comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
alterum coli ꝑhibeat. cum eos in diu̾¬
sis officiis mun̾ib q constituant. et
rebus ad unumꝙ̃q porie ꝑtinentib
p̾sides uelint. Si enim iubiter non ꝓ¬
hib saturnuĩ coli. quia non est ille
homo qui illum hominem patrem
de regno expulit. S ante celi corpus
aut spẽ implens celum ⁊ terram. et
ideo non potest ꝓhĩb̾e mentem super¬
nam ex qua dr᷑ emanasse. s ea rõne
nec saturnus iouem coli ꝓhib. quia
non ab eo rebellante suꝑatus est.
Sicut ille a ioue nescio quo cuius
arma fugiens uenit in ytaliã. S
fauet pͥma mens anme a se geĩte
coli martem uyoris adulterũ hertu¬
les suuonem ꝑsecutricem .s. que ista¬
inter eos est tam fida consensio.
ut nec dyana uͥgo casta coli ꝓhibe¬
at. non dicam uenerem. s pͥapum.
Nam siunus. et uenator⁊ agricola
esse uoluerit. seruus erit amboꝵ.
quib tam̃ uł uicina templa fabri¬
care erubescit. S interp̾tentur dy¬

Expanded text:
alterum coli prohibeat, cum eos in diuealterum coli prohibeat, cum eos in diuersis officiis muneribusque constituant et rebus ad quemque proprie pertinentibus praesides uelint. si enim Iuppiter non prohibet Saturnum coli, quia non est ille homo, qui illum hominem patrem de regno expulit, sed aut caeli corpus aut spiritus implens caelum et terram, et ideo non potest prohibere coli mentem supernam, ei qua dicitur emanasse, si ea ratione nec Saturnus Iouem coli prohibet, quia non ab eo rebellante superatus est sicut ille a loue nescio quo, cuius arma fugiens uenit in Italiam, sed fauet prima mens animae a se genitae, coli Martem uxoris adulterum, Hercules Iunonem persecutricem suam. quae istainter eos est tam foeda consensio, ut nec Diana uirgo casta coli prohibeat non dicam Venerem sed Priapum? nam si unus homo et uenator et agricola esseuoluerit, seruus erit amborum, quibus tamen uel uicina templa fabricare erubescit. sed interpretentur Di
Abbreviated transcription (Latin):
gentib colere. cum eos suꝑbos pu¬
deret. ꝓpcc̃oꝵ suoꝵ remissione hũili
arisb̾. Qund ergo senciunt de do̾ isrł᷑
Quem si non colunt: nou omẽs dõs
colunt. Si autem colunt: nou colũt
sicut se coli iussit. quia ⁊ alios co¬
lunt quos coli ille ꝓhibuit. ꝑ eos
enim uates ista ꝓħibuit. ꝑ quos ħ
ip̃a que nunc a xp̃ianis eoꝵ simłat᷑
paciuntur futura p̾dixit. Siue enĩ an¬
geli ad ilłos ꝓpħas missi sunt qui
se oñd̾ent. ut q̃madmod̾ se coli p̾cipet
iudicarent sine aliquoꝵ ineis men
eo uisu ea und̾ent quo ⁊ ip̃i angeli
iudent. Constat tamen eos illi deo
ẜuisse qui alios deos coli ꝓhibuit. ser¬
uisse autẽ fide pietatis in regno et
sacerdocio rei publice sue ⁊ xp̃m uẽ¬
turum uerum regem at sacerdotẽ
significantib sacris. Porro autẽ ĩ
dns gencium quos isti cołe uolunt
illum qui cum istis coli non porest
colere nolunt. Dicant quid cause
est ut nullus coꝵ inueniatur qui

Expanded text:
gentibus colere, cum eos superbos pugentibus colere, cum eos superbos puderet pro peccatorum remissione humilari sub Christo. quid ergo sentiunt de deo Israhel? quem si non colunt, non omnes deos colunt, si autem colunt, non colunt sicut se coli iussit, quia et alios colunt, quos coli ille prohibuit. per eos enim uates ista prohibuit, per quos haec ipsa, quae nunc a Christianis eorum simulacra patiuntur, futura praedixit. siue enim angeli ad illos prophetas missi sint, qui ostenderent et quemadmodum se coli praeciperet indicarent, siue aliquorum in eis meneo uisu ea uiderent quo et ipsi angeli uident, constat tamen eos illi deo seruisse, qui alios deos coli prohibuit, seruisse autem fide pietatis in regno et sacerdotio reipublicae suae et Christum uenturum regem ac sacerdotem significantibus sacris. Porro autem in dis gentium, quos isti dum colere nolunt illum qui cum istis coli non potest colere nolunt, dicant, quid causae est, ut nullus eorum inueniatur qui
Abbreviated transcription (Latin):
s ioui capitolium condid̾unt. uł alie
uationes que iouem p̾cipue supͣ ce¬
teros deos colendum ẽẽ putau̾unt.
non hec quod isti senserunt qui ẜm
istam suam nouam opimionem et
summas artes si quicqmͣ in hiis reb
potestatis habuisseat sacuruo pociꝰ
dedicarent. et mathematicos uł ge¬
nechliatos maxime delerent qui sa¬
turnum quem sapientũ effectorem
isti dicũt maleficum dñi int̾ alia sy¬
dera constituerunt. que opimo tm̃
contͣ illos in animis huanis p̾ualu¬
it. ut uec nominare illum ueluiit
senem pocius qm saturnũ applłan¬
tes tam munda suꝑstitione. ut iã
cartaginenses pene uicos nomẽ mu¬
tau̾int. Uicum senis crebrius qm
uicium saturm applłantes. Notũ
est ergo quid colere comũcantur. Et
quid colorare conent᷑ adoratores si¬
mulacroꝵ. Um et ab istis nouicus
saturui interp̾tatorib requirend̾ ẽ
quid de deo senciant hebreoꝵ. Et iam
ip̃is enim placuit oumes deos cum

Expanded text:
sed Ioui Capitolium condiderunt, uel aliae sed Ioui Capitolium condiderunt, uel aliae nationes, quae Iouem praecipue supra ceteros deos colendum esse putauerunt, non hoc quod isti senserunt. qui secundum istam suam nouam opinionem et summas arces, si quicquam in his rebus potestatis habuissent, Saturno potius dedicarent et mathematicos uel genethliacos maxime delerent, qui Saturnum, quem sapientum effectorem isti dicerent, maleficum deum inter alia sidera constituerent. quae opinio tantum contra illos in animis humanis praeualuit, ut nec nominare illum uelint, senem potius quam Saturnum appellantes, tam timida superstitione, ut iam Carthaginienses paene uico suo nomen mutauerint \'uicum senis\' crebrius quam \'uicum Saturni appellantes. Notum est ergo, quid colere conuincantur et quid colorare conentur adoratores simulacrorum. uerum et ab istis nouiciis Saturni interpretatoribus requirendum est, quid de deo sentiant Hebraeorum. etiam ipsis enim placuit omnes deos cum
Abbreviated transcription (Latin):
capitolia constituerent.: Neq enĩ
ullam animani rõnalem sapientẽ
fieri disputant ꝗ nͥ ꝑticipatione sũ¬
me illuis inomutabilis sapĩe. non
solum cuiusꝙͣ hominis ammam. S
ip̃ius eciani inuudi qmͣ dicunt io¬
uem. Nos uero cẽ quandam sum¬
mam dei sapĩam. cuius ꝑticipatiõe
fit sapieus quetum anima sit u̾e
sapiens. non tantũ concedimus. ue¬
rumeciam maxine p̾dicamus. Utͣ
autem uniu̾sa ista corꝑalis moles
que mundus applłatur hat quan¬
dam animam. uł qĩ animam suam
id est rõualem uitam quã ita rega¬
tur. sicut unumꝙz animal magna
atq abdita questio est. nec affirma¬
ri debet ista opimio. nisi comꝑta qd
uera sit. nec tefelli nisi comꝑta qd
falsasit. Quid autem loc ad animã
eciam si semꝑ eum lateat. qñ quidẽ
nulla anima sit sapiens uł beata. ex
alia quecumz anima. S ex illa sola
sũma atq inꝯmutabłi dei sapiẽcia :
Romani tamen qui non saturno

