comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gratia interdum iurgiis trahendo tempus atro¬
citatem facti leniebant. Ac ni .C. Memmius tr.
pl. designatus uir acer et infestus potentiȩ no¬
bilitatis populum .xo. edocuisset id agi ut per
paucos factiosos iugurthȩ scelus condonarerũ
profecto omnis inuidia prolatandis consulta¬
tionibus dilapsa foret. tanta uis gratiȩ atq pe¬
cumȩ regis erat. Sed ubi senatus delicti conscie¬
tia populum timet: Lege sempronia prouin¬
ciȩ futuris consulibus numidia atq italia de¬
crete sunt. Consules declarati. Pscipio nasica
.L bestia Calfurnius. Cal furnio numidia. Sci¬
pioni italia obuenit.Deinde exercitus qui in
africam portaret᷑ scribitur. Stpendium: alia¬
q quȩ bello usui forent decernuntur. At iu¬
gurtha contra spem nuncio accoepto: quippe
cui omnia romȩ uȩnum ire in animo hȩserat
filium et cum eo: duos familiares ad senatum¬
mutit legatos : hisq uti illis quos hiempsale ĩ¬

Expanded text:
gratia, interdum iurgiis trahendo tempus atrogratia, interdum iurgiis trahendo tempus atrocitatem facti leniebant. Ac ni C. Memmius tribunus plebis designatus, vir acer et infestus potentiae nobilitatis, populum Romanum edocuisset id agi, ut per paucos factiosos Iugurthae scelus condonaretur, profecto omnis invidia prolatandis consultationibus dilapsa foret: tanta vis gratiae atque pecuniae regis erat. Sed ubi senatus dilicti conscientia populum timet, lege Sempronia prouinciae futuris consulibus Numidia atque Italia decretae; consules declarati P. Scipio Nasica, L. Bestia Calpurnius; Calpurnio Numidia, Scipioni Italia obuenit. Deinde exercitus, qui in Africam portaretur, scribitur; stipendium aliaque, quae bello usui forent, decernuntur. At Iugurtha contra spem nuntio accepto, quippe cui Romae omnia venire in animo haeserat, filium et cum eo duos familiaris ad senatum legatos mittit iisque uti illis, quos Hiempsale i
Abbreviated transcription (Latin):
metuebat incenderet. cum paucis equitibus ĩpro¬
uinciam uenit. Ac tam et si senatus uerbis graues
mine nunciabantur: quod ab oppugnatione nõ
de sisteret: multa tamen oratione consumpta:
frustra discessere legati. Ea postq Cirthe audita
sunt: italici quorum uirtute moenia defensabãt᷑
confisi deditione facta propter magnitudinem
populi ro. in uiolatos se se fore: adherbali suadẽt
uti se et oppidum iugurthe tradat. tantum ab
eo uitam paciscatur. De cęteris senatui cure fo¬
re. At ille tam et si potiora fide omnia iugur¬
the rebatur tamen quia penes cosdem si aduer¬
saretur cogendi potestas erat ita ut censuerant
italici deditionem facit. Iugurtha ĩ primis adher¬
balem excruciatu necat. deinde omnes puberes
numidas: atq negociatores promiscue uti quisq:
armatus obuius fuerat interfecit. Quod post¬
q romȩ cognitum est. & res senatu agitari coepit
hidem illi ministri regis interpellando ac sepe

Expanded text:
metuebat, incenderet, cum paucis equitibus in prometuebat, incenderet, cum paucis equitibus in prouinciam venit. Ac tametsi senati verbis graues minae nuntiabantur, quod ab oppugnatione non desisteret, multa tamen oratione consumpta legati frustra discessere. Ea postquam Cirtae audita sunt, Italici, quorum virtute moenia defensabantur, confisi deditione facta propter magnitudinem populi Romani inviolatos sese fore, Adherbali suadent, uti seque et oppidum Iugurthae tradat, tantum ab eo vitam paciscatur; de ceteris senatui curae fore. At ille, tametsi omnis potiora fide Iugurthae rebatur, tamen, quia penes eosdem, si aduersaretur, cogendi potestas erat, ita, uti censuerant Italici, deditionem facit. Iugurtha in primis Adherbalem excruciatum necat, deinde omnis puberes Numidas atque negotiatores promiscue, uti quisque armatus obvius fuerat, interficit. Quod postquam Romae cognitum est et res in senatu agitari coepta, idem illi ministri regis interpellando ac saepe
Abbreviated transcription (Latin):
memorauimus homo consularis et tum ĩsena¬
tu princeps. Hi ꝙ res in inuidia erat: simul &
anumidis obsecrati triduo nauingaseedẽ deiñ
breui uticam appulsi. luteras ad iugurtham mit¬
tunt: ut qͣ uelocissime ad prouinciam accclat
se ad eum ab senatu missos. Ille ubi accepit ho¬
mines claros quorum adautoitatem rome pol¬
lere audierat contra in coeptum suum uenisse:
primo cõmotus metu atq libidine diuersus x¬
agitabat᷑. Iimebat iram senatus ni paruisset le¬
gatis. porro animus cupidine cecus ad incoeptu
scelus rapiebatur. Uicit tamen auido ingenio pra¬
uum consilium. Igitur exercitu circundato sum¬
ma ui Cirtham irrumpere nitebatur. maximȩ
sperans diducta manu hostium aut ui aut dolis
se se casum uictoriȩ inuenturum. Quod ubi secꝰ
proccdit neq quod intenderat efficere poterat.
ut prius ꝙ legatos conueniret ad herbalis potiret
ne amplius morando Scaurum quem plurimum

Expanded text:
memorauimus, consularis et tum senamemorauimus, consularis et tum senatus princeps. Ii, quod res in invidia erat, simul et ab Numidis obsecrati, triduo nauem ascendere. Dein brevi Vticam appulsi litteras ad Iugurtham mittunt: quam ocissime ad prouinciam accedat, seque ad eum ab senatu missos. Ille ubi accepit homines claros, quorum auctoritatem Romae pollere audiuerat, contra inceptum suum venisse, primo commotus metu atque libidine diuersus agitabatur: timebat iram senatus, ni paruisset legatis; porro animus cupidine caecus ad inceptum scelus rapiebat. vicit tamen in auido ingenio prauum consilium. Igitur exercitu circumdato summa vi Cirtam irrumpere nititur, maxime sperans diducta manu hostium aut vi aut dolis sese casum victoriae inventurum. Quod ubi secus procedit neque quod intenderat efficere potest, ut, prius quam legatos conveniret, Adherbalis potiretur, ne amplius morando Scaurum, quem plurimum
Abbreviated transcription (Latin):
ueri possit: Nam ego quidem uelim et hȩc
quȩ scribo: et illa qũȩ antea in senatu questus
sum uana forent potius ꝙ miseria mea fidem reb
faceret. Sed quoniam conatus sum un iugurthe
scelerum ostentui essez. non iam mortem atox
erumnas: tmmo inimici imperium: et cruciatus
deprȩcor. Regno numidie quod uestrum estx
uti liber consulite me ex manibus impiis eripite
per maiestatem imperii: per amiciciȩ fidem si
ulla apud uos remanet aui mei Massinisse:
Is luteris recitatis fuere qui exercitum in
africam mittendum censerent. et ꝙͣ primũ
adherbali subueniendum. De iugurtha uti in
terim consuleret quoniam legatis non paruisset
Sed ab hisdem illis regis fautorib sũma ope eni¬
xum est tale ne decretum fieret. Ita bonum pu¬
blicum uti plȩrisq in negociis fieri solet: priuata
gratia deuictum est. Legantur tamen in affri¬
cam nobiles maiores natu amplis honoribus
usi. In quibus fuit. M. scaurus de quo supra

Expanded text:
veri possit? nam ego quidem vellem, et haec, veri possit? nam ego quidem vellem, et haec, quae scribo, et illa, quae antea in senatu questus sum, uana forent potius, quam miseria mea fidem verbis faceret. Sed quoniam eo natus sum, ut Iugurthae scelerum ostentui essem, non iam mortem neque aerumnas, tantummodo inimici imperium et cruciatus corporis deprecor. regno Numidiae, quod vestrum est, uti libet, consulite; me manibus impiis eripite, per maiestatem imperi, per amicitiae fidem, si ulla apud vos memoria remanet aui mei Masinissae." His litteris recitatis fuere qui exercitum in Africam mittendum censerent et quam primum Adherbali subueniendum; de Iugurtha interim uti consuleretur, quoniam legatis non paruisset. Sed ab isdem illis regis fautoribus summa ope enisum, ne tale decretum fieret. Ita bonum publicum, uti in plerisque negotiis solet, privata gratia deuictum. legantur tamen in Africam maiores natu nobiles, amplis honoribus usi. In quis fuit M. Scaurus, de quo supra
Abbreviated transcription (Latin):
On mea culpa sepe aduos oratum mitto .p.c
do me extinguendi inuasit: ut neq: uos: neqx
deos ĩ mortales animo habeat.sanguinez meu
q omnia malit. Itaq quintum iam mensem so¬
cius atq amicus populi .ro. armis obsessus teneor
neq mihi Micipse patris mei beneficia neq ue¬
stra decreta auxiliantur. Ferro an fame acrius
urgeat incertum est. Plura de iugurtha scri¬
bere de hortatur me fortuna mea: & iam antea
expertus sum parum fidei miseris esse: nisi tñ
intelligo illum supra q ego sum petere. Neq
simul amiciciam uestram et regnum meum
sperare. Utrum grauius existimet: nemini oc¬
cultum est. Nam initio occidit hiempsalem
fratrem meum. deinde patrio regno me ex¬
pulit. Quȩ sane fuerunt uestrȩ in iuriȩ: nihil
aduos. Uerum nunc urͣm regnum armis te¬
net. quem uos imperatorem numidis posui-¬
stis clausum tenet atq obsidet. legatorum u̾¬
ba quanti ipse fecerit pericula mea declarãt
Quid est reliquum nisi uis uestra qua mo¬

Expanded text:
on mea culpa saepe ad vos oratum mitto, patrdo extinguendi me invasit, ut neque vos neque deos immortalis in animo habeat, sanguinem meum quam omnia malit. Itaque quintum iam mensem socius et amicus populi Romani armis obsessus teneor; neque mihi Micipsae patris mei beneficia neque vestra decreta auxiliantur; ferro an fame acrius urgear, incertus sum. Plura de Iugurtha scribere dehortatur me fortuna mea, et iam antea expertus sum parum fidei miseris esse; nisi tamen intellego illum supra quam ego sum petere neque simul amicitiam vestram et regnum meum sperare. utrum grauius existimet, nemini occultum est. Nam initio occidit Hiempsalem fratrem meum, deinde patrio regno me expulit. Quae sane fuerint nostrae iniuriae, nihil ad vos. Verum nunc vestrum regnum armis tenet, me, quem vos imperatorem Numidis posuistis, clausum obsidet; legatorum verba quanti fecerit, pericula mea declarant. Quid est relicuum nisi vis vestra, quo mo
Abbreviated transcription (Latin):
amisit. Te atq senatum obtestamur o impator ut¬
consulatis miseris ciuibus. legis presidius qđ iniꝗ¬
tas prȩtoris eripuit restituaris ne ue nobis ullam
necessitates ĩponatis ut queramus quonã modo⁊
maxie ulti sanguĩe nostrum peamꝰ d ħ .Q. mar
ab armis discedant: romã supplices proficiscant᷑
semper fuisse ut nemo bonus ũꝙ̃ ab eo frustra au¬
xiliu periueit. At catilina ex itinere plerisq consu¬
laribus. preterea optimo cuiq litteras mittit. dice¬
barꝙ se falsis criminibus circũuentus qm̃ factioni
inimicorum resistere nequiuerit fortunȩ cedere
Marilia ĩ exilium proficisci non quo sibi tanti sce¬
leris conscius esset s uti.x.p. quieta foret. neue ox
sua contentione seditio oriet: ab his longe diuersas
literas & catulus in senatu recitauit quas sibi sub¬
nomine catiline redditas dicebat. Faru exempł
ĩscriptus est.l. catilina .Q. catulo salutem

Expanded text:
amittit. te atque senatum obtestamur, amittit. te atque senatum obtestamur, consulatis miseris civibus, legis praesidium quod iniquitas praetoris eripuit restituatis, neve nobis eam neccessitudinem inponatis, ut quaeramus, quonam modo maxume ulti sanguinem nostrum pereamus.' Ad haecab armis discedant, Romam supplices proficiscanturuli Romani semper fuisse, ut nemo umquam ab eo frustra auxilium petiverit. At Catilina ex itinere plerisque consularibus, praeterea optumo quoique litteras mittit: se falsis criminibus circumventum, quoniam factioni inimicorum resistere nequiverit, fortunae cedere, Massiliam in exilium proficisci, non quo sibi tanti sceleris conscius esset, sed uti res publica quieta foret neve ex sua contentione seditio oreretur. ab his longe divorsas litteras Q. Catulus in senatu recitavit, quas sibi nomine Catilinae redditas dicebat. earum exemplum infra scriptum est. 'L. Catilina Q. Catulo. Egre
Abbreviated transcription (Latin):
cus magno exercitu adurbe accessurus. Du hȩc
rome gerunt.G. malius ex suo nuo legatos ad o¬
Martiũs rege minit cu mandatis huiuscemõi:
Eos hominesq testam᷑ o imperator nos arma
aliis faceremus: suti corpora nra ab iniuria tuta
forent:qui miseri egentes uiolentia atq crudeli¬
tate feneratoru. plerio patria s omes fama atq
fortunis exꝑtes sumus neq cuiq nostru licuit
more maioruz lege uti: neq: ei amisso patrimoĩo
liberu corpus hr̃e. tanta seuitia feneratoru.atq
prȩtoris fuit. Sepe maiores nr̃i miẜti plebis roma¬
nȩ decretis suis inopiȩ ei opitulati sunt ac nouissiẽ
pe ipa plebs aut dominandi studio ꝑmota. aut su¬
perbia magistratuu armata apatrib secessit. at
nos non im̃perius neq diuinas petimus. quarum
rerum causa bella atq certamina inter mortales sunt
s libertatem quas nemo bonus ũꝙͣ nisi cus aia simł

Expanded text:
cum magno exercitu ad urbem accessurum. Dum haec cum magno exercitu ad urbem accessurum. Dum haec Romae geruntur, C. Manlius ex suo numero legatos ad Marcium Regem mittit cum mandatis huiusce modi: "Deos hominesque testamur, imperator, nos armam aliis faceremus, sed uti corpora nostra ab iniuria tuta forent, qui miseri, egentes violentia atque crudelitate faeneratorum plerique patria, sed omnes fama atque fortunis expertes sumus. Neque cuiquam nostrum licuit more maiorum lege uti neque amisso patrimonio liberum corpus habere: tanta saevitia faeneratorum atque praetoris fuit. Saepe maiores vostrum, miseriti plebis Romanae, decretis suis inopiae eius opitulati sunt ac novissume  Saepe ipsa plebs aut dominandi studio permota aut superbia magistratuum armata a patribus secessit. At nos non imperium neque divitias petimus, quarum rerum causa bella atque certamina omnia inter mortalis sunt, sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul
Abbreviated transcription (Latin):
derent. Ea familia se ortum dicebat ita abado¬
lescentia uita instituisse ut omnia ĩbona spe ha¬
berent. Ne existimarent sibi patricio homini
ret.M. tulliꝰ inquilinus ciuis urbis rome. ad hoc¬
cum maledicta alia multa adderet: obstrepere
omnes hostem atq: paricida uocare. Tu ille fu
prȩceps agor incendiu meum ur̃a ruina extin¬
guaz. deĩnde se ex curia domu proripuit: ibiꝙ
multa ip̃e secum uoluens ꝙ neq insidię consuli
procedebant & ab incendio intelligebat urbẽ esse¬
munitas uigiliis optimu factu credens exercitus
augere. ac priusq legiones scriberent multa an¬
capere que bello usui forent. nocte ĩtempesta cũ
paucis ĩ maliana castra profectꝰ est. s cethego Ø¬
atq lentulo ceterisq quore cognouerat prompta
audacia mandat quib reb possẽt opes factionis
confirmet. insidias consuli maturc̃t. cede: incẽ¬
dia. aliaq belli facinora parent. se se propediem

Expanded text:
derent: ea familia ortum, ita se ab aduderent: ea familia ortum, ita se ab adulescentia vitam instituisse, ut omnia bona in spe haberet; ne existumarent sibi, patricio homini,ret M. Tullius, inquilinus civis urbis Romae. Ad hoc maledicta alia cum adderet, obstrepere omnes, hostem atque parricidam vocare. Tum ille fur "ab inimicis praeceps agor, incendium meum ruina restinguam." Deinde se ex curia domum proripuit. Ibi multa ipse secum volvens, quod neque insidiae consuli procedebant et ab incendio intellegebat urbem vigiliis munitam, optumum factu credens exercitum augere ac, priusquam legiones scriberentur, multa antecapere, quae bello usui forent, nocte intempesta cum paucis in Manliana castra profectus est. Sed Cethego atque Lentulo ceterisque, quorum cognoverat promptam audaciam, mandat, quibus rebus possent, opes factionis confirment, insidias consuli maturent, caedem, incendia aliaque belli facinora parent: sese propediem
Abbreviated transcription (Latin):
q de creuere un gladiatoriȩ familiȩ capua et ĩ
cetera municipia distribuerent pro cuiusq opi¬
bus romȩ ꝑtota urbe uigiliȩ crebre haberent
hisq minores magistratꝰ prȩessent. quib rebus
ꝓmota ciuitas: atq ĩmutata urbis facies erat. ex
sũma leticia atq lasciuia que diuturna quies
peperat repente omnis tristicia ĩ uasit. trepidare
festinare neq loco: neq homini cuiq satis credere
neq bellu gerere: neq pace hr̃e suo quisq me¬
tu pericula metiri. ad ħ mulieres quib rei.p. ꝓ
magnitudĩe timor in solitus incesserat afflictare¬
se manus supplices ad cȩlum tendere misereri
tilinȩ crudelis animus cadez illa mouebat tã et si
prȩsidia parabant᷑ & ip̃e lege plauticia int̾ogatus
erat a .l. paulo. Postremo dissimulandi causa au
sui expurgandi. sicut iurgio lacessitus foret ĩ sena¬
mulanda omnia dimisso uultu: uoce supplici
postulare apatribus cepit.ne quid de se temẽ cre¬

Expanded text:
que decrevere, uti gladiatoriae familiae Capuam et in cetera municipia distribuerentur pro cuiusque opibus, Romae per totam urbem vigiliae haberentur iisque minores magistratus praeessent. Quibus rebus permota civitas atque inmutata urbis facies erat. Ex summa laetitia atque lascivia, quae diuturna quies pepererat, repente omnis tristitia invasit: festinare, trepidare, neque loco neque homini cuiquam satis credere, neque bellum gerere neque pacem habere, suo quisque metu pericula metiri. Ad hoc mulieres, quibus rei publicae magnitudine belli timor insolitus incesserat, adflictare sese, manus supplices ad caelum tendere, miserari tilinae crudelis animus eadem illa movebat, tametsi praesidia parabantur et ipse lege Plautia interrogatus erat ab L. Paulo. Postremo dissimulandi causa aut sui expurgandi, sicut iurgio lacessitus foret, in senamulanda omnia, demisso voltu, voce supplici postulare a patribus coepit, ne quid de se temere cre
Abbreviated transcription (Latin):
titur exercitus parare bellus gerere. cohercere oib
modis socios atq ciues domi militiȩq: imperium
atq iuditium sũmu hr̃e. aliter sine iussu popłi
nulli earu rerum consuli us est. Post paucos x¬
dies.I. seniꝰ senator insenatu litteras recitauit: qͦs
fesuł alatassͥ esse dicebat ĩquib scriptuz erat .C. ma¬
lium arma cepisse cu magna multitudĩe ante
diez sextum kaln nouẽbr. simul id qd intali rex¬
fieri solet.alii portenta atq: prodigia nunciabant
alii conuentꝰ fieri: alii arma portari: Capuȩ atq ĩ
apulia ẜuille bellum moueri.Igit᷑ senatus decre¬
to Q. martiꝰ rex fesulas. & metellus creticus ĩ
caluma paucore quib omĩa honesta atq in ho¬
nesta uende̾ mos erat. s prȩtores.Q. pompeius
rufus capua Q metellus celer ĩ agruz picenu
hisq permissu uti pro tempore atq piculo ex¬
ercitu cõparent. ad hoc siquis in dicasset de cõ¬

