comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Non quod nos dilexerimus dm̃. sed
uidȩus natus sim. iam ista carna¬
lia sp̃uali diuidicatione contemno.
Om̃ ꝙ ego sicut uos: id est homo sum.
Deinde oportune ac decenter facit eos
recolere caritatẽ suam: ne tamquam
imimicum illum deputent. Dicit enĩ.
Fr̃s. precor uos: nichil me lesistis. Tãtͣ
dicerer. Ne ergo putetis quod ego lede¬
re uos cupiam. Ocitis quia ꝑ infirmi¬
tatem carnis iam pridem ȩuangłiraui
uobis: id est cum ꝑsecutionẽ paterer. Et
temptationẽ urãm in carne mea non
spreiustis neq respustis. Temptati st̃
enim cum ꝑ secutionẽ pateretur apłs.
utrum timore desererent eum. an ca-¬
ritate amplecterentur. Et neq spreuistiᷤᷤ
inquit tamqũa uilem istã temptatio¬
nem. neq respuistis. ut non susciꝑetis
communionem ꝑiculi mei. Sed sic̃
angłm dĩ excepistis me. sicut xp̃m ĩm.
Deinde admirans opus eoꝵ sp̃uale cõ¬
mendat: ut hoc intuentes. in carna¬
lem timorem non decidaro. Qu

Expanded text:
Non quod nos dilexerimus Deum, sedNon quod nos dilexerimus Deum, sedJudaeus natus sim, jam ista carnalia spirituali dijudicatione contemno. Quoniam et ego sicut vos: id est, homo sum. Deinde opportune ac decenter facit eos recolere charitatem suam, ne tanquam inimicum illum deputent. Dicit enim, Fratres, precor vos, nihil me laesistis: tanquam si diceret, Ne ergo putetis quod ego laedere vos cupiam. Scitis quia per infirmitatem carnis jam pridem evangelizavi vobis: id est, cum persecutionem paterer. Et tentationem vestram in carne mea non sprevistis, neque respuistis. Tentati sunt enim, cum persecutionem pateretur Apostolus, utrum timore desererent eum, an charitate amplecterentur. Et neque sprevistis, inquit, tanquam utilem istam tentationem: neque respuistis, ut non susciperetis communionem periculi mei. Sed sicut angelum Dei excepistis me, sicut Christum Jesum. Deinde admirans, opus eorum spirituale commendat, ut hoc intuentes, in carnalem timorem non decidant. Qua
Abbreviated transcription (Latin):
cogniti a dõ. Uidetur enim certe hoc
loco etiam apłica locutio congruere
uelle infirmitati hominum: ne tan¬
tummͦ in ueteris testamenti libris usq
ad terrenas hominũ cogitationes
modus diuni eloquii descendisse
uideat᷑. Nam qm̃ correxit quod dixe¬
rat. cognoscentes dm̃: nichil nos mo¬
uere debet. Manifestum ẽ enim quã¬
du ꝑ fidem ambulamus non ꝑspeci-¬
em. nondũ nos cognouisse dm̃. s ea fide
purgari. ut oportuno tempore cogno¬
scere ualeamus. Sed quod in ipsa corre¬
ctioneait immo cogniti ado. si ꝓprie
accipit᷑᷑ putabitur ds quasi ex tempo¬
re aliquid cognoscere quod ante non
nouerar. Transiate gͦ dicꝰtum est. ut
oculos dĩ accipiamus ipsam dilectio¬
nem eius: quam commendauit mit-¬
tendo ꝓ impiis occidendum unicum
filium. Sic enim de his qui diligunt᷑
dicere solemus: quod ante oculos ha¬
beantur. Hoc ẽ ergo cognoscentes dm̃.
immo cogniti a dõ. quod & ioħs dicit.

Expanded text:
cogniti a Deo. Videtur enim certe hoc cogniti a Deo. Videtur enim certe hoc loco etiam Apostolica locutio congruere velle infirmitati hominum; ne tantummodo in Veteris Testamenti libris usque ad terrenas hominum cogitationes modus divini eloquii descendisse videatur. Nam quoniam correxit quod dixerat, cognoscentes Deum, nihil nos movere debet: manifestum est enim quamdiu per fidem ambulamus, non per speciem , nondum nos cognovisse Deum; sed ea fide purgari, ut opportuno tempore cognoscere valeamus. Sed quod in ipsa correctione ait, imo cogniti a Deo, si proprie accipitur, putabitur Deus quasi ex tempore aliquid cognoscere, quod ante non noverat. Translate ergo dictum est, ut oculos Dei accipiamus ipsam dilectionem ejus, quam commendavit mittendo pro impiis occidendum unicum Filium: sic enim de iis qui diliguntur dicere solemus quod ante oculos habeantur. Hoc est ergo cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo, quod et Joannes dixit,
Abbreviated transcription (Latin):
meridis uitam naufragam gubernan¬
tes. quando de diuinis libris quos deus
adhuc carnali popło dedit. si more u¬
dȩoꝵ tempora obseruarent diceret eis
apłs. timeo uos ne forte sine causa la-¬
borauerim in uos: Et tamen si dep̾henda¬
tur quisqũa uel catecuminus iudaico
ritu sabbatũ obseruans: tumultuatur
ȩccła. Nunc autẽ innumerabiles de nu-¬
mero fidelium cũ magna confidentia
in faciem nobis dicunt. die post kalen¬
das non ꝓficiscor. & uix lente istaphibe¬
mus. arridentes ne irascantur. & timen¬
tes ne quasi nouum aliquid mirentur.
Nȩ peccatis hominum. quȩ sola inusi¬
tata ex horrescimus. usitata uero pro
quibus abluendis filii di sanguis effu-¬
sus est. quamuis tam magna sint ut
om̃ino claudi contra se faciant re-¬
gnum dĩ. sepe uidendo om̃ia tolera-¬
re. sepe tolerando nonnulla etiã face-¬
re cogimur. Atq utinam o dñe non
omĩa quȩ non potuerimus ꝓhibere fa-¬
nunc autẽ cognoscentes dm̃. immo

Expanded text:
meridis vitam naufragam gubernanmeridis vitam naufragam gubernantes, quando de divinis Libris, quos Deus adhuc carnali populo dedit, si more Judaeorum tempora observarent, diceret eis Apostolus, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos? Et tamen si deprehendatur quisquam vel catechumenus Judaico ritu sabbatum observans, tumultuatur Ecclesia. Nunc autem innumerabiles de numero fidelium cum magna confidentia in faciem nobis dicunt, Die post calendas non proficiscor. Et vix lente ista prohibemus arridentes, ne irascantur, et timentes ne quasi novum aliquid mirentur. Vae peccatis hominum, quae sola inusitata exhorrescimus: usitata vero pro quibus abluendis Filii Dei sanguis effusus est, quamlibet magna sint, et omnino claudi contra se faciant regnum Dei, saepe videndo omnia tolerare, saepe tolerando nonnulla etiam facere cogimur! atque utinam, o Domine, non omnia quae non potuerimus prohibere, faNunc autem cognoscentes Deum, imo
Abbreviated transcription (Latin):
anm inistrari: quȩ infirma appellar
ex eo quod infirma ꝙ instabili specie
uariant᷑. egena uero ex eo quod egent
summa ꝙ stabili specie creatoris: ut qͣmͦ
sunt ẽẽ possint. Ergo eligat lector utrã
uolet sententiam: dum modo intelli¬
gat ad tantum ꝑiculum animȩ ꝑtine¬
re suꝑstitiosas tempoꝵ obseruationes.
ut huic loco subiecerit apłs. timeo uos
ne forte sine causa laborauerim in uos.
Quod cum tanta celebritate atq aucto¬
ritate ꝑ orbem terrarum in ȩccłiis le-¬
gatur: plena sunt conuenticula nr̃a
hominib. qui tempora rerum agenda¬
rum amathematicis accipiunt. Iam uͦ
ne aliquid inchoetur aut ȩdificiorum
aut huiusmodi quorumlibet operum
diebus quos egyptiacos uocant. sepe
etiam nos monere non dubitant: nesci-¬
entes ut dicit᷑ ubi ambulant. Quod si
locus iste de iudȩoꝵ suꝑstitiosa obserua-¬
tione intelligendus ẽ: qu̾a spem habent
cum xp̃ianos se dici uelint. ex ephe-¬