Expanded text:
Capitolia constituerent? neque enim Capitolia constituerent? neque enim ullam animam rationalem sapientem fieri disputant nisi participatione summae illius incommutabilisque sapientiae, non solum cuiusquam hominis animam, sed ipsius etiam mundi, quam dicunt Iouem; nos uero esse quandam summam dei sapientiam, cuius participatione fit sapiens, quaecumque anima fit uere sapiens, non tantum concedimus, uerum etiam maxime praedicamus. utrum autem uniuersa ista corporalis moles, quae mundus appellatur. habeat quandam animam uel quasi animam suam, id est rationalem uitam, qua ita regatur sicut unumquodque animal, magna adque abdita quaestio est, nec adfirmari debet ista opinio nisi conperta, quod uera sit, nec refelli nisi conperta, quod falsa sit. quid autem hoc ad hominem, etiamsi semper eum lateat, quando quidem nulla anima fit sapiens uel beata ex alia quacumque anima, sed ex illa sola summa adque incommutabili dei sapientia? Romani tamen, qui non Saturno,
Abbreviated transcription (Latin):
sios temꝑales ẽẽ quorum prẽm
ip̃m tempus constituunt: Erubu¬
canit hunc phiłosophi eoꝵ reten¬
applłatum. cronon uelud a sacie¬
tate intelłcus. Co ꝙ grete sacietas
tronos. Intellectus autem sũ mẽs
nis dicitur. Cui uidetur suffraga
e latinũ nomen qĩ ex pͥma lati¬
na parte ⁊ greta post̾ior composi¬
tum. ut dic̾etur saturmis tamqͣm
situr ẽet. nã uiderunt qm ẽẽt ab¬
sirdum si filius temꝑis iubiter ha¬
leretur quem d̾m eternum uł pu¬
tabant uł putari nolebant.. It u̾o
sm istam nouellam interp̾tatiõe
qnam uerẽs eoꝵ si hũissent mirũ
siaceronẽ uarronemq latuiss: sa¬
turm filium iouem dicunt tamꝙͣ
ab illa sũma mente ꝓfluentẽ sp̃m¬
ꝓfluis quem uolunt ẽẽ uelud ani¬
mam mundi huius omnia celestia
et tertena corꝑa implentem. Unde
illud marõis est. quod paulo aute
cõmemoraui. ionis omnia plena.
Numquid si non possent isti sicut
aut certe saturno pocius qm ioui

Expanded text:
suos temporales esse, quorum patrem suos temporales esse, quorum patrem ipsum tempus constituunt? Erubuerunt hinc philosophi eorum recenappellatum Cronon uelut a satietate intellectus eo, quod Graece satietas coros, intellectus autem sine mens nus dicitur. cui uidetur suffragari et Latinum nomen quasi ex prima Latina parte et Graeca posteriore conpositum, ut diceretur Saturnus tamquam satur nus. uiderunt, quam esset absurdum, si filius temporis Iuppiter haberetur, quem deum aeternum uel putabant uel putari uolebant. at uero secundum istam nouellam interpretationem, quam ueteres eorum si habuissent, mirum si Ciceronem Varronemque latuisset, Saturni filium Iouem dicunt tamquam ab illa summa mente profluentem spiritum, quam uolunt esse uelut animam mundi huius omnia caelestia et terrena corpora implentem. unde illud Maronis est, quod paulo ante commemoraui: Iouis is omnia plena. numquid non, si possent, isti sicut aut certe Saturno potius quam Ioui
Abbreviated transcription (Latin):
cis eius fc̃m de pelle caprina int̾¬
p̾tentur ut uolunt. Quidicunt
ex saturno: Quem saturnum
colunt.Nonne ille est qui
primus ab olympo uenit. Arma
iouis frigiens et regnis exul ad¬
emptis. qui gemus indocile ⁊ dis¬
ꝑsum montib altis ꝯposuit. legxe¬
qr dedit. laciumq uocari maluit.
hiis qm̃ latuiss tutꝰ moris: Non¬
ne ip̃m eius simulacrum quod co¬
operto capite fingitun. q. latent̃
iudicat. Nonne ip̃e itał oñdis
agritułturam quod falce demõ¬
acat. Non in quiunt. Nãuids
sifuerit ille homo et rex quidan
de quo ista narrantur. Nos tamẽ
saturnum interpͥtamur umisi
empus. quod gretum eciam cuiᷤ¬
uocabulum õñdit. Uocatur enim
applłatur .q. saturet᷑ annis. quid
iam cum ististis agend̾ sit. nescio.
qui conantes in melius int̾p̃tari
nomina ⁊ simulatͣ deoꝵ suorũ:
faterentur maiorem deoꝵ .s. et pa¬
trem cetoꝵ tempus ẽẽ. Quid .n.
aluid indicant. qm omnes deos

Expanded text:
cis eius factum de pelle caprina intecis eius factum de pelle caprina interpretentur ut uolunt. quid dicunt de Saturno? quem Saturnum colunt? nonne ille est, qui primus ab Olympo uenit arma Iouis fugiens et regnis exsul ademptis, qui genus indocile et dispersum montibus altis conposuit legesque dedit Latiumque uocari maluit, his quoniam latuisset tutus in oris? nonne ipsum eius simulacrum, quod cooperto capite fingitur, quasi latentem indicat? nonne ipse Italis ostendit agriculturam, quod falce demonstrat? non, inquiunt; nam uideris, si fuit ille homo et rex quidam, de quo ista narrantur, nos tamen Saturnum interpretamur \'uniuersum tempus\', quod Graecum etiam uocabulum eius ostendit; uocatur enim appellatur, quasi saturetur annis. quid iam cum istis agendum sit, nescio, qui conantes in melius interpretari nomina et simulacra deorum suorum fatentur maiorem deum suum et patrem ceterorum tempus esse. quid enim aliud indicant quam omnes deos
Abbreviated transcription (Latin):
tantum boni uoluptal ꝯmetust ut
iuter astra que cum sole ⁊ tluna
circumeunt uenus h̾ãt stellam.
et min̾ua non h̾at. S fuerit. et
cicero achademitus incercior ꝙͣ
poete qui sepulcra deoꝵ ꝯmemo¬
rare ausus est. literisq mandare.
qmuis hoc non ex opinione ꝓpria
consumpserit. S ex ip̃oꝵ sacroꝵ
traditione ꝯ memorau̾it. Nũꝙͥ
et uarro uł tamqͣm poeta fingit
uł tamqͣmͣ achademicus dubie
ponit. quod dicit talium deoꝵ
sacra ex cuiusqr eorum uita ł mor¬
te qua inter homines uix̾unt uł
obierunt ẽẽ compoĩta: Nũꝙͥ
et leon ille sacerdos egyptius po¬
eta uł achademitꝰ fuit qui mace¬
dom alexandro diu̾sam quidem
agrecoꝵ opinione istoꝵ doꝵ oꝵ¬
ginem. uerumptamen ita ꝓdit
ut eos lpmines fuisse declaret
S quid ad uos : Si dicant seu
uem non hominem mortu
colere. nec lpmini mortuo cap¬
tolium dedicasse. S spũi uiuisic̃¬
ti omnia quo mundus implet
et scutum eius in honorem niitͥ¬

