comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
illa diua rumina: genim maiestate dõꝵ recte uid̾batur dignũ ut in
una spica. alter ad curam geniculi. altera ad folliculi ꝑtineret. Quãto
ẽ indigniꝰ unam ẽẽ infim̾a .i. ut mãmis alant᷑ aĩalia:. duoꝵ dõꝵ potes¬
tate curari. quoꝵ sit unus iupiter rex ip̃e cunctoꝵ ⁊ hoc agat nõ salte
cum cõmge sua. s cum ignobili nescio. qua rumina nisi quia ip̃e ẽ etia
ip̃a rumisia. Ruminus fortasse pro sugentib marib. rumina ꝓfẽinis
Dicẽm quippe uoluisse illos ioui femĩneũ nom̃ imponẽ. nisi et in illis
u̾sib ꝓgenitor genitrixq dicẽtur ⁊ int̾ eius alia cognomuna legere ꝙ
etiam pͥecuni.i ũccaretur. quã deam int̾ illos muñusculãios in̾ueni
⁊ in quarto libro cõmemoranꝰ S cu ⁊ mares ⁊ femine heant pecu
niam.cur nõ ⁊ pecunia ⁊ pecumus appellatus sit sic̃ rumina ⁊ ruminꝰ¬

Expanded text:
illa diua Rumina? Si enim maiestate deorum recte uidebatur indignum, ut in illa diua Rumina? Si enim maiestate deorum recte uidebatur indignum, ut in una spica alter ad curam geniculi, altera ad folliculi pertineret: quanto est indignius unam rem infimam, id est ut mammis alantur animalia, duorum deorum potestate curari, quorum sit unus Iuppiter, rex ipse cunctorum, et hoc agat non saltem cum coniuge sua, sed cum ignobili nescio qua Rumina, nisi quia ipse est etiam ipsa Rumina; Ruminus fortasse pro sugentibus maribus, Rumina pro feminis. Dicerem quippe noluisse illos Ioui femininum nomen inponere, nisi et in illis uersibus - \'progenitor genetrixque\' diceretur, et inter eius alia cognomina legerem, quod etiam Pecunia uocaretur, quam deam inter illos minuscularios inuenimus et in quarto niam, cur non et Pecunia et Pecunius appellatus sit, sicut Rumina et Rumin
Abbreviated transcription (Latin):
ac sustinẽt. ꝙ aleret om̃ĩa. ꝙ ruma .i. mãm̃a aleret. aĩalia. In his ut
nitimꝰ q̃dam magͣ sunt. q̃dam exigua ⁊ tam̃ unus utraq façer phibe¬
tur. Pnto int̾ se propinquiores esse cãs rerum. atq pͥmordia. ꝑ q̃s
res uu mundu. duos deos esse uoluer̃t. Ionem atq ianu quem
continẽ mundu.⁊ mãma dare animalib. Nec tamen ꝑꝑ hoc operat
duo tam longe interse. ui ⁊ dignitate diu̾sa. duo dii ẽẽ conpulsi sunt.
S unus iupit᷑. ꝑꝑ illud tigillus. ꝑꝑ hoc ruminus appellatus est. Nolo di¬
cere. ꝙ aĩalib mama p̃be̾re sugentib. mag̃ uinonẽ potuit dicere q̃ io¬
uem: p̃sertim cum ẽẽt etiam d̾iua rimnã. q̃ in hoc opus adiutorium
illi. famulatũ ue p̾beret. Cogito enim posse responderi. ⁊ ip̃am iunonẽ
⁊ ruminus. cum diligentius fortassẽ q̃rentib. ip̃e inueniatũr ẽẽ etiam

Expanded text:
ac sustineret, quod aleret omnia, quod ruma, id est mamma, aleret animalia. In his, ut ac sustineret, quod aleret omnia, quod ruma, id est mamma, aleret animalia. In his, ut aduertimus, quaedam magna sunt, quaedam exigua; et tamen unus utraque facere perhibetur. Puto inter se propinqures unum mundum duos deos esse uoluerunt, Iouem adque Ianum, quam continere mundum et mammam dare animalibus; nec tamen propter haec opera duo tam longe inter se ui et dignitate diuersa duo di esse conpulsi sunt; sed unus Iuppiter propter illud Tigillus, propter illud Ruminus appellatus est. Nolo dicere, quod animalibus mammam praebere sugentibus magis Iunonem potuit decere quam Iouem, praesertim cum esset etiam diua Rumina, quae in hoc opus adiutorium illi famulatumue praeberet. Cogito enim posse responderi, et ipsam Iunonem Ruminus, cum diligentius fortasse quaerentibus ipse inueniatur esse etiam
Abbreviated transcription (Latin):
reb ouas ħeat potestates aut duas artes qui singnlaꝵ du̾sa nisẽ. ideo
pͥmordia cau seq res due sunt: Quod si hoc instũ putant. ⁊̃ ip̃m iustum
ioue totdõs ee dicant. quot quot ei cognomma. ꝑꝑ multas potestates
dedrunt qm̃ res om̃s exquib illa cognomina sunt ad hibita. multe
atq diuerse sunt. ex quib panca cõminemoro Capitulum. Nͦ¬
Peerunt eum uictorem inuictum opitulum ĩpulsore statorẽ cẽtũpe¬
dam. suppinalẽ tigillum. almum ruminu et aliaque ꝓsequi lõgũ ẽ
Mec añt cogmina ĩ posuert uni do. ꝓp cãs potestatesq diu̾sas. nõ taĩ po
tot res etiam tot dõs eum eẽ corgerunt. ꝙ om̃ia uince̾t ꝙ anemine
uinceret᷑. Qd opem indigentib ferret. ꝙ ħret ĩpellendi statuẽdi. sta¬
biliendi resupinandi pot̾estate ꝙ tanqͣ tigillus mundũ cõtineret.

Expanded text:
rebus duas habeat potestates aut duas artes, quia singularum diuersa uis est, ideo rebus duas habeat potestates aut duas artes, quia singularum diuersa uis est, ideo sse est putari, quia primordia causaeque res duae sunt? Quod si hoc iustum putant, etiam ipsum Iouem tot deos esse dicant, quotquot ei cognomina propter multas potestates dederunt, quoniam res omnes, ex quibus illa cognomina sunt adhibita, multae adque diuersae sunt, ex quibus pauca commemoro. CAPUT XI. ixerunt eum Victorem, Invictum, Opitulum, Impulsorem, Statorem, Centumpedam, Supinalem, Tigillum, Almum,, Ruminum, et alia quae persequi longum est. Haec autem cognomina inposuerunt uni deo propter causas potestatesque diuersas, non tamen propter tot res etiam tot deos eum esse coegerunt.: quod omnia uinceret, quod a nemine uinceretur, quod opem indigentibus ferret, quod haberet inpellendi, statuendi, stabiliendi. liendi, resupinandi potestatem, quod tamquam tigillus mundum contineret
Abbreviated transcription (Latin):
partẽ uani ẽe dicturi sunt. Nag̃ eĩm ioui unuisu solet tribuere. uñẽ
ionis om̃ia ꝑlena. grgo ⁊ iouem̃ ut d̾s sit. ⁊ maxime rex deoꝵ. nõ aliũ
possunt existimar̃ q̃ mũdũ. ut diis ceteris ẜ̃mistos suis partib regnet
Inhanc sniam etiam quosdam u̾sus ualerisormi exponit idẽ uarro ĩ
eo libro. quẽ seorsum ab istis de cultu doꝵ scripsit. Qui uersus hisunt. Iupi
Exponuntur aut in ecdem libr̾o ita. Cum marẽ existimarẽt. qui semẽ¬
mitteret feminãq acciperet. iouẽq eẽ mundu ⁊eum om̃ĩa semina ex se
mitter ⁊ in se reciper. qua cã inquit scripsit soranus. Iupit̾ ꝓgenitor geni¬
trreq. nec minus cum cã unũ ⁊ oĩa idẽ eẽ Aũdus eͥ unꝰ ẽ ⁊ m̃neo imõ oͣ. stͥ¬
um gͥ ⁊anus mũdus sit ⁊iupit mũdus sit imusq si mũ Capłm.x
dus qr̃ duo dii sunt. ianus ⁊ iuppit̾. Quar̾ seorsus hñt templa. seõsꝰ