Expanded text:
administrari. Quae infirma appellat, administrari. Quae infirma appellat, ex eo quod infirma et instabili specie variantur: egena vero, ex eo quod egent summa et stabili specie Creatoris, ut quomodo sunt, esse possint. 35. Ergo eligat lector utram volet sententiam, dummodo intelligat ad tantum periculum animae pertinere superstitiosas temporum observationes, ut huic loco subjecerit Apostolus, Timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos. Quod cum tanta celebritate atque auctoritate per orbem terrarum in Ecclesiis legatur, plena sunt conventicula nostra hominibus qui tempora rerum agendarum a mathematicis accipiunt. Jam vero ne aliquid inchoetur, aut aedificiorum, aut hujusmodi quorumlibet operum, diebus quos Aegyptiacos vocant, saepe etiam nos monere non dubitant, nescientes, ut dicitur, ubi ambulant. Quod si locus iste de Judaeorum superstitiosa observatione intelligendus est, quam spem habent, cum christianos se dici velint, ex ephe
Abbreviated transcription (Latin):
ꝙ annos. ꝙ tempora. in carnali obserua¬
tione sabbati. ꝙ neomeniȩ. & mense no¬
uoꝵ. & septimo qͦq anno. quẽ uocant sab¬
batũ sabbatorũ. Quȩ qm̃ erant umbrȩ
futuroꝵ: iam adueniente xp̃o in suꝑsti¬
tionem remanserunt. cum tamquam
salutaria obseruarentur a nescientib
quo referenda sint: ut tamqũa hoc dixe¬
rit apłs gentibus. Quid ꝓdest uos eua¬
sisse seruitutem qua tenebamini cum
seruiretis elementis mundi. quando rur¬
sus ad talia reditis. seducti ab eis qui
nondum agnoscentes libertatis suȩ
tempꝰ inter cętera oꝑa legis quȩ carna¬
liter sapiunt etiam temporib seruiunt:
quib & uos rursus ut antea seriure
uultis. & obseruare cum eis dies. ꝙ men¬
ses. & annos. & tempora. quib seruieba¬
tis & antequam xp̃o crederetis: Manife¬
stum est enim uolumina dempoꝵ ꝑele¬
menta huius mundi. hoc est cęlum ꝙ
terram & motus atq ordinẽ syderum

Expanded text:
et annos, et tempora in carnali observaet annos, et tempora in carnali observatione sabbati et neomeniae, et mense novorum, et septimo quoque anno quem vocant Sabbatum sabbatorum. Quae quoniam erant umbrae futurorum, jam adveniente Christo in superstitione remanserunt, cum tanquam salutaria observarentur a nescientibus quo referenda sint: ut tanquam hoc dixerit Apostolus Gentibus, Quid prodest vos evasisse servitutem qua tenebamini, cum serviretis elementis mundi, quando rursus ad talia reditis, seducti ab eis qui nondum agnoscentes libertatis suae tempus, inter caetera opera Legis quae carnaliter sapiunt, etiam temporibus serviunt; quibus et vos rursus ut antea servire vultis, et observare cum eis dies, et menses, et annos, et tempora, quibus serviebatis et antequam Christo crederetis? Manifestum est enim, volumina temporum per elementa hujus mundi, hoc est, coelum et terram et motus atque ordinem siderum
Abbreviated transcription (Latin):
sus ut antea seruire uultis. quod de gen¬
tib intelligere cogimur. His enim su¬
pradixerat: sed tunc quidem ignoran¬
tes dm̃. his qui natura non sunt dii
seruistis. Ad quam seruitutẽ reuerti
eos uelle significat. cum ait: quomodo
& menses. & annos. & tempora. timeo
uos ne forte sine causa laborauerim
in uobis: magis hanc sententiam con-¬
firmare uideri potest. Uulgatissimus
enim ẽ error gentilium: ut uel in
agendis rebus uel in expectandis euen¬
tis uitȩ ac negocioꝵ suoꝵ. ab astrolo¬
gis ꝙ chaldȩis notatos dies. ꝙ menses.
ꝙͣ annos. ꝙ tempora obseruent. fortasse
tamen non opus est ut hoc de gentili-¬
um errore intelligamus. ne intentionẽ
causȩ quam ab exordio susceptam
ad finem usq ꝑducit. subito in aliud
temere detorquere uelle uideamur. sed
de his potius de quibus cauendis eũ
agere ꝑ totam epłam apparet. Nam &
iudȩi seruiliter obseruant dies. & menses.

Expanded text:
sus ut antea servire vultis. Quod de Gensus ut antea servire vultis. Quod de Gentibus intelligere cogimur: his enim supra dixerat, Sed tunc quidem ignorantes Deum, his qui natura non sunt dii, servistis ; ad quam servitutem reverti eos velle significat, cum ait, Quomodo et menses, et annos, et tempora: timeo vos, ne forte sine causa laboraverim in vos, magis hanc sententiam confirmare videri potest. Vulgatissimus est enim error Gentilium iste, ut vel in agendis rebus, vel in exspectandis eventis vitae ac negotiorum suorum, ab astrologis et Chaldaeis notatos dies, et menses, et annos, et tempora observent. Fortasse tamen non opus est ut hoc de Gentilium errore intelligamus, ne intentionem causae, quam ab exordio susceptam ad finem usque perducit, subito in aliud temere detorquere velle videamur; sed de his potius, de quibus cavendis eum agere per totam Epistolam apparet. Nam et Judaei serviliter observant dies, et menses,
Abbreviated transcription (Latin):
& sydera. & cęlum ꝙ terram. cȩteraq
huiusmo di gentes colebant. siue de¬
monia: recte sub ꝓcuratoribus & acto¬
ribus fuisse intelliguntur. uerũtam̃
tam questionem rursus implicant.
Cũ enim ꝑ totam epłam non ab aliis
ostendat sollicitatam fuisse galatha-¬
rum fidẽ. nisi ab eis qui ex circũcisio¬
ne erant: & ad carnales obseruationes
legis tamquam in eis salus esset ad du¬
cere cupiebant. hoc tantum loco ad eos
loqui uidetur. qui ad gentilium suꝑsti¬
tiones redire temptarent. Ait enĩ. Nẽ
autem cognoscentes dm̃. immo cogni¬
ti a do: quomodo reuertimini iterum
ad infirma & egena elementa. quibus
rursus ut antea seruire uultis: In eo
enim quod dicit reuertimini. quando
non circumcisis sed gentib loquitur.
sicut in tota epła apparet. non utiq
ad circũcisionem dicit eos reuerti in
qua num quã erant. sed ad infirma
inquit & egena elementa. quib rur-¬

