comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
terim et opinio. et cultus longe sũt
alia: qͣm paganoꝵ Detius postea
uidebimus. Pagani bona ⁊ mala te¬
tra et splendidã. ꝑpetua et caduca. mu¬
cabilia et certa. corꝑalia ⁊ diuina: unũ
habe pͥncipiũ dogmatirant. His ergo
ualde contraria sentio. qui bonis om̃ib
pͥncipiũ fateor d̾mꝰ contrariis u̾o hylen
S eñi mali pͥncipiũ ac naturã. theolo¬
gus nr̃ appellat. Item pagani aris. de¬
lubris symulachris. uictimis. atq incẽ¬
so. d̾m colendum putant. Ego abhis ĩ
hoc quoq multũ diu̾sus incedo. ꝙ ip̃m
me sim sim dignus. rationabile d̾i tem¬
plũ puto: uiuũ uiue maiestatis smui¬
lachrum. xp̃m filium eius accipio. arã
mentem bonis artib et disciplinis ĩbu¬
tam. Honores quoq diuinos ac sacrificia.
in solis orationib. et ip̃is puris ac simpli¬
tib pono. Quom᷑ gͦ scisma sum pagano¬
rũ: Hactenus eñi et uideoꝵ me poteras dice

Expanded text:
terim et opinio et cultus longe alia terim et opinio et cultus longe alia sunt quam paganorum; de tuis postea uidebimus. pagani bona et mala, taetra et splendida. perpetua et caduca, mutabilia et certa, corporalia et diuina unum habere principium dogmatizant. his ego ualde contraria sentio, qui bonis omnibus principium fateor deum, contrariis uero hylen; sic enim mali principium ac naturam theologus noster appellat. item pagani aris, delubris, simulacris?, uictimis atque incenso -deum colendum putant. ego ab his in hoc quoque multum diuersus incedo, qui ipsum me, si modo sim dignus, rationabile dei templum puto, uiuum uiuae maiestatis simulacrum Christum filium eius accipio, aram mentem bonis artibus et disciplinis inbutam. honores quoque diuinos ac sacrificia in solis orationibus et ipsis puris ac simplicibus pono. quomodo ergo schisma sum paganorum? Hactenus enim et Iudaeorum me poteras dicere
Abbreviated transcription (Latin):
ne terram quoq concipientẽ gignere
passibilem iħm. qui est uta ac salus ho¬
mimũ. om̃i suspensus ex ligno. Quaꝑp¬
ter et nobis circa uniu̾sa et uobis simi¬
lit̾ erga panem et calicem par religio
est: q̃muis eoꝵ acerrime oderitis auc¬
tores. Hec nr̃a fides est. De qua si querẽ¬
dum alias putau̾is audies. Qmͣuis nec
illud ad p̾sens minus firmũ sit argu¬
mentũ. qd̾ uel tu uel quilib alius ro¬
gatus ubinã d̾m suũ credat habitare.
respondere ñ dubitauit in lumĩe. Ex
quo cultus hic meus: omĩum pene testi¬
monio confirmatur. S nunc ad illud
quia nos non sectam. s scisma gentiũ
nuncupasti. scisma nisi fallor est ean¬
dem opinantẽ. atq eodem ritu colen¬
tem quo cet̾i. solo congregationis dele¬
stari discidio. Secta u̾o est longe alia
opinantem qm cet̾i. alio etiã sibi ac lõ¬
ge dissimili ritu diuinitatis instituis¬
se culturam. Que si ita sunt. mea in¬

Expanded text:
ne terram quoque concipientem gignere ne terram quoque concipientem gignere patibilem Iesum, qui est uita ac salus hominum, omni suspensus ex ligno. quapropter et nobis circa uniuersa et uobis similiter erga panem et calicem par religio est, quamuis eorum acerrime oderitis auctores. haec nostra fides est: de qua si quaerendum alias putaueris, audies quamuis nec illud ad praesens minus firmum sit argumentum, quod uel tu uel quilibet alius rogatus, ubinam deum suum credat habitare, respondere non dubitabit: in lumine. ex quo cultus hic meus omnium paene testimonio confirmatur. Sed nunc ad illud. quia nos non sectam, sed schisma gentium nuncupasti. schisma, nisi fallor, est eadem opinantem atque eodem ritu colentem quo ceteri solo congregationis delectari discidio; secta uero est longe alia opinantem quam ceteri, alio etiam sibi ac longe dissimili ritu diuinitatis instituisse culturam. quae si ita sunt, mea in
Abbreviated transcription (Latin):
debeat appellari. Et quidem si tͥ fidẽ meã
nũs simplicit̾ ut in amicis referam. ii¬
dear fortassis excusationis causa id fing̾e.
aut diuinoꝵ qd̾ absit luminũ erubesce
culturã. S tu quidẽ ut cumq uolu̾is
accipe. me tamen dixisse nõ penitebit.
uel ꝓpt̾ aliquos qui hactenus scire habe¬
bunt religionẽ nr̃am nichil cum gen¬
tib habere cõmune. Igitur nos patris
quidem di om̃ipotentis. et xp̃i filii eius
et sp̃c sc̃. unum idems sub triplic appel¬
latione colimus nomen. S patrẽ qui¬
dem ip̃m. lucem in colere credimus. sũ¬
mam ac pͥncipalem qͣm paulus in acces¬
sibilem uocat: filiũ u̾o in hac scd̾a ac ui¬
sibili luce consistere. Qui qm̃ sit et ipẽ
lurtutem quidem eius uisole habitare
credimus. sapĩam u̾o in luna. Necnõ
et sp̃c sc̃ qui est maiestas t̾cia aeris hũc
omnẽ ambitũ sedem fatemur. ac diũ¬
sorum cuĩ ex uirib ac sp̃itali ꝓfusio¬

Expanded text:
debeat appellari. et quidem si tibi fidem meam debeat appellari. et quidem si tibi fidem meam nunc simpliciter, ut in amicis. referam, uidear fortasse excusationis causa id fingere aut diuinorum, quod absit, luminum erubescere culturam. sed tu quidem, utcumque uolueris, accipe: me tamen dixisse non paenitebit uel propter aliquos, qui hactenus scire habebunt religionem nostram nihil cum gentibus habere commune. Igitur nos patris quidem dei omnipotentis et Christi filii eius et spiritus sancti unum idemque sub triplici appellatione colimus numen; sed patrem quidem ipsum lucem incolere credimus summam ac principalem, quam Paulus alias inaccessibilem uocat, filium uero in hac secunda ac uisibili luce consistere. qui quoniam sit et ipse ientiam, uirtutem quidem eius in sole habitare credimus, sapientiam uero in luna. necnon et spiritus sancti, qui est maiestas tertia, aeris hunc omnem ambitum sedem fatemur ac diuersorium; cuius ex uiribus ac spiritali profusio
Abbreviated transcription (Latin):
la scͥptura. Hoc eñi ꝓprie ꝑtinet ad re¬
uelationẽ noui testamenti.qr ea corꝑa
que t̾rena fuerant. mutatione illa g
paulus aꝑtius cõmemorat. ĩ resurrefti¬
one fient spiritalia. ac ꝑ hoc celestia: in
quib possideamus regnũ celoꝵ. Qd̃ ori
eius etiã nomĩandũ seruabat᷑. quẽ regẽ
ad regendos. et sacerdotem ad scĩficandos
fideles suos. uniu̾sus ille apparatꝰ uet̾is
ĩstrumenti in gen̾ationib fc̃is. dc̃is. sacri¬
fitus obseruationib. festiuitatib. om̃i¬
bꝙ eloquioꝵ p̃coniis. ⁊ reb gestis. ⁊ rer̃
figuris ꝑturicbat eẽ uenturũ: qͥ plenus
gra et iu̾tate ad p̃cepta facienda adiu¬
uando ꝑ gr̃am. et ad ꝓmissa implenda
curandõ ꝑ iu̾tate ñ uenit legẽ soluere
Austus dixit. Cur solem liber xx¬
colitis. nisi qr estis pagan. ⁊ genti¬
um scisma non secta: Igit᷑ nõ ab re
fu̾it et hoc ip̃m q̃rerẽ. quo mani¬
festius uid̾e possimus. ut̃ nr̃m hoc nomĩc

Expanded text:
 occurrit. hoc enim proprie pertinet ad reuelationem noui testamenti, quia ea corpora, quae terrena fuerant, mutatione illa, quam Paulus apertius commemorat, in resurrectione fient spiritalia ac per hoc caelestia, in quibus possideamus regnum caelorum. quod ori eius etiam nominandum seruabatur, quem regem ad regendos et sacerdotem ad sanctificandos fideles suos uniuersus ille adparatus ueteris instrumenti in generationibus, factis, dictis, sacrificiis, obseruationibus, festiuitatibus omnibusque eloquiorum praeconiis et rebus gestis et rerum figuris parturiebat esse uenturum: qui plenus gratia et ueritate et ad praecepta facienda adiuuando per gratiam et promissa inplenda curando per ueritatem uenit legem non soluere AUSTUS dixit: Cur solem colitis, nisi quia estis pagani et gentium schisma, non secta? igitur non ab re fuerit et hoc ipsum quaerere, quo manifestius uidere possimus, utrum nostrum hoc nomine
Abbreviated transcription (Latin):
quisqͣm in illis libris inuenit nomen
regni celoꝵ qd̃ tam crebro nominat
dñs. Dicitur quidem ibi. Diligite sapiẽ¬
tiam: ut in et̾num regnetis. Et ipsa
uita et̾na. si nõ illic in manifesto p̃di¬
caretur: nõ dic̾e̾t dñs etiã malis uideis.
Scrutamini inqͥt scͥpturas. in quib
putatis uos uitam et̾nam hab̾e: ip̃e

Expanded text:
quisquam in illis libris inuenit nomen quisquam in illis libris inuenit nomen regni caelorum, quod tam crebro nominat dominus. dicitur quidem ibi: diligite sapientiam, ut in aeternum regnetis. et ipsa uita aeterna si non illic in manifesto praedicaretur, non diceret dominus etiam malis Iudaeis: scrutamini scripturas, in quibus putati
Abbreviated transcription (Latin):
dii ꝓpter duriciam uel domandi. uel in¬
domiti cordis ostendit. Quaꝓpter cum
om̃ia illa excellentia p̃cepta dñi. q̃ uet̾i¬
b hebreoꝵ libris contraria faustus uo¬
lebat ostendere. in eisdem quoq libris
inueniantur ⁊ undeuenit dñs legem
ñ soluere. s adimplere. nisi ut exceptis
ꝓmissoꝵ figuris que reddita u̾itate.
adimplete atq sublate sunt. ip̃a quoq
p̃cepta ꝑ que lex illa sc̃a et iusta ⁊ bõ
na est. nõ ꝑ uetustatem litt̾e iubentis
et delicta suꝑboꝵ reatu. etiam p̃uari¬
cationis augentis. s ꝑ nouitatem sp̃s
adiuuantis. et humiliũ confessionem
salutis gr̃a liberantis implerent᷑ ĩ no¬
bis: Quia reuera siuit omĩa ista precep¬
ta sublumnia nec in illis litt̾is uet̾ibus
desunt. ita illio finis quo referantur
occultus est: qͣmius scdm eum uiient
sc̃i qui futurã eius reuelationẽ uide¬
bant. et ꝑ tempoꝵ ꝓprietate uel ꝓph̃i ce¬

Expanded text:
dii propter duritiam uel domandi uel indii propter duritiam uel domandi uel indomiti cordis ostendit. Quapropter cum omnia illa excellentia praecepta domini, quae ueteribus Hebraeorum libris contraria Faustus uolebat ostendere, in eisdem quoque libris inueniantur, unde uenit dominus legem non soluere sed adinplere, nisi ut exceptis promissorum figuris, quae reddita ueritate adinpletae atque sublatae sunt, ipsa quoque praecepta, per quae lex na est , non per vetustatem litterae jubentis, et delicta superborum reatu etiam praevaricationis augentis, sed per novitatem spiritus adjuvantis, et humilium confessionem salutis gratia liberantis, implerentur in nobis? Quia revera, sicut omnia ista praecepta sublimia nec in illis Libris veteribus desunt; ita illic finis quo referantur occultus est: quamvis secundum eum viverent sancti, qui futuram ejus revelationem videbant, et pro temporum proprietate vel p
Abbreviated transcription (Latin):
aboli figmentũ et ligamentũ solidantẽ:
Iam illud quomͦ aꝑit magr̃ bonus cur
ip̃e moyses ex cuiꝰ libro ꝓlata est de pri¬
ma coniunctione masculi ⁊ femine. tã
sc̃a et nulla seꝑatione uiolanda casti¬
tas coniugalis: postea ꝑmiserit dimit¬
tere uxorẽm: Nam cum illi respondis¬
sent. qͥd gͦ moyses mandauit dari libellũ
repudii & dimitt̾e: ait illis. Qm̃ moyseᷤ
ad duritiam cordis ur̃i ꝑmisit uobis di¬
muttere uxores ur̃as. Hoc est qd̾ paulo-
ante exposiumus. Quanta eñi duritia
erat. que nec ꝑ libelli int̾positõem ubi
dissuadendi lociis iustis & prudentibus
tribuebatur. solui ꝙ flecti. poss ad recipi¬
endã uel reuocandã coniugii caritatẽ :
clarauit: cum ⁊ non dimittendã uxo¬
rem. ex eadem scͥptura cõmemorata cõ¬
iunctione masculi et femine monuit.
diuinãq auctoritatẽ eiusoẽ coniunctio¬
nis exposuit. & cdandum libellũ repu¬

Expanded text:
aboli figmentum et ligamentum solidantem? aboli figmentum et ligamentum solidantem? iam illud quomodo aperit magister bonus, cur ipse Moyses, ex cuius libro prolata est de prima coniunctione masculi et feminae tam sancta et nulla separatione uiolanda castitas coniugalis, postea permiserit dimittere uxorem? nam cum illi respondissent: quid ergo Moyses mandauit dari libellum repudii et dimittere? ait illis: quoniam Moyses ad duritiam cordis uestri permisit uobis dimittere uxores uestras. hoc est, quod paulo ante exposuimus. quanta enim duritia erat, quae nec per libelli interpositionem, ubi dissuadendi locus iustis et prudentibus tribuetur, solui et flecti posset ad recipiendam uel reuocandam coniugii caritatem? iclarauit, cum et non dimittendam uxorem ex eadem scriptura commemorata coniunctione masculi et feminae monuit diuinamque auctoritatem eiusdem coniunctionis exposuit et dandum libellum repu
Abbreviated transcription (Latin):
duo in carne una. Itaq iam ñ sũt duo
s una caro. Qd̃ gͦ deus coniunxit. hõ ñ
seꝑet. Ecce iudei ex libris moysi conuin¬
cuntur nõ eẽ uxorem dinuttendã. qͥ sed̾m
uoluntarẽ legis moysi arbitrabantur
se facere cum dimitt̾ent. Simul ⁊ illd̾̃
hic ip̃o xp̃o atrestante cognoscimꝰ. d̾m
fecisse et coniunxisse mascłm et feminã
qd̃ manichei negando dampnant. i ã
ñ moyseo libro. s xp̃i eũngłio resisten¬
tes. Porro aut̃ si qd̾ ip̃i opinant᷑ et pre¬
dicant uerum est dẏabolũ fecisse atq
iunxisse masch̃n et feminã qua calidi¬
tate diabolica faustus rep̃hendit moy¬
sen. tanqͣm coniugia dirimentẽ ꝑ libel¬
lum repudii. et laudat xpm̃ tanqͣm il¬
lud eiusmodi uincłm confirmante ex
p̃cepto eisngłu. cum utiq scd̃m suã ftul¬
tam sacrilegamꝙ snĩam moysen lauda¬
re debũit: seꝑantem qd̃ fecerat ꝙ̾ con¬
ũixerat dẏabolus. et xp̃m uituꝑare. dy¬