Expanded text:
icturi sunt? Magis enim Ioui uniuersum solent tribuere; unde est: Iouis omnia plena. Ergo et Iouem, ut deus sit et maxime rex deorum, non alium possunt existimare quam mundum, ut dis ceteris secundum istos suis partibus regnet. In hanc sententiam etiam quosdam uersus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro, quem seorsum ab istis de cultu deorum scripsit; qui uersus hi sunt: Iuppus unus et omnes. Exponuntur autem in eodem libro ita: cum marem existimarent qui semen emitteret, feminam quae acciperet, Iouemque esse mundum et eum omnia semina ex se emittere et in se recipere, \'cum causa, inquit, scripsit Soranus: Iuppiter progenitor genetrixque; nec minus cum causa unum et omnia idem esse; mundus enim unus, et in eo uno os sit et Iuppiter mundus sit unusque sit mundus, quare duo di sunt Ianus et Iuppiter? Quare seorsus habent templa seorsus
Abbreviated transcription (Latin):
in suꝑficie posustis. An quia neniliã pelice accepit irata suũ mai̾tu
quide ind̾mus.aĩalib sius. uerumtũ ip̃am magnu corpꝰ melem̃ts g
mundiq infimã parte: curemi uolunt deu anq fecunda. Qur ẽge
nõ maglomines dii sunt qui eam fecundiorẽ faciumt excolendoeẽo
cum arant nõ cum adorant. S pars. nẽ mundi ĩquiut. q̃pillam ꝓmeat
deam facit. qr nõ euidentior sit in hõib aĩa. que utrũ sit nulla fit q̃stio.⁊
tam̃ hoĩes dii nõ hentur. ⁊ qd̾ ẽ grauit᷑ dolendum. his qui di nõ sunt et
quib ip̃i melores sunt colendis ⁊ adoradis mirabłi ⁊ misabili errore
subdunt᷑. Et certeidem uarro megdem de diis electis libros tres eẽ affir¬
mat. aie gradus ĩ om̃i uniu̾saq nã Unum ꝙ om̃s pãtes corporus que u¬
uunt transit ⁊ nõ het sensum. s tantum aduinẽdu ualitudinẽ. Hãe mũ

Expanded text:
in superficie posuistis. An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum in superficie posuistis. An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum am magnum corpus in elementis mundique infimam partem, cur eam volunt deam? An quia fecunda est? Cur ergo non magis homines dii sunt, qui eam fecundiorem faciunt excolendo; sed cum arant, non cum adorant? Sed pars animae mundi, inquiunt, quae per illam permeat, deam facit. Quasi non evidentior sit in hominibus anima, quae utrum sit, nulla fit quaestio; et tamen homines dii non habentur: et quod est graviter dolendum, his, qui dii non sunt, et quibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de diis selectis libro, tres esse affirmat animae gradus in omni universaque natura: unum, qui omnes partes corporis quae vivunt, t
Abbreviated transcription (Latin):
reddit. Curergo dee fiunt due. cum sit una unda que uenit ⁊ reddit. Nẽ¬
pe ip̃a ẽ extuans ĩmulta numina libido uesana. Quãnis eͥ aqͦ ñ gẽmet̃
queit ⁊ redit. Iuius tam̃ occasione uanitatis duob demonib inuitati
amplius cõmaculatur. mima: que it ⁊ nõ redit. Queso te uarro uł noᷤ q
tam doctorum hoĩum talia scripta legistis ⁊ aliquid magnum nos didici¬
ros eẽ existimatis. Partem aĩe mundi. q̃ mare pmeat dm̃. uob̾ fecisse ne¬
ptunũ ut cũq tollerabilioris erroris ẽ Ita ne unda ad litus ueniens. ⁊
in salum rediens due sunt mundi aut̃ due sunt partes aĩe mundi. Qͥ
nanitatib ⁊ falsitatib gaudẽt. plura uos demonia possiderẽt. Cur autẽ
illa salatia.ꝑhanc intpretationẽ inferiorem mai̾s partem. qua uiro e¬
rat subdita ꝓlidit. Namq illam mͦ cum refluentẽ. fuctũ eẽ phibetis

Expanded text:
redit. Quur ergo deae fiunt duae, cum sit una unda quae uenit et redit? Nemredit. Quur ergo deae fiunt duae, cum sit una unda quae uenit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido uesana. Quamuis enim aqua non geminetur quae it et redit, huius tamen occasione uanitatis duobus daemoniis inuitatis amplius commaculatur anima, quae it et non redit. Quaeso te, Varro, uel uos, qui tam doctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum uos didicisse ueros existimatis. Partem animae mundi, quae mare permeat, deum uobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. Itane unda ad litus ueniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis uanitatibus et falsitatibus gaudent, plura uos daemonia possiderent? Quur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem, qua uiro erat subdita, perdidit? Namque illam modo, cum relluentem fluctum esse perhibetis,
Abbreviated transcription (Latin):
deus placandus ꝑ fuerat ꝓeuentib seminu sic ab agris fascinatio repellẽda
ut matrona facere cegeretur ĩ publico. qd̾ nec meretrix si matrone spectarẽt
ꝑmicti debuit in theatro. Propt̾ hoc saturnus solus creditus nõ ẽ. sufficere
posse seminib. ut occasiones multiplicãdoꝵ doꝵ ĩmunda aĩa reperiret. Et ab
uno uero deo merito ĩmuncditie destitut.a. ac ꝑmultos falsos aniditate i¬
maioris ĩmũditie ꝓstituta. ista sacrilegia. sacra nominaret.seq spurcoru
demonũ turbis conuiolandam polluendamq preberet:Caplm. xxii
xerunt. Ut quid illi adiuncta ẽ ⁊ uenilia: isiut sine ulla cã necessai̾oꝵ
sacrorum. sola libidine anime ꝓstitute. multiplicaret imitãtio dmõĩoru
S proferatur ĩtpretatio p̃clare theologie que nos abista rep̾hensione. redi¬
ta ratione cõpescit. Unilia inquit. unda ẽ q̃ adlitus uenit salatia q̃ i salum

Expanded text:
deus placandus fuerat pro euentibus seminum, sic ab agris fascinatio repellenda, deus placandus fuerat pro euentibus seminum, sic ab agris fascinatio repellenda, ut matrona facere cogeretur in publico, quod nec meretrix, si matronae spectarent, permitti debuit in theatro. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus, ut occasiones multiplicandorum deorum inmunda anima reperiret, et ab uno uero Deo merito inmunditiae destituta ac per multos falsos auiditate maioris inmunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conuiolandam polluendamque praeberet. CAPUT XXIxerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia, nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur inuitatio daemoniorum? Sed proferatur interpretatio praeclarae theologiae, quae nos ab ista reprehensione reddita ratione conpescat. \'Venilia, inquit, unda est, quae ad litus uenit; Salacia, quae in salum
Abbreviated transcription (Latin):
tam turpitudinem ꝑuenerint piget quidẽ dicere. ꝑp ẜmonis longi¬
tudinẽ ẜ ppistorum superbam hebituclinẽ nõ piget. Int̾ cetera qn̾e
pretmictere: qm̃ multa sunt cogo: ĩ italie cõpitis. quedaim dic̃ sacra¬
liberi celebrata. cu tanta licentia turpitudinis. ut ĩ eius honorem pudẽ¬
dauirilia colerent: Non saltem aliqͣ tum uereconditiore secreto s ĩpro¬
patulo exultante nequitia. Nam hoc turpe m̃brum ꝑliberi dies festos cũ
honore magno. ꝓstellis impõĩtum. prius rure ĩcõpitis.⁊ usq murbem
postea uectab̾atur. In opido aute lanuino.imus libero totus m̃sis tribuebat̃
cuius dieb om̃s uerbis flagitiosissimis uterentur. donec illud membrũ
ꝑfoꝵ transuectu eẽt. atq lõco suo quiesce̾t. cum m̃bro in honesto. matrem
familias honestissimam. palam coronã necẽe erat imponẽ. Sic udelicet liber

Expanded text:
tam turpitudinem peruenerint, piget quidem dicere propter sermonis longitam turpitudinem peruenerint, piget quidem dicere propter sermonis longitudinem; sed propter istorum superbam hebetudinem non piget. Inter cetera, quae praetermittere, quoniam multa sunt, cogor, in Italiae compitis quaedam dicit sacraLiberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. ut in eius honorem pudenda uirilia colerentur, non saltem aliquantum uerecundiore secreto, sed in propatulo exultante nequitia. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis inpositum prius rure in compitis et usque in urbem postea uectabatur. In oppido autem Lauinio unus Libero totus mensis tribuebatur, cuius diebus omnes uerbis flagitiosissimis uterentur, donec illud membrum per forum transuectum esset adque in loco suo quiesceret. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat inponere. Sic uidelicet Liber
Abbreviated transcription (Latin):
maxime liber et libera.i. ceres. Ee quib rursus qd̾ ad sem̃ attmet. tãta
dicit. quasi de saturno nihil dixerit :eleusema. q̃ apud Capłm.xx.
de quib iste nihil int̾pretatur. nisi qd̾ attinet ad frum̃tũ qd̾ eeres ĩue¬
nit. ⁊ ad prospinam quam rapiente orco plidit. ⁊hanc ip̃am dic̃ sigͥfica¬
re fecunditate seminu. q̃ cum defuiss quodam tp̃e. eademq sterilit̾ate tẽ¬
ra areret exortam c̃ẽ oppinionẽ. ꝙ filiam cereris .i. ip̃am fecunditatem
q̃ aproẜpendo ꝓserꝑma dicta ẽ. orcus abstulerat. ⁊ aput inferos detimu¬
erat. Que res cum fuiss luctu publico celebrata. quia rursus eadem fecñ¬
ditis rediit ꝓẜpina redita. exortam ẽẽ letitiã ⁊ ex hoc sollempnia cõ¬
stituta. Dicit deinde idem multa ĩmisterus eius tradi. qͥnisi ad frug
pmatu uinũ tenet. uerum etiam seminib aĩilium p̃fecer̾t. ad quã¬

Expanded text:
maxime Liber et Libera, id est Ceres? De quibus rursus, quod ad semen adtinet, tanta maxime Liber et Libera, id est Ceres? De quibus rursus, quod ad semen adtinet, tanta dicit, quasi de Saturno nihil dixerit. CAPUT XX. De quibus iste nihil interpretatur, nisi quod adtinet ad frumentum, quod Ceres inuenit, et ad Proserpinam, quam rapiente Orco perdidit; et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum; quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret, exortam esse opinionem, quod filiam Cereris, id est ipsam fecunditatem, quae a proserpendo Proserpina dicta esset, Orcus abstulerat et aput inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu publico celebrata, quia rursus eadem fecunditas rediit, Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi, quae nisi ad frugum primatum uinum tenet, uerum etiam seminibus animalium praefecerunt, ad quan
Abbreviated transcription (Latin):
ssima uanitate. quid opus ẽ plura dicẽre. Hoc potius adu̾tamꝰ ato te¬
nenus has int̾pretationes nõ referri ad d̾m uerũ uuã ĩcorporea
ĩ cõmutabile nãm aquo uita m etnum bt̃a poscenda ẽ.s earu eẽ fie¬
in reb corporalib tẽporalib mutabilib atq mortalib. Qd̾ celũ inꝗͥt
prem saturnus castrasse infabulis dr̃ hoc significat penes saturnum
gelum ẽĩm eẽ iouem ĩ numerabiliter ⁊ diligeter affirmant Ita ista q̃
aueritate non uenuit. plerũq etiam nullõ ĩpellente. se ip̃a subu̾tũt
Ghrronon appellatũ dicit qd̾ greco uocabulo significat tp̃oris spati
Sine quo sem̃ inquit nõ põt eẽ fecundu. Hẽc ⁊ alia de saturno mul¬
ta dicunt᷑.⁊ ad semen om̃ia referunt᷑. S saltem saturnus seminibus
cum tanta ista potestate sufficeret. Quid ad ħ dii alii requirunt.

Expanded text:
ssima uanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius aduertamus adque tessima uanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius aduertamus adque teneamus, has interpretationes non referri ad Deum uerum, uiuam, incorpoream incommutabilein rebus corporalibus, temporalibus, mutabilibus adque mortalibus. \'Quod Caelum, inquit, patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur, hoc significat penes Saturnum,Caelum enim esse Iouem innumerabiliter et diligenter adfirmant. Ita ista, quae a ueritate non ueniunt, plerumque et nullo inpellente se ipsa subuertunt. Chronon appellatum dicit, quod Graeco uocabulo significat temporis spatium, sine quo semen, inquit, non potest esse fecundum. Haec et alia de Saturno multa dicuntur, et ad semen omnia referuntur. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret; quid ad haec di alii l\'equiruntur,
Abbreviated transcription (Latin):
hibent oblatam glebam. ablatum iouem. ac nõ potius gleba semen
operiendo. fecerit᷑ illud diligentius deuorari: Deinde istõ modo semen
est iupit᷑ nõ seminis cã. quod paulo añ dicebatur. S qͥd faciant ho¬
mines qui cu res stultas int̾pretantur nõ inueniunt quid sapient̾diõt¬
tur. falcem babet inquit pp agriculturam. Certe illo regnante. nõdum ẽĩt
agriculturi. ⁊ ideo eius pͥora tempora phibentur. sic idem ip̃e fabells inte¬
p̾tatur. quia pͥmi homines exhis uinebant seminib q̃ terras sponte gi¬
onebait. Anfalcem sceptro pelito accepit ut qui pmis teporib rex fuerat.
otiosus. filio regnante fieret laboriosins operarins. Deinde ideo dic̃ qbdã
pueros ei solitõs immolari. sic̃ apenis. ⁊ a quibdam etiam maiores. siẽ
agillis quia oĩum seminũ oꝑtimu ẽ genus humanũ. De hac crudli¬

Expanded text:
hibent oblata gleba ablatum Iouem, ac non potius gleba semen hibent oblata gleba ablatum Iouem, ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius deuorari. Deinde isto modo semen est Iuppiter, non seminis causa, quod paulo ante dicebatur. Sed quid faciant homines, qui, cum res stultas interpretantur, non inueniunt quid sapienter dicatur? Saturnum habet, inquit, propter agriculturam.\' Certe illo regnante nondum erat agricultura, et ideo priora eius tempora perhibentur, sicut idem ipse fabellas interpretatur, quia primi homines ex his uiuebant seminibus, quae terra sponte gignebat. An falcem sceptro perdito accepit, ut, qui primis temporibus rex fuerat otiosus, filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari, sicut a Poenis, et a quibusdam etiam maiores, sicut a Gallis, quia omnium seminum optimum est genua humanum. De hac crudeli
Abbreviated transcription (Latin):
siue hõium res gẽstas. uelut ñalib int̾pretationib honorar̃ etiam hoĩe
acutissimi tantas potiuntur angustias. ut corum qͦ uanitate dolere i¬
cogamur. Saturnum in qͥt dix̃ert que nata ex eo ẽent. solitum d̾uora
rẽ.ꝙ eo semina uñ nascerentur redirẽt. Et ꝙ illi ꝑioue gleba obiecta ẽ
deuoranda. Significat inquit manib humanis obriũceptas serendo
fruges. anteqͣ utilitas arandi eẽt inuenta. Saturnus ergo dici dbu
ip̃a t̾ra. nõ semina. Ip̃a ẽim quodamͦ deuorat. q̃ genuei̾t. cum ex ei na¬
ta semina. meam rursus recipienda redierint. Et ꝙ ꝓioue accepisse ꝑ¬
dr̃ glebam. quid hoc adid ualet: ꝙ manib hoũu semen gleba cooptũ ẽ
Nunquit ideo nõ ẽ ut ceterad̾uoratũ qd̾ gleba ccoptu ẽ. Ita eĩm hoc i¬
dictũ ẽ quasi qui glebam opposuit semeñ abstulerit. Sicut saturno pẽ¬

Expanded text:
siue hominum res gestas uelut naturalibus interpretationibus honorare, etiam homines siue hominum res gestas uelut naturalibus interpretationibus honorare, etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias, ut eorum quoque uanitatem dolere cogamure; quod eo semina, unde nascerentur, redirent. Et quod illi pro Jove gleba objecta est devoranda, significat, inquit, manibus humanis obrui coeptas serendo fruges, antequam utilitas arandi esset inventa. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra, non semina: ipsa enim quodammodo devorat quae genuerit, cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierint. Et quod pro Jove accepisse dicitur glebam, quid hoc ad id valet, quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est, ut cetera, deuoratum, quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est, quasi qui glebam obposuit semen abstulerit, sicut Saturno per
Abbreviated transcription (Latin):
ratio. cum phibentur hoĩes fuisse. ⁊ unicuiq eor ab his qui eos adulando
deos ẽẽ uoluer̾t ex eius ingenio. morib actib. casib. sacra ⁊ sollempnia
constituta. atq hec paulatim. p aĩas hoĩum demonib similes. ⁊ ludicrarũ
rerumt auidas. ĩplendo. longe lateq uulgata. ornãtib ea mendacus poeti¬
ru ⁊ ad ea fallacib spiritib seducentib. facilius eĩm fieri potuit. ut uiue¬
nis impius. uł ab impio patre interfici metuẽs. ut. auidus regni prem
pelleret regͦ ꝙͣ id quod iste in t̾pretatur. idõ saturnu p̃remione filio sr̃at¬
ꝙ ante ẽ eau̾sa que ꝑtinet adionem.qͣ sem̃ quod ꝑtinet. ad saturnũ. Si eĩ
hoc ita ẽẽt nunqͣ saturnus prior fuisset. nec ꝑat̾ iouis ẽet. Semꝑ enĩ sem̃
eã p̃celit. nec unqͣ gnͣtur ex semine: S cum conatur uanissimas fablas

Expanded text:
ratio, cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his, qui eos adulando ratio, cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his, qui eos adulando deos esse uoluerunt, ex eius ingenio moribus, actibus casibus sacra et sollemnia constituta adque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum auidas inrependo longe lateque uulgata, ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. Facilius enim fieri potuit, ut iuuenis inpius uel ab inpio patre interfici metuens et auidus regni patrem pelleret regno, quam id, quod iste interpretatur, ideo Saturnum patrem a Ioue filio s ante est causa quae pertinet ad Iouem, quam semen quod pertinet ad Saturnum. Si enim hoc ita esset, numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iouis esset. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. Sed cum conantur uanissimas fabulas
Abbreviated transcription (Latin):
mendaces. Ubi cũm nõ solum nõ ducebat rum ueritas. s etiam maloꝵ
p̃mebat auctoritas. De diis inquit ppłi romani publicis quib edes de¬
diciuer̾t eosq plurib signis ornatus not iuert. in hoc libro scribam. s
ut cenophanes colophonius scribit. quid putẽ. nõ quid cõtendã ponã
Nominis ẽ eĩm hec opinari dei scire Rerum igitur ñõ ꝯp̃hensaꝵ. nec fir¬
ea que ab hõib instituta sunt. Neq cĩm sic̃ sciebat ẽe mũdu. ẽe celum ⁊ t̾ra
cclum siderib fulgidum. t̾ram seminib fertilem atq hunismõi cetera. sic̃
hanc totam molem atq naͣm ui quadam innisibłi. ic p̾potenti regi.atq ãmi¬
instrari. certa animi stabilitate credebat. ita poterat affirmare de iano
ꝙ mundus ip̃e ẽẽt.aut de saturno inuenere.qm̃ et iouis pater ẽẽt. ⁊ ioui
regnanti subditus factus ẽẽt. ⁊ cetera talia. de quib creclibilior redditur¬

Expanded text:
mendaces, ubi eum non solum non ducebat rerum ueritas, sed etiam maiorum mendaces, ubi eum non solum non ducebat rerum ueritas, sed etiam maiorum premebat auctoritas: \'De dis, inquit, populi Romani publicis, quibus aedes dedicauerunt eosque pluribus signis ornatos notauerunt, in hoc libro scribam, sed ut Xenophanes Colophonius scribit, quid putem, non quid contendam, ponam. Hominis est enim haec opinari, dei scire\'. Rerum igitur non conprehensarum nec firea, quae ab hominibus instituta sunt. Neque enim, sicut sciebat esse mundum, esse caelum et terram, caelum sideribus fulgidum, terram seminibus fertilem, adque huius modi cetera, sicut hanc totam molem adque naturam ui quadam inuisibili ac praepotenti regi adque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat adfirmare de Iano, quod mundus ipse esset, aut de Saturno inuenire, quo modo et Iouis pater esset et Ioui regnanti subditus factus esset et cetera talia. CAPUT XVIII
Abbreviated transcription (Latin):
s potius implicant sicut impetus errabunde oppimiõis ĩpulent a
ita huc atq illuc hinc atq illinc in siluit. ⁊ resihunt ut ip̃e narro
de omnibus dubitare.q aliud affirmare maluerit Capłmn. xuii.¬
Amtrium extremor primũ dedus certis. cum absoluiss librrrm ĩ¬
altum. in altero de diis incertis dicere ingressus ait. Cupin hoc bi¬
bello dubias dedus oppiniones posuero rep̃hendi nõ deheo Quieu
putauit uiclicari oportere ⁊ posse cum audierit fadetapen Egorcitin o
pcluci possum. ut ĩprimo libro que diei. ĩ dubitationẽ renocem o u
hoc q̃ prescribam omia. aut. aliquam dirigam sũma dtino solit
istinn de dus incertis. s etiam illum de c̾ertis fec̃ incertum. Inttie¬
porro isto de dus selectis. postea q̃: p̃locutus est. ꝙ ex naͣli theologia p̃loquẽ¬
dum putauit ingressurus hums ciuł theologie uanitates. ⁊ insamias

