comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ppło sc̃i ⁊ sp̃itales homines trant pau¬
cissimi sicut moyses. sicut ppħe. quo aĩo
fat̾ent illam inimicoꝵ interfectionem.¬
et utrũ eos quos int̾ficiebant dilig̾ent.
multum latet indoctos et impios. qui dili¬
gunt cecitatẽ suam: qui qm nõ sunt ydo¬
nei uidere. ista mole potius auctoritatis
urgendi sunt. Quid eni ẽ. qd dicit apls
ego qͥdem absens corꝑe. p̾sens aut̃ spũ
iam uidicaui qͣi p̾sens eum qui sic oꝑatꝰ¬
ih̃u. tradere eiusmodi sathane in int̾itũ
carnis: ut sp̃s saluus sit. in die dñi ihu:
Quid habet eñi illa int̾fectio qͣm multũ
isti exaggerant. et inuidiose uentilant:
nisi iint̾itum carnis: S quia exposu¬
it apłs. quo animo fac̾et: satis declara¬
uit in aliquẽ inimitũ. uindictam cum
caritate posse precedere. Et tam̃ hic etiã
alio modo fortasse intitus carnis qui fit
ꝑ penitentiam. potest intelligi. Ip̃i aut̃
legunt scͥpturas apocrifas. quas etiã in¬

Expanded text:
populo sancti et spiritales homines erant paupopulo sancti et spiritales homines erant paucissimi, sicut Moyses, sicut prophetae, quo animo facerent illam inimicorum interfectionem, utrum eos, quos interficiebant, diligerent, multum latet indoctos et inpios, qui diligunt caecitatem suam; qui quoniam non sunt idonei uidere ista, mole potius auctoritatis urgendi sunt. quid enim est quod dicit apostolus: ego quidem absens corpore, praesens autem spiritu iam iudicaui quasi praesens eumini nostri Iesu tradere eiusmodi Satanae in interitum carnis, ut spiritus saluus sit in die domini Iesu? quid habet enim illa interfectio, quam multum isti exaggerant et inuidiose uentilant, nisi interitum carnis? sed quia exposuit apostolus, quo animo faceret, satis declarauit in aliquem inimicum uindictam cum caritate posse procedere. et tamen hic etiam alio modo fortasse interitus carnis, qui fit per paenitentiam, potest intellegi. ipsi autem legunt scripturas apocryphas, quas etiam in
Abbreviated transcription (Latin):
ne eu̾tite eos. et desete eoꝵ memoriã:
nisi quia et deos gentiũ manichei cogũt
diligere: Et qd̾ in eungłio dñs ait. dili¬
gite inimicos ur̃os. nõ solum ad homĩes
s ad demonia quoq uel etiã ad symula¬
cra ꝑtinere arbitrantur. Qd̃ si ita ẽ qͥs
non istam decestatur amentiam: Si aũ
nõ hoc arbitrantur. iste plurimũ erra¬
uit qui suꝑstitiones gentium eu̾tan¬
das ẽẽ p̾ceptas in uet̾i testamento cõm¬
memorare uoluit cum in nouo qd̃ scͣp¬
tum est de unuimicis diligendis. tan qͣm
contͣrium uellet oppon̾e. Nos aut̃ neq
illud qd̾ de hostib hominib occiden¬
dis. in uet̾ib libris illi ppło dictum ẽ
contrariũ eẽ dicimꝰ huic p̃cepto euͣngłi¬
co. quo nobis ut uuimicos nr̃os diliga¬
mus dñs iubet: qͣndoquidem illa inimi¬
coꝵ int̾fectio. carnali adhuc ppło cõgru¬
ebat. cui lex tanqͣm pedagogus data erat:
sicut apłs dicit. His u̾o qui tunc ĩ illo

Expanded text:
ne euertite eos et delete eorum memoriam, ne euertite eos et delete eorum memoriam, nisi quia et deos gentium Manichaei cogunt diligere? et quod in euangelio dominus ait: diligite inimicos uestros, non solum ad homines, sed ad daemonia quoque uel etiam ad simulacra pertinere arbitrantur. quod si ita est. quis non istam detestetur amentiam ? si autem non hoc arbitrantur, iste plurimum errauit, qui superstitiones gentium euertendas esse praeceptas in uetere testamento commemorare uoluit, cum in nouo quod scriptum est de inimicis diligendis tamquam contrarium uellet obponere. Nos autem neque illud, quod de hostibus hominibus occidendis in ueteribus libris illi populo dictum est contrarium esse dicimus huic praecepto euangelico, quo nobis ut inimicos nostros diligamus dominus iubet, quandoquidem illa inimicorum interfectio carnali adhuc populo congruebat, cui lex tamquam paedagogus data erat. sicut apostolus dicit. hi uero. qui tunc in illo
Abbreviated transcription (Latin):
ritis neq fet̾itis oꝑa ip̃oꝵ. s eu̾sione¬
eu̾tite cos. et delece eoꝵ memoriam. Hi
u̾bis de uet̾ibus libris ita cõmemora¬
tis. tanqͣm contrariũ opponit adimã¬
tus qd̾ in eungłio scͥptum est: dicente
dño. Ego aut̃ uobis dico. Diligite mni¬
micos ur̃os. benedicite qui uobis male¬
dicunt. et benedicite his qui uos oder̃t
et orate ꝓ his qui uos ꝑsequunt᷑. Quo
loco pͥmo illud uidendũ est. qd̾ satis tẽ
debuerit homini uolenti qͣi contrarra
monstrare: qd̃ de occidendis inimicis
in uẽt̾i lege scͥptum ẽẽ cõmonuit. Dñs
eñĩ de inimicis diligendis. utiq de ho¬
minib precepit. quos ꝑ nrãm patien¬
tiam et caritatẽ ad salutẽ posse conu̾¬
ti. et qui uis intelligit: et exemplis se¬
pissime demonstratũ est. Quid gͦ sibi
uult. qd̃ ad iungenda conseq̃ntia puta¬
uit: ubi scͥptum est deos eoꝵ ne adora¬
iu̾tis neq fec̾itis oꝑa ip̃orum s eu̾sio¬