Expanded text:
titur: exercitum parare, bellum gerere, coercere omnibus titur: exercitum parare, bellum gerere, coercere omnibus modis socios atque civis, domi militiaeque imperium atque iudicium summum habere; aliter sine populi iussu nullius earum rerum consuli ius est. Post paucos dies L. Saenius senator in senatu litteras recitavit, quas Faesulis adlatas sibi dicebat, in quibus scriptum erat C. Manlium arma cepisse cum magna multitudine ante diem VI. Kalendas Novembris. Simul, id quod in tali re solet, alii portenta atque prodigia nuntiabant, alii conventus fieri, arma portari, Capuae atque in Apulia servile bellum moveri. Igitur senati decreto Q. Marcius Rex Faesulas, Q. Metellus Creticus in calumnia paucorum, quibus omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat —, sed praetores Q. Pompeius Rufus Capuam, Q. Metellus Celer in agrum Picenum iisque permissum, uti pro tempore atque periculo exercitum conpararent. Ad hoc, si quis indicavisset de con
Abbreviated transcription (Latin):
quantu piculus consuli ĩpendeat prope ꝑ fuluia
Ciceroni dolus qui ꝑabat᷑ enunciat ita illi ianua⁊
prohibiti tantu facinus frustra suscepant. Int̾ea
Malius in etruria pleber sollicitare. egestate simłac
dolore & inuidia nouaru rerum cũpidas ꝙ syllȩ
dominatiõe agros bonaq omnia admiserãt. Pre¬
terea latrones cuusq generis quor: ĩ ea regione.Ø
magna copia erat. non nullos ex syllanis colonis
bus libido atq luxuria ex magĩs rapinis nihil reli¬
qui fecerant. Ea omnia cuz Ciceroni nunciarẽt᷑an¬
cipiti malo ꝑmotus ꝙ neq urbe ab insidiis longtꝰ¬
priuato consilio tueri poterat neq exercitus Malii
quantus aut quo consilio foret satis cõptuz habebat
res ad senatu refert iam antea uulgi rumorib er¬
agitatas. Iiaq quod plerũq ĩ atroci negocio fieri¬
nequid res.p. detrimenti caperet. Ea potestas per
senatuz more romano magistratui maxĩa permi¬

Expanded text:
quantum periculum consuli inpendeat, propere per Fulviam quantum periculum consuli inpendeat, propere per Fulviam Ciceroni dolum qui parabatur enuntiat. ita illi ianua prohibiti tantum facinus frustra susceperant. Interea Manlius in Etruria plebem sollicitare, egestate simul ac dolore iniuriae novarum rerum cupidam, quod Sullae dominatione agros bonaque omnia amiserat, praeterea latrones quoiusque generis, quorum in ea regione magna copia erat, nonnullos ex Sullanis coloniis, quibus lubido atque luxuria ex magnis rapinis nihil reliqui fecerant. Ea cum Ciceroni nuntiarentur, ancipiti malo permotus, quod neque urbem ab insidiis privato consilio longius tueri poterat neque, exercitus Manli quantusrem ad senatum refert iam antea vulgi rumoribus exagitatam. Itaque, quod plerumque in atroci negotio e quid res publica detrimenti caperet. Ea potestas per senatum more Romano magistratui maxuma permit
Abbreviated transcription (Latin):
incendia oportuna loca cum armatis hominibus
obnsidẽ: ip̃e cu telo esse. Itez alios iubere hortaͬi
uti semper intenti paratiq essent. ies noctesq
festinare uigilare neq ĩsõnis labore fatigari. Po¬
streme ubi multa agitanti nihilprocedit rurs
in tempesta nocte coniuratiois prĩcipes conuocat.
ꝑ. M. portiu leccas ibiq multa de ignauia corus
quęstus est. docet se Malius premĩsisse ad eam
multitudinez quam adcapienda arma parauerat Itẽ
alios in alia oportuna loca qui initiuz belli facerent
seq ad exercitu proficisci cupe si prius cicerone op¬
prexisset cus suis consiliis multu officẽt igit᷑ ꝑtẽri¬
tis & dubitantib cȩteris. C. cornelius eques x opas
suam pollicitꝰ est cu eo.l. guarganteus senator cõ¬
stituere ea nocte paulo põst cũ armatis militib
sicuti salutatus ad Cicerone introire: ac de ĩproui¬
so domi suȩ ĩpatuz confodere.A. C. ubi ĩtellexitØ

Expanded text:
incendia, opportuna loca armatis hominibus incendia, opportuna loca armatis hominibus obsidere; ipse cum telo esse, item alios iubere, hortari, uti semper intenti paratique essent; dies noctisque festinare, vigilare, neque insomniis neque labore fatigari. Postremo, ubi multa agitanti nihil procedit, rursus intempesta nocte coniurationis principes convocat ad M. Porcium Laecam ibique multa de ignavia eorum questus docet se Manlium praemisisse ad eam multitudinem, quam ad capiunda arma paraverat, item alios in alia loca opportuna, qui initium belli facerent, seque ad exercitum proficisci cupere, si prius Ciceronem oppressisset; eum suis consiliis multum officere. Igitur perterritis ac dubitantibus ceteris C. Cornelius eques Romanus operam suam pollicitus et cum eo L. Vargunteius senator constituere ea nocte paulo post cum armatis hominibus sicuti salutatum introire ad Ciceronem ac de inproviso domi suae inparatum confodere. Curius ubi intellegit,
Abbreviated transcription (Latin):
tus foret consul facile se antonio ex uoluntate usu¬
lus: aut astutiȩ. deerant. Nãq aprincipio sui con¬
sulatus płia pollicendo ꝑ fuluiam effecerat ut .Q.
curius de quo paulo ante memoraui. consilia Ca¬
tilinȩ sibi proderet. ad ħ collega suu antonius
pactione prouinciȩ propulerat. ne contra rem . p¬
disetiret circu se presidia amicor: atq clientum
occulte habebat Postq dies comitior. uenit: et
Catiline neq: insidiȩ: neq peticiones quas consuli
fecerat prospe cessere. constituit bellus palla fa¬
cere & extrema omnia experiri. quonias quȩ occul¬
te temptauerat asꝑa fedaq euenerãt. Igit.C. mali¬
um fesulas atq in eam parte etrurie septimu
quendas camertez ĩ agrum picenu.G. iuliu in
apulias dimisit. Preterea alius alio quez ubiq
oportunu sibi fore credebat. Interea romȩ mł¬
ta simul molliri consuli insidias tendere parare

Expanded text:
atus foret, facile se ex voluntate Antonio usuatus foret, facile se ex voluntate Antonio usulus aut astutiae deerant. namque a principio' consulatus sui multa pollicendo per Fulviam effecerat, ut Q. Curius, de quo paulo ante memoravi, consilia Catilinae sibi proderet; ad hoc collegam suom Antonium pactione provinciae plicam sentiret; circum se praesidia amicorum atque clientium occulte habebat. Postquam dies comitiorum venit et Catilinae neque petitio neque insidiae, quas consulibus in campo fecerat, prospere cessere, constituit bellum facere et extrema omnia experiri, quoniam, quae occulte temptaverat, aspera foedaque evenerant. Igitur C. Manlium Faesulas atque in eam partem Etruriae, Septimium quendam Camertem in agrum Picenum, C. Iulium in Apuliam dimisit, praeterea alium alio, quem ubique opportunum sibi fore credebat. Interea Romae multa simul moliri: consulibus insidias tendere, parare
Abbreviated transcription (Latin):
his erat Sempronia quȩ multa sepe uirilis auda¬
ciȩ facinora cõmiserat. hec mulier gn̾ae atq for¬
ma prȩterea uiro atq liberis satis fortunata. fuit
litteris grȩcis & latinis docta psallẽ. cantare & sal¬
tare elegantius ꝙ est necesse alicui probe: multa
alia quȩ̃ instrumenta luxurie st̃. Sed ei cariora
semper omĩa ꝙ decus atq: pudicicia fuere. Pecu¬
nie aut famȩ minus parceret haud facile discer¬¬
neres libidine sic accensa erat ut sȩpius peteret
uiros. ꝙ peteret auiris: s ea sepe ante hac fidem
prodiderat. creditu ab iurauerat cedis conscia
fuerat. luxuria atq: inopia preceps abierat. Uerr¬
haud ingenius eiꝰ haud ab surdu posse uersus fa¬
cere iocu moue̾: ẜmone uti modesto: uel molli
uel procati. prorsus multȩ facetie: multꝰq lepos
inerat. Hlis reb cõpatis Catilina nihilominus ĩ¬
proximuzannu consulatus petebat sperans si de sigꝰ¬

Expanded text:
iis erat Sempronia, quae multa saepe virilis audaiis erat Sempronia, quae multa saepe virilis audaciae facinora commiserat. haec mulier genere atque forma, praeterea viro liberis satis fortunata fuit; litteris Graecis Latinis docta, psallere et saltare elegantius quam necesse est probae, multa alia, quae instrumenta luxuriae sunt. sed ei cariora semper omnia quam decus atque pudicitia fuit; pecuniae an famae minus parceret, haud facile discerneres; lubido sic accensa, ut saepius peteret viros quam peteretur. sed ea saepe antehac fidem prodiderat, creditum abiuraverat, caedis conscia fuerat: luxuria atque inopia praeceps abierat. verum ingenium eius haud absurdum: posse versus facere, iocum movere, sermone uti vel modesto vel molli vel procaci; prorsus multae facetiae multusque lepos inerat. His rebus conparatis Catilina nihilo minus iproxumum annum consulatum petebat, sperans, si design
Abbreviated transcription (Latin):
dit ad consulatuz mandandus.M. tulio ciceroni
Nãq antea pleraq: nobilitas in uidia extuabat &¬
quasi pollui. consulatuz credebat: si eu ꝙuis e
egregius nouus homo adeptus foret. s ubi pẽi¬
culus aduenit ĩuidia atq suꝑbia post fuere. Igꝰ
comitiis habitis consules declarant M. tullius
cicero: & .C. antonius: quod factus primo popu¬
lares coniurationis cõcusserat. neq tñ furor Ca
italias oportunis locis parare. pecunia suam ut x¬
amicorum fide sumptam mutuo fesulas ad Ma¬
lium quenda portare: qui postea princeps fuit
belli faciundi. Ea tempestate plurimos cuiusq
generis homines asicuisse sibi dicit᷑. mulieres ẽt
aliquot. quȩ primo ingentes sumptus stupro cõ¬
poris tollerauerant.Post ubi ȩtas tantum modo
questui: neq luxuriȩ modum fecerat. es alienũ
grande conflauerãt. ꝑ eas se Catilina credebat
uiros earu uel adiungẽ sibi uel interficẽ: s in

Expanded text:
dit ad consulatum mandandum M. Tullio Ciceroni. dit ad consulatum mandandum M. Tullio Ciceroni. namque antea pleraque nobilitas invidia aestuabat, et quasi pollui consulatum credebant, si eum quamvis egregius homo novos adeptus foret. sed ubi periculum advenit, invidia atque superbia post fuere. igitur comitiis habitis consules declarantur M. Tullius et C. Antonius. quod factum primo popularis coniurationis concusserat. neque tamen CatiliItaliam locis opportunis parare, pecuniam sua aut amicorum fide sumptam mutuam Faesulas ad Manlium quendam portare, qui postea princeps fuit belli faciundi. ea tempestate plurumos quoiusque generis homines adscivisse sibi dicitur, mulieres etiam aliquot, quae primo ingentis sumptus stupro corporis toleraverant, post ubi aetas tantummodo quaestui neque luxuriae modum fecerat, aes alienum grande conflaverant. per eas se Catilina credebat viros earum vel adiungere sibi vel interficere. Sed in
Abbreviated transcription (Latin):
no nulli ficta ħ & multa alia preterea existimabat
ab his qui Ciceronis inuidia quȩ postea orta est
leniri posse credebant atrocitate sceleris eoru ꝗ
penas dederant. nobis ea res pro magnitudie Ø
paru cõpta est: s in ea coniuratione fuit. Qui¬
tus curius haud obscuro loco natus flagitiis
atq facinorib cooptus que censores a senatu
gratia probri amouerãt. huic homini non mi¬
nor uanitas inerat ꝙ audacia. neq retice̾ quȩ
audierat neq sua met ip̃a scelera occultare pote¬
rat. prorsus neq: dicere neq facere quicqͣ pẽ¬
si habebat. Erat ei cu fuluia muliere nobili
stupri uetus consuerudo: cui cus minus gratus
esset. quia inopia minus largiri poterat repen¬
te glorians maria montesq polliceri cepit &Ø
minari interdum ferro nisi sibi obnoxia foret.
postremo ferociꝰ agitare ꝙ solitus erat.At fuluia
narrauit. Ea res ĩprimis studia hominu accẽ¬