Expanded text:
sed potius inplicant; sicut impetus errabundae opinionis inpulerit, sed potius inplicant; sicut impetus errabundae opinionis inpulerit, ita huc adque illuc, hinc adque illinc insiliunt et resiliunt, ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid adfirmare maluerit. Nam trium extremorum primum de dis certis cum absoluisset librum, in altero de dis incertis dicere ingressus ait: \'Cum in hoc libello dubias de dis opiniones posuero, reprehendi non debeo. Qui enim putabit iudicari oportere et posse, cum audierit, faciet ipse. Ego citius perduci possum, ut in primo libro quae dixi in dubitationem reuocem, quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam. Ita non solum istum de dis incertis, sed etiam illum de certis fecit incertum. In teporro isto de dis selectis, postea quam praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putauit, ingressurus huius ciuilis theologiae uanitates et insanias
Abbreviated transcription (Latin):
utiam qui eam humanis artib p̃posuer̾t. Mec inuener̾t ułstellami
ius ignem mundi leniorem. qui ꝑtinet. ad usus hõium faciles. nõ ui¬
olentiorẽ quał uulcmi ẽ. ei deputandu ẽẽ credider̃t. Ac ꝑ hoc om̃s isto
selectos dos. hunc ẽẽ mũdu uolunt. In quibdam uiu̾su. inquib¬
dam partes enis. Uniu̾su sic̃ iouem. pates ens ut geniu. ut matrẽ
magnam. ut solem ut lunam. uł potius apollinẽ ⁊ dianam. Et aliqĩ
imum deum. res plures. aliqñ̾ unam rem dõs plures facuint. Nam
unus ds̃ res plures sunt sic̃ ip̃e iupit̾ ⁊ mundus ẽ totus iupiter. ⁊
solum celum iupit ⁊ sola scella iupit̾ hetur ⁊dr̃. Itemq uino. ẜarum
cãꝵ dña. ⁊umo aer. ⁊umo t̾ram. ⁊ si uenerẽ uinceret. nino stella Si¬
milit̾ minerua summus ether ⁊ minerua itidem luna quã eẽ in
etheris infimo hinite existimant. Wnam uo rem. dõs plures itał
faciunt. ⁊ ianus ẽ mũdus ⁊ iupit̾ sic ⁊ uino ẽ t̾ra. ⁊ mat̾ magna nde

Expanded text:
etiam, quia eam humanis artibus praeposuerunt nec inuenerunt uel stellam, ipsa sit terra, quamuis ignem mundi leuiorem, qui pertinet ad usus hominum faciles, non uiolentiorem, qualis Vulcani est, ei deputandum esse crediderunt. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum uolunt, in quibusdam uniuersum, in quibusdam partes eius; uniuersum sicut Iouem, partes eius, ut Genium, ut Matrem Magnam, ut Solem, ut Lunam, uel potius Apollinem et Dianam. Et aliquando unum deum res plures, aliquando unam rem deos plures faciunt. Nam unus deus res plures sunt, sicut ipse Iuppiter; et mundus enim totus Iuppiter, et solum caelum Iuppiter, et sola stella Iuppiter habetur a et Iuno aer et Iuno terra et, si Venerem uinceret, Iuno stella. Similiter Minerua summus aether et Minerua itidem luna, quam esse in aetheris infimo limite existimant Unam uero rem deos plures ita faciunt: Et Ianus est mundus et Iuppiter; sic et Iuno est terra et Mater Magna et
Abbreviated transcription (Latin):
cedunt adtendant. qͣ eos sublimiꝰ locaturi sint. N.am seminib nascim
teria ⁊ exterra ẽ Uiner̃. aũt atq sentir etiam dõs opinãtur. Si an̾t diciũ¬

Expanded text:
cedunt, adtendant quam eos sublimius locaturi sint. Nam seminibus nasci in cedunt, adtendant quam eos sublimius locaturi sint. Nam seminibus nasci in terra et ex terra est; uiuere autem adque sentire etiam deos sidereos opinantur
Abbreviated transcription (Latin):
nec sensiunt. meito proferunt. Int̾ elc̾tos itaq dõs. uitunnus iuuifica¬
tor ⁊ sentinus uuuficato sentificator mag̾ heri debuert.ꝙͣ i. mus semini
emissor ⁊ satuturnus seminis dator uł sator. Et liber ⁊ libera seminu.
cõmotores. nł emissores.q̃ semina cogitare inclignu ẽ nisi aduitã sen¬
sumq puenerĩt. Que mumera electa nõ dantur. adiis electis.s. aqbus¬
dam incognitis. ⁊ p̃istorum dignitate neglectis: Quod si respõde tur
oĩum mitioꝵ potestatem ħre iãnũ ⁊ido illi etiam ꝙ. apitur cõceptui. nõ
beram udeo his etiam preessẽ.q̃. id substituendos homines ꝑtinent. oui
purgandor et pariendor iunonẽ. ⁊ id̾o eam nõ deesse. purgationib fe¬
minar et partib hominũ. Querant quid respõdeant de nitunno. ⁊ fen¬
tino utrũ ⁊ ip̃os uelint hre õium q̃ uiuunt. ⁊ sentiunt potestatẽ. qd̾ si cõ¬

Expanded text:
nec sentiunt, merito praeferuntur. Inter selectos itaque deos Vitumnus uiuificanec sentiunt, merito praeferuntur. Inter selectos itaque deos Vitumnus uiuificator et Sentinus sensificator magis haberi debuerunt quam Ianus seminis admissor et Saturnus seminis dator uel sator et Liber et Libera seminum commotores uel emissores; quae semina cogitare indignum est, nisi ad uitam sensumque peruenerint, quae munera selecta non dantur a dis selectis, sed a quibusdam incognitis et prae istorum dignitate neglectis. Quod si respondetur omnium initiorum potestatem habere Ianum et ideo illi etiam quod aperitur conceptui non Liberam et ideo his etiam praeesse. quae ad substituendos homines pertinent, omnium purgandorum et pariendorum Iunonem et ideo eam non deesse purgationibus feminarum et partubus hominum: quaerant quid respondeant de Vitumno et Sentino, utrum et ipsos uelint habere omnium quae uiuunt et sentiunt potestatem. Quod si con
Abbreviated transcription (Latin):
cõpulit. nͥ auiturno ⁊ sentino quos fama obscura recondit. in huius
munificẽtia ⁊ partione seperentur. Confert ẽĩm electus imus aditu
⁊ quasi ianuã semini. Confert electus saturnus sem̃ ip̃m. Confert elec¬
tus liber eiusdem semmis emissionẽ uiris. Confert hoc ide libera. q̃
ceres seu uenus feminis. Confert electa iino. ⁊ ħ nõ sola s cur mena
filia ioiuis fluores mestruos. id eius qs cõceptir ẽ increm̃tũ. ⁊ ꝯfert
uitunnus obscurꝰ ⁊ ignobilis uitã. Sonfert sentinus obscurus ⁊ igno¬
bilis sensum. Que duo tanto illis rebus p̃stantiora sunt. quanto ⁊ ip̃a¬
⁊ intellectu ac ratione uincuntur Saicut eĩm que ratiocinant. ⁊ intelli¬
guntur. ꝓfecto potiora sunt his q̃ sine intellectu. ac ratione. ut pecora ui¬
u̾unt et sensiunt. ita et illa q̃ uita sensuq sunt p̃lita hisq nec uiuunt

Expanded text:
onpulit, ubi a Vitumno et Sentino, quos fama obscura recondit, in huius onpulit, ubi a Vitumno et Sentino, quos fama obscura recondit, in huius munificentiae partitione superentur? Confert enim selectus Ianus aditum et quasi ianuam semini; confert selectus Saturnus semen ipsum; confert selectus Liber eiusdem seminis emissionem uiris; confert hoc idem Libera, quae Ceres seu Venus est, feminis; confert selecta Iuno, et hoc non sola, sed cum Mena, filia Iouis, fluores menstruos ad eius, quod conceptum est, incrementum: et confert Vitumnus obscurus et ignobilis uitam; confert Sentinus obscurus et ignobilis sensum; quae duo tanto illis rebus praestantiora sunt, quanto et ipsa intellectu ac ratione uincuntur. Sicut enim, quae ratiocinantur et intellegunt, profecto potiora sunt his, quae sine intellectu adque ratione ut pecora uiuunt et sentiunt: ita et illa, quae uita sensuque sunt praedita, his, quae nec uiuunt
Abbreviated transcription (Latin):
re uolunt. q̃ hoc idem bñficiu cõferat. femine ut ⁊̃ ip̃a emisso seminet
liberet᷑. Om̃s hi exilł sunt. qui electi appellant. s ⁊ ibi ẽ dea mena. que
mestrius fluorib p̾est.qͣuis ionis filia tam̃ ignobilis ⁊ hanc ꝓuidẽtaã
fluor mestruoꝵ. in libros se lectoꝵ doꝵ ip̃i uinomi idem auctor assignat
que indus se electis.etiam regia ẽ. ⁊ hic tanqͣ uino lucina cu eade me¬
na priugna sua. eidem cruori p̃sidet. Ibi sunt ⁊ duo nescio qui obscurissi¬
mi. uituius ⁊ sentinus. quoꝵ alter uitã. alt̾ sensus puerpẽio largiũ¬
tur. Et nn miꝵ multo plus p̃stant. cum sint ignobilissimi. qͣ illi tot ꝓ¬
ceres ⁊ selecti: Nam ꝓfecto sine uita ⁊ sensu. quid ẽ illud totu qd̾ muli¬
ebri utero geritur nisi nescio quid abiectissimũ limo acpuluẽi cope¬
Ne igitur᷑ cĩ. tot electos dõs ad hec oꝑa mĩma Capłm.3. randum¬

Expanded text:
rem uolunt, quae hoc idem beneficium conferat feminae, ut etiam ipsa emisso semine rem uolunt, quae hoc idem beneficium conferat feminae, ut etiam ipsa emisso semine liberetur. Omnes hi ex illis sunt, qui selecti appellantur. Sed ibi est et dea Mena, quae menstruis fluoribus praeest, quamuis Iouis filia, tamen ignobilis. Et hanc prouinciam fluorum menstruorum in libro selectorum deorum ipsi Iunoni idem auctor adsignat, quae in dis selectis etiam regina est et hic tamquam Iuno Lucina cum eadem Mena priuigna sua eidem cruori pmi Vitumnus et Sentinus, quorum alter vitam, alter sensus puerperio largiuntur; et nimirum multo plus prestant, cura sint ignobilissimi, quam illi tot proceres et selecti. Nam profecto sine vita et sensu quid est illud totum quod muliebri utero geritur, nisi nescio quid abiectissimum, limo ac pulueri coe igitur causa tot selectos deos ad haec opera minima c
Abbreviated transcription (Latin):
adbibendũ. Nonopus ẽ multa ꝑcurrẽ cum res ĩ aꝑtosit Quam obrem
nõ exho ꝙ dii exmultis quidam electi sunt: ułhis qui scripsit. uł eorum
cultores. uel dii ip̃i uctuperandi st̃ s autendũ potis. qui nã isti sint.⁊. ad
libri contextiõe ꝯmẽclat. Ĩmũ.iouem. Neptunũ saturnũ geniũ mer¬
rem. Iunonẽ limã dianã mine̾na. uenerẽ uestã in quib om̃ib ferme
ẽ eis cultus exhibitus. si ꝑpea quia opera maiora ab his ad ministrant
ĩmũdo nõ eos inuenire debimus int̾ illam qͣͣ plebeiam numinũ mul¬
titudinẽ minutis opuscuł deputatã. Nam ip̃m pͥmũ ianus. cũ puẽpẽnĩ
cõcipitur uñ illa cuncta oꝑa sumũt exordin minutatĩ minutis distri¬
buta. numinib aditum aperit. recipiendo semini. Ibi ẽ ⁊ saturnus pp
ip̃m sem̃ ibi liber. qui mare effuso semine liberat. Ibi libera quã ⁊ uene¬

Expanded text:
ad bibendum. Non opus est multa percurrere, cum res in aperto sit. Quam ob rem ad bibendum. Non opus est multa percurrere, cum res in aperto sit. Quam ob rem non ex hoc, quod di ex multis quidam selecti sunt, uel . is qui scripsit uel eorum cultores uel di ipsi uituperandi sunt, sed aduertendum potius quinam isti sint et ad libri contextione commendat: Ianum, Iouem, Saturnum, Genium, Merrem, Iunonem, Lunam, Dianam, Mineruam, Venerem, Vestam; in quibus omnibus ferme est eis cultus exhibitus? Si propterea, quia opera maiora ab his administrantur in mundo, non eos inuenire debuimus inter illam quasi plebeiam numinum multitudinem minutis opusculis deputatam. Nam ipse primum Ianus, cum puerperium concipitur, unde illa cuncta opera sumunt exordium minutatim minutis distributa numinibus, aditum aperit recipiendo semini. Ibi est et Saturnus propter ipsum semen; ibi Liber, qui marem effuso semine liberat; ibi Libera, quam et Vene
Abbreviated transcription (Latin):
expechienda ultius desideret. nõ hebit. Fie̾ri ẽ põt ut saltem deos ele¬
tos atq fcipuos quos uarro uolumine cõplexus est ultimo.dqb
pirum drennus quisqͣ colendos ꝑꝑ uitam btam. q̃ nõ nͥ et̾ia ẽ opi¬
netur. Qua in re nõ dico qd̾ facetus ant tertuluanus fortaisse ꝙ̃ ue¬
neio s du eliguntur ut buibi utiq ceter reprobi iudicantꝰ Nõboc
dico Uideo cim etiam ex electis eligi aliquos ad aliquid m aiꝰatq
p̃stintius sicut ĩmilitia cum tyrones electi fuerĩt. Eehis qͦ eligunt᷑. ⁊d opꝰ
aliquad maius armor ⁊ cum eligunt in eccꝰ qui fiant p̃positi nõ u̾tiq ceteri
reprobantur. cum om̃s boni fideles electi meĩto nũcupent. Eugunt in he¬
tificio lapides aingulares. nõ reprobatis ceteris. qui structure partib alii
deputintur Eigunt nue. aduescendũ ne reꝓbantur alie quas reliqͥmꝰ

Expanded text:
expedienda ulterius desideret, non habebit. Fieri enim potest, ut saltem deos seleexpedienda ulterius desideret, non habebit. Fieri enim potest, ut saltem deos selectos adque praecipuos, quos Varro uolumine conplexus est ultimo, de quibus parum diximus, quisquam colendos propter uitam beatam, quae non nisi aeterna est, opinetur. Qua in re non dico quod facetius ait Tertullianus fortasse quam uerius: Si di eliguntur ut bulbi, utique ceteri reprobi iudicantur. Non hoc dico: uideo enim etiam ex selectis selegi aliquos ad aliquid maius adque praestantius, sicut in militia, cum tirones electi fuerint, ex his quoque eliguntur ad opus aliquod maius armorum; et cum eliguntur in ecclesia, qui fiant praepositi, non utique ceteri reprobantur, cum omnes boni fideles electi merito nuncupentur. Eliguntur in aedificio lapides angulares, non reprobatis ceteris, qui structurae partibus aliis deputantur. Eliguntur uuae ad uescendum, nec reprobantur aliae, quas relinquimus
Abbreviated transcription (Latin):
suꝑ que sufficiunt patient̾ ⁊ eq̃nimit̾ ferre debebunt.⁊ ꝑꝑ alios ñ
putare supflum. qd̾iam sibi sensiuunt non necessariu. multu
magna res agitur. Cum uera ⁊ uere sancta diumnitas.qͣznis ab
ea nob̾ etiam hinc quã nuc gerimus fragilitati necessãa subsi¬
uitam bt̃am que nõ nisi et̾na ẽ. querenda ⁊ colenda predicitur. Hanc
diuinitatẽ uł ut sic dixerim deitatem. Nam ⁊ hoc uerbo utiiam. nr̃os
nõ piget. ut de greco exp̃ssius tranfferant. qd̾ illi theotheoteca appellant
Panc̾ diuinitatẽ. siue deitatem. non ẽẽ in ea theologia qua ciulem
uocant que a marco uarrone sexdecm uolumĩb eeplicata ẽ .i. nõ pẽ¬
ueniri ad et̾ne ite felicitatẽ talu doꝵ cultu. qualiter a ciuitatib
quałrq colendi instituti sunt Qui nõ du puasit sexus liber quẽ pro¬
xime ab soluimus. quã istum forsitan legerit quid de hac questione

Expanded text:
superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non superque sufficiunt, patienter et aequanimiter ferre debebunt et propter alios non putare superfluum, quod iam sibi sentiunt non necessarium. Multum magna res agitur, cum uera et uere sancta diuinitas, quamuis ab ea nobis etiam huic, quam nunc gerimus, fragilitati necessaria subsiuitae tdiuinitatem uel, ut sic dixerim, deitatem nam et hoc uerbo uti iam nostros non piget, ut de Graeco expressius transferant quod illi 3-e6\'Cti\'tcx appellant — hanc ergo diuinitatem siue deitatem non esse in ea theologia, quam ciuilem uocant, quae a Marco Varrone sedecim uoluminibus explicata est, id est non perueniri ad aeternae uitae felicitatem talium deorum cultu, quales a ciuitatibus qualiterque colendi instituti sunt, cui nondum persuasit sextus liber, quem proxime absoluimus, cum istum forsitan legerit, quid de hac quaestione
Abbreviated transcription (Latin):
ueram felicitat̾e. quam qm̃ illi quos colit. theologia ista ciuił. dare ñ posse
cõuicti sunt nõ solum ꝑꝑ ista tẽporalia atq t̾rena qd̾ suꝑiorib quinq
ꝙ isto uno ĩ ilłcooperantib: egimus colendi nõ sunt. S qm̃ uetera¬
Mose cõsuetudinis uis. nimis in alto radices ħet. sicin de ista ciuilithe¬
olaria respuenda atq uitanda: parum uid̾or disputasse. in aliud no¬
lumen quod huic ꝯpitulate deo cõuignẽdum ẽ. ãum ĩtẽdat amen.¬
ligentius me prauas ⁊ ueteres oppiniones ueritati
pietatis mimicas.quas tenebrosis animis. altius et
tenatius diuturnus humani gñis ẽror infixit. enel¬
lereatq extirpare conante ⁊ illius gr̃e qui hoc ut ue¬
rus deus põt pro meo modalo meius adiuitorio cooperantẽ. ĩge¬
nia celsigra atq meliora. quib ad hanc rem supiores libri. satis

Expanded text:
ueram felicitatem. Quam quoniam illi, quos colit theologia ista ciuilis, dare non posse ueram felicitatem. Quam quoniam illi, quos colit theologia ista ciuilis, dare non posse conuicti sunt: non solum propter ista temporalia adque terrena, quod superioribus quinque  isto uno etiam illis cooperantibus egimus, colendi non sunt. Sed quoniam ueternosae consuetudinis uis nimis in alto radices habet, si cui de ista ciuili theologia respuenda adque uitanda parum uideor disputasse, in aliud uolumen, quod huic opitulante Deo coniungendum est, animum intendat.ligentius me prauas et ueteres opiniones ueritati pietatis inimicas, quas tenebrosis animis altius et tenacius diuturnus humani generis error infixit, euellere adque exstirpare conantem et illius gratiae, qui hoc ut uerus Deus potest, pro meo modulo in eius adiutorio cooperantem ingenia celeriora adque meliora, quibus ad hanc rem superiores libri satis
Abbreviated transcription (Latin):
citatis datore deo plurima disputata sunt. Nam cui nisi uni felicita
nõ dea s munus ẽ dei. cui deo nisi datori felicitatis cõsecrandi sumus.
tur. inisi ita colantur multo turpius mascunt᷑ atq ab hoc se sp̃s ĩmũ¬
dissimos cõfitẽtar: Puto ex his q̃ dicta sunt neminẽ dubitar ꝯpor¬
tere. Porro qui nõ dat felicitatẽ uitam quomodo dare possit etͥna
Eam quippe uitam etͥna: dicimus. uͥ est sine fine felicitas. Mam¬
si.anima inpenis uunt et̾nis. quib ⁊ ip̃i sp̃s cruciabũt imundi. mors
ẽ illa potius eterna qͣ uit.i. Nulla quippe maior ⁊ peior ẽ mors. qͣ ubinon
moritur mors. s qd̾ anime nã. ꝑ id quod ĩmo:tał creata ẽ. sine qualiẽq
uita eẽ nõ põt.sũma mors enis ẽ. alienatio ⁊ uita dei. iet̾nitate suꝑ¬
plicii. Uitam igitur et̾nam .i. sinc ullo fine felice solus ille dat qui dat