Expanded text:
ritis neque feceritis opera ipsoritis neque feceritis opera ipsoevertite illos, et delete eorum memoriam . His verbis de veteribus Libris ita commemoratis, tanquam contrarium opponit Adimantus quod in Evangelio scriptum est, dicente no: ego autem dico uobis, diligite inimicos uestros. benedicite, qui uobis maledicunt, et benefacite iis, qui uos oderunt. et orate pro iis, qui uos persequuntur. quo loco primo illud uidendum est, quod satis esse debuerit homini uolenti quasi contraria monstrare, quod de occidendis inimicis in uetere lege scriptum esse commonuit. dominus enim de inimicis diligendis utique de hominibus praecepit; quos per nostram patientiam et caritatem ad salutem posse conuerti et quiuis intellegit et exemplis saepissime demonstratum est. quid ergo sibi uult, quod adiungenda consequentia putauit, ubi scriptum est: deos eorum ne adoraueritis neque feceritis opera ipsorum, sed euersio
Abbreviated transcription (Latin):
gentiam tenẽmus cum apło: duoꝵq te¬
stamentoꝵ differentiam sic ꝓbamus. ut
in illo sint onera seruoꝵ . in isto gła li¬
beroꝵ. In illo cognoscatur p̃figuratio
possessionis nr̃e: in isto teneat᷑ ip̃a pos¬
sessio Int̾pretatur apłs salbm ad hebͤ¬
os cum dicit temanet gͥ sabbatismũ
ppło d̾i. Int̾pretatur etiã cͥcumcisionẽ
cum dicit. de abraham: et signum acde¬
ꝑit c̾cuncisionis signaculũ iusticie fidi
Apłicam itaq int̾pretationẽ sp̃italiter
teneo. carnalem seruitutis obseruãtia
libertate contempno. utriusq testam̃ti
austorem d̾m uenerans. qui et ueceri
homini fugienti tanqͣm dñs apposuit
qd timeret: et nouo redeunti tanquã
quecumꝙ p̃cipio t. odero odientes tẽ
et contristabo cont̾stantes: precedet te an
głs. et adducet ad amorieos. et ferezeos.
et chananeos. et gebuseos. ⁊ gergeseos
et occidetis cos. Beos eoꝵ ne adoraue¬

Expanded text:
gentiam tenemus cum apostolo; duorumque tegentiam tenemus cum apostolo; duorumque testamentorum differentiam sic probamus, ut in illo sint onera seruorum, in isto gaudia liberorum: in illo cognoscatur praefiguratio possessionis nostrae, in isto teneatur ipsa possessio. interpretatur apostolus sabbatum ad Hebraeos, cum dicit: remanet igitur sabbatismus populo dei. intcum dicit de Abraham: Et signum accepit circumcisionis signaculum justitiae fidei . Apostolicam itaque interpretationem spiritualiter teneo: carnalem servitutis observationem libertate contemno, utriusque Testamenti auctorem Deum venerans, qui et veteri homini fugienti tanquam dominus apposuit quod timeret, et novo redeunti tanquam quaecumque praecipio tibi; odero odientes te; et cmeus et adducet te ad Amorrhaeos et Pherezaeos et Chananaeos et Iebusaeos et Gergesaeos; et occidetis illos. deos eorum ne adoraue
Abbreviated transcription (Latin):
anas dierum festuutates. S qr intelli¬
gimus quo ꝑtineant. non temꝑa ob¬
seruamus: S que illis significantur
temꝑib. Manichei aut̃ sic ea rep̃hẽ¬
dunt: quasi nullos dies. et tempora
obseruent. S cum de his int̾rogant᷑
scd̃m opinionẽ secte sue omĩa conant᷑
exponere. ut nõ ip̃a tempora. s res qͣ¬
rum illa signa sunt obseruare uideã¬
tur. Quas quidem res fabulosas ẽẽ atq
falsissimas: aliis locis ostenditur. Nũc¬
aut̃ ad hoc dic̾tum est ut ore suo cogã¬
tur fat̾i posse. talia rationabiłr celedra¬
a liberis incellectam ẽẽ manifestũ est.
Repudramus gͦ eam carnalem cũ apło:
et aꝓpbamus eam sp̃italem cũ apło. Et
sabbati quietẽ nõ obseruamus ĩ temꝑe.
s signum temporale intelligimꝰ. et ad
et̾nam quietem que illo signo signifi¬
catur aciem cordis intendimꝰ. Rẽpudi¬
amus itaq tempoꝵ obseruationẽ cũ
apło. et temꝑalum signorum intelli¬

Expanded text:
anas dierum festiuitates. sed quia intelleanas dierum festiuitates. sed quia intellegimus, quo pertineant, non tempora obseruamus, sed quae illis significantur temporibus. Manichaei autem sic ea reprehendunt, quasi nullos dies et tempora obseruent. sed cum de his interrogantur secundum opinionem sectae suae, omnia conantur exponere, ut non ipsa tempora, sed res, quarum illa signa sunt, obseruare uideantur. quas quidem res fabulosas esse atque falsissimas aliis locis ostenditur. nunc ad hoc dictum est, ut ore suo cogantur fateri posse talia rationabiliter celebraa liberis intellectam esse manifestum est. repudiamus ergo eam carnalem cum apostolo et adprobamus eam spiritalem cum apostolo; et sabbati quietem non obseruamus in tempore, sed signum temporale intellegimus et ad aeternam quietem, quae illo signo significatur, aciem cordis intendimus. repudiamus itaque temporum obseruantiam cum apostolo, temporalium signorum intelle
Abbreviated transcription (Latin):
tem. qd̃ uolebant qui gentib inxp̃m
credentib iugum circumcisionis impo¬
nebant. qͣi ad salutem necessariũ. cũ
iam nõ eẽt umbram in corꝑe figurãda.
s res ip̃a in corde gestanda. Et q̃d dicit
dies obseruatis et sabbata. et sollempne
tates: tueo uos ne frustra laboraue¬
rim in uobis: nõ sic scͥptum est ut adi¬
mantus ponit. Non eni nomĩat ibi
salb̃m apłs. Dicit eni. Dies obseruatis
et annos et tempora: timeo uos ne
frustra laborauerim in uobis. Ss pu¬
tat eẽ de salb̾o dictum. Numqͥo ⁊ nos
nõ dicimus ista nõ eẽ obseruanda.s
illa potuis que his significantus :
Illi eñi ea seruilit̾ obseruabant. nõ intel¬
ligentes ad quaꝵ rerum significatõnẽ
et p̃nuntiationẽ ꝑtin̾ent. Hoc in eis
culpat apłs. et in om̃ib qui seruiunt
creature potuis cũm creatori. Nam nos
quoq et dñicum diem et pascha sollẽp¬
nit celebramus. et quaslib alias xp̃i¬

Expanded text:
tem. Quod volebant qui Gentibus in Christum tem. Quod volebant qui Gentibus in Christum credentibus jugum circumcisionis imponebant quasi ad salutem necessarium, cum jam non esset umbra in corpore figuranda, sed res ipsa in corde gestanda. 3. Et quod dicit, Dies obstates; timeo uos, ne frustra laborauerim in uobis non quidem sic scriptum est, ut Adimantus ponit. non enim nominat ibi sabbatum apostolus. dicit enim: dies obseruatis et annos et tempora; timeo uos, ne frustra laborauerim in uobis. sed puta esse de sabbato dictum. numquid et nos non dicimus ista non esse obseruanda, sed illa potius, quae his significantur ? illi enim ea seruiliter obseruabant non intellegentes, ad quarum rerum significationem et praenuntiationem pertinerent. et hoc in eis culpat apostolus et in omnibus, qui seruiunt creaturae potius quam creatori. nam nos quoque et dominicum diem et pascha sollemniter obseruamus et quaslibet alias Christi
Abbreviated transcription (Latin):
quisq sicut uocatus erat sic maneret:
Aduenientib eñi reb quarũ erãt umi¬
bre ille obseruationes id actum est
ut ostenderetur in ipis umbris nõ eẽ
spem ponendam: s in ipis reb quas
ille umbre significabant eẽ uenturas
omiã mania erant. necͣ tamen ea tã¬
qͣm noxia remouenda. s tanqͣm suꝑ flua
contempnenda apłs p̃cipit: ut siquis
uideus xp̃o credidisset. ꝓpter offensionem
suoꝵ nõ ꝓhiberetur ꝑman̾e in ip̃is suꝑ¬
flius : nec tamen salutem suã in eis ꝯ¬
stitutam putaret. Non eñi signa ilia
s ea que his significant᷑ in salutẽ int̾¬
ducunt. Ideoq p̃putium nichil est. et
circũcisio nichil est: S obseruatio man¬
datoꝵ di. Et qd̾ alio loco ait. utinam
et abscidantur qui uos conturbant. ñ
quia circũcisio contrapia est euͣngłio di¬
cit apłs. sicut manichei putant: Sed
illud est euͣngłio contrariũ. ut quisq
rem deserens que ꝑ illam umbra figu¬
ratur ip̃ius umbre sequatur inanit᷑a¬

Expanded text:
squisque, sicut uocatus erat, sic maneret? aduenientibus enim rebus, quarum erant umbrae illae obseruationes, id actum est. ut ostenderetur in ipsis umbris non esse spem ponendam, sed in ipsis rebus, quas illae umbrae significabant esse uenturas.omnia inania erant: nec tamen ea tamquam noxia remouenda, sed tamquam superflua contemnenda apostolus praecipit, ut si quis Iudaeus Christo credidisset, propter offensionem suorum non prohiberetur manere in ipsis superfluis, nec tamen in eis salutem suam constitutam putaret; non enim signa illa, sed ea, quae his significantur, in salutem introducunt. ideoque praeputium nihil est et circumcisio nihil est, sed obseruatio praeceptorum dei. et quod alio loco ait: utinam et abscidantur, qui uos conturbant, non quia circucit Apostolus, sicut Manichaei putant: sed illud est Evangelio contrarium, ut quisque rem deserens, quae per illam umbram figuratur, ipsius umbrae sequatur inanita
Abbreviated transcription (Latin):
lam istam. Et ille manifestissime ostẽ¬
dens nõ eẽ ꝑabolam. s ꝓpriam locutio¬
nem: dixit ad eos. Adhuc et uos sine in¬
tellectu estis: Non intelligitis qr om̃e
qd̾ in os intrat ĩ uẽtrẽ uadit ĩ secessũ mtit᷑¬

Expanded text:
lam istam. et ille manifestissime ostenlam istam. et ille manifestissime ostendens non esse parabolam, sed propriam locutionem, dixit ad eos: adhuc et uos sine intellectu estis? non intellegitis, quia omne. quod in os intrat, in uentrem uadit et in secessu
Abbreviated transcription (Latin):
in ip̃is pratis quib greges suos dñs
pascit. laquos incautis. et minus ꝓuidis
abscondentem. Nam de his u̾bis cõmo¬
ti discipłi. et non credentes ꝓprie s po¬
tius figurate dñm locutum ẽẽ cum di¬
ceret nõ coinqͥnari hominẽ his que ꝑ
cpbos ingredruntur in eum qm̃ uidei
dam carnium cybos a p̃ueritia insti¬
tutum acceꝑant: accedentes ad eum dixe¬
runt ei. Scis quia pharisei audito hoc¬
u̾bo scandalizati sunt: At ille respon¬
dens ait. Omĩs plantatio qͣm nõ plã
tauit pater meus celestis eradicabit᷑
Sinite illos. ceci sunt duces cetoꝵ Cecus
aut̃ si ceco ducatũ prestet: ambꝰ in fo¬
ueam cadunt. Cum gͦ infidelitatẽ iu¬
deoꝵ plantationẽ appellaret. qͣm nõ
platauit pater celestis. tamen ad huc pe¬
trus putans ẽẽ illam ꝑabolam & ꝓp¬
t̾ea rephensos uideos et cecos dictos
qd̃ eam intelligere nõ potuerunt: res¬
pondens dixit ei. Edissere nobis ꝑabo¬

Expanded text:
in ipsis pratis, quibus greges suos Dominus in ipsis pratis, quibus greges suos Dominus pascit, laqueos incautis et minus providis abscondentem. Nam de his verbis commoti discipuli, et non credentes proprie, sed potius figurate Dominum locutum fuisse, cum diceret non coinquinari hominem iis quae per cibos ingrediuntur in eum, quoniam Jdam carnium cibos a pueritia institutum acceperant, accedentes ad eum dixerunt ei: Scis quia Pharisaei audito verbo scandalizati sunt? At ille respondens ait: Omnis planttis, eradicabitur. sinite illos: caeci sunt et duces caecorum. caecus autem si caeco ducatum praestet. ambo in foueam cadunt. cum ergo infidelitatem Iudaeorum plantationem appellaret, quam non plantauit pater caelestis, tamen adhue Petrus putans esse illam parabolam et propterea reprehensos Iudaeos et caecos dictos, quod eam intellegere non potuerint, respondens dixit ei: edissere nobis parabo
Abbreviated transcription (Latin):
mortifero uulnere. Sic enĩ posuit ipsum
euͣngłicum testimoniũ. In eungłi inqͥt
dicit ad turbam dñs. Audite ⁊ intelligi¬
te. Nichil est ingrediens in hominẽ cõ¬
inqͥnans eum ⁊ cet̾a. Qd̃ gͦ cõmemora¬
uit dñm. hoc ad turbam dixisse nicħ
aliud ostendit. nisi nõ se ignorantia s
malicia fecisse qd̾ fecit: ut postea dic̾e̾t
auditorib suis ad turbam dñm ita lo¬
cutum eẽ nõ ad paucos scõs quales se
ip̃i iuuderi uolunt: ut qm suos audito¬
res tanqͣm adhuc ĩmundos ꝑmictũt
carnib uesci. sibi aut̃ quasi iam mũ¬
dis consceleratũ et nefarium se arbi¬
trant᷑. hoc etiã dñm sensisse iudeat᷑
cid̾ nõ paucos scõs. s turbas ista docuerit.
O hominẽ pessimũ securũ de negligẽ¬
tia generis humani: ad occultandas. de¬
ceptiones suas. Non eñi credebat aliꝙͣ
existere qui arriꝑet eungłium. et cũ¬
scientia legeret: et inueniret hominẽ

Expanded text:
mortifero uul-, nere. sic enim posuit ipsum mortifero uul-, nere. sic enim posuit ipsum euangelicum testimonium. in euangelio. inquit, dicit ad turbam dominus: audite et intellegite, nihil est ingrediens in hominem coinquinans eum et cetera. quod ergo commemorauit dominum hoc ad turbam dixisse. nihil aliud ostendit. nisi non se ignorantia. sed malitia fecisse quod fecit, ut postea diceret auditoribus suis ad turbam dominum ista locutum esse, non ad paucos sanctos. quales se ipsi uideri uolunt, ut, quoniam suos auditores tamquam adhuc inmundos permittunt carnibus uesci. sibi autem quasi iam mundis consceleratum et nefarium esse arbitrantur, hoc etiam dominum sensisse uideatur, quod non paucos sanctos, sed turbas ista docuerit.s o hominem pessimum, securum de neglegentia generis humani ad occultandas deceptiones suas! non enim credebat aliquem existere, qui arriperet euangelium et consequentia legeret et inu
Abbreviated transcription (Latin):
pter nos in quos finis scłoꝵ obuenit
Si gͦ in figuram contingebant que pa¬
tiebantur. in figuram accipiebant q̃ mo¬
nebantur. cum ego ista respondero. et hoc
mͥ nõ eẽ contraria duo ista capitula de sin¬
gulis testamentis collata monstrauero:
quid iste facturus est contra quẽ dicit
grauissimũ testimoniũ cestis quẽ ꝯtͣ
adu̾sarium ip̃e ꝓduncit: Ip̃e eñi cõme¬
morauit de eurigłio testimoniũ dicen
te dño. nõ coinqͥnari hominẽ his escis
que ingrediunt᷑ in eum. et ip̃e a carni
b abstinendũ tanqͣm abĩmundis escis.
mone et docere nõ cessat: Et tamen sen¬
sid qͣntam plagam sibr infligeret: et
qͣnto ictu reꝑcussus se ip̃e sauciaret. sle
quis enim eum int̾rogaret et diceret
quomͦ gͦ ꝓhibetis carnib uesci. si dñs
dicit. sicu̾t tu ip̃e cõmemoras. nichil ẽ
ingrediens in hominẽ coinquinans eũ.
s ea que ꝓcedunt de eo comqͥnant: uo¬
luit qi adhiberi medicinã sine causa ĩ

Expanded text:
opter nos, in quos finis saeculorum obuenit. opter nos, in quos finis saeculorum obuenit. si ergo in figuram contingebant, quae patiebantur. in figuram accipiebant, quae monebantur. Cum ergo ista respondero et hoc modo non esse contraria duo ista capitula de singulis testamentis conlata monstrauero, quid iste facturus est. contra quem dicit grauissimum testimonium testis. quem contra aduersarium ipse produxit? ipse enim commemorauit de euangelio testimonium domino dicente non coinquinari hominem iis escis, quae ingrediuntur in eum ; et ipsebus abstinendum tanquam ab immundis escis monere et docere non cessat. Et tamen sensit quantam plagam sibi infligeret, et quanto ictu repercussus se ipse sauciaret. Ne quis enim eum interrogaret et diceret, Quomodo ergo prohibetis carnibus vesci, si Dominus dicit, sicut tu ipse commemoras, Nihil est ingrediens in hominem coinquinans eum, sed ea, quae procedunt de eo. coinquinant? uoluit quasi adhibere medicinam sine causa in
Abbreviated transcription (Latin):
et inde conatur uetus testamentũ oppu¬
gnare. un de ip̃e ꝓsternitur: Cum .N.
quispiam catholicus xp̃ianus. utriusq
scͥpture uenerator et intellector. ei res¬
pond̾it hec nõ eẽ contraria. qd̾ illa de
quoꝵdã carnib animaliũ quib non
ẽẽ uescendũ ppło adhuc carnali p̃ceptum
est ad significationẽ posita sint huma¬
noꝵ morum quos ecclesia que est corpꝰ
lipit̾nũ reciꝑe nõ potest tanqͣm ĩmũ¬
das escas respuens. et in sua uiscera nõ
conu̾tens: ut illa omĩa precepta carnali
ppło imposita. futuram disciplinã spirita¬
lis ppli ꝓpharent. et ideo non ea repugnare
sententie dñi qua uerissime dicit. non
coinquinari hominẽ his que ꝑ escam
ingrediuntur in eum. illa enĩ sententia
seruis onera imponit. ista iam liberis
iugum excutit seruitutis. et illa tamen
sic dicta est. ut seruoꝵ onera fidem pre¬
nuntient liberoꝵ omĩa enĩ sicut dicit
apl̃s in siguram contingebant eis: ꝑ¬

Expanded text:
et inde conatur Vetus Testamentum oppuet inde conatur Vetus Testamentum oppugnare, unde iste prosternitur? Cum enim quispiam catholicus christianus utriusque Scripturae venerator et intellector ei responderit, haec non esse contraria; quod illa de quorumdam carnibus animalium, quibus non esse vescendum populo adhuc carnali praeceptum est, ad significationem posita sint humanorum morum, quos Ecclesia quae corpus sempiternum recipere non potest tamquam inmundas escas respuens et in sua uiscera non conuertens. ut illa omnia praecepta carnali populo inposita futuram disciplinam spiritalis populi prophetarent. et ideo non repugnare sententiae domini. qua uerissime dicit non coinquinari hominem iis, quae per escam ingrediuntur in eum. illa enim sententia seruis onera inponit: ista iam liberis iugum excutit seruitutis. et illa tamen sic dicta est, ut seruorum onera fidem praenuntient liberorum. omnia enim, sicut dicit apostolus, in figura contingebant eis pr
Abbreviated transcription (Latin):
cet ei sententia dñi qua dicit. Nicħ ẽẽ
ingrediens in hominẽ qd̾ comiqͥnet eũ :
s ea coinqͥnare que de homine ꝓcedũtẽ
Ubi se iste abscondat ab hac sententia:
Quo fugiet: Dicat mͥ qͣndo ĩmundiciã
carniũ fugiendam. et a cybis scõꝵ sepe¬
randam ꝑu̾sa et suꝑsticiosa imnaginati¬
one continentie p̃cipit. Certe eñi si uerũ
est nõ coinquinare illa que ingrediunt᷑
in hominẽ: cum magno errore ĩmun¬
das ẽẽ dicunt escas manichec: cũ homĩes
carne uescuntur. Si aut̃ immunde sũt
tales esce. quid de isto testimonio facient
qd̃ eungłica atq diuina auctoritate ꝓ¬
latum est. ubi dñs dicit. nõ comqͥnari
hominẽ his que ingrediunt᷑ in eum: s
his que ꝓcedunt de illo: An forte dictu¬
ri sunt sicut solent dicere. cum scͥpturaꝵ
eos urget auctoritas: hoc capitulũ a cor¬
ruptorib scͥpt᷑aꝵ ĩstũ eẽ euangelio: Cur gͦ
adimantus hoc capitulo terte utitur:

Expanded text:
cet ei sententia Domini, qua dicit, nihil esse cet ei sententia Domini, qua dicit, nihil esse ingrediens in hominem quod coinquinet eum, sed ea coinquinare quae de homine procedunt? Ubi se iste abscondat ab hac sententia? Quo fugiet, dicat mihi, quando immunditiam carnium fugiendam et a cibis sanctorum separandam, perversa et superstitiosa imaginatione continentiae praecipit? Certe enim, si verum est, non coinquinare illa quae ingrediuntur in hominem, cum magno errore immundas esse dicunt escas Manichaei, cum homines carne vescuntur. Si autem immundae sunt tales escae, quid de isto testimonio facient, quod evangelica et divina auctoritate prolatum est, ubi Dominus dicit, non coinquinari hominem iis quae ingrediuntur in eum, sed iis quae procedunt de illo? An forte dicturi sunt, sicut solent dicere, cum Scripturarum eos urget auctoritas, hoc capitulum a corruptoribus Scripturarum insertum esse Evangelio? Cur ergo Adimantus hoc capitulo teste utitur,
Abbreviated transcription (Latin):
: a mundo ĩmundũ. et nemo mã¬
ducet carnem cameli. asini. et leporis
et porci. et aquile et nului. et corui. ⁊
uulturis. et reliquoꝵ. Nusqͣm ma¬
nifestius plenissima dolũ et fraudib.
anima huiꝰ hominis dep̾bendi potest.
qui tanqͣm sibi adu̾sa sitq contraria de
utroq testamento capitula obiecit: quã
in hoc loco. ubi cõmemorauit in leuitico
scͥptum ẽẽ. ut nonnullis animalium
carnib temꝑetur. Namq huic sententie
illud ex euͣngłio credidit opponendũ ubi
dñs dicit. Nichil est ingrediens in homi¬
nem coinquinans eum. S ea que ꝓce¬
dunt de eo coinquinant. Hoc si impru¬
dens fecit. nichil cęcius: si aut̃ sciens. ni¬
chil sceleratius. Nonne ip̃e paulo ante
posuerat apłi testimoniũ dicentis: bo¬
num est frẽs non manducare carnẽ.
neq bibere uinũ: dum cupit de nouo
cestamento uet̾i adu̾sari. ubi dictum est
scd̾m desid̾ium anmie tue occide ⁊ man¬
duca carnem õmnẽ: Quomͦ gͦ nũc pla¬

Expanded text:
 a mundo immundum, et nemo manducet carnem cameli, asini, et leporis, et porci, et aquilae, et milvi, et corvi, et vulturis, et reliquorum . Nusquam manifestius plenissima dolis et fraudibus anima hujus hominis deprehendi potest, qui tanquam sibi adversa atque contraria de utroque Testamento capitula objecit, quam in hoc loco ubi commemoravit in Levitico scriptum esse, ut a nonnullis animalium carnibus temperetur. Namque huic sententiae illud ex Evangelio credidit opponendum, ubi Dominus dicit: Nihil est ingrediens in hominem, coinquinans eum; sed ea quae procedunt de eo, coinquinant . Hoc si imprudens fecit, nihil caecius: si autem sciens, nihil sceleratius. Nonne ipse paulo ante posuerat Apostoli testimonium dicentis, Bonum est, fratres, non manducare carnem, neque bibere vinum ; dum cupit de Novo Testamento Veteri adversari, ubi dictum est, Secundum desiderium animae tuae occide, et manduca omnem carnem ? Quomodo ergo nunc pla
Abbreviated transcription (Latin):
retur ille purgari. S et ur̃a corpora na¬
turam et opificiũ gentis tenebrarũ esse
contenditis. animas aut̃ ur̃as ip̃is adhuc
corꝑib inqͥnatas. Quid gͦ uobis est mũ¬
dimi: Non que sumitis. nõ quo mittitis
ea que sumitis: nõ uos ip̃i qui sumpta
purgatis. Uidetis gͦ ꝓpter quos tũc istam
sententiam dixit apłs: talem tam̃ dixro
que omnes infideles et immũdos teneret
S uos precipue maximeq conuic̾et. Oi̾a
gͦ munda mundis scd̾m naturã in qͣ ere¬
Ata sunt. nõ tamen omĩa scd̾m significa¬
tõnem munda. pͥmo ppło uideoꝵ nec no¬
bis omĩa uel ꝓpter salutẽ corꝑis. uel ꝓpt᷑
consuetudinem humane societatis apta
sunt. Q cum sua cuiq reddunt᷑. et nat᷑¬
alem ordinem seruant. omĩa munda
sunt mundis : immundis aut̃ et infide¬
lib quales precipue uos estis. nicħ ẽ mũ¬
dun. Cet̾a aut̃ uerba apłi que sequunt᷑

Expanded text:
retur ille purgari. sed et uestra corpora naretur ille purgari. sed et uestra corpora naturam et opificium gentis tenebrarum esse contenditis, animas autem uestras ipsis adhuc corporibus inquinatas. quid ergo uobis est mundum ? non quae sumitis, non quo mittitis ea, quae sumitis, non uos ipsi, qui sumpta purgatis. uidetis ergo, propter quos tunc istam sententiam dixit apostolus; talem tamen dixit, quae omnes infideles et inmundos teneret, sed uos praecipue maximeque conuinceret. omnia ergo munda mundis secundum naturam, in qua creata sunt, non tamen omnia secundum significationem munda primo populo Iudaeorum; nec nobis omnia uel propter salutem corporis uel propter consuetudinem humanae societatis apta sunt; sed cum sua cuique redduntur et naturalem ordinem seruant, omnia munda sunt mundis; inmundis autem et infidelibus, quales praecipue uos estis, nihil est mundum. cetera iam uerba apostoli, quae secuntur,
Abbreviated transcription (Latin):
de quia multa et multis locis iam diximꝰ:
nunc breuit̾ amimonuisse suffecerit. Pro¬
inde illos qui iam tempore reuelatõis no¬
ui testamenti adhuc islas umibras futuro¬
rum iam custodiendas putarent. ut sine
his gentes salutẽ que in xp̃o est. ꝑcipere
nõ posse contenderet: inimundos dicit
apłs qd̾ carnalit̾ saperent: et infideles
qd tempus gr̃e a legis tempore nõ discer¬
nerent. Quib ideo dicit nichil ẽẽ mun¬
dum quia et his que respuebant et his
que sumebãt. nec scẽ nec iuste utebant᷑.
sicut om̃s quidem infideles s uos p̃cipue
manichei: quib om̃ino nichil est mundum.
Neq enim cybus ip̃e quẽ sumitis. qͣmius
eum magna diligentia quasi a carnis
contagione separetis. mundus est uobis.
quẽ creatum. nisi a diabolo nõ dicitis. In
illo etiã d̾m ur̃m ligatum atq pollutũ.
uos edendo purgare ꝑhibetis. uos saltẽ uo¬
bis mundi uidemini. quoꝵ uentrib me¬

Expanded text:
de quia multa et multis locis iam diximus, de quia multa et multis locis iam diximus, nunc . breuiter admonuisse suffecerit. proinde illos, qui iam tempore reuelationis noui testamenti adhuc illas umbras futurorum ita custodiendas putarent, ut sine his gentes salutem, quae in Christo est, percipere non posse contenderent, inmundos dicit apostolus, quod carnaliter saperent, et infideles, quod tempus gratiae a legis tempore non discernerent. quibus ideo dicit nihil esse mundum, quia et his, quae respuebant, et his, quae sumebant, non sancte nec iuste utebantur, sicut omnes quidem infideles, sed uos praecipue, Manichaei, quibus. omnino nihil est mundum. neque enim cibus ipse, quem sumitis, quamuis eum magna diligentia quasi a carnis contagione separetis, mundus est uobis, quem creatum nisi a diabolo non dicitis. in illo etiam deum uestrum ligatum atque pollutum uos edendo purgare perhibetis. uos saltem uobis mundi uideremini, quorum uentribus me
Abbreviated transcription (Latin):
dita sit dicens ad eum. Petre quicqiud
in uase uides macta et manduca. Cui
Qd̾ ego scĩficaui ĩmundũ ne uocaueris
Qd̾ quidem ip̃m licet. et ꝑ allegoriam
aliud quiddam et nõ in differentiã uide¬
atur significare cyboꝵ: tamen qr uob̾
et hoc intelligere placet. uescamini gͥ
ncce est passim beluis om̃ib et echinis:
et colubris. Ac reliquo om̃i genere serpen¬
tino: iuxta oroma petri. Hactenus eñĩ
uere dicto audientes uos eẽ ꝓbabitis: uo¬
cis qͣm fertur audisse. Et tamen huiꝰ ꝙͦ
memun̾itis semꝑ. quia moyses hinc et
ꝓpħe dampnati sunt: qui de his q̃ scĩfi¬
tau̾it d̾s iuxta uocis huiꝰ sententiã pu¬
UGustinus respondit. Cum ait a¬
płs omĩa munda mundis. natuas
ipas intelligi uoluit quas d̾s creauit. se¬
cundũ illud qd̾ moyses in genesi scͥpsit.
et fecit d̾s omia. et ecce bona ualde: nõ
significationes. scd̃m quas d̾s ꝑ eundem
moysen. munda ab ĩmundis discreuto un¬

Expanded text:
dita sit dicens ad eum: Petre, quicquid dita sit dicens ad eum: Petre, quicquid in uase uides, macta et manduca. cui quod ego sanctificaui, inmundum ne uocaueris. quod quidem ipsum licet et per allegoriam aliud quiddam et non indifferentiam uideatur significare ciborum, tamen, quia nobis et hoc ita intellegere placet, uescamini igitur necesse est passim belluis omnibus et echidnis et colubris ac reliquo omni genere serpentino iuxta opajia Petri. hactenus enim uere dicto audientes uos esse probabitis uoci, quam fertur audisse; et - tamen huius quoque memineritis semper, quia Moyses hinc et prophetae damnati sunt. qui de his, quae sanctificauerit deus iuxta uocis huius sententiam, muAUGUSTINUS respondit: Cum ait aostolus: omnia munda mundis, naturas ipsas intellegi uoluit, quas deus creauit, secundum illud. quod Moyses in genesi scripsit: et fecit deus omnia, et ecce bona ualde, non significationes, secundum quas deus per eundem Moysen ab inmundis munda discreuit: un
Abbreviated transcription (Latin):
uos ut cetera reticeam morticina tamen
et ĩmolata inqͥnamentũ existimant᷑
eẽ. non ꝑuum. Aut si et auobis iure
xxp̃ianitatis hoc agitur. ne huius qui¬
dẽ gͦ hoc religionis sententia est: que
omnẽ penitus ĩmundoꝵ abstinentiã
tollit. Quorsum gͦ a paulo id dici po¬
tuid: qd̾ nulli sit religioni conueni¬
ens: Et eñĩ apls non tam religionem
exiit qͣm ritum mutauit : cum ex iudeo fa¬
ctus est xp̃ianus. At uͦo qui hoc capitulum
scͥpsit. iudetur ille michi nulla ꝓrsus reli¬
gione fuisse subniicus. Quaꝑpter si quid
de cet̾o illesionem nr̃e fidei de sc̃pturis q̃¬
rentes inueneritis. tũc demũ id nobis
opponere mementote. cum uobis ꝑuide¬
ritis nõ eẽ contrariũ: quẽ admodũ ⁊ il¬
lud qd̾ de petro soletis afferre. tanqͣm id̾
uiderit aliqͣndo de celo demissum uas ĩ qͦ
eẽnt omĩa genera animaliũ et serpente̾
atq eo atconito et amnuirante uox au¬

Expanded text:
uos, ut cetera reticeam, morticina tamen uos, ut cetera reticeam, morticina tamen et inmolata inquinamentum existimant esse non paruum; aut si et a uobis iure christianitatis hoc agitur, ne huius quidem ergo religionis sententia est, quae omnem penitus inmundorum abstinentiam tollit. quorsum ergo a Paulo id dici potuit, quod nulli sit religioni conueniens? etenim apostolus non tam religionem exuit quam ritum mutauit, cum ex Iudaeo factus est christianus. at uero qui hoc capitulum scripsit, uidetur ille mihi nulla prorsus religione fuisse subnixus. Quapropter si quid de cetero in laesionem nostrae fidei de scripturis quaerentes inueneritis, tunc demum id nobis obponere mementote, cum uobis peruideritis non esse contrarium . quemadmodum et illud, quod de Petro soletis adferre, tamquam idem uiderit aliquando de caelo demissum uas, in quo essent omnia genera animalium et serpentes atque eo adtonito et admirante uox au
Abbreviated transcription (Latin):
demonioꝵ appellante cyboꝵ abstinẽtiã.
et mente pollutos uocante qui aliqͥd pu¬
tai̾unt inqͥnatum: nõ solum abstine¬
tis ut diximus. S etiã głam captatis ex¬
inde. Et eo acceptiores uos creditis xp̃o qͥ
eritis abstinentiores a cỹbis. idest scom
hauc sententiam. quo mentib inqͥna¬
ti magis eo magis conscientia ur̃a pol¬
religiones sint. que mentis purgatõnẽ
ꝑitẽr in castimoniis et abstinentia. ritu
qͣmuis du̾sissimo reponunt. dico autt̃
uideos et xp̃ianos et gentes: ex qua nã
istarum religionũ sermo hic ueniat. nõ
potest inueniri. qui docet nichil eẽ non
scm̃ : Certe ex uidaismo nunime. itidẽ
ex paganismo. qr ip̃m quoq discͥminat
cybos nec quicqͣm int̾est. nisi qd̃ hebre
in quib dam animalib apagano dis¬
sentit. Restat xp̃iana fides. Cuius si
ꝓprium hoc eẽ putas nichil existimare
pollutum: prius est ut fatearis ĩ uob̃
neminẽ eẽ xp̃ianum. Om̃s eñĩ apud

Expanded text:
daemoniorum appellante ciborum abstinentiam daemoniorum appellante ciborum abstinentiam et mente pollutos uocante, qui aliquid putauerint inquinatum, non solum abstinetis, ut diximus, sed etiam gloriam captatis exinde et eo acceptiores uos creditis Christo, quo eritis abstinentiores a cibis, id est secundum hanc sententiam, quo mentibus inquinati magis et magis conscientia uestra polreligiones sint, quae mentis purgationem pariter in castimoniis et abstinentia ritu quamuis diuersissimo reponunt, dico autem Iudaeos et christianos et gentes, ex quanam istarum religionum sermo hic ueniat, non potest inueniri, qui docet nihil esse non sanctum ? certe ex ludaismo minime; itidem ex paganismo, quia ipsum quoque discriminat cibos; nec quicquam interest, nisi quod Hebraeus in quibusdam animalibus a pagano dissentit. restat christiana fides, cuius si proprium hoc esse putas nihil existimare pollutum, prius est, ut fatearis in uobis esse neminem christianum. omnes enim apud
Abbreviated transcription (Latin):
illicitis facͥnorib extitissent. sola tamẽ
hec abstinendi a quibdã escis suꝑstitio
si tuentem cõtaminat. diuinitatis eis
potuit negasse conspectũ. Euanuit ꝯͥ
iