comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tius dicitur odit in cognita.
quȩ nulla eẽ uult. dum uult
omnia cognita. Sed nec quis¬
quam nob̾is difficiliorem ꝓfe¬
rat questionẽ. ad serens tam
non posse quemquam odisse
qđ nescit quam non potest
amare qđ nescit. Non resisti¬
nius ueris. sed intelligendũ
est non hoc idem dici cum
dicit᷑ amat scire in cognita.
ac si diceret᷑ amat in cognita.
Illud enim fieri potest ut
amet quisꝙ scire incognita
ut autẽ amet incognita. ñ
potest. non enim frustraibi
positum est scire. Qm̃ qui
scire amat incognita. seipsũ
cognitum. neꝙ scire se: quic¬
quam posset dicere fident̃.
neꝙ nescire. Non solum enĩ
qui dicit scio uerum dicit.
necesse est ut quid sit scire
sciat. sedetiam quidicit nes¬
cio. Idꝙ fidenter & uerum
dicit. & scit uerum se dicere.
Scit utiq quid sit scire quia
& discernit ab sciente nescien¬
tom. cũ ueracit̃ se in tuens
dicit nescio. Et cum id sescit
uerum dicere unde ueracit᷑

Expanded text:
tius dicitur, Odit incognita, tius dicitur, Odit incognita, quae nulla esse vult, dum vult omnia cognita. Sed ne quisquam nobis difficiliorem referat quaestionem, asserens tam non posse quemquam odisse quod nescit, quam non potest amare quod nescit, non resistimus veris: sed intelligendum est, non hoc idem dici cum dicitur, Amat scire incognita, ac si diceretur, Amat incognita. Illud enim fieri potest, ut amet quisque scire incognita: ut autem amet incognita, non potest. Non enim frustra ibi est positum scire: quoniam qui scire amat incognita, non ipsacognitum, neque scire se quisquam posset fidenter dicere, neque nescire. Non solum enim qui dicit, Scio et verum dicit, necesse est ut quid sit scire sciat: sed etiam qui dicit, Nescio, idque fidenter et verum dicit, et scit verum se dicere, scit utique quid sit scire: quia et discernit ab sciente nescientem, cum veraciter se intuens dicit, Nescio; et cum id se scit verum dicere, unde sciret,
Abbreviated transcription (Latin):
pulcritudinem qua hominũ
inter se cogitata significantiũ
uotum enunciatione noscunt᷑.
Propter hoc notum decus.
& ob hoc amatũ quia notum
studiose queritur uerbum
illud ignotum. Itaq cum audi¬
erit atq cognouerit te mecũ
a ueterib uinum appellatũ
sed iam ex usu loquendi quẽ
nunc habemus hoc uocabulũ
e mortuum propter nonnul¬
lo fortasse ueterum libros
sibi uecessarium deputabit.
Si autem & illos superuacane¬
os habet forte iam nec dignũ
qđ memorię commendet exis¬
timat quia uidet ad illam
speciẽ doctrinȩ quam nouã
mente intuetur atꝙ amat
minime ꝑtinere. Quamob¬
rem omĩs amor studentis
animi hoc est uolentis scire
qđ nescit. non est amor eius
rei quã nescit sed eilis quã
sut propter quam uult scire
qđ nescit. A ut sitam curio¬
sus est. ut nõn tam propter
amore rapiatur in cognita
sciendirdiscernendꝰ quidem
est ab studiosie nomine. iste
curiosus. sed nec ipse amat
in cognita. Immo congruen¬

Expanded text:
pulchritudo, qua hominum pulchritudo, qua hominum inter se cogitata, significantium vocum enuntiatione noscuntur: propter hoc notum decus, et ob hoc amatum quia notum, studiose quaeritur verbum illud ignotum. Itaque cum audierit atque cognoverit temetum a veteribus vinum appellatum, sed jam ex usu loquendi quem nunc habemus, hoc vocabulum emortuum, propter nonnullos fortasse veterum libros sibi necessarium deputabit. Si autem et illos supervacaneos habet, forte jam nec dignum quod memoriae commendet existimat, quia videt ad illam speciem doctrinae quam notam mente intuetur atque amat, minime pertinere. 3. Quamobrem omnis amor studentis animi, hoc est volentis scire quod nescit, non est amor ejus rei quam nescit, sed ejus quam scit, propter quam vult scire quod nescit. Aut si tam curiosus est, ut non propter amore rapiatur incognita sciendi; discernendus quidem est ab studiosi nomine iste curiosus, sed nec ipse amat incognita, imo congruen
Abbreviated transcription (Latin):
cipiende se non sufficere sen¬
tit. nemo tam̃ tam desidi¬
osus est huiꝰ noticię. qui ñ
cũ. audierit in cognitum uer¬
bum uelit nosse quid illud
sit. Et si potest querat acdis¬
cat. Qđ dum querit. utiꝙ
in studio discendi est ut ui¬
detur remanere in cognitã
qđ nota est. S pecies namꝙ
illa tangit animũ quam nouit
& cogitat. In quȩ lucet decꝰ
consociendoꝵ animoꝵ muo
cib notis audiendis atꝙ pro¬
dendis ea quȩ accendit stu¬
dio querentẽ quidem quod
ignorat. Sed notam formam
qđ id ꝑtineat intuentẽ. &
amantẽ. Itaꝙ si querentiuer¬
bi gr̃a quid sit te mecum hoc
enim exempli causa posuerint
dicat᷑. Quid ad te ꝑtin&
Respondebit. ne forte audi¬
am loquentẽ. & non intelligã
aut uspiam id forte legam.
& qđ scriptor senserit nesciã.
Quis tam demens huic dicat
noli intelligere qđ audis noli
eẽ qđ legis. Omib enimfere ant¬
mis racionabilib in prumptu
est ad uidendũ husꝰ peritiȩ̨

Expanded text:
cipiendae se non sufficere sencipiendae se non sufficere sentit, nemo tamen tam desidiosus est hujus notitiae, qui non, cum audierit incognitum verbum, velit nosse quid illud sit, et si potest, quaerat ac discat. Quod dum quaerit, utique in studio discendi est, et videtur amare rem incognitam; quod non ita est. Species namque illa tangit animum, quam novit et cogitat, in qua elucet decus consociandorum animorum in vocibus notis audiendis atque reddendis: eaque accendit studio quaerentem quidem quod ignorat, sed notam formam, quo id pertineat, intuentem et amantem. Itaque si quaerenti, verbi gratia, quid sit temetum hoc enim exempli causa posueram, dicatur, Quid ad te pertinet? respondebit, Ne forte audiam loquentem, et non intelligam, aut uspiam forte id legam, et quid scriptor senserit, nesciam. Quis tandem huic dicat, Noli intelligere quod audis, noli nosse quod legis? Omnibus enim fere animis rationalibus in promptu est ad videndum hujus peritiae
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntate concupiscit. Conspi¬
cit namꝙ in luce ueritatis
quam magnũ & quam bonũ
sit om̃s oĩũ gentiũ linguas
intelligera ac loqui. nullũ ꝙ
ut alignigenã audire. & a nul¬
lo ita audiri. cuiꝰ noticiȩ decꝰ
cognitione iam cernitur.
Amaturꝙ res nota quȩ ita con¬
spicitur. atq ĩnflãmat studia
discentiũ ut circa eam moue¬
antur ei qui mhient in omni
operec quam impendunt tali¬
consequendi facultati ut etiam
usu amplecꝰ tantur qđ racione
prenoscunt. Atq ita quisq cui
facultati spe ꝓpinquat ei fer¬
uentius amore in ardescit. Eis
doctrinis. quippe studetur
uehementius. quȩ capipos¬
se non desperantur. Nam
cuiꝰ rei adipiscende spem
quisꝙ non gerit. aut tepi¬
de amat aut omnino ñ
amat. quamuis quam pul¬
chra sit uideat. Quo cura
qui om̃ium linguaꝵ scien¬
tia fere ah omnib despe¬
ratur suȩ gentis quiq ma¬
xime stud&. & nouerit.
Qđ si & illi ad perfectum per¬