Expanded text:
tantum boni uoluptas conmeruit, ut tantum boni uoluptas conmeruit, ut inter astra, quae cum sole et luna circumeunt, Venus habeat stellam et Minerua non habeat? Sed fuerit et Cicero Academicus incertior quam poetae, qui sepulchra deorum commemorare ausus est litterisque mandare, quamuis hoc non ei opinione propria praesumserit, sed ex ipsorum sacrorum traditione commemorauerit. numquid et Varro uel tamquam poeta fingit uel tamquam Academicus dubie ponit, quod dicit talium deorum sacra ex cuiusque eorum uita uel morte, qua inter homines uixerunt uel obierunt, esse conposita? numquid et Leon ille sacerdos Aegyptius poeta uel Academicus fuit, qui Macedoni Alexandro diuersam quidem a Graecorum opinione istorum deorum originem uerum tamen ita prodit, ut eos homines fuisse declaret? Sed quid ad nos? dicant se Iouem non hominem mortuum colere nec homini mortuo Capitolium dedicasse, sed spiritui uiuificanti omnia, quo mundus impletur, et scutum eius in honorem nutri
Abbreviated transcription (Latin):
bum autem ꝑuenisse beniuole sus
nis ab hominib eis eẽ delatum nõ
dubitauit publice dicere cum de
romulo loqueretur. qui urbem ĩ
quit condidit romulum ad dos in¬
mortales beniuosencia famaq fus¬
tulimus. quid igitur mirum est si
hoc fecerunt antiquiores homines
de ioue ⁊ saturuo. ⁊ cet̾is qui romam
de romulo. quod deniq iam recenci¬
orib temꝑib eciam de cesare facere
uolnerunt. quib ⁊ uirgilius adu¬
lationem carinis addidit dicens.
Ecte dionei ꝓcessit cesaris astrum:
Uideant ergo ne forte hystoria ueri¬
tas sepulcra falsorum deoꝵ oñdat
ingerra. uanitas autem poetica poe¬
tica stellas eoꝵ non uon figat. S
figat. s fagat in celo. N Ieq enĩ
re uera stella illa iouis est. aut illa
saturm. simor post eoꝵ mortẽ sid̾ib
ab int̾cio mundi conditis hec nomina
imiposuetunt homines qui illos mor¬
tuos qĩ deos hr̃i uoluerunt. De qͥb
quid tantũ mali castitas. aut quid¬

Expanded text:
lum autem peruenisse beniuole susplum autem peruenisse beniuole suspnis ab hominibus eis esse delatum, non dubitauit publice dicere, cum de Romulo loqueretur: qui hanc, inquit, urbem condidit, Romulum ad deos inmortales beniuolentia famaque sustulimus. quid igitur mirum est, si hoc fecerunt antiquiores homines de Ioue et Saturno et ceteris, quod Romani de Romulo, quod denique iam recentioribus temporibus etiam de Caesare facere uoluerunt? quibus et Vergilius adulationem carminis addidit dicens: ecce Dionaei processit Caesaris astrum. uideant ergo, ne forte historica ueritas sepulchra falsorum deorum ostendat in terra, uanitas autem poetica stellas eorum non figat, sed fingat in caelo. neque enim re uera stella illa Iouis est aut illa Saturni; sed post eorum mortem sideribus ab initio mundi conditis haec nomina inposuerunt homines, qui illos mortuos quasi deos haberi uoluerunt. de quibus quid tantum mali castitas aut qui
Abbreviated transcription (Latin):
adorare. S muniquid eciam ille e¬
uernerꝰ poeta fuit qui ⁊ ionem et
saturuum prẽm eius ⁊ plutoue̾ atq
neptinum fc̃es eius ita planissime
homines fuisse ꝓ dit e t coꝵ cultores
gracias magis poetis ag̾e debeant. qr
non ad eos dehonestandos. S pocius
ad exornandos multa definxerunt.
qmͣuis et ip̃m enemerum ab enuio
pocta in latinam linguam eẽ conuer¬
sum cicero commemoret: Numꝙͥ
et ip̃e cicero fuit poeta qui eum cum
quo in tusculanie disputat tamqͣmͣ
secretorum conscium admonz dicẽs
Si u̾o scrutari uetera. et ex eis q̃ scrip¬
tores gr̃e ꝓdiderunt eruere coner. p̃i¬
ip̃i illi maiores gencium dii qͥ hñtur¬
Hrac a nobis ꝓferri in cełum reꝑiẽt᷑
que te que quoꝵ demonstrent᷑ sepl̾¬
cra in grecia reminisc̾e qm̃ est inici¬
atus que tradantur misteriis cum
demq quam hoc late pateat intelli¬
gis : hic certe istoꝵ deoꝵ deos ho¬
mines fuisse satis confitet᷑ in ce¬

Expanded text:
adorare? Sed numquid etiam ille Eadorare? Sed numquid etiam ille Euhemerus poeta fuit, qui et ipsum Iouem et Saturnum patrem eius et Plutonem adque Neptunum fratres eius ita planissime homines fuisse prodit, ut eorum cultores gratias magis poetis agere debeant, quia non ad eos dehonestandos, sed potius ad exornandos multa finxerunt? quamuis et ipsum Euhemerum ab Ennio poeta in Latinam linguam esse conuersum Cicero commemoret. numquid et ipse Cicero poeta fuit, qui eum, cum quo in Tusculanis disputat, tamquam secretorum conscium admonet dicens: si uero scrutari uetera et ex eis quae scriptores Graeciae prodiderunt eruere coner, ipsi illi maiorum gentium di hinc a nobis profecti in caelum repperientur. quaere, quorum demonstrentur sepulchra in Graecia, reminiscere, quoniam es initiatus, quae tradantur mysteriis, tum denique, quam hoc late pateat, intelleges. hic certe istorum deos homines fuisse satis confitetur, in cae
Abbreviated transcription (Latin):
uem tolimus de quo ait maro. Id
uis omnia plena. id omĩa uiuificã¬
tem sp̃m. Merito ergo ⁊ uarro iouẽ
opinatus est coli auideis. quia dicit
ꝑ ꝓpħ̾am celum ⁊ t̾ram ego impleo
Quid illud quod idem poeta dicit.
Ethera quomodo accipiunt Sic .al.
art. cum p̃r om̃ipotens fecundis
ymbrib echer ꝯiugis ingreminm
lere descendit. Etherem quippe nõ
sp̃m. s corpus eẽ dicunt splime qͦ
celum super aerem distenditur.
an porte concedit᷑ munc ẜm plato¬
stoytos loqui ut corpus sit deus.
Qid ergo in capitolio colunt ⁊̃
Si spm̃. Si deniq ip̃m celum corpo¬
reum. Qud illĩc facit scutu illd̾
iouis quod applłant egida. Nẽpe
origo huius nominis ita redditͦ
quia iouem amatre occultatum
capra nutriuit .e. an ⁊ hec poete men¬
cumt᷑: Numquid ⁊ capitolia ro¬
manoꝵ oꝑꝑa sunt poetarum. Cund
sibi uult ista non poetica. s plane
libris querere. ẜm poetas in templiᷤᷤ

Expanded text:
uem colimus, de quo ait Maro: Iouis uem colimus, de quo ait Maro: Iouis i s omnia plena, id est omnia uiuificantem spiritum. merito ergo et Varro Iouem opinatus est coli a Iudaeis, quia dicit per prophetam: caelum et terram ego impleo. quid illud quod idem poeta dicit aethera? quomodo accipiunt? sic enim ait: tum pater omnipotens fecundis imbribus aether coniugis in gremium laetae descendit. aetherem quippe non spiritum, sed corpus esse dicunt sublime, quo caelum super aerem distenditur. an poetae conceditur nunc secundum Platoc secundam Stoicos loqui, ut corpus sit deus? quid ergo in Capitolio colunt? si spiritum, si denique ipsum caelum corporeum, quid illic facit scutum illud Iouis, quod appellant Aegida? nempe origo nominis huius ita redditur, quia Iouem a matre occultatum capra nutriuit. an et hoc poetae mentiuntur? numquid et Capitolia Romanorum opera sunt poetarum? quid sibi autem uult ista non poetica, sed plane libri quaerere, secundum poetas in templis
Abbreviated transcription (Latin):
autẽ ip̃orum quo doctiorem apd
se neminem inueniunt: deum
indeoꝵ iouem putauit. nichil ĩ¬
terẽe censens quo nomine mircu¬
petur dum eadem tes intelligat᷑.
credo illius sĩitate de t̾ritus.
Nam quia nich̾ solent colere
romam suꝑius quam iouem ꝙ
capitolium eoꝵ satis aꝑte testat᷑.
enmq regem omnium deorum
arbitrant᷑. cum aĩaduteret iudo̾s
suminũ deum colete: Nicħ aliud
potuit suspicari qͣm iouem. S siue
qui saturnum siue qui iouem deũ
ludeorum putant. dicant qnͣdo
saturmus ꝓhibere ausus est coli al¬
terum deum. nec ip̃m iouem qui
eum regno expulisse expulsisse ꝑhi¬
betur pr̃em filius. qui si tãꝙͣ potẽtior
et uictor placuit cultorib suis: sa¬
turiim nictum expulsumq non¬
colant. S n istum coli iouis ꝓhi¬
buit. et quem uinc̾e potuit: deura
tamen ẽẽ ꝑmisit. Iste inquiunt fa¬
bule sunt. aut int̾p̾tande a sapien¬
tib ant ridende. Non autem io¬

Expanded text:
autem ipsorum, quo doctiorem apautem ipsorum, quo doctiorem apse neminem inveniunt, Deum Judaeorum Jovem putavit, nihil interesse censens quo nomine nuncupetur, dum eadem res intelligatur: credo illius summitate deterritus. Nam quia nihil superius solent colere Romani quam Jovem, quod Capitolium eorum satis aperteque testatur, eumque regem omnium deorum arbitrantur; cum animadverteret Judaeos summum Deum colere, nihil aliud potuit suspicari quam Jovem. Sed sive qui Saturnum, sive qui Jovem Deum Judaeorum putant, dicant quando Saturnus prohibere ausus est coli alterum Deum; nec ipsum Jovem, qui eum regno expulisse perhibetur, patrem filius. Qui si tanquam potentior et victor placuit cultoribus suis, Saturnum victum expulsumqcolant. sed neque istum coli Iouis prohibuit, et quem uincere potuit, deum tamen esse permisit. Istae, inquiunt, fabulae sunt aut interpretandae a sapientibus aut ridendae; nos autem Io
Abbreviated transcription (Latin):
torum contra uinum. qͣm unius
contram multos nocior ⁊ poten¬
cior esse deberet. Nam si huius
dei tultus est impius imuiles st̃.
dn qui homines ab impietate nõ
ohibent. Siuero pius est huius cł¬
nse qm̃ in ilło precipitur. neisti
colant᷑. impius est cultus illoꝵ
biantem tam diffident᷑ istũ coli
phibent. ut plus audiri timeãt
qm ꝓhibere audeant: hoc ip̃o quiᷤᷤ
non sapiat. quis non senciat illũ
pocus ee eligend̃. qui istos coli tã
oublice ꝓhibet qui eoꝵ simulacͣ
encrti ussit. p̾dixit. eu̾tit. ꝙͣ isto ᷤᷤ
quos ut ille non colatur iussisse
nescimus. p̾dixisse non legium
ualuisse aliquid non uidemus
lago erndeant. quis est deus iste
qui omnes deos colunt genciũ
sic ꝑsequitur. qui omĩa eoꝵ sac̃
sie ꝑdit. Sic extinguit Quid ĩ¬
ttgem homines qui euamue¬
tint in cogitando quis iste sit:
All dicunt saturmis est credo pp̃
sabbati sc̃ificationem. qui isti eum
diem saturno tribuerunt. Uarro

Expanded text:
torum contra unum quam unius torum contra unum quam unius contra tam multos. notior et potentior esse deberet. nam si huius dei cultus est impius, inutiles sunt di, qui homines ab impietate non prohibent: si uero pius est huius cultus, quoniam in illo praecipitur ne isti colantur, impius est cultus illorum. si autem tam fidenter istum coli prohibent, ut plus audiri timeant quam prohibere audeant, hoc ipso quis non sapiat, quia non sentiat illum esse potius eligendum, qui istos coli tam publice prohibet, qui eorum simulacra euerti iussit, praedixit, euertit, quam istos, quos, ut ille non colatur, iussisse nescimus, praedixisse non legimus, ualuisse aliquid non uidemus? rogo, respondeant: quia est deus iste, qui omnes deos gentium sic persequitur, qui omnia eorum sacra sic prodit, sic extinguit? Quid interrogem homines, qui euanuerunt cogitando, quis iste sit? alii dicunt: Saturnus est, credo propter sabbati sanctificationem, quia isti eum diem Saturno tribuerunt. Varro
Abbreviated transcription (Latin):
coacta sunt confiteri. S ħ oñ
i ta eẽ contendunt. Ip̃i omnina
urgendi sunt ut ꝓferant aua¬
tib deoꝵ suoꝵ contͣ deui heb¬
oꝵ aliquid ꝓphãtum. Sicut nos
mr̃ãmus que illi iam pauci qͥ¬
remanserunt malunt delete
completa qm illum d̾m agno¬
cere qui potuit p̾minciare com¬
plenda cum in suis diis falsis
aue sunt uera demonia nͥlad
pro magno appetant qm cum
aliquid eoꝵ sensis sibi futurũ
eẽ didic̾int. Que cum ita sint
curnon post miseri intelligunt
ip̃m ẽẽ deum uerum. quem sic
uident a suoꝵ deoꝵ societate se¬
imictum ut quem deum fater
coginit᷑ qui omnes deos colendo
ẽẽ ꝓfitentur cum ceteris cole no
suantur. Cum ergo simil coli
nou possint. cur nou ille eligitur
im istos coli netat relictis istis
q illum coli non uetant. aut si
uetant legatur. Quid enim ma¬
eis populis eoꝵ intemplis debuit
rntari ubi nich umꝙͣ tale ꝑso¬
uit. Et utiq ꝓhibitio tam mul¬