Expanded text:
et sidera et coelum et terram, caeteraque et sidera et coelum et terram, caeteraque hujusmodi Gentes colebant, sive daemonia, recte sub procuratoribus et actoribus fuisse intelliguntur. 33. Ib. Itam quaestionem rursus implicant. Cum enim per totam Epistolam non ab aliis ostendat sollicitatam fuisse Galatarum fidem, nisi ab eis qui ex circumcisione erant, et ad carnales observationes Legis, tanquam in eis salus esset, adducere cupiebant; hoc tantum loco ad eos loqui videtur, qui ad Gentilium superstitiones redire tentarent. Ait enim: « Nunc autem cognoscentes Deum, imo cogniti a Deo, quomodo revertimini iterum ad infirma et egena elementa, quibus rursus ut antea servire vultis? » In eo enim quod dicit, revertimini, quando non circumcisis, sed Gentibus loquitur, sicut in tota Epistola apparet; non utique ad circumcisionem dicit eos reverti, in qua nunquam erant, sed ad infirma, inquit, et egena elementa, quibus rur
Abbreviated transcription (Latin):
sicut absens corpore. p̃sens autẽ spũ.
iam uidicaui quasi p̾sens eum. qui
sic oꝑatus est in nomine dñi nr̃i uĩu¬
xp̃i tradere eiusmodi satanȩ in in¬
teritum carnis. ut sp̃s saluus sit in
die dñi. Sed et magistratus sub statu¬
to imꝑatore non facit nisi quantum
illi ꝑmittitur. & ꝓcuratores actoresq
huius mundi nichil faciunt nisi
quantum dñs sinit. Non enim la¬
tet eum aliquid sicut hominem:
aut in aliquo est minus potens.
ut ꝓcuratores atq actores qui sunt
in eius potestate aliquid ipso siue ñ
ꝑmittente siue nesciente in subiectis
sibi ꝓ suo gradu rebus efficiant. Non
eis tamen rependitur. quod de ipsis
iuste fit. sed qͦ animo ipsi faciunt. quia
neq liberam uoluntatẽ rationali
creaturȩ suȩ ds negauit. ꝙ tamen
potestatem qua etiam iniustos iuste
ordinat sibi retinuit. Qũẽ locum latiꝰ
ꝙ uberius in aliis libris sepe
tractauimus. Siue ergo solem. & lunã.¬

Expanded text:
sicut absens corpore, praesens autem spiritu, sicut absens corpore, praesens autem spiritu, jam judicavi quasi praesens, eum qui sic operatus est, in nomine Domini  tradere hujusmodi satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini Jesu . Sed et magistratus sub statuto imperatore non facit, nisi quantum illi permittitur; et procuratores actoresque hujus mundi nihil faciunt, nisi quantum Dominus sinit. Non enim latet eum aliquid, sicut hominem; aut in aliquo est minus potens, ut procuratores atque actores, qui sunt in ejus potestate, aliquid ipso sive non permittente, sive nesciente, in subjectis sibi pro suo gradu rebus efficiant. Non eis tamen rependitur, quod de ipsis juste fit, sed quo animo ipsi faciunt: quia neque liberam voluntatem rationali creaturae suae Deus negavit; et tamen potestatem, qua etiam injustos juste ordinat, sibi retinuit. Quem locum latius et uberius in libris aliis saepe tractavimus
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ dicit. his qui naturalit̾ ñ st̃ dii serui¬
stis. satis demonstrat unũ uerum dm̃ na¬
tura ess e dm̃. quo nomine trinitas
fidelissimo & catholico gremio cordis
accipitur. Eos autẽ qui natura non
sunt dii ꝓpterea suꝑius ꝓcuratores
actoresq appellat: quia nulla crea-¬
tura est siue quȩ in ueritate manet
dans głam do. siue quȩ in ueritate ñ stetit.
querens glam suã. nulla in quã creatura ẽ. qͦ ñ
uelit nolit diuine ꝓuidentie seruiat. S uo¬
lens facit. cũ de ea qͦd bonũ ẽ fit: de illa uͦ
quȩ hoc ñ uult: fit qd̾ iustũ est. Nã si etiã
ipsi p̃uaricatores angłi cũ principe suo dia¬
bolo ñ recte dicerent᷑ ꝓcuratores uel acto¬
res diuinȩ ꝓuidentiȩ. non dñs magist᷑¬
tum huius mundi diabolum diceret.
nec uteret᷑ illo ad correptionẽ homi¬
num ipsa potestas apłica. eodem pay¬
lo alibi dicente. quos tradidi satanȩ
ut discant non blasphemare. E alio
loco ad salutẽ. Ait enim. Ego quidẽ

Expanded text:
autem dicit, His qui naturaliter non sunt dii, servistis, satis demonstrat unum verum Deum natura esse Deum, quo nomine Trinitas fidelissimo et catholico gremio cordis accipitur. Eos autem qui natura non sunt dii, propterea superius procuratores actoresque appellat, quia nulla creatura est, sive quae in veritate manet, dans gloriam Deo; sive quae in veritate non stetit, quaerens gloriam suam: nulla inquam creatura est, quae non, velit nolit, divinae providentiae serviat; sed volens facit cum ea quod bonum est; de illa vero quae hoc non vult, fit quod justum est. Nam si etiam ipsi praevaricatores angeli, cum principe suo diabolo, non recte dicerentur procuratores vel actores divinae providentiae, non Dominus magistratum hujus mundi diabolum diceret; nec uteretur illo ad correptionem hominum ipsa potestas apostolica, eodem Paulo alibi dicente, Quos tradidi satanae, ut discant non blasphemare : et alio loco ad salutem; ait enim, « Ego quidem
Abbreviated transcription (Latin):
de baptizato in circũciso centurione cor¬
nelio defendit apud uidȩos qui credi-¬
derant: dicens non se potuisse aquam
ruerat. Nã ꝙ ipso clarissimo docum̃¬
do etiam suꝑius usus est paulus. cum
diceret. Hoc solum uolo discere auobis.
Ex oꝑib legis sp̃m accepistis. an exaudi¬
tu fider: & paulopost. Qui ergo tribuit

Expanded text:
de baptizato incircumciso Centurione Corde baptizato incircumciso Centurione Cornelio defendit apud Judaeos qui crediderant, dicens non se potuisse aquam ruerat . Nam et ipso gravissimo documento etiam superius usus est Paulus, cum diceret, Hoc solum volo discere a vobis: Ex operibus Legis Spiritum accepistis, an ex auditu fidei? Et p
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑierunt domus isrl. ꝙ discipłos cum mit¬
terer ait. in uiam gentium ne abieritis
ꝙ̃ in tiuitatẽ samaritanoꝵ ne introieri¬
tis. sed ite primũ ad oues quȩ ꝑierunt
domus isrł. Gentium autẽ aliud ouile
appellauit. cum diceret. alias oues ha¬
beo quȩ non sunr de hoc ouili. quas
tamen se adducturum ait: ut esset unꝰ
grex. & unus pastor. Quando autẽ nisi
post clarificationem suam. post resurre¬
ctionem suam etiam ad gentes discipłos
misit. cum eos interim ierosolimȩ ma-¬
nere uississer. donec eis scdm ꝓmissionẽ
suam spm sc̃m mittiret: Cum ergo dixis¬
set apłs. misit d̾s filium suum factum
ex muliere factum sub lege. ut eos qui
sublege.erant redimeret. ut adoptionẽ
filioꝵ recipiamus: restabat ut etiam
gentes quȩ non erant sub lege. ad ean¬
dem tamen adoptionẽ filioꝵ ꝑtinere
ostenderet. Quod de scĩ sp̃s dono qui om̃i¬
bus datus ẽ docetꝰ Unde se etiam petrus

