociatã. Utrum uͦ
in corpore uł extra corpꝰ creata sit.
qͣnto difficiliꝰ ẽ scire. tanto minuᷤᷤ ẽ
ꝑicłosũ ignorare. Neq uͦ in hoc in¬
genium hominis approbandũ esti¬
met᷑. si his quȩ difficilia st̃ ꝑtinacit̃

Expanded text:
runtur autem quam plurima de origine animae, quando creata fuit, et unde creata fuit, et qualis creata fuit, nos vero in praesenti abbreviatione tam multiplices opiniones prosequi supervacuum et infructuosum existimamus; et hoc solum nobis sufficere putamus si ea tantum quae sentienda et asserenda sunt proponimus. In his ergo fides catholica hoc potius elegit et veritati magis consentaneum judicavit, ut credamus animam primi hominis quando facta est non de praejacenti aliqua materia factam; sed de nihilo creatam, neque factam a principio quando angeli facti sunt, sed postea cum corpus ipsum cui infundenda fuerat formatum est ab ipso creatore simul et factam et corpori sociatam. Utrum vero in corpore an extra corpus creata sit, quanto difficilius est scire, tanto minus est periculosum ignorare. Neque vero in hoc ingenium hominis approbandum existimetur, si in iis quae difficilia sunt pertinaciter
Abbreviated transcription (Latin):
int̾elligendũ cõmodat rationi:
Dicet gͥ dm̃ sex diebꝰ oꝑatũ. & sep¬
tima deinde die requieuisse ab
oꝑe. quia nullus de sex inuenit᷑
diebꝰ in quo opꝰ non fecerit ds̃. do¬
nec septima dies ueniret. qͣndo de¬
inde ab om̃i oꝑe requieuit & hȩc
quide de oꝑatione primȩ diei dic-¬
ta sunt:

Expanded text:
intelligendum commodat rationi. intelligendum commodat rationi. Dicet igitur Deum sex diebus operatum et septima deinde die requievisse ab opere; quia nullus de sex invenitur diebus in quo opus non fecerit Deus, donec septima dies veniret, quando deinde ab omni opere requievit. Et haec quidem de operatione primae diei dicta sint
Abbreviated transcription (Latin):
diem inoꝑando intermiserit. non
qđ nullo temporis spacio oꝑari
cessauerit Et siquidẽ illã asser¬
tionem ꝓbare uolumꝰ qđ conti¬
nua fuerit eiꝰ oꝑatio. dicere pote¬
rimꝰ. qđ pͥma die luc̃ẽ in exortu
ipsius diei fecit. deinde ut cursu
suo diem noctemq distingueret
pͥmũ de oriente ad occasum. & rur-¬
sum de occidente ad ortũ direxit.
nec solũmodo opꝰ eiꝰ fuisse quod
lux facta est. sed qđ directa ipso
gub̾nante & dirigente curfum ex-¬
pleuit: Eodem mͦ de scd̾a die dice-¬
tur. qͣndo firmamentũ factũ est.¬
& circum actionis ꝑpetuȩ p̃ceptũ
simul & legem accepit: Hoc etiã
de t̾cia. quarta. quinta. uł sexta die
ꝓut ratio dictauerit exquiret. qͥs¬
quis huius partis assertionẽ elege¬
rit: Sicui autẽ ista int̃pretatio ni¬
mis obscura uidebit᷑. maxime qd̾
de motu firmamenti necdũ rata
sit assertio. ad illam alt̾am quã
ꝓposiumus recurrat expositionẽ
quȩ facilior est. & se ꝓmptiꝰ ad

Expanded text:
erit; non quod nullo temporis spatio operari cessaverit. Quia, siquidem illam assertionem probare volumus, quod continua fuerit ejus operatio dicere poterimus, quod prima die lucem in exortu ipsius diei fecit; deinde ut cursu suo diem noctemque distingueret; primum de oriente ad occasum, et rursum de occidente ad ortum direxit. Nec solummodo opus ejus fuisse quod lux facta est, sed quod directa, ipso gubernante et dirigente, cursum explevit. Eodem modo de secunda die dicetur, quando firmamentum factum est, et circumactionis perpetuae praeceptum simul et legem accedit. Hoc etiam de tertia, quarta, quinta, vel sexta die, prout ratio dictaverit exquiret, quisquis hujus partis assertionem elegerit. Si cui autem ista interpretatio nimis obscura videbitur, maxime quod de motu firmamenti necdum rata sit assertio, ad illam alteram quam proposuimus recurrat expositionem, quae facilior est et se promptius ad
Abbreviated transcription (Latin):
ma. ac deinde de potestate: In ꝑ¬
sonis enim substantia est. in sapi¬
entia forma. in arbitrio potestas¬
Et ad substantiam qͥdem ꝑtinet na-¬
turȩ subtilitas. ad formam autem
intelligentiȩ claritas. ad potestatẽ
uͦ motus intelligibilis. & appetitus
& uoluntatis rationalis habitus:
De differentia sub