Expanded text:
nonnulli ficta et haec et multa praeterea existumabant nonnulli ficta et haec et multa praeterea existumabant ab iis, qui Ciceronis invidiam quae postea orta est leniri credebant atrocitate sceleris eorum, qui poenas dederant. nobis ea res pro magnitudine parum comperta est. Sed in ea coniuratione fuit Q. Curius, natus haud obscuro loco, flagitiis atque facinoribus coopertus, quem censores senatu probri gratia moverant. huic homini non minor vanitas inerat quam audacia: neque reticere quae audierat, neque suamet ipse scelera occultare, prorsus neque dicere neque facere quicquam pensi habebat. erat ei cum Fulvia, muliere nobili, stupri vetus consuetudo. quoi cum minus gratus esset, quia inopia minus largiri poterat, repente glorians maria montisque polliceri coepit et minari interdum ferro, ni sibi obnoxia foret, postremo ferocius agitare quam solitus erat. at Fulvianarravit. Ea res in primis studia hominum accen
Abbreviated transcription (Latin):
sulatu. C. antoniuz quez sibi collegam fore spera¬
ret hominez familiarez & omnib necessitatibus
circuuentu tu eo se consule mitiuz belli agendi
facturum. ad hoc maledictis increpabat omnes x¬
bonos suoru unũ quẽq nominans laudare ad¬
monebat aliu egestatis. alium sue cupiditatis o
ꝙ plures periculi aut ignominie multos syllanȩ
uictoriȩ quibus ea prede fuerunt. Postq oui⁊
animos alacres uidet cohortatus ut petitionem
suam curȩ haberet conuentu dimisit:
Uere ea tempestate qui dicent Catilinam O¬
orone habita cu adius iurandus pplares sui¬
sceleris conscios addicẽt humani corporis sanguiez
uino ꝑmixtu ĩpateris circũ tulisse. Inde cuz post
excerationem omes degustauissent sicuti ĩsollẽn¬
tatibus sacris fieri consucuit. dicit aperuisse con¬
silium suu atq eo dictare fecisse quo inter se x
magis fidi forent alius alii tanti facinoris consciia

Expanded text:
sulatum C. Antonium, quem sibi collegam fore sperasulatum C. Antonium, quem sibi collegam fore speraret, hominem et familiarem et omnibus necessitudinibus circumventum; cum eo se consulem initium agundi facturum. ad hoc maledictis increpabat omnis bonos, suorum unum quemque nominans laudare: admonebat alium egestatis, alium cupiditatis suae, compluris periculi aut ignominiae, multos victoriae Sullanae, quibus ea praedae fuerat. postquam omnium animos alacris videt, cohortatus, ut petitionem suam curae haberent, conventum dimisit. fuere ea tempestate qui dicerent Catilinam oratione habita, quom ad ius iurandum popularis sceleris sui adigeret, humani corporis sanguinem vino permixtum in pateris circumtulisse: inde quom post execrationem omnes degustavissent, sicuti in sollemnibus sacris fieri consuevit, aperuisse consilium suom, atque eo dictitare fecisse, quo inter se fidi magis forent alius alii tanti facinoris conscii.
Abbreviated transcription (Latin):
premia posuit. res tempus picula belli ȩgestas: spo¬
lia magnifica magisq oratio mea uos hortentur
uel imperatore uel milite me utemini: neq ani¬
mus neq corpus auobis aberit. hȩc ip̃a ui spero
uobiscu una consul agam. nisi forte animus me¬
fallit. & uos ẜuire magisꝙ impare paran estis.
Postꝙͣ accepere ea omnes: quib omnia mala ha
bunde erant: ẜ neq res neq spes ulla bona tam¬
& si ilł quictarp. mouere magna merces uidebat᷑
in postulauere płiq: ut preponet quȩ conditio bel¬
li foret:que prȩmia armis peterent quid ubiq opis
aut spei haberent.Tum Catilina polliceri cepit ta¬
bulas nouas proscriptioez locupletus magistratus
sacerdotia rapinas: alia omĩa que belluz atq: libido
uictoru fert. Preterea eẽ dicebat ĩ hispania cite¬
riore pisonez ĩ mauritaĩa cu exercitu.P.sithium
nucerinuz consilii sui participes. Ad ħ petere con¬

Expanded text:
praemia posuit. Res, tempus, pericula, egestas, belli spopraemia posuit. Res, tempus, pericula, egestas, belli spolia magnifica magis quam oratio mea vos hortantur. Vel imperatore vel milite me utimini! Neque animus neque corpus a vobis aberit. Haec ipsa, ut spero vobiscum una consul agam, nisi forte me animus fallit et vos servire magis quam imperare parati estis." Postquam accepere ea homines, quibus mala abunde omnia erant, sed neque res neque spes bona ulla, tametsi illis quieta movere magna merces videbatur, tamen postulavere plerique, ut proponeret, quae condicio belli foret, quae praemia armis peterent, quid ubique opis aut spei haberent. tum Catilina polliceri tabulas novas, proscriptionem locupletium, magistratus, sacerdotia, rapinas, alia omnia, quae bellum atque lubido victorum fert; praeterea esse in Hispania citeriore Pisonem, in Mauretania cum exercitu P. Sittium Nucerinum, consili sui participes; petere con
Abbreviated transcription (Latin):
q hanc misera uitam atq ĩ honesta: ubi alie¬
ne superbiȩ ludibrio fueritis per dedecus amittere.
Uerumei uõ ꝑdeu atq hominum fidem testor
let. contra illis añis atq: diuitiis omnia consenue¬
runt. tmmo incepto opus est. cetera res expedict.
Et eĩ quis mortalius cui uirile ingeniuz est tollera¬
re potest. illis diuitias superare quas profundunt
ĩ extruendis mari & montibus coequandis nobis re
familiarez etias ad necessaria deesse illos continua
mata cmunt: uetera diruunt: alia edificant. po¬
stremo omnibus modis pecunia trahunt:uexat.
tñ suma libidine diuitias suas uincere nequeut
At nobis est domi inopia foris es alienuz: mala res
spes multo asperior. eniq quid reliqui habem
preter hanc miseram animas.Qum igit ex poi¬
stis libertas. Preterea diuitiȩ decus gloria in ocu¬
lis nr̃is sita sunt. Fortuna omnia ea uictoribus x¬

Expanded text:
quam vitam miseram atque inhonestam, ubi aliequam vitam miseram atque inhonestam, ubi alieae supevero, pro deum atque hominum fidem, victoria let; contra illis annis atque divitiis omnia consenuerunt. Tantummodo incepto opus est, cetera res expediet. Etenim quis mortalium, cui virile ingenium est, tolerare potest illis divitias superare, quas profundant in exstruendo mari et montibus coaequandis, nobis rem familiarem etiam ad necessaria deesse? Illos binas aumata emunt, nova diruunt, alia aedificant, postremo omnibus modis pecuniam trahunt, vexant, tamen summa lubidine divitias suas vincere nequeunt. At nobis est domi inopia, foris aes alienum, mala res, spes multo asperior: denique quid reliqui habemus praeter miseram animam? Quin igitur expergistis, libertas, praeterea divitiae, decus, gloria in oculis sita sunt; fortuna omnia ea victoribus
Abbreviated transcription (Latin):
Isi uirtus fidesq ur̃a satis spectata mihi fo¬
ret: ne quicqͣ res oportuna accidisset. spes
magna dominationis ĩmanib frustra fuisset x
neq ego pignauia aut uana ingenia in cęrta ꝓ
certis captarem:s ꝗa multis & magnis tempesta¬
tibus uos cognoui fortes fidosq mihi. eo animus
ausus est maximu atq pulcẽrimu facinus inci¬
pere. simł quia uobis eade quȩ mihi bona mala¬
q esse intellexi. na idolez nolle: atq iddez uelle
ca demuz firma amicicia ẽ . s ego quȩ mente agi¬
taui om̃es iam antea diuersi audiuistis. cȩteru
mihi ĩdies magis magisq animus accendit᷑: cu
cessit. semꝑ illis reges terrarche uectigales esse
populi nanones stipendia pende̾. Cȩteri omnes
strenui boni nobiles atq ignobiles uulgus fuimꝰ
sine gratia: sine autoritate his obnoxii quibus si
gratia potentia honos diuitiȩ apud illos sunt. aͭ
ofortissimi uiri: non ne mori ꝑ uirtutẽ prestat

Expanded text:
i virtus fidesque vostra spectata mihi forent, nequiquam opportuna res cecidisset; spes magna, dominatio in manibus frustra fuissent, neque ego per ignaviam aut vana ingenia incerta pro certis captarem. Sed quia multis et magnis tempestatibus vos cognovi fortis fidosque mihi, eo animus ausus est maxumum atque pulcherrumum facinus incipere, simul quia vobis eadem, quae mihi, bona malaque esse intellexi; nam idem velle atque idem nolle, ea demum firma amicitia est. Sed ego quae mente agitavi, omnes iam antea divorsi audistis. Ceterum mihi in dies magis animus accenditur, cumcessit, semper illis reges, tetrarchae vectigales esse, populi, nationes stipendia pendere; ceteri omnes, strenui, boni, nobiles atque ignobiles, vulgus fuimus, sine gratia, sine auctoritate, iis obnoxii, quibus, si gratia, potentia, honos, divitiae apud illos sunt aut o fortissumi viri? Nonne emori per virtutem praestat
Abbreviated transcription (Latin):
Qui ꝙq acciti ibant tamen placuit uerba apd
regem facere. in genium aur aduersum flecte¬
rent aut cupidum pacis uehementius accede¬
rent. Itaq Sylla ciuius facundiȩ non etati a ma-¬
lio concensum est: pauca uerba huiusce modi

Expanded text:
Qui quamquam acciti ibant, tamen placuit verba apud Qui quamquam acciti ibant, tamen placuit verba apud regem facere, ut ingenium aut auersum flecterent aut cupidum pacis vehementius accenderent. Itaque Sulla, cuius facundiae, non aetati a Manlio concessum, pauca verba huiusce modi
Abbreviated transcription (Latin):
cupit circũuentus ab equitibus dextra et sinistra
omnibus occisis: solus inter tela hostium uitabũ¬
dus erupit. Atq interim marius fugatis equitib
occurrit auxilio suis quos pelli iam acceperat. De¬
niq hostes iam undiq fusi sunt: tũ spectaculu
horribile uisum est. incampis patentibus sequi
fugere: occidi: capi: equi atq uiri afflicti erant.x
ac multi uulneribus acceptis neq fugere posse
neq quietem pati. niti modo ac statim concidẽ.
Postremo omnia qua iusus erat constrata telis:
armis cadaueribus: interea humus infecta sangui¬
ne. Postea loci consul haud dubiȩ iam uictor p¬
uenit in oppidum cirtham quo initio profectꝰ
intenderat. Eo post diem quintum ꝙ iterum
barbari male puonauerant. legati aboccho ueni¬
unt qui regis uerbis amario petiuere ut duosx
q̃ fidissimos ad eum mitteret uelle de suo et
de populi .ro. cõmodo cum his disserere. Illex
statim.L. Syllam et Aulum malium ire iubet

Expanded text:
cupit, circumventus ab equitibus, dextra sinistraque cupit, circumventus ab equitibus, dextra sinistraque omnibus occisis solus inter tela hostium vitabundus erumpit. Atque interim Marius fugatis equitibus accurrit auxilio suis, quos pelli iam acceperat. Denique hostes iam undique fusi. Tum spectaculum horribile in campis patentibus: sequi fugere, occidi capi; equi atque viri afflicti, ac multi uulneribus acceptis neque fugere posse neque quietem pati, niti modo ac statim concidere; postremo omnia, qua visus erat, constrata telis armis cadaueribus, et inter ea humus infecta sanguine. Post ea loci consul haud dubie iam victor pervenit in oppidum Cirtam, quo initio profectus intenderat. Eo post diem quintum, quam iterum barbari male pugnauerant, legati a Boccho veniunt, qui regis verbis ab Mario petiuere, duos quam fidissimos ad eum mitteret, velle de suo et de populi Romani commodo cum iis disserere. Ille statim L. Sullam et A. Manlium ire iubet.
Abbreviated transcription (Latin):
eo modo equites pręliantur. Bocchus cum pedi¬
tibus quos uolux filius cius adduxerat. neq in
priore pugna in uinere morati affuerant. posire¬
mam romanorum aciem inuadit. Tum Marius
apud primos agebat. ꝙ ibi iugurtha cum plurimis
erat: deinde numida cognito bocchi aduentu clam
cum paucis ad pedites se conuertit. Ibi latine nam
apud numantiam loqui didicerat exclamat nros
frustra pugnare: pauloante marium sua manu ĩ¬
terfectum. simul gladium sanguine oblitum O¬
ostendere quem ĩpugna satis impigre occiso pe¬
pedito nostro cruentauerat. Quod ubi milites
acceperc magis atrocitate rei q fide nuncii terrẽ¬
tur. simulq barbari animos tollere et in percul¬
sos romanos acrius cedere. Iamq paulum a fu¬
ga aberant. cum Sylla profligatis his quos ad uẽ¬
sum ierat rediens mauris ab latere incurrit. Boc¬
chus stim aduertitur. At iugurtha dum sustenta¬
re suos: et prope iam adeptam uictoriam retinere

