comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
plus peccauit adam an eua.
s sicut dicit apłs: mulier seducta
est ñ uir: Eua quippe seducta ẽ.
qͥa uerũ e̾eͥ credidit qđ diabolus
dixit. & id circo non solum inordi¬
nate similitudinẽ di cũ scientia
boni & mali appetiit. s in tantam
etiam ꝓ lapsa ꝑuersitatẽ ueri simi¬
liter putat᷑. ut dm̃ exinuidia lig¬
num scientiȩ boni homini uetuis¬
se crederet: ne ipse homo ex eo guᷤˢ¬
tando ad ęgualitatẽ ipsius ꝓfice-¬
re potuisset Hȩc est enim illa per¬
uersa similitudo. quȩ creat᷑e non
conuenit. quȩ eximitatione non
queritur s ex comparatione: Hanc
ergo mulier in suꝑbiam elata ap¬
petiit. & ne hanc habere potuisset.
ipsum creatorem inuidia tactum
lignum hoc uetuisse putauit. Uo-¬
luntaria gͥ malicia. se contra crea¬
torem suum erexit ꝑuerse contra
ipsum uolendo & impie de ipso
sentiendo: Adam uͦ non ẽ seduc-¬
tus. quia qđ diabolus ꝓmisit fal-¬
sum e̾e sciebat. neq idcirco pomũ
uetitum comedit quasi ꝑ illam

Expanded text:
plus peccaverit Adam an Eva. Sed sicut dicit Apostolus: Mulier seducta est, non vir . Eva quippe seducta est, quia verum esse credit quod diabolus dixit. Et idcirco non solum inordinate similitudinem Dei cum scientia boni et mali appetiit, sed in tantam prolapsa perversitatem verisimiliter putatur, ut Deum ex invidia lignum scientiae boni et mali homini vetuisse crederet, ne ipse homo ex eo gustando ad aequalitatem ipsius proficere potuisset. Haec est enim illa perversa similitudo quae creaturae non convenit, quae ex imitatione non quaeritur, sed ex comparatione. Hanc ergo mulier in superbiam elata appetiit; et ne hanc habere potuisset, ipsum Creatorem invidia tactum lignum hoc vetuisse putavit. Voluntaria ergo malitia se contra creatorem suum erexit; perverse contra ipsum volendo, et impie de ipso sentiendo. Adam vero non est seductus, quia quod diabolus promisit falsum esse sciebat. Neque idcirco pomum vetitum comedit, quasi per illam
Abbreviated transcription (Latin):
noscemꝰ. quales ab ȩt̃no apud dm̃
p̃uisi fuimꝰ: Ex his quatuor iudici¬
is. duo sunt occulta. uidiciũ scd̾m
p̾scientiam. & uidiciũ scđm causã.
recipit᷑: Duo manifesta id ẽ iudici-¬
um scđm oꝑationẽ & iudiciũ scd̃m
retributionem. in quoꝵ altero id
est iuidicio scđm oꝑationẽ homi¬
nibꝰ adeo in p̾senti iudicandi po¬
testas dat᷑ Alterum uͦ hoc ẽ iudi

Expanded text:
noscemus, quales ab aeterno apud Deum noscemus, quales ab aeterno apud Deum praevisi fuimus. Ex his quatuor judiciis duo sunt occulta, judicium secundum praescientiam et judicium secundum causam, recipitur: duo manifesta, id est judicium secundum operationem, et judicium secundum retributionem, in quorum altero, hoc est judicio secundum operationem, hominibus a Deo in praesenti judicandi potestas datur; alt
Abbreviated transcription (Latin):
rari dignꝰ fuit: Idem itaq & ui-¬
dicium nr̃m et causã nram fe-¬
cit sicut scriptum est Qm̃ fecis¬
ti iudiciũ meũ & causam meam
Causam nrãm fecit. qͥa debitũ pa-¬
tri ꝓ nobis soluit. & moriendo
reatum expiauit: Ludiciũ uero
quia descendens ad inferos & por¬
tas mortis frangens. captiuitatẽ
quȩ ibid̃e tenebat᷑ liberauit: Iu-¬
dicium gͦ diaboli aduersus deum
factum est statim abinitio scł̃i
Iudicium hominis aduersus dia-¬
bolũ in passione xp̃i Iudicium
hominis aduersus dm̃ differtur
sine timore dampnationiᷤ expecꝰ¬
scientiã. scd̾m causam. scđ̾m oꝑa-¬
tionẽ. scđm retributionẽ Scd̾m
p̃scientiam iudicati fuimꝰ. pͥusqũa
exqͦ eẽ incipimꝰ. qͣndo boni uel ma-¬
li sumꝰ: Scdm oꝑationẽ iudicam᷑
quando oꝑibꝰ foris ostendimꝰ qua-¬
les intus apd̃ nos simus Scdm re-¬
tributionem iudicabimur. qͣndo
in ꝑcipienda mercede oꝑum cog-¬

Expanded text:
rari dignus fuit. Idem itaque et jurari dignus fuit. Idem itaque et judicium nostrum et causam fecit, sicut scriptum est: Quoniam fecisti judicium meum et causam meam . Causam nostram fecit, quia debitum Patri pro nobis solvit, et moriendo reatum expiavit. Judicium vero quia descendens ad inferos et portas mortis frangens captivitatem quae ibidem tenebatur liberavit. Judicium ergo diaboli adversus Deum factum est statim ab initio saeculi. Judicium hominis adversus diabolum, in passione Christi. Judicium hominis adversus Deum differtur sine timore damnationis praestscientiam, secundum causam, secundum operationem, secundum retributionem. Secundum praescientiam judicati fuimus antequam ex quo esse incipimus, quando boni et mali sumus; secundum operationem judicamur, quando operibus foris ostendimus quales intus apud nos sumus; secundum retributionem judicamur, quando in percipienda mercede operum cog
Abbreviated transcription (Latin):
S adhuc suꝑerat homini ut sicut
restaurando dampnũ placͥuerat
iram. ita qͦq ꝓ contemptu satis¬
faciendo digniis fieret euadere
penã: S hoc conuenientiꝰ fieri ñ
poterat. nͥ ut penã quã ñ debe-¬
bat sponte & obedient̃ susciꝑet.
ut de pena quã ꝑ in obedientiam
meruerat. eripi dignꝰ fieret Hanc
autẽ penã homo peccator soluere
non poterat. qͥ quãcũq penã sus¬
ciperet non nͥ digne & iuste ꝓpt̃
contemptꝰ pͥmi reatũ sustineret
Ut gͦ homo iuste debitã penã eua-¬
deret. necesse fuit ut talis homo
ꝓ homine penã susciꝑet. qͥ nichil
pͥenȩ debuisset: S talis nullus in-
nascendo debitum hominis patri
soluit. & moriendo reatũ hominiᷤ
expiauit. ut cum ipse ꝓ homine
mortẽ quã non debebat sustine-¬
ret. iuste homo ꝓpt̾ ipsũ mortẽ
quã debebat euaderet. &iam lo¬
cum calumpniandi diabolus ñ
inueniret. quia & ipse homini
dñari non debuit. & homo libe-¬