Expanded text:
ma, ac deinde de potestate. In perma, ac deinde de potestate. In personis enim substantia est, in sapientia forma, in arbitrio potestas. Ad substantiam quidem pertinet naturae subtilitas; ad formam autem intelligentiae claritas. Ad potestatem vero motus intelligibilis et appetitus et voluntatis rationalis habilitas. De diffe
Abbreviated transcription (Latin):
Iquis gͥ querat qualis in exor¬
dio suo facta sit uł condita
sp̃ualis nat᷑a. qͣtuor st̃ ista quę ꝓ¬
posuimꝰ & diximꝰ angłis in condi¬
tione sua attributa: Hoc ẽ pͥmũ
substantiam simplicẽ & in mate¬
rialem. & scđm: discretionẽ ꝑso¬
nalem. & terciũ: formã sapientiȩ
& intelligentiȩ rationalẽ. quarũ
uͦ: siue ad bonum siue ad malũ
liberam inclinandȩ uoluntatis &
electionis ꝓpͥe potestatẽ &ͥ seqͥtur
post hȩc consideratio magna &¬
necessaria ad intelligentiam ue-¬
ritatis de sp̃uali substantia eoꝵ &
de sapientia illoꝵ & de libertate
arbitrii. & de cȩteris quȩ circa ista
confistunt. si om̃ĩbꝰ equalia erant
quȩ equalit̾ om̃ibꝰ inerant: Cqͣlit
enim om̃ibꝰ inerant qͦ cõmunia
om̃ibꝰ erant. de qͥbꝰ nichil excipie¬
batur qͦd non erat in om̃ibꝰ. sed ñ¬
dũ constat si equale erat qd̾ eqͣlt̃
in erat Et hoc querendu est pri¬
mum de substantia. postea de for¬

Expanded text:
itur quaerat qualis in exordio suo facta sit vel condita spiritualis natura, quatuor sunt ista quae proposuimus et diximus angelis in conditione sua attributa; hoc est primum substantiam simplicem et immaterialem; secundum, discretionem personalem; et tertium formam sapientiae et intelligentiae rationalem; quartum vero sive ad bonum sive ad malum liberam inclinandae voluntatis et electionis propriae potestatem. Et sequitur post hoc consideratio magna necessaria ad intelligentiam veritatis et de spirituali substantia eorum, et de sapientia ipsorum, et de libertate arbitrii, et de caeteris quae circa ista consistunt, utrum omnibus aequalia erant quae aequaliter omnibus inerant. Aequaliter enim omnibus inerant quae communia omnibus erant, de quibus nihil excipiebatur quod non erat in omnibus. Sed nondum constat an aequale erat quod aequaliter inerat. Et hic quaerendum est primum de substantia, postea de for
Abbreviated transcription (Latin):
peccato. multȩ ac difficiles
oboriunt᷑ questiones quȩ utrũ
credendo meliꝰ quã discutiendo.
si autẽ discussionem aliquã ad¬
mitunt. quȩ plenam solutionẽ
habere non possunt. tractentur
ignoro Primum querit᷑ quid sit
originale peccatũ. deinde quomͦ
a patribꝰ prcipue ab his in quibuᷤᷤ¬

Expanded text:
peccato multae ac difficiles oboriuntur quaestiones, quae utrum credendo melius quam discutiendo si tamen discussionem aliquam adtunt quae plenam solutionem habere non possunt tractentur ignoro. Primum quaeritur quid sit originale peccatum, deinde quomodo a patribus, praecipue ab iis in quibu
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ debet. quantũ uidelicet. siue ad
animȩ eruditionẽ. siue ad corporaliᷤᷤ
usus necessitudinẽ ꝑtinere uide¬
bat᷑ Nam & idcirco ipse creator ñ
a se aut ab angło aliquo singulis
qͥbꝰq animalibꝰ. s ab homine nomi¬
na formari uoluit. ut manifeste oᷤ¬
tenderet qđ singłoꝵ. naturã & usũ
& officia ex insita sibi homo ratio
ne agnouit Quȩ enĩ ꝓpt̾ illum
creata erant. ab illo regenda & dis¬
ponenda erant. & idcirco hoꝵ om̃i-¬
um ds̃ illi & scientiã tribuit. & pro¬
uidentiã reliquit Ait namq apłs:
animaliũ d̃s homini reliquit. ut
dñationi illiꝰ subicerent᷑. & ratione
illiꝰ regerent᷑. ut a qͥbꝰ debuerat ob¬
seqͥum acciꝑe. sciret etiã illis neces¬
saria ꝓuidere: Hanc autẽ scientiã
quẽadmodũ & illam qua carnis
suȩ cõmoda & necessaria ꝓuidere
debuerat. qͥa homo peccando non
ꝑdidit. idcirco ds postmodũ illum
ꝑ scͥpturas suas de eiꝰmodi erudire
non curauit: De scientia uͦ animȩ

Expanded text:
videlicet sive ad animae eruditionem, sive ad corporalis usus necessitudinem pertinere videbatur. Nam idcirco ipse creator non a se aut ab angelo aliquo singulis quibusque animalibus, sed ab homine nomina formari voluit, ut manifeste ostenderet quod singulorum naturam et usum et officia ex insita sibi ratione homo agnovit. Quae enim propter illum creata erant, ab illo regenda et disponenda erant, et idcirco horum omnium Deus illi et scientiam tribuit et providentiam reliquit. Ait namque Apostanimalium Deus homini reliquit, ut dominationi illius subjicerentur, et ratione illius regerentur, ut a quibus debuerat obsequium accipere, sciret etiam illis necessaria providere. Hanc autem scientiam quemadmodum et illam qua carnis suae commoda et necessaria providere debuerat quia homo peccando non perdidit; idcirco Deus postmodum illum per scripturas suas de ejusmodi erudire non curavit. De scientia vero animae