Expanded text:
citatis datore Deo plurima disputata sunt. Nam cui nisi uni felicitatcitatis datore Deo plurima disputata sunt. Nam cui nisi uni felicitatnon dea, sed munus est dei: cui deo nisi datori felicitatis consecrandi sumus, ne coluntur et. nisi ita colantur, multo turpius irascuntur adque ob hoc se spiritus inmundissimos confitentur, puto ex his, quae dicta sunt, neminem dubitare oportere. Porro qui non dat felicitatem, uitam quo modo dare posset aeternam? Eam quippe uitam aeternam dicimus, ubi est sine fine felicitas. Namsi anima in poenis uiuit aeternis, quibus et ipsi spiritus cruciabuntur inmundi. mors est illa potius aeterna quam uita. Nulla quippe maior et peior est mors, quam ubi non moritur mors. Sed quod animae natura, per id quod inmortalis creata est, sine qualicumque uita esse non potest, summa mors eius est alienatio a uita Dei in aeternitate supplicii. Vitam igitur aeternam, id est sine ullo fine felicem, solus ille dat, qui dat
Abbreviated transcription (Latin):
ut ꝑ om̃s iam t̾ras recepta sit uictorib leges dedert. Mirabatur ħ dicẽ
⁊ quid diuinitꝰ ageretur ignorans subiecit plane snĩam qĩ significaret
quid de illoꝵ sacram̃toꝵ rãtione sentiret. Ait ẽim. Illi tam̃ cãusas ritui
sui nouer̾t. maior pars pͥpͥ facit qd̾ curfacit ignorat. S de sacram̃tis u¬
deoꝵ uł cur.uł quatenus sint instituta anctoritate diuina. ac postmodͦ
a populo dei. cui uite eterne mist̾iu reuelatũ ẽ tp̃e quo oportuit eade
anctoritate sublata sunt. Et alias diximꝰ maxime cũ aduersus maniche¬
os ageremus. et in hoc opere loco oportuniore dicendu ẽ Capłm.iz.
illa pars eẽ cõuinat᷑ enisq ⁊ illi ista simillima. uł etiã det̾ior inuenitur
gperanda ẽ et̾na nita. Sicui satis nõ sunt q̃ in hoc uolumine dicta st̃
adiungat etiam illa que insupiorib libris ⁊ maxime quarto de feli¬

Expanded text:
ut per omnes iam terras recepta sit: uicti uictoribus leges dederunt. Mirabatur haec dicens ut per omnes iam terras recepta sit: uicti uictoribus leges dederunt. Mirabatur haec dicens et quid diuinitus ageretur ignorans subiecit plane sententiam, qua significaret quid de illorum sacramentorum ratione sentiret. Ait enim: <Illi tamen causas ritus sui nouerunt; maior pars populi facit, quod quur faciat ignorat. Sed de sacramentis Iudaeorum, uel quur uel quatenus instituta sint auctoritate diuina, ac post modum a populo Dei, cui uitae aeternae mysterium reuelatum est, tempore quo oportuit eadem auctoritate sublata sint, et alias diximus, maxime cum aduersus Manichaeos ageremus, et in hoc opere loco opportuniore dicendum est. CAPUT XII. illa pars esse conuincitur eiusque et ista simillima uel etiam deterior inuenitur, speranda est aeterna uita, si cui satis non sunt quae in hoc uolumine dicta sunt, adiungat etiam illa, quae in superioribus libris et maxime quarto de feli
Abbreviated transcription (Latin):
stitiosus ẽẽt ĩmundo. s ꝑꝑ leges cuuui moresq hõium. nõ quidẽ age¬
rent fingente. scenicu intheatro s imitaretur ĩ tẽplo eo dãpnabi¬
lius quõ illa que mẽdaciter agebat. sic ageret. ut cum ppls ueraciter
agere existimaret. scenicus aũt ludendo potiꝰ dlectaret.qͣ fallendo
hendit. etiã sacram̃ta uidoꝵ ⁊ maxime sabb̾a mnutiliter eos facere
ad firmans.ꝙ ꝑillos singulos septenis intẽpositos dies.septima: fere
partẽ etatis sue ꝑdant uacando. ⁊ multa in tp̃ore urgentia nõ agendo
sedantur. Ap̃ianos tam̃ iam tunc udeis mimicissimõs. ĩ neutram᷑ pãte:
cõmemorare.ansus ẽ. ne uel landaret cõtra sue patrie ueterẽ consue tudi
nem. uł rephendẽt contra ꝓpriam forsitã uolũtatẽ. De illis sane iud̾is cum
lcq̃retur ait. cum interim usq adeo. sceleratissime gentis cõsnetudo qaluit

Expanded text:
stitiosus esset in mundo, sed propter leges ciuium moresque hominum non quidem agestitiosus esset in mundo, sed propter leges ciuium moresque hominum non quidem ageret fingentem scaenicum in theatrolius, quo illa, quae mendaciter agebat, sic ageret, ut eum populus veraciter agere existimaret; scenicus autem ludendo potius delectaret, quam fallet etiam sacramenta Judaeorum, et maxime sabbata; inutiliter eos facere affirmans, quod per illos singulos septem interpositos dies, septimam fere partem aetatis suae perdant vacando, et multa in tempore urgentia non agendo laedantur. Christianos tamen jam tunc Judaeis inimicissimos, in neutram partem commemorare aususnem, uel reprehenderet contra propriam forsitan uoluntatem. De illis sane Iudaeis cum loqueretur, ait: \'Cum interim usque eo sceleratissimae gentis consuetudo conualuit,
Abbreviated transcription (Latin):
ens suabit tanq̃ legib iussa. nõ tanqͣ dĩis grata. Et paulo post. Quidi
qo̾ ⁊ matrimonia inquit doꝵ iungimꝰ ⁊ ne qͣuidem pie frũm. ac soroꝵ bel¬
lonam marti collocamus uulcmo uenerẽ. neptimo salacram. quosdam
tamẽ celibes relĩquimus q̃i cõditio defecerit. preẜtim cũ q̃dam indue sit
ut populonia uł fulgori ⁊ diuina rinina. quib nõ miror petitorẽ d fuisse
Dinnẽ istam ignob̾ilem do̾ꝵ turbam. quam longo euo. longa superstitõ
congessit. sic iñquit adornum ut memiẽimus cultum eius magisad
mor̾e qͣ adrem ꝑtiner. Nec leges ille gͦ. nec mos incili theologia idin¬
quasi liberum fecerunt. tam̃ qui illustris ppłi romani senator erat.i
colebat quod rep̾hendebat agebat quod arguebat. qd̾ culpabat adora¬
bat. quia uidelicet magnu aliquid eu philosophia docuerat. ne sup¬

Expanded text:
ens seruabit tamquam legibus iussa, non tamquam dis grata. Et paulo post: <Quid ens seruabit tamquam legibus iussa, non tamquam dis grata. Et paulo post: <Quid quod et matrimonia, inquit, deorum iungimus, et ne pie quidem, fratrum ac sororum! Bellonam Marti conlocamus, Vulcano Venerem, Neptuno Salaciam. Quosdam tamen caelibes relinquimus, quasi condicio defecerit, praesertim cum quaedam uiduae sint, ut Populonia uel Fulgora et diua Rumina; quibus non miror petitorem defuisse. Omnem istam ignobilem deorum turbam, quam longo aeuo longa superstitio congessit, sic, inquit, adorabimus, ut meminerimus cultum eius magis ad morem quam ad rem pertinere\'. Nec leges ergo illae nec mos in ciuili theologia id inhilosophi quasi liberum fecerunt, tamen, quia inlustris populi Romani senator erat, colebat quod reprehendebat, agebat quod arguebat, quod culpabat adorabat; quia uidelicet magnum aliquid eum philosophia docuerat, ne super