comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
futurae remunerationis adducit & ipsum solum uolunt habere suio peris testem a co se receptu¬
taque iam decaritate undeplura in hoclibro supradisserui quia locs exigit hicquo que
pauca ꝑstringam: tacco decarnalio more quiincipiens a coniugio manat infilios qua talẽ
amorem cum pecorib habemasbestus que communem: Propinquoram quoque p̃terco quia
&ipse adhuc ad carNem ꝑtinere uid&ur & sanguinem : Nccdeillo aliquitł dico quo& si amicas
amamastamen &iam ipserefertur ad aliquotł commodum temporale. Nunqamores hones¬
ti nonsunt cum sint omnib paturales sed quodhis omnib illesit in conparabib diuersitate
prestantior quodm̃ gratis diligimus & amicum : c&erum qui amicum pp̃t commodum quo lib&
amat Non amicum conuincitus amare sed commadum : &utique quia liquem propt̃ remtem po¬

Expanded text:
futurae remunerationis adducit; et ipsum solum volunt habere sui operis testem, a quo se receptufuturae remunerationis adducit; et ipsum solum volunt habere sui operis testem, a quo se receptuecta dilectio. Itaque jam de caritate, unde plura in hoc libro supra disserui, quia locus exigit, hic quoque pauca perstringam. Tacco de carnali amore qui incipiens a conjugio manat in filios, quia talem amorem cum pecoribus habemus, bestiisque communem. Propinquorum etiam praetereo, quia et ipse adhuc ad carnem pertinere videtur et sanguinem. Nec de illo aliquid dico, quo etsi amicos amamus, tamen etiam ipse refertur ad aliquod commodum temporale. Non quod hi amores honesti non sint, cum sint omnibus naturales; sed quod his omnibus sit ille incomparabili diversitate praestantior, quo Deum gratis diligimus, et amicum. Caeterum qui amicum propter commodum quodlibet amat, non amicum convincitur amare, sed commodum. Et utique qui aliquem propter rem tempo
Abbreviated transcription (Latin):
ricordiam faciendã turpis amor gloriae popularis inpellat : inuenti sunt quidam quidiuersis qui¬
dem diuersorum Necessitatib subuenirent sedaut app&itu conparandȩ opinionis in pulsi aut
carnale pi&ate commoti aut sperecipiendi quod darent aut reddendi quod accopis snt Ne¬
cessitate constricti sunt : Aliquos largiendam aliquid in paures sola mou& uersuta cupidi¬
tas qui propt̃ hoc aliquaero gant ut hincmaiora recipiant & quicqđ eis uelut pauperum pas¬
torib datum fuerit ad ero gandum ȩsurientib illis proquib sustantandis accipiunt totum aut
prope totum quod acceperint in sua s uoluptates expendunt : Et quod est d&erius intermuni¬
ficos acmiseri cordes haberi uel&iam p̃dicari turpiter concupiscunt : Abhis omnib & horum simi¬
lib: longe diuersi sunt illiquinon se inoperib: suis sed dm̃ cupiunt p̃dicari quos ad opus bonum spes

Expanded text:
ricordiam faciendam turpis amor gloriae popularis impellat. Inventi sunt quidam qui diversis quiricordiam faciendam turpis amor gloriae popularis impellat. Inventi sunt quidam qui diversis quidem diversorum necessitatibus subvenirent; sed aut appetitu comparandae opinionis impulsi, aut carnali pietate commoti, aut spe recipiendi quod darent, aut reddendi quod accepissent necessitate constricti. 2. Sunt alii quos ad largiendum aliquid in pauperes sola movet versuta cupiditas; qui ad hoc aliqua erogant, ut hic majora recipiant; et quidquid eis velut pauperum pastoribus datum fuerit erogandum, esurientibus illis pro quibus sustentandis accipiunt, totum, aut prope totum quod acceperint, in suas voluptates expendunt: et, quod est deterius, inter munificos ac misericordes haberi, vel etiam prae illis praedicari turpiter concupiscunt. Ab his omnibus, et horum similibus, longe diversi sunt illi qui non se in operibus suis, sed Deum cupiunt praedicari; quos ad opus bonum spes
Abbreviated transcription (Latin):
huc peccandi dulcedo: & salutẽ suam Nobiscuraeẽ cernentes malum reddere probono uoluerint: Mab¬
le debemus corum inimicitias quinoluerint emendare contrahere quamdõ offensam dumpeecan¬
tes palpamus incurre  sed dehis qm̃ in libro secundo pluraiam diximus rtliquas iufttiae partes ut
ciustitiae adhuc fonte procedunt liberalitics beneficentia caritas & c&era huius modiquib
multipliciter iuari homines possunt : Liberalitas est quac & iam in eos quini hil indigere
uidentur ex aberat : In qua libertate reifamiliaris ponitur amplitudo beneficientiae multa sunt
operr quib Necessitate laborantium misericorditer subuenitur & de cerreno cbn suregni cad estis
hcreditas conparatur simodo absque ulla ostentatione opus beneficientiae fiat. Necnos ad mise¬

Expanded text:
huc peccandi dulcedo, et salutem suam nobis curae esse cernentes, malum reddere pro bono voluerint; malhuc peccandi dulcedo, et salutem suam nobis curae esse cernentes, malum reddere pro bono voluerint; malle debemus eorum inimicitias, qui noluerint emendari, contrahere, quam Dei offensam, dum peccantes palpamus, incurrere. Sed de his quoniam in libro secundo plura jam diximus, reliquas justitiae partes, utbeat exerceri. 1. De justitiae adhuc fonte procedunt liberalitas, beneficentia, caritas et caetera ejusmodi, quibus multipliciter juvari homines possunt. Liberalitas est quae etiam in eos qui nihil indigere videntur, exuberat; in qua liberalitate rei familiaris ponitur amplitudo. Beneficentiae multa sunt opera, quibus necessitati laborantium misericorditer subvenitur, et de terreno censu regni coelestis haereditas comparatur, si modo absque ulla ostentatione opus beneficentiae fiat, nec nos ad mise
Abbreviated transcription (Latin):
mihil aliquid prodest quod nonarcum uenio aliquem Nequedecipio : sidecipient cirtum¬
uenire ꝑmitto Hocidem depeccatis deb & intellegi qui a si peccantem uideo & nonso¬
lum Nonerguosed &iam cipetcanti consentio participem m edam nationis cius efficio & in
omnibus peccantib peco quando cos quos scio peccasse siue peccare quadam credulis animi
malignitatt pon in crepo: Necuero audiendi sunt illi quis edicunt propterea delin quentes
oburgare nonpos senseos qutemendar noluerint sibi faciant in imicos: Quidum parcunt
eorum uoluntat: saluti dom parcuant : Aqmonex iactantia sed ex miseri cordia & cum
qua dampi&ate conspicientis animi castigemus & illir essentiant Nonminus peccatis suis moue¬
ri quã nr̃is ut in bonum statum reformati Nobis cum dõ gratias agant : Autsicos in peccatoten& aut¬

Expanded text:
mihi aliquid prodest, quod non circumvenio aliquem, neque decipio, si decipi, aut circummihi aliquid prodest, quod non circumvenio aliquem, neque decipio, si decipi, aut circumveniri permitto. Hoc idem de peccatis licet intelligi: quia si peccantem video, et non solum non arguo, sed etiam ei peccanti consentio, participem me damnationis ejus efficio; et in omnibus peccantibus pecco, quando eos quos scio peccasse sive peccare, quadam crudelis animi malignitate non increpo 2. Nec vero audiendi sunt illi qui se dicunt propterea delinquentes objurgare non posse, ne eos qui se emendare noluerint, sibi faciant inimicos. Qui dum parcunt eorum voluntati, saluti non parcunt. At si non ex jactantia, sed ex misericordia, et cum quadam pietate compatientis animi castigemus, et illi nos sentiant non minus peccatis suis moveri quam nostris; aut in bonum statum reformati, nobiscum Deo gratias agunt; aut si eos in peccato tenet ad
Abbreviated transcription (Latin):
sumus : Nihilhumani anobis alienum puture debemus: Siquidem beluarum est sibi
uiuere Nec suas hutilitates in commune conferre a quibus on solum mentis p̃rogatiua
sed &iam seruata iuris equalitate distamus sinos in omnium commodis uel in commodis
cogitantes sicut prĩs utilitatib: It a omitium sociorum Naturae nrãe uiuamus : Dem¬
de sunuicem ꝑ sequi lacerare uel ꝑdere ferarum ẽ. proprium: Quisdubit& excellentia e
humanae conp&ere ut sealter utrumuiuent. instruent aedificent. & utilitatem cõ¬
munem tam quã propriam curent : Vndedatur intellegi quod qui o pprimendis ac
decipiendis hominib: homines nati ꝑ sistunt inmores ferinos Nonnaturȩ seduitae
inrogatas cum possumus propulsare Neglegimus: Quod ammodo enimnos obpri¬
mimus quando obpressos defendere cum possumus ab oppressione contemnimus: Nec

Expanded text:
sumus, nihil humani a nobis alienum putare debemus. Siquidem bellarum est sibi sumus, nihil humani a nobis alienum putare debemus. Siquidem bellarum est sibi vivere, nec suas utilitates in commune conferre. A quibus non solum mentis praerogativa, sed etiam servata juris aequalitate distamus, si nos in omnium commodis vel incommodis cogitantes, sicut nostris utilitatibus, ita omnium sociorum naturae nostrae vivamus. Deinde si invicem persequi, lacerare, vel perdere, ferarum est proprium, quis dubitet excellentiae humanae competere, ut se alterutrum juvent, instruant, aedificent, et utilitatem communem tanquam propriam curent? Unde datur intelligi quod qui opprimendis ac decipiendis hominibus homines nati persistunt, in mores ferinos, non naturae, sed vitae irrogatas, cum possumus, propulsare negligimus. Quodam modo enim nos opprimimus quando oppressos cum defendere possumus, ab oppressione contemnimus. Nec
Abbreviated transcription (Latin):
que animi fortitudo tamdis peraendi ignauiam deb& excutere quã iactantiã contra ire:¬
OEIOSTITIA GEL FIOE OCAT IX IESA PROCEDIT
nobis offerat in hacuita p̃sidii & qualiter ipsa quo que incorum pectorib: quise illitra¬
diderint pullis uitioram ualeat inpugnationib: superare : Fidesenim quae est iustitiȩ
catisomnib: purgat : Mentes Nites inluminat dõ reconciliat cunctis participibus Na¬
turac Nittẽ consociat Spem nobis futurae remunertetionis inspirat aug& in nobis
uirtutes sc̃as acnos in earum possessione confirmat: DEQU ALITATE QUOD ADEA
Iiustitia manat & aequitas. quaenos facit ut omnium necessitates hominum Nrãs
eẽ dicamus Nec nobis tantum sed &iam generi humano nosnatos eẽ credamus & quic¬
quid cui lib& homini Nocere potesteam quarsinobis Noceat euitemus. Quia qui homines

Expanded text:
que animi fortitudo tam desperandi ignaviam debet excutere quam jactantiae contraireque animi fortitudo tam desperandi ignaviam debet excutere quam jactantiae contrairestitia, vel fide, quae ex ipsa procedit. iam justitia nobis afferat in hac vita praesidii, et qualiter ipsa quoque in eorum pectoribus qui se illi tradiderint, nullis vitiorum valeat impugnationibus superari. Fides enim, quae est justitiae catis omnibus purgat, mentes nostras illuminat, Deo conciliat, et cunctis participibus naturae nostrae consociat; spem nobis futurae remunerationis inspirat, auget in nobis virtutes sanctas, ac nos in earum possessione confirmat. CAPUT XXII. De aequitats utilitas. Ex justitia manat et aequitas, quae nos facit ut omnium necessitates hominum nostras esse dicamus, nec nobis tantum, sed etiam generi humano nos natos esse credamus; et quidquid cuilibet homini nocere potest, tanquam si nobis noceat, evitemus: quia qui homines
Abbreviated transcription (Latin):
at.: Quicquid p̃tiosum uid&ar eẽ uilescat. quic quidnitidum futurorum contempla¬
tione sordescat. Nec abhis quȩ iam ꝑ gractiamdĩ elisit sepatiatur elidi: quia & turpi¬
us uid& animus abhis uicius uici quaeuicerat. & ihl ci prosit aliqua suꝑ asse sia¬
licui quod Ne glexerat superare subiaceat quardo non ille fortis haberisol& qui in adeun¬
dis laborib: periculis que daruerit aut frenandis uoluptatib: acdo andis institerit. sed
ille sublimis & magnus ille potest atquedignus fortitudinis appellatioNe aensendus est:
quinihil sibi uitu rebellare aut dominare ꝑmiserit : Modo absit ignauia nenos id
dis peremus possequod possumus ab sit p̃sumtio uitiosa Ne nobis hoc quod ꝑ gratiã
possumus ad scribamus. Quia siue demuncredĩ quo fortes efficimur disperemus siue
Nos denrã possibilitate lactemus idonei ad resistendum uitiseẽ Non possumus : & uti¬

Expanded text:
at; quidquid pretiosum videtur esse, vilescat; quidquid nitidum, futurorum contemplaat; quidquid pretiosum videtur esse, vilescat; quidquid nitidum, futurorum contemplatione sordescat; nec ab his quae jam per gratiam Dei elisit, se patiatur elidi: quia et turpius videtur animum ab his vitiis vinci quae vicerat: et nihil ei prodest aliqua superasse, si alicui quod neglexerit superare subjaceat: quando non ille fortis haberi soleat qui in adeundis laboribus periculisque claruerit, aut frenandis voluptatibus ac domandis institerit; sed ille magnus et sublimis, ille potens atque dignus fortitudinis appellatione censendus est, qui nihil sibi vitii rebellare, aut dominari permiserit: modo absit ignavia, ne nos id desperemus posse quod possumus; absit praesumptio vitiosa, ne nobis hoc quod per Dei gratiam possumus ascribamus. Quia sive de munere Dei, quo fortes efficimur, desperemus; sive nos de nostra possibilitate jactemus, idonei ad resistendum vitiis esse non possumus. Et uti
Abbreviated transcription (Latin):
Necuoluptatibus cad& mentis inuictae constanTia sed hacc animi fortitudo ab illo est
Nobiscui cũ proph&a cantamus : Fortitu domea & laudatiomea dñs & factus est mihi in sa¬
lutem: Fortitudo Nr̃a est quaeita nos contra om̃a uitia inuicta protatione corroborat
ut animum Nrm̃ Necblanda dissoluant . Nec aduersa deiciant: & tunclaus Nr̃ac dñs fit
sinori nos demuneribus dĩ sed diuina in nobis cupiamus munera p̃dicari. Necilli suam poss
carnalibus desidenis cȩdat. Nullis uoluptatibus ad quiescat : Ambitionem acpopula rẽ
gloriã uincat Non eum poecuniȩ amor addicat Non a cerbitas passionum damnorumq:
subiciat : sit illids̃ lausteta ꝑ fecta gloria dilectio nupura spescerta secritas firma pos¬
sibilitas sana sanitas in corrupta : Vtei quicquid carnalibus plac& in homundo displice¬

Expanded text:
nec voluptatibus cedit mentis invictae constantia. Sed haec animi fortitudo ab illo est nec voluptatibus cedit mentis invictae constantia. Sed haec animi fortitudo ab illo est nobis cui cum propheta cantamus: Fortitudo mea, et laus mea Dominus, et factus est mihi in salutem . Fortitudo nostra est, quia ita nos contra omnia vitia invicta protectione corroborat, ut animum nostrum nec blanda dissolvant, nec adversa dejiciant; et tunc laus nostra Dominus fit, si non nos de muneribus Dei, sed divina in nobis cupiamus munera praedicari. Nec illi suam possucarnalibus desideriis cedat, nullis voluptatibus acquiescat, ambitionem ac popularem gloriam vincat. Non eum pecuniae amor addicat, non acerbitas passionum damnorumque subjiciat. Sit illi Deus laus tota, perfecta gloria, delectatio pura, spes certa, securitas firma, possibilitas sana, sanitas incorrupta: ut ei quidquid carnalibus placet, in hoc mundo displice
Abbreviated transcription (Latin):
quaequȩ uel aspera suꝑ ass& : quosdam Namque in supererbiles asperis passionibus facit
mundicupiditas inquib: Non patientia laudanda est sed mirarida duritia
Cosautem quo sa tolle rantiam passionum fortesdĩ caritas reddit : Nulla dilectatione carnis
dulla uoluntas malaeblanda corrumpit : Qm̃ sinor quid sed ppt̃ quid patiamur plurtimum
refert . Non incis est patientia quiae quanĩmiter patiuntur angentia sed ineiftantum quos
foraiter facit sustinere iustitia: De nique dñsnonauit beati qui ꝑ sectionem patiuntur & ta¬
cuit sed adiecit propt̃ iustitiam . ut euidenter ostender& quod patientiã ueram nonfaciat
poena sed causa. &ideo beatitudinem nonꝑsecutionem patientib sed pp̃t iustitiam pati¬
entib: repromissit : Quod suta est superandorum uel superato rum malorum sustinentia
tuncest uera patientia si fuerit iusta : & in eis iusta est patientia : quorum Necdo loribus

Expanded text:
quaeque vel aspera superasset. Quosdam namque insuperabiles asperis passionibus facit quaeque vel aspera superasset. Quosdam namque insuperabiles asperis passionibus facit mundi cupiditas: in quibus non patientia laudanda est, sed miranda duritia. 2. Eos vero quos ad tolerantiam passionum fortes Dei caritas reddit, nulla delectatio carnis, nulla voluptas male blanda corrumpit. Quoniam si non quid, sed propter quid patiamur, plurimum refert: non in eis est patientia qui aequanimiter patiuntur angentia, sed in eis tantum quos fortiter facit sustinere justitia. Denique Dominus non ait, Beati qui persecutionem patiuntur , et tacuit; sed adjecit, propter justitiam: ut evidenter ostenderet quod patientiam veram non facit poena, sed causa; et ideo beatitudinem non persecutionem patientibus, sed propter justitiam patientibus repromisit. Quod si ita est, superandorum malorum sustinentia, tunc est vera patientia, si fuerit justa: et in eis justa est patientia quorum nec doloribus,
Abbreviated transcription (Latin):
Animi fortitudo cadebet intellegi quaenon solum diuersis pulsata molestis in concussa
ꝑ̃maneat sed &iam Nullis uoluptatum inlecebris resoluta succumbat: Alioquin sum¬
p&us quidem malorum saeuientiũ fingat sic a lamitatib quib: lib& in paccis obsistat
sunter in iuriarum sacua inter procellas angentium p̃surarum inter in imicitias &dã¬
Na p̃sentia atque multimodas ꝑsecutiones in fatigata ꝑsistat. & tamen deipsa seaduers &¬
riorum sustinentia iact& Necdedono dĩ quo iniustratur &ult&. sed carNaliter sed euul¬
gi fauore quo p̃dicatur oblect& plusque gaudeat ex eo quod laudatur. quam exeo quod ha¬
b& unde laudatur : & ꝑ hoc humanam laudem diuinis operib: anteponat quis dubit&
hanc animi intentionem uirtutem dicinon posse quaesiuirtus e& fortiter &iam
blandimentis talib: repupnar&. Nec ad quiescer& mollib: qua ea diuuane dnõ dura

Expanded text:
1. Animi fortitudo ea debet intelligi quae non solum diversis pulsata molestiis inconcussa 1. Animi fortitudo ea debet intelligi quae non solum diversis pulsata molestiis inconcussa permaneat, sed etiam nullis voluptatum illecebris resoluta succumbat. Alioquin si impetus quidem malorum saevientium frangat, si calamitatibus quibuslibet impactis obsistat, si inter injuriarum saeva, inter procellas angentium pressurarum, inter inimicitias ac damna praesentia, atque multimodas persecutiones infatigata persistat, et tamen de ipsa se adversariorum sustinentia jactet, nec de dono Dei, quo illustratur, exsultet, sed carnaliter se de vulgi favore, quo praedicatur, oblectet; plusque gaudeat ex eo quod laudatur, quam ex eo quod habet unde laudetur; et per hoc humanam laudem divinis muneribus anteponat: quis dubitet hanc animi intentionem virtutem dici non posse? Quae si virtus esset, fortiter etiam blandimentis talibus repugnaret; nec acquiesceret mollibus quae, adjuvante Domino, dura
Abbreviated transcription (Latin):
pȩdeletationis inpendimus quod p̃stamus loquenti seniori silentium quod ipsius adloquent¬
dum prestolamur imperium quod non attollimus in moderatum in conloquutionib sonum
quodri sũi prorumpere non audemus incachinnum quod nulli d&rahimus : Need& rac¬
entẽ aequa nimiter sustinemus scientes quod tamilli quid& raunt quamilli quid & prentib
ad quiescunt uanitatis morbo corrupti sunt quia Iad hoc aliosuiles uidere uolunt ut c̃om¬
mendent corum comparatione quos carpunt . & uideantur eauitit non habere quaemalitio¬
sac in alii srep̃hendunt : Quod malum temperantia tollat cui qui seruire uoluerit . Non qđ
rep̃hendat in fiatrib: sedunde dm̃ laud& attendit: A ꝑ hoc ipsius temperantie est quod
Non solum temperantes in omniũ membrorum officiis sumus sed &iam quod omnia libent̃
quaenos moderatus a sobrios faciunt obseruamus : Sedd&emperantia haec dicta sufficiat¬

Expanded text:
nae dilectionis impendimus; quod praestamus loquenti seniori silentium, quod ipsius ad loquennae dilectionis impendimus; quod praestamus loquenti seniori silentium, quod ipsius ad loquendum praestolamur imperium, quod non attollimus immoderatum in collocutionibus sonum, quod risui prorumpere non permittimus in cachinnum, quod nulli detrahimus, nec detrahentes aequanimiter sustinemus: scientes, quod tam illi qui detrahunt quam illi qui detrahentibus acquiescunt, vanitatis morbo corrupti sunt; qui ad hoc alios viles videri volunt, ut se commendent eorum comparatione quos carpunt, et videantur ea vitia non habere, quae malitiose in aliis reprehendunt, quod malum temperantia tollit; cui qui servire voluerit, non quod reprehendat in fratribus, sed unde Deum laudet attendit. Ac per hoc ipsius temperantiae est, quod non solum temperantes in omnium membrorum officiis sumus, sed etiam quod omnia libenter, quae nos moderatos ac sobrios faciunt, observamus. Sed de temperantia haec dicta sufficia
Abbreviated transcription (Latin):
nes prcuas remou& inserit scã fignem libidinosȩ uoluptatis extinguit. animiter porem
desiderio futurae remunerationis accendit mentem placida trixN quillitate componit
& totam semꝑ ab omniuitiorum tẽpestate defendit : Temperantia intem perantiam
N ram̃ adhonestum mundum redigit in cbo ipso uel potuut contenti sumus ad positis e
poscamus in prudenter qđia ille qui poscitus forte non habeat aut alios quo d desiderionr̃o
plac& offendat aũ gulaen raẽ intemperantes app&itus appereat : Nciudicemus eos qui
uolant cibis quosipsi ꝑcipimus abstinere : Neceis uerccundiam faciamus quia ea quib: ipsi
abstmomus forteꝑcipiunt & dõ gratias agunt cera quod satis miserum aliquos detibi uel po¬
tuseaeptione damnare aut nobis arrogare ꝑ abstinentiã sc̃tatem : Temperantia ẽ. quod¬
reuerentiã seni oribus exhibemus quales germanitus honoramus iunioribus grtitiam pater¬

Expanded text:
nes pravas removet, inserit sanctas, ignem libidinosae voluptatis exstinguit, animi teporem nes pravas removet, inserit sanctas, ignem libidinosae voluptatis exstinguit, animi teporem desiderio futurae remunerationis accendit, mentem placida tranquillitate componit, et totam semper ab omni vitiorum tempestate defendit. Temperantia intemperantiam nostram ad honestum modum redigit in cibo ipso vel potu, ut contenti simus appositis: ne poscamus impudenter quod aut ille qui poscitur forte non habeat; aut alios quod desiderio nostro placet offendat, aut gulae nostrae intemperans appetitus appareat; nec judicemus eos qui volunt cibis, quos ipsi percipimus, abstinere; nec eis verecundiam faciamus qui ea quibus ipsi abstinemus, forte percipiunt, et Deo gratias agunt: certi quod satis miserum sit aliquos de cibi vel potus perceptione damnare, aut nobis arrogare per abstinentiam sanctitatem. 2. Temperantiae reverentiam senioribus exhibemus, aequales germanitus honoramus, junioribus gratiam pater
Abbreviated transcription (Latin):
hocin primis Nosse & tenere debemus quod istȩ uirtutes quattuor uel om̃s̃ quac ex illis existunt
don asunt dĩ & quod nullus eas hab& habuit aut abebit Nisicuids̃ qui est uirtutum omnium
propri& as & origo contulerit. Om̃ qui cumque quocum que tempore. in quacumq gente
indm̃ credentes ex fide uixerunt. illius donotem perantes acprudentes iusti uel fortes fieriutiq
potuerunt : Qui autem nescientes dm̃ uel &iam blasphemantes sine fide uixerunt ihil
Illarum uirtutũ adõ accipere uelabere potuisse credendi sunt : DETEM BE
RAN TIAE OUALITATE UELOPERT
ed iam uideamus quae sit propri&cas singularum : tem perantia temperantem facit
abstinentem parcum sobrium moderatum pudicum tacitum serium uerecundum
Haecuirtussi in animo habitat libidines frenat affectus temperat. desideria scã multipli¬
cat uitiosa aastigat omnia intitenos confusa ordinat. ordinata corroborat cogitatio¬

Expanded text:
hoc in primis nosse et tenere debemus, quod istae virtutes quatuor vel omnes quae de illis existunt hoc in primis nosse et tenere debemus, quod istae virtutes quatuor vel omnes quae de illis existunt dona sint Dei, et quod nullus eas habeat, habuit aut habebit, nisi cui Deus qui est virtutum omnium proprietas et origo contulerit, quoniam quicunque quocunque tempore in quacunque gente in Deum credentes, et fide vixerunt, illius dono temperantes et prudentes, justi vel fortes fieri utique potuerunt. Qui autem nescientes Deum vel etiam blasphemantes sine fide vixerunt, nihil illarum virtutum a Deo accipere vel habererantiae qualitate, vel opere. 1. Sed jam videamus quae sit proprietas singularum. Temperantia temperantem facit, abstinentem, parcum, sobrium, moderatum, pudicum, tacitum, serium, verecundum. Haec virtus si in animo habitat, libidines frenat, affectus temperat, desideria sancta multiplicat, vitiosa castigat, omnia intra nos confusa ordinat, ordinata corroborat, cogitatio
Abbreviated transcription (Latin):
deparadisi fonte procedunt uel quattuor euangelia diuinicursus rotae quattuor animalia &
alȩ eorum quattuor acfacies dignitatem Numeri huius abunde commendant : &ideo uir¬
tutes istȩ quae tantum continent ꝑ fectionis innumero sollicite considera redebemus quanta
scitatem conferant animoxp̃i ano & quãnihil ꝑ fectio umquam sit quod in istas uirtuti¬
b non sit: Nam si facit temperantia tem perantem prudentia prudentem iustitia iustum¬
& fortitudo fortem eo quitem peranter & uiste prudent̃ agit acfortiter Nescio quid possit
eẽ ꝑ fectius itaque difficile quidem Nobis est nomina uirtutum quac ex illis quattuor quas
principales diximus oriuintur ostendere secum propri& ates & actuscorum coeperint aperi¬
riex ipsis effectib singulorum uirtutes ex quib existant forsitan apparebit: Uerum tamẽ¬

Expanded text:
de paradisi fonte procedunt , vel quatuor Evangelia, divini currus rotae quatuor, et animalia, de paradisi fonte procedunt , vel quatuor Evangelia, divini currus rotae quatuor, et animalia, alae eorum quatuor ac facies , dignitatem numeri hujus abunde commendant: et ideo virtutes istae quae tantum continent perfectionis in numero, sollicite considerare debemus, quantam sanctitatem conferant animo Christiano, et quam nihil perfectionis usquam sit, quod in istis virtutibus non sit. Nam si facit temperantia temperantem, prudentia prudentem, justitia justum, fortitudo fortem; eo qui temperanter, juste, et prudenter agit, ac fortiter, nescio quid possit esse perfectius. Itaque difficile quidem est nobis nomina virtutum, quae ex illis quatuor, quas principales diximus, oriuntur, ostendere; sed cum proprietates, et actus earum coeperint aperiri, ex ipsis affectionibus singularum, quae virtutes ex quib
Abbreviated transcription (Latin):
quosdam uirtutum omnium fontesuitia quoque quattuor uelut quosdam origines
malorum omnium definiunt : Principales quattuor eẽ uirtutes Nonsolum philosophi
sentiunt sed &iam Nr̃ĩ consentiunt sed quare quat tuor uel quae sint opera singularũ
hoc dñõ in luminante debemus breuiter demonstrare: Quater Narium numerum ꝑfectioxi
sacratum poene nullus ignorauit : Si quidem totus orbisori ente. occidente aquilone & me¬
ridie quattuor terminari partibus siucangulis inuenitur & ipseadam quic̃ himanigepe¬
ris pater uel generele N omen quod dicitur quattuor litteris explicatur : Corpus quo que
quatuor dimentis extructum quater Narii Numeri in secontin& sacramentum i psius&iam
Nanimȩ quattuor ẽẽ affeccio nes quibus uel adbona utimur uel ad mala : & antiqui subtilit̃
inuenerunt & corum inuenta probantes posterisus ceperunt : Sed & quattuo flumina quȩ

Expanded text:
quosdam virtutum omnium fontes, vitia quoque quatuor, velut quasdam origines quosdam virtutum omnium fontes, vitia quoque quatuor, velut quasdam origines malorum omnium definiunt. Principales quatuor, esse virtutes non solum philosophi sentiunt, sed etiam nostri consentiunt. Sed quare quatuor, vel quae sint opera singularum, hoc, Domino illuminante, debemus breviter demonstrare. Quaternarium numerum perfectioni sacratum pene nullus ignorat. Siquidem totus orbis Oriente et Occidente, Aquilone et Meridie, quatuor determinari partibus sive angulis invenitur; et ipse Adam, qui est humani generis pater, vel generale nomen, quod dicitur homo, quatuor litteris explicatur. Corpus quoque quatuor elementis exstructum, quaternarii numeri in se continet sacramentum. Ipsius etiam animae quatuor esse affectiones, quibus vel ad bona utimur, vel ad mala, et antiqui subtiliter invenerunt, et eorum inventa probantes posteri susceperunt. 2. Sed et quatuor flumina quae
Abbreviated transcription (Latin):
multa similia Non solum libenter exerceant sed &iam hinceos obiurgantes inrideant . in¬
eptire credentes illos quilicita &usitata nobilib: crimine ambitionis in fauert: Sed qui hoc
quo que malum diuinitus adutus euicerit : & spĩtalis continentiae uirib fultus omnia
quibus potest aꝑ fectione recardare calcauerit mentem suam scaẽ uirtuti. studio bonȩ
uoluntatis indinat tuncde lectabiliter acdeuote Nutes om̃s reginȩ uirtutis in seregnantis
obseruat & siccum dõ suo unus sp̃s factus Nihil aliud agit semꝑ aut cogitat Ni siunde da¬
rior aut nobilior fiat & oblectationes omnium uitiorum puris dilectionibu s uincat :¬
QGATER NARII NGMERI CREDENDA PEREECTIC
ET QGOD QGAT TUOR UIRTOTES QUAE DICTE SUNT
PRIN CIPALES EX FIDE GIUEN TES ADÑO CONLATA EIOSTIFIEN
id eamus nunc anuera sit philosophorum illa senteNTia quao quattuor uirtutes uelut

Expanded text:
multa similia, non solum libenter exerceant, sed etiam hinc eos objurgantes irrideant, inmulta similia, non solum libenter exerceant, sed etiam hinc eos objurgantes irrideant, ineptire credentes illos qui licita et usitata nobilibus crimine ambitionis infamant. Sed qui hoc quoque malum divinitus adjutus evicerit, et spiritalis continentiae viribus fultus, omnia quibus potest a perfectione retardari, calcaverit; mentem suam sanctae virtuti, studio bonae voluntatis inclinat; tunc delectabiliter ac devote nutus omnes reginae virtutis in se regnantis observat; ac sic cum Deo suo unus spiritus factus, nihil aliud agit semper aut cogitat, nisi unde clarior ac nobilior fiat, et oblectationes vitiorum omnium, puris delectationibus vincatquaternarii numeri credenda perfectio; et quod quatuor virtutes, quae dictae sunt principales, ex fide viventes a Deo collatae justificent. 1. Videamus nunc an vera sit philosophorum illa sententia, qua quatuor virtutes, velut
Abbreviated transcription (Latin):
iuptas superata dimiserit mundiuanitas occupabit sicut illi nobis exemplo sunt quidilectionẽ
urpidinȩ concupitos contradicunt . & ambitionis dccumbunt: utuntur dilics auestibus
acturatis ad luxoriã comatulis puellis ac potentib: equis ad pompam accipitrib: ac saginatis
canibus aduenatum uenationibus crebris adluxum & ambitiosi apparatus lactantiam De¬
cessarium mentiuntur ornatum lam riderq ẽffu scuocem procacib cachinnis atollerexur¬
pesiocds libenter audire aliorum poenam suam facere fatigando la&iciam urbanos quosque
quamuisturpes explere diliciis serios ecessariis indigentes abiceredomas amplissimas &or¬
Natas extruere facultates suas in idesinenter augere alierdis ꝑ uadendis sipatiatus p̃ossibilitas
inhiare Non rem cupiditatis sed Nescio cuius utilitatis ex istimant : Vt illa quaedixi uel alia

Expanded text:
superata dimiserit, mundi vanitas occupabit: sicut nobisuperata dimiserit, mundi vanitas occupabit: sicut nobiTurpitudini concubitus contradicunt, et ambitioni succumbunt; utuntur deliciis ac vestibus accuratis ad luxuriam, comatulis pueris, ac potentibus equis ad pompam, accipitribus ac saginatis canibus ad venatum, venationibus crebris ad luxum, ambitiosi apparatus jactantiam necessarium mentiuntur ornatum. 2. Jam ridere effuse, vocem procacibus cachinnis attollere, turpes jocos libenter audire, aliorum poenam suam facere fatigando laetitiam, urbanos quosque quamvis turpes, explere deliciis, serios necessariis indigentes abjicere, domos amplissimas et ornatas exstruere, facultates suas indesinenter augere, alienis pervadendis, si possibilitas patiatur, inhiare; non rem cupiditatis, sed nescio cujus utilitatis existimant: ut illa quae dixi, vel alia
Abbreviated transcription (Latin):
quaedilicias quibus fruuntus om̃s sui amatores inuitat: offert pudo iustitiae uestimentum
inlumiNato suia pparatus demonstrat ornatum diffidenti dese protectionis suae promittit
auxilium hortatus & prouocat ut definitionis ambiguitate deposita propositum sp̃ĩtale suscipi¬
at. Perscueraturum scinsus cepta labore propositi sui nonsua possibilitate sed dñi miseratione
confidat: Nec sui sed gratiae omnipotentis fr&us auxilio contradiabolicas inpugnationes uic¬
tritia arma corripiat: Cogite & quanti & quante potuerunt & possunt quod seposse dispet
Vndeilli uellac pocuerunt indeposse firmiter credat certa spespĩtalia carolibus acterrenis cadestia
uisi ꝑ suasione acpulchritudine uirtutis in lectus aliquantulum apriore conuersatione recesse¬
rit statimei aliatemtatio contraquam lucttus occurrerit:. Nam quem carnalis uo¬

Expanded text:
que delicias quibus fruuntur omnes sui amatores, invitat; offert nudo justitiae vestimentum; que delicias quibus fruuntur omnes sui amatores, invitat; offert nudo justitiae vestimentum; illuminato sui apparatus demonstrat ornatum; diffidenti de se protectionis suae promittit auxilium: hortatur et provocat, ut definitionis ambiguitate deposita, propositum spirituale suscipiat; perseveraturum se in suscepto labore propositi sui, non sua possibilitate, sed Domini miseratione confidat, nec suis viribus, sed gratiae omnipotentis fretus auxilio, contra diabolicas impugnationes victricia arma corripiat; cogitet quanti et quantae potuerunt et possunt quod se posse desperat: unde illi vel illae potuerunt, inde se posse firmiter credat; certa spe spiritalia carnalibus, et terrenis coelestia, uis persuasione ac pulchritudine virtutis illectus, aliquantulum a priore conversatione recesserit, statim ei alia tentatio, contra quam luctetur, occurrit. Nam quem carnalis vo
Abbreviated transcription (Latin):
plicat Nep̃ porlat mollib: dura l&is tristiaia certis dubia p̃sentium uolu ptate futura:. Cogitat
quam poenalesit atque diffiale dulabus carere dilicus in lecebris renuntia recarolib abstinentiȩ
uigis grauare laboribus leiuniorum acuigiliarum continuutione torqueri certa carnis afflictione
p̃mium dubiae remunerationis ambire : Contra diabolum decipiendi peritum resistendo arma
corripere : insidi as eius ac fraudes uigilantes animi cantio Neuitare . Quam deinde miserum sit
en ormitate tantȩ asperitatis cuictum acdiabolica fraude deceptum Adrepudiata redire uolup¬
tatib: quas abiecerat frui& omnib quacincautae laboriosum suscipiendo propositum contemse¬
rat delectari his & talib: uitiosa consu&udo dubium scaẽ diffinitionis ad fligit: uirtus contra
quae continentia Nominatur morantem confident᷑ obuirgat. ad delectationes puras castas¬

Expanded text:
plicat ne praeponat mollibus dura, laetis tristia; certis dubia, praesenti voluptati futura; cogitet plicat ne praeponat mollibus dura, laetis tristia; certis dubia, praesenti voluptati futura; cogitet quam poenale sit atque difficile dulcibus carere deliciis, illecebris renuntiare carnalibus, abstinentiae jugis gravari laboribus, jejuniorum ac vigiliarum continuatione torqueri, certa carnis afflictione praemium dubiae remunerationis ambire, contra diabolum decipiendi peritum resistendo arma corripere, insidias ejus ac fraudes vigilantis animi cautione vitare; quam denique miserum sit enormitate tantae asperitatis evictum, ac diabolica fraude deceptum, ad repudiata redire, voluptatibus quas abjecerat frui, et omnibus quae incaute laboriosum suscipiendo propositum contempserat, delectari. 3. His et talibus vitiosa consuetudo, dubium sanctae definitionis affligit. Virtus contra quae continentia nominatur, morantem confidenter objurgat, ad delectationes puras castas
Abbreviated transcription (Latin):
diuisa indiuer saducit a creducit: Modorep̃hendendo quo delegerat modo quo drep̃ henderat eltgen¬
do atqueita in alter utrum latusse cogitationum uari& ate uersantem ipsaueluđ uirtutis acuitu tepida
medi&as uexat aclacerat : Qm̃ si quidem quem lib& hominem donec seineo quod elegerit certa
defintioe confirm& quamdiu modo nonuult quoduolebat : Modo uelle incpit quod nolebat
uelut in quo dam deliberationis incertȩ biuio constitutum discerpit ipsadiuer sitas uoluntatum: hinc
cum uirtus ammon& suaesalutis &uocat . indeconsu&udo utiosa discedere a seuolentem remoratur
& reuocat & paulis ꝑase auerso necadiurtutem plene conuerso usitatȩ uoluptatis ammonitione blan¬
ditur & om̃s inle ebras quibusolim ꝑdite fruebatur ostendit: Turpia quoquȩ desideria quib:
uinciatur inmittit aciem poene fastidienti blandum Nescio quid molliter in susurrat. & sup¬

Expanded text:
divisam in diversa ducit ac reducit; modo reprehendendo quod elegerat, modo quod reprehenderat eligendivisam in diversa ducit ac reducit; modo reprehendendo quod elegerat, modo quod reprehenderat eligendo; atque ita in alterutrum latus se cogitationum varietate versantem, ipsa velut virtutis ac vitii tepida medietas, vexat ac lacerat. Quoniam quidem quemlibet hominem, donec se in eo quod elegerit certa definitione confirmet; quandiu modo non vult quod volebat, modo velle incipit quod nolebat; velut in quodam deliberationis incertae bivio constitutum, discerpit ipsa diversitas voluntatum. Hinc eum virtus admonet suae salutis, et vocat; inde consuetudo vitiosa discedere a se volentem remoratur, et revocat, et paulisper a se averso, nec ad virtutem plene converso, usitatae voluptatis admonitione blanditur, et omnes illecebras quibus olim perdite fruebatur ostendit. Turpia quoque desideria quibus vinciatur immittit, ac jam pene fastidienti blandum nescio quid molliter insusurrat; et sup
Abbreviated transcription (Latin):
mnis scã uirtus : resest diuina in corporea prorsus atque mundissima : Quammẽ¬
Quam mẽ¬
tes in quinatȩ Non inquinant sed ipsa inquipatas emaculat:. Cuius participatioNe
firmaNTur infirma : suscitantur mortua fanar¬
firmatur infirma: suscitantur mortua sanantur infirma corriguntur praua recoꝵ¬
ciliantur auersa : Hane pon hab& Nisids̃ & iscuidederit ds quacimanimo habitat sedanima
corpusque scificat ad quan nullus acedit inuitus quamnullus amitat pisi propria uoluntate
deceptus. Nemoeam sibi conferri potest cum possit auferre: Alteriautem Nec conferre p̃ualet dec
auferrc : Itaquecuntalis actanta uirtus cui lib& interuolupta tes suas odhuc marcescenti refulserit:
atqueei ud setoncupiscendam desiderium salubre commouerit : Protinus in animo cius duarum
Protinus in animo eius duarum
delectationum contrrriarum roxa consurgit & mentem uoluntes aduersum scancipiti delectatioNe

Expanded text:
mnis sancta res est, divina, incorporea prorsus, atque mundissima: quam mentes iniquitate non inquinant, sed ipsa inquinatos emaculat: cujus participatione firmantur infirma, suscitantur mortua, sanaformantur informia, suscitantur mortua, sanantur infirma, corriguntur prava, reconciliantur aversa. Hanc non habet nisi Deus, et is cui dederit Deus. Quae in animo habitat, sed animum corpusque sanctificat; ad quam nullus accedit invitus, quam nullus amittit, nisi propria voluntate deceptus. Nemo eam sibi conferre potest, cum possit auferre; alteri autem nec conferre praevalet, nec auferre. 2. Itaque cum talis ac tanta virtus cuilibet inter voluptates suas adhuc marcescenti refulserit, atque ei ad se concupiscendam desiderium salubre commoverit: protinus in animo ejus duarumprotinus in animo ejus duarum delectationum contrariarum rixa consurgit; et mentem voluntas adversum se ancipiti delectatione
Abbreviated transcription (Latin):
pit sanahact sanatuitii accessione corrupta ac sicut omnib quib potest prodeẽ festinat
ueraciter prudens ut eius meritis omnium quiꝑ eum dõ ad quiruntur fructus ad crescat. aut
si cogitat deꝑditione cuius piam uel deca su ꝑ euntis exultat. Necesseest ut prius pereat ipse
quam alium perdat & ab ipso eaꝑditio quaperire alium cupit incipiat:¬

Expanded text:
pit sana, haec sanat vitii accessione corrupta: ac sic, aut omnibus quibus potest, prodesse festinat pit sana, haec sanat vitii accessione corrupta: ac sic, aut omnibus quibus potest, prodesse festinat veraciter prudens, ut ejus meritis omnium qui per eum Deo acquiruntur, fructus accrescat; aut si cogitat de perditione cujuspiam, vel de casu pereuntis exsultat, necesse est ut prius pereat ipse quam alium perdat, et ab ipso ea perditio, qua perire alium cupit, incipiat
Abbreviated transcription (Latin):
aut arguant: Dolores uarios acdiuersas infirmitates quaemortaliter uiuentes
ad fligunt Non semꝑ peccatis p̃cedentib: sequi sed plerum que exipsa conditione morta¬
litatis accedere corruptibiliter Natis intellegant . & scientes seNon damnari aduersis p̃¬
sentibus sed probari exipsa tollerantia passionum occasionem sibi conparandȩ pacientiȩ¬
ȩ ui riliter agentes arripiaNT : Necipsialiis Noceant. Nec sibinoceri ꝑmittant . Tales dñs
in euangelio fieri p̃cepit dicens : estote prudentes sicut serpentes & simplices sicut colũbae
Quia neo simplices circumuenire aliquos possunt Nec prudentes secrtum uenire ꝑmittunt:
C&erum suntracta quo lib& siue conloquia uel in alia quaquere sedecipi quis que non si¬
Nat & alium tam en ipsedecipiat is Non bab& prudentiam quae salutis magisquam per¬
ditionis est causa sed simulat. Om̃ quidem  uirtus auitio distat quo dillicđ corram

Expanded text:
aut arguant; dolores varios ac diversas infirmitates quae mortaliter viventes aut arguant; dolores varios ac diversas infirmitates quae mortaliter viventes affligunt, non semper peccatis praecedentibus sequi; sed plerumque ex ipsa conditione mortalitatis accidere corruptibiliter natis intelligant; et scientes se non damnari adversis praesentibus, sed probari, ex ipsa tolerantia passionum occasionem comparandae sibi patientiae viriliter agentes arripiain Evangelio fieri praecepit dicens: « Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae , » quia nec simplices circumvenire aliquos possunt, nec prudentes se circumveniri permittunt. Caeterum si in contractu quolibet sive colloquio vel in alia quaque re se decipi quisque non sinat, et alium tamen ipse decipiat; is non habet prudentiam, quae salutis magis quam perditionis e
Abbreviated transcription (Latin):
foratudinis atque iustitia consam matione probabimus. Ita cognitione Nererum prouenire con-¬
sequuitioNem prudentiae conprobemus : Cognitio rerum qua ed eprudentiae ac sapientiae fontem
confertꝰ spitales omnes acarNalibus uitus deficotas in iustr& & ab omni delectatione Noxiae
curio sitatis a uersos desiderio contem plandac ueritatis inflamm &ur. ut huma Narum rerũ
diuinarum que stientiã consequuti prudentes acsapientes ueraciter fiant prospiciaNT in mi¬
Nentia malasimul &caueant . Necputent ullaeẽ mala Nisiea quȩ malos efficiant Nec eis ul¬
lȩ ꝑ turbationes uelut ignaris earum mo lestiȩ aliquid aut tranquillitates excutiant int̃
fallentia & solida bona discernant : Nihil in hocmundo casu autiniuste sed om̃a dõ iuben¬
te uel ꝑmittente
fieri prudenter accipiant . Aliter intellegentes ut doceant sapient̃

Expanded text:
fortitudinis, justitiae consummatione probavimus; ita cognitionem rerum provenire confortitudinis, justitiae consummatione probavimus; ita cognitionem rerum provenire consecutione prudentiae comprobemus. 2. Cognitio rerum quae de prudentiae ac sapientiae procedit fonte, spiritales omnes a carnalibus vitiis defecatos illustrat; et ab omni delectatione noxiae curiositatis aversos, desiderio contemplandae virtutis inflammat: ut humanarum rerum divinarumque scientiam consecuti, prudentes ac sapientes veraciter fiant, prospiciant imminentia mala simul et caveant, nec putent ulla esse mala, nisi ea quae malos efficiant; nec eis ullae perturbationes, velut ignaris earum, modestiae aliquid, aut tranquillitatis excutiant; inter fallentia et solida bona discernant; nihil in hoc mundo casu aut injuste, sed omnia, Deo volente ac permittente, fieri prudenter accipiant; aliter intelligentes aut doceant sapienter,
Abbreviated transcription (Latin):
ACSAPIENTIAE EONTE COGNITIONEM RERUA
OMNIGML BIBANT: QUIPERCIPI ENDAE SCIENTIAE FER¬
UENTER IN UI GILANT:
rudentiart & sapientiam plerique indagatione ueri& inuentione constituunt . Credo
propterea quod nec sapiens dicirite possit cui prudentia deest. Nec prudens cui sapientia
deest: Quapp̃t sinihil aliud prudentiae acsapientiae munus accipitus Ni sunquisitio &
conp̃hensio ueritatis: Quiueritatem prudenter quȩrere & sapienter inuenire potuerit:
is prudens is sapiens iure uocabit᷑ : Hoc id crco p̃miserim ut quicquid deprudentia fue¬
rit disputatum id totum &iam desapientia dictum possit intellegi quodita sibi heduȩ
uirtutes implicatȩ sunt & unitȩ : &itaquȩ lib& earum sine altera Non potest eẽ
ut nec in prudens sapientia : Nec insipiens possit dici prudentia: Siergo humanae ui¬
tae ꝑfectio inactione & cognitione consistit sicut impleri actionem temperantia e

Expanded text:
nitionem omnium nitionem omnium rerum bibant, qui percipiendae scientiae ferventer invigilant. 1. Prudentiam et sapientiam plerique in indagatione veri, et inventione constituunt. Credo propterea quod nec sapiens rite dici possit, cui prudentia; nec prudens, cui sapientia desit. Quapropter si nihil aliud prudentiae ac sapientiae munus accipitur, nisi inquisitio et comprehensio veritatis; qui veritatem prudenter quaerere, et sapienter invenire potuerit, is prudens, is sapiens jure vocabitur. Hoc idcirco praemiserim, ut quidquid de prudentia fuerit disputatum, id totum etiam de sapientia dictum possit intelligi. Quia ita sibi hae duae virtutes implicatae sunt et unitae, et ita quaelibet earum sine altera non potest esse; ut nec imprudens sapientia, nec insipiens possit dici prudentia. Si ergo tota humanae vitae perfectio in actione et cognitione consistit: sicut impleri actionem temperantiae,
Abbreviated transcription (Latin):
Nam patriamtendunt & adunum regnum disparibus militantes officus xp̃orege om¬
nium uocante ꝑueniunt : Quisenim descit quod sicat ocium studiosum in effabilem sua¬
uitatem sapientiae caclestis in fundit a carnalibus otiosã ita spĩtalis occupatio laborum sc̃orũ
multiplices affer& fructus humanae soci& atis utilitatibus occupato: In ipsis quoque stu¬
diis spĩtalibus quantum possunt edesiastia uiripro ficere quis sufficienter enumer& cum
& in feriores docendo seipsos exerceant & conferendo cum aequaliter eruditis cautiores in pli¬
ribus fiant & ab eruditiorib: audiendo mala sibi ꝑ suasa deponant recta firmius teneant
occulta cognoscant & comfirmentus ineis quorum dubus fluctuabant Sed qm̃ dispu¬
tationis ordodeposcit ut &iam deprudentia quae principalis uirtus quarta ponitur pau¬
uiii. cadicamus : Deiustitia sufficiant ista quaediximus: QGOOPRUDENT̃IAT̃¬

Expanded text:
nam patriam tendunt, et ad unum regnum disparibus militantes officiis, Christo Rege omnam patriam tendunt, et ad unum regnum disparibus militantes officiis, Christo Rege omnium vocante, perveniunt. Quis enim nescit quod sicut otium studiosum ineffabilem suavitatem sapientiae coelestis infundit a carnalibus otioso; ita spiritalis occupatio laborum sanctorum multiplices afferat fructus humanae societatis utilitatibus occupato? In ipsis quoque studiis spiritalibus quantum possint ecclesiastici viri proficere, quis sufficienter enumeret: cum et inferiores docendo, seipsos exerceant, et conferendo cum aequaliter eruditis, cautiores in pluribus fiant; et ab eruditioribus audiendo, male sibi persuasa deponant, recta firmius teneant, occulta cognoscant, et confirmentur in eis quorum dubiis fluctuabant? Sed quoniam disputationis ordo deposcit ut etiam de prudentia, quae principalis virtus quarta ponitur, pauca dicamus, de justitia sufficiant ista quae diximus. CAPUT
Abbreviated transcription (Latin):
om̃s omnium bonꝰ uiuunt acuelut sibuinuicem nati salutemm utuam tuentur& di¬
ligunt : Acꝑ hoc contra iustitiam faciunt hiqui merito suȩ conuersationis uiedoni¬
ditionis
datiotio sum studium fructuo sae uti litati regendac multitudinis anteponunt. Ecum pos¬
sent labgranti ełae subuenire operosȩ amministrationis laborem fruendȩ qui&is contempla¬
tione refugiunt: Sed qm̃ sunt multi qui se in parestantȩ sarcinaenorunt. tales iuste s&iam quãe¬
siti onofferunt Ncuideantur non eclaesi asticos labore suelle suscipere sed honores ambire:
si quae siti nonfuerint iustese ipsos ꝑcipiendac sapientiat studus tradunt : Terum tamen si & illi
qui lucris ꝑ sc proficientiauuam crescunt. &iusti qui inse ipsis sub dõ suo sapientiae spĩtalis ꝑ¬
ceptione proficiunt in proposito suo ꝑmanant. Itenerib quidem diuersis incedunt sed adu¬

Expanded text:
omnes omnium bono vivunt, ac velut sibi invicem nati, salutem mutuam tuentur ac diomnes omnium bono vivunt, ac velut sibi invicem nati, salutem mutuam tuentur ac diligunt. Ac per hoc, contra justitiam faciunt hi qui merito suae conversationis vel eruditionis electi, otiosum studium fructuosae utilitati regendae multitudinis anteponunt; et cum possint laboranti Ecclesiae subvenire, operosae administrationis laborem, fruendae quietis contemplatione refugiunt. 2. Sed quoniam sunt multi qui se impares tantae sarcinae norunt, tales juste se, etiam quaesiti, non offerunt: ne videantur non ecclesiasticos labores velle suscipere, sed honores ambire, si quaesiti non fuerint, juste seipsos percipiendae sapientiae studiis tradunt. Verumtamen si et illi qui lucris per se proficientium crescunt, et isti qui in se ipsis sub Deo suo sapientiae spiritalis perceptione proficiunt, in proposito suo permaneant; itineribus quidem diversis incedunt, sed ad u