Expanded text:
coacta sunt confiteri. sed haec coacta sunt confiteri. sed haec icta esse contendunt: ipsi omnino, ipsi urgendi sunt, ut proferant a uatibus deorum suorum contra deum Hebraeorum aliquid prophetatum, sicut nos monstramus. quae illi iam qui perpauci remanserunt malunt dolere conpleta quam illum deum agnoscere qui potuit praenuntiare conplenda, cum in suis dis falsis, quae sunt uera demonia, nihil aliud pro magno appetant, quam cum aliquid eorum responsis sibi futurum esse didicerint. Quae cum ita sint, cur non potius miseri intellegunt illum esse deum uerum, quem sic uident a suorum deorum societate seiunctum, ut quem deum fateri coguntur, qui omnes deos colendos esse profitentur, cum ceteris colere non sinantur? cum ergo simul coli non possunt, cur non ille eligitur qui istos coli uetat relictis istis qui illum coli non uetant? aut si uetant, legatur. quid enim magis populis eorum in templis eorum debuit recitari, ubi nihil umquam tale personuit? et utique prohibitio tam mul
Abbreviated transcription (Latin):
deus. qui ꝑ uates .s. istoꝵ simu¬
lacta non solum euerti iussit. ue¬
rum eciam in omnib gentib eu̾¬
sum ui p̃dixit ab eis qui illis deser¬
tis se unum colere iuberent᷑. ⁊
iussi familiarent᷑: Aut legant
si possunt uł aliqͣm sibillatum t
quemilib aliorum uatum suorũ
p̾dixisse hoc futurũ. ut deus hebre¬
orimi deus isrł ab omnib gentib
coleretur. et quod eum cultores
alioꝵ deoꝵ recte antea tespuissẽ
futuras eciam lit̾as ꝓpħarum es
in auctoritate sb̾limari. Ita ut
eis obtemꝑans ⁊̃ imꝑium ro¬
manoꝵ iuberet deleri simulat
monuisse etiam ne talib p̾cep¬
tis obtemꝑaretur. Legant ifta
si post̾ ex aliquib hbris uatum
suorum. O mitto enim dicere ꝙ
ea que in illoꝵ libre Iegunt᷑ pro
nr̃a hoc est xp̃ĩana religione ces¬
timonium dicunt. quod a scĩs
angelis. et ab ip̃is nr̃is ꝓpħis au¬
dire potuerunt. sicut ⁊ p̾sentẽ
in carne xp̃m etiam demonia

Expanded text:
deus, qui per uates suos istorum simudeus, qui per uates suos istorum simulacra non solum euerti iussit, uerum etiam in omnibus gentibus euersuiri praedixit ab eis qui illis deser deum colere iuberentur et iussi famularentur? Aut legant, si possunt, uel aliquam Sibyllarum uel quemlibet aliorum uatum suorum praedixisse hoc futurum, ut deus Hebraeorum deus Israhel ab omnibus gentibus coleretur, et quod eum cultores aliorum deorum recte antea respuissent, futuras etiam litteras prophetarum eius in auctoritate ita sublimi, ut his obtemperans etiam imperium Romanorum iuberet deleri simulacra, monuisse etiam, ne talibus praeceptis obtemperaretur: legant ista, si possunt, ex aliquibus libris uatum suorum. omitto enim dicere, quod ea quae in illorum libris leguntur pro nostra, hoc est christiana religione testimonium dicunt, quod a sanctis angelis et ab ipsis prophetis nostris audire potuerunt, sicut et praesentem in carne Christum etiam demonia
Abbreviated transcription (Latin):
istum non ẽẽ dm̃. cum ilłos deos di¬
cant qui sicut nos credimus n̾l
possunit nsi quod illius iuditio
ledendos eẽ ille iudicat qui omĩa¬
pe potest.: Sicut autẽ ip̃i cogñt᷑
fateri minora terre qmͣ ille potu¬
erunt. Si enim dii sunt quorũ
uates consulti sunt ab homĩb
ut uondicam fefellerunt. ꝓxͣiͣ
tamen pͥuatis negociis respon¬
d̾unt. quomodo non est deus cͦ
uates non solum ea que ad tẽpͦ
consulẽbant᷑ congrue snd̾unt.
u̾metiam unum non consuletã¬
tur. de uniuerso generehuma¬
no atq omnib gentib ea tãto
ante᷑ dixunt que nunc ⁊ legimꝰ
et uidemus: S deum dicunt q ͦ
implera sybilla fata cetinit ro¬
manoꝵ. quomodo non est deus
qui et romanos ⁊ ommes natio¬
lium credituras. et omnia patrũ
suoꝵ simulacra eu̾suras sicut p̾¬
uunciauit exhibuit  postreno
si illos deos dicunt cui nimqm
ausi sunt ꝑ uates .s. contͣ istum
deum aliquid dicere. qũo non ẽ

Expanded text:
istum non esse deum, cum illos deos diistum non esse deum, cum illos deos dicant, qui, sicut nos credimus, nihil possunt nisi quod illius iudicio laedendos esse ille iudicat, qui omnia potest? sicut autem ipsi coguntur fateri, minora certe quam ille potuerunt. si enim di sunt, quorum uates consulti ab hominibus ut non dicam fefellerunt, proxima tamen priuatis negotiis responderunt, quomodo non est deus, cuius uates non solum ea, quae ad tempus consulebantur, congrue responderunt, uerum etiam unde non consulebantur de uniuerso genere humano adque omnibus gentibus ea tanto ante. praedixerunt, quae nunc et legimus et uidemus? si deum dicunt, quo impleta Sibylla fata cecinit Romanorum, quomodo non est deus, qui et Romanos et omnes natiolium credituras et omnia patrum suorum simulacra euersuras, sicut praenuntiauit, exhibuit? postremo, si illos deos dicunt, qui numquam ausi sunt per uates suos contra istum deum aliquid dicere, quomodo non est
Abbreviated transcription (Latin):
tissimum hominũ eciam oraculo
suis se firmarunt. socratis enim
sentencia est unũquemq deuni sic
coli oportere quomodo seip̃e colend̾
fcã est non colendi dm̃n hebreoꝵ. qr
sialio modo eunicolere uellent qmͣ
se colendum esse dixissent: non utiz
illium colerent. S quod ip̃i fixissẽt
di autem ullo modo uellent quo ip̃a
dr̃ent: alios sibi colendos non esse
cernebant quos ille coli prohilebat
ac ꝑ hec respuerunt unius ueri d̾i
cultum. ne multos flos offend̾ent.
magis arbittantes sibi offuturam
fuisse istoꝵ itacundiam. qmͣ illius
beniuolenciam ꝓfututam. S fu̾it
ista uana necessitas ⁊ ridenda timi¬
ditas. Nunc querimus quid de
isto deo senciant homines quib pla¬
cet ommnes deos cõlendos esse. Si.n.
iste colendus non est quomodo co¬
lunt᷑ ommnes si iste non cõlitur: Sn
autem colendus est. non omnes co¬
lendi sunt. quia nisi solus colatur.
iste non colitur. Anforte dicturist̾