Expanded text:
duo in carne una. itaque iam non sunt duo, duo in carne una. itaque iam non sunt duo, sed una caro. quod ergo deus coniunxit, homo non separet. ecce Iudaei ex libris Moysi conuincuntur non esse uxorem dimittendam, qui secundum uoluntatem legis Moysi arbitrabantur se facere, cum dimitterent. simul et illud hic ipso Christo adtestante cognoscimus deum fecisse et coniunxisse masculum et feminam: quod Manichaei negando damnantur non iam Moyseos libro, sed Christi euangelio resistentes. porro autem, si quod ipsi opinantur et praedicant, uerum est diabolum fecisse atque iunxisse masculum et feminam, qua calliditate diabolica Faustus reprehendit Moysen tamquam coniugia dirimentem per libellum repudii et laudat Christum tamquam illud eiusmodi uinculum confirmantem ex praecepto euangelii, cum utique secundum suam stultam sacrilegamque sententiam Moysen laudare debuerit separantem, quod fecerat et coniunxerat diabolus, et Christum uituperare di
Abbreviated transcription (Latin):
cauendũ ẽẽ ne si hoc nõ fec̾imus nec no¬
bis precantib pcc̃i obligatõ remitat᷑ sic ĩ iłł
lib̾s uet̾ib scͥptũ ẽ. Qm iundicari uult. inue¬
niet adeo iundictã: et pecc̃a illuis confir¬
mans confirmabit. Relinque ꝓximo
tuo nocenti te: et tunc dep̃canti tͥ pcca
soluentur. Homo hõi reseruat irã : et
A dño querit medelam carnis : In hoĩcm
similẽ si nõ ht̃ miscd̾iam: et ꝓ pcc̃is suis
deprecatur dñm: Et ip̃e dum caro sit. re¬
seruat iram: et ꝓpitiationẽ petit a dños
Et quis exorabit ꝓ delictis illius  Iam
u̾o de uxore ñ dimittenda. qͥd aluid uel
quid oꝑtunius ex illis libris cõmemorẽ:
qm id unde udeis de hac re int̾roganti¬
b dñs ip̃e respondit: Cum eñi quererẽt
utrum liceret quacũq ex causa dimitr̃e
uxorem. Ait illis. Nonne legistis quia qͥ
fecit ab initio masculũ et feminã fecit
eos et dixit: ꝓpt̾ hoc dimittet hõ patrẽ

Expanded text:
cauendum esse, ne si hoc non fecerimus, nec nocauendum esse, ne si hoc non fecerimus, nec nobis deprecantibus peccati obligatio remittatur, sic in illis libris ueteribus scriptum est: qui uindicari uult, inueniet uindictam a deo et peccata illius confirmans confirmabit. relinque proximo tuo nocenti te, et tunc deprecanti tibi peccata soluentur. homo homini reseruat iram et a domino quaerit medelam carnis? in hominem similem sibi non habet misericordiam et pro peccatis suis deprecatur dominum? et ipse dum caro sit, reseruat. iram et repropitiationem petit a domino? et quis exorabit pro peccatis illius? Iam uero de uxore non dimittenda quid aliud uel quid oportunius ex illis libris conmemorem quam id, unde Iudaeis de hac re interrogantibus dominus ipse respondit? cum enim quaererent, utrum liceret quacumque ex causa dimittere uxorem, ait illis : non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam, fecit eos et dixit: propter hoc dimittet
Abbreviated transcription (Latin):
p̃nuntiatur. Qua ꝓpͥter unde uobis uide¬
tur xp̃c nõ implesse ꝓpħas. qr nõ fiunt a
xp̃ianis quedam que ꝑ ꝓpħas ab hebreis
ut fierent instituta sunte inde potiꝰ ꝓbat᷑
implesse. Usq adeo enĩ qͥcqͥd ꝑ huĩmodi fi¬
guras ꝓpħabatur impletũ est: ut iam ꝑ
illas nõ ꝓpħetur. Ad hoc ꝑtinet etiam qd̾̃
ip̃e dñs ait. Lex ⁊ ꝓpħe usq ad iohem. lex
enĩ que p̃uaricatores habundanti reatu
concludebat. in eam fidem que postea reue¬
ꝑ gram liberantẽ. que nõ implebaꝑt᷑ ꝑ lit¬
teram iubentẽ. Itẽ in ip̃a lege uiniu̾sã pro
tionũ figuris saluatoris ꝓmittebat ad¬
uentum. uitas facta est ꝑ iħm xp̃m. Lex¬

Expanded text:
 unde vobis videtur Christus non implesse Prophetas, quia non fiunt a Christianis quaedam quae per Prophetas, ab Hebraeis ut fierent, instituta sunt, inde potius probatur implesse. Usque adeo enim quidquid per hujusmodi figuras prophetabatur impletum est, ut jam per illas non prophetetur. Ad hoc pertinet etiam quod ipse Dominus ait, Lex et Prophetae usque ad Joannem . Lex enim, quae praevaricatores abundanti reatu concludebat in eam fidem quae postea reveper gratiam liberantem, quae non inplebatur per litteram iubentem. item in ipsa lege uniuersa prophtionum figuris saluatoris promittebat aduentum. ueritas facta est per le
Abbreviated transcription (Latin):
illo etiam. Idem rursus dicit. Dico enĩ xͣ
ministrũ fuisse cͥcumcisionis. ꝓpt̾ u̾ita¬
tem d̾i : ad confirmandas ꝓmissiones pa¬
trum. Qd̾ gͦ in ꝓpħis siue aꝑte siue ꝑ fi¬
Admpletum est. qui nõ uenit solu̾e legẽ
et ꝓphas: S adimplere. Hoc aut̃ uosñ
intelligitis. qr si quedam facta et celebra¬
tiones que figure exant futura p̃nuntiã¬
tes. adhuc a xp̃ianis fierent: nicħ signi¬
ficaretur. nisi nundũ uenisse que illis
siguris p̃nuntiabant᷑:. Qd̾ eñi adhuc uẽ¬
turum p̃nuntiat᷑. aut nundũ uenit:

Expanded text:
illo etiam. idem rursus dicit: dico enim Christum illo etiam. idem rursus dicit: dico enim Christum ministrum fuisse circumcisionis propter ueritatem dei ad confirmandas promissiones patrum. quod ergo in prophetis siue aperte siue per fiadimpletum est, qui non venit solvere Legem et Prophetas, sed adimplere. Hoc autem vos non intelligitis, quia si quaedam facta et celebrationes, quae figurae erant ventura praenuntiantes, adhuc a Christianis fierent, nihil significaretur, nisi nondum venisse, quae tum illis figuris praenuntiabantur. Quod enim adhuc venturu
Abbreviated transcription (Latin):
Ecce qd̾ est. nõ ueni soluere legem s admi¬
plere. Que lex eñi suꝑbos etiã preuaricati¬
onis reatu deuinxit. Augendo pcc̃m cum
uibet qd̾ implere nõ possunt. ip̃ius legis
impletur iusticia ꝑ grãm sp̃c. in eis qui dis¬
cunt a xp̃o mites eẽ. atq humiles corde:
qui uenit legeni nõ soluere. s adimplere.
Dtinde quia etiã sub gr̃a positis ĩ hac mor¬
tali uita difficile est om̃imodo implere qd̾
in lege scͥptum est. nõ concupisces: ille ꝑ car¬
nis sue sac̃ficium sacerdos effectus. impetͣt
nobis indulgentiã. etiã hinc adimplens le¬
gem : ut qd̾ ꝑ nr̃am infirmitatẽ minus
possumꝰ. ꝑ illius ꝑfectionẽ tecuꝑet᷑. ciũ
capitis membra effecti sumus. Unde iohes
dicit. filioli hec scribo uobis ut nõ peccetis.
tio ꝓ petatis nr̃is. Prophetias aut̃ sic ĩple¬
uit. cum in eo ueritas facta est ꝓmissio
d̾i. Hoc paulo ante ex apło cõmemora¬
ui ditente. Quotqͦt eñi ꝓmissiones di: ĩ.

