comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tus error est. qnta dementia. uł mat̾iem
corpoꝵ dice̾ opificem corpoꝵ. uł opificem
corpoꝵ negare dm̃: Quia ergo quod ue¬
lium qͣlitates ⁊ formas. ut corpora. ut e¬
lementa. ut animalia sint: hoc uos di¬
citis nescio quem alt̾m face̾ quol eum
nomine uocitetis recte dicimini errore
ur̃o dm̃ alt̾m induc̃e. In hac enim una
re:bis erratis errore sacrilego. Semel
quid̃ ꝙ ea que ds̃ facit eum face̾ dicitis
quem dm̃ fat̾i erubescitis. S nlło modo
efficietis ut nõ sit ds̃. nisi eum taliai
facere negau̾itis: qualia nõ facit nisi
ds̃. It̃m aut̃ qr ea que bonus ds̃ bona facit.
uos ⁊a malo fieri.⁊ mala eẽ opinanũ.
pt̾uli sensu horrentes que penalis mor¬
talitatis imbecilitati nõ ꝯgruunt.
et amantes que ꝯgruunt. ꝑnide ma¬
lum dicitis qui fecit colubrũ: istũ
aut̃ solem tam magnũ bonũ putatis.
uit nec fc̃m a deo s platũ uł missũ dẽ
credatis. d̾s aut̃ uerus in quem in

Expanded text:
tus error est, quanta dementia uel materiem tus error est, quanta dementia uel materiem corporum dicere opificem corporum uel opificem corporum negare deum? quia ergo quod delium qualitates et formas, ut corpora, ut elementa, ut animalia sint, hoc uos dicitis nescio quem alterum facere. quolibet eum nomine uocitetis, recte dicimini errore uestro deum alterum inducere. in hac enim una re bis erratis errore sacrilego: semel quidem, quod ea, quae deus fecit, eum facere dicitis, quem deum fateri erubescitis — sed nullo modo efficietis, ut non sit deus, nisi eum talia facere negaueritis, qualia non facit nisi deus — iterum autem, quia ea, quae bonus deus bona facit, uos et a malo fieri et mala esse opinamini, puerili sensu horrentes, quae poenalis mortalitatis inbecillitati non congruunt, et amantes, quae congruunt. proinde malum dicitis, qui fecit colubrum, istum autem solem tam magnum bonum putatis, ut nec factum a deo, sed prolatum uel missum esse credatis. deus autem uerus, in
Abbreviated transcription (Latin):
secreto: ab humana cogitatõne seclusũ
est. ꝙ̃ad mod̾ ds dampnet impiũ. ⁊ iu¬
adu̾sus diuina iuditia garrire de¬
lectat: qr sunt inscrutabilia: Qnͣto cõ¬
uenientius. qnto accõmodatus esti
modulo nr̃o expauesce illic ubi pau¬
lus expauit.⁊ exclamare. o altitudo
diuitiaꝵ sapie ⁊ scĩe det qm inscruta¬
bilia sunt iuditia eius. ⁊ inuestigabi¬
les uie eius: Qnͣto melius est ita mi¬
rari ꝙ inuestigare nõ sufficis: qͣm
pp̃ea uelle alt̾m dm̃ malum fingere.
qr unũ bonũ nõ potrusti ꝯp̾hendere:
Nõ enĩ de noĩe agitur: s de oꝑe. Nam
scito indetur faustus se defendisse cũ
ait: nõ dicimus duos deos. s dm̃ et hy¬
len. Porro aut̾ cum q̃sieris qͣm dicat
hylen. audies plane describr altm dĩ
oi ens maties ini formis cor pealis forma¬
rum capax. abeis hyle appellaretur. que
appellata est ab antiquis: nemo eam no¬
strum coargueret dici dm̃i. Runc u̾o qͣn¬

Expanded text:
secreto ab humana cogitatione seclusum secreto ab humana cogitatione seclusum est, quemadmodum Deus et damnet impium, et juadversus divina judicia garrire delectat, quia sunt inscrutabilia? Quanto convenientius, quanto accommodatius est modulo nostro, expavescere illic ubi Paulus expavit, et exclamare, O altitudo et sapientiae dei! quam inscrutabilia sunt iudicia eius et inuestigabiles uiae eius! quanto melius est ita mirari, quod inuestigare non sufficis. quam propterea uelle alterum deum malum fingere, quia unum bonum non potuisti conprehendere ? non enim de nomine agitur, sed de opere. Nam cito uidetur Faustus se defendisse, cum ait: non dicimus duos deos, sed deum et hylen. porro autem cum quaesieris, quam dicat hylen, audies plane describi alterum deum. si enim materies informis corporalium formarum capax ab eis hyle appellaretur, quae appellata est ab antiquis, nemo eam nostrum coargueret dici deum. nunc uero quan
Abbreviated transcription (Latin):
tribuatis nõ solũ quicquid facitis in¬
iuste. t̾m etiam quicquid patinun
uiste. Ita deo tribuentes bñ fitia donoꝵ.
et ei auferentes inditia penaꝵ. ⁊ qͣi de
malis. qͣm de illo qui facre solem suũ
orirt suꝑ bonos ⁊ malos ⁊ pluit suꝑ ni¬
stos ⁊ miustos. Unde hic tantam bont¬
tatem.⁊ ibi tantam seu̾itatem. ad u¬
nũ ꝑtin̾e dm̃ nõ intsłigitis: nisi quia
mĩam ⁊ iudictum cantare nõ nostis:
rõne idem ip̃e qui facit solem suũ oriri
sup bonos ⁊ malos.⁊ pluit suꝑ uistos
et iniustos. frangit tũ ramos naturales
es ꝯtra naturam inserit oleastrum:
xõne de uno ip̃o illic dicit apłs. iudes
ergo bonitatem ⁊ seu̾itatem det: in eos
quid̃ qui fracti sunt seu̾itatem. in te
aut̃ bonita tem si ꝑmanseris in boni¬
tate: seempe audistis. nempe adũtistis.
q̃admod̾ nec deo auferat iuditiariam
seuitatem: nec homini lib̃am uolun¬
tatem. Occultũ est. altũ est maccessibli

Expanded text:
tribuatis non solum quicquid facitis intribuatis non solum quicquid facitis iniuste, uerum etiam quicquid patimini iuste, ita deo tribuentes beneficia donorum et ei auferentes iudicia poenarum, quasi de malis. quam de illo, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. unde hic tantam bonitatem et ibi tantam seueritatem ad unum pertinere deum non intellegitis, nisi quiae non nostis? Nonne idem ipse qui facit solem suum oriri super bonos et malos, et pluit super justos et injustos, frangit tamen ramos naturales et contra naturam inserit oleastrum? Nonne de uno ipso illic dicit Apostolus: Vides ergo bonitatem et severitatem Dei: in eos quidem qui fracti sunt, severitatem; in te autem bonitatem, si permanseris in bonitate ? Nempe auditis, nempe advertitis, quemadmodum nec Deo auferat judiciariam severitatem, nec homini liberam voluntatem. Occultum est, altum est, inaccessibili
Abbreviated transcription (Latin):
bum sensum. Ecce quõ uerus d̾s et
iustus: exdecat m̃tes infideliũ. Neqi
enĩ umq̃m in hiis apłi u̾bis que
ꝯmemoraui alius d̾s intellectus ẽ
Inuiditium ueni in hunc mudũ
ut qui nõ uident uideant. ⁊ qui ui¬
deant ceci fiant. Nam ⁊ hic satis appa
ret m̃tib fideliu: quõ ds̃ exceceti
mentes infidelium. Precedit entm
aliquid occultum in occultis nisi d̾s
agat iustissimũ examen iuditii sui
ut quoꝵdam m̃tes excecentur. quoꝵ¬
dam illuminentur: cui u̾issime dcñ
est. Iuditia tua abyssus młta. Cui
ꝓfunditatis impenetrabilem alti¬
tudinem apłs admiratus: exclamas
O altitudo diuitiaꝵ sapĩe ⁊ scĩe dei ꝙͣ¬
inscrutabilia sunt iuditia eius ⁊ cet
Uos aut̃ nõ uolentes discern̾e quid
faciat do bñfitio. quid iuditio qr ⁊ a
mortalitatis offend̾it. alienatis oĩo ab
arbitrio ⁊ iuditio dei ueri: uidel hñtes
patum aliũ dm̃ malũ quem uob nõ
u̾itas ostendit. s tranitas fingit. cui

Expanded text:
. ecce quomodo uerus deus et iustus excaecat mentes infidelium. neque enim umquam in his apostoli uerbis, quae commemoraui, alius deus intellectus est in iudicium ueni in hunc mundum, ut qui non uident, uideant, et qui uident, cret mentibus fidelium, quomodo deus excaecet mentes infidelium. praecedit enim aliquid occultum in occultis, ubi deus agat iustissimum examen iudicii sui, ut quorundam mentes excaecentur, quorundam inluminentur. cui uerissime dictum est: indicia tua abyssus multa. cuius profunditatis impenetrabilem altitudinem apostolus admiratus exclamat:s o altitudo diuitiarum sapientiae et inscrutabilia sunt iudicia eius et cetera. Uos autem non ualentes discernere, quid faciat deus beneficio, quid iudicio, quia et a mortalitatis offenderit, alienatis omnino ab arbitrio et iudicio dei ueri uidelicet habentes paratum alterum deum malum, quem uobis non ueritas ostendit, sed uanitas fingit, cui
Abbreviated transcription (Latin):
beo tibi duos ostende deos. An qr uim
oẽm male ficam hyle assignamus.
et beneficam deo ut ꝯgruit: iocirco
nichil intẽe putas. an utruq coꝵ uo¬
cemus dm̃: Quod si ita est. pot̾is ⁊ ue¬
uenũ audiens ⁊ antidotum nicħ int̾¬
medicos. Et iustum audiens atq in¬
iustum potis utrosq uocare iustos
qr ut̃q eoꝵ agat aliquid. Qd̃ si hoc fa¬
cere absurdum est: qnͣto absurdius:
diñ ⁊ hylen idcico duos putare deos
qr eoꝵ quisq aliquid oꝑetur: Quapp̃
inepta hec ⁊ iuirib satis effecta ar¬
gumentatio est: ut qr de re inͥ respon¬
dere nõ possis de solrs noĩb confles
inuidiam. Ram nec diffiteor: etiam
int̾dum nos adu̾sam naturam nũ¬

Expanded text:
beo tibi duos ostendere deos. an quia uim beo tibi duos ostendere deos. an quia uim omnem maleficam hyle adsignamus et beneficam deo, ut congruit, idcirco nihil interesse putas, an utrumque eorum uocemus deum ? quod si ita est, poteris et uenenum audiens et antidotum nihil intetrosque uocabis medicos, et - iustum audiens atque iniustum poteris utrosque uocare iustos, quia uterque eorum aliquid agat. quodsi hoc facere absurdum est, quanto absurdius deum et hylen idcirco duos putare deos, quia eorum quisque aliquid operetur? quapropter inepta haec et uiribus satis effeta argumentatio est, ut quia de re mihi respondere non possis, de solis nominibus confles inuidiam. nam nec diffiteor etiam interdum nos aduersam naturam nun
Abbreviated transcription (Latin):
nus ds est. an duo: Plane imus.¬
Qũo ergo uos duos asseritis: Rũꝙͣ
in nr̃is quid̃ assertionib: duoꝵ deoꝵ
auditum est nomen. S tu unde hoc sus¬
ptcaris: cupio scire Quia bonoꝵ ⁊ ma¬
loꝵ duo pͥncipia traditis. Est quid̃ ꝙ
duo pͥncipia confitemur. s uũ ex
hus dm̃ uocamus alt̾m hylen. aut
ut ꝯmunit̾ ⁊ usitate dix̾im demon̾e
Qd si tu hoc putas duos significare
deos: pot̾is ⁊ medico disputante de in¬
firmitate atq sanitate duas easdem
putare sanitates. Et cum quis bonũ
nominat ⁊ malum: tu pot̾is eadem
duo putare bona. Et copiam audiens
atq egestatem.duas easd̃ putabis co¬
ptas. Quod si ⁊de albo ⁊de nigrodispu¬
tante me. ⁊ de frigido ⁊ calido. ⁊ dulci
et amaro.dicas qr duo alba.⁊dtio ca¬
lida. ⁊ duo dultia ostenderim: nonne
uideb̾is m̃tis impos. ⁊ ce̾bri mĩme
sani: Sic ⁊ cum duo pͥncipia doceo
dm̃ ⁊ hylen: nõ idcirco uid̾i iam de¬

Expanded text:
NUS NUS quomodo ergo uos duos adseritis? numquam in nostris quidem adsertionibus duorum. deorum auditum est nomen. sed tu unde hoc suspicaris, cupio scire. quia bonorum et malorum duo principia traditis. est quidem, quod duo principia confitemur, sed unum ex his deum uocamus, alterum hylen, aut. ut communiter et usitate dixerim, daemonem. quodsi tu hoc putas duos significare deos, poteris et medico disputante de infirmitate atque sanitate duas easdem putare sanitates; et cum quis bonum nominat et malum, tu poteris eadem duo putare bona; et copiam audiens atque egestatem duas easdem putabis copias. quid? si et de albo et nigro disputante me et frigido et calido et dulci et amaro dicas, quia duo alba et duo calida et duo dulcia ostenderim, nonne uideberis mentis incompos et cerebri minime sani? sic et cum duo principia doceo, deum et hylen, non idcirco uideri iam de
Abbreviated transcription (Latin):
n̾satur. Quid aut̃ int̾ uos in tam exi
tales. Nõ ideo paganos qui tales nõ sũt
dicitis meliores uob̾. cum tũ pp̃ sacrile¬
gam uanitatem secte ur̃e etiam qui ĩ
uob̾ tales nõ sunt. paganis etiam talib
det̾iores sunt. Unde maĩm est nõ ideo
derogari sane doctrine que catholica est.
qr młti eius nomine conseri uolunt.
et ꝑ illam sanari nolunt. Agnoscenda
est enim paticitas illa quam dñs p̾ci¬
pue ꝯmendat in ingenti atq in mnnu¬
m̾abili młticudine toto orbe diffusa
Que tñ paucitas scõꝵ atq fideliũ. qd̃
sepe ꝯmendand̾ est. tanqͣm gͣnoꝵ in cõ¬
ꝑatione młtitudinis paleaꝵ. paucitas
dicitur. ꝑ se aut̃ ip̃a tantam massam
frumenti facio: ut omnes ꝓbos ⁊ rep¬
bos ur̃os quos parit̾ iutas reprobat
incomꝑabili młtitudine suꝑet. Ecce
nõ sumus gentium scisma: a quib
plimũ distamus in melius. S nec
uos hoc estis: qr płimũ ab eis distatis

Expanded text:
uersatur. quid autem inter uos in tam exiguersatur. quid autem inter uos in tam exigtales? num ideo paganos, qui tales non sunt. dicitis meliores uobis ? cum tamen propter sacrilegam uanitatem sectae uestrae etiam qui in uobis tales non sunt, paganis etiam talibus deteriores sint. unde manifestum est non ideo derogari sanae doctrinae, quae sola catholica est, quia multi eius nomine censeri uolunt et per illam sanari uolunt. agnoscenda est enim paucitas illa, quam dominus praecipue commendat in ingenti atque innumerabili multitudine toto orbe diffusa: quae tamen paucitas sanctorum atque fidelium, quod saepe commendandum est, tamquam granorum in conparatione multitudinis palearum paucitas dicitur, per se autem ipsam tantam massam frumenti facit, ut omnes probos et reprobos uestros, quos pariter ueritas reprobat, inconparabili multitudine superet. ecce non sumus gentium schisma, a quibus plurimum distamus in melius; sed nec uos hoc estis, quia plurimum ab eis distatis
Abbreviated transcription (Latin):
sit fides: ut cum auditores uỹt ⁊ uxo¬
res hẽant ⁊ filios. ꝙͣuis inuici susci¬
piant ersq patrimonia congerant
uł custodiant. carne uescantur. uiũ
bibant. lauent. metant. uindemient.
negotientur. honores publicos ammi¬
nistrent. nobcum eos tũ nõ cũ gentib
ꝯputetis cum fc̃a eoꝵ gentib uidean¬
tur similiora qͣm uob̾. Nam ⁊ quoꝵ¬
dam fc̃a gentiliũ cum magis uobis
ꝓpinquent qͣm̃ quibdam auditorib
ur̃is. nõ nlli quippe in sacrilogis sacris
sius ⁊ a iuno ⁊ a carnib.⁊ a ꝯcubitu
temꝑant: potius auditores ur̃os hiis
omnib utentes. ⁊ in eo nob̃ dissimiles
in manichei grege num̃atis qͣm istos
ead̃ que facitis facientes. Potius q
feminam que in manichetim credide¬
rit. urãm dicitis etiam parientem:
q̃m sibillam. nec saltem nubentem
Acenĩ młti xp̃iani catholici uocant᷑.
et sunt adult̾i. raptores. auari. ebri¬
oui: ⁊ quicquid aliud sane doctrine ad¬

Expanded text:
sit fides. ut cum auditores uestri et uxosit fides. ut cum auditores uestri et uxores habeant et filios quamuis inuiti suscipiant eisque patrimonia congerant uel custodiant, carne uescantur, uinum bibant, lauent, metant, uindemient, negotientur, honores publicos administrent, uobiscum eos tamen, non cum gentibus conputetis, cum facta eorum gentibus uideantur similiora quam uobis. nam et quorundam facta gentilium cum magis uobis propinquent quam quibusdam auditoribus uestris — nonnulli quippe in sacrilegis sacris suis et a uino et a carnibus et a concubitu temperant — potius auditores uestros his omnibus utentes et in eo uobis dissimiles in Manichaei grege numeratis. quam istos eadem, quae facitis, facientes, potiusque feminam. quae in Manichaeum crediderit, uestram dicitis etiam parientem quam Sibyllam nec saltem nubentem. at enim multi cbristiani catholici uocantur et sunt adulteri, raptores, auari, ebriosi et quicquid aliud sanae doctrinae ad
Abbreviated transcription (Latin):
criendoꝵ heditandoꝵ: longe tũ alit̾ hiis
reb utitur qui ad alium finem usum
eaꝵ refert. ⁊ alit̾ qui ex hiis deo gr̾as agit.
de quo praua ⁊ falsa nõ credit.Sicut .n.
in ip̃o errore ur̃o cum eo pane uescamĩ
quo ceti hoĩes ⁊ fructib uiuatis ⁊ fon¬
aib. lana ⁊ lino siłr texto amiciamini
nec miis tñ parem ducitis uitam. nõ
aliud edendo. aut bibendo. aut induendo.
s aliud sentiendo ⁊ credendo. ⁊ ad aliũ
finem ista omnia referendo. finems
uũi erroris atq uanitatis. ita nos ⁊ in
hus ⁊ini aliis que silr sumimus non
silr cum gentib iuiimus. casd̃ res nõ
ad eumd̾ finem referendo. s ad finem
legitimi diuiniq p̾cepti caritatem de
orde puro ⁊ conscĩa bona ⁊ fide nõ ficta.
a quib quidam aberrantes conuersi
sunt in uaniloqͥum. In quo sane pͥnci¬
patum tenetis: nõ intuentes nõ consi¬
derantes in eisd̾ hñdis agendis q reb.
tm̃ ad diu̾sam uitam nalere si diu̾sa

Expanded text:
triendorum, hereditandorum, longe tamen aliter his rebus utitur, qui ad alium finem usum earum refert, et aliter, qui ex his deo gratias agit, de quo praua et falsa non credit. sicut enim in ipso errore uestro cum eo pane uescamini, quo ceteri homines, et fructibus uiuatis et fontibus. lana et lino similiter texto amiciamini. nec in his tamen parem ducitis uitam, non aliud edendo aut bibendo aut induendo, sed aliud sentiendo et credendo et ad alium finem ista omnia referendo, finem scilicet uestri erroris atque uanitatis: ita nos et in his et in aliis, quae similiter sumimus, non similiter cum gentibus uiuimus easdem res non ad eundem finem referendo, sed ad finem legitimi diuinique praecepti, caritatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, a quibus quidam aberrantes conuersi sunt in uaniloquium. in quo sane principatum tenetis non intuentes, non considerantes in eisdem habendis agendisque rebus tantum ad diuersam uitam ualere, si diuersa
Abbreviated transcription (Latin):
nos ommes in unũ corpus baptizati su¬
mus: siue uidei. siue greci. se serui.
siue libert. ⁊ omnes unũ sp̃m potaui¬
mus. Etenĩ corpus nõ est unũ m̃brũ.
s mlta. Si dix̾it pes qr nõ sum manus
nõ sum de corpore: nõ iõ nõ est de corpore:
uel si dix̾it auricula. qr nõ sum oculus
nõ siun de corpore: nõ iõ nõ est de corpore
Et si cotũ corpus ocłs. ubi auditus: Si
totũ auditus. ubi odoratus: Nunc aut̃
posuit mbra singła: imũ quoq eoꝵ in
corpore ꝓut uoluit si aut̃ fuissent oĩa
miũ m̃brũ: ubi corpus: Nunc autem
młta m̃bra. unũ aut̃ corpus. Nõ p̃t¬

Expanded text:
es in unum corpus baptizati sumus, siue Iudaei siue Graeci siue serui siue liberi; et omnes unum spiritum potauimus. etenim corpus non est unum membrum, sed multa. si dixerit pes: quia non sum manus, non sum de corpore, num ideo non est de corpore? uel si dixerit auricula: quia non sum oculus, non sum de corpore. num ideo non est de corpore? et si totum corpus oculus, ubi auditus? si totum auditus, ubi odoratus? nunc autem posuit deus membra singula, unum quodque eorum in corpore prout uoluit. si autem fuissent omnia unum membrum, ubi corpus? nunc autem multa membra, unum autem corpus. non pot
Abbreviated transcription (Latin):
apud dm̃. Absit Moyses enĩ dicit. sbi¬
serebor cui misertus ero.⁊ mĩam p̃st¬
sisset quod inconcusse retinend est nõ
ẽẽ iniquitatem aptid dm̃: paulo post
attende quid dicat. Si aut̃ uolens d̃
ostende tram ⁊ demonstͣie potentiam
suam. attulit in młta patĩa uasa ir
que ꝑfc̃a sunt in ꝑdicõm: ⁊ ut notas
facet diuitias gle sue in uasa mĩe
p̃parauit in gl̾am ⁊ cet̾a. Certe hic nll
modo dici p̃t alium dm̃ ẽẽ qui osten¬
dit tram ⁊ demonstrat potentiam
suam in uasis que ꝑfecta sunt ad ꝑ¬
ditõm. ⁊ aliũ qui ostendit diuitias
tur. Hinc est ⁊ illud. Propt̾ hoc tra¬
didit illos ds̃ in concupĩas cordis eo

Expanded text:
apud deum? absit, Moysi enim dicit: miapud deum? absit, Moysi enim dicit: miserebor, cui misertus ero. etisisset, quod inconcusse retinendum est, non esse iniquitatem apud deum, paulo post attende quid dicat: si autem uolens deus ostendere iram et demonstrare potensuam, attulisse in multa patientia vasa irae quae perfecta sunt in perditionem, ut notas faceret divitias gloriae suae in vasa miseparauit in gloriam et cetera. certe hic nullo modo dici potest alium deum esse, qui ostendit iram et demonstrat potentiam suam in uasis, quae perfecta sunt ad perditionem, et alium, qui ostendit diuitias tur. hinc est et illud: propter hoc tradidit illos deus in concupiscentias cordis
Abbreviated transcription (Latin):
d̾s iniquit scłi huius excecauit men¬
tes infidelium. dm̃ quid̃ nominans.
qr sic iam uocaretur a sius: s aditiẽs.
ꝙ mentes excecet. ut ex hoc intlłigat᷑
non ẽẽ uerus deus. augustims.
et primo negasti. tñ paulo post etiam
ip̃e confessus es: qͣi rõm reddens cur
Quam quid̃ sententiam płiq nr̃m
ita distingunt: ut dm̃i uerũ dicant
excecasse m̃tes infideliũ. Cum enim
leg̾int in quib ds̃: suspendunt ꝓpi¬
tiatõm: ac tunc inferunt. scłi huiꝰ
excecauit m̃tes infideliũ. Nuia ⁊ si
ita nõ distinguas. s exponendi gr̃ã
tta u̾boꝵ ordinem muitef. in quib
ds extecauit m̃tes infidelium scłi
iurus: id ẽ qui in illa distinctione
sensus elucet. Potest enĩ etiam ta¬
lis oꝑatio qua excecantur mentes
infidelium: sod̃ quendam modum
ꝑtin̾e ad uerũ dm̃. Quod nõ facit
malitia s iustitia: sicut idem pau¬
lus alibi dicit se ũquid miquus de
qui nitert umnm: Item alibi. Euo egte
dicimuo inquit: Eũquid iniquitas est

Expanded text:
 inquit, saeculi huius excaecauit mentes infidelium, deum quidem nominans, quia sic iam uocaretur a suis, sed adiciens, quod mentes excaecet, ut ex hoc intellegatur non esse uerus deus. AUGUSTINUS etsi primo negasti, tamen paulo post etiam ipse confessus es quasi rationem reddens, cur quam quidem sententiam plerique nostrum ita distingunt, ut uerum deum dicant excaecasse infidelium mentes. cum enim legerint: in quibus deus, suspendunt pronuntiationem; ac tunc inferunt: saeculi huius excaecauit mentes infidelium. quia etsi ita non distinguas, sed exponendi gratia ita uerborum ordinem mutes: in quibus deus excaecauit mentes infidelium saeculi huius. idem qui in illa distinctione sensus elucet. potest enim etiam talis operatio, qua excaecantur mentes infidelium, secundum quendam modum pertinere ad uerum deum. quod non facit malitia, sed iustitia, sicut idem Paulus alibi dicit: numquid iniquus deus, qui infert iram? item alibi: quid ergo dicemus? inquit; numquid iniquitas est
Abbreviated transcription (Latin):
fidem tenentib nõ inde sepatur filius
et sp̃c sc̃s. Hactenus in p̃sentia dixim.
ur̃e aut̃ uanitati quid placuit in sole
pon̾e uirtutem filii: ⁊ in lina sapi¬
entiam: Cum enĩ in ip̃o prẽ filius in¬
diuidi seꝑariq nõ possint: Quod si sci¬
retis: nũqͣm stulto insano ꝙ phantas¬
mate tantas fabulas tex̾etis. At in ca
ip̃a falsitate atq fallatia qͣm incõgrue
qͣm ꝑu̾se sedem sapĩe minus lucere
qͣm sedem uirtutis. cum ad uirtutem
lor in sole. lux aut̃ ppolleret in luna:
nt cũq inuenissent ista figm̃ta ueri¬
sisitudinis nebulam. hõib carnalib
et animalib decipiendis: qui nicħ pu¬
tant c̃ẽ nisi quod corporale cogitau̾tut
saloris enim iuolentia oꝑatio est ad
mouend̾. unde uirtuti tribueretur.
lucis aut̃ clarus fulgor ad demou¬
ctrand. unde banc laple datent. Cum uo
lux longe in sole p̾cellat: quõ ibi uirtꝰ
hic aut̃ quod tanto minus lucet sapĩa

Expanded text:
fidem tenentibus non inde separatur filius fidem tenentibus non inde separatur filius et spiritus sanctus, hactenus in praesentia dixerim. Uestrae autem uanitati quid placuit in sole ponere uirtutem filii et in luna sapientiam? cum enim in ipso patre filius indiuidi separarique non possint? quod si sciretis, numquam stulto insanoque phantasmate tantas fabulas texeretis. at in ea ipsa falsitate atque fallacia quam incongrue, quam peruerse sedem sapientiae minus lucere dicitis quam sedem uirtutis, cum ad uirtutem lor in sole, lux autem praepolleret in luna, utcumque inuenissent ista figmenta uerisimilitudinis nebulam hominibus carnalibus et animalibus decipiendis, qui nihil putant esse, nisi quod corporale cogitauerint; caloris enim uiolentia operatio est ad mouendum, unde uirtuti tribueretur; lucis autem clarus fulgor ad demonsti-andum, unde hanc sapientiae darent. cum uero lux longe in sole praecellat. quomodo ibi uirtus. hic autem quod tanto minus lucet, sapientia
Abbreviated transcription (Latin):
linñ illud quod ds̃ est. Hoc enĩ creatura
est: creator est ille. hoc fcm̃ est: ille qui fe¬
at. hoc deniq nutabile. dum uudlt quod
nolebat. ⁊ scit quod nesciebat. ⁊ reminis
citur quod oblicum erat. Illud aut̃ incõ¬
mitabili uoluntate. u̾itate. et̾nitate.
psistit Et inde nob̃ est mitium existẽdi
rõ cognoscendi. lex amandi. inde om̃ib
et irrõnabilib amantib natura qua
uuuint. iugor quo sentiunt: motus
quo appetunt. Inde ettam omnib oꝑib
m̃sura ut subsistant: nũs ut ornent᷑.
pondus ut ordinentur. Itaq lum̃ illud
trinitas inseꝑabilis imus ds̃ est cuiis
uos nlło corpore adiuncto ꝑ seip̃am in¬
corpoream spiritalem incõmutabilẽ
ꝙ sbam etiam locis diuiditis. Nec sal¬
tem trinitati loca tria datis: s qͣtuor.
Patri unũ .i. lum̃ maccessibile quod
prsus nõ intlłĩgitis. Filio duo. solem
id est aeris hunc õem ambitũ. De pa¬
tris ergo maccessibili lumine qr u̾am

Expanded text:
lumen illud, quod deus est; hoc enim creatura lumen illud, quod deus est; hoc enim creatura est, creator est ille; hoc factum, ille qui fecit; hoc denique mutabile, dum uult, quod nolebacitur, quod oblitum erat, illud autem incommutabili uoluntate, ueritate, aeternitate persistit, et inde nobis est initium existendi, ratio cognoscendi, lex amandi; inde omnibus et inrationalibus animantibus natura, qua uiuunt, uigor, quo sentiunt, motus, quo adpetunt; inde etiam omnibus corporibus mensura, ut subsistant, numerus, ut ornentur, pondus, ut ordinentur. itaque lumen illud trinitas inseparabilis, unus deus est, cuius uos nullo corpore adiuncto per se ipsam incorpoream spiritalem incommutabilemque substantiam etiam locis diuiditis. nec saltem trinitati loca tria datis, sed quattuor: patri unum, id est lumen inaccessibile, quod prorsus non intellegitis; filio duo, solem id . est aeris hunc omnem ambitum. de patris ergo inaccessibili lumine, quia ueram
Abbreviated transcription (Latin):
ubi ds̃ pat̾ hĩtat cum regnicolis sis
Qñ enĩ disc̾ntstis lucem quam c̾nimꝰ
ab ea luce qua intlligimus csĩ aliud
nicħ uniqͣm putau̾itis ẽẽ intlłigere
u̾itatem nisi formas corporeas cogita¬
re siue finitas. siue ex aliquib ꝑtib
infuitas: que mania fantasinata cẽ
nescitis: ꝑinde cum tm̃ int̾sit int̾ co¬
gitatõm qua cogito t̾ram luminis
nr̃am que omnino nusqͣm est. ⁊ cogi¬
ta tõm qua cogito alexandriam quam
istam qua cogito alexandriam inoog¬
nitam: et eam qua cogito carthagi¬
nem cognitam. ab hac quoq crgitatt̃e
qua certa ⁊ nota corpora cogito. lon¬
ge incomꝑabilit̾ distat cogitatio qua
intlłigo iustitiam. castitatem. fidem.
u̾itatem. caritatem. bonitatem: ⁊ quic¬
quid eiusmodi est. sue cogitatio discite
si potestis quale lim̃i sit quo illa oĩa
que hoc nõ sunt.⁊ int̾ se disc̾iumtur.
agnoscitur. Et tñ etiam hoc lĩi: non est

Expanded text:
ubi deus pater habitat cum regnicolis suis. ubi deus pater habitat cum regnicolis suis. quando enim discreuistis lucem, qua cernimus, ab ea luce, qua intellegimus, cum aliud nihil umquam putaueritis esse intellegere ueritatem nisi formas corporeas cogitare, siue finitas siue ex aliquibus partibus infinitas, quae inania phantasmata esse nescitis? proinde cum tantum intersit inter cogitationem, qua cogito terram luminis uestram, quae omnino nusquam est, et cogitationem, qua cogito Alexandriam, quam ntersit inter istam, qua cogito Alexandriam incognitam, et eam, qua cogito Karthaginem cognitam: ab hac quoque cogitatione, qua certa et nota corpora cogito, longo incomparabiliter distat cogitatio, qua intellego iustitiam, castitatem, fidem, ueritatem, caritatem, comitatem et quicquid eiusmodi est, quae cogitatio, dicite, si potestis, quale lumen sit, quo illa omnia, quae hoc non sunt et inter se discernuntur, cognoscitur . et tamen etiam hoc lumen non est
Abbreviated transcription (Latin):
intolerabilit̾ sceleratũ ꝙ de ip̃a naut
puellas pulchras ⁊ puos ꝓponi dicitis
quoꝵ formosissimis corporib mardescãt
pͥncipes tenebraꝵ.ad feminas masculi
et ad mascłos femine: ut in ip̃a flagn¬
ti libidine ⁊ nihtanti ꝯcupĩa de m̃bris¬
eoꝵ tamꝙͣ de t̾ris sordidis ꝙ compedib
dei ur̃i m̃bra soluantur. Et hus obsce¬
nissimis pannis nr̃is: conamini assue¬
re in effabilem trinitatem. dicentes pa¬
trem in secreto quodam lumine hĩtare.
filii aut̃ in sole uirtutem. in luna sa¬
ptentiam. sp̃m u̾o scĩn in acre. In qua
triꝑtita ur̃a. uł potius iam q̃driꝑtita
fabula. de prĩs quid̃ secreto lumme qͥd
nob̾ dicam: nisi qr lumen cogitare nõ
potestis. nisi quale uide ꝯsuestis: Hoc
enim conspicuũ ⁊ omui carut uõ tm̃ ho¬
minũ. u̾m etiam bestiaꝵ ⁊ u̾miculoꝵ
notissimũ lumen intuentes. ex illo
conceptam corde fantasiam in munen¬
sum soletis aug̾e. ⁊ eani lucem dice.

Expanded text:
intolerabiliter sceleratum, quod de ipsa naui intolerabiliter sceleratum, quod de ipsa naui puellas pulchras et pueros proponi dicitis, quorum formosissimis corporibus inardescant principes tenebrarum, ad feminas masculi et ad masculos feminae, ut in ipsa flagranti libidine et inhianti concupiscentie taetris sordidisque conpedibus dei uestri membra soluantur. et his obscaenissimis pannis uestris conamini adsuere ineffabilem trinitatem dicentes patrem in secreto quodam lumine habitare, filii autem in sole uirtutem, in luna sapientiam, spiritum uero sanctum in aere! In qua tripertita uestra uel potius iam quadripertita fabula de patris quidem secreto lumine quid uobis dicam, nisi quia lumen cogitare non potestis, nisi quale uidere consuestis? hoc enim conspicuum et omni carni non tantum hominum, uerum etiam bestiarum et uermiculorum notissimum lumen intuentes ex illo conceptam corde phantasiam in inmensum soletis augere et eam lucem'dicere,
Abbreviated transcription (Latin):
colete: ad cuius girũ ur̃a oro circũ¬
noluitur. Nam ⁊ de ip̃o tam falsa
et tam detestanda iactatis: ut si su¬
as uindicaret inuirias. iam flam¬
mis eius uiui arde̾tis. Nam pͥmo
eum nauem quamdam ẽẽ dicitis.
Ita nõ tm̃ ut dicitur tanto celo erra¬
tis: s ⁊ natatis. Demde cũ oĩm ocłis
rotundus effulgeat. ea q illi figu¬
ra ꝑ sui ordinis positione ꝑfecta
sit: uos cum triangłm ꝑhibetis
id est ꝑ quamdam triangłam celi
fenestram lucem istam mundo t̾ris¬
q tadiare. Ita fit ut ad istum quid̾
solem dorsum c̾uicem q curuetis:
nõ aut̃ ip̃m tam clara rotunditate
conspicuũ. s nescio quam nauem ꝑ
foramen triangłm micantem atq
lucentem quam confictam cogitatis
adoretis. Quam ꝓfecto faber ille nõ¬
nauigioꝵ tabule compinguntur. sec e¬
mentur ⁊ tĩba quib bereticoꝵ fabule
confingũtur. Umptñ hec tolerabilius
uł ridentur uł flentur in uob̃. Illud est

Expanded text:
colere, ad cuius gyrum uestra oratio circumcolere, ad cuius gyrum uestra oratio circumuoluitur. Nam et de ipso tanta falsa et tam detestanda iactatis. ut si suas uindicaret iniurias, iam flammis eius uiui arderetis. nam primo eum nauem quandam esse dicitis; ita non tantum, ut dicitur, toto caelo erratis, sed et natatis. deinde cum omnium oculis rotundus effulgeat eaque illi figura pro sui ordinis positione perfecta sit, uos eum triangulum perhibetis, id est per quandam triangulam caeli fenestram lucem istam mundo terrisque radiare. ita fit, ut ad istum quidem solem dorsum ceruicemque curuetis, non autem ipsum tam clara rotunditate conspicuum, sed nescio quam nauem per foramen triangulum micantem atque lucentem, quam confictam cogitatis, adoretis. quam profecto faber ille nonauigiorum tabulae conpinguntur, sic emerentur et uerba, quibus haereticorum fabulae confinguntur. uerum haec tolerabilius uel ridentur uel flentur in uobis; illud est
Abbreviated transcription (Latin):
ut ea nõ colant: nõ eis dicimus qd̃
nlła sint. s ꝙ colenda nõ sint. Gis¬
qr colend̾ hoꝵ oĩm conditorem dm̃i in¬
uisibilem suademus: cuius solius
ꝑticipatione beatus homo fieri p̃t.
quod omnes uelle nemo ambigit
S qr nõ nlłi eoꝵ inuisibilem ⁊ in¬
corpoream creaturam colunt. quod
est anima mens ꝙ humana: tñ
qr nec eiusmodi creature ꝑticipa¬
tione fit homo beatus. ille nõ solũ
inuisibilis.u̾m etiam incõmuta¬
bilis ds̃ .i. d̃s uerus colendus est
qr solus ille colendus est. quo solo
fruendus est beatus fit cultor eiꝰ.
et quo solo nõ fruens omnis mens
misera est qual alia re ꝑfruatur. Uos
aut̃ cum ea colatis que oĩo nõ sut.
s ur̃aꝵ fallatium fabulaꝵ uanitate
finguntur ꝓpinquiores cẽtis uere
pietati ac religioni si saltem paga¬
ni eẽtis: uł in eoꝵ gen̾e qui corpora
colunt. ⁊ si nõ colenda. s tñ uera. Uñ
uos uerius dixim nõ solem istum

Expanded text:
ut ea non colant, non eis dicimus, quod ut ea non colant, non eis dicimus, quod nulla sint, sed quod colenda non sint, eisque colendum horum omnium conditorem deum inuisibilem suademus, cuius solius participatione beatus homo fieri potest: quod omnes uelle nemo ambigit. sed quia nonnulli eorum inuisibilem et incorpoream creaturam colunt — quod est et anima mensque humana — tamen, quia nec eiusmodi creaturae participatione fit homo beatus, ille non solum inuisibilis uerum etiam incommutabilis deus, id est deus uerus colendus est, quia solus ille colendus est, quo solo fruens beatus fit cultor eius, et quo solo non fruens omnis mens misera est, qualibet re alia perfruatur. uos autem cum ea colatis, quae omnino non sunt, sed uestrarum fallacium fabularum uanitate finguntur, propinquiores essetis uerae pietati ac religioni, si saltem pagani essetis uel in eorum genere, qui corpora colunt, etsi non colenda, sed tamen uera. unde uos uerius dixerim nec solem istum
Abbreviated transcription (Latin):
imꝑita pestis. ⁊ uanitas aug̃s̃.¬
ũsipellis. utquid tibi obicis. qd̾
si quis tibi obicit nescit cum quo a¬
gat: Req enĩ uos paganos drcimus
aut scisma paganoꝵ: f hr̃e cum eis
quamdam siłitudinem: eoꝙ młtos
colatis deos. U̾m uos eis ẽẽ longe de¬
tertores ꝙ illi ea collunt que sunt:
s ꝓ dis colenda nõ sunt. Stint enĩ
et ydola: s ad salutem nicħ sunt. Et
qui colit arborem nõ qui d̃ arando.
s adorando: nõ id colit quod nusqͣm
est. s ꝙ tta colend̾ nõ est Ip̃a etiam
demonia unde dicit apłs. que immo¬
lant gentes. demonus immolant ⁊
nõ deo: titiq sunt quib illos immo¬
lare dicit: ⁊ quoꝵ nos sotios eẽ non
uult. Iam uo celum ⁊ t̾ra. mare ⁊
aer. sol ⁊ luua. ⁊ cet̾a syda: omnia
hec mani festa ccłis apparent. acꝙ ip̃is
ensib prestolint. Que cũ pagani tuaq̃
deos colunt. ul tamqͣm untus magni
dei: nam unitisum mundũ quedam
eoꝵ putant maximũ dm̃: ea colunt
que sunt. Cum quib qñ aginus

Expanded text:
ita pestis et uanitas uersipellis! utquid tibi obicis, quod si quis tibi obicit, nescit cum quo agat? neque enim uos paganos dicimus aut schisma paganorum, sed habere cum eis quandam similitudinem, eo quod multos colatis deos; uerum uos eis esse longe deteriores, quod illi ea colunt, quae sunt, sed pro diis colenda non sunt; sunt enim et idola, sed ad salutem nihil sunt. et qui colit arborem, non quidem arando, sed adorando, non id colit, quod nusquam est, sed quod ita colendum non est. ipsa etiam daemonia, unde dicit apostolus: quae inmolant gentes, daemoniis inmolant et non deo, utique sunt, quibus illos inmolare dicit et quorum nos socios esse non uult. iam uero caelum et terra, mare et aer, sol et luna et cetera sidera, omnia haec manifesta oculis adparent atque ipsis sensibus praesto sunt. quae cum pagani tamquam deos colunt uel tamquam partes unius magni dei — nam uniuersum mundum quidam eorum putant maximum deum — ea colunt, quae sunt. cum quibus quando agimus,
Abbreviated transcription (Latin):
timas obtulerunt: quas si offerriuo¬
luit ꝑ eaꝵ sisitudinem ꝓmitrens uic¬
timam ueram: ꝑ quam nos sibi poc̃oꝵ
remissione reconciliauit in xp̃o iħudo¬
mino nr̃o. Cuius capitis corpus effer¬
tos fideles paulus alloquitur dicens
pora humana opificium dñt ẽẽ gen¬
tis tenebraꝵ. ⁊ carcẽs quib uictus in¬
clusus est ds̃. Unde longe aliud antũ¬
tiat faustus: aliuid paulus. S q̃m quil¬
cepistis: anathema sit. uerus dicit xp̃
in paulo: anathema sit manicheus in
fausto. Qui etiam dicit nicħ nos mu¬
tasse de morib gentium: nesciens qͥd
loqͣtur. Cum enim uistus ex fide uiuat
finis q p̾cepti sit caritas de corde puro
et conscĩa bona ⁊ fide nõ ficta. maneant¬
q ad formandam uitam fideliũ: tria
hec. fides. spes. caritas. unde fieri põt
ut pares cum aliquo mores hẽat qui
hec tria cum illo paria nõ ht̃: Qui
enim aluid credit. aliud sꝑat. aliud
amat: noce est ut alit̃ uiuat. Et si u¬

Expanded text:
timas obtulerunt: quas sibi offerri uotimas obtulerunt: quas sibi offerri uoluit, per earum similitudinem promittens uictimam ueram, per quam nos sibi peccatorum remissione reconciliauit in Christo Iesu domino nostro, cuius capitis corpus effectos fideles Paulus adloquitur dicens pora humana opificium dicunt esse gentis tenebrarum et carceres, quibus uictus inclusus est deus: unde longe aliud adnuntiat Faustus, aliud Paulus. sed quoniam quiscepistis, anathema sit, uerum dicit Christus in Paulo, anathema sit Manichaeus in Fausto. Qui etiam dicit nihil nos mutasse de moribus gentium nesciens, quid loquatur. cum enim iustus ex fide uiuat finisque praecepti sit caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta maneantque ad formandam uitam fidelium tria haec: fides, spes, caritas: unde fieri potest, ut pares cum aliquo mores habeat, qui haec tria cum illo paria non habet? qui enim aliud credit, aliud sperat, aliud amat, necesse est, ut aliter uiuat. et si u
Abbreviated transcription (Latin):
pdola. Pot̾ant enĩ sicut nõ nlłi etiã
sme ydoloꝵ sculpturis.arborib et
montibr postremo etuam loli ac lime s¬
t̾is q syderib iminolare. Quod si facem
ꝑ illum cultũ que latria dicitur. create
potius qͣm creatori seruientib. ⁊ obho
nõ paruo malo impie suꝑstitõnis ertã¬
tib. nichominus demonia se p̃betent
ad eos illudendos: ⁊ ab eis sumenda qui
sic obtulissent. Illi quippe suꝑbi ⁊ impi
sp̃ẽ nõ nitore ac fumo sicut nõ ulli ua¬
ni opinantur: s hoĩm pascuntur erro¬
rib. Non sui corporis refectione: s mal¬
uola delectatione cum quoquomͦ decipi¬
unt. uł arroganti fastu simulate ma¬
lestatis. cum diuinos sibi honores ex¬
hiberi głantur. Non ergo illi prẽs nr̃i
sola gentium silachra dimiserunt. s
neq t̾re. neq cuiqͣm t̾rene rer. neq ma¬
ri. neq celo. neq militie celi aliquid
mmolantes. uni deo creatori oĩm uic¬

Expanded text:
est idola; poterant enim sicut nonnulli etiam est idola; poterant enim sicut nonnulli etiam sine idolorum sculpturis arboribus et montibus, postremo etiam soli ac lunae ceterisque sideribus immolare. quod si facerent per illum cultum, quae latria dicitur, creaturae potius quam creatori seruientibus et ob hoc non paruo malo inpiae superstitionis errantibus nihilominus daemonia se praeberent ad eos inludendos et ab eis sumenda, quae sic obtulissent. illi quippe superbi et inpii spiritus non nidore ac fumo, sicut nonnulli uani opinantur, sed hominum pascuntur erroribus: non sui corporis refectione, sed maliuola delectatione, cum quoquo modo decipiunt, uel adroganti fastu simulatae maiestatis cum diuinos sibi honores exhiberi gloriantur. non ergo illi patres nostri sola gentium simulacra dimiserunt, sed neque terrae neque cuiquam terrenae rei neque mari neque caelo neque militiae caeli aliquid immolantes uni deo creatori omnium uic
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ nõ iõ ꝯtempnenda uł detestanda
est uirginitas scimonialiũ. qr ⁊ue¬
stales uirgines fu̾unt: sic nõ iõ re¬
p̾hendenda sacrificia patrum: quia
sunt ⁊ sacrifitia gentiũ. Quia sicut
int̾ illas uirginitates młtũ distat
ꝙͣuis nicħ aliud distet. nisi que cui
uoueatur atq reddatur: sic int̾ sacri¬
ficia paganoꝵ ⁊ hebreoꝵ mltũ distat
eo ip̃o ꝙ hoc solum distat. que cui sint
immolata ⁊ oblata Illa scilz suꝑbe mi¬
pretati demonioꝵ. id ip̃m obhoc sibi
arrogantium quo herentur dii. quia
diuinus honor est sacrificiũ: illi uero
uni deo. ut ei offerretur silicudo pro¬
mitcens u̾itatem sacrificii: cui erat
offerenda ip̃a reddita u̾itas in passio¬
ne corporis ⁊ sanguinis xp̃i. Neq enĩ
sicut faustus dixit pͥores nr̃i uidei se¬
gregati a gentib cum templum hẽ¬
rent. ⁊ immolatõnes. ⁊ aras. ⁊ sacerdo¬
tia: sculptutas solũ dimiserunt .i

Expanded text:
autem non ideo contemnenda uel detestanda autem non ideo contemnenda uel detestanda est uirginitas sanctimonialium, quia et Uestales uirgines fuerunt, sic non ideo reprehendenda sacrificia patrum, quia sunt et sacrificia gentium. . quia, sicut inter illas uirginitates multum distat, quamuis nihil aliud distet, nisi quae cui uoueatur atque reddatur, sic inter sacrificia paganorum et Hebraeorum multum distat eo ipso, quod hoc solum distat, quae cui sint immolata et oblata: illa scilicet superbae inpietati daemoniorum id ipsum sibi ob hoc adrogantium, quo haberentur dii, quia diuinus honor est sacrificium; illa uero uni deo, ut ei offerretur similitudo promittens ueritatem sacrificii, cui erat offerenda ipsa reddita ueritas in passione corporis et sanguinis Christi. Neque enim, sicut Faustus dixit, priores nostri Iudaei segregati a gentibus, cum templum haberent et immolationes et aras et sacerdotia, sculpturas solum dimiserunt, id
Abbreviated transcription (Latin):
minoris pcc̃i est ebrtum redite a mar¬
tyrib. q̃m uł ieutnũ sacrificare mar¬
tyrib. Sacrificare martyrib dixi. nõ
dici sacrificare deo in memoriis mar¬
tyrum. quod freq̃ntissime facimus illo
dũtaxat ritu quo sibi sacrificari no¬
ui testamenti manifestatõne p̾cepit.
quod ꝑtinet ad illũ cultũ que latria
dicitur. ⁊ uni deo debetur. S quidagã
et tante cecitati istoꝵ heticoꝵ. qñ demõ¬
strabo quam im hẽat quod in ꝑsal¬
mis canitur. sacrifitium laudis głi¬
ficabit me. ⁊ illic uia est. uibi ostendã
illi salutare meũ: Hiius sacrificii
caro ⁊ sanguis añ aduentũ xp̃i per
uictimas siłitudinũ ꝓmitcebatur.
in passione xp̃i ꝑ tp̃am u̾itatem red¬
debatur: post ascensum xp̃i ꝑ sacram̃¬
tum memorie celebratur. Ac ꝑ hoc tm̃
int̾est int̾ sacrificia paganoꝵ ⁊ hebre¬
oꝵ. qͣntum int̾ imitatõm errantem
et p̾figuratõm p̾nuntiantem. Sicut

Expanded text:
minoris peccati est ebrium redire a marminoris peccati est ebrium redire a martyribus quam uel ieiunum sacrificare martyribus. sacrificare martyribus dixi, non dixi: sacrificare deo in memoriis martyrum. quod frequentissime facimus illo dumtaxat ritu. quo sibi sacrificari noui testamenti manifestatione praecepit: quod pertinet ad illum cultum, quae latria dicitur et uni deo debetur. sed quid agam et tantae caecitati istorum haereticorum quando demonstrabo, quam uim habeat, quod in psalmis canitur: sacrificium laudis glorificabit me, et illic uia est, ubi ostendam illi salutare meum? huius sacri- ficii caro et sanguis ante aduentum Christi per uictimas similitudinum promittebatur, in passione Christi per ipsam ueritatem reddebatur, post ascensum Christi per sacramentum memoriae celebratur; ac per hoc tantum interest inter sacrificia paganorum et Hebraeorum, quantum inter imitationem errantem et praefigurationem praenuntiantem. sicut
Abbreviated transcription (Latin):
exigunt. dyabłs ⁊ angłi ctus: sicut ꝑ
omnia templa ⁊ sacra gentiliũ. Quoꝵ
silitudo in quibdam etiam suꝑbis
hõĩb exp̾ssa est: sicut de babylonie
quibdam regib memorre ꝯm̃datũ
tenemus Unde sc̃s danel accusato¬
res ac ꝑsecutores ꝑtulit ꝙ regis e¬
dicto ꝓposito ut nicħ a quoqͣm deo pe¬
tetur nisi a rege solo: dm̃ suũ hoc
est unũ ⁊ uerũ dm̃ adorare dep̾curi¬
qr dep̾hensus est. Qui aut̾ se in me¬
morus martyrũ mebriant: quõ a
nob approburi possunt: cũ eos etiã¬
si in domib sius id faciant. sana doc
trina condempnet: S aluid est qd̾
docemuo: aliud quod sustinemus
Aliud quod p̾ciꝑe iubemur. aliud
quod emendare p̾cipuur. ⁊ donec
emendemus tolerare ꝯpellimur
Alia est disciplina xp̃ianoꝵ alia luxia
uinolentoꝵ. uel error intirmoꝵ. U̾mp¬
tñ ⁊ in hoc ip̃o distant plurimũ culpe
uinolentoꝵ ⁊ sacrilegoꝵ. Longe qͥppe

Expanded text:
exigunt, diabolus et angeli ejus, sicut per exigunt, diabolus et angeli ejus, sicut per omnia templa et sacra gentilium. Quorum similitudo in quibusdam etiam superbis hominibus expressa est: sicut de Babyloniae quibusdam regibus memoriae commendatum tenemus. Unde sanctus Daniel accusatores ac persecutores pertulit, quod regis edicto proposito, ut nihil a quoquam Deo peteretur nisi a rege solo, Deum suum, hoc est unum et verum Deum adorare deprecarique deprehensus est: qui autem se in memoriis martyrum inebriant, quomodo a nobis approbari possunt, cum eos, etiamsi in domibus suis id faciant, sana dotrina condemnet? sed aliud est, quod docemus, aliud, quod sustinemus, aliud, quod praecipere iubemur, aliud, quod emendare praecipimur, et donec emendemus, tolerare conpellimur. alia est disciplina christianorum, alia luxuria uinolentorum uel error infirmorum. uerumtamen et in hoc ipso distant plurimum culpae uinolentorum et sacrilegorum. longe quippe
Abbreviated transcription (Latin):
feliciore uictores. qͣm in ista adhucusq
pugnantes. It illo cultu qui grecelatria
nisi unũ dm̃. Cum aut̃ ad hunc cultũ
ꝑtineat oblatio sacrifitii. unde ydola¬
tria dicitur eoꝵ qui hoc etiam ydolis
exhibent. ulło modo tale aliquid offe¬
rimus. aut offerend̃ p̾cipimus: uel
cuiqͣm martyri. uł cuiqͣm sce anime.
uł curqͣm angło. Et quisquis in hunc
errorem delabitur. corripitur ꝑ sa¬
nam doctrinam. sue ut corrigatur
siue ut caueatur. Etiam ip̃i enim scĩ
uł hoĩes. ul angłi exhiberi sibi nolũt.
quod uni deo deberi norunt. Apparuit
hoc in paulo ⁊ barnaba: cum ꝯmoti
miraculis que ꝑ eos facta sunt licao¬
na tamq̃m dus immolare uolu̾unt.
Confissis enĩ uestim̃tis sius ꝯfidẽtes
et ꝑsuadentes se deos nõ eẽ: ista sibi
fieri uetuerunt. Ipparuit ⁊ in angel
sicut ⁊ in apocalypsi legimus. angłm
se adorari phibentem ac dicentemi
adoratori suo. Conseruus tuus sum

Expanded text:
feliciere uictores quam in ista adhuc usque feliciere uictores quam in ista adhuc usque pugnantes. at illo cultu, quae graece Xatpsta nisi unum deum. cum autem ad hunc cultum pertineat oblatio sacrificii, unde idolatria dicitur eorum, qui hoc etiam idolis exhibent, nullo modo tale aliquid offerimus aut offerendum praecipimus uel cuiquam martyri uel cuiquam sanctae animae uel cuiquam angelo; et quisquis in hunc errorem delabitur, corripitur per sanam doctrinam, siue ut corrigatur, siue ut caueatur. etiam ipsi enim sancti, uel homines uel angeli, exhiberi sibi nolunt, quod uni deo deberi norunt. adparuit hoc in Paulo et Barnaba, cum conmoti miraculis, quae per eos facta sunt, Lycaonii tamquam diis immolare uoluerunt — conscissis enim uestimentis suis confitentes et persuadentes se deos non esse ista sibi fieri uetuerunt —: adparuit et in angelis sicut in apocalypsi legimus angelum se adorari padoratori suo: Conservus tuus sum
Abbreviated transcription (Latin):
martyrũ religiosa sollempnitate cõ¬
celebrat ad excitandam imitatõm: ut
et ut m̾itis eoꝵ consocietur. atq orõ¬
nib adiuuetur. Ita tũ ut nlłi mar¬
tyrum. s ipi deo martyrũ. ꝙͣus in
memoriis martyrũ ꝯstituamus al¬
taria. Quis enĩ antistitũ in locis scõꝵ
corpoꝵ assistens altari alũ dixit. offe¬
ro tibi petre aut paule. aut crispine:
s quod offertur offertur deo qui
martyres coronauit. apud memorias
coꝵ quos coronauit ut ex tp̃oꝵ locoꝵ ad¬
monitõne maior affectus exsurgat
ad acuendam caritatem. ⁊ in illos
quos imitari possimus: ⁊ in illũ quo
adiuuante possimus. Colimus ergo
martyres co cultu dilectõnis ⁊ socie¬
catis: quo ⁊ in hac uita coluntur scĩ
hoĩes dei. quoꝵ cor ad talem ꝓ euͣngłi¬
sa u̾itate passionem ꝑatũ ẽẽ sentimꝰ.
sillos tanto deuotius qͣnto securius
polt ncerta omnia luꝑata. qñto etiam
fidentiore laude p̾dicamus. ⁊am in uita

Expanded text:
martyrum religiosa solemnitate conmartyrum religiosa solemnitate concelebrat, et ad excitandam imitationem, et ut meritis eorum consocietur, atque orationibus adjuvetur: ita tamen ut nulli martyrum, sed ipsi Deo martyrum, quamvis in memoriis martyrum, constituamus altaria. Quis enim antistitum in locis sanctorum corporum assistens altari, aliquando dixit, Offerimus tibi, Petre; aut, Paule; aut, Cypriane: sed quod offertur, offertur Deo qui martyres ceorum quos coronauit, ut ex ipsorum locorum admonitione maior adfectus exsurgat ad acuendam caritatem et in illos, quos imitari possumus, et in illum, quo adiuuante possimus. colimus ergo martyres eo cultu dilectionis et societatis, quo et in hac uita coluntur sancti homines dei, quorum cor ad talem pro euangelica ueritate passionem paratum esse sentimus; sed illos tanto deuotius, quanto securius post certamina omnia superata, quanto etiam fidentiore laude praedicamus iam in uita
Abbreviated transcription (Latin):
studio calumpntandi. etiam ab ipĩus
manichet uanitatib exorbitare uoluis¬
se. ⁊̃ in uulgarem acq poeticam paga¬
noꝵ opiõnem. a quib se alientssimũ cu¬
ꝑit uideri. nescio quõ incautũ incidisse.
sum enim dixisset nos u̾tisse ydola
in martyres quos uotis inquit sum¬
lib colitis. defunctoꝵ umbras uno:
placatis ⁊ dapib. Sunt ergo umbre
defunctoꝵ: Nũqͣm hoc in ur̃is sermoni¬
br auduumus: nũqͣm in litt̾is legimꝰ.
iinnio ꝯtradioe soletis talib opĩonib.
isserentes aninas mortuoꝵ malas mi¬
nus ue purgatas. aut in reuolutões
ire. aut in grauiores aliquas penas
bonas aut̾ in naues imponi. ⁊ in celo
iauigantes tnͣsire hinc: in illud sun
tasma t̾r̃e luminis. ꝑ qua pugnando
ꝑierant. ita ullas antinas circa suoꝵ
corpoꝵ sepulchra detineri. Unde igitur
forte dormitans umbras sompniando
dictauit: nec cũ u̾ba sua leg̾et euigi¬
lauit. Popłs aut̃̾ xp̃ianus memorias

Expanded text:
studio calumniandi etiam ab ipsius studio calumniandi etiam ab ipsius Manichaei uanitatibus exorbitare uoluisse et in uulgarem atque poeticam paganorum opinionem, a quibus se alienissimum cupit uideri, nescio quomodo incautum incidisse. cum enim dixisset nos uertisse idola in martyres — quos uotis, inquit, similibus colitis, defunctorum umbras uino placatis et dapibus — sunt ergo umbrae defunctorum ? numquam hoc in uestris sermonibus audiuimus, numquam in litteris legimus; immo contradicere soletis talibus opinionibus, adserentes animas mortuorum malas minusue purgatas aut in reuolutiones ire aut in grauiores aliquas poenas, bonas autem in naues inponi et in caelo nauigantes ttasma terrae luminis, pro qua pugnando perierant: ita nullas animas circa suorum corporum sepulcra detineri: unde igitur forte dormitans umbras somniando dictavit; nec, cum verba sua legeret, evigilavit. Populus autem christianus memorias