Expanded text:
perierunt domus Israel : et discipulos cum mitperierunt domus Israel : et discipulos cum mitteret, ait, In viam Gentium ne abieritis, et in civitates Samaritanorum ne introieritis; sed ite primum ad oves quae perierunt domus Israel . Gentium autem aliud ovile appellavit, cum diceret, Habeo alias oves quae non sunt de hoc ovili; quas tamen se adducturum ait, ut esset unus grex, et unus pastor : quando autem, nisi post clarificationem suam? Post resurrectionem autem etiam ad Gentes discipulos misit, cum eos interim Jerosolymae manere jussisset, donec eis secundum promissionem suam Spiritum sanctum mitteret . Cum ergo dixisset Apostolus, Misit Deus Filium suum, factum ex muliere, factum sub Lege, ut eos qui sub Lege erant redimeret, ut adoptionem filiorum recipiamus ; restabat ut etiam Gentes, quae non erant sub Lege, ad eamdem tamen adoptionem filiorum pertinere ostenderet: quod de sancti Spiritus dono, qui omnibus datus est, docet. Unde se etiam Petrus
Abbreviated transcription (Latin):
tio ad eiusdem fidei sp̃sq unitatẽ ꝑti¬
neat. Nam ꝙ ad romanos ubi similis
quȩstio de pace in xp̃o uidȩoꝵ gentiũq
tractatur: hoc dicit. Non enim acce¬
pistis sp̃m seruitutis iterum in timore:
sed accepistis sp̃m ad optionis filioꝵ.
in quo clamamus abbapater. Recte
autẽ de pręsentia ꝙ de dono nos sp̃s
scĩ ꝓbare uoluit gentib quod ꝑtineant
ad ꝓmissionẽ hereditatis. Non euange¬
lizatum ẽ gentib nisi post ascensum
dñi: & aduentum sp̃s scĩ. Cȩperant enĩ
iam iudȩi credere. cum in terris adhuc
filius dĩ mortalem hominẽ gereret: sicut
in ȩuangłio scriptum ẽ. Ubi qu̾aqũã
& chananeȩ mulieris fidem ipse lau¬
dauerit. & illius centurionis de quo
ait non se inuenisse talem fidẽ in isił:
tamen ꝓprie tunc iudȩis esse ȩuangłira¬
tum uerbis ipsius dñi satis clarum est.
cum & ipsi chananeȩ dep̾canti
dixit non se esse missum nisi ad oues quȩ

Expanded text:
tio ad ejusdem fidei spiritusque unitatem pertitio ad ejusdem fidei spiritusque unitatem pertineat. Nam et ad Romanos, ubi similis quaestio de pace in Christo Judaeorum gentiumque tractatur, hoc dicit: Non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore; sed accepistis Spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba, Pater . Recte autem de praesentia et de dono Spiritus sancti probare voluit Gentibus quod pertineant ad promissionem haereditatis. Non enim evangelizatum est Gentibus, nisi post ascensum Domini et adventum Spiritus sancti. Coeperant enim jam Judaei credere, cum in terris adhuc Filius Dei mortalem hominem gereret, sicut in Evangelio scriptum est: ubi quanquam et Chananaeae mulieris fidem ipse laudaverit , et illius Centurionis, de quo ait non se invenisse talem fidem in Israel ; tamen proprie tunc Judaeis esse evangelizatum, verbis ipsius Domini satis clarum est, cum ad ipsius Chananaeae deprecationem dixit non se esse missum nisi ad oves quae
Abbreviated transcription (Latin):
dedignatus ẽ participationẽ naturȩ
nr̃ȩ. factus ex muliere. ut non soluni
unigenitꝰ esset ubi fr̃s non habet. sed
etiam primogenitus in multis fr̃ib
fieret. Duo enim ꝓposuit. factum ex
muliere. factum sub lege: sed mutato
ordine respondit. iam illum popłm
adiungens. qui paruulus sub ꝑcura¬
torib & actorib seruie bat id est ele-¬
mentis huius mundi. ne putarent
se non esse filios. quia non erant sub
pedagogo. Qm̃ autẽ filii dĩ estis inqͥt:
misit ds̃ sp̃m filũ sui in corda nr̃a.
clamantẽ abbapater. Duo sunt uer
ba quȩ posuit: ut posteriore interp̃tare¬
tur primum. Nam hoc est abba quod
pater. Elegant̾ autẽ intelligit᷑ ñ frustra
duarum linguarum uerba posuisse
id̾e significantia. ꝓpter uniuersum po¬
płm qui de uidȩis & de gentib in uni¬
tatem fidei uocatus est: ut hebreum
uerbum ad udȩos. grecum ad gentes.
utriusq tamen uerbi eadem significa¬

Expanded text:
dedignatus est participationem naturae dedignatus est participationem naturae nostrae, factus ex muliere, ut non solum Unigenitus esset ubi fratres non habet, sed etiam Primogenitus in multis fratribus fieret . Duo enim proposuit, factum ex muliere, factum sub Lege: sed mutato ordine respondit. 31. Ib. IV, 6. Jam illum populum adjungens, qui parvulus sub procuratoribus et actoribus serviebat, id est, elementis hujus mundi, ne putarent se non esse filios, quia non erant sub paedagogo, Quoniam autem filii estis, inquit, misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra, claba, quae posuit, ut posteriore interpretaretur primum. Nam hoc est abba, quod pater. Eleganter autem intelligitur, non frustra duarum linguarum verba posuisse idem significantia propter universum populum, qui de Judaeis et gentibus in unitatem fidei vocatus est, ut Hebraeum verbum ad Judaeos, Graecum ad gentes: utriusque tamen verbi eadem significa
Abbreviated transcription (Latin):
dixit. qͥa & circũcisus ẽ: & hostia ꝓ illo
legitima oblata est. Nec mirum si &
illa legis oꝑa sustinuir. ex quib libera¬
rec qui eis seruiliter tenebant᷑: qui etiã
mortem sustinuit. ur ex ea liberaret
eos qui mortalitate tenebant᷑. Ut ad¬
optionem inquit filioꝵ recipiamus.
Adoptionem ꝓpterea dicit: ut distincte
intelligamus unicum dĩ filium. Nos
enim beneficio & dignatione miscđiȩ
eius filii słi sumus. ille natura ẽ filius.
qui hoc est quod pat̾. Nec dixit acci¬
piamus sed recipiamus. ut significa¬
ret hoc nos amisisse in adam. ex quo
mortales sumus. Hoc ergo quod ait.
ut eos qui sub lege erant redimeret. ꝙ
ad liberandum eum ꝑtinet qui paruu¬
lus sub pedagogo seruiebat. & refert᷑
ad id quod dixit. factum sub lege. Illud
autẽ quod ait. ut adoptionem filioꝵ
recipiamus: refertur ad id quod dixit.
factum ex muliere. Hinc enim adoptio¬
nem recipimus: quod ille unicus non