Expanded text:
facultate concupiscit. Conspifacultate concupiscit. Conspicit namque in luce veritatis quam magnum et quam bonum sit omnes omnium gentium linguas intelligere ac loqui, nullamque ut alienigena audire, et a nullo ita audiri. Cujus notitiae decus cogitatione jam cernitur, amaturque res nota; quae ita conspicitur, atque inflammat studia discentium, ut circa eam moveantur, eique inhient in omni opera quam impendunt consequendae tali facultati, ut etiam usu amplectantur quod ratione praenoscunt: atque ita quisque, cui facultati spe propinquat, ei ferventius amore inardescit. Eis doctrinis quippe studetur vehementius, quae capi posse non desperantur. Nam cujus rei adipiscendae spem quisque non gerit, aut tepide amat, aut omnino non amat, quamvis quam pulchra sit videat. Quocirca, quia omnium linguarum scientia fere ab omnibus desperatur, suae gentis quisque maxime studet, ut noverit. Quod si et illi ad perfectum per
Abbreviated transcription (Latin):
istas tres sillabas amat. quas
iam notas habet. Qđ si iam
hoc in eis amat quia scit eassi¬
gnificari aliquid non inde
hunc agit᷑. Non enĩ hoc nosse
querit. sed in eo qđ scire stud&
quiddam. & inquirimꝰ qđ ꝓfe¬
cto nondum nouit. & ꝓpter¬
ea miramur curã. Et qm̃ firmis¬
sime nouimꝰ amari nisi nota
non posse. Quid gͦ amat nisi
quia nouit. Atꝙ intuetur
in rationib rerum quȩ sit pul¬
critudo doctrine quę conti¬
nentur noticiȩ signoꝵ omiũ.
& quȩ sit utilitas in ea peritia
qua int̾ se humana societas sen¬
sata cõmunicat. Ni sibi homi¬
num cecus de teriores sint.
quauis solitudine si cogitatio¬
nes suas colloquendo ñ cõmis¬
deant. Hanc gͦ speciẽ decorẽ
& utilẽ cernit animam. & no¬
uit. & amat. Eamq in se per¬
fici stud& quantũ potest. Quis¬
quis uocum significantiũ quȩ¬
cumꝙ ignorat inquirit. Aliud
est eium qđ eam in ueritatis
luce conspicit. aliud qđ in sua

Expanded text:
istas tres syllabas amat, quas istas tres syllabas amat, quas jam notas habet. Quod si hoc in eis amat, quia scit eas significare aliquid; non inde nunc agitur, non enim hoc nosse quaerit: sed in eo quod scire studet, quid amet inquirimus, quod profecto nondum novit: et propterea miramur cur amet, quoniam firmissime novimus amari nisi nota non posse. Quid ergo amat, nisi quia novit atque intuetur in rationibus rerum quae sit pulchritudo doctrinae, qua continentur notitiae signorum omnium; et quae sit utilitas in ea peritia, qua inter se humana societas sensa communicat, ne sibi hominum coetus deteriores sint quavis solitudine, si cogitationes suas colloquendo non misceant. Hanc ergo speciem decoram et utilem cernit anima, et novit, et amat; eamque in se perfici studet, quantum potest, quisquis vocum significantium quaecumque ignorat, inquirit. Aliud est enim quod eam in veritatis luce conspicit, aliud quod in sua
Abbreviated transcription (Latin):
sed aliquid ea significari. alio¬
quin iam notum est hoctris¬
sillabũ. & articulatã speciem
suã impressit animo ꝑsensũ
aurium. Quid amplius in eo
requirat᷑ quo magis in notes¬
cat cuiꝰ om̃s litterę omnia quę̧
soni spasia nota sunt. nisi quia
simul innotuit signum eẽ.
Uonuitq sciendi cupiditatem
cuius rei signum sit. Quo gͥ
amplius notum est Sed nons
plene notum est. eo cupit am¬
mus de illo nosse qđ reliquu
est: Si enim tantummodo ẽẽ
istam euocem uiosset. eamq
alicuiꝰ rei signum eẽ. non eẽt ni¬
chil iam querer& sensibili re quan
tum poterat sentiendo percep¬
ta quia uero ñ solum eẽ uocem
sed & signum ẽẽ iam nouit. per¬
fecte nosse uult. Neꝙ ullum
ꝑfecte signum noscitur. nisicuiꝰ
rei signum sit cognoscatur. hoc
ergo qui ardenti cura querit
ut nouerit studioꝙ accensus
insistit non potest dici ẽẽ sine
amore. Quid gͥ amat. Certe enĩ
mare aliquid nisi notum
non potest. Neꝙ enim ille

Expanded text:
sed aliquid ea significari: aliosed aliquid ea significari: alioquin jam notum est hoc trisyllabum, et articulatam speciem suam impressit animo per sensum aurium: quid amplius in eo requiratur, quo magis innotescat, cujus omnes litterae omniaque soni spatia nota sunt; nisi quia simul innotuit signum esse, movitque sciendi cupiditatem, cujus rei signum sit? Quo igitur amplius notum est, sed non plene notum est, eo cupit animus de illo nosse quod reliquum est. Si enim tantummodo esse istam vocem nosset, eamque alicujus rei signum esse non nosset, nihil jam quaerereercepta. Quia vero non solum esse vocem, sed et signum esse jam novit, perfecte id nosse vult. Neque ullum perfecte signum noscitur, nisi cujus rei signum sit cognoscatur. Hoc ergo qui ardenti cura quaerit ut noverit, studioque accensus insistit, num potest dici esse sine amore? Quid igitur amat? Certe enim amari aliquid nisi notum non potest. Neque enim ille
Abbreviated transcription (Latin):
entiam. Aliquando enim ip¬
sarum doctrinaꝵ fines audi¬
tos exꝑtos suȩ miramur. Et
ex hoc mardescimus facultatẽ
cõparare discendo. qua ad eoᷤ
ꝑuenire possimus. Tamquam
si litteras nescienti dicatur
quandam eẽ doctrinam qua
quisq ual& quamuis longe
absenti uerba mittere manu
facta in silentio. Quȩ rursus
ille rui mutunt᷑ ñ aurib sed
oculis colligat idq fieri uide¬
at. Nonne dum concupiscit
nosse qđ id possit om̃i studio
circa illum finẽ mouetur. quẽ
iam notum ten&. Sic accen¬
dunt᷑ studia discentiũ. Nam
qđ quis ꝓssus ignorat a mare
nullo pacto pacto potest. ita
etiam signum si quis audiat
in cognitum ueluti uerbi ali¬
cuius sonum quo quid signi¬
ficetur ignorat. cupit scire
quidnam sit. id est sonus ille
cui rei commem orandȩ insti¬
tutus sit. ueluti si audiat
cum dicitur te mecũ &igno¬
rans quid sit requirat. lamitas
oport& ut nouerit signum c̃e
icdest non ẽẽ inanẽ illam uocc