Expanded text:
eo modo equites proeliantur, Bocchus cum pedieo modo equites proeliantur, Bocchus cum peditibus, quos Volux, filius eius, adduxerat neque in priore pugna, in itinere morati, affuerant, postremam Romanorum aciem invadunt. Tum Marius apud primos agebat, quod ibi Iugurtha cum plurimis erat. Dein Numida cognito Bocchi adventu clam cum paucis ad pedites conuertit. Ibi Latine—nam apud Numantiam loqui didicerat—exclamat nostros frustra pugnare, paulo ante Marium sua manu interfectum, simul gladium sanguine oblitum ostentans, quem in pugna satis impigre occiso pedite nostro cruentauerat. Quod ubi milites accepere, magis atrocitate rei quam fide nuntii terrentur, simulque barbari animos tollere et in perculsos Romanos acrius incedere. Iamque paulum a fuga aberant, cum Sulla profligatis iis, quos aduersum ierat, rediens ab latere Mauris incurrit. Bocchus statim auertitur. At Iugurtha, dum sustentare suos et prope iam adeptam victoriam retinere
Abbreviated transcription (Latin):
suetam duriciam. et alia multa quȩ cęteri miseri¬
as uocant. uolupiati habuisset nisi tamen rei .p.
pariter ac seuissimo imperio bene atq decore
Gitur quarto deniq dic haud longe ab op¬
pido cirtha undiq simul speculatores nisi
se ostendunt. Quare hostis adesse intelligitur.
Sed quia diuersi redeuntes alius ab alia parte x¬
atq omnes idem significabant. Consul in certus
quonam modo aciem instrueret.nullo ordine Ø¬
cõmutato ad uersum omnia paratus: ibidem ope¬
ritur. Ita iugurtha spes frustrata est: qui copi¬
as in quatuor partes distribuerat: ratus ex omni¬
bus equȩ aliquos a tergo hostibus uenturos. Inte¬
rim Sylla quem hostẽs primu attigerant coho¬
tatus suos turmatim: et qͣ maximȩ confertis eꝗs
ipse aliiq mauros in uadunt. Cȩteri in loco ma¬
nentes ab iaculis eminus emissis corpora tegere:
et si qui in manus uenerant obtruncare. Du

Expanded text:
suetam duritiam et alia, quae ceteri miserisuetam duritiam et alia, quae ceteri miserias vocant, voluptati habuisse; nisi tamen res publica pariter atque saevissimo imperio bene atque decore gitur quarto denique die haud longe ab oppido Cirta undique simul speculatores citi sese ostendunt, qua re hostis adesse intellegitur. Sed quia diuersi redeuntes alius ab alia parte atque omnes idem significabant, consul incertus, quonam modo aciem instrueret, nullo ordine commutato aduersum omnia paratus ibidem opperitur. Ita Iugurtham spes frustrata, qui copias in quattuor partis distribuerat, ratus ex omnibus aeque aliquos ab tergo hostibus venturos. Interim Sulla, quem primum hostes attigerant, cohortatus suos turmatim et quam maxime confertis equis ipse aliique Mauros invadunt, ceteri in loco manentes ab iaculis eminus emissis corpora tegere et, si qui in manus venerant, obtruncare. Dum
Abbreviated transcription (Latin):
Sylla cum equitatu apud dextimos: insinistra
parte Aulus malius cum funditoribus et sagit¬
tariis. prȩterea cohortes ligurum curabat apud
primos et extremos cum expeditis manipulis tri¬
bunos locauerat. Perfuge minime cari: et regio¬
num scientissimi hostium iter explorabant. Si¬
mul consul quasi nullo prȩsidio imposito omnia
prouidere. apud omnes adesse: laudare et incre¬
pare merentes. Ipse armatus: intentusq: item
milites cogebat neq secus atq iter facere: castra
munire. Excubitum in porta cohortes ex legioni¬
bus pro castris auxiliarios equites mittere. prete¬
rea alios supra uallum ĩmunimentis locare: ui¬
gilias ipse circumire. non tam diffidentia futu¬
ri que imperauisset:q uti militibus exequatus cus
imperatore labor uolentibus esset. Et sanc Marius
illoq aliisq temporibus iugurihini belli pudore
magis q malo exercitum cohercebat. Quod mul¬
ti per ambitionem fieri aiebant. ꝙ apuericia con¬

Expanded text:
Sulla cum equitatu apud dextimos, in sinistra Sulla cum equitatu apud dextimos, in sinistra parte A. Manlius cum funditoribus et sagittariis, praeterea cohortis Ligurum curabat. Primos et extremos cum expeditis manipulis tribunos locauerat. Perfugae, minime cari et regionum scientissimi, hostium iter explorabant. Simul consul quasi nullo imposito omnia prouidere, apud omnis adesse, laudare et increpare merentis. Ipse armatus intentusque, item milites cogebat. Neque secus atque iter facere, castra munire, excubitum in porta cohortis ex legionibus, pro castris equites auxiliarios mittere, praeterea alios super vallum in munimentis locare, vigilias ipse circumire, non tam diffidentia futurum quae imperauisset, quam uti militibus exaequatus cum imperatore labor volentibus esset. Et sane Marius illoque aliisque temporibus Iugurthini belli pudore magis quam malo exercitum coercebat. Quod multi per ambitionem fieri aiebant: quod a pueritia con
Abbreviated transcription (Latin):
uigilias solebant canere. Deinde ubi lux aduẽ¬
tabat deffessis iam hostibus: ac pauloante som¬
no captis: de improuiso uectigales: item cohor¬
tium turmarum legionum tubicines simul ões
tuba canere: milites clamorem tollere: aut por¬
tis erumpere iubet. Mauri atq getuli ignoto
et horribili sonitu repente exciti:neq fugere neq
arma capere: neq omnino facere aut prouidere
quicꝙ̃ poterant. Ita cunctos strepitu: clamore
nullo superueniente nostris instantibus: tumul¬
cu formidine terrore: quasi uecordia acceperat.
Deniq omnes fusi fugatiq arma et signa mili¬
taria pleraq capta. pluresq eo prelio qͣ omnib
iperioribus int̾empti sunt. Nam somno etx
metu solito impedita fuga
Binde marius uti coeperat in hyberna it Ø
propter comeatum quem in oppidis mari¬
timis agere decreueratneq tamen prouictoria
socors aut insolens factus est. Sed pariter ac in
conspectu hostium quadrato agmine incedere

Expanded text:
vigilias solebant, canere. Deinde ubi lux advenvigilias solebant, canere. Deinde ubi lux adventabat, defessis iam hostibus ac paulo ante somno captis, de improuiso vigiles, item cohortium turmarum legionum tubicines simul omnis signa canere, milites clamorem tollere atque portis erumpere iubet. Mauri atque Gaetuli, ignoto et horribili sonitu repente exciti, neque fugere neque arma capere neque omnino facere aut prouidere quicquam poterant: ita cunctos strepitu clamore, nullo subueniente, nostris instantibus, tumultu formidine terrore quasi vecordia ceperat. Denique omnes fusi fugatique arma et signa militaria pleraque capta, pluresque eo proelio quam omnibus superioribus interempti. Nam somno et metu insolito impedita fuga. ein Marius, uti coeperat, in hiberna pergit: nam propter commeatum in oppidis maritimis agere decreverat; neque tamen victoria socors aut insolens factus, sed pariter atque in conspectu hostium quadrato agmine incedere.