Expanded text:
tissimum omnium hominum etiam oraculo tissimum omnium hominum etiam oraculo fuisse firmarunt. Socratis enim sententia est unumquemque deum sic coli oportere, quomodo se ipse colendufacta est non colendi deum Hebraeorum, quia, si alio modo eum colere uellent quam se . colendum ipse dixisset, non utique illum colerent, sed quod ipsi finxissent. si autem illo modo uellent quo ipse diceret, alios sibi colendos non esse cernebant quos ipse coli prohibebat. ac per hoc respuerunt unius ueri dei cultum, ne multos falsos offenderent, magis arbitrantes sibi obfuturam fuisse istorum iracundiam quam illius beniuolentiam profuturam. Sed fuerit ista uana necessitas et ridenda timiditas: nunc quaerimus, quid de isto deo sentiant homines, quibus placet omnes deos colendos esse. si enim iste colendus non est, quomodo coluntur omnes, cum iste non colitur? si autem colendus est, non omnes colendi sunt, quia, nisi solus colatur, iste non colitur. an forte dicturi sunt
Abbreviated transcription (Latin):
mani eciam malos deos colendos nõ
putant qui pallori ⁊ febri fana fece¬
runt. qui ⁊ agathos demones inuitã¬
dos. ⁊ catos demones placandos mo¬
nent.: Quodq ergo de illo existimẽt
cur eum solum sibi nec aduocandũ
nec ꝓpiciandum eẽ duxunt: Quis
est deus iste uł ita ignotus. ut ĩ tã
multis dnis solus ad huc non ĩue¬
niatur. Aut ita notus ut atam mł¬
tis homiuib iam solus colatur: N¬
chil ergo restat ut dicant. cur huiꝰ
dei sacra recipere uoluerunt. nͥ quia
solura se coli uoluerit. Illos autem
deos gencium quos isti iam cole¬
bant coli ꝓhibu̾it. S hxc ip̃m ab eiᷤᷤ
magis requirendum est quemnã
uł qualem putent eẽ istum deum.
qui uoluerit coli deos alios quib
isti templa ⁊ simulacra fecerunt. tã¬
tumq potuerunt. ut plus ualeret
eiis uoluntas ad eoꝵ simulacra
euertenda qͣm illoꝵ ad eius sacra
non recipienda. Certe sm̃a illius eoꝵ
philosophi ꝓditur quem sapien¬

Expanded text:
mani etiam malos deos colendos non mani etiam malos deos colendos non putant, qui Pallori et Febri fana fecerunt? qui et agathus demonas inuitandos et cacus demonas placandos monent? quodlibet ergo de illo existiment, cur eum solum sibi nec aduocandum nec propitiandum esse duxerunt? quis est deus iste uel ita ignotus, ut in tam multis dis solus adhuc non inueniatur, uel ita notus, ut a tam multis hominibus iam solus colatur? nihil ergo restat, ut dicant, cur huius dei sacra recipere noluerint, nisi quia solum se coli uoluerit, illos autem deos gentium, quos isti iam colebant, coli prohibuerit. sed hoc ipsum magis ab eis requirendum est, quemnam uel qualem putent. esse istum deum, qui noluerit coli deos alios, quibus isti templa et simulacra fecerunt, tantumque potuerit, ut plus ualeret eius uoluntas ad eorum simulacra euertenda quam illorum ad eius sacra non recipienda. certe sententia illius eorum philosophi proditur, quem sapien
Abbreviated transcription (Latin):
infestatione completurd Si u̾ur
dixtrunt cur tante d̾mitati resisti¬
tu: berumptamen diligencius
ibistis querend̾ est quem nam pu¬
tant eẽ deum isrł. cur eum colen¬
dum uon receꝑint sicut aliorũ
gendum deos quas romanum sbͥ¬
lecit imꝑium. p̾ẜtim cum eoꝵ sen¬
cencia sit omnes deos colendos ẽẽ
sapienti. Cur ergo anum̾o cet̾oꝵ
iste reiectus est : Si plurimũ ualz
cur ab eis solus non colitur : Si
parum aut nichil uolet. cur con¬
tritis eoꝵ simula eris ab omnib
gemtib solus pene iam colit᷑ : Nũ
quos deos putant. Hunc d̾m non
colunt qui p̾ualuit omnib quos
colunt. Si .n. magne uirtutis est.
cur existimatus est imp̃bandus :
dipͣue nullius ue uirtutis est. cur
cantum potinit imꝓbatus : Sibo nꝰ
est cur a cet̾is bonis solus seꝑatur:
Si malus est cur atot bonis inuis nõ
suꝑatur : Si uerax est cur cius p̾cep¬
ta respunt᷑ Si mendax est. aus p̾
dicta complent᷑.; Postremo quod
uolunt de illo senciant. Numꝙͥ ro¬

Expanded text:
onpletur? si uerum dixerunt, cur tantae diuinitati resistitur? Verum tamen diligentius ab istis quaerendum est, quemnam putent esse deum Israhel. cur eum colendum non receperunt sicut aliarum gentium deos, quas Romanum subegit imperium, praesertim cum eorum sententia sit omnes deos colendos esse sapienti? cur ergo a numero ceterorum iste reiectus est? si plurimum ualet, cur ab eis solus non colitur? si parum aut nihil ualet, cur contritis eorum simulacris ab omnibus gentibus solus paene iam colitur? numqquos deos putant, hunc deum non colunt, qui praeualuit omnibus, quos colunt. si enim magnae uirtutis est, cur existimatus est inprobandus? si paruae nulliusue uirtutis est, cur tantum potuit inprobatus? si bonus est, cur a ceteris bonis solus separatur? si malus est, cur a tot bonis unus non superatur? si uerax est, cur eius praecepta respuuntur? si mendax est, cur eius praedicta conplentur? Postremo quod nolunt de illo sentiant. numquid Ro
Abbreviated transcription (Latin):
ias mcipiens ab hũilitate xp̃i. et¬
se post es conu̾tens ad alloquendã
eccam us ad eum ũsum quem ꝯme¬
morauimꝰ ubi ait. Et qui eruit te
ip̃e deus iscł uin̾se terre uocabitir.
Eoce inquit intlłcm. intelliget puer
meus ⁊ exaltabit᷑ et honorificabit᷑
uehement̾. quomodo multi mirabũ¬
tur suꝑce. Sic tamen et inħpuesta¬
rabunntur gentes multe suꝑ eum.
et contimebunt reges os suũ. qm̃
quib non est mraciatura de illo ui¬
debunt. et quinon audierunt ĩtelli¬
gent. Dñe quis credidit auditui m̃o

Expanded text:
ias, incipiens ab humilitate Christias, incipiens ab humilitate Christse postea convertens ad alloquendam Ecclesiam usque ad eum versum quem commemoravimus, ubi ait, Et qui eruit te, ipse Deus Israel, universae terrae vocabitur: Ecce, inquit, in intellectu erit puer meus, et exaltabitur, et honorificabitur vehementer. Quomodo multi mirabuntur super te, sic tamen et inrabuntur gentes multae super eum et continebunt reges os suum, quoniam quibus non est nuntiatum de illo uidebunt et qui non audierunt intellegent. \'Domine, quis credidit auditui nostro?
Abbreviated transcription (Latin):
uotatur: hoc ꝑ ꝓph̾as futurũ p̾dixit.
hoc ꝑ xp̃m congruo tempe imple¬
uit᷑. certe .n. suam deus isrł. deus
uuiu̾se terre uocatur: ncc̃e estut.
fiat quod iussit qñ qui iussit ĩno
notuit. ut ecc̃a eius ꝑorbem diffũ¬
detetur. et ꝑ ip̃am deus ist ł uniũse
terte nocaretur. paulo suꝑius apd̾̃
eundem ꝓpħ̾am legant qui uolũt.
ĩmo et a me ꝯmemoretur. Neq
enim ita longum est. ut oporteat
p̃termitti. Dicũt .n. multa de pͥsen¬
cia ⁊ hũalitate ⁊ passione xp̃i. et
corꝑe cius. cui capd̾ estii. de euis ecc̃a
non ꝑiebat. ꝑ multos enĩ annos
ecc̃a que futura erat in omnib
tas eis quib non est annũciat᷑ ꝑ
ꝓphetas. Et dicitur plures filios
deserere deserte futuros qm eius q̃
ht̃ uirum. cum uiri nomine signa¬
ta est lex. uł rex quem accepit pͥmꝰ
populus istł. uec acceꝑant gentes
longe fertilior ⁊ nuosior scõꝵ mul¬
titudo ꝓuenit. Ideo ergodicit ysa¬