Expanded text:
Sed adhuc super erat homini, ut sicut Sed adhuc super erat homini, ut sicut restaurando damnum placaverat iram, ita quoque pro contemptu satisfaciendo dignus fieret evadere poenam. Sed hoc convenientius fieri non poterat, nisi ut poenam quam non debebat sponte et obedienter susciperet, ut de poena quam per inobedientiam meruerat eripi dignus fieret. Hanc autem poenam homo peccator solvere non poterat, qui quamcunque poenam susciperet non nisi digne et juste propter contemptus primi reatum sustineret. Ut ergo homo juste debitam poenam evaderet, necesse fuit ut talis homo pro homine poenam susciperet qui nihil poenae debuisset. Sed talis nullus invenascendo debitum hominis patri solvit, et moriendo reatum hominis expiavit, ut cum ipse pro homine mortem quam non debebat sustineret, juste homo propter ipsum mortem quam debebat evaderet, et jam locum calumniandi diabolus non inveniret; quia et ipse homini dominari non debuit, et homo libe
Abbreviated transcription (Latin):
nis ꝑfecte rationabilis eͥet. nͥ ex
utraq parte iusta fieret. hoc est
sicut d̾s iusticiã habuit hominẽ
requirendi.ita & homo iusticiã
haberet euadendi: S hanc iusti-¬
ciã homo numquã habere po-¬
suã illi tribueret. Ut gͥ deus ab
homine placari posset. dedit d̃s
gratis homini qđ homo ex debito
deo redderet: Dedit gͥ homini homi¬
nem. quẽ homo ꝓ homine red-¬
deret. qui ut digna recõpensatio
fieret priori non solum ȩqualis
s maior eͥe̾t Ut gͦ ꝓ homine red-¬
deretur homo maior homine. factꝰ
est ds̃ homo ꝓ homine. & dedit se ho¬
mo homini. ut se assumeret ab
homine: Incarnatus est ds dĩ filiꝰ.
Dicut ysaias ait Puer natus est no-
tiuitate enim xp̃i iuste placatus
ẽ ds homini. quia talis homo in¬
uentꝰ ẽ ꝓ homine. qͥ non solũ ut
dictumꝰ est par. sed etiã maior eͥe̾t
homine: Ideo in natiuitate xp̃i
centes: Gła in excelsis deo & in t̃ra
pax hominibꝰ bone uoluntatis

Expanded text:
nis perfecte rationabilis esset, nisi ex nis perfecte rationabilis esset, nisi ex utraque parte justa fieret, hoc est, sicut Deus justitiam habuit hominem requirendi, ita et homo justitiam haberet evadendi. Sed homo hanc justitiam nunquam habere pordiam eam tribuisset. Ut ergo Deus ab homine placari posset, dedit Deus gratis homini quod homo ex debito Deo redderet. Dedit ergo homini hominem, quem homo pro homine Deo redderet; qui ut digna recompensatio fieret priori non solum aequalis sed et major esset. Ut ergo pro homine redderetur homo major homine, factus est Deus homo pro homine, et dedit se homo homini ut se acciperet ab homine. Incarnatus est Deus Dei Filius, sicut Isaias ait: Puer natus est nobitivitate enim Christi juste placatus est Deus homini; quia talis homo inventus est pro homine, qui non solum, ut dictum est, par, sed et major esset homine. Ideo in nativitate Christi centes: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae
Abbreviated transcription (Latin):
tam causam habuit. quare sibi
ius in homine uendicare debue¬
rit: Patronus autẽ nullus talis
homini ad huc ꝓ culpa sua tratꝰ
fuit Oportuit gͦ ut pͥus homo
dm̃ placaret. & sic deinde deo pa-¬
trocinante cum diabolo causam
iniret S deũ rationabilit̾ placa¬
re non poterat. nͥ & dampnum
qͦd intulerat restauraret. & de
contemptu satisfaceret: Nomo
uͦ nichil habuit qđ digne deo
ꝓ ablato dampno recõpensaret.
qͥa si qͥd de irrationali creat᷑a red¬
hominẽ ꝓ homine reddere po¬
tuit. qͥa iustum & in nocentem
abstulerat. & neminẽ nͥ peccato¬
rem inuenit: Nichil gͦ homo
inuenit unde dm̃ sibiꝰ placare
posset. qͥa siue sua siue seipsum
daret. digna recompensatio ñ
eͥet Uidens gͦ ds̃ hominẽ sua uir¬
tute ugum dampnationis eua-
solam. ut deinde liberaret ꝑ ius¬
ticiam. hoc est quia homo ex se
iusticiam euadendi non habuit.
d̾̃s homini ꝑ miscđiam iusticiã
dedit. neq enim ereptio homi-¬

Expanded text:
tam causam habuit quare sibi tam causam habuit quare sibi jus in homine vindicare debuerit. Patronus autem nullus talis homini adhuc pro culpa sua iratus fuit. Oportuit ergo ut prius homo Deum placaret, et sic deinde Deo patrocinante cum diabolo causam iniret. Sed Deum rationabiliter placare non poterat, nisi et damnum quod intulerat restauraret, et de contemptu satisfaceret. Homo vero nihil habuit quod digne Deo pro ablato damno recompensaret, quia si quid de irrationabili creatura redhominem pro homine reddere potuit; quia justum et innocentem abstulerat, et neminem nisi peccatorem invenit. Nihil ergo homo invenit unde Deum sibi placare posset; quia sive sua sive seipsum daret, digna recompensatio non esset. Videns ergo Deus hominem sua virtute jugum damnationis justae solam misericordiam, ut deinde liberaret per justitiam: hoc est, quia homo ex se justitiam evadendi non habuit, Deus homini per misericordiam justitiam dedit. Neque enim ereptio homi
Abbreviated transcription (Latin):
Igͦ tres in causam ueniunt.
homo. ds̃. & diabolus. diabo¬
lus deo iniuriam fecisse coniun-¬
fraudulent᷑ abduxit & uiolent̃
tenuit: Homo similit̾ deo in ui-¬
riam fecisse conuincit᷑. qͥa & pre-¬
ceptum eiꝰ contẽpsit. & se sub ma-¬
nu aliena ponens suȩ seruitutis
dampnũ illi intulit Itẽ diabolꝰ
homini iniuriam fecisse conun¬
cit᷑. qͥa illũ & pͥus bona ꝓmitten-¬
do decepit. & post mala inferen¬
do nocuit: Iniuste gͦ diaboluᷤᷤ te¬
net hominẽ. s homo iuste tenet᷑.
qͥa diabolus numquã meruit ut
hominẽ sibi subiectum p̃meret.
s homo meruit ꝑ culpam suã ut
ab eo p̃mi ꝑmitteret᷑. Licet enim
tẽ concupiscere non debuit Iuste
gͦ subiectus ẽ homo diabolo qͣn-¬
tum ꝑtinet ad culpam suã. inius¬
te autem qͣntũ ꝑtinet ad diaboli
fraudulentiã. Si gͥ homo talem
patronũ haberet. cuius potentia
diabolus in causam ad duci posset.
iustȩ dominio eiꝰ homo contra¬
diceret. qͥa nullam diabolus iuis¬

Expanded text:
 Tres in causam veniunt, homo, Deus, et diabolus. Diabolus Deo injuriam fecisse convinfraudulenter abduxit, et violenter tenuit. Homo similiter Deo injuriam fecisse convincitur, quia et praeceptum ejus contempsit et se sub manum alienam ponens suae servitutis damnum illi intulit. Item diabolus homini injuriam fecisse convincitur, quia illum et prius bona promittendo decepit, et post mala inferendo nocuit. Injuste ergo diabolus tenet hominem, sed homo juste tenetur; quia diabolus nunquam meruit ut hominem sibi subjectum premeret, sed homo meruit per culpam suam ut ab eo premi permitteretur. Licet enim tem concupiscere non debuit. Juste ergo subjectus est homo diabolo quantum pertinet ad culpam suam: injuste autem quantum pertinet ad diaboli fraudulentiam. Si igitur homo talem patronum haberet cujus potentia diabolus in causam adduci posset, juste dominio ejus homo contradiceret; quia nullam diabolus jus
Abbreviated transcription (Latin):
num ad meritum reputat᷑. Non igi-¬
t᷑ infantibꝰ etiam in peccato natis ui-¬
tiũ est sine cognitione nasci. s hoc
eis uitium ẽ. cũ tali scilicet uitio naᷤ¬
ci unde postmodũ cũ ad annos dis¬
cretionis ꝑuenerint. contingat eoᷤ
si grãm adiuuantẽ non habuerint
a cognitione ueritatis illa dũ taxat
quȩ ad salutẽ ꝑtinet p̃pediri Qͦd
si uerũ est neq uitium fuisset illiᷤᷤ
qͥ sine peccato nascerent᷑. sine cog-¬
nitione etiã nasci. qͥa nichil in se
nascendo haberent. unde postea cũ
ad tempꝰ cognoscendi ꝑuenissent
potuissent a cognitione ueritatis
p̃pediri Et nos quidẽ scđm hunc
modum in rebꝰ occultis ea qͦ magiᷤᷤ
ꝓbabilia nobis uidebant᷑ elegimꝰ.
ita tamen ut innulla parte du-¬
bia ꝓ certis asserere p̾sumamꝰ. Pro
eo autẽ qͦd ꝓpositũ nobis fuit
id etiam qͦd sequitur. hoc ẽ scilicet
qualit᷑ institutꝰ sit a dõ. quantũ
interim animo occurrerit. & pro¬