Expanded text:
ecce quod est: non ueni legem soluere. sed adinplere. quae lex enim superbos etiam praeuaricationis reatu deuinxit augendo peccatum, cum iubet, quod inplere non possunt, ipsius legis inpletur iustitia per gratiam spiritus in eis, qui discunt a Christo mites esse atque humiles corde, qui uenit non legem soluere. sed adinplere. deinde. quia etiam sub gratia positis in hac mortali uita difficile est omni modo inplere. quod in lege scriptum est: non concupisces, ille per carnis suae sacrificium sacerdos effectus inpetrat nobis indulgentiam etiam hinc adinplens legem, ut. quod per nostram infirmitatem minus . possumus, per illius perfectionem recuretur. cuius capitis membra effecti sumus. unde Iohannes dicit: filioli. haec scribo nobis. ut non peccetis; tio pro peccatis nostris. Prophetias autem sic adinpleuit, cum in eo ueritas facta est promissio dei. hoc paulo ante ex apostolo conmemoraui dicente: quotquot enim promissiones dei, in
Abbreviated transcription (Latin):
illic testimonia uite et̾ne. Et de ip̃a cor¬
poꝵ resurrectione nõ tacuerunt ꝓphete
Unde et pharisei adu̾sus saduceos eam ñ
credentes acerrime confligebant. Qd̾ ñ
solum in actib apłoꝵ canonicis. qͦs isti
ñ accipiunt ne de aduentu ueri ꝑaclyti
quẽ ꝓmisit dñs comuncant᷑ euidenter
apparet: uerum etiã in euͣngłio ubi ei
ꝓponunt saducei questionẽ. de muliere
que septem fratrib singillatim nupse¬
rat. cum in eius conubiũ alt̾ alt̾i mori¬
enti succed̾et. cuiꝰnam eoꝵ ĩ resurrectio¬
ne uxor eẽt futura. S hoc nomen. idẽ

Expanded text:
et de ipsa corporum resurrectione non tacuerunt prophetae. unde pharisaei aduersum Sadducaeos eam non credentes acerrime confligebant: quod non solum in actibus apostolorum canonicis, quos isti non accipiunt, ne de aduentu ueri paracleti, quem promisit dominus, conuincantur, euidenter adparet, uerum etiam in euangelio. ubi ei proponunt Sadducaei quaestionem de muliere, quae septem fratribus singulatim nupserat, cum in eius conubium alter alteri morienti succederet. cuiusnam eorum in resurrectione uxor esset futura. proinde te
Abbreviated transcription (Latin):
nib. ut est inpromptu ꝓbare olim ꝑ mł¬
gata ꝑ enoch. et sech. et cet̾os eoꝵ sĩmiles
iustos. quib eadem illustres tradiderint
angłi. temꝑande in hominib gr̃a feri¬
tatis: cui non udeatur hoc eum de iu̾ta¬
tis lege dixisse. et eius ꝓpħis: Beniq etã
ad ĩpletio ꝓbatur eiꝰ cuxa hec eadẽ qͣm ꝓ¬

Expanded text:
nibus. ut est in promptu probare, olim promunibus. ut est in promptu probare, olim promulgata per Enoch et Seth et ceteros eorum similes iustos. quibus eadem inlustres tradiderint angeli temperandae in hominibus gratia feritatis — cui non uideatur hoc eum de ueritatis dixisse lege et eius prophetis? denique etiam adinpletio probatur eiu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ mendaces. male beftie uentris pigri. Ac
ꝑ hoc dubitandũ nõ est: ꝙ gentes suos
habere ꝓpħas. Necñ ⁊ u̾t᷑atem habere
ꝓpħas suos. tam idem paulus significat.
qm etiã ih̃c. Et ih̾c quidem uͥ dicit. ecce m¬
to ad uos sapientes et ꝓpħas. & exillis int̾¬
ficietis in sigulis locis. paulus u̾o cũ dicit.
ip̃e dñs constituit pͥmo apłos. deinde pro¬
pħas. Lege gͦ triꝑtita. et triꝑtitis ꝓpħis.
de quo nam eoꝵ iħc dix̾it. nõ satis liquet
Est tamen conicere ex conseq̃ntib. Et t.
si ctũcisior ẽ statim nomlaret ex satosta
et sacrificia. et obseruationes hebaaicas: ĩ q̃
eas aliquid adimpletionis grã ꝓtulisset.
dubium nõ erat. qr de iudeoꝵ sege dixifs
et ꝓpħis. qum eos non soluere uen̾it. S
ad implere. ubi uo horum quidẽ nicħ me¬
morat. sola uo recenset antiquiora pre¬
cepta. idest nõ occides. nõ mechaberis. ñ
ꝑiuirabis. hec aut̃ erant antiqͥtus ĩnatio¬

Expanded text:
per mendaces, malae bestiae, uentres pigri. ac per mendaces, malae bestiae, uentres pigri. ac per hoc dubitandum non est et gentes suos habere prophetas. necnon et ueritatem habere prophetas suos tam idem Paulus significat quam etiam Iesus. et Iesus quidem ubi dicit: ecce mitto ad uos sapientes et prophetas, et ex ipsis interficietis in singulis locis: Paulus uero cum dicit: ipse dominus constituit primo apostolos, deinde prophetas. Lege ergo tripertita et tripertitis pde quonam eorum Jesus dixerit, non satis liquet: est tamen conjicere ex consequentibus. Etenim si circumcisionem statim nominaret, et sabbata ac sacrificia et observationes Hebraicas, inque eas aliquid adimdubium non erat. quin de Iudaeorum lege dixisset et prophetis. quia eos non soluere uenerit, sed adinplere. ubi uero horum quidem nihil memorat, sola uero recenset antiquiora praecepta. id est: non occides. non moechaberis, non peierabis — haec autem erant antiquitus in natio
Abbreviated transcription (Latin):
lit. Indifferent̾ eñi et ab solute nomina¬
uit legem. Sunt aut̃ legum gen̾a tria.
unum qͥdem hebreoꝵ qd̃ peccati ꝙ morits
paulus appellat: aluid u̾o gentiũ. qd̾ na¬
turale uocat. Gentes eñĩ inqͥt naturałr
que legis sunt faciunt et eiusmodi legẽ
non habentes ip̃i sibi sunt lex: qui osten¬
dunt opus legis scͥptum in cordib sius.
Terciũ u̾o genus legis est u̾itas. qd ꝑinde
significans apłs dicit. Lex eñi sp̃c uite ĩ
Trib gͦ existentib legib et ihũ asseu̾an¬
te nobis quia nõ uen̾it legẽ soluere sed
ad ĩplere: ñ ꝑua cura. ac diligentia opꝰ
est. de qua earũ dixerit intellig̾e. Item
ꝓpħe. alii sunt uideoꝵ. alii gentiũ. alii
u̾itatis. S de uideoꝵ quidẽ nullus que¬
siuerit: notum est eñi. De gentiũ uero
si quis ambigit. Audiat paulũ qui scri¬
bens ad tytum de crecensib dicit. Pixit
quidam ꝓprius eoꝵ ꝓph̾a. Cretenses sem¬