Expanded text:
uocatur, hoc per prophetas futurum praedixit, uocatur, hoc per prophetas futurum praedixit, hoc per Christum congruo tempore impleuit. certe enim si iam deus Israhel deus uniuersae terrae uocatur, necesse est, ut fiat, quod iussit, quando qui iussit innotnotuit, ut ecclesia eius per orbem diffunderetur et per ipsam deus Israhel uniuersae terrae uocaretur, paulo superius aput eundem prophetam legant qui uolunt, immo et a me commemoretur. neque enim ita longum est, ut oporteat praetermitti. dicuntur enim multa de praesentia et humilitate et passione Christi et corpore eius. cui caput est, id est ecnon pariebat. Per multos enim annos Ecclesia, quae futura erat in omnibustas, eis quibus non est annuntiatus per Prophetas: et dicitur plures filios desertae futuros, quam ejus quae habet virum; cujus viri nomine significata est Lex, vel Rex quem accepit primus populus Israel: nec acceperant gentes longe fertilior et numerosior sanctorum multitudo provenit. Ita ergo dicit Isa
Abbreviated transcription (Latin):
atq p̾dicandi. Alius autem scribẽdr
Ad cognoscendum quippe atq p̃di¬
candim primi utiq fuerunt qui
secuti dñm in carne p̾sentem dicen¬
tem audierunt. facientemq uide¬
tunt. atq ex eius ore ad eimͣngelizã¬
dum missi sunt. Si in conscribendo
eũngelio quod diuinitus ordina¬
tum ẽẽ credendum est. ex numero
eorimi quos ante passionem dñs
elegit primum atq ultimum locũ
duo tenuerunt. primũ mathrus.
ultimũ iołes. Ut reliqui duo qui
ex ilło mimero non erant. S tm̃
xp̃m in illis loquentem securi e¬
tant: tamqͣm filn amplectendi. Ac
per hoc in loco medio constituti. utͦq
ab eis latere munirent᷑. Horumi
sane quatuor solus matheus hebreo
scripsisse ꝑhibetur eloquio. cet̾i gre¬
co. Et qͣmuis singuli sinĩ quendã.
narrandi ordinem tenisse uideant᷑.
Non tamen unuisq eoꝵ uelud al¬
cerius p̾cedentis ignarus uoluisse
scribere reꝑitur. uł ignorata preter¬

Expanded text:
atque praedicandi, alius autem scribendi. atque praedicandi, alius autem scribendi. Ad cognoscendum quippe atque praedicandum, primi utique fuerunt qui secuti Dominum in carne praesentem, dicentem audierunt, facientemque viderunt; atque ex ejus ore ad evangelizandum missi sunt. Sed in conscribendo Evangelio, quod divinitus ordinatum esse credendum est, ex numero eorum quos ante passionem Dominus elegit, primum atque ultimum locum duo tenuerunt; primum Matthaeus, ultimum Joannes: ut reliqui duo qui ex illo numero non erant, sed tamen Christum in illis loquentem secuti erant, tanquam filii amplectendi, ac per hoc in loco medio constituti utroque ab eis latere munirentur. Horum sane quattuor solus Mattheus Hebraeo scripsisse perhibetur eloquio, ceteri Graeco. et quamuis singuli suum quendam narrandi ordinem tenuisse uideantur, non tamen unusquisque eorum uelut alterius praecedentis ignarus uoluisse scribere repperitur uel ignorata praeter
Abbreviated transcription (Latin):
ritum sc̃m. ut quibdam eciam ex
illis qui pͥmos apłos sequebant᷑. nõ
solum annũciandi uerum ⁊̃ scriben¬
di em̃igelium tribueretur anͣctas.
Hn sunt. Marcus ⁊ lucas. Ceteri
autem homines qui de dm̃i uł de apło¬
rum actib aliqua scribere conati uł
ausi sunt. non tales suis cemporib
extiterunt. ut eis fidem haberet ec¬
clesia. atq in auͣttem canonicam sc̃o¬
rum libroꝵ corum scripta recipet.
Nec solum quia illi non tales e¬
rant quib narrantib credi oport̾et.
d eciam quia scriptis .s. quedam fal¬
laciter indid̾unt. que catholica atq
geste in uniuerso orbe terrarum no¬
tissimi. et ob hoc fortasse quatuor.
qm̃ quatuor sunt partes oibis terre.
per cuius uniuersitatem xp̃i ecc̃am
dilatari ip̃o sui muneri sacramento
qͦdãmꝰ declararinit: loc ordine scripsisse per¬
hibent᷑. Primo matheus. Deinde
Martus. Gectio lucas. ultimo Ioħes
Unde alius eis fuit ordo ꝯgnoscẽdi.

Expanded text:
ritum sanctum, ut quibusdam etiam eritum sanctum, ut quibusdam etiam eillis qui primos Apostolos sequebantur, non solum annuntiandi, verum etiam scribendi Evangelium tribueretur auctoritas: hi sunt Marcus et Lucas. Caeteri autem homines, qui de Domini vel Apostolorum actibus aliqua scribere conati vel ausi sunt, non tales suis temporibus exstiterunt, ut eis fidem haberet Ecclesia, atque in auctoritatem canonicam sanctorum Librorum eorum scripta reciperet: nec solum quia illi non tales erant, quibus narrantibus credi oporteret; sed etiam quia scriptis suis quaedam fallaciter indiderunt, quae catholica atque ngelistae universo terrarum orbe notissimi, et ob hoc fortasse quatuor, quoniam quatuor sunt partes orbis terrae, per cujus universitatem Christi Ecclesiam dilatari, ipso sui numeri sacramento quodammodo declararunt, hoc ordine scripsisse perhibentur. Primum Matthaeus, deinde Marcus, tertio Lucas, ultimo Joannes. Unde alius eis fuit ordo cognoscendi
Abbreviated transcription (Latin):
tinentur: eñngelium merito excel¬
lit. Quod enmilex ⁊ ꝓpłe futurũ
p̃mĩtiauerunt. hc redditum atq
completum in euͣngelio demr̃at:
Cuius p̃mi p̾dicatores apli fuctunt
qui dñm ipsum ⁊ saluatorem nos¬
trum ihm xp̃m eciam p̾sentem in
carne uiderunt. Et non solum ẽ
que ex ore eius audita uł ab illo sb̾
uerumeciam que priusqm illi per
discipulatum ad heserant in eius na¬
tiuitate uł infancia uł puericia di¬
uinitus gesta. et digna memoria
sũ ab ip̃o siue a parentib eius. Sũ
aquiblib aliis certissimis signiͤ¬
indicus. ⁊ fidelissimis testimomis
Quoꝵ quidam hoc est matheꝰ
et iohes eciam scripta de illo que
scribendo uisa sunt: libus singulis
edideriuit. Ac ne putaretur quod
actinet ad ꝑcipiendum ⁊ p̃dicand̾
eungelium interẽe Aliquid utrum
illi annuncient qui eundem dñm
hic in carne apparentẽ discipulatu
famulante secuti sunt. An hn qui
ex illis fidelit̾ comꝑta credid̾unt di¬
uina ꝓuidencia ꝓcuratum est ꝑ spi¬

Expanded text:
nentur, euangelium merito excellit. quod enim lex et prophetae futurum praenuntiauerunt, hoc redditum adque conpletum in euangelio demonstratur. cuius primi praedicatores apostoli fuerunt, qui dominum ipsum et saluatorem nostrum legum Christum etiam praesentem in carne uiderunt, cuius non solum ea, quae ex ore eius audita uel ab illo sub uerum etiam quae, priusquam illi per discipulatum adhaeserant, in eius natiuitate uel infantia uel pueritia diuinitus gesta et digna memoria siue ab ipso siue a parentibus eius siue quibuslibet aliis certissimis indiciis et fidelissimis testimoniisquorum quidam, hoc est Mattheus et Iohannes, etiam scripta de illo, quae scribenda uisa sunt, libris singulis ediderunt. Ac ne putaretur, quod adtinet ad percipiendum et praedicandum euangelium, interesse aliquid, utrum illi adnuntient, qui eundem dominum hic in carne apparentem discipulatu famulante secuti sunt, an hi, qui ex illis fideliter conperta crediderunt, diuina prouidentia procuratum est per spi
Abbreviated transcription (Latin):
tamqm menbris sui corꝑis capud
est. Itaq cum illi scripserunt. qne
capite cognouerunt. Quicqͥd enĩ
ilłe de suis fcĩs ⁊ dictis nos legere
uoluit: hoc scribendum illis tamgͥ
suis manib imꝑauit. ħ mutati
consorcium. et in diu̾sis officiis
concordium menbroꝵ sub mo
capite minist̾ium. quis quis in¬
cellexerit: non aliter accipiet ꝙ
legerit qͣm sipip̃am manũ dñi
quam in ꝓp̾o corꝑe gestabat sca¬
bentem conspex̾it. Quiãobrem ill
pocius iam indeamus qualia fu
que putant ennͣgelistas sibimet
scripsisse ꝯiͣa. q uod parum intelli¬
gentib uideri potest. Ut hiis q̃stio¬
nib desolutis ex hoc quoq aꝑpen
illius capitis menbra non solum
idem senciendo. U̾m etiam ꝯencia
scribendo in corꝑis ip̃ius unitate sei

Expanded text:
tamquam membris sui corporis caput tamquam membris sui corporis caput est. itaque cum illi scripserunt quae capite cognouerunt. quidquid enim ille de suis factis et dictis nos legere uoluit, hoc scribendum illis tamquam suis manibus imperauit. hoc unitatis consortium et in diuersis officiis concordium membrorum sub uno capite ministerium quisquis intellexerit, non aliter accipiet qulegerit, quam si ipsam manum domini, quam in proprio corpore gestabat, scribentem conspexerit. quamobrem illa potius iam uideamus qualia sint quae putant euangelistas sibimet scripsisse contraria — quod pirum intellegentibus uideri potest —, ut his quaestionibus dissolutis ex hoc quoque appareat illius capitis membra non solum idem sentiendo, uerum etiam conuenientia scribendo in corporis ipsius unitate ge
Abbreviated transcription (Latin):
titaꝰ. Suo ista deorsum. Qd̾ ortumẽ
et fides. Ut ergo ab imis ad sũma re
nocemur. atq ut id quod ortum est
reciꝑiat eternitatem: ꝑ fidem ueni¬
endum est ad u̾itatem. et quia oĩa
lis iniquitas uos alienabat. Opus ergo
erat media iusticia temꝑali que me¬
dietas temꝑalis eẽt de mus. iusta de
sũmis. atq ita se nec abterpens abrũ¬
pens a sũmis ⁊ contemꝑans ims:
ima reddd̾et sũmis. Ideoxp̃t mediator
dei ⁊ hominũ dc̃us est inter dm̃ ĩmor¬
talem. et lominẽ mortalem. Deus ⁊
homio reconcilians lpminẽ deo. Ma¬
nens quod erat fc̃us quod non erat.
ip̃e est nobis fides in reb ortis: qui
est u̾itas in ec̾nis. sec magnũ ⁊ in e¬
narrabile sacramentũ. hoc regnũ ⁊¬
ꝑ eim̃ geluim ꝑͥdicatur. oportebat¬
enim ut aliq̃n in om̃ib gentibi
redderetur quod diu ꝑ unamgen¬
tem ꝓmittebat᷑ ꝓ inde qui ꝓphe.
misit. Omnib autẽ discipili
suis ꝑ hominẽ quem assumpsit

Expanded text:
ritas, duo ista deorsum, quod ortum est ritas, duo ista deorsum, quod ortum est et fides. ut ergo ab imis ad summa revocemur, atque id quod ortum est recipiat aeternitatem, per fidem veniendum est ad veritatem. Et quia omnialis iniquitas nos alienabat; opus ergo erat media justitia temporali, quae medietas, temporalis esset de imis, justa de summis, atque ita se nec abrumpens a summis, et contemperans imis, ima redderet summis. Ideo Christus mediator Dei et hominum dictus est, inter Deum immortalem et hominem mortalem Deus et homo , reconcilians hominem Deo, manens id quod erat, factus quod non erat. Ipse est nobis fides in rebus ortis, qui est veritas in aeternis. 54. Hoc magnum et inenarrabile sacramentum, hoc regnum Evangelium praedicatur. Oportebatut aliquando in omnibus gentibus redderetur, quod diu per unam gentem promitmisit. omnibus autem discipulis suis per hominem, quem adsumpsit,
Abbreviated transcription (Latin):
nescio quid aliud scripsiase quod dili¬
guntinichilq sensisse contͣ deos suos.
S eos pocius magico ritu coluisse. et
discipulos eius non solum de illo fuis¬
sementitos dicendo illum d̾m ꝑ quẽ
fc̃a sunt omnia cum aliud nicħ qmͣ
homo fu̾it qnͣis excellentissime sapi¬
eucie: Uerum ⁊̃ de diis eoꝵ nou hoc do¬
tuisse quod ab illo didicissent. Unde
fc̃m est ut eos de deo isrł pocius urge
nitates ubiq iam euertit. sicut ꝓ ꝓphe¬
tas suos tanto ante pͥdixit et ꝑ xp̃i no¬
men in quo bñdici omnes gentes ꝓ¬
miserat ea que p̾dixit impleuit ex
quo intelligere debent. nec xp̃m aliud
de diis eoꝵ uł nosse uel docere potuisse
misit. in cuius nomine ẜm pollicita
eius a sun magr̃i toctrina deuiassent.
cum deos gencium coli ꝓhibuerint.
ne uł in sensatis simulacris supplica¬
remus. uł focietatem eũ demonis ha¬
leremus. uł creature pocius qui crea¬
cori religionis obsequio ẜuiremus.

Expanded text:
nescio quid aliud scripsisse quod dilinescio quid aliud scripsisse quod diligunt nihilque sensisse contra deos suos, sed eos potius magico ritu coluisse, et discipulos eius non solum de illo fuisse mentitos dicendo illum deum, per quem facta sunt omnia, cum aliud nihil quam homo fuerit quamuis excellentissimae sapientiae, uerum etiam de dis eorum non hoc docuisse quod ab illo didicissent. unde factum est, ut eos de deo Israhel potius urnitates ubique iam euertit, sicut per prophetas suos tanto ante praedixit et per Christi nomen, in quo benedici omnes gentes promiserat, ea quae praedixit impleuit. ex quo intellegere debent nec Christum aliud de dis eorum uel nosse uel docere potuisse,misit, in cuius nomine secundum polleius a sui magistri doctrina deuiasse, cum deos gentium coli prohibuerint, ne uel insensatis simulacris supplicaremus uel societatem cum demoniis haberemus uel creaturae potius quam creatori religionis obsequio seruiremus.