Expanded text:
num ad meritum reputatur. Non igitnum ad meritum reputatur. Non igitur infantibus etiam in peccato natis vitium est sine cognitione nasci, sed hoc eis vitium est cum tali scilicet vitio nasci unde postmodum cum ad annos discretionis pervenerint contingat eos si gratiam adjuvantem non habuerint a cognitione veritatis illa praesertim quae ad salutem pertinet praepediri. Quod si verum est, neque vitium fuisset illis qui sine peccato nascerentur, sine cognitione etiam nasci; quia nihil in se nascendo haberent unde postea cum ad tempus cognoscendi pervenissent, potuissent a cognitione veritatis praepediri. Et nos quidem secundum hunc modum in rebus occultis ea quae magis probabilia nobis videbantur eligimus, ita tamen ut in nulla parte dubia pro certis asserere praesumamus. Pro eo autem quod propositum fuit nobis id etiam quod sequitur, hoc est scilicet qualiter institutus sit a Deo quantum interim animo occurrerit, et pro
Abbreviated transcription (Latin):
st̃ enĩ qͥnq uiri. qͥbꝰ anima rationa¬
lis pͥmũ legittime copulata dicit᷑.
nͥ quinq sensus corporis. scđm qͦs
pͥma ȩtas uitȩ humanȩ sine ratio¬
nis discretione gubernat᷑: Scd̾m
quoꝵ uidelicet sensuũ affectus
incedere. si illi ȩtati non nat᷑a sed
uitiũ e̾ẽt. nequaquã ipsi sensuᷤ ui¬
ri s adulteri potius appellati fuis¬
sent: Preterea cũ postea subiunc¬
tum est. qͥa ille quẽ habebat uir
eiꝰ non eet. manifeste demonstratũ
ẽ. qͥa hii qͦs pͥus habuerat qͥnq eiꝰ
hoc ẽ legittimi & ñ alieni fuissent.
Naturale siquidẽ humanȩ nat᷑ȩ est
in pͥma ȩtate scdm solos sensuum
affectꝰ moueri atq incedere Cum
uͦ ad annos discretionis ꝑuenerit.
si relicta ueritate errorẽ sequitur.
ipse ei error tunc non maritꝰ s ad¬
ulter appellat᷑. Qͦd aut̃ẽ pͥus scdͥm
solum motum sensuum incedens
oꝑat᷑. nec malũ ei ad culpam. nec bo-¬

Expanded text:
sunt quinque viri quibus anima rationasunt quinque viri quibus anima rationalis primum legitime copulata dicitur, nisi quinque sensus corporis, secundum quos prima aetas vitae humanae sine rationis discretione gubernatur; secundum quorum videlicet sensuum affectus incedere si illi aetati non natura, sed vitium esset; nequaquam ipsi sensus viri, sed adulteri potius appellati fuissent. Praeterea cum post ea subjunctum est, quod ille quem habebat vir ejus non esset; manifeste demonstratum est quod ii quos prius habuerat quinque ejus, hoc est legitimi, et non alieni fuissent. Naturale siquidem humanae naturae est, in prima aetate secundum solos sensuum affectus moveri atque incedere. Cum vero ad annos discretionis pervenerit, si relicta veritate errorem sequitur; ejus error tunc non maritus, sed adulter appellatur. Quod autem prius secundum solum motum sensuum incedens operatur, nec malum ei ad culpam, nec bo
Abbreviated transcription (Latin):
derant. qͥa non omĩs qͥ aliqͥd nescit.
aut aliquid minꝰ ꝑfectȩ scit. statĩ
ignorantiã habere siue in ignoran¬
tia ee dicendus est. qͥa ignorantia
non dr̃. nͥ tunc solum cum id qͦd
ignorari non debuisset nescitur:
Talis itaq ignorantia non nͥ ex pe¬
na peccati in e̾e̾ cognoscit᷑. cũ mens
alumine ueritatis ex cecata. ne ea
quȩ scire deberet cognoscere uale¬
at. ꝓpͥo uitio obscurat᷑ Illam uero
quȩ in nascentibꝰ cunctis & nunc
a principio in e̾e̾ uidet᷑. & tunc qͦq
in eẽ debuisse credit̾. sensus siue
cognitionis inꝑfectionẽ nat᷑e e̾e
non culpe: Ex hoc manifeste liqͣt
qͥa dñs in ȩuangłio cũ sub typo
animȩ samaritanam de occultis
suis conueniret. pͥmũ eã quinq in roꝰ
habuisse. ac deinde quẽ nunc habet
uirum eius non eͥẽ testatꝰ est di¬
cens. qͥnq enĩ uiros habuisti. et
nc̃ quẽ habes ñ est tuus uir. Qui

Expanded text:
derant quod non omnis qui aliquid nescit derant quod non omnis qui aliquid nescit aut aliquid minus perfecte scit, statim ignorantiam habere sive in ignorantia esse dicendus est; quia ignorantia non dicitur nisi tunc solum cum id quod ignorari non debuisset, nescitur. Talis itaque ignorantia non nisi ex poena peccati inesse cognoscitur, cum mens a lumine veritatis excaecata ne ea quae scire deberet, cognoscere valeat, proprio vitio obscuratur. Illam vero quae in nascentibus cunctis et nunc a principio inesse videtur, et tunc quoque inesse debuisse creditur, sensus sive cognitionis imperfectionem, naturae esse non culpae: ex hoc manifeste liquet quod Dominus in Evangelio cum sub typo animae Samaritanam de occultis suis conveniret; primum eam quinque viros habuisse ac deinde quem tunc habebat virum ejus non esse testatus est, dicens: Quinque enim viros habuisti; et nunc quem habes, non est tuus vir . Qui
Abbreviated transcription (Latin):
int̃ualla tempoꝵ crescendo ad ꝑ¬
fectionẽ ꝑuenire non possunt:
Noc in arboribꝰ & plantis & germi¬
nibꝰ cunctis. hoc in bestiis & cunc¬
tis uiuentibꝰ cernimꝰ. qͥa amodi co
unuiersa incipiunt. acdeinde pau¬
latim ꝑ incrementa ordine ad ꝑ-¬
fectionẽ euadunt: Quo circa ne-¬
quaglam ꝓ uitio humanȩ nat᷑ȩ
deputandũ est. si in pͥncipio suo aꝑ-¬
fecto inchoata ꝑsubsequentẽ ꝓpa¬
gationẽ amodico ad maiora & me-¬
liora ꝓficiat. & de corpore qͥde hu¬
mano fortassis difficile non erit
neq inconueniens uidebit᷑ hoc in
estimationẽ reciꝑe. uerũ de sensu
& cognitione ueritatis fortasse mi¬
nus ꝓbabile estimabit᷑. qđ scilicet
hii qui sine peccato nascerent᷑ sen¬
su & intelligentia mentis inꝑfecti
nascerent᷑ ꝓpterea qͦd om̃ĩs igno¬
rantia in rationali creat᷑a non nͥ
ex pena peccati e̾ẽ uideat᷑. S si qui
hoc dicunt ñ satis diligent̃ confi¬

Expanded text:
intervalla temporum crescendo ad pintervalla temporum crescendo ad perfectionem venire non possunt. Hoc in arboribus et plantis et germinibus cunctis; hoc in bestiis et cunctis viventibus cernimus. Quia a modico universa incipiunt; ac deinde paulatim per incrementa ordine ad perfectionem evadunt. Quocirca nequaquam pro vitio humanae naturae deputandum est si in principio suo a perfecto inchoata, per subsequentem propagationem a modico ad majora et meliora proficiat. Et de corpore quidem humano fortassis difficile non erit, neque inconveniens videtur hoc in existimationem recipere. Verum de sensu et cognitione veritatis fortasse minus probabile existimabitur. Quod scilicet ii qui sine peccato nascerentur sensu et intelligentia mentis imperfecti nascerentur, propterea quod omnis ignorantia in rationali creatura non nisi ex poena peccati esse videatur. Sed qui hoc dicunt, non satis diligenter consi
Abbreviated transcription (Latin):
Iuͦ queritur
quales homo filios generare
debuisset si non peccasset. utrũ
uidelicet quẽ a dmodũ ipse pͥmuᷤ
homo & scđm staturã corporiᷤᷤ & scd̃m
sensum mentis ꝑfectus mox conditꝰ
ẽ: ita qͦq qui ex eo nasciuiri fuissent.
tam corpore quã sensu in ipso mox
natiuitatis suȩ exordio ꝑfecti esse
deberent. nos scđm estimationẽ
nrãm id magis apꝓbamꝰ. ut primꝰ
qͥd̃e homo sicut diximꝰ & corpore
& sensu ꝑfectus mox factus fuisse
credat᷑. illos uͦ qui ex ipso nasceren-¬
t᷑ eadem lege qua & nunc natiui¬
tatẽ humanã ordinatã cernimus
paruos nascituros. ac deinde ꝑ int̾-¬
ualla tempoꝵ. tam in sensu animi.
quã in statura corporali incremen¬
ta accepturos Sic enĩ in om̃i ge-¬
nere rerum aliam legẽ primam
conditionẽ habuisse cernimꝰ. atq
aliam subsequentẽ ꝓpagationẽ
Prima enim omĩa ꝑfecta facta sunt.
cetera autẽ omĩa quȩ ex ipsis oriun-¬
tur & post ipsa subsequunt᷑ nͥ ꝑ

Expanded text:
 quaeritur quales homo generare filios debuisset si non peccasset, utrum videlicet quemadmodum ipse primus homo secundum staturam corporis et secundum sensum mentis perfectus mox conditus est, ita quoque qui ex eo nascituri fuissent, tam corpore quam sensu in ipso mox nativitatis suae exordio perfecti esse deberent. Nos secundum existimationem nostram id magis approbamus, ut primus quidem homo, sicut diximus, et corpore et sensu perfectus mox factus fuisse credatur; illos vero qui ex ipso nascerentur eadem lege qua et nunc nativitatem humanam ordinatam cernimus parvos nascituros; ac deinde per intervalla temporum tam in sensu animi quam in statura corporali incrementa accepturos. Sic enim in omni genere rerum aliam legem primam conditionem habuisse cernimus: atque aliam subsequentem propagationem. Prima enim omnia perfecta facta sunt; caetera autem omnia quae ex ipsis oriuntur et post ipsa subsequantur, nisi per
Abbreviated transcription (Latin):
Roꝑterta qͥppe ds a pͥncipio.
nec totꝰ conscientiȩ humanȩ
manifestus ẽẽ uoluit. nec totꝰ abscon-¬
ditꝰ. ne si totꝰ manifestꝰ eͥe̾t. meritum
fides non haberet. nec infidelitaᷤᷤ lo¬
cũ: Infidelitas enim de manifesto
conuinceret᷑. & fides de occulto non
exerceret᷑. Si uͦ absconditꝰ totꝰ eͥe̾t:
fides quid̃e ad scientiã ñ adiuuaret᷑.
& infidelitas de ignorantia excusa¬
ret᷑ Quocirca oportuit ut ꝓderet
se occultũ d̃s. ne totꝰ celaretur. et
ꝓrsus nesciret᷑. & rursum ad aliqͥd
ꝓditũ se & agnitũ occultaret. ne
totus manifestaret᷑. ut aliqͥd e̾eͥt qd̾
cor hominis enutriret cognitum.
& rursus aliqͥd qđ absconditũ ꝓuo¬
caret:¬

Expanded text:
ropterea quippe Deus a principio nec totus conscientiae humanae manifestus esse voluit, nec totus absconditus; ne si totus manifestus esset, meritum fides non haberet, nec infidelitas locum. Infidelitas enim de manifesto convinceretur: et fides de occulto non exerceretur. Si vero absconditus totus esset, fides quidem ad scientiam non adjuvaretur, et infidelitas de ignorantia excusaretur. Quocirca oportuit ut proderet se occultum Deus ne totus celaretur et prorsus nesciretur; et rursum ad aliquid proditum se et agnitum occultaret ne totus manifestaretur, ut aliquid esset quod cor hominis enutriret cognitum, et rursus aliquid quod absconditum provocaret
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ: S cũ hoc p̃ceptũ ad patrẽ ꝑtineat.
quare dictũ ẽ ei soli seriueᷤᷤ qͣsi etiã
filio & sp̃ui scõ seruiendũ non sit:
S qͦd dictũ ẽ soli. ñ exeludit cõmunio¬

Expanded text:
est. Sed cum praeceptum ad Patrem pertineat, est. Sed cum praeceptum ad Patrem pertineat, quare dictum est: ei soli servies, quasi etiam Filio et Spiritui sancto serviendum non sit? Sed quod dictum est soli
Abbreviated transcription (Latin):
dicens. honorem meũ alt̾i ñ dabo. &¬
głam meã sculptilibꝰ De seruitute
uero idipsũ competent̃ intelligi po¬
test. qͥa nimirũ oĩs ille rectissime soli
causa d̾i inpugnat᷑. fident̃ contra-¬
dicit Qui cauet sollicite ne in sua
seruitute. uł ꝓtimore hominiᷤᷤ con¬
tra dm̃ qͥd faciat. uł t̾renȩ retributio¬
nis lucrũ in intentione cęlesti p̃mio
anteponat: S in greco manifestior
sententia exp̃ssa ẽ Greca nãq locu¬
tio diuinã seruitutẽ ab humana ꝓ¬
pͥo uocabulo distinguit. qͦd latim̾¬
tas ñ habet Ibi enĩ d̃i seruitꝰ latria.
& humana dulia uocat᷑. & obhocido¬
latre apellati ft̃. qͥ eã seruitut᷑ẽ quã
dõ debuert̃ idolis exhibebant: S
latina lingua utrãq sub eod̾e nomi¬
ne seruitut̾e cõp̃hendit. & ꝓpt̾ea
obscurior significatio facta ẽ cũ dr̃.
ei soli seruies qd̾ in greco ãbiguũ ñ

Expanded text:
dicens: Honorem meum gloriam dicens: Honorem meum gloriam  meam sculptilibus . De servitute vero ad ipsum competenter intelligi potest, quia nimirum omnis ille rectissime soli causa Dei impugnatur, fideliter contradicit. Qui cavet sollicite ne in sua servitute vel per timorem hominis contra Deum quid faciat, vel terrenae retributionis lucrum in intentione, coelesti praemio anteponat. Sed in Graeco manifestior sententia expressa est. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit, quod latinitas non habet. Ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idololatrae vocati sunt, qui eam servitutem quam Deo debuerunt idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est cum dicitur. Ei soli servies, quod in Graeco ambiguum non
Abbreviated transcription (Latin):
suppetit accepta ẽ sine oꝑe. ꝓpterea
ad ora recte credendo. serui bene oꝑan¬
do: Queri autẽ potest sud qͦd dixit
ei soli ad utrũq referendũ sit ut dicat᷑.
Ipsũ solũ ad orabis & ei soli seruieᷤ. d
hoc qͦm stare poterit. qͥa sepe in ue¬
teri testamento scõs uiros ñ solu̾ angło ᷤᷤ
ad orasse s etiã homines legimꝰ. nec
tamen ꝓpt̾ea alicubi rep̃henso ᷤᷤ inueni-¬
fideles ad seruiendũ suꝑioribꝰ & p̃latiᷤᷤ
sũmoꝑe exhortat᷑ Sciendũ gͦ est qͥa
aliom᷑ homines. aliomͦ d̃s adorari
p̃cipit᷑. Usu nãq ueteri suꝑioreᷤᷤ quiq
ab inferioribꝰ adorari dicebant᷑. qͣndo
ei ᷤᷤ siue in curuatione genuũ suie ca-¬
pitis inclinatione ab his reuerentia
exhibebat᷑. Dm̃ aut̾e ad orare ẽ. ei to¬
tã ment̾e ꝑ humilitat̾ẽ ac deuotionẽ
substernere & ipsũ pͥncipiũ acfinẽ
om̃is boni credere. Qd̾̃ ei soli nos de¬

Expanded text:
suppetit accepta est sine opere. Propterea suppetit accepta est sine opere. Propterea adora recte credendo, servi bene operando. Quaeri autem potest an id quod dixit; ei soli ad utrumque referendum sit, ut dicatur: Ipsum solum adorabis, et ei soli servies. Sed hoc quomodo stare poterit, quia saepe in Veteri Testamento, sanctos viros non solum angelos adorasse, sed etiam homines legimus; nec tamen propterea alicubi reprehensos invenimideles ad serviendum superioribus et praelatis summopere exhortatur. Sciendum ergo est quod alio modo homines, alio modo Deus adorari praecipitur. Usu namque veteri superiores quique ab inferioribus adorari dicebantur, quando eis sive incurvatione genuum, sive capitis inclinatione ab his reverentia exhibebatur. Deum autem adorare, est ei totam mentem per humilitatem ac devotionem substernere, et ipsum principium ac finem omnis boni credere. Quod ei soli nos de
Abbreviated transcription (Latin):
diceret᷑. Obedientiã exhibe. grãm in¬
tellige. ueritatẽ agnosce Qd audis.
hoc ẽ obedientia quã exigeriᷤ. Qd d̾̃s
ritas qua illuminariᷤᷤ & ꝑficeri:. Dm̃
tuũ audi qͥ tͥ miscdiam iã exhibuit.
& necdũ tamen ate seruitiũ accepit.
ut sciaᷤᷤ abipso ee̾ utrũq scilicet qđ
a te exigit opꝰ uirtutiᷤ. & qͦd tͥ ꝓmittit
p̃miũ retributioni s Audi isrł. hocẽ
ausculta. ad qͥesce Om̃iᷤᷤ enĩ uirtuᷤ
ab obedientia incipit. qũeadmodũ
om̃e uitiũ ab inobedientia ꝓcedit
Frustra nãq łiobediẽti grã ł ctumaci doctͥna
ułñ intelligenti p̃ceptũ diceret᷑. Id¬
circo pͥmũ audi isrł ut sis obidiens.
ds tuus: ut deuotꝰ existaᷤ. d̾s unꝰ ẽ. ut
ueritatẽ agnoᷤ caᷤᷤ. Deinde seqͥt᷑ p̃ceptũ:
Ipsũ adorab̾. hoc ꝑtinet ad fidẽ. Et ei
soli seruieᷤ. hoc ꝑtinet ad oꝑationem:
Fides eñi oꝑanᷤ ex dilectione ꝑfectũ facit.
qͥa nec opꝰ sine fide. nec fides cui tẽpꝰ

Expanded text:
diceretur: obedientiam exhibe, gratiam intellige, veritatem agnosce. Quod audis, hoc est obedientia quam exigeris; quod Deus ritas qua illuminaris et perficeris. Deum tuum audi qui tibi misericordiam jam exhibuit, et necdum tamen a te servitium accepit, ut scias ab ipso esse utrumque; scilicet quod a te exigit opus virtutis, et quod tibi promittit praemium retributionis. Audi Israel, hoc est, ausculta et acquiesce. Omnis enim virtus ab obedientia incipit, quemadmodum omne vitium Frustra namque vel inobedienti gratia, vel contumaci doctrina, vel non intelligenti praeceptum daretur. Idcirco primum audi, Israel, ut sis obediens, Deus tuus, ut devoDeinde sequitur praeceptum: Ipsum adorabis, hoc pertinet ad fidem; et ei soli servies, hoc pertinet ad operationem. Fides enim operans ex dilectione perfectum facit, quia nec opus sine fide, nec fides cui tempus
Abbreviated transcription (Latin):
custodiendũ mandat᷑. Terciũ illud
qd̾ popło dĩ seruandũ p̃cipit᷑. Quar¬
tũ illud qd̾ in ꝓmissione sabbatum
ꝓsabbato suis d̃s dilectoribꝰ pollicet᷑.
Duo gͥ st̃ sabbata exteriꝰ. unũ dĩ & unũ
hominis. & duo interiꝰ unũ dĩ & unũ
hõĩs Sabbatũ dĩ illud qͦ exteriꝰ ab
oꝑe cessasse dr̃. sacͣmentũ ẽ illiꝰ inte¬
ne ꝑfruens nullo ũquã labore fatigat᷑
Sabbatũ hominiᷤᷤ qd ei exteriꝰ uisibilit̾
seruandũ p̾cipit᷑ sacͣmentũ ẽ int̾ioriᷤᷤ
sabbati. ubi mens sc̃a ꝑ bonã consci¬
entiã a seruitute peccati qͥescens in gau-¬
dio sp̃c sc̃i iocundat᷑: Hoc sabbatũ qͥsqͥs
in p̾senti uita seruauerit ut nullis
la sentiat mala: Sic̃ dictũ ẽ & erit sab¬
batũ ꝓ sabbato. mensis ꝓmense: Istud
itaq p̃ceptũ sp̃alit̃ ad scĩ sp̃c ꝑsonã¬
referri uidet᷑ cũ dr. obserua sabbatũ.
ut uidelicet in p̾senti cũ suscipiamꝰ
& custodiamꝰ intra nos in gaudiũ bo¬

Expanded text:
mandatur. Tertium illud quod populo Dei servandum praecipitur. Quartum illud quod in promissione Sabbatum pro Sabbato suis Deus dilectoribus pollicetur. Duo igitur sunt Sabbata exterius: unum Dei, et unum hominis; et duo interius unum Dei, et unum hominis. Sabbatum Dei quo exterius ab opere cessasse dicitur, sacramentum est illius inteperfruens nullo unquam labore fatigatur. Sabbatum hominis, quod ei exterius visibiliter servandum praecipitur, sacramentum est interioris Sabbati, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati quiescens in gaudio Spiritus sancti jucundatur. Hoc Sabbatum quisquis in praesenti vita ita servaverit, ut nullis la sentiet mala, sicut dictum est: Et erit Sabbatum pro Sabbato, mensis pro mense. Istud itaque praeceptum specialiter ad Spiritus sareferri videtur, cum dicitur: Observa Sabbatum, ut videlicet in praesenti eum suscipiamus, et custodiamus intra nos in gaudium bo
Abbreviated transcription (Latin):
lus ad orandꝰ ẽ. eiq soli & non alteri
seruiendũ ẽ. ea uidelicet seruitute.
dit᷑. cũ ipse etiã ꝓfunda scrutet᷑ dĩ tes
teapło: S ẽ eiꝰmodi loqͦndi genꝰ. ut di¬
cat᷑. nemo nͥ ille uidelicet qui ñ hoc
ẽ qͦd ille: Hisꝓ breuitate transcursis.
ad seqͣns mandatũ discutiendũ tran-¬
seamus quod tale ẽ:. Scdm:
On assumaᷤᷤ nomen di tui in uanũ
hoc ad simplicẽ litterȩ sensum
talit̾ intelligi debet. ut nomen dĩ hõ
in uanũ ñ assumat. id ẽ uł ad menda¬
tiũ affirmandũ. uł ad idolũ ueneran¬
dũ. scilicet ut neq idola nomine di¬
uino honoret. neq falsitati nomen
diuinũ associet Mistice aut̃e nomen
bilẽ ꝑ humanitatẽ factũ creaturam
estimare: In uanũ qͥppe nomen dei
assumit. qͥ filiũ dĩ ȩt̾nũ ex tẽꝑe cepiᷤᷤ¬
se credit: Nomen siqͥde patris filiuᷤᷤ
dr̃. qͥa in filio & ꝑfiliũ pat̃ inuisibiliˢᷤ
manifestat᷑. ñ solũ qͣndo mundꝰ ꝑ ip

Expanded text:
lus adorandus est, eique soli et non alteri serviendum est, ea videlicet servitute ditur, cum ipse etiam profunda Dei, tes ejusmodi loquendi genus, ut dicatur nemo, nisi ille videlicet qui non est, hoc quod ille. His pro brevitate transcursis ad consequens mandatum discutiendum transeamus quod tale est: non assumas nomen Dei tui in vanum . Hoc ad simplicem litterae sensum taliter intelligi debet, ut nomen Dei homo in vanum non assumat, id est vel ad mendacium affirmandum vel ad idolum venerandum; scilicet ut neque idola nomine divino honoret, neque falsitati nomen divinum associet. Mystice autem nomen bilem per humanitatem factum, creaturam existimare. In vanum quippe nomen Dei assumit, qui Filium Dei aeternum ex tempore coepisse credit. Nomen siquidem Patris Filius dicitur, quia in Filio, et per Filium Pater invisibilis manifestatur; non solum quando mund
Abbreviated transcription (Latin):
IAutem excusabilis
uidet᷑ homo ꝓ eo qđ nat᷑a
infirmitate mortalitatis corrup¬
ta affectũ suũ iam ex necessitate
ultra mensuram effluentẽ ꝑse co-¬
hibere non potest. considerandum
est quia non potest excusare illa
necessitas. qũa p̃cedens oꝑata est
uoluntas: Culpa enim uoluntaria
penã meruit.pena autẽ oꝑata ẽ
infirmitatẽ. infirmitas autẽ indux̃
necessitatẽ. & ideirco quia necessi¬
tatẽ oꝑata est uoluntas. ipsam uo¬
luntatẽ excusare non potest neceᷤᷤ¬
sitas Transgressionẽ ergo suꝑioris
appetitꝰ. quȩ solum fuit culpa sub¬
secuta ẽ transgressio inferioris. qͣ
ẽ & pena & culpa In sp̃u. sola cul¬
pa. in carne: pena & culpa Con¬
cupiscentia sp̃c in ordinata culpa

Expanded text:
autem excusabilis videtur homo pro eo quod natura infirmitate mortalitatis corrupta affectum suum jam ex necessitate ultra mensuram effluentem per se cohibere non potest, considerandum est quod non potest excusare illa necessitas quam praecedens operata est voluntas. Culpa enim voluntaria poenam meruit; poena autem operata est infirmitatem: infirmitas vero induxit necessitatem. Et idcirco quia necessitatem operata est voluntas, voluntatem ipsam excusare non potest necessitas. Transgressionem ergo superioris appetitus quae solum fuit culpa, subsecuta est transgressio inferioris quae est et poena et culpa. In spiritu solo culpa: in carne, et poena, et culpa. Concupiscentia spir
Abbreviated transcription (Latin):
paginȩ consitmat᷑. Scͥpta patrũ
in corpore textꝰ ñ cõputant᷑. qͥa ñ
aliud adiciunt. sed id ipsũ qđ m
supͣdictis continet᷑ explanando.
& latiꝰ manifestiꝰq tractando ex¬
tendunt:

Expanded text:
paginae consummatur. Scriptura Patrum in corpore textus non computantur; quia non aliud adjiciunt, sed idipsum quod in supradictis continetur explanando et latius manifestiusque tractando extendunt.
Abbreviated transcription (Latin):
scã scribenteᷤ. In lege ẽtinent᷑ qͥnq
uolumina. id est genesis. exodꝰ. le¬
uiticꝰ. liber numeri. deuteronomiũ
Genesis autẽ ageneratione dr̃ Exodꝰ
ab exitu Leuiticꝰ a leuitis. Liber mi¬
meri. qͥa in eo numerant᷑ filii ifrł
Oeuteronomiũ scd̾a lex. hebraice
autẽ bresith. hellemoth. uaiecra.
uaiedaber. ad abarim In ordine ꝓ¬
pħaꝵ octo st̃ uolumina Primꝰ li¬
ber iosue. qͥ & iħunaue. & losue ben-¬
nũ. id ẽ filiꝰ num Scd̃s lib̾ iudicũ.

Expanded text:
es. In lege continentur quinque volumina; scilicet Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium. Genesis autem a generatione dicitur; Exodus ab exitu; Leviticus a levitis. Liber numeri, quia in eo numerantur filii Israel. Deuteronomium secunda lex, Hebraice autem , bresith, hellesmoth, vagetra, vegedaber, adabarim: In ordine prophetarum octo sunt volumina. Primus liber Josue, qui et Jesu Nave, et Josue Bennun, id est filius Nun; secundus liber Judicum,
Abbreviated transcription (Latin):
etiã si ñ om̃s ꝓpħiȩ sint. Propħa
autẽ tribꝰ modis dr᷑. officio. grã.
missione. Uulgo autẽ usitato uo¬
cabulo magis ꝓpħȩ uocant᷑. qͥ uł
sic̃ in hoc loco Scd̃m ꝙͣ acceptio¬
plures ꝓpħȩ ñ dicunt᷑. sed agio¬
graphi: In ordine agiographoꝵ.
ix. uolumina continent᷑. Primũ
iob Scd̾m lib̾ psalmoꝵ: Tercium
ꝓuerbia salomonis. qͦ grece para¬
bolȩ. hebraice maslotħ dicunt᷑
Quartũ ȩccłastes qd̾ hebraice coe¬
leth. latine concionator int̃p̃tat᷑.
Quintũ syrasyrim. id est cantica
canticoꝵ. Sextũ daniel. Septimũ
paralipomenon. qd̾ latine sonat
uerba dierũ. hebraice dabrenia
ut totidẽ libris erudiat᷑ uita uis¬
toꝵ ad salutẽ. qͦt litteris lingua
discentiũ ad eloqͤntĩã instruit᷑
St̃ p̾terea in ueteri testamento
alii qͥdã libri qͥ legunt᷑ qͥd̾e. sed
in corpore textꝰ uł in canone auc¬
toritatis non scribunt᷑. ut ẽ lib̾
tobiȩ. & iudith. & machabeorũ.

Expanded text:
etiamsi non omnes prophetiae sint. Propheta autem tribus modis dicitur: officio, gratia, missione. Vulgo autem usitato vocabulo magis prophetae vocantur, qui vel sicut in hoc loco. Secundum quam acceptioplures, prophetae non dicuntur, sed hagiographi. In ordine hagiographorum novem volumina continentur. Primum Job; secundum liber Psalmorum; tertium Proverbia Salomonis quae Graece parabolae, Hebraice , masloth, dicuntur; quartum Ecclesiastes, qui Hebraice , coeleth, Latine concionator interpretatur; quintum , syra syrim, id est Cantica canticorum; sextum Daniel; septimum Paralipomenon, quod Latine sonat verba dierum, Hebraice , dabreniamut totidem libris erudiatur vita justorum ad salutem, quot litteris lingua discentium ad eloquentiam instruitur. Sunt praeterea in Veteri Testamento alii quidam libri qui leguntur quidem, sed in corpore textus vel in canone auctoritatis non scribuntur. Ut est liber Tobiae et Judith, et Machabaeorum
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ceptum concessio ip̃sa non mu-¬
taretur: Id est ut preceptũ natu¬
ram rei de qua fieri debeat non
corrumꝑet. neq contra pͥmum
institutum uitȩ humanȩ noxiã
faceret. quatimis sola in obedien¬
tia p̃uaricatori. non ipsius inqua
p̃uaricabat᷑ rei nat᷑a noceret Cũ
autẽ de concessione naturali p̃¬
ceptum disciplinȩ formandũ
fuisset. congruum fuit magis
ut scđm ꝓhibitionẽ hocfieret.
non scd̃m p̃ceptionẽ. ne diabolꝰ
posset obȩdientiã hominis ca¬
lumpniari. & uno tantũ non in
pluribꝰ. ne in obȩdientia ipsa ua¬
leret ab homine excusari Si eni
dixisset ds̃ homini ut de ligno
scientiȩ boni & mali manduca¬
ret.haberet diabolus aduersus
hominẽ aliqͥd qđ dicere posset.
qͥa uidelicet in executione man¬
dati magis cõmodũ suũ quam
p̃ceptũ creatoris sui respexisset.
& ad ꝑficiendũ id qͦd p̃ceptũ fue¬
rat non amore dĩ s delectatione
cibi adductus fuisset Rursum

Expanded text:
praeceptum concessio ipsa non mupraeceptum concessio ipsa non mutaretur, id est ut praeceptum naturam rei de qua fieri debebat non corrumperet, neque contra primum institutum vitae humanae noxiam faceret, quatenus sola inobedientia praevaricatori non ipsius in qua praevaricabatur rei natura noceret. Cum autem de concessione naturali praeceptum disciplinae formandum fuisset congruum fuit magis ut secundum prohibitionem hoc fieret non secundum praeceptionem ne diabolus posset obedientiam hominis calumniari, et in uno tantum non in pluribus; ne inobedientia ipsa valeret ab homine excusari. Si enim dixisset Deus homini ut de ligno scientiae boni et mali manducaret, haberet diabolus adversus hominem aliquid quod dicere posset, quod videlicet in exsecutione mandati commodum suum magis quam praeceptum creatoris sui respexisset, et ad perficiendum id quod praeceptum fuerat non amore Dei, sed delectatione cibi adductus fuisset. Rursum
Abbreviated transcription (Latin):
aut media & ꝑtinent ad concessio¬
nem: Mandatum autẽ disciplinȩ.
neq dep̃ceptione. neq de ꝓhibitio¬
ne naturali sumi poterat᷑. ne si uł
eadem p̃ciꝑet d̃s aut ꝓhiberet.
quȩ pͥus preceꝑat & ꝓhibuerat.
meritum ut dictumꝰ est ad uitã
obȩdienti non eet: Si uͦ in utroli¬
bet mutaret mandatum. ut uel
necessaria ꝓhiberet. uł noxia p̃-¬
ciꝑet. naturam a se factam iniuste
lederet. & in repugnantia manda-¬
torum suoꝵ quȩcumq pars ad ef¬
fectum duceretur. hominẽ in ne¬
cessitatem p̾uaricationis p̃cipita¬
ret. cum e duobꝰ contrariis alterũ
sine alterius transgressione im¬
pleri non posset: O portuit gͦ ut
de concessione naturali p̃ceptum
disciplinȩ sumeret᷑. qͥa solummͦ
meritum e̾ẽ potuit. ubi liberum
arbitrium fuit. & ubi homo ad
utrumlibet se ꝓuoto inclinare
potuit: Sic tamen oportebat
ut de ipsa concessione p̃ceptum
disciplinȩ sumeret᷑. quatinus ꝑ

Expanded text:
aut media, et pertinent ad concessioaut media, et pertinent ad concessionem. Mandatum autem disciplinae neque de praeceptione neque de prohibitione naturali sumi poterat; ne si vel eadem praeciperet Deus aut prohiberet quae prius praeceperat et prohibuerat meritum, ut dictum est, ad vitam obedienti non esset. Si vero in utrolibet mutaret mandatum, ut vel necessaria prohiberet vel noxia praeciperet naturam a se factam injuste laederet. Et in repugnantia mandatorum ejus quaecunque pars ad effectum duceretur hominem in necessitatem praevaricationis praecipitaret, cum e duobus contrariis alterum sine alterius transgressione implere non posset. Oportuit ergo ut de concessione naturali praeceptum disciplinae sumeretur, quia solummodo meritum esse potuit ubi liberum arbitrium fuit, et ubi homo ad utrumlibet se pro voto inclinare potuit. Sed tamen oportebat ut de ipsa concessione praeceptum disciplinae sumeretur, quatenus per
Abbreviated transcription (Latin):
homo ꝑ p̃ceptũ nat᷑e conser¬
uare bonum naturale qđ habuit.
s ꝑ illud non potuit ęt̾num illud
bonũ qd̃ necdum habuit ad ipisci
Neq enim ad uitam suꝑiorẽ optinen¬
dam illi meritum foret. si aut uita¬
ret huic uitȩ noxia. aut quȩ salubria
st̃ appeteret. siue ad utrumlibet
mediis uteret᷑. qm̃ in his om̃ibꝰ ñ
tam p̃cipientis affectum quam
cõmodum obȩdientis attenderet
Itaq ut homo suꝑ hanc uitã aliqͥd
mereret᷑. necessarium fuit ut pre-¬
cepto nat᷑ȩ p̃ceptum disciplinȩ ad¬
deretur. & ut in ipsius p̃cepti ex se-¬
cutione homo non tam p̃cepti uti-¬
litatem quã p̃cipientis dilectionẽ
amplecti ꝓbaretur: S quid erit
amplius qđ ad exꝑiendam obȩdi¬
entiam hominis illi p̃cipiat᷑. cum
totum qd̃ ad uitam ꝑtinet huma¬
nam in p̃cepto nat᷑ȩ contineatur:
Quȩcumq enim ꝓpt̾ hominẽ facta
st̃ aut necessaria sunt uitȩ huma¬
nȩ & ꝑtinent ad p̃ceptionẽ. aut
noxia & ꝑtinent ad ꝓhibitionem

Expanded text:
homo per praeceptum naturae conservare bonum naturale quod habuit, sed per illud non potuit aeternum bonum illud quod necdum habuit adipisci. Neque enim ad vitam superiorem obtinendam meritum illi foret, si aut vitaret huic vitae noxia, aut quae salubria sunt appeteret, sive ad utrumlibet mediis uteretur, quoniam in his omnibus non tam praecipientis affectum quam commodum obedientis attenderet. Itaque ut homo super hanc vitam aliquid mereretur, necessarium fuit ut praecepto naturae praeceptum disciplinae adderetur; et ut in ipsius praecepti exsecutione homo non tam praecepit utilitatem quam praecipientis dilectionem amplecti probaretur. Sed quid erit amplius quod ad experiendam obedientiam hominis illi praecipiatur, cum totum quod ad vitam pertinet humanam, in praecepto naturae contineatur? Quaecunque enim propter hominem facta sunt: aut necessaria sunt vitae humanae, et pertinent ad praeceptionem; aut noxia, et pertinent ad prohibitionem;
Abbreviated transcription (Latin):
gis quã uoluntate ad p̃uaricatioẽm
inpulsus demonstraret᷑. Propte-¬
rea d̃s hominẽ ad exꝑiendã obȩ-¬
dientiam mandato informans
multa concessit. & pauca ꝓhibuit.
ut ipsa obȩdientia e̾e̾t libera. &
quȩ ꝓhibuit idcirco potius ꝓhibu¬
it quã p̃cepit ut ipsa obȩdientia
eet pura De om̃i inquit ligno
parady si comede. de ligno uero
scientiȩ boni & mali ne comedas.
ut scilicet pͥus infirmitatẽ sensus
humani ꝑ concessionẽ consolare¬
t᷑ ne forte postea ad ꝓhibitionem
t̾reret᷑ Si gͦ homo in hac obedi¬
entia ꝑstitisset. post tempꝰ diffini¬
tũ a deo. ad illud bonum qͦd ei
in cęlis p̃paratũ fuerat sine mor¬
tis dolore transferri debuisset.
cũ om̃i ꝓle sua post ipsum sub¬
sequente in consortio beatorum
angłoꝵ uita cȩlesti sine fine uictu¬
rus:¬

Expanded text:
oluntate ad praevaricationem impulsus demonstraretur. Propterea Deus hominem ad experiendam obedientiam mandato informans multa concessit et pauca prohibuit ut ipsa obedientia esset libera, et quae prohibuit idcirco potius prohibuit quam praecepit, ut obedientia ipsa esset pura. De omni, inquit, ligno paradisi comede; de ligno vero scientiae boni et mali ne comedas , ut scilicet prius infirmitatem sensus humani per concessionem consolaretur, ne forte postea ad prohibitionem terreretur. Si ergo homo in hac obedientia perstitisset, post tempus definitum a Deo ad illud bonum quod ei in coelis praeparatum fuerat sine mortis dolore transferri debuisset cum omni prole sua post ipsum subsequente in consortio beatorum angelorum vita coelesti sine fine victurus
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ sine quantitate: In trinitate uͦ¬
litatẽ inmensitatis. coeuitatẽ ȩt̾nita¬
tis. & cõmunionẽ quid̃e unitatis sine
diuisione. eqͣlitatẽ inmensitatis sine
diminutione. coeuitatẽ ȩt̃nitatis si-¬
ne ordine uł successione. hoc ẽ sin-¬

Expanded text:
tem sine tempore. In Trinitate vealitatem immensitatis, coaevitatem aeternitatis: communionem unitatis sine divisione; aequalitatem immensitatis sine distinctione; coaevitatem aeternitatis sine ordine, vel successione. Et tri
Abbreviated transcription (Latin):
qd̾ in illo originale dr̃. actuale
illiꝰ fuit. qͥa ꝓfecto qͥ nascendo
peccatũ non traxit. peccatũ ñ
os aute originalez.
os aut̃e¬
qui ab illo nascendo origi¬
nem traximꝰ. qͦd illi actuale fu-¬
it. originale habemꝰ. qͥa in nos
ꝑ solam natiuitatẽ descendit
qđ in illo ꝑ actionẽ fuit Natura
enim nr̃a corruptionẽ quã in
illo ꝑ illiꝰ actionẽ concepit per
nr̃am solũ ad nos natiuitatem
transducit. & ideo nos nascendo
peccatũ concipimꝰ. qđ̾ ille non
nascendo s agendo habuit. a qͦ
mens. obedientiam non tenuit.¬
& idcirco creator ad ulciscendam
iniuriã suam sp̃m quide ignoran¬
tia. carnem uͦ concupiscentia dãp¬
nauit. ut in se bonum agendo
ñ uideat. in carne aut̾e sua ma-¬
lum agere concupiscat: Hȩc duo
uitia ad puniendã suꝑbiam ho¬
minis iuste in ipso confirmarent᷑.
Ignorantia quidem dum ab ani-¬
mo subtrahitur lumen ueritatis
Concupiscentia uͦ: dum caro ꝑcu¬

Expanded text:
quod in illo originale dicitur actuale quod in illo originale dicitur actuale illius fuit. Quia profecto qui nascendo peccatum non traxit, peccatum nonis est originale. Nos autequi ab illo nascendo originem traximus, quod illi actuale fuit, originale habemus, quia in nos per solam nativitatem descendit quod in illo per actionem fuit. Natura enim nostra corruptionem quam in illo per ipsius actionem concepit, per nostram solum ad nos nativitatem traduxit. Et ideo nos nascendo peccatum concipimus, quod ille non nascendo sed agendo habuit, a quomens obedientiam non tenuit; et idcirco creato ad ulciscendam injuriam suam spiritum quidem ignorantia, carnem vero concupiscentia damnavit, ut in se bonum agendum non videat; in carne autem sua malum agere concupiscat. Haec duo vitia ad puniendam superbiam hominis juste in ipso confirmantur. Ignorantia quidem, dum ab animo subtrahitur lumen veritatis; concupiscentia vero, dum caro percu
Abbreviated transcription (Latin):
ma illa inobedientia hominis
quȩ pͥma om̃ium peccatoꝵ fuit.
& subsequentiũ om̃ium origo
extitit: siue uitiũ illud cũ quo
ab illo transducto uniuersi ori¬
unt᷑ qͥ ab illo ꝑ carnis ꝓpagatio¬
nem transducunt᷑. Hoc autem
uitiũ originis humanȩ duppli-¬
ci corruptione naturam inficit.
ignorantia scilicet mentẽ. & con¬
cupiscentia carnẽ Nȩc duo ma-¬
la in pͥmo qͥdem parente pena
fuerunt p̃cedentis culpȩ. & cul-¬
pa actualis. in nobis autẽ: cul¬
pa subsequentis penȩ. & culpasi-¬
mul & pena originalis Quando
S originale peccatũ qͣntũ ad pͥ-¬
mũ hominẽ dicimꝰ. intelligimus
pͥmã culpã in obedientiȩ illius.
quȩ illi quidẽ originalis d̾r non
qd̾ ab illa uł cum illa originem
acceꝑit natura illiꝰ. s qd̃ ex illa
quasi pͥma om̃ium postmodum
orta sint. & exierunt subseqͣntia
omĩa mala illiꝰ Quia autẽ in
illo a pͥma origine nullũ pecca¬
tũ descendit. illud etiam peccatũ

Expanded text:
hominis quae prima omnium peccatorum fuit et subsequentium origo omnium exstitit, sive vitium illud cum quo ab illo traducto universi oriuntur, qui ab illo per carnis propagationem traducuntur. Hoc autem vitium originis humanae duplici corruptione naturam inficit; ignorantia scilicet mentem, et concupiscentia carnem. Haec duo mala in primo quidem parente poena fuerunt praecedentis culpae et culpa actualis; in nobis autem culpa subsequentis poenae, et culpa simul et poena originalis. Quando ergo originale peccatum qmum hominem dicimus, intelligimus primam culpam inobedientiae illius quae illi quidem originalis dicitur; non quod ab illa vel cum illa originem acceperit natura illius, sed quod ex illa quasi prima omnium postmodum orta sint, et exierint subsequentia omnia mala illius. Quia autem in illo a prima origine nullum peccatum descendit, illud etiam peccatum