Expanded text:
entiam? Aliquando etiam ipentiam? Aliquando etiam ipsarum doctrinarum fines auditos expertosve miramur, et ex hoc inardescimus facultatem comparare discendo, qua ad eos pervenire possimus. Tanquam si litteras nescienti dicatur quamdam esse doctrinam, qua quisque valeat, quamvis longe absenti, verba mittere manu facta in silentio, quae rursus ille cui mittuntur, non auribus, sed oculis colligat, idque fieri videat; nonne, dum concupiscit nosse quo id possit, omni studio circa illum finem movetur, quem jam notum tenet? Sic accenduntur studia discentium: nam quod quisque prorsus ignorat, amare nullo pacto potest. 2. Ita etiam signum si quis audiat incognitum, veluti verbi alicujus sonum, quo quid significetur ignorat, cupit scire quidnam sit, id est, sonus ille cui rei commemorandae institutus sit: veluti si audiat cum dicitur temetum, et ignorans quid sit requirat. Jam itaque oportet ut noverit signum esse, id est, non esse inanem illam vocem,
Abbreviated transcription (Latin):
unc ad ea ipsa consequent᷑
enodatius explicanda limatior
accedat intentio. ac primum
quia rem prorsus ignotam
amare omnino nullus potest
diligenter intuendum est qͦ¬
huiꝰ modi sit amor studentiũ.
idest iam nonscientium. sed
adhuc scire cupientium quãq
doctrinam. & in his quippe
rebus in quib non usitate dici¬
tur studium solent existere
amores exauditu dum cuius
ꝙpulchritudinis fama ad
uidendum ac fruendum ani¬
mus accenditur. quia gene¬
raliter nouit corpoꝵ pul¬
& in est intrinsecus unde ap¬
probetur. cui forinsecus in hi¬
atur. qđ cum fit non rei peni¬
tus in cognite amor excitatꝰ
cuius genus ita notum est. Cũ
autẽ uirum bonũ amamus cuiͦ
faciem non uidimus ex noti¬
cia uirtutum amamꝰ. quas no¬
uimus in ipsa ueritate. Ad do¬
ctrinas autem cognoscendas
plerumꝙ nos laudantium
atꝙ p̾dicantiũ accendit auc¬
toritas. Et tamen nisi breuit̾
inpressam cuiꝰꝙ doctrinę habe¬
amus in animo noticionẽ. nul¬
lo ad eam discendam studio

Expanded text:
unc ad ea ipsa consequenter enodatius explicanda limatior accedat intentio. Ac primum, quia rem prorsus ignotam amare omnino nullus potest, diligenter intuendum est cujusmodi sit amor studentium, id est, non jam scientium, sed adhuc scire cupientium quamque doctrinam. Et in his quippe rebus in quibus non usitate dicitur studium, solent existere amores ex auditu, dum cujusque pulchritudinis fama ad videndum ac fruendum animus accenditur, quia generaliter novit corporum pul inest intrinsecus unde approbetur, cui forinsecus inhiatur. Quod cum fit, non rei penitus incognitae amor excitatur, cujus genus ita notum est. Cum autem virum bonum amamus, cujus faciem non vidimus, ex notitia virtutum amamus, quas novimus in ipsa veritate. Ad doctrinas autem cognoscendas, plerumque nos laudantium atque praedicantium accendit auctoritas: et tamen nisi breviter impressam cujusque doctrinae haberemus in animo notionem, nullo ad eam discendam studio
Abbreviated transcription (Latin):
didẽ. Nam si eẽ: ad se dicitur.
persona uͦ relatiue sic dicamꝰ
cũnt᷑ aliqui tres amici aut
tres propinqui. aut tres uici¬
ni. qđ sint ad inuicẽ non qđ
unus quisꝙ eoꝵ sit ad seipsũ.
Qrapropt̃ quilibet ex eis ami¬
cus est duoꝵ cęteroꝵ aut pro¬
pinquus aut uicinus. quia hȩc
omnia relatiuã significationẽ
habent. Quid ergoꝰ Num
plac& dicamꝰ patrẽ ꝑsonã eẽ

Expanded text:
idem. Nam si esse ad se dicitur, idem. Nam si esse ad se dicitur, persona vero relative; sic dicamus dum dicuntur aliqui tres amici, aut tres propinqui, aut tres vicini, quod sint ad invicem, non quod unusquisque eorum sit ad se ipsum. Quapropter quilibet ex eis amicus est duorum caeterorum, aut propinquus aut vicinus, quia haec nomina relativam significationem habent. Quid ergo? num placet ut dicamus Patrem personam esse
Abbreviated transcription (Latin):
sit tam quã in subiecto. Unde
manifestũ est dm̃ abusiue
substantiã uocari. ut nomi¬
ne usitatiore intelligatur
essentia. qđ uere ac ꝓprie
dicit᷑. ita ut fortasse: dm̃ so
lũ dici oporteat essentiã. Et.
moysi enunciauit. cũ ait ego
sum qui sum. & dices ad eos
Qui est misit me ad uos.
Sed tam̃ siue essentia dicat᷑
qđ proprie dicit᷑ siue sub¬
stantia qđ abusiue. utrumꝙ
ad se dicit᷑. non relatiue ad
aliquid. Unde hoc est. dõ
eẽ. qđ subsistere. Et ido si una
essentia trinitas. una etiam
tres ꝑsonȩ quã tres substan
tiȩ. Sed nob uidear suffraga¬
ri hoc quoq requiramꝰ quam¬
quã & illi si uellent sicut dicunt
tres substantias. tres ypotasis
possent dicere. ut tres ꝑsonas
tria ꝓsapa. Illud autẽ maluer̃
qđ forte scđm linguȩ suȩ con¬
suetudinẽ aptius diceretur.
Nãq & in ꝑsonis eadẽ racio ẽ.
Non enĩ aluid est dõ ẽẽ.
aliud personã eẽ. sed omnino

Expanded text:
sit tanquam in subjecto: unde sit tanquam in subjecto: unde manifestum est Deum abusive substantiam vocari, ut nomine usitatiore intelligatur essentia, quod vere ac proprie dicitur; ita ut fortasse solum Deum dici oporteat essentiam. Est Moysi enuntiavit, cum ait, Ego sum qui sum; et, dices ad eos: Qui est, misit me ad vos . Sed tamen sive essentia dicatur quod proprie dicitur, sive substantia quod abusive; utrumque ad se dicitur, non relative ad aliquid. Unde hoc est Deo esse quod subsistere, et ideo si una essentia Trinitas, una etiam tres personae, quam tres sed ne nobis videar suffragari, hoc quoque requiramus. Quanquam et illi, si vellent, sicut dicunt tres substantias, tres hypostases, possent dicere tres personas tria prosopa. Illud autem maluerunt, quod forte secundum linguae suae consuetudinem aptius diceretur. Nam et in personis eadem ratio est: non enim aliud est Deo esse, aliud personam esse, sed omnino
Abbreviated transcription (Latin):
stitit. Quantomagis ds. Si
tam̃ dignũ est ut ds̃ dicatur
De his enim rebus recte
intelligit᷑. in quib subiectis
enĩ subsistit. & idõ substanti
est. Illauͦ in subsistente atꝙ
subiecto corpore. quȩ ñ sub¬
stantię sunt. sed in substantia
Et idõ si eẽ designat. uel ille
color. uł illa forma ñ adimunt
corpori corpus eẽ. Quia non
hoc est ei ẽẽ. qđ illã uel illam
formã colorẽ ue retinere. Res
gͦ mutabiles neq simplices pro¬
priȩ dicunt᷑ substantiȩ. Ds
autẽ si subsistit ut substantia
ꝓprie dici possit. idest in
eo aliquid tantũiã insubie¬
cto & non est simplex cui
hoc sit ẽẽ qđ est. quic quid
aluid de illo ad illũ dicit᷑
sicut magnus omp̃ts bonus.
Et siquis huiꝰmodi de dõ
non in congrue dicit᷑. nefasẽ
autẽ dicere. ut subsistat. Et
subsit ds bonitati suȩ. atꝙ
illa bonitas ñ substantia sit.
uel potius essentia: neq ipse
ds sit bonitas sua. sed in illo

Expanded text:
sistit, quanto magis Deus? si sistit, quanto magis Deus? si tamen dignum est ut Deus dicatur De his enim intelligitur, in quibus, ut subjectis,enim subsistit; et ideo substantiest: illa vero in subsistente atque subjecto corpore, quae non substantiae sunt, sed in substantia; et ideo si esse desinat, vel ille color, vel illa forma, non adimunt corpori esse corpus, quia non hoc ei est esse, quod illam vel illam formam coloremve retinere. Res ergo mutabiles neque simplices, proprie dicuntur substantiae. Deus autem si subsistit ut substantia proprie dici possit, inest in eo aliquid tanquam in subjecto, et non est simplex, cui hoc sit esse quod illi est quidquid aliud de illo ad illum dicitur, sicut magnus, omnipotens, bonus, et si quid hujusmodi de Deo non incongrue dicitur: nefas est autem dicere ut subsistat et subsit Deus bonitati suae, atque illa bonitas non substantia sit vel potius essentia, neque ipse Deus sit bonitas sua, sed in illo
Abbreviated transcription (Latin):
te noluit. Ut non solũ ibi
unitas intelligat᷑. ex eo qđ
dicit᷑ una essentia. Sed &
t̾rinitas ex eo qđ dicuntur
tres substantiȩ. uł ꝑsonȩ
Nã si hoc est dõ eẽ qđ subsi¬
stere ita ñ erant dicendȩ
tres substantię ut ñ dicunt᷑
tres essentiȩ quẽ ad modũ
quia hoc est dõ eẽ qđ sa¬
pere. sicut non tres essenti¬
as. ita ñtres sapientias dici¬
mus. Sic enĩ quia hoc illi est
dm̃ eẽ qđ estiẽẽ: tam treses¬
sentias. quã tres dõs dici fas
non est. Si autẽ aliud est dõ
eẽ aliud subsistere. sicut aliud
Pat̾ autẽ ad filiũ. & dñs ad ser
uientẽ. creaturã dicit᷑ : rela¬
tiuȩ gͦ subsistit. sicut relatiue
gignit. & relatiue dominat᷑:
ita iã substantia ñ erit sub¬
stantia quia relatiuũ erit.
Sicut enĩ habeo qđ est eẽ
apellat᷑ essentia. ita ab eo
qđ est subsistere. substantiã
dicimus. ab surdũ ẽ autẽ ut
substantia relatiue dicatur.
Om̃is enĩ res ad seipsam sub¬

Expanded text:
tem noluit; ut non solum ibi tem noluit; ut non solum ibi unitas intelligatur ex eo quod dicitur una essentia, sed et trinitas ex eo quod dicuntur tres substantiae vel personae. Nam si hoc est Deo esse quod subsistere, ita non erant dicendae tres substantiae, ut non dicuntur tres essentiae: quemadmodum quia hoc est Deo esse quod sapere, sicut non tres essentias, ita nec tres sapientias dicimus. Sic enim quia hoc illi est Deum esse quod est esse, tam tres essentias quam tres deos dici fas non est. Si autem aliud est Deo esse, aliud subsistere, sicut aliud Pater autem ad Filium et uientem creaturam relatiue subsistit, sicut relatiue gignit et relatiue dominatur, ita iam substantia non erit substantia, quia relatiuum erit. Sicut enim ab eo quod est esse appellatur essentia, ita ab eo quod est subsistere substantiam dicimus. Absurdum est autem ut substantia relatiue dicatur. Omnis enim res ad se ipsam sub
Abbreviated transcription (Latin):
cunt illi tres substantias unã
essentiã. quẽ ad modũ nos di¬
cimꝰ tres ꝑsonas. unã essentĩã
uł substantiã. Qͥd gͥ restat.
an ut fateamur loquendi ne¬
cessitate paria hȩc uocabula
cũ opus ẽẽt copiosa disputa¬
tione aduersus insidias uel
errores hereticoꝵ: Cum enĩ
conaret᷑ humana inopia lo¬
quendo ꝓferre ad hominẽ¬
sensus qđ insecretario mentis
ꝓ captu ten&. de dño dõ cre¬
atore suo. sue ꝑ piam fidẽ.
gentiã timuit dicere tręs
essentias. nẽ intelligeret᷑ in
una sũma equalitate ulla
diuersitas. Rursus ñ eẽ tria
quȩdã ñ poterat dicere:
qđ sabellius quia dix̃ in here¬
sem lapsus est. Certissime
quippe de scripturis cognos¬
cit᷑. qđ pie credendũ est &
aspectu mentis indubitata
ꝑceptione ꝑstringit᷑. & patrẽ
ẽẽ uł filiũ. Quesiuit quid
tria dicer&. & dixit sub¬
stantias. siue ꝑsonas. Quib
nominib ñ diu̾sitatẽ intel¬
ligi u̾oluit. sed singularita¬

Expanded text:
cunt illi tres substantias, unam cunt illi tres substantias, unam essentiam, quemadmodum nos dicimus tres personas, unam essentiam vel substantiam. 9. Quid igitur restat, nisi ut fateamur loquendi necessitate parta haec vocabula, cum opus esset copiosa disputatione adversum insidias vel errores haereticorum? Cum enim conaretur humana inopia loquendo sensus, quod in secretario mentis pro captu teneret de Domino Creatore suo, sive per piam fidem, gentiam, timuit dicere tres essentias, ne intelligeretur in illa summa aequalitate ulla diversitas. Rursus non esse tria quaedam, non poterat dicere, quod Sabellius quia dixit, in haeresim lapsus est. Certissime quippe de Scripturis cognoscitur quod pie credendum est, et aspectu mentis indubitata perceptione perstringitur, et Patrem vel Filium. Quaesivit quid tria diceret: et dixit substantias sive personas, quibus nominibus non diversitatem intelligi voluit, sed singularita
Abbreviated transcription (Latin):
& disputandi necessitate tres
ꝑsonas dicere. Non quia scri¬
pturadicit. sed quia ipsa non
contradicit. Si autẽ dicere¬
mus tresdõs. contradicer&¬
syscriptura dicens. Audi
is rahel: dñs ds̃ tuus. ds̃ unus
est. Cur gͦ & tres essentias ñ
licet dicere: qđ similit̾ scri¬
ptura sic ut ñ dicit. ita nec
contra dicit᷑: Nã si essentia
speciale nom̃ ẽ cõmune tri¬
bus. cur non dicant᷑ t̾res
essentie. sicut abrahã. ysaac
& ia cob tres homines. quia
homo speciale nom̃ est cõ
animalia. & tres lauri di¬
cunt᷑ tres arbores. & tresla¬
pides tria corpora: Aut si
ꝓpt̾ unitatẽ trinitatis non
dicunt᷑ tres essentiȩ. sed
una essentia. cur non pro
Quam enim est illi̾cõmune
nom̃ essentiȩ. ita ut singuluᷤᷤ
quisq dicat᷑ essentia. tam
illis cõmune est uł substan¬
enĩ de ꝑsonis scđm nr̃am hoc
de substantiis. scđm grecoꝵ
consuetudinẽ ea quȩ diximꝰ.
oport& intelligi. Sic enĩ di¬

Expanded text:
et disputandi necessitate tres et disputandi necessitate tres personas dicere, non quia Scriptura dicit, sed quia Scriptura non contradicit: si autem diceremus tres deos, contradiceret Scriptura, dicens, Audi, Israel; Dominus Deus tuus, Deus unus est ? Cur ergo et tres essentias non licet dicere, quod similiter Scriptura, sicut non dicit, ita nec contradicit? Nam essentia si speciale nomen est commune tribus, cur non dicantur tres essentiae, sicut Abraham, Isaac, et Jacob, tres homines, quia homo speciale nomen est comanimalia, et tres lauri dicuntur tres arbores, et tres lapides tria corpora? Aut si propter unitatem Trinitatis non dicuntur tres essentiae, sed una essentia; cur non propQuam enim est illis commune nomen essentiae, ita ut singulus quisque dicatur essentia, tam illis commune est vel substanenim de personis secundum nostram, hoc de substantiis secundum Graecorum consuetudinem, ea quae diximus, oportet intelligi. Sic enim di
Abbreviated transcription (Latin):
habeant hȩc tria. qđ tamen
ñ inuenit᷑. Nã ꝑsona. gene¬
rale nom̃ est. Intantũ ut eci¬
am homo possit hoc dici cũ
li uocabulo. si ꝓpt̾ ea dicimus
tres personas. quia in cõmu¬
ne est eis. id qđ persona est.
Alioquin nullo modo possun
ita dici quẽ admodũ non di¬
cunt᷑ tres filii. quia non com¬
mune est eis. id qđ est filius:
sona. idõ tres personȩ. quia
Aut q̃m ꝓpt̃ ineffabilẽ conun¬
ctionẽ. hȩc tria simul unus
ds̃. curnon etiã una ꝑsona:
Aut ita ñ possumus dicere
trespersonas. quamiuis sin¬
gulam quãq apellemus per¬
sonã. quẽ ad modũ ñ possu¬
mus dicere tres dõs. quãuis
suie patrẽ: siue filiũ. siue spi¬
ritũ scm̃: An quia scriptura
ñ dicit tres dõs: sed nectres
ꝑsonas alicubi scripturã cõ¬
memorare inuenimꝰ. Anquia
nec tres. nec unã ꝑsonã scri¬
ptura dicit hȩc tria . Legimꝰ
enĩ ꝑsonã dñi. non ꝑsonam
dñm . Propt̃ ea licuit loquendi

Expanded text:
habeant haec tria, quod tamen habeant haec tria, quod tamen non invenitur. Nam persona generale nomen est, in tantum ut etiam homo possit hoc dici, cumli vocabulo, si propterea dicimus tres personas, quia commune est eis id quod persona est alioquin nullo modo possunt ita dici, quemadmodum non dicuntur tres filii, quia non commune est eis id quod est filius;sona, ideo tres personae: quia Aut quoniam propter ineffabilem conjunctionem haec tria simul unus Deus; cur non etiam una persona, ut ita non possimus dicere tres personas, quamvis singulam quamque appellemus personam, quemadmodum non possumus dicere tres deos, quamvis sive Patrem, sive Filium, sive Spiritum sanctum? An quia Scriptura non dicit tres deos? Sed nec tres personas alicubi Scripturam commemorare invenimus. An quia nec tres, nec unam personam Scriptura dicit haec tria legimus enim personam Domini, non personam Dominum, propterea licuit loquendi
Abbreviated transcription (Latin):
tres sunt : queramꝰ quid com¬
mune habeant. Non enĩ com¬
mune illis est. id qđ pat̃ est.
ut inuicẽ sibi sint patres. sic̃
amici cũ relatiue ad alteru¬
trũ dicant᷑ possunt dici. tres
amici qđ inuicẽ sibi sunt.
Non autẽ hoc ibi quia pat̾¬
pat̃. sed unici filii. Nec tres
filii. cũ pat̾ ibi non sit filius.
nec sp̃c sc̃s. Hec tressp̃c scĩ qr
nec filius. Qͥd gͥtres Si enĩ
tres ꝑsonȩ. cõmune est eis id
qđ ꝑsona est. Ergo speciale
hoc aut generale nom̃ esł
eis. si consuetudinẽ loquen¬
di respicimꝰ. Sed ubi est na¬
turȩ nulla diu̾sitas. ibi gene¬
ralit̾ enunciat᷑ aliqua plura.
ut etiã specialit̾ enunciari
possint. Nature enĩ differen¬
tia facit. ut laurus. & mirtus.
& oliua. aut equus. & bos. &
canis. ñ dicant᷑ speciali no¬
mine. isti tres lauri aut illi
tres boues. sed generali &
istȩ tres arbores. & illa tria
animalia. Hic uero ubi nul¬
la est essentiȩ diuersitas.
oport& ut & speciale nomen

Expanded text:
tres sint, et quid commune habeant. Non enim commune illis est id quod Pater est, ut invicem sibi sint patres; sicut amici, cum relative ad alterutrum dicantur, possunt dici tres amici, quod invicem sibi sunt. Non autem hoc ibi, quia tantupater, sed unici Filii. Nec tres filii, cum Pater ibi non sit filius, nec Spiritus sanctus. Nec tres spirnec Filius. Quid igitur tres? Si enim tres personae, commune est eis id quod persona est: ergo speciale hoc aut generale nomen est eis, si consuetudinem loquendi respicimus. Sed ubi est naturae nulla diversitas, ita generaliter enuntiantur aliqua plura, ut etiam specialiter enuntiari possint. Naturae enim differentia facit ut laurus et myrtus et olea, aut equus et bos et canis, non dicantur speciali nomine, istae, tres lauri; aut illi, tres boves: sed generali, et istae, tres arbores; et illa, tria animalia. Hic vero ubi nulla est essentiae diversitas, oportet ut speciale nomen
Abbreviated transcription (Latin):
tres creaturas. uł tres naturas.
Quȩcũꝙ autẽ plurali nume¬
ro enunciant᷑ specialit̾ uno
nomine. etiam generaliter
enunciari possunt. Non aut̃
uno appellant᷑. etiã specialit̃
apellari uno nomine possu¬
mus. Nã tres equos qđ est no¬
mine speciali. etiã animalia
tria dicimus: equũ uͦ & bouẽ
& canẽ animalia tantũ tria
dicimus uł substantias. quȩ
sunt generalia nomina. Et
si quid aliud de his generalit̃
dici potest. Tres uͦ equos aut
boues aut canes quȩ speciali
uocabula sunt. non ea possumꝰ¬
quippe uno nomine quãuis
pluralit̃ enunciamus quȩ cõ¬
munit habent illud qđ non
eo nomine significat᷑. abrahã
quippe & ysaac & iacob cõmu¬
ne habent id qđ ÷ homo. Itaꝙ
dicunt᷑ tres homines. equuis
quoꝙ & bos. & canis. cõmune
habent id qđ ÷ animal. dicun¬
tur gͦ tria animalia. Itaq tres
aliquas. lauros etiã tres arbo¬
res dicimꝰ. Laurꝰ uͦ. & myrtũ

Expanded text:
tres creaturas, vel tres naturas. tres creaturas, vel tres naturas. Quaecumque autem plurali numero enuntiantur specialiter uno nomine, etiam generaliter enuntiari possunt uno nomineuno appellantur, etiam specialiter appellare uno nomine possumus. Nam tres equos, quod est nomen speciale, etiam animalia tria dicimus: equum vero et bovem et canem, animalia tria tantum dicimus vel substantias, quae sunt generalia nomina, et si quid aliud de his generaliter dici potest; tres vero equos, aut boves, aut canes, quae specialia vocabula sunt, non ea possumquippe uno nomine quamvis pluraliter enuntiamus quae communiter habent illud quod eo nomine significatur. Abraham quippe et Isaac et Jacob commune habent id quod est homo; itaque dicuntur tres homines: equus quoque et bos et canis, commune habent id quod est animal; dicuntur ergo tria animalia. Ita tres aliquas lauros, etiam tres arbores dicimus; laurum vero et myrtum
Abbreviated transcription (Latin):
ritur quid tres: responde¬
mus. tres homines. Nomine
speciali eos pluraliter ap¬
pellantes. Generali autem
si dicamꝰ. tria animalia.
homo enim sicut ueteres
definierunt. animal est.
racionale. mortale. aut sic̃
scripturȩ nr̃ȩ loqui solent
tres animas. cũ aparte meli¬
ore totũ appellari placet.
pe dictum est in egiptum
descendisse cũ iacob animas
septuaginta quinꝙ pro tor
hominib. Itẽ cũ dicimus
equũ tuũ ñ eum eẽ qui m̃s
est. & terciũ alicuius alt̾us.
nec meũ eẽ nec tuum. fate¬
mur tres ẽẽ. Et interrogai
quid tres. respondemus. Tres
equos nomine speciali. Genc¬
rali autẽ animalia tria. Itẽ
cũ dicimꝰ. bouẽ ñ eẽ equum.
canẽ uͦ nec bouẽ ẽẽ nec equũ.
Tria quedã dicimus. Et per.¬
contantib quid tria noniã
speciali nomine. dicimus
tres equos aut tres eꝗboues.
aut tres. canes. quia non eadẽ
specie continent᷑. sed generaili
tria animalia siue superiori
genere tres substantias. uł

Expanded text:
ritur quid tres, responderitur quid tres, respondemus tres homines, nomine speciali eos pluraliter appellantes; generali autem, si dicamus tria animalia: homo enim, sicut veteres definierunt, animal est rationale, mortale: aut sicut Scripturae nostrae loqui solent, tres animas, cum a parte meliore totum appellari placet, pe dictum est in Aegyptum descendisse cum Jacob animas septuaginta quinque, pro tot hominibus . Item cum dicimus equum tuum non eum esse qui meus est, et tertium alicujus alterius nec meum esse nec tuum, fatemur tres esse: et intorroganti quid tres, respondemus tres equos nomine speciali, generali autem tria animalia. Item cum dicimus bovem non esse equum, canem vero nec bovem esse nec equum, tria quaedam dicimus: et percontantibus quid tria, non jam speciali nomine dicimus tres equos, aut tres boves, aut tres canes, quia non eadem specie continentur; sed generali, tria animalia; sive superiore genere, tres substantias, vel
Abbreviated transcription (Latin):
taq loquendi causa de mef¬
fabilib ut fari aliquo modo
possemus. modo qđ effari
nullo modo possimus. dictũ
est a nr̃is grecis una essentia.
tres substantiȩ. a latinis aut̃¬
una essentia uel substantia.
tres ꝑsonȩ. Quia sicut iam
diximus. non alit̾ insermone
substantia solet intelligi. Et
dũ intelligat᷑. saltim in enig¬
mate qđ dr̃. placuit ita dici.
ut diceret᷑ aliquid. conquere¬
ret᷑ qͥđ tria sint. quȩ tria ẽẽ
fides uera ꝓnunciat. cũ &
patrẽ non dicit eẽ filium.
nec patrẽ dicit ẽẽ nec filiũ.
Cũ gͦ queritur quid tria.
uł quid tres. conferimus nos
ad inueniendũ aliquod spe¬
ciale uel generale nomen
quo complectamur hec tͥa
neq occurrit animus. quia
excedit suꝑ eminentia di¬
uinitatis. usitati eloquii fa¬
cultatẽ. Ueruis enim cogi¬
quam cogitat᷑. Cum enim
dicimꝰ non eundẽ eẽ iacob
qui est abraham. Isaac aut̃
nec abraham ẽẽ nec iacob
tres utiq fatemur. abrahã.
ysaac. & iacob. Sed cũ que¬

Expanded text:
t: « Loquendi causa de ineffabilibus, ut fari aliquo possemus modo, quod effari nullo modo possumus, dictum est a nostris Graecis una essentia, tres substantiae, a Latinis una essentia vel substantia, tres personae, quia, sicut jam diximus, non aliter in sermone substantia solet intdum intelligatur saltem in aenigmate quod dicitur, placuit ita dici, ut diceretur aliquid cum quaereretur quid tria sint, quae tria esse fides vera pronuntiat, cum et Patrem non dicnec Patrem dicit esse nec Filium. Cum ergo quaeritur quid tria, vel quid tres, conferimus nos ad inveniendum aliquod speciale vel generale nomen, quo complectamur haec tria, neque occurrit animo, quia excedit supereminentia divinitatis usitati eloquii facultatem. Verius enim cogiquam cogitatur. Cum enim dicimus non eumdem esse Jacob qui est Abraham, Isaac autem nec Abraham esse nec Jacob, tres esse utique fatemur, Abraham, Isaac et Jacob. Sed cum quae
Abbreviated transcription (Latin):
exemplũ infirmis ad conuales¬
cendũ exemplũ morituris ad
non timendũ. exemplũ mor¬
tuis ad resurgendũ ẽẽt. Inom
enĩ homo ad beatitudinẽ seqͥ
ñ debebat nisi dm̃ & sentire
ñ poterat dm̃. sequendo dm̃
& quẽ sentire poterat. & quẽ
sequi debebat. Amemꝰ gͦ eũ
& inhereamus illi caritate
sc̃m qui datus est nob̃. Nongͥ
ut reformem᷑ ad imaginem
di. p̃bet imago equalis patri.
cũ de sapientia scriptura lo¬
quit᷑ de filio loquit᷑. Quem
sequim᷑ uiuendo sapient̃. quã¬
uis & pat̾ sit sapientia sicut
caritas utrũq conuingens. nos¬
ꝙ subiungens. qđ iđo non
indigne dr̃ quia scriptũ est
ds̃ caritas est. Quomodo ñ ẽ
etiã ipse sapientia cũ sit
alio modo essentia sp̃e scĩsin¬
gillatĩ. ac ꝓprie nominanda
clamat apud apłm quȩ dicit.
Nescitis quia tẽplũ dĩ estis. sta¬
timq subiecit. & sp̃s dĩ habi¬
tat in uob̃. Ds̃ enĩ habitat
in templo suo. ñ enĩ tãquã

Expanded text:
exemplum infirmis ad convalesexemplum infirmis ad convalescendum; exemplum morituris ad non timendum, exemplum mortuis ad resurgendum fieret: ipse quia homo ad beatitudinem sequi non debebat nisi Deum, et sentire non poterat Deum; sequendo Deum et quem sentire poterat, et quem sequi debebat. Amemus ergo eum, et inhaereamus illi, caritate tum, qui datus est nobis . Non ut reformemur ad imaginem Dei praebet imago aequalis Patri, cum de sapientia Scriptura loquitur, de Filio loquitur, quem sequimur vivendo sapienter: quamvis et Pater sit sapientia, sicut charitas utrumque conjungens nosque subjungens, quod ideo non indigne dicitur quia scriptum est, Deus charitas est : quomodo non est etiam ipse sapientia; cum sit alio modo essentia Spiritus sancti singillatim ac proprie nominanda clamat apud Apostolum qui dicit, Nescitis quia templum Dei estis? Statimque subjicit, Et Spiritus Dei habitat in vobis . Deus enim habitat in templo suo. Non enim tanquam
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ. Neq enĩ imitat᷑ p̃cedentẽ
aliquẽ ad patrẽ. a quo num¬
quã ẽ oĩno separabilis. quia
idipsũ ẽ qđ ille de quo est.
Nos aut̃ nitentes imitam᷑
manentẽ. & sequim᷑ stantẽ.
& ipso ambulantes tendimꝰ
ad ipsũ. quia factus ẽ nob̃ uia
tẽporał ꝑ humilitatẽ. quȩ
mansio nob̃ ȩterna ẽ ꝑ diumni¬
tatẽ. qm̃ quippe spiritibus.
mundis. intellectualib qui
suꝑbia non lapsi sunt in for¬
p̃bet exẽplũ ut se idẽ exem¬
plũ redeundi etiã lapso pre¬
beret homini. qui ꝓpt̾ im¬
mundiciã peccatoꝵ penãꝙ
mortalitatis dm̃ uidere ñ
poterat. semetipsum exina¬
niuit. non mutando diini¬
tatẽ suã. sed nr̃am mutabili¬
tatem assumendo. & formam
serui accipiens uenit ad nos
in hunc mundũ. qui in hoc
mundo erat. quia mundus ꝑ
eum factusẽ. ut exemplum
sursum uidentib dm̃. exempluĩ
deorsum mirantib homiem.
Exemplũ sanis ad ꝑmanendũ

Expanded text:
est. Neque enim imitatur praecedentem est. Neque enim imitatur praecedentem aliquem ad Patrem a quo nunquam est omnino separabilis, quia idipsum est quod ille de quo est. Nos autem nitentes imitamur manentem, et sequimur stantem, et in ipso ambulantes tendimus ad ipsum: quia factus est nobis via temporalis per humilitatem, quae mansio nobis aeterna est per divinitatem. Quoniam quippe spiritibus mundis intellectualibus, qui superbia non lapsi sunt, in forpraebet exemplum: ut se idem exemplum redeundi etiam lapso praeberet homini, qui propter immunditiam peccatorum poenamque mortalitatis Deum videre non poterat, semetipsum exinanivit, non mutando divinitatem suam, sed nostram mutabilitatem assumendo; et formam servi accipiens , venit ad nos in hunc mundum , qui in hoc mipsum factus est , ut exemplum sursum videntibus Deum, exemplum deorsum mirantibus hominem: exemplum sanis ad permanendum,
Abbreviated transcription (Latin):
lum̃ qđ illuminat omnẽ ho¬
minẽ. ea ipsa ÷ summa sapien¬
tia ds̃. Unde nunc agimus.
Sapientia gͦ filius de sapientia
patre sicut lum̃ de lumine.
& singulus filius. lum̃. & singu¬
lus pat̾ ds. & singulus filius
ds̃. Ergo & singulus pat̾ sapi¬
entia. & singulus filius sapi¬
entia. Et sicut utrũꝙ unum
sic utrũq una sapientia. Sed
quia tẽporalit̾ nos aut illum
conuertim᷑ idest ex aliquo
tẽpore. ut cũ illo maneamus
in et̃nũ. & ipse ex quodã tẽ¬
pore uerbũ caro factũ ẽ. &
habitauit in nob̾. Propterea
gͥ cũ pronunciat᷑ inscriptu¬
ris. aut narrat᷑ aliquid de
sapientia siue dicente ipsa.
siuecũ de illa dr̃. filiũ nob̃
potissimũ insinuat᷑. cuiꝰ ima¬
ginis exẽplo. & nos ñ discedamꝰ¬
a dõ. quia & nos imago dĩ sumus.
non quidẽ equales facta quippe
a patre ꝑfiliũ. non nata de pa¬
tre. sicut illa. & nos quia illu¬
minam᷑ lumine. illa uero quia
lum̃ inluminans. & idõ illa
sine exemplo. nobis exemplũ

Expanded text:
lumen quod illuminat omnem hominem, ea ipsa et summa sapientia Deus, unde nunc agimus. Sapientia ergo Filius, de sapientia Patre: sicut lumen de lumine, et singulus Filius lumen, et singulus Pater Deus, et singulus Filius Deus: ergo et singulus Pater sapientia, et singulus Filius sapientia. Et sicut utrumque sic utrumque una sapientia. Sed quia temporaliter nos ad eum convertimus, id est, ex aliquo tempore, ut cum illo maneamus in aeternum. Et ipse ex quodam tempore Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. 5. Propterea igitur cum pronuntiatur in Scripturis, aut enarratur aliquid de sapientia, sive dicente ipsa sive cum de illa dicitur, Filius nobis potissimum insinuatur. Cujus imaginis exemplo et nos non discedama Deo, quia et nos imago Dei sumus: non quidem aequalis, facta quippe a Patre per Filium, non nata de Patre sicut illa. Et nos, quia illuminamur lumine; illa vero, quia lumen illuminaus: et ideo illa sine exemplo nobis exemplum
Abbreviated transcription (Latin):
qđ pat̃. quia uerbũ non est pat̃.
Et uerbũ relatiue dr̃ sicut
filius. qđ utiq ñ pat̃. Et ido
xp̃c uirtus est sapientia dĩ.
quia de patre uirtute & sapi¬
entia: etiã ipse uirtus & sapi¬
entia est. Sicut lum̃ dĩ de pa¬
tre lumine. & fons uitȩ apud
dm̃ patrẽ utiq fontẽ uitȩ.
qm apud te inquit fons uitȩ.
& in lumine tuo uidebimus
lum. Quia sicut pat̾ habet
uitam in semetipso: sic dedit
filio uitã habere in semetipso.¬

Expanded text:
n est Pater, et Verbum relative dicitur, sicut Filius, quod utique non Pater; et ideo Christus virtus et sapientia Dei, quia de Patre virtute et sapientia, etiam ipse virtus et sapientia est, sicut lumen Dei de Patre lumine; et fons vitae apud Deum Patrem, utique fontem vitae: « Quoniam apud te, inquit, fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen , quia sicut Pater habet vitam in semetipso, hic dedit Filio
Abbreviated transcription (Latin):
na. Qua ꝓpt̾ non quia pat̾
non est filius & filius nonẽ
pat̾ aut ille ingonius ille
aut̃ genitus idõ non unaes¬
sentia. quia his nominbus re¬
latiua coꝵ ostendunt᷑. Ut̃ꝙ
aũt simul una sapientia &e
una essentia ubi hoc est eẽ qͦd
sapere. Hon aut̃ simul utꝙ
u̾bum aut filius. quia non hoc
est cẽ quod u̾bum aut filium

Expanded text:
tia. Quapropter, non quia Pater tia. Quapropter, non quia Pater non est Filius, et Filius non est Pater, aut ille ingenitus, ille autem genitus, ideo non una essentia: quia his nominibus relativa eorum ostenduntur. Uterque autem simul una sapientia, et una essentia, ubi hoc est esse quod sapere: non autem simul uterque Verbum aut Filius, quia non hoc est esse quod Verbum aut Filium
Abbreviated transcription (Latin):
ater gͥ & filius simul una
essentia & una magnitudo
& una ueritas & una sapientia: s
non pat̾ & filius simul ambo unũ
u̾bum quia nonsimul ambo unꝰ
filius. Sicut enim filius ad patrẽ
refertur non ad se ipsum dicit᷑
ita & u̾bum ad eum cuius u̾bum
est refertur cũ dicitur u̾bum.
ło quippe filius quo u̾bum &
ad sedicitur s tantum relati¬
ue adeum cuiꝰ u̾bum est sic̃
filius ad patrem Sapientia uͦ
eo quo essenua Et idõ quia
Ubum enim relatiue. sapien¬
tia essentialit̃ intelligitur Id
dici accipiamus cũ dicitur u̾bũ
ac sidicat᷑ nata sapientia ut sit & filiꝰ
& imago. Et hec duoͤ dicunt᷑
id est nara sapientia: in uno
eoꝵ eo quod ẽ nata sapientia
& u̾bũ & imago filius intelli¬
gatur & in his om̃ibꝰ nominibus
non ostendatur essentia qui rela¬
tiue dicunt᷑ ad altõ quod est
sa pientia: qm̃ & adse dicitur.
se ipsa enim sapiens ẽ &iam
essentia & singillatm sapdentia
desapientia. sicut essentia de essen¬

Expanded text:
una essentia, et una magnitudo, et una veritas, et una sapientia. Sed non Pater et Filius simul ambo unum Verbum, quia non simul ambo unus Filius. Sicut enim Filius ad Patrem refertur, non ad se ipsum dicitur; ita et Verbum ad eum cujus Verbum est refertur, cum dicitur Verbum. Eo quippe Filius quo Verbum, et ad se dicitur, sed tantum relative ad eum cujus Verbum est, sicut Filius ad Patrem: sapientia vero eo quo es entia. Et ideo quia apientia; Verbum enim relative, sapientia essentialiter intelligitur: id dici accipiamus cum dicitur Verbum, ac si dicatur, nata sapieet imago. Et haec duo cum dicuntur: Hic est nata Sapientia, in uno eorum, eo quod est nata, et Verbum et imago et Filius intelligatur. Et in his omnibus nominibus non ostendatur essentia, quia relative dicuntur: at in altero quod est sapientia, quoniam et ad se dicitur, se ipsa enim sapiens est, etiam essentia, et singillatim sapientia de sapientia, sicut essentia de essen
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ est illicẽẽ aurũ. aliudeẽ
statuas. Et cũ dicunt᷑ tres ho¬
mines una natura. uł tres ho¬
mines eiusdẽ naturȩ possunt
etiã dici tres homines his ex
eadẽ natura qm̃ ex eadẽ na¬
tura. & alii teles homines pos¬
sunt existere. In illa uero essen¬
tia trinitatis. nullo modo alia
quȩ libet ꝑsona. ex eadẽ eadẽ¬
essentia potest existere. De.¬
inde in his reb ñ tantũ est
unus homo. quantũ tres ho¬
mines simul. Et plus aliquid¬
sunt duo homines. quã unus
homo. Et in statuis ȩqualib plus
auri est tressimul. quã singulȩ.
&minus auriest una. quã duȩ
at in dõ ñ ita est. Non enim
maior essentia est pat̾ & filiꝰ
filius. Sed tres simul illȩ sub¬
stantiȩ. sue ꝑsonȩ si ita dicendȩ
sunt equales sunt singulis. qđ
animalis homo ñ ꝑcipit. Non
enim potest cogitare nisi mo
les uel & spacia uł minuta uł
grandia uoluptantib in ani¬
mo eius fantasmatis. tã quã

Expanded text:
enim illuc est esse aurum, aliud esse enim illuc est esse aurum, aliud esse statuas. Et cum dicuntur tres homines una natura, vel tres homines ejusdem naturae, possunt etiam dici tres homines ex eadem natura, quia ex eadem natura et alii tres tales homines possunt existere; in illa vero essentia Trinitatis, nullo modo alia quaelibet persona ex eadem essentia potest existere. Deinde in his rebus non tantum est unus homo, quantum tres homines simul; et plus sunt aliquid homines duo, quam unus homo: et in statuis aequalibus plus auri est tres simul quam singulae, et minus auri est una quam duae. At in Deo non ita est: non enim major essentia est Pater et FiliFilius; sed tres simul illae substantiae sive personae, si ita dicendae sunt, aequales sunt singulis: quod animalis homo non percipit. Non enim potest cogles, et spatia, vel minuta, vel grandia, volitantibus in animo ejus phantasmatis, tanquam
Abbreviated transcription (Latin):
ñ idõ non erunt statuȩ. Ita
nulla species. excedit a. diffi¬
nitionẽ generis sui. Cũ enĩ
diffiniero animal qm̃ gene¬
ris huiꝰ species ẽ equus. Om̃is
equus animal est. ñ autem
statua om̃is aurũ est. Idõ quã¬
uis in trib statuis aureis re¬
cte iudicamus tresstatuas unũ
aurũ. non tam̃ ita dicimus. ut
genus. aurũ. statuas uero spe¬
cies intelligamus. Nec sic gͦ
trinitatẽ dicimꝰ tres personas
uel substantias unã essentiam
& unũ dm̃ tamquã ex una ma¬
teria. Tria quedã subsistant &¬
iam siquiꝗ illud ẽ in his trib
explicatũ sit. Non enĩ aliquid
aliud eius essentiȩ est. p̃ter
istam trinitatẽ. tam̃ tres per¬
sonas eiusdẽq essentiȩ uł tres
ꝑsonas unã essentiã dicimus
t̾res autẽ ꝑsonas ex eadẽ essen¬
tia ñ dicimꝰ. quasi aliud ibi
sit qđ essentia est aliud qđ per¬
sona sicut tres statuas ex eodẽ
auro possumꝰ dicere. Aliud

Expanded text:
non ideo non erunt statuae. Item non ideo non erunt statuae. Item nulla species excedit definitionem generis sui. Cum enim definiero animal, quoniam generis hujus species est equus, omnis equus animal est, non autem statua omnis aurum est. Ideo quamvis in tribus statuis aureis, recte dicamus tres statuas unum aurum; non tamen ita dicimus, ut genus aurum, species vero statuas intelligamus. Nec sic ergo Trinitatem dicimus tres personas vel substantias, unam essentiam et unum Deum, tanquam ex una materia tria quaedam subsistant, etiamsi quidquid illud est, in his tribus explicatum sit. Non enim aliquid aliistam Trinitatem: tamen tres personas ejusdem essentiae, vel tres personas unam essentiam dicimus: tres autem personas ex eadem essentia non dicimus, quasi aliud ibi sit quod essentia est, aliud quod persona; sicut tres statuas ex eodem auro possumus dicere; aliud