Expanded text:
lit: indifferenter enim et absolute nominalit: indifferenter enim et absolute nominauit legem. Sunt autem legum genera tria: unum quidem Hebraeorum, quod peccati et mortis Paulus appellat; aliud uero gentium, quod naturale uocat. gentes enim, inquit. naturaliter, quae legis sunt. faciunt; et eiusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. tertium uero genus legis est ueritas, quod perinde significans apostolus dicit: lex enim spiritus uitatribus ergo existentibus legibus et Iesu . adseuerante nobis, quia non uenit soluere legem, sed adinplere,. non parua cura ac diligentia opus est. de qua earum dixerit intellegere. item prophetae alii sunt Iudaeorum, alii gentium. alii ueritatis. sed de Iudaeorum quidem nullus quaesiuerit: notum est enim. de gentium uero si quis ambigit, audiat Paulum, qui scribens ad Titum de Cretensibus dicit: dixit quidam proprius eorum propheta: Cretenses sem
Abbreviated transcription (Latin):
austus dixit. Hon ueni soluere
legem ꝙ ꝓpħas. s adimplere: ecce iã
consentio dictũ. Querendũ tam̃ est
cur hoc dixerit ihc: utrũne ꝯpalpadi
iud̾oꝵ furoris cã. qr idẽ sacͦscã sua ab eodẽ ꝯcul¬
cari uidẽtes r̃oignaret᷑ eũ ꝙ̃ acsi ĩpiũ sic ma¬
le sanũ. ne audiendũ quidem existima¬
rent. ne dum seq̃ndũ. an ut nos qui ei
credebamus ex gentib institueret. atq
informaret: patient̾ ac morigere man¬
datoꝵ subire iugum. qd̾ ceruicib nr̃is
iudeoꝵ lex impon̾et ac ꝓpħ̾e. S hoc qͥ¬
dem nec teip̃m putare credo. qd̾ iħc ad h
addic̾et᷑ ac ꝓpħis. Ac ꝑ hoc si hec nõ fuit
causa dicendi: illa alia debet ẽẽ ꝙͣ dixi.
Ex quib cum idem collig̾ent legem ac
ꝓph̃as suos ab eodem solui: indignarent᷑
necesse est. Ac ꝑ hoc repͥmendi furoris eoꝵ
gr̃a nõ ab̃ re fu̾it dixisse: uti ne puta¬
rent qr uenisset legem soluere s adim¬
plere Ne hoc ip̃m mentitus est. ner fefel¬

Expanded text:
AUSTUS dixit: Non ueni soluere. legem et prophetas, sed adinplere. ecce iam consentio dictum. quaerendum tamen est, cur hoc dixerit Iesus. utrumne conpalpandi Iudaeorum furoris causa. quia idem sacrosancta sua ab eodem conculcari uidentes indignarentur eumque ac si inpium ac malesanum ne audiendum quidem existimarent, nedum sequendum, an ut nos, qui ei credebamus ex gentibus, institueret atque informaret patienter ac morigere mandatorum subire iugum, quod ceruicibus nostris Iudaeorum lex inponeret ac prophetae. sed hoc quidem nec te ipsum putare credo, quod enim Iesaddiceret aut prophetis. ac per hoc, si haec non fuit causa dicendi, illa alia debet esse, quam dixex quibus cum idem colligerent legem ac prophetas suos ab eodem solui, indignarentur necesse est, ac per hoc reprimendi furoris eorum gratia non ab re fuerit dixisse, uti ne putarent, quia uenisset legem soluere, sed adinplere. nec hoc ipsum mentitus est nec fefel
Abbreviated transcription (Latin):
erat. in xp̃o iħũ. S postea qͣm uenit fides¬
iam nõ sumus sub pedagogo: qr nos reatus n
obligat. iam ꝑ grãm liberatos. Nam᷑ ante¬
qm sp̃italem grãm humiliati reciꝑemus
nichil nisi mortificat nos litt̾a: iubens qd̃
nõ possemus implere. Unde idem dicit. lit¬
tera occidit. sp̃c auit̃ iuuificat. Nursus eiꝰdẽ
apłi u̾ba sunt. Si eñi data eẽt lex q̃ poss
iuificare: omino ex lege eẽt iusticia.S
condusit scͥptura omĩa sub pectato. ut ꝓ

Expanded text:
erat in Christo Iesu; sed posteaquam uenit fideserat in Christo Iesu; sed posteaquam uenit fidesiam non sumus sub paedagogo. quia nos reatus legis non obligat, iam per gratiam liberatos. namque antequam spiritalem gratiam humiliati reciperemus. nihil nisi mortificabat nos littera iubens, quod non possemus inplere. unde idem dicit: littera occidit. spiritus autem uiuificat. rursus eiusdem apostoli uerba sunt: si enim data esset lex. quae posset uiuificare, omnino ex lege esset iustitia; sed conclusit scriptura omnia sub
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ ih̾m facta est. Ip̃a est inqͣm lex ꝑ moy¬
sen data. de quo xp̃c ait. De me enĩ ille scͥ¬
psit. Certe eñi ip̃a est lex que sub intrauit
ut habundaret peccatũ : qd̃ ad eius repre¬
hensionẽ nichil intelligentes in ore hab̾e
consuestis. Ibi gͦ lege. et uide quia ip̃a est.
de qua dicitur. Itaq lex quidem sc̃a. et mã¬
datum scm̃. et iustum et bonũ. Qd̾ gͦ boñ
est. michi factũ est mors : Absit. S pccm̃
ut appareat peccatũ. ꝑ bonũ mͥ oꝑatum
est mortem. Neq eñi lex iubebat delictũ
ut illa subintrante habundaret delictum
s suꝑbos multũ sibi tribuentes. mandati
sci et iusti ꝙ boni adiectio. reos etiã p̃uari¬
cationis offecerat ut eomͦ humiliati dis¬
eẽnt legi subditi ꝑ reatũ. s legi sociati ꝑ
iusticiam. Idem quippe apłs dicit qr priꝰ¬
qͣm ueniret fides sub lege custodiebam᷑:
conclusi in eam fidem que postea reuela¬
ta est. Itaq lex inquit pedagogus noster

Expanded text:
m facta est, ipsa est, inquam, lex per Moysen data, de quo Christus ait: de me enim ille scripsit. certe enim ipsa est lex, quae subintrauit, ut abundaret delictum: quod ad eius reprehensionem nihil intellegentes in ore habere consuestis. ibi ergo lege et uide, quia ipsa est, de qua dicitur: itaque lex quidem sancta et mandatum sanctum et iustum et bonum. quod ergo bonum est. mihi factum est mors? absit. sed peccatum ut adpareat peccatum, per bonum mihi operatum est mortem. neque enim lex iubebat delictum. ut illa subintrante abundaret delictum, sed superbos multum sibi tribuentes mandati sancti o et iusti et boni adiectio reos etiam praeuaricationis effecerat, ut eo modo humiliati disessent legi subditi per reatum. sed legi sociati per iustitiam. idem quippe apostolus dicit. quia priusquam ueniret fides. sub lege custodiebamur conclusi in eam fidem, quae postea reuelata est. itaque lex. inquit. paedagogus noster
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ iħm xp̃m fc̃a est. Ex cuiꝰ aduentu iam re
torem. Cet̾um ꝓpbas alios extitisse iam in
eccłia post ascensionem xp̃i. qͥs nesciat:
De quib paulus dicit. Et quosdã constituit
in eccłia. pͥmos apłos. deinde ꝓphas. t̾cio do¬
stores ⁊ cet̾a. Non itaq de illis dictum est
lex ⁊ ꝓphe usq ad ioħem. s de his qui pͥmũ
xp̃i aduentũ ꝓpħauerunt. qui aduentus
inde cum queris cur iam nõ tircimadatur
nõ circumciditur xp̃ianus: quia id qd̾ ea¬
dem t̾cumcisione ꝓpħabatur. iam xp̃c im
pleuit. Expoliatio eñi carnalis gen̾atõis
que in illo fc̃o figurabatur. iam xp̃i resur¬
restione ad ĩpleta est: qd̾ et in nr̃a resur¬
rectione futurũ sacramento baptismi
cõmendatur. Nam neq penitus aufri
debuit noue uite sacramentũ: quia
restat adhuc in nobis fitura resurrestio
mortuoꝵ. Et in melius tam̃ idem succe¬
dente baptismo debuit cõmutari. quia