Expanded text:
dixit, quia et circumcisus est, et hostia pro illo dixit, quia et circumcisus est, et hostia pro illo legitima oblata est . Nec mirum si et illa Legis opera sustinuit, ex quibus liberaret qui eis serviliter tenebantur; qui etiam mortem sustinuit, ut ex ea liberaret eos qui mortalitate tenebantur. Ut adoptionem, inquit, filiorum recipiamus. Adoptionem propterea dicit, ut distincte intelligamus unicum Dei Filium. Nos enim beneficio et dignatione misericordiae ejus filii Dei sumus: ille natura est Filius, qui hoc est quod Pater. Nec dixit, accipiamus; sed, recipiamus: ut significaret hoc nos amisisse in Adam, ex quo mortales sumus. Hoc ergo quod ait, Ut eos qui sub Lege erant redimeret, et ad liberandum eum populum pertinet, qui parvulus sub paedagogo serviebat; et refertur ad id quod dixit, factum sub Lege. Illud autem quod ait, ut adoptionem filiorum recipiamus, refertur ad id quod dixit, factum ex muliere. Hinc enim adoptionem recipimus, quod ille Unicus non
Abbreviated transcription (Latin):
mundi eratis seruientes. s dicens. cũ essemꝰ
paruuli sub elem̃tis huiꝰ mundi eramꝰ serui¬
entes. ñ ꝑtineat ad sig̾rationẽ iudeoꝵ ex qͥb pau¬
lus originem ducit. sed magis ad gentiũ
center se potest ad nectere: quibus ad euan-¬
sisse filium suum ad liberandũ paruu¬
lum heredem seruientẽ ex parte legi
tamqũa pedagogo: ex parte elementis
huius mundi tamquã ꝓcuratorib et
actorib. Nisit ds inquit filium suũ:
factum ex muliere. Mulierem ꝓ femina
posuit: more locutionis hebreoꝵ. Non
enim quia de eua dictum est formauit
eam in mulierem. iam passa erat concu¬
bitũ uiri: quod non scribit᷑ passa nisi
cum demissi essent de paradyso. Factum
autẽ dixit ꝓpter susceptionẽ creaturȩ.
qͥa qͥ nascunt᷑ ex feminis. ñ tc̃ ex dõ nascun¬
tur. s tam̃ ds̃ illos fecit. ut sic nasci pos¬
sint. ut om̃em creaturã. factũ aut̃ sub lege

Expanded text:
mundi eratis; sed dicens, Cum essemus mundi eratis; sed dicens, Cum essemus parvuli, sub elementis hujus mundi eramus servientes, non pertineat ad significationem Judaeorum, ex quibus Paulus originem ducit, sed magis ad Gentium, center se potest annectere, quibus ad evangsisse Filium suum ad liberandum parvulum haeredem, servientem, ex parte Legi, tanquam paedagogo, ex parte elementis hujus mundi, tanquam procuratoribus et actoribus: Misit Deus, inquit, Filium suum factum ex muliere. Mulierem pro femina posuit, more locutionis Hebraeorum. Non enim quia de Eva dictum est, Formavit eam in mulierem , jam passa erat concubitum viri, quod non scribitur passa, nisi cum dimissi essent de paradiso. Factum autem dixit, propter susceptionem creaturae; quia qui nascuntur ex feminis, non tunc ex Deo nascuntur, sed tamen Deus illos facit, ut sic nasci possint, ut omnem creaturam. Factum autem sub Lege
Abbreviated transcription (Latin):
sub elementis mundi eramus seruientes.
Queri autẽ potest. quomodo scđm hanc
similitudinẽ sub elementis huiꝰ mundi
fuerint uidȩi: cum illis ꝑ legẽ quam acce¬
perunt. unus ds qui fecit cȩlum & terrã¬
esse colendus commendaret᷑. Sed potest
esse alius exitus capituli huiꝰ ut cum
suꝑius legem pedagogum fecerit sub qͦ
erar ille popłs iudȩoꝵ. nunc ꝓcuratores
ꝙ actores dicat elementa mundi sub qͥb
seruiebant gentes. ut filius ille paruulꝰ.
id est popłs ꝓpter unam fidem ad unũ
semen abrahȩ ꝑtinens. quoniã & de iudȩis
& de gentib congregatus ẽ. partim fue¬
rit sub pedagogo legis tempore pueritiȩ
suȩ. id est ex ea parte qua de uidȩis con¬
gregatꝰ est: partim sub elementis huiꝰ
mundi. quib tanqͣm ꝓcuratorib ꝙ acto¬
rib seruiebat. ex ea parte qua de gentib
congregatꝰ ẽ: ut qͦd miscet apłs ꝑsonã suam
ñ dicens cũ essetis paruuli sub elem̃tis huiꝰ

Expanded text:
s mundi eramus servientes. Quaeri autem potest quomodo secundum hanc similitudinem sub elementis hujus mundi fuerint Judaei, cum illis per Legem quam acceperunt, unus Deus qui fecit coelum et terram, colendus commendaretur. Sed potest esse alius exitus capituli hujus, ut cum superius Legem paedagogum fecerit , sub quo erat ille populus Judaeorum; nunc procuratores et actores dicat elementa mundi, sub quibus serviebant Gentes: ut filius ille parvulus, id est populus propter unam fidem ad unum semen Abrahae pertinens, quoniam et de Judaeis et de Gentibus congregatus est, partim fuerit sub paedagogo Legis, tempore pueritiae suae, id est ex ea parte qua de Judaeis congregatus est; partim sub elementis hujus mundi, quibus tanquam procuratoribus et actoribus serviebat, ex ea parte qua de Gentibus congregatus est: ut quod immiscet Apostolus personam suam, non dicens, Cum essetis parvuli, sub elementis hujus
Abbreviated transcription (Latin):
se etiam dicere qui ex gentib ad fidẽ
uenerant: ad quos etiam epłam scribit.
Itaq iam inquit non es seruus sed filiꝰ.
ꝓpter id quod dixerat. quamdiu heres
patrum: de quib carnaliter sicut iu-¬
dȩi natus non es. sed tamen filius abrahȩ
scdm unitationem fidei. cuius fidei
dm̃: his qui naturalit̾ non sunt dii
seruistis. Nunc certe quia non uidȩis
scribit sed gentib. nec ait seriuuimꝰ
sed seruistis: satis ꝓbabile est etiam suꝑiꝰ
de gentib dictum. quod sub elementis
huius mundi erant seruientes tamꝗͣ
sub ꝓcuratoribus & actoribus. Nam
ipsa elementa utiq non sunt natura¬
lit̃ dii siue in cęlo siue in terra. qũead¬
modũ dii multi & domini multi: s nobis

Expanded text:
s etiam se dicere, qui ex Gentibus ad fidem venerant, ad quos etiam Epistolam scribit, Itaque jam, inquit, non est servus, sed filius: propter id quod dixerat, Quamdiu haerespatrum, de quibus carnaliter sicut Judaei natus non est; sed tamen filius Abrahae secundum imitationem fidei, cujus fidei Deum, his qui naturaliter non sunt dii servistis. Nunc certe quia non Judaeis scribit, sed Gentibus; nec ait, servivimus, sed, servistis: satis probabile est etiam superius de Gentibus dictum, quod sub elementis hujus mundi erant servientes, tanquam sub procuratoribus et actoribus . Nam ipsa elementa utique non sunt naturaliter dii, « sive in coelo, sive in terra: quemadmodum multi dii, et domini multi: sed n
Abbreviated transcription (Latin):
circumcidendos uenissent. Iste ergo
sensus est. Si in illis oꝑibus legis esset
salus ur̃a: non uobis sp̃s sc̃s nisi cir¬
cũcisis daretur. Deinde intulit S ic
stulti estis: ut cum spũ cȩperitis. nunc
carne consũmemimi. Hoc est qͦd superiꝰ
in exordio dixerat. Nisi aliqui sunt
conturbantes uos & uolentes conuer-¬
tere ȩuangłm xp̃i. Conturbatio enim
ordini contraria est. Ordo est auteor
a carnalib ad sp̃ualia surgere. non
ab sp̃ualib ad carnalia cadere: sicut
istis acciderat. Et hȩc est ȩuangełii
conuersio retrorsum. Quod quia bo
dicit. tanta passi estis: multa iam ꝓ
fide tolerauerant. non timore tam̃ꝗͣ
sub lege positi. sed magis in ipsis pas-
sionib caritate timorem uicerant.
qͥ ex caritate qͦ in uob̃ tanta sustinuit ad
timorẽ relabi uultis. si tam̃ sine causa tanta
passi estis. Qd̃ enĩ sine causa factũ dr̃: suꝑfluũ ẽ.
Suꝑfluum autẽ nec ꝓdest. nec nocet.

Expanded text:
circumcidendos venissent. Iste ergo circumcidendos venissent. Iste ergo sensus est: Si in illis operibus Legis esset salus vestra, non vobis Spiritus sanctus nisi circumcisis daretur. Deinde intulit: Sic stulti estis, ut cum spiritu coeperitis, nunc carne consummemini. Hoc est quod superius in exordio dixerat: Nisi aliqui sunt conturbantes vos, et volentes convertere Evangelium Christi . Conturbatio enim ordini contraria est: ordo est autem a carnalibus ad spiritualia surgere, non ab spiritualibus ad carnalia cadere, sicut istis acciderat. Et haec est Evangelii conversio retrorsus: quod quia bonicit, Tanta passi estis; multa jam pro fide toleraverant, non timore, tanquam sub Lege positi, sed magis in ipsis passionibus charitate timorem vicerant: qui ex charitate, quae in vobis tanta sustinuit, ad timorem relabi vultis. Si tamen sine causa tanta passi estis. Quod enim sine causa factum dicitur, superfluum est; superfluum autem nec prodest, nec nocet;
Abbreviated transcription (Latin):
spũali tantum modo legitur & tracta¬
tur. Omne autẽ sacramentum cum
intelligit᷑: aut ad contemplationẽ ue¬
ritatis refertur. aut ad bonos mores.
Contemplatio ueritatis in soluis di
dilectione fundata est: boni mores in
dilectione dĩ & ꝓximi. In quib duobꝰ
prȩceptis. tota lex pendet & ꝓpħȩ. Nunc
igitur quemadmnodum circumcisio car¬
nis & cȩtera huiusmodi legis opera
ubi iam grã fidei est: non sint necessaria:
uideamus.
oc solum inquit uolo discere a uob̃.
Eax oꝑib legis sp̃m accepistis. an ex au¬
ditu fidei: Respondetur utiq: ex audi¬
tu fidei. Ab apło enim p̃dicata ẽ eis fi-¬
des: in qua p̾dicatione utiq aduentũ
& presentiam sc̃i sp̃s senserant. sicut
illo tempore innouitate inuitatio¬
nis ad fidem etiam sensibilibus
miraculis p̃sentia scĩ sp̃s apparebat:
sicut in actib apłoꝵ legitur. Hoc
autẽ factum erat apud galathas:
antequam isti ad eos ꝑuertendos &

Expanded text:
spirituali tantummodo legitur, et tractaspirituali tantummodo legitur, et tractatur. Omne autem sacramentum cum intelligitur, aut ad contemplationem veritatis refertur, aut ad bonos mores. Contemplatio veritatis in solius Dei dilectione fundata est: boni mores in dilectione Dei et proximi, in quibus duobus praeceptis tota Lex pendet et Prophetae Nunc igitur quemadmodum circumcisio carnis, et caetera hujusmodi Legis opera, ubi jam gratia fidei est, non sint necessaria, videamus.volo discere a vobis: Ex operibus Legis Spiritum accepistis, an ex auditu fidei? Respondetur: Utique ex auditu fidei. Ab Apostolo enim praedicata est eis fides, in qua praedicatione utique adventum et praesentiam sancti Spiritus senserant: sicut illo tempore in novitate invitationis ad fidem etiam sensibilibus miraculis praesentia sancti Spiritus apparebat, sicut in Actibus Apostolorum legitur . Hoc autem factum erat apud Galatas antequam isti ad eos pervertendos et
Abbreviated transcription (Latin):
cramentis: qũaquam & illa interdũ
se ad miscere significet. Prope autẽ finẽ
epłȩ de his separatim tractauit quȩ st̃
in moribus: c illud breuiter. Hoc autẽ
diutius. Hȩc enĩ onera potius impo-¬
nir gentib: quoꝵ utilitas in intelle¬
ctu est. Nam hȩc omĩa exponunt᷑
xp̃ianis: ut quid ualeanx tantum in¬
telligant. non etiam facere cogantur.
In obseruationib autẽ si non intelli-¬
gant᷑. seruitus sola est: qualis erat in
popło uidȩoꝵ. & est usq ad huc. Si au¬
tem & obseruent᷑ illa & intelligantur.
non modo nichil obsunt. sed etiam ꝓst̃
aliquid si tempori congruant: sicut ab
ipso moyse ꝓpħis quoq obseruata sunt.
congruentib illi popło cui ad huc talis
seruitus utilis erat. ut sub timore custo¬
diret᷑. Nichil enim tam pie terret ani-¬
mam: qua sacramentũ non intellectum.
Intellectum autẽ gaudium pium parit:
& celebratur libere si opus est tempori.
Si autẽ non est opus: cum suauitate

Expanded text:
cramentis, quanquam et illa interdum cramentis, quanquam et illa interdum se admiscere significet. Prope finem autem Epistolae, de his separatim tractabit, quae sunt in moribus: et illud breviter, hoc autem diutius. Haec enim onera potius imponi Gentibus quorum utilitas in intellectu est: nam haec omnia exponuntur Christianis, ut quid valeant, tantum intelligant, non etiam facere cogantur. In observationibus autem, si non intelligantur, servitus sola est; qualis erat in populo Judaeorum, et est usque adhuc: si autem et observentur illa, et intelligantur, non modo nihil obsunt, sed etiam prosunt aliquid, si tempori congruant; sicut ab ipso Moyse Prophetisque observata sunt, congruentibus illi populo, cui adhuc talis servitus utilis erat, ut sub timore custodiretur. Nihil enim tam pie terret animam, quam sacramentum non intellectum: intellectum autem, gaudium pium parit, et celebratur libere, si opus est tempori; si autem non est opus, cum suavitate
Abbreviated transcription (Latin):
iam incipit demonstrare. quẽ ad modũ
grã fidei sufficiat adiustificandum sine
oꝑib legis: nequis dicerer non se qui¬
dem oꝑib legis tantum totã hominis
iustificationem tribuere. sed neq tan¬
tum gr̃ȩ fidei: exutraq autẽ ꝑfici salu¬
tem. Sed hȩc quȩstio ut diligent̃ tracte¬
tur. nequis fallatur ambiguo: scire
prius deber oꝑa legis biꝑtita esse. Nam
partim in sacramentis: partim uero
in morib accipiunt᷑. Ad sacramenta
ꝑtinet circũcisio carnis. sabbatũ tem¬
porale neomenie. sacrificia. atq om̃s
huius modi innumerabiles obseruatio¬
nes: ad mores autẽ. non occides. non
mȩchaberis. non falsum testimoniũ
dices. & cȩtera talia. Nũquidnã ergo
apłs ita potest non curare utrum
xp̃ianus homicida. aut mȩchus sit:
aut castus atq innocens. qu̾eadmodũ
non curar utrum circũcisus carne. an
prȩputiatus sit: Nunc ergo de his
oꝑib maxime tractat quȩ sunt in sa¬

Expanded text:
jam incipit demonstrare quemadmodum jam incipit demonstrare quemadmodum gratia fidei sufficiat, ad justificandum sine operibus Legis; ne quis diceret non se quidem operibus Legis tantum totam hominis justificationem tribuere, sed neque tantum gratiae fidei, ex utroque autem perfici salutem. Sed haec quaestio ut diligenter tractetur, ne quis fallatur ambiguo, scire prius debet opera Legis bipartita esse. Nam partim in sacramentis, partim vero in moribus accipiuntur. Ad sacramenta pertinent, circumcisio carnis, sabbatum temporale, neomeniae, sacrificia, atque omnes hujusmodi innumerae observationes. Ad mores autem, Non occides, Non moechaberis, Non falsum testimonium dices , et talia caetera. Numquidnam ergo Apostolus ita potest non curare utrum christianus homicida aut moechus sit, an castus atque innocens; quemadmodum non curat utrum circumcisus carne, an praeputiatus sit? Nunc ergo de his operibus maxime tractat, quae sunt in sa
Abbreviated transcription (Latin):
illa legis opera xp̃ianis iustificari
Quod ñ recte diceret᷑ de his qui nunquã
ꝓfecissent. sed de his qui ex ꝓfectu defe-¬
tib eam dñmq inde expellentib qui ex
grã fidei ꝑ quã xp̃c possidet gentes. ad
legis oꝑa eos qui crediderant reuoca¬
bant: auferendo illi possessionem suã.
id est eos in quib iure gr̃ȩ fideiq inha-¬
bitabat. Quod in his galathis accidisse
uult uideri apłs. Nam ad hoc ꝑtinet
quod ait ante quoꝵ oculos. Quid enĩ
ut hinc eos maxime moueret. cum
considerarent quo p̃cio emerit possessi¬
onem quam in eis amittebat. ne parũ
esset gratis eum mortuum. quod suꝑiꝰ
dixerat. Illud enim ita sonat: tam qu̾a
non ꝑuenerir ad possessionẽ proqua
sanguinẽ dedit. Proscripto autẽ etiã
quod tenebat aufert᷑. Sed hȩc ꝑscriptio
non obest xp̃o. qui etiam sic ꝑ diui¬
nitatẽ dñs ẽ om̃ium: sed ipsi possessio¬
ni. quȩ huiꝰ grẽ cultura caret. Hinc

Expanded text:
illa Legis opera Christianos justificari illa Legis opera Christianos justificari Quod non recte diceretur de his qui nunquam profecissent, sed de his qui ex profectu defetibus eam, Dominumque inde expellentibus, qui ex gratia fidei per quam Christus possidet Gentes, ad Legis opera eos qui crediderant revocabant, auferendo illi possessionem suam, id est, eos in quibus jure gratiae fideique inhabitabat. Quod in ipsis Galatis accidisse vult videri Apostolus: nam ad hoc pertinet quod ait, Ante quorum oculos. Quid enim ut hinc eos maxime moveret, cum considerarent quo pretio emerit possessionem, quam in eis amittebat; ut parum esset gratis eum mortuum, quod superius dixerat. Illud enim ita sonat, tanquam non pervenerit ad possessionem, pro qua sanguinem dedit. Proscripto autem etiam quae tenebat, auferuntur: sed haec proscriptio non obest Christo, qui etiam sic per divinitatem Dominus est omnium; sed ipsi possessioni, quae hujus gratiae cultura caret. 19. Hinc
Abbreviated transcription (Latin):
in illo xp̃c. ꝙ quod in carne uiuens
in fide uiuit filii di. non meriti sui
esse sed gr̃ȩ ipsuis: qui me in quit dilexit.
& tradidit seipsum ꝓ me. Pro quo utiq
nisi ꝓ peccatore. ut eum iustificaret:
Ee dicit hoc qui uidȩus natus & edu-¬
catus erat: & abundantius emulator
extiterat paternarum suarum traditio¬
num. Ergo & si ꝓ talibus se tradidit
xp̃c: etiam ipsi peccatores erant. Nor
ergo meritis iustitiȩ suȩ datum dicant:
quod non opus erat iustis dari. Non
enim ueni uocare iustos ait dñs: sed
peccatores. ad hoc utiq ne sint pecca¬
tores. Si ergo xp̃c me dilexit. & tradi-¬
dit seipsum ꝓ me: non irritam facio
gr̃am di. ut dicam ꝑ legem ẽẽ iustitiã.
Nã si ꝑ legẽ iustitia. gͦ xp̃c gratis mortu¬
us ẽ. id ẽ sine causa mortuus ẽ : qͣndo ꝑ legẽ id ẽ
ꝑ opera legis quibus uidȩi confide¬
bant. posset esse iustitia in hominibꝰ.
Gratis autẽ mortuum xp̃m nec illi

Expanded text:
in illo Christus, et quod in carne vivens in illo Christus, et quod in carne vivens in fide vivit Filii Dei, non meriti sui esse, sed gratiae ipsius: Qui me, inquit, dilexit, et tradidit seipsum pro me. Pro quo utique, nisi pro peccatore, ut eum justificaret? Et dicit hoc qui Judaeus natus et educatus erat, et abundantius aemulator exstiterat paternarum suarum traditionum. Ergo si et pro talibus se tradidit Christus, etiam ipsi peccatores erant. Non ergo meritis justitiae suae datum dicant, quod non opus erat justis dari. Non enim veni vocare justos, ait Dominus, sed peccatores : ad hoc utique, ne sint peccatores. Si ergo Christus me dilexit, et tradidit seipsum pro me; non irritam facio gratiam Dei, ut dicam per Legem esse justitiam. Nam si per Legem justitia, ergo Christus gratis mortuus est: id est, sine causa mortuus est, quando per Legem, id est per opera Legis quibus Judaei confidebant, posset esse justitia in hominibus. Gratis autem mortuum Christum nec illi
Abbreviated transcription (Latin):
enĩ uita uiuit. Et id̾o lex supͣ illũ ẽ: qr qͥ
eã ñ implet. infra illã ẽ. Nã iusto lex posi¬
ta ñ ẽ. id: imposita. ut supͣ illũ sit In illa
ẽ enĩ potiꝰ ꝙͣ sub illa. qi ñ sua uita uiuit.
cui cohercende lex imponit᷑. Ut enĩ sic
dicã. ipsa quodam mͦ lege uiuit qui cũ
dilectione iustitiȩ iuste uiuit. ñ ꝓprio
aut transitorio sed cõmuni ac stabili gau¬
dens bono. Et id̾o paulo ñ erat lex ĩponenda.
qͥ dicit. uiuo aut̃ iã ñ ego. uiuit uͦ in me aͦ. Qͥs
gͦ audeat xp̃o legẽ imponere. qui uiuit
in paulo: Non enĩ audet quis di¬
cere. xp̃m non recte uiuere: ut ei coer¬
cendo lex imponenda sit. Q uod au¬
tem nunc uiuo inquit in carne.
quia non posset dicere xp̃m ad huc
ut etiam sic xp̃c uiuat in credente.
habitando in interiore homine ꝑ
fidem: ut postea ꝑspeciem impleat
eum. cum absortum fuerit mortale
a uita. Ut autẽ ostenderet quod uiuit

Expanded text:
enim vita vivienim vita vivieam non implet, infra illam est; nam justo lex posita non est, id est, imposita, ut supra illum sit. In illa est enim potius quam sub illa, quia non sua vita vivit; cui cohaerendo lex imponitur; ut enim sic dicam, ipsa quodammodo Lege vivit, qui cum dilectione justitiae juste vivit, non proprio ac transitorio, sed communi ac stabili gaudens bono. Et ideo Paulo non erat Lex imponenda, qui dicit, Viro autem jam non ego, vivit vero in me Chrisgo audeat Christo Legem imponere, qui vivit in Paulo? Non enim audet quis dicere Christum non recte vivere, ut ei coercendo Lex imponenda sit. Quod autem nunc vivo, inquit, in carne; quia non posset dicere Christum adhut etiam sic Christus vivat in credente, habitando in interiore homine per fidem , ut postea per speciem impleat eum, cum absorptum fuerit mortale a vita . Ut autem ostenderet quod vivit
Abbreviated transcription (Latin):
destruxerit rem falsam quia destrui
ꝑ legẽ siue qͥa iudeus erat. ꝙ tanqͣm peda¬
gogũ legem acceꝑat. sic̃ postea manife¬
stat. Hoc autẽ agit᷑ ꝑ pedagogũ ut ñ sit
necessarius pedagogꝰ. sic̃ ꝑ ubera nutrit᷑
infans. ut iam uberib non indigeat.
ꝙ ꝑ naium ꝑuenit᷑ ad patriam. ut iã
naui opus non sit Siue ꝑ legem spũa¬
liter intellectam legi mortuus est: ne
sub ea carnaliter uiueret. Nam hoc
modo ꝑ legem legi ut morerent᷑ uole¬
bar: cum eis paulopost ait. dicite mi-¬
chi. sub lege uolentes esse legẽ non
legistis. scriptum est enĩ qm̃ abrahã
duos filios habuit. & cȩtera. ut ꝑ e
andẽ legẽ spũalit̃ intellectã morerent᷑
carualib obseruationib legis. Quod
autẽ adiungit. ut dõ uiuã: dõ uiuit qͥ
sub dõ ẽ. legi autẽ qui sub lege ẽ. Sub
lege autẽ uiuit in qͣntũ qͥsq peccator ẽ.
id in qͣntũ a ueteri hoĩe ñ ẽ mutatꝰ. Sua

Expanded text:
destruxerit rem falsam, quia destrui destruxerit rem falsam, quia destrui per Legem: sive quia Judaeus erat, et tanquam paedagogum Legem acceperat, sicut postea manifestat . Hoc autem agitur per paedagogum, ut non sit necessarius paedagogus: sicut per ubera nutritur infans, ut jam uberibus non indigeat; et per navem pervenitur ad patriam, ut jam navi opus non sit. Sive per Legem spiritualiter intellectam Legi mortuus est, ne sub ea carnaliter viveret. Nam hoc modo per Legem Legi ut morerentur volebat, cum eis paulo post ait, Dicite mihi, sub Lege volentes esse, Legem non legistis? Scriptum est enim quod Abraham dueamdem Legem spiritualiter intellectam morerentur carnalibus observationibus Legis. Quod autem adjungit, Ut Deo vivam; Deo vivit qui sub Deo est; Legi autem, qui sub Lege est: sub Lege autem vivit, in quantum quisque peccator est, id est, in quantum a vetere homine non est mutatus; sua
Abbreviated transcription (Latin):
ipsis dicit. Destruxit autẽ suꝑbiam glo¬
riantem de oꝑib legis. quȩ destrui
deberet & posset: ne grã fidei uideret᷑
non necessaria. si oꝑa legis etiam sine
illa iustificare crederentur. Et ideo pre¬
uaricator ẽ si rursus illa ȩdificat: diceis
quod oꝑa legis etiam sine grã iustifi-¬
cant: ut xp̃c peccati minister inue¬
niatur. Posset ergo illi obici: dicenti.
si enim quȩ destruxi hȩc eadẽ rursus
ȩdifico: preuaricatorẽ meipsum consti¬
tuo. Quid ergo: Quia fidem xp̃i ob-
pugnabas antea quam nunc ȩdifi¬
cas: preuaricatorẽ te constituis. Sed illã
non destruxit: quia destrui non pot̃.
Hanc uero suꝑbiam destruxerat. con¬
stanterq destruebat: quia destrui po-¬
terat. Et ideo non ille prȩuaricator est.
qui rem ueram cum conaret᷑ destrue¬
re ꝙ postea ueram esse ac destrui ñ
posse cognosceret. tenuit eam ur in ea
ȩdificetur: sed ille p̃uaricator ẽ. qui cũ

Expanded text:
ipsis dicit. Destruxit autem superbiam gloipsis dicit. Destruxit autem superbiam gloriantem de operibus Legis, quae destrui et deberet et posset, ne gratia fidei videretur non necessaria, si opera Legis etiam sine illa justificare crederentur. Et ideo praevaricator est, si rursus illa aedificat, dicens quod opera Legis etiam sine gratia justificant, ut Christus peccati minister inveniatur. Posset ergo illi objici dicenti, Si enim quae destruxi, haec eadem rursus aedifico, praevaricatorem meipsum constituo, Quid ergo, quia fidem Christi oppugnabas antea, quam nunc aedificas, praevaricatorem te constituis? Sed illam non destruxit, quia destrui non potest. Hanc autem superbiam vere destruxerat, constanterque destruebat, quia destrui poterat. Et ideo non ille praevaricator est, qui rem veram cum conaretur destruere, et postea veram esse ac destrui non posse cognosceret, tenuit eam ut in ea aedificaretur: sed ille praevaricator est, qui cum
Abbreviated transcription (Latin):
erant. sed ut ustificarent᷑: uenerunt
gentib imposuerant iudȩi iam ue¬
tusta quadam suꝑbia. tamqũa ipsi
iusti essent: uidendo stipulam in ocu¬
lo alieno. ꝙ non trabem in suo. Scd̃or
eoꝵ morem locutus apłs ait.
Ios natura iudȩi & non ex gentib
peccatores. id est quos appellant
peccatores cum sint & ipsi peccatores:
nos ergo inquit natura iudei cum
gentiles non essemus quos ipsi pec¬
catores appellant. tam̃ ꝙ nos pecca-¬
tores. in xp̃o ĩu credimus. ut iusti¬
ficemur ꝑ fide xp̃i. Non autẽ quere¬
rent iustificari. nisi essent peccatores.
Anforte quia in xp̃o uoluerunt
iustificari peccauerunt: Quia si iam
iusti erant: aliud querendo utiq pecca¬
uerunt. Sed si ita est inquit ergo xp̃s
peccati m inister est: quod utiq non
possunt dicere. quia & ipsi qui nole¬
bant nisi circumcisis gentib tradi
euangłm. in xp̃o crediderant. Et ideo
quod dicit absit: non solus sed cum

Expanded text:
erant, sed ut justificarentur, venerunt erant, sed ut justificarentur, venerunt Gentibus imposuerant Judaei, jam vetusta quadam superbia, tanquam ipsi justi essent, videndo stipulam in oculo alieno, et non trabem in suo. Secundum eorum morem locutus Apostolus ait, Nos natura Judaei, et non ex Gentibus peccatores; id est, quos appellant peccatores, cum sint et ipsi peccatores: Nos ergo, inquit, natura Judaei, cum Gentiles non essemus, quos ipsi peccatores appellant, tamen et nos peccatores in Christo Jesu credidimus, ut justificemur per fidem Christi. Non autem quaererent justificari, nisi essent peccatores. An forte quia in Christo voluerunt justificari, peccaverunt? quia, si jam justi erant, aliud quaerendo utique peccaverunt: sed, si ita est, inquit, ergo Christus peccati minister est. Quod utique non possunt dicere, quia et ipsi qui nolebant nisi circumcisis Gentibus tradi Evangelium, in Christo crediderant. Et ideo quod dicit, Absit, non solus, sed cum