comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tie peccando priuat᷑: etiã si non conse¬
qͣntur dolores. qui uł corrigendis in¬
geruntur. uł non correctis ultimi re¬
seruant᷑. S contͣ naturam non in¬
congrue dicimꝰ aliqͥd d̃m facere:
qđ facit contͣ id quod nouimꝰ in na¬
tura. Hanc enim etiam appellamꝰ
naturam: cognitum nob̾ cursum so¬
litumq nature. Contͣ quẽ d̾s cum
aliqͥd facit: magnalia uł mirabilia
nominant᷑. Contra illam uͦ summã
nature legem. a noticia remotam
siue impioꝵ siue adhuc infirmoꝵ:
tam d̾s millomͦ facit. qͣm contra se
ipsum non facit. Spiritalis autem
eademq rationalis creatura. in qͦ
genere et anima humana ẽ. qͣnto
ampliꝰ illiꝰ in commutabilis legis
lucisq fit particeps. tantomagis
uidet qͥd fieri possit: quidue non
possit. Quanto autem inde re¬
motior fuerit : eo magis mirañ¬
tur insolita. quo minꝰ cernit
futura. Ac ꝑ hoc qͥd de helya
testat᷑. Illud sane scimꝰ: hoc de illo

Expanded text:
tiae peccando priuatur, etiamsi non consetiae peccando priuatur, etiamsi non consequantur dolores, qui uel corrigendis ingeruntur uel non correctis ultimi reseruantur. sed contra naturam non incongrue dicimus aliquid deum facere, quod facit contra id, quod nouimus in natura. hanc enim etiam appellamus naturam, cognitum nobis cursum solitumque nã:turae, contra quem deus cum aliquid facit, magnalia uel mirabilia nominantur. contra illam uero summam naturae legem a notitia remotam siue inpiorum siue adhuc infirmorum tam deus nullo modo facit quam contra se ipsum non facit. spiritalis autem eademque rationalis creatura, in quo genere et anima humana est, quanto amplius illius incommutabilis legis lucisque fit particeps, tanto magis uidet, quid fieri possit quidue non possit; quanto autem remotior inde fuerit, eo magis miratur insolita, quo minus cernit futura. Ac per hoc quid de Helia testatur. illud sane scimus hoc de illo
Abbreviated transcription (Latin):
testat᷑. hoc credimꝰ : non qđ faustus
nos credere suspicat᷑. Quid sit autem
scđm naturam. qͥd contra naturam:
homines qͥ sicut uos errant nosse
non possunt. Dici autẽ humano mo¬
re contra naturam ẽẽ qđ est contra
nature usum mortalib notum: nec
et contra naturam insertus es in bo¬
nam oliuam id ẽẽ contra naturam¬
nui dixit qđ est contra consuetudi¬
nem nat᷑e qͣm noticia huma na
comp̃hendit. ut oleaster insertus in
olea non oleastri bacas s oliue pin¬
guedinem ferat. Ds̃ autem creator
et conditor om̃ium naturarum: ni
natura. S nec ipse homo contra na¬
turam quicqͣm facit nͥ cum peccat:
qui tamen supplicio redigitur ad
naturam. Ad naturalem quippe ius¬
łicie ordinem ꝑtinet: ut aut peccata
non fiant. aut inpunita ẽẽ non ua¬
leant. Qđlibet horum sit. naturalis
ordo seruat᷑. si non ab anima certe a
deo. Uexant enĩ peccata conscientiã.
ipsiq animo nocent. cum luce iusti¬

Expanded text:
testatur, hoc credimus, non quod Faustus testatur, hoc credimus, non quod Faustus nos credere suspicatur. quid sit autem secundum naturam, quid contra naturam, homines, qui sicut uos errant, nosse non possunt. dici autem humano more contra naturam esse, quod est contra naturae usum mortalibus notum, nec ei contra naturam insertus es in bonam oliuam; id esse contra naturam dixit, quod est contra consuetudinem naturae, quam notitia humana conprehendit, ut oleaster insertus in olea non oleastri baccas, sed oliuae pinguedinem ferat. deus autem creet conditor omnium naturarum, nilnaturae. sed nec ipse homo contra naturam quicquam facit, nisi cum peccat, qui tamen subplicio redigitur ad naturam. ad naturalem quippe iustitiae ordinem pertinet, ut aut peccata non fiant, aut inpunita esse non ualeant . quodlibet horum sit, naturalis ordo seruatur, si non ab anima, certe a deo. uexant enim peccata conscientiam ipsique animo nocent, cum luce iusti
Abbreviated transcription (Latin):
et in tabem iam resolutis corporib
compage reddita uitalem redinte¬
grasse sp̃m: qũe ñ ad stuporẽ ad ducat¬
⁊ cogat quodamm minime credere
cogitantem. qͥd liceat qͥd ue ñ liceat
ꝑ nat᷑am Que tamen omĩa nos cõ¬
munit̃ facta ab eodem credimꝰ xp̃ia¬
ni: non consideratione iam nat᷑e.
s potestatis tantũ et uirtutis dei.
Legit᷑ id quoq qđ de suꝑcilio mon¬
tis iactatus aliqͣndo a iudeis: ille¬
sus abierit. Qui gͦ de sublimi mon¬
te p̃cipitatus mortuus non ẽ. qͥ a
utiq noluit. cur non potuerit eti¬
am mori cum uoluit. Et hoc qͥdẽ
nunc a nobis ita responsum sit. qͥ a¬
auobis placet argumentari et ar¬
ma temptatis aliena dialectice dis¬
putare uolentes. Alioqͥn nobis nec
iħc mortuus ẽ: nec ẽ inmortał helyas.
Augustnus respondit .xxui.¬
uicqͥd de enoch et de helya. et
de moyse scͥptura scã certis et
mag nis sue fidei documentis in
summo culmine auctoritatis locata

Expanded text:
et in tabem iam resolutis corporibus et in tabem iam resolutis corporibus compage reddita uitalem redintegrasse spiritum, quem non ad stuporem adducat et cogat quodam modo minime credere cogitantem quid liceat quidue non liceat per naturam ? quae tamen omnia nos communiter facta ab eodem credimus christiani, non consideratione iam naturae, sed potestatis tantum et uirtutis dei. legitur id quoque, quod de supercilio montis iactatus aliquando a Iudaeis inlaesus abierit. qui ergo de sublimi monte praecipitatus mortuus non est, quia utique noluit, cur non potuerit etiam mori cum uoluit? et hoc quidem nunc a nobis ita responsum sit, quia uobis placet argumentari et arma temptatis aliena dialectice disputare uolentes: alioquin nobis nec Iesus mortuus est nec est inmortalis Helias.- AUGUSTINUS respondit: Quicquid de Enoch et de Helia et de Moyse scriptura sancta certis et magnis suae fidei documentis in summo culmine auctoritatis locata
Abbreviated transcription (Latin):
hel ya. Et si tu in potentiorem con¬
tra nate licen tiam leuas in celũ
consecrasq ꝑpetuitati. nat᷑e et con¬
ditionis eiꝰ oblitus: ego iħm potu¬
isse mori. si uoluit. cur ñ concedam
etiam si uere mortem illam fuisse.
non mortis figuram consentiam:
Ut enĩ abinitio sũpta hominis si¬
militudine. om̃s humane conditionis
simulauit affectus. sic abre non erat.
si infine quoq consignande econo¬
mie grã fuisset uifus et mori. Pte̾a
illud quoq commemorandum quia
si qͥd cuiq ꝑ naturam liceat querit᷑:
circa omĩa id queri debet que iħs
gessit. non circa mortem tantummͦ
ipsius. Nam et cecum a natiuitate
lumen uidere nat᷑a non sinit qđ
tam̃ iħc potent̾ oꝑatꝰ uidet᷑ erga
huiꝰ generis cecos adeo ut iudei
ipsi exclamarent ab initio scłi nũ¬
qͣni fuisse uisum. ut aliquis aperu¬
isset ocłos ceci natiꝰ manum aridã
sanasse. uocem ac uerbum pͥuatis
his ꝑ naturam redonasse: mortuis

Expanded text:
Helia. et si tu inpotentiorem conHelia. et si tu inpotentiorem contra naturae licentiam leuas in caelum consecrasque perpetuitati naturae et condicionis eius oblitus, ego Iesum potuisse mori, si uoluit, cur non concedam, etiamsi uere mortem illam fuisse et non mortis figuram consentiam? ut enim ab initio sumpta hominis similitudine omnes humanae condicionis simulauit adfectus, sic ab re nonsi in fine quoque con signandae oeconomiae gratia fuisset uisus et mori. Praeterea illud quoque commemorandum, quia, si quid cuique per naturam liceat quaeritur, circa omnia id quaeri debet, quae Iesus gessit, non circa mortem tantummodo ipsius nam et caecum a natiuitate lumen uidere natura non sinit. quod tamen Iesus potenter operatus uidetur erga huius generis caecos, adeo ut Iudaei ipsi exclamarent ab initio saeculi numquam fuisse uisum, ut aliquis aperuisset oculos caeci nati. manum aridam sanasse, uocem ac uerbum priuatis his per naturam redonasse, mortuis
Abbreviated transcription (Latin):
moyse atq enoch qđ sint immor¬
tales et ipsi rapti cum corporib
suis in celum: Quappt̾ si hoc argu¬
mento recte coligitur. iħm fuisse
hominem quia mortius ẽ. poterie
eodem nichilominꝰ argumento col¬
ligi. et el yam non fuisse hominẽ
quia mortuus non ẽ. Falsum ẽ aut̃
non fuisse helyam hominẽ. qͣmuiᷤ
immor talis credat᷑: falsum eque
erit iħm fuisse hominem qͣmuis
estimet᷑ mortuus. Et si mͥ uera dicen¬
ti uis credere: ut̃q eorum apud
hebreos falsam traxit opinionem.
Iħe de morte: et de immortalitate
hel yas. Nam nec hic mortuus est.
nec ille non mortirus. S uos qđ
uultis creditis: qđ non. redigitis
ad naturam. Qua ꝓpt̾ si qͥd nat᷑e
ꝓpͥum sit querit᷑: illa quidem nec
immortalem mori uult. nec ñ mori
mortalem. Si uͦ potestatem in deo
atq homine ad efficienda que ue¬
lint querimus: magis puto iħm
mori potuisse. qͣm non mort helyã
Maior enim potestas in iħu: qͣm in

Expanded text:
Moyse atque Enoch, quod sint inmorMoyse atque Enoch, quod sint inmortales et ipsi rapti cum corporibus suis in caelum? quapropter si hoc argumento recte colligitur legum fuisse hominem, quia mortuus est, poterit eodem nihilominus argumento colligi et Heliam non fuisse hominem, quia mortuus non est. falsum est autem non fuisse Heliam hominem, quamuis inmortalis credatur; falsum aeque erit Iesum fuisse hominem, quamuis aestimetur mortuus. et si mihi uera dicenti uis credere, uterque eorum apud Hebraeos falsam traxit opinionem, Iesus de morte et de inmortalitate Helias; nam nec hic mortuus est nec ille non mortuus; sed uos quod uultis, creditis; quod non, redigitis ad naturam. quapropter si, quid naturae proprium sit, quaeritur, illa quidem nec inmortalem mori uult nec non mori mortalem. si uero potestatem in deo atque homine ad efficienda quae uelint quaerimus, magis puto Iesum mori potuisse quam non mori Heliam; maior enim potestas in Iesu quam in
Abbreviated transcription (Latin):
et dicacit᷑ insultantes. lenit̾ ammo¬
nemꝰ: si scđm ipsos cͥcumcisio turpis
ẽ. non eos habere qđ ibi rideant sed
qđ lugeant: quia d̾s eoꝵ et illi parti¬
cule que p̃cidit᷑. et illi sanguini qui
sane coniectura ẽ. Coniecturis autẽ.
nemo nͥ quẽ ꝓbationes defecerint
utit᷑. Respondebimꝰ cam̃ etiam ad ħ:
nec aliunde qͣm de: his que credere
soletis afferentes exempla que si uera
sunt confirmabunt et nos: si falsa des¬
truent et uos. Dicis gͦ. Quomͦ mortuuᷤᷤ
ẽ iħc. si homo non fuit: Et ego abste
requiro. Helias quomͦ mortuus non ẽ
cum fuerit homo: An huic mortali p̃¬
t̃ conditionem suam licuit. ius immor¬
talitatis inuadere. xp̃o non licuit
imniortali de morte si necesse fuit
aliqͥd usurpare. Et si helias iet̾¬
num uiuit contͣ naturam. iħm ad
triduum tantum cur non magis
contͣ naturam mori potuisse con¬
cedas. p̃sertim cum etiam hoc non
solum de helia credatis. s et de

Expanded text:
et dicaciter insultantes leniter admoet dicaciter insultantes leniter admonemus, si secundum ipsos circumcisio turpis est, non eos habere, quod ibi rideant, sed quod lugeant, quia deus eorum . et illi particulae, quae praedicitur, et illi sanguini, quisane coniectura est; coniecturis autem nemo, nisi quem probationes defecerint, utitur. respondebimus. tamen etiam ad hoc nec aliunde quam de his, quae credere soletis, adferentes exempla: quae si uera sunt, confirmabunt et nos; si falsa, destruent et uos. dicis ergo: quomodo mortuus est Iesus, si homo non fuit? et ego abs te requiro: Helias quomodo mortuus non est, cum fuerit homo ? an huic mortali praeter condicionem suam licuit ius inmortalitatis inuadere, Christo non licuit inmortali de morte, si necesse fuit, aliquid usurpare? et si Helias in aeternum uiuit contra naturam, Iesum ad triduum tantum cur non magis contra naturam mori potuisse concedas, praesertim cum etiam hoc non solum de Helia credatis, sed et de
Abbreviated transcription (Latin):
hñs .ͥ modum. quomͦ infinitꝰ modus
om̃ium: om̃is cogitatio carnalis eua¬
nescit. Et si uult se fieri qđ nondũ
ẽ: priꝰ ex eo qđ ẽ erubescit. Quaꝓpt̃
hoc qđ uob̃ ꝓponitis. de deo finito et
infinito: meliꝰ tacendo finitis donec
errare desinatis. De deo autẽ abra¬
ham et ysaac. et iacob cum ipse sit
om̃is creat᷑e uerus d̾s cur illo nomi¬
ne se ppło suo insinuare uoluerit:
iam qͣntum sat erat diximꝰ. De
circũcisione etiã in suꝑiorib huius
operis partib contra calũpnias im¬
ƿeritas sepe respondimus. Isti autẽ
signum in parte corporis congrua di¬
uinitus datum quo carnis expoliati¬
o figurata ẽ: si qͤ madmodum dictũ
sit omĩa munda mundis. xp̃iana. ñ
heretica mente cogitarent nullomͦ
irriderent. S quia uerum ẽ et qđ se¬
quit᷑ immundis autem et infidelib
nichil ẽ mundum. s polluta sunt eoꝵ
et mens et conscientia: ridentes eos.

Expanded text:
habens modum; quomodo infinitus, modus habens modum; quomodo infinitus, modus omnium — omnis cogitatio carnalis euanescit; et si uult se fieri, quod nondum est, prius ex eo, quod est, erubescit. quapropter hoc, quod uobis proponitis de deo finito et infinito, melius tacendo finitis, donec errare desinatis. de deo autem Abraham et Isaac et Iacob, cum ipse sit omnis creaturae uerus deus, cur illo nomine se populo suo insinuare uoluerit, iam, quantum sat erat, diximus. de circumcisione etiam in superioribus huius operis partibus contra calumnias inperitas saepe respondimus. isti autem signum in parte corporis congrua diuinitus datum, quo carnis expoliatio figurata est, si quemadmodum dictum sit: omnia munda mundis, christiana, non haeretica mente cogitarent, nullo modo inriderent. sed quia uerum est et quod sequitur: inmundis autem et infidelibus nihil est mundum, sed polluta sunt eorum et mensetconscientia, ridentes eos
Abbreviated transcription (Latin):
bsit ut hoc uos quisqͣm int̾roget
qui uos nouit: aut de hac om̃i¬
no re cum talib disputet. Priꝰ enim
estis a figmento carnalium corꝑaliũq
cogitationum pia fide et qͣntulacũq
ueritatis ratione mundandi: ut spirita¬
lia quoquo mͦ et ex qͣntacumq cogi¬
tare parte possitis. Qđ qͣndiu non po¬
testis heresis qͥppe ur̃a nichil aliud
nouit. qͣm et corpꝰ et animam. et dm
ꝑlocoꝵ spatia. uł finita uł infinita
distendere. cum solum cor pꝰ talia oc¬
cupet spacia. uł sƿaciis talib occupet᷑:
consultiꝰ feceritis si uos huic questioni
non cõmiseritis: ubi nec docere potes¬
tis aliqͥd ueri. sic̃ nec in ceteris nec
discere estis idonei. Qđ fortasse po¬
testis in ceteris: si suꝑbi litigiosiq ñ
sitis. Cum enĩ s queri ceperit. qͦmͦ
sit d̾s finitus. quem nullus locus ca¬
pit. quonͦi infinitꝰ qͤm totum filius
nouit. quomͦ finitꝰ inmensus. quomͦ
infi  nit̾ ꝑfectꝰ. quom funitꝰ nullum

Expanded text:
bsit, ut hoc uos quisquam interroget, qui uos nouit, aut de hac omnino re cum talibus disputet. prius enim estis a figmento carnalium corporaliumque cogitationum pia fide et quantulacumque ueritatis ratione mundandi, ut spiritalia quoquo modo et ex quantacumque parte cogitare possitis. quod quamdiu non potestis — haeresis . quippe uestra nihil aliud nouit quam et corpus et animam et deum per locorum spatia uel finita uel infinita distendere, cum solum corpus talia occupet spatia uel spatiis talibus occupetur — consultius feceritis, si uos huic quaestioni non commiscueritis, ubi nec docere potestis aliquid ueri — sicut nec in ceteris — nec discere estis idonei, quod fortasse potestis in ceteris, si superbi litigiosique non sitis. cum enim quaeri coeperit, quomodo sit deus finitus, quem nullus locus capit, quomodo infinitus, quem totum filius nouit — quomodo finitus, inmensus; quomodo infinitus, perfectus; quomodo finitus, nullum
Abbreviated transcription (Latin):
Nam et uos iħm ex uirgine na-¬
tum sine uiri coitu creditis. Et si
ex consequentibus pͥora ꝓbanda
sunt: erit hoc falsum. P oterit enĩ
et uobis responderi in hunc mo¬
dum. quia si natus ẽ ex femina
iħc: gͦ et seminatus ex uiro est.
Si uero seminatꝰ ex uiro non est:
gͦ nec natꝰ ex femina ẽ. Potuit
autem ut uos creditis nasci ñ satus.
Quare gͦ non potuerit et pati ñ

Expanded text:
Nam et vos Jesum ex virgine naNam et vos Jesum ex virgine natum sine viri coitu creditis, et si ex consequentibus priora probanda sunt, erit hoc falsum. Poterit enim et vobis responderi in hunc modum, quia si natus est ex feminaIesus, ergo et seminatus ex uiro est; si uero seminatus ex uiro non est, ergo nec natus ex femina est." potuit autem, ut uos creditis, nasci non satus; quare ergo non potuerit et pati n
Abbreviated transcription (Latin):
tibi hoc contra eugłium concessu¬
rus ẽ. qđ om̃s humane conditiõis
simulauit affectus: ꝓrsus dixit eu¬
contristatus ẽ. ex hilaratus ẽ. et si
quid aliud. Omĩa uera sunt que
ita narrata sunt ut non eum simu¬
lasse sed plane fecisse uł exhibu¬
isse conscripta sunt: sane non ne¬
cessitate conditionis sed magisterii
uoluntate. et diuina etiam potes¬
tate. Nam homo plerumq et si
nolit irascit᷑. et si nolit contrista¬
tur. et si nolit dormit: et si no¬
lit esurit ac sitit. Ille autem
omĩa ista: quia uoluit. Sic etiã
nascunt᷑ homines atq patiunt᷑.
non quia uolunt. nec qđ uolunt.
Ille autem etiam ista qͥa uoluit.
Tamen uera hec et de illo fideliter
ueracit̃q conscͥpta sunt: ut qͥsqͥs
eugłio eius crediderit ueritate
instruat᷑. non mendatiis illudat᷑.
passus ẽ : gͦ et natus est. Non uob̃
expedit michi credite: in his reb
conse quentiam querere nature
Alio qͥn infirmabit᷑ om̃is ur̃a fides.

Expanded text:
tibi hoc contra euangelium concessutibi hoc contra euangelium concessurus est, quod omnes humanae condicionis simulauit adfectus? prorsus si dixit eucontristatus est, exhilaratus est et si quid aliud: omnia uera sunt, quae ita narrata sunt, ut non eum simulasse. sed plane fecisse uel exhibuisse conscripta sint sane non necessitate condicionis, sed magisterii uoluntate et diuina etiam potestate. nam homo plerumque etsi nolit, irascitur; etsi nolit, contristatur; etsi nolit, dormit; etsi nolit, esurit ac sitit: ille autem omnia ista, quia uoluit. sic etiam nascuntur homines atque patiuntur, non quia uolunt nec quod nolunt; ille autem etiam ista, quia uoluit. tamen uera haec et de illo fideliter ueraciterque conscripta sunt, ut quisquis euangelio eius crediderit, ueritinstruatur, non mendaciis illudatur.passus est, ergo et natus est. Non vobis expedit, mihi credite, in his rebus consequentiam quaerere naturae; alioquin infirmabitur omnis vestra fides.
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s humane conditionis simu¬
lauit affectus: sic ab re non erat
si in fine consignande economie
grã. fuisset uisus et mori. Homo
pessime et fallacissime: quomͦ
tibi gͦ credam quasi uera dicen¬
ti. cum x ꝑm dicas mortẽ potu¬
isse mentiri: Ergo ille mentieba¬
tur qͣndo dicebat. oportet filium
hominis occidi. et tertia die re¬
sur gere: et tu non mentiris.
et dicis ut tibi uera dicenti
credamꝰ: Ueratior gͦ petrus
qͣndo ei dixit absit dñe non
fiet istud. et unde meruit au¬
dire redi retro sathauas: & il¬
le quidem non hoc infructuose
audiuit. qͥ eam postea ueritatẽ
mortis xꝑi usq ad suam mortẽ cor¬
rectus ꝑfectusq p̃dicauit. Uerum
si ille quia tantum putauit. xp̃m
non morturum audire meruit sa¬
thanas. tu quid mereris audire qui
non solum negas mortuum s etiam
dicis mortem fuisse mentitũ S ideo
inquit mortem quoq simulasse cre¬
dendus ẽ: quia om̃s humane conditi¬
onis simulauit affectus. Quis enim

Expanded text:
condicionis simulauit adfectus, sic ab re non erat, si in fine quoque consignandae oec.onomiae gratia fuisset uisus et mori. homo pessime ac fallacissime, quomodo tibi ego credam quasi uera dicenti, cum Christum dicas mortem potuisse mentiri? ergo ille mentiebatur, quando dicebat: oportet filium hominis occidi et tertia die resurgere, et tu non mentiris et dicis, ut tibi uera dicenti credamus? ueracior ergo Petrus, quando ei dixit: absit, domine, non fiet istud. et unde meruit audire: redi retro, satanas. et ille quidem non hoc infructuose audiuit, qui eam postea ueritatem mortis Christi usque ad suam mortem correctus perfectus'Iue praedicauit. uerum si ille, quia tantum putauit Christum non moriturum, audire meruit: satanas, tu quid mereris audire, qui non solum negas mortuum, sed etiam dicis mortem fuisse mentitum ? sed ideo, inquit, mortem quoque simulasse credendus est, quia omnes humanae condicionis simulauit adfectus. quis enim
Abbreviated transcription (Latin):
querit᷑: de hoc uͦ nos boni et mali con¬
trarietas breuit̃ poterit edocere. Qm̃
quidem si non ẽ malum: ꝓfecto infi¬
nitus est ds. Habet autem finem: si
malum ẽ. Constat autem ẽe malũ.
Non gͥ infinitus est ds. Illinc enim
ẽẽ mala accipiunt: uͥ bonoꝵ ẽ finis.
augustinus respondit xxu.

Expanded text:
quaeritur, de hoc uero nos boni et mali conquaeritur, de hoc uero nos boni et mali contrarietas breuiter poterit edocere. quoniam quidem si non est malum, profecto infinitus est deus; habet autem finem, si malum est; constat autem esse malum . non igitur infinitus est deus; illinc enim esse mala accipiunt, ubi bonorum est finis. AUGUSTINUS respondit
Abbreviated transcription (Latin):
orum frequentia. cum d̾s abrahã
audierit. et d̾s ysaac et ds i acob.
ꝓtinꝰ se inuocari cognoscat. Qđ fere in
multis fieri solet unum habentibus
nomen: ut eoꝵ nemo appellatus
respondeat. nͥ audito cognomine.
Sic namq et pastor atq armen¬
tariꝰ pecorib notas inurunt: ne e¬
orum quisq ꝓ suo usurpet alienũ
Quib quia et uos similit̾ facitis
dđm abraham dicentes. et dm ysaac
et dm iacob: non solum finem os¬
tenditis habere dm. s qđ sitis etiã
uos ab eodem alieni. signi eius ac
sacramenti ex ꝑces. a. qđ ẽ ui rilium
mutilatio. ꝑ qͣm idem suos agnoscit.
Quaꝓpt̾ si hic ẽ d̾s quem coli . tis:
liquet admodum ex hoc qđ habeat
finem. Si uͦ infinitum d̾m ẽẽ uultis:
huic uos ante renuntiare necesse ẽ:
et oiatione mutata erroris ỹteriti
ur̃i penitudinem gerere. Et hoc qui¬
dem dictum ita ẽ: ut de ur̃o uos uicis¬
se uideamͣ. Alioqͥn summus et uerus
đs utrum sit idem infinitꝰ. nec ne si

Expanded text:
orum frequentia, cum deus Abraham orum frequentia, cum deus Abraham audierit et deus Isaac et deus Iacob, protinus se inuocari cognoscat. quod fere in multis fieri solet unum habentibus nomen, ut eorum nemo appellatus respondeat nisi audito cognomine. sic namque et pastor atque armentarius pecoribus notas inurunt, ne eorum quisque pro suo usurpet alienum. quibus quia et uos similiter facitis deum Abraham dicentes et deum Isaac et deum Iacob, non solum finem ostenditis habere deum, sed quod sitis etiam uos ab eodem alieni signi eius ac sacramenti expertes, quod est uirilium mutilatio, per quam idem suos agnoscit. quapropter hic si est deus, quem colitis, liquet ex hoc admodum, quod habeat finem. si uero infinitum deum esse uultis, huic uos ante renuntiare necesse est et oratione mutata erroris praeteriti uestri paenitudinem gerere. et hoc quidem dictum ita est, ut de uestro uos uicisse uideamur; alioquin summum et uerum deum utrum sit idem infinitus necne, si
Abbreviated transcription (Latin):
se đm. adiciatis et cuiꝰ abraham sci¬
licet. et ysaac. et iacob. tanqũa
in turba aliqua deoꝵ erratura aut
naufragium passura. ur̃a oratione.
nͥ ad signum nauiget abrahe᷑ Et
hec quidem certa de causa iudeos
mrare. haut absurdum ẽ. ut pote
circũcisos. Sic enim circucisionis
se inuocare designant d̃m: ꝓpt̾ dos
preputii. Uos uͦ quorsum hoc faciati
parum intelligo cum minime gera¬
tis signum qđ h abuerit abraham:
cuiꝰ uos inuocatis deum. uere enĩ
qđ intelligi dat᷑ cognitionis mutue
causa. ne a se scilicet inuicẽ oberra¬
rent: notas sibimet huiꝰmodi alt̾nis
imposuisse uident᷑ iudei ac iudeoꝵ
đs. Atq ipse quidem eos circũcisioĩs
obsceno caractere si gnauit: quo
ubicumq t̾rarum fueruit. ubicũq
gentium. ꝑ circũcisionem tamen.
ipsius ẽe noscant᷑. Idem uͦ suum
uicissim dm parentum suoꝵ cogno¬
mine signauerunt: quo ubicumq
et ipse fuerit. in magna qͣm uis de¬

Expanded text:
se deum adiciatis et cuius, Abraham scise deum adiciatis et cuius, Abraham scilicet et Isaac et Iacob, tamquam in turba aliqua deorum erratura aut naufragium passura uestra oratione, nisi ad signum nauiget Abrahae? et haec quidem certa de causa Iudaeos orare haud absurdum est utpote circumcisos; sic enim circumcisionis se inuocare designant deum propter deos praeputii . uos uero cur hoc ipsum faciatis, parum intellego, cum minime geratis signum, quod habuerit Abraham, cuius uos uocatis deum. uere enim, quod intellegi datur, cognitionis mutuae causa, ne a se scilicet inuicem aberrarent, notas sibimet huiusmodi alternis inposuisse uidentur Iudaei ac Iudaeorum deus . atque ipse quidem eos circumcisionis obscaeno charactere signauit, quo, ubicumque terrarum fuerint, ubicumque gentium, per circumcisionem tamen ipsius esse noscantur; idem uero suum uicissim deum parentum suorum cognomine signauerunt, quo, ubicumque et ipse fuerit, in magna quamuis de
Abbreviated transcription (Latin):
timens ne aliquo mͦ eis contra qͦs
disputat innotescat. faustus dixit:¬
e us finem habet. aut infini¬
tus ẽ: Si oratio ur̃a non fallit.
que dicit d̾s abraham. et d̾s ysa¬
ac et ds iacob. habet finem d̾s:
nͥ forte alt̾ est hic. de quo ꝑrogas
et alter quem oratis. Alioqͥn cir¬
cumcisionis t̾minus qui ab raham
et ysaac et iacob a gentium cet̾a¬
rum societate designat: etiã dup
siꝰ circa eos t̾minat potestatẽ. Cuius
autem finita potestas ẽ: et ipse
non caret fine. Deniq et antiqͦꝵ
quidem hac natione mentionem
facitis qui fuerunt ante abrahani.
e noc dico. et noe. et sem ac reliqͦs
eorum similes. quos fuisse qͥdẽ
iustos in p̃putio non negatis: sed
quia idem circũcisionis insigni
carebant. ne ipsorum quidem
uultis ẽẽ deum. s soliꝰ abrahe et
seminis eiꝰ. Igit᷑ si ẽ unus et infi¬
nitus ds. qͥd sibi uult hec inuocati¬
onis ur̃e tam diligens et sollicita
cautio: ut non contempti nominas¬

Expanded text:
timens, ne aliquo modo eis, contra quos timens, ne aliquo modo eis, contra quos disputat, innotescat. LIBER UIDeus finem habet aut infinitus est? si oratio uestra non fallit, quae dicit: deus Abraham et deus Isaac et deus Iacob, habet finem deus, nisi forte alter est hic, de quo perrogas, et alter, quem oratis; alioquin circumcisionis terminus, qui Abraham et Isaac et Iacob a gentium ceterarum societate dissignat, etiam dei ipsius circa eos terminat potestatem, cuius autem finita potestas est, et ipse non caret fine. denique ne antiquorum quidem hac oratione mentionem facitis, qui ante Abraham fuerunt, Enoch dico et Noe et Sem ac reliquos eorum similes, quos fuisse quidem iustos in praeputio non negatis, sed quia idem circumcisionis insigni carebant, ne ipsorum quidem uultis esse deum, sed solius Abrahae et seminis eius. igitur si est unus et infinitus deus, quid sibi uult haec inuocationis uestrae tam diligens et sollicita cautio, ut non contenti nominas
Abbreviated transcription (Latin):
chei: et non sint manichei. Aquib
si querit᷑ q̃m int̾iorem hominem re¬
nouari ad imaginem dei fatent᷑ et
hoc testimonium ultro etiam ꝓferunt᷑.
tunc autem dicit faustus qđ d̾s faciat
hominem qͣndo int̾ior in dei agnitio¬
ne renouat᷑: utrum eum ipse fec̾it
qui reficit ipse condiderit qui reno¬
uat: respondebunt. Ipse. Cui respon¬
sioni eoꝵ si adiciamꝰ querentes qͣn¬
do eum formauerit. quem nunc
reformat: querant ubi se abscon¬
dant. ne fabule sue dedecus aꝑire
cogant᷑. Neq enim dicunt a deo
formatum uł conditum uł institu¬
tum s de substantia eiꝰ partẽ ꝓrsuᷤ
eiꝰ aduersus hostes missam: nec pec¬
cato in ueteratum. s necessitate cap¬
tiuatum. et deformatum abinimi¬
cis: et cetera que iam cedet dicere.
Ibi enim et pͥmum hominem com¬
memorant: ñ qͦm dicit apłs de t̾ra
t̃renum: s nescio quem suum ꝓpͥum
ex archa mendatioꝵ ꝓsilientem.
De quo faustus tacet omino cum
de homine sꝓposuerit questionem:

Expanded text:
 et non sint Manichaei. a quibus si quaeritur — quoniam interiorem hominem renouari ad imaginem dei fatentur et hoc testimonium ultro etiam proferunt: tunc autem dicit Faustus quod deus faciat hominem, quando interior in dei agnitione renouatur — utrum eum ipse fecerit, qui reficit, ipse condiderit, qui renouat, respondebunt "ipse." cui responsioni eorum si adiciamus quaerentes, quando eum formauerit, quem nunc reformat, quaerent, ubi se abscondant, ne fabulae suae dedecus aperire cogantur. neque enim dicunt a deo formatum uel conditum uel institutum, sed de substantia eius partem prorsus eius aduersus hostes missam; nec peccato inueteratum, sed necessitate captiuatum et deformatum ab inimicis et cetera, quae iam taedet dicere. ibi enim et primum hominem commemorant, non quem dicit apostolus de terra terrenum, sed nescio quem suum proprium ex arca mendaciorum prosilientem: de quo Faustus tacet omnino, cum de homine sibi proposuerit quaestionem,
Abbreviated transcription (Latin):
nem ostendi alterum et natiuitatẽ
aliam. et alium nascendi modum:
Nam cum ex iite uos et induite dic̃:
tempus utiq credulitatis significat.
Cum uͦ hominem nouum adeo cre¬
ari testat᷑ tum indicat ueterem: nec
ab ipso eẽ nec scđm eum formatũ.
Et cum ꝓ sequit᷑. dicens illum qͥdem
fieri in scĩtate et iusticia et ueritate:
tunc designat atq demonstrat alt̾um
illum natiuitatis morem quem dixi
longe dissimilem. huic qͥ corꝑa nr̃a
furiosis geniteꝵ complexib seminaũ:
quemq etiã ostendit ex deo non ẽẽ cũ
illum solum monstrauit ẽẽ ex deo. Necñ

Expanded text:
nem ostendi alterum et natiuitatem nem ostendi alterum et natiuitatem aliam et alium nascendi modum. nam cum "exuite uos et induite" dicit. tempus utique credulitatis significat; cum uero hominem nouum a deo creari testatur, tum indicat ueterem nec ab ipso esse nec secundum eum formatum. et cum prosequitur dicens illum quidem fieri in sanctitate et iustitia et ueritate, tunc designat atque demonstrat alterum illum natiuitatis morem, quem dixi longe dissimilem huic, qui corpora nostra furiosis genitorum conplexibus seminauit quemque etiam ostendit ex deo non esse, cum illum solum monstrauit esse
Abbreviated transcription (Latin):
qͣndo et qͣmadmodum faciat. Nam
si cum in utero fingim᷑. ut fere gen¬
tibus placet et iudeis. et ipsis uob:
tunc nos deus format ad imaginẽ
suam et ueteres nos facit. et ꝑfuro¬
rem ac libidinem creat. Qđ haut
scio utrum diuinitati eiꝰ conueniat.
Si uero cum credimꝰ. et ad meliorẽ
uite conuertim᷑ statum. tunc forma¬
mͣ adeo ut fere xp̃o placet. et eius
a płis. et nob: ꝓfecto. et nouos nos
facit ds et honeste facit. ac pure.
Qđ quid consentaneum. qͥd ue con¬
ueniens magis scẽ eiꝰ ẽ. uenerabili
maiestati: Qđ si et uos auctoritatẽ
pauli non sꝑnitis: ex ipso uob que¬
nani et qͣndo et qͤmadmodum deus
hominem faciat ostendemꝰ. Dicit ad
ephesios. Ut de ponatis scđm pͥorẽ
conuersationem ueterem hominem
qui corrumpit᷑ ꝑ de sideria erroris
Renouanuni autem sp̃u mentis ur̃e:
et induite nouum hominem qͥ scđm
đm creatus ẽ in iusticia. et scĩtate
ueritatis. Uides gͦ qͣndo creat᷑ homo
ad imaginem dei: uides hic et homi¬

Expanded text:
quem et quemadmodum faciat. nam si cum in utero fingimur, ut fere gentibus placet et Iudaeis et ipsis uobis. tunc nos deus format ad imaginem suam et ueteres nos facit et per furorem ac libidinem creat — quod haud scio utrum diuinitati eius conueniat — si uero cum credimus et ad meliorem uitae conuertimur statum, tunc formamur a deo, ut fere Christo placet et eius apostolis et nobis: profecto et nouos nos facit deus et honeste facit ac pure. quo quid consentaneum quidue conueniens magis sanctae eius est ac uenerabili maiestati? quodsi et uos auctoritatem Pauli non spernitis, ex ipso uobis quemnam et quando et quemadmodum deus hominem faciat, ostendemus. dicit ad Ephesios: ut deponatis secundum priorem conuersationem ueterem hominem, qui corrumpitur per desideria erroris; renouamini hominem. qui secundum deum creatus est in iustitia et sanctitate ueritatis. uides ergo, quando creatur homo ad imaginem dei, uides hic et homi
Abbreviated transcription (Latin):
non minor eque cura ẽ. et hoc ip¬
sum querere in qua nam earum
nos faciat: ds. Modus quoq nascen¬
di dupplex ẽ. Unꝰ ille furors⁊ intẽ¬
perantie ꝓpriꝰ: quo sumꝰ a genitori¬
bus turpit̾ et ꝑ libidinem sati.
Alt̾ uero honestatis et scĩmonie.
rum doctrinis discipulati sumus
ad fidem. Unde ẽtiam õm̃is religi¬
o et maxime xp̃ĩana. ad sacram̃¬
tũ rudes infantes appellat. Qđ ⁊ ipsũ
significans apłs ait filioli mei qͦs
iterum parturio: do nec formet᷑¬

Expanded text:
non minor aeque cura est et hoc ipnon minor aeque cura est et hoc ipsum qunos faciat Deus. Modus quoque nascendi duplex est, unus ille furoris et intemperantiae proprius, quo sumus a generatoribus turpiter et per libidinem sati; alter vero honestatis et sanctimoniarum doctrinis disciplinati sumus ad fidem: unde etiam omnis religio, et maxime christiana, ad sacramentum rudes infantes appellat. Quod et ipsum significans Apostolus ait: Filioli mei, quos iterum parturio, donec formet
Abbreviated transcription (Latin):
Uid ita hominen negatis fieri
adeo: Non quidem nos omĩfari¬
am hominem a deo fieri ꝑnegamus:
s quis. et qͣndo. et qͤmadmodum fiat.
hoc querimꝰ. Qnͣdoquidem sunt sc di
apłm homines duo. quoꝵ alterũ
quidem int̃ dum exteriorem uocat s
plerumq uͦ terrenum nonnunꝗͣ.
etiã ueterem: alterũ uero int̾iorem
et celestem dicit. ac nouum. Horũ
tos carnalib uincłis. hanc in lu¬
cem natura ꝓduxit: alterum uero
cum ueritas nos ex errore conuer¬
sos ad se regenerauit initiatos ad
fidem. Qđ tempus scđe natiuitatis
in eugłio iħc significans dic̃. Nisi
quis natus fuerit denuo: non po¬
test uidere regnum dei. Qđ cum
nichodemꝰ parum intelligens he¬
sitaret. et qualit̾ id fieri posset ꝑ¬
cunctaret᷑: neq enim posse homi¬
nem senem in matris uterum intro¬
ire et iterum nasci: iħc ei respondeis
nisi quis natus fuerit inquit ex
aqua et sp̃u non potest uidere reg¬
ea sola ẽ.qua in corpore gignum.
s et illa alia qua renascim᷑ sp̃ũ:

Expanded text:
uid ita hominem negatis fieri a deo? non quidem nos omnifariam hominem a deo fieri pernegamus; sed quis et quando et quemadmodum fiat, hoc quaerimus, quoniam quidem sunt secundum apostolum homines duo, quorum alterum quidem interdum exteriorem uocat, plerumque uero terrenum, nonnumquam etiam ueterem, alterum uero interiorem et caelestem dicit ac nouum. horum tos carnalibus uinculis in lucem hanc natura produxit, alterum uero, cum ueritas nos ex errore conuersos ad se regenerauit initiatos ad fidem. quod tempus secundae natiuitatis in euangelio Iesu significans dicit: nisi quis natus fuerit denuo, non potest uidere regnum dei. quod cum Nicodemus parum intellegens haesitaret et qualiter id fieri posset, percunctaretur — neque enim posse hominem senem matris uterum introire et iterum nasci — Iesus ei respondens, nisi quis natus fuerit, inquit, ex aqua et spiritu, non potest uidere regea sola est, qua in corpore gignimur, sed et illa alia, qua renascimur spiritu,
Abbreviated transcription (Latin):
hominem. Tunc autem cum resur¬
get corpꝰ spiritale. qđ seminat᷑ ani¬
male. etiam ext̾ĩor ꝑcipiet celestiᷤ
habitudinis dignitatem: ut totũ
qđ creatum est recreet᷑. et totum
qđ factum ẽ reficiat᷑: illo recrean¬
te qͥ creauit. et reficiente qͥ fecit
Qđ breuit̃ explicat ubi ait. Corpꝰ
quidem mortuum ẽ ꝓpt̾ peccatũ:
sp̃c autem uita ẽ ꝓpt̾ iusticiam.
Si autem sp̃c eiꝰ qui suscitauit
iħm a mortuis habitat in uobis.
qui suscitauit xp̃m a mortuis. ui¬
uificabit et mortalia corpora ur̃a:
ꝑ habitantem sp̃m eiꝰ in uob̃. Nam
quis catholica ueritate instructꝰ
ignorat scđm corpꝰ ẽẽ alios homineᷤᷤ
masculos. alias feminas. non scđm
sp̃m mentis. in quo renouam scđm
imaginem dei : Ueruntam̃ qͥa utr̃u¬
q deus fecit: rursus idem apłs tes¬
tis ẽ ubi dicit. Neq mulier si ne
uiro: neq uir sine muliere in dño.
Sicut enim mulier ex uro: ita et
uir ꝑ mulierem. Omĩa auten ex d̃o
Quid ad hec dicit inepta fallatia ho¬

Expanded text:
um resurget corpus spiritale, quod seminatur animale, etiam exterior percipiet caelestis habitudinis dignitatem, ut totum, quod creatum est, recreetur et totum, quod factum est, reficiatur illo recreante, qui creauit, et reficiente, qui fecit. quod breuiter explicat, ubi ait: corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus autem uita est propter iustitiam. si autem spiritus eius, qui suscitauit Christum a mortuis, habitat in uobis, qui suscitauit Christum a mortuis, uiuificabit et mortalia corpora uestra per habitantem spiritum eius in uobis. nam quis catholica ueritate instructus ignorat secundum corpus esse alios homines masculos, alias feminas, non secundum spiritum mentis, in quo renouamur secundum imaginem dei? uerumtamen quia utrumque deus fecit, rursum idem apostolus testis est, ubi dicit: neque mulier sine uiro neque uir sine muliere in domino; sicut enim mulier ex uiro, ita et uir per mulierem; omnia autem ex deo. quid ad haec dicit inepta fallacia ho
Abbreviated transcription (Latin):
litate. Qđ cum minime potueritis.
sine dubio enĩ qͣmdiu tales estis nullo
mͦ poteritis illud saltem qđ om̃i hu¬
mane menti ẽ. nat᷑alit̾ insitum si mͦ
id ꝑuerse opinionis pͣuitate non tͣ¬
betur dei naturam atq substantiã
incõmutabilem omĩno. omĩno incor¬
ruptibilem cogitate uł credite. et ma¬
nichei continuo non eritis: ut aliqͣn¬
sdo et catholici eẽ possitie¬

Expanded text:
litate: quod cum minime potueritis — litate: quod cum minime potueritis — sine dubio enim quamdiu tales estis, nullo modo poteritis — illud saltem, quod omni humanae menti est naturaliter insitum, si modo id peruersae opinionis prauitate non turbetur, dei naturam atque substantiam incommutabilem omnino, omnino incorruptibilem cogitate uel credite, et Manichaei continuo non eritis, ut aliquando et catholici esse possiti
Abbreviated transcription (Latin):
la cont̾ria. sic soluunt᷑ omĩa de qͥb sibi
isti miseri collum ligant. ut sp̃m sun er¬
roris intꝰ teneant: et nullũ ex tͥnsẽcꝰ
salutis adnititant. Qua ꝓpt̃ pꝰ om̃s fau¬
sti calũ pnias refutatas. dun taxat hoꝵ
eiꝰ capituloꝵ qͥb hoc oꝑe qͣntum dñs
adiuuare dignatꝰ ẽ. sufficient̃ ut arbi¬
tror ꝓlixeq respondi. breuit uos ã¬
moneo. qͥ illo tam nefando et execra¬
bili errore tenemini ut si auctoritatẽ
scͥpturarũ om̃ib p̃ferendam seqͥ uultiᷤ
eam sequamini. que ab ipsius p̃sentie
xp̃i temporib ꝑ dispensationes apłoꝵ
et certas ab eoꝵ sedib successiones
ep̃oꝵ usq ad hec tẽpora toto orbe t̃¬
raꝵ custodita cõmendata clarifica¬
ta ꝑuenit. Ibi enĩ uidebitis. etiã uet̾is
testam̃ti et obscura reuelari: et p̃dic¬
ta cõpleri. Si autẽ qͣsi ratione moue
dun uelle aut uoluisse uos dicitis cer¬
tissima ratione non uanissima credu¬

Expanded text:
la contraria. sic «oluuntur omnia, de quibus sibi la contraria. sic «oluuntur omnia, de quibus sibi isti miseri collum ligant, ut spiritus sui erroris intus teneant et nullum extrinsecus salutis admittant. Quapropter post omnes Fausti calumnias refutatas dumtaxat horum eius capitulorum, quibus hoc opere, quantum dominus adiuuare dignatus est, sufficienter, ut arbitror, prolixeque respondi, breuiter uos admoneo, qui illo tam nefando et execrabili errore tenemini, ut si auctoritatem scripturarum omnibus praeferendam sequi uultis. eam sequamini, quae ab ipsius praesentiae Christi temporibus per dispensationes apostolorum et certas ab eorum sedibus successiones episcoporum usque ad haec tempora toto orbe terrarum custodita, commendata, clarificata peruenit. ibi enim uidebitis etiam ueteris testamenti et obscura reuelari et praedicta conpleri. si autem quasi ratione mouemdum uelle aut uoluisse uos dicitis, certissima ratione, non uanissima credu
Abbreviated transcription (Latin):
admodum dixerit. uellem sane ut
aliqͥs istoꝵ uanoꝵ. qͥ huiꝰ modi questi¬
uncłas qͣsi magnas calũpniose obici¬
unt.ex euangłio narraret aliqͥd idem
ipse bis numero non falsum nec falla¬
cit᷑ s omino id uolens intimare et ex¬
pon̾e. et stilo exciꝑent᷑ u̾ba eiꝰ eiq re¬
citarent᷑: utrũ non aliqͥd plus minꝰ ue
diceret. aut p̃postero ordine ñ uerboꝵ
tantum s etiã rerĩraut utrũ non ali¬
qͥd ex sua sententia diceret tanqͣm
aliꝰ dixerit. qđ eum dixisse ñ audi¬
erit. s uoluisse atq sensisse plane
cognouĩtꝰ aut utr̃u non alicuiꝰ breuit̃
cõplecteret᷑ sententie ueritatẽ cuius
rei antea quasi ex p̃ssius articłos ex¬
plicasset. et siqͥd ẽ aliud qd fortasse
possit certis regulis cõprehendi: qͦmͦ
fiat. ut uł in duoꝵ singłis eiꝰdem rei
narrationibꝰ. uł duab uniꝰ ex una ea¬
demq re multa diũsa inueniantur.
nulla tam̃ adu̾sa. et multa uaria. nuil¬

Expanded text:
admodum dixerit. uellem sane, ut admodum dixerit. uellem sane, ut aliquis istorum uanorum, qui huiusmodi quaestiunculas quasi magnas calumniose obiciunt euangelio, narraret aliquid idem ipse bis numero, non falsum nec fallaciter, sed omnino id uolens intimare et exponere, et stilo exciperentur uerba eius eique recitarentur, utrum non aliquid plus minusue diceret aut praepostero ordine non uerborum tantum, sed etiam rerum, aut utrum non aliquid ex sua sententia adiceret. tamquam alius dixerit, quod eum dixisse non audierit, sed uoluisse atque sensisse plane cognouerit; aut utrum non alicuius breuiter conplecteretur sententiae ueritatem, cuius rei antea quasi expressius articulos explicasset, et si quid est aliud, quod fortasse possit certis regulis conprehendi, quomodo fiat, ut uel in duorum singulis eiusdem rei narrationibus uel in duabus unius ex una eademque re multa diuersa inueniantur, nulla tamen aduersa, et multa uaria, nul
Abbreviated transcription (Latin):
sentient. Talib enĩ dicit᷑ in psalmo.
Accedite ad eum et illuminamini:
et uultus ur̃i non erubescent. Unde
centurio ille ad xp̃m magis accesse¬
rat cuiꝰ fidem ita laudauit: qͣm illi
ipsi ꝑ quos uerba sua misit huic
rei simile ẽ etiã illud qđ dñs ait te¬
tigit me aliqͥs: qͣndo mulier que
flipxum sanguinis patiebat᷑. tan¬
gens fimbriam uestimenti eiꝰ
salua facta ẽ. hoc enĩ itrabilit̃ discrisis
suis dicere uidebat᷑. qͥs me tetigit. et teti¬
git me aliqͥs: cum eum turba compͥme¬
re .t. Demq hoc ei responder̃t. Turbe
te compͥminit: et dicis. qͥs me tetigit.
Qũe admodum gͦ illi p̃mebant s illa
tetigit: sic illi missi erant ad xp̃m s
centurio magis accessit. Ita matħs et
morẽ non uiq adeo inusitate locuti¬
onis seruauit. et mistice aliqͥd intima¬
uit: lucas autem ad hoc ipsum qͦmad¬
modum gestum eẽt ostendit ut hinc
aduert̾e cogerem᷑. illud matħs qͤm¬

Expanded text:
sentient. talibus enim dicitur in psalmo: sentient. talibus enim dicitur in psalmo: accedite ad eum et inluminamini et uultus uestri non erubescent. unde centurio. ille ad Christum magis accesserat, cuius fidem ita laudauit, quam illi ipsi, per quos uerba sua misit. huic rei simile est etiam illud, quod dominus ait: tetigit me aliquis, quando mulier, quae fluxum sanguinis patiebatur, tangens fimbriam uestimenti eius salua facta est. hoc enim mirabiliter discipulis suis dicere uidebatur: quis me tetigit? et: tetigit me aliquis, cum eum turba conprimeret. denique hoc ei responderunt: turbae te conprimunt, et dicis: quis me tetigit? quemadmodum ergo illi premebant, sed illa tetigit, sic illi missi erant ad Christum, sed centurio magis accessit. ita Matthaeus et morem non usque adeo inusitatae locutionis seruauit et mystice aliquid intimauit; Lucas autem hoc ipsum quemadmodum gestum esset. ostendit, ut hinc aduertere cogeremur, illud Matthaeus quem
Abbreviated transcription (Latin):
ipsam ꝑuentionen. cui quasi uidet᷑
non ẽẽ qđ addi iam possit. etiam ꝑ
alios fieri usitatissime loqmͣ. sepe
dicendo. egit ille causam suã ꝑuenit
ad iudicemꝰ: aut ꝑuenit ad illum uel
illum potentẽ cum plerũq id faciat
ꝑ amicos non iuso eo ꝓrsus. ad quẽ
qͥsq dicit᷑ ꝑuenisse: Unde etiã tales
homines quicumq ad potentiũ quo¬
danim in accessibiles animos siue ꝑ
se ipsoᷤsiue ꝑ alios ambitionis arte
ꝑtingunt: iam etiã uulgo ꝑuentorẽ
uocant᷑. Quid gͦ cum legimꝰ. obliuscim᷑
quẽadmodum lo qui soleamꝰ: An scͥp¬
tura dei alit nobiscũ fuerat. qͣm nr̃o
more locut᷑a : Et hoc quidem de com¬
muni loquendi consuetudine: ꝑuica¬
cib turbulentisq responderim. Ce¬
terum qͥ hec non litigiose s placide
ac fidelit̃ quer̃t accedant ad xp̃m
non carne s corde. non corpors p̃¬
sentia s fidei potentia. sic̃ ille cen¬
turio: tunc meliꝰ qͥd matħs dixerit

Expanded text:
ipsam peruentionem, cui quasi uidetur ipsam peruentionem, cui quasi uidetur non esse quod addi iam possit, etiam per alios fieri usitatissime loquimur saepe dicendo: egit. ille causam suam, peruenit ad iudicem, aut: peruenit ad illum uel illud potentem, cum plerumque id faciat per amicos non uiso eo prorsus, ad quem quisque dicitur peruenisse? unde etiam tales homines, quicumque ad potentium quodam modo inaccessibiles animos siue per se ipsos siue per alios ambitionis arte pertingunt, iam etiam uulgo "peruentores" uocantur. quid ergo? cum legimus, obliuiscimur, quemadmodum loqui soleamus ? an scriptura dei aliter nobiscum fuerat quam nostro more locutura? et hoc quidem de communi loquendi consuetudine peruicacibus turbulentisque responderim. Ceterum qui haec non litigiose, sed placide ac fideliter quaerunt, accedant ad Christum non carne sed corde, non corporis praesentia, sed fidei potentia, sicut ille centurio, tunc melius, quid Matthaeus dixerit,
Abbreviated transcription (Latin):
lib solet: s etiam ipsis uł parum
eruditis. uł nimis contentiosis nͥ am¬
moniti resipuerint. qđ matħs dix̃
accessit ad eum centurio rogans eũ
et dicens. lucas autem qđ miserit ad
eũ seniores iudeoꝵ. hoc ipsum rogan¬
tes de puero eiꝰ qͥa egrotabat ut eum
sanaret: et cum appropinquaret domu
misit alios ꝑ quos diceret. non se esse
dignũ in cuiꝰ domum int̾ret iħc: nec
gans et dicens. puer m̃s iacet in domo
ꝑaliticus et male torquet᷑: Hoc ꝙͦ in¬
tel ligit᷑ matħm breuit̃ sententiã istã
ueram inte grãq cõplexum. dicetem
qd centurio accesserit ad iħm. et non
dicentem utrũ ꝑ seipsum accesserit
an ꝑ alios. et qđ ei de puero suo illud
dixerit non ex pͥmentẽ. utrũ ꝑ seipsũ
dixerit an ꝑ alios. Quid enĩ: Nonne
talib locutionib humana plena ẽ
consuetudo: Cum dicimꝰ aliquẽ ad
aliqͥd multum accessisse. etiã quen
nondum dicimꝰ ꝑuenisse: nonne et

Expanded text:
libus solet. sed etiam ipsis uel parum libus solet. sed etiam ipsis uel parum eruditis uel nimis contentiosis, nisi admoniti resipuerint, quod Matthaeus dixit: accessit ad eum centurio rogans eum et dicens, Lucas autem, quod miserit ad eum seniores Iudaeorum hoc ipsum rogantes de puero eius, qui aegrotabat, ut eum sanaret. et cum adpropinquaret domui, misit alios, per quos diceret non se esse dignum, in cuius domum intraret Iesus, nec gans et dicens: puer meus iacet in domo paralyticus et male torquetur?" hoc ergo intellegitur Matthaeum breuiter sententiam ipsam ueram integramque conplexum dicentem, quod centurio accesserit ad Iesum, et non dicentem, utrum per se ipsum accesserit, an per alios, et quod ei de puero suo illud dixerit, non exprimentem, utrum per se ipsum dixerit, an per alios. quid enim ? nonne talibus locutionibus humana plena est consuetudo, cum dicimus aliquem ad aliquid multum accessisse, etiam quem nondum dicimus peruenisse ? nonne et
Abbreviated transcription (Latin):
inuenire congruentiam: si uos con¬
tentio ñ ꝑu̾teret. et si pietas ad iuna¬
ret: Quis enĩ unqͣm duos istoricosle¬
gens. de una re scribentes utrumq
uł utrumlibet eoꝵ. aut fallere aut
falli arbitratꝰ ẽ. si unꝰ eoꝵ dixit quod
aliꝰ p̃termsit. aut si alter aliqͥd bre¬
uiꝰ complexus ẽ. eandem tantũ sen¬
tentiam saluam integraq eustodi¬
ens: alt̾ autẽ tanqͣm membrati cunc¬
ta digessit ut non solum qͥd factum
sit. uerũ etiã qͦ madmodũ factum sit
intimaret. sicut faustus hinc euan¬
glioꝵ ueritati uoluit calũpniari. q
matħs aliqͥd dix̃. qđ lucas cum idẽ
narraret dicere p̃termisit. quasi ne¬
gauerit lucas dixisse. xp̃m. qđ eum
scͥpsit dixisse matħs: hinc omĩno
nulla un qͣm questio fuit neq hoc o¬
bici. nͥ ab omĩno inprudentib. et i¬
chil harũ rerum considerare uolenti¬
b seu ualentib potest. Illud sane et
requiri int̃ fideles et obici ab infide¬

Expanded text:
inuenire congruentiam. si uos coninuenire congruentiam. si uos contentio non peruerteret et si pietas adiuuaret? quis enim umquam duos historicos legens de una re scribentes utrumque uel utrumlibet eorum aut fallere aut falli arbitratus est, si unus eorum dixit. quod alius praetermisit; aut si alter aliquid breuius conplexus est eandem tantum sententiam saluam integramque custediens, alter autem tamquam membratim cuncta digessit, ut non solum, quid factum sit, uerum etiam. quemadmodum factum sit, intimaret? sicut Faustus hinc euangeliorum ueritati uoluit calumniari, quia Matthaeus aliquid dixit, quod Lucas, cum idem narraret, di. cere praetermisit, quasi negauerit Lucas dixisse Christum, quod eum scripsit dixisse Matthaeus. hinc omnino nulla umquam quaestio fuit neque hoc obici nisi ab omnino inprudentibus et nihil harum rerum considerare uolentibus seu ualentibus potest. illud sane et requiri inter fideles et obici ab infide