Expanded text:
istum facta est. ex cuius aduentu iam regtorem. ceterum prophetas alios extitisse iam in ecclesia post ascensionem Christi quis nesciat ? de quibus Paulus dicit: et quosdam constituit in ecclesia, primum apostolos. deinde prophetas. tertio doctores et cetera. non itaque de illis dictum est: lex et prophetae usque ad Iohannem. sed de iis. qui primum Christi aduentum prophetauerunt; qui aduentus inde cum quaeris, cur iam non circumcidatur non circumciditur christianus. quia id. quod eadem circumcisione prophetabatur. iam Christus inpleuit. expoliatio enim carnalis generationis, quae in illo facto figurabatur. iam Christi resurrectione adinpleta est. et quod in nostra resurrectione futurum est. sacramento baptismi commendatur. nam neque penitus auferri debuit nouae uitae sacramentum. quia restat adhuc in nobis futura resurrectio mortuorum. et in melius tamen idem succedente baptismo debuit conmutari, quia
Abbreviated transcription (Latin):
ginitatẽ. bono minori bonum amplĩ p̾po¬
nendo: et ꝓhibentes nubere. concubitũ
ꝓpagatõnis qui solus ꝓprie nuptialis ẽ
uehementiꝰ accusando multum int̾esse
iit̾ abstinentes a c̃ybis ꝓpter sacratã sig¬
nificatõnem. uel ꝓpter corꝑis castigatio¬
nem. et abstinentes a euis quos d̾s cre¬
auit dicendo. qd̾ eos d̾s non creauit. ꝓide¬

Expanded text:
ginitatem, bono minori bonum amplius praeponendo; et prohibentes nubere, concubitum propagationis, qui solus proprie nuptialis est, vehementius accusando: multum interesse inter abstinentes a cibisnificationem, vel propter corporis castigationem, et abstinentes a cibis quos Deus creavit, dicendo quod eos Deus non creavit.
Abbreviated transcription (Latin):
tͥ metũ cõmune est. siue crimen putandũ
est.seu recte factũ. Uterq eñi nr̃m. uetus
respuit testamentũ. Quid alit̾. Ergo siqͥd
int̾sit int̾ meã fidem queris ⁊ tuã. Hoc
quia tͥ mentiri lib. et mlib̾abilit̾ agere
ut qd̃ mente oderis. ũbo collaudes: ego fal¬
lere nõ didici. qd̾ sentio loquor. tam turpi¬
um odisse me fateor p̾ceptores: qͣm ip̃a i¬
precepta.

Expanded text:
tibi mecum commune est, siue crimen putandum tibi mecum commune est, siue crimen putandum seu recte factum; uterque enim nostrum uetus respuit testamentum. ergo si quid intersit inter meam fidem quaeris et tuam, hoc, quia tibi mentiri libet et inliberaliter agere, ut quod mente oderis, uerbo conlaudes, ego fallere non didici; quod sentio, loquor, tam turpium odisse me fateor praeceptores quam ipsa praecepta.
Abbreviated transcription (Latin):
Austus dixit. Accipis uetus
testamentũ: Quomodo: cuiꝰ p̃cepta
ñ seruo: Puto quidẽ: quia nͦ tu. Nã
perihomen ego ut pudendã despui:
Ac si non fallor. et tu. Cessationẽ
Sacrificia ut ydolatriam: nõ dubito qd̾ ⁊̃ tu
Porcina certe nõ ego sola abstindo. tu item nõ
solam comedis: ego quidẽ. quia omnẽ carnẽ
ĩmundã existimẽ: tu u̾o quia nichił ĩmun¬
dũ. Quo utroꝙ ab utroꝙ nr̃m uetus deftrui¬
sier testamentũ. Atimoꝵ festa. eptomadas.
scenophegia. uterq nr̃m tanqͣm inutilia et
uana contempsit. Lineis uestib ñ inserere
purpuras. in adultus pone uestem linosti¬
nã. bouem & asinũ ungere. si nocessesit ĩ
Catlegus numerare. caluũ aut reburrum
ot suilis note hominẽ ñ constituere sader¬
dotẽ. q sint huimodi apud eũ immundi
ut̾t contẽpsimꝰ. risimus. nͨ in scd̾is hũimus
n̾ in pͥmis: que omĩa precepta sunt ad u¬
suficatõnem uet̾is testamenti. Qd̃ gͦ obicis

Expanded text:
AUSTUS dixit: Accipis uetus testamentum? quomodo, cuius praecepta non seruo? puto quidem, quia nec tu; nam peritomen ego ut pudendam despui, ac, si non fallor, et tu; cessationem sacrificia ut idolatriam, non dubito, quod et tu; porcina certe non ego sola abstineo, tu item non solam comedis. ego quidem, quia omnem carnem inmundam existimem, tu uero, quia nihil inmundum: quo utroque ab utroque nostrum uetus destruitur testamentum. azymophagiae hebdomadas, scenopegia uterque nostrum tamquam inutilia et uana contempsit; lineis uestibus non inserere purpuras, in adulteriis ponere uestem linostimam, bouem et asinum iungere, si necesse sit, in sacrilegiis numerare. caluum aut reburrum et similis notae hominem non constituere sacerdotem, quia sunt huiusmodi apud deum inmundi. uterque contempsim in primis: quae omnia praecepta sunt et iustificationes ueteris testamenti. quod ergo obicis,
Abbreviated transcription (Latin):
it regnũ suum. cum prius contentus suis
finib plena felicitate uixiss: S utinã
uere isti hec ip̃a p̃cepta uite agende quoꝵ
est unũ ne concupiscamꝰ alienũ. uellent
ex ip̃is lit̾tis disc̾e ꝓfecto mansuesc̾ent. &¬
mites intellig̾ent. etiã illa p̃cepta uite sig¬
nificande. quib eoꝵ oblatrat offensio et
et illi tunt tempori obseruanda congruis¬
se:et huic nc̃ temꝑi intelligenda congue

Expanded text:
it regnum suum, cum prius contentus suis it regnum suum, cum prius contentus suis finibus plena felicitate uixisset? sed utinam uere isti haec ipsa praecepta uitae agendae, quorum est unum. ne concupiscamus alienum, uellent ex illis litteris discere, profecto mansuescerent et mites intellegerent etiam illa praecepta uitae significandae, quibus eorum oblatrat offensio, et illi tunc tempori obseruanda congruisse et huic nunc tempori intellegenda congrue
Abbreviated transcription (Latin):
p̾focata ora fallatiũ uel potiꝰ quid aliud
possent putere confossa cadau̾a mortuoꝵ:
Et tam̃ confessus est faustus. nõ concupis¬
c̾e aliena nõ solum se ex nouo testamẽto
s etiã ex uet̾i didicisse: qd̾ certe a suo d̾o ñ
posset discere. Ille qͥppe si nõ concupiuit aliena:
qͣre suꝑ t̾ram tenebrarũ ubi nunqͣm fuerũt no¬
ua secula construit: An dicturꝰ est. pͥor ip̃a gẽs
tenebraꝵ. regnũ meũ concupiuit. qd̾ ab illa
erat alienũ: Ergo imuitatus est gentẽ tene¬
brarũ. ut et ip̃e concupisc̾ẽt aliena: an an¬
gustum antea fuerat regnũ lucis: Optan¬
dũ igitur erat bellũ. ut acqͥreret᷑ de uicto¬
ria latitudo regnandi. Qd̃ si bonũ ẽ ⁊ añ
potuit concupisci: s expectabat᷑ ut gens ho¬
stilis in bellũ prior erumꝑet. quo quasi iꝰtiꝰ
expugnaret᷑. Si aut̃ nõ est bonũ: qͣre ini¬
mico uicte suꝑ alienã t̾ram cresc̾e uolu¬

Expanded text:
praefocata ora fallacium? uel potius quid aliud praefocata ora fallacium? uel potius quid aliud possent putere confossa cadauera mortuorum? et tamen confessus est Faustus non concupiscere aliena non solum se ex nouo testamento, sed etiam ex uetere didicisse: quod certe a suo deo non posset discere. ille quippe. si non concupiuit aliena. quare super terram tenebrarum, ubi numquam fuerunt, noua saecula construxit? an dicturus est: prior ipsa gens tenebrarum regnum meum concupiuit. quod ab illa erat alienum? ergo imitatus est gentem tenebrarum, ut et ipse concupisceret aliena? an angustum antea fuerat regnum lucis? optandum igitur erat bellum, ut adquireretur de uictoria latitudo regnandi. quod si bonum est, et ante potuit concupisci, sed expectabatur, ut gens hostilis in bellum prior erumperet. quo quasi iustius expugnaretur. si autem non est bonum, quare inimico uicto super alienam terram crescere uolu
Abbreviated transcription (Latin):
dixit turbari nõ posse. si nobis udei dixe¬
rit qͣre tenetis uetus testamentũ. cutꝰ
p̃cepta ñ obseruatis: quib nos eiꝰdẽ scͥpt᷑e
uenerata atq seruata auctoritate R̾ndi¬
mus uos qͥd fendetis cum uobis dicitur.
qͣre tenetis euñgłicos libros quoꝵ uos ad
decipiendos imꝑitos confingitis sectatores:
et que ibi scͥpta sunt nõ solum nõ creditis.
s etiã qͣntis potestis uirib obpugnatis:
Certe iudetis uos potiꝰ de nouo cestam̃to
qͣm nos de uet̾i obiectis sendere nõ posse.
Omĩe eñi que inuet̾i sc̃pta sunt nos ⁊
uera eẽ dicimus. Et diuinitꝰ mandata: et con¬
grius temꝑib distributa. uos autẽ cũ uob̃
obiecta fu̾int que in libris noui testamẽ¬
ti scͥpta sunt. nec accipiunt᷑ a uobis: defi¬
tientes in respondendo. et manifestata iu̾¬
tate faucib p̾ssis anhelitu sautio dicitis
ẽẽ falsata. Quid aliud possent expirare

Expanded text:
dixit turbari nos posse, si nobis Iudae dixedixit turbari nos posse, si nobis Iudae dixerint: quare tenetis uetus testamentum, cuius praecepta non obseruatis? quibus nos eiusdem scripturae uenerata atque seruata auctoritate respondemus. uos quid respondetis, cum uobis dicitur: quare tenetis euangelicos libros, quorum uos ad decipiendos inperitos confingitis sectatores, et quae ibi scripta sunt, non solum non creditis, sed etiam quantis potestis uiribus obpugnatis? certe uidetis uos potius de nouo testamento quam nos de uetere obiectis respondere non posse. omnia enim quae in uetere scripta sunt, nos et uera esse dicimus et diuinitus mandata et congruis temporibus distributa. uos autem, cum uobis obiecta fuerint, quae in libris noui testamenti scripta sunt nec accipiuntur a uobis, deficientes in respondendo et manifesta ueritate faucibus pressis anhelitu saucio dicitis esse falsata. quid aliud possent exspirare
Abbreviated transcription (Latin):
uGustinus respondit. Eadem sepe
uana repet̾e istũ. nõ pudet. s eadem
sept qͣmuis uera respond̾e me piget. Qͥs¬
qͥs itaq etiã adu̾sus responsionẽ istam
querit. que suꝑuis a nobis dicta sunt le¬
gat. Iudeo aut̃ dicenti mͥ. cur tenes uetus
testamentũ cuiꝰ p̃cepta nõ tenes: R̾ndeo
seruari a xp̃ianis. etiã ex ip̃is libris p̃cep¬
ta uite agende. p̃cepta u̾o uite significan¬
de tunc recte obseruata. cum p̃nuntiabã¬
tur ista q̃ nc̃ reuelata sunt. Quapp̃ etiã
ip̃a sic nõ obseruo ad religionẽ. ut teneã
tam̃ ad testificatõnem: sicut ⁊ ꝓmissa
carnalia que ibi continẽt᷑. Unde ꝓpͥe uetꝰ
dicit᷑ testamentũ : q̃muis m̃ͥ et̾na sꝑanda
reuelata sint. Et illa tñ attestantia lego.
que in figura contĩgebãt illis. scͥpta sũt
aut̃ ꝓpt̾ nos. in quos finis scłoꝵ obueĩt.
Itaq si audistis qͥd respondeã uideis: an¬
dite et qͥd obiciã manicheis. Certe faust̾

Expanded text:
AUGUSTINUS respondit: Eadem saepe AUGUSTINUS respondit: Eadem saepe uana repetere istum non pudet, sed eadem saepe quamuis uera respondere me piget. quisquis itaque etiam aduersus ista responsionem quaerit, quae superius a nobis dicta sunt, legat. Iudaeo autem dicenti mihi: "cur tenes uetus testamentum, cuius praecepta non seruas?" respondeo seruari a christianis etiam ex ipsis libris praecepta uitae agendae; praecepta uero . uitae significandae tunc recte obseruata, cum praenuntiabantur ista, quae nunc reuelata sunt. quapropter etiam ipsa sic non obseruo ad religionem, ut teneam tamen ad testificationem, sicut et promissa carnalia, quae ibi continentur, unde proprie uetus dicitur testamentum. quamuis mihi aeterna speranda reuelata sint, et illa tamen adtestantia lego. quae in figura contingebant illis; scripta autem sunt propter nos, in quos finis saeculorum obuenit. itaque si audistis, quid respondeamus Iudaeis, audite et quod obiciam Manichaeis. Certe Faustus
Abbreviated transcription (Latin):
accipis testamentũ uetus. Quia
⁊̃ ab ip̃o hoc et ex nouo didicimus:
aliena nõ concupisc̾e. Quid autem
inqͥs alienũ ht̃ testamentũ uecꝰ:
Immo qͥd ñ ht̃ alienũ: Biuitias
ꝓmittit ⁊ uentris saturitatẽ. et filios ⁊ ne¬
potes. iutamq longam: et cum hiis cana¬
nitidis regnũ. S omĩa hec circũcisis et
obseruantib sabb̃a et ĩmolantib sibi ⁊
abstinentib a portina. et huiꝰ modi cetͥid:
que qr ego negligo. et xp̃ianus omis. ut¬
inepta scilz. et ad salutẽ anime minime
ꝑtinentia: idcirco nec que ꝓmittit ad me
iam spestare cognosco. meniorq qr manda¬
tũ sit nõ concupisces aliena. iudeis bona
sua hr̃e libens uolensq ꝑmisi. solo scilic
eunͣgłio et regni celoꝵ splendida h̾edita¬
te contentus. Nam ut uideo si sͥ eungłm
usurparet iure increpitans dic̾em. imꝓbe
qͥd tͥ cum eo est cuiꝰ p̃cepta nõ seruas. sic
uereor ne mͥ eadem iudeus increpitet. te¬
nenti testamentũ uetus. cuiꝰ mandata
contempnã.

Expanded text:
accipis testamentum uetus? quia et ab ipso hoc et ex nouo didicimus aliena non concupiscere. quid autem, inquis, alienum habet. testamentum uetus? immo quid habet non alienum? diuitias promittit et uentris saturitatem et filios et nepotes uitamque longam et cum his Chananitidis regnum, sed omnia haec circumcisis et obseruantibus sabbata et immolantibus sibi et abstinentibus a porcina et huiusmodi ceteris: quae qinepta scilicet, et ad salutem animi minime pertinentia, idcirco nec quae promittit, ad me jam spectare cognosco: memorque quia sit mandatum, Non concupisces aliena , Judaeis bona sua heuangelio et regni caelorum splendida hereditate contentus. nam ut Iudaeo, si sibi euangelium usurparet. iure increpitans dicerem: "inprobe, quid tibi cum eo est, cuius praecepta non seruas?" sic uereor, ne mihi eadem Iudaeus increpitet tenenti testamentum uetus, cuius mandata contemnam.
Abbreviated transcription (Latin):
illo etiã d̾m ur̃m ligatum atq pollutũ.
uos edendo purgare ꝑhibetis. uos saltẽ uo¬
bis mundi uidemini. quoꝵ uentrib me¬
retur ille purgari. S et ur̃a corpora na¬
turam et opificiũ gentis tenebrarũ esse
contenditis. animas aut̃ ur̃as ip̃is adhuc
corꝑib inqͥnatas. Quid gͦ uobis est mũ¬
dimi: Non que sumitis. nõ quo mittitis
ea que sumitis: nõ uos ip̃i qui sumpta
purgatis. Uidetis gͦ ꝓpter quos tũc istam
sententiam dixit apłs: talem tam̃ dixro
que omnes infideles et immũdos teneret
S uos precipue maximeq conuic̾et. Oi̾a
gͦ munda mundis scd̾m naturã in qͣ ere¬
Ata sunt. nõ tamen omĩa scd̾m significa¬
tõnem munda. pͥmo ppło uideoꝵ nec no¬
bis omĩa uel ꝓpter salutẽ corꝑis. uel ꝓpt᷑
consuetudinem humane societatis apta
sunt. Q cum sua cuiq reddunt᷑. et nat᷑¬
alem ordinem seruant. omĩa munda
sunt mundis : immundis aut̃ et infide¬

Expanded text:
illo etiam deum uestrum ligatum atque pollutum illo etiam deum uestrum ligatum atque pollutum uos edendo purgare perhibetis. uos saltem uobis mundi uideremini, quorum uentribus meretur ille purgari. sed et uestra corpora naturam et opificium gentis tenebrarum esse contenditis, animas autem uestras ipsis adhuc corporibus inquinatas. quid ergo uobis est mundum ? non quae sumitis, non quo mittitis ea, quae sumitis, non uos ipsi, qui sumpta purgatis. uidetis ergo, propter quos tunc istam sententiam dixit apostolus; talem tamen dixit, quae omnes infideles et inmundos teneret, sed uos praecipue maximeque conuinceret. omnia ergo munda mundis secundum naturam, in qua creata sunt, non tamen omnia secundum significationem munda primo populo Iudaeorum; nec nobis omnia uel propter salutem corporis uel propter consuetudinem humanae societatis apta sunt; sed cum sua cuique redduntur et naturalem ordinem seruant, omnia munda sunt mundis; inmundis autem et infide
Abbreviated transcription (Latin):
et fecit d̾s omia. et ecce bona ualde: nõ
significationes. scd̃m quas d̾s ꝑ eundem
moysen. munda ab ĩmundis discreuto un¬
de quia multa et multis locis iam diximꝰ:
nunc breuit̾ amimonuisse suffecerit. Pro¬
inde illos qui iam tempore reuelatõis no¬
ui testamenti adhuc islas umibras futuro¬
rum iam custodiendas putarent. ut sine
his gentes salutẽ que in xp̃o est. ꝑcipere
nõ posse contenderet: inimundos dicit
apłs qd̾ carnalit̾ saperent: et infideles
qd tempus gr̃e a legis tempore nõ discer¬
nerent. Quib ideo dicit nichil ẽẽ mun¬
dum quia et his que respuebant et his
que sumebãt. nec scẽ nec iuste utebant᷑.
sicut om̃s quidem infideles s uos p̃cipue
manichei: quib om̃ino nichil est mundum.
Neq enim cybus ip̃e quẽ sumitis. qͣmius
eum magna diligentia quasi a carnis
contagione separetis. mundus est uobis.
quẽ creatum. nisi a diabolo nõ dicitis. In

Expanded text:
et fecit deus omnia, et ecce bona ualde, non et fecit deus omnia, et ecce bona ualde, non significationes, secundum quas deus per eundem Moysen ab inmundis munda discreuit: unde quia multa et multis locis iam diximus, nunc . breuiter admonuisse suffecerit. proinde illos, qui iam tempore reuelationis noui testamenti adhuc illas umbras futurorum ita custodiendas putarent, ut sine his gentes salutem, quae in Christo est, percipere non posse contenderent, inmundos dicit apostolus, quod carnaliter saperent, et infideles, quod tempus gratiae a legis tempore non discernerent. quibus ideo dicit nihil esse mundum, quia et his, quae respuebant, et his, quae sumebant, non sancte nec iuste utebantur, sicut omnes quidem infideles, sed uos praecipue, Manichaei, quibus. omnino nihil est mundum. neque enim cibus ipse, quem sumitis, quamuis eum magna diligentia quasi a carnis contagione separetis, mundus est uobis, quem creatum nisi a diabolo non dicitis. in
Abbreviated transcription (Latin):
uiderit aliqͣndo de celo demissum uas ĩ qͦ
eẽnt omĩa genera animaliũ et serpente̾
atq eo atconito et amnuirante uox au¬
dita sit dicens ad eum. Petre quicqiud
in uase uides macta et manduca. Cui
Qd̾ ego scĩficaui ĩmundũ ne uocaueris
Qd̾ quidem ip̃m licet. et ꝑ allegoriam
aliud quiddam et nõ in differentiã uide¬
atur significare cyboꝵ: tamen qr uob̾
et hoc intelligere placet. uescamini gͥ
ncce est passim beluis om̃ib et echinis:
et colubris. Ac reliquo om̃i genere serpen¬
tino: iuxta oroma petri. Hactenus eñĩ
uere dicto audientes uos eẽ ꝓbabitis: uo¬
cis qͣm fertur audisse. Et tamen huiꝰ ꝙͦ
memun̾itis semꝑ. quia moyses hinc et
ꝓpħe dampnati sunt: qui de his q̃ scĩfi¬
tau̾it d̾s iuxta uocis huiꝰ sententiã pu¬
UGustinus respondit. Cum ait a¬
płs omĩa munda mundis. natuas
ipas intelligi uoluit quas d̾s creauit. se¬
cundũ illud qd̾ moyses in genesi scͥpsit.

Expanded text:
uiderit aliquando de caelo demissum uas, in quo uiderit aliquando de caelo demissum uas, in quo essent omnia genera animalium et serpentes atque eo adtonito et admirante uox audita sit dicens ad eum: Petre, quicquid in uase uides, macta et manduca. cui quod ego sanctificaui, inmundum ne uocaueris. quod quidem ipsum licet et per allegoriam aliud quiddam et non indifferentiam uideatur significare ciborum, tamen, quia nobis et hoc ita intellegere placet, uescamini igitur necesse est passim belluis omnibus et echidnis et colubris ac reliquo omni genere serpentino iuxta opajia Petri. hactenus enim uere dicto audientes uos esse probabitis uoci, quam fertur audisse; et - tamen huius quoque memineritis semper, quia Moyses hinc et prophetae damnati sunt. qui de his, quae sanctificauerit deus iuxta uocis huius sententiam, muAUGUSTINUS respondit: Cum ait aostolus: omnia munda mundis, naturas ipsas intellegi uoluit, quas deus creauit, secundum illud. quod Moyses in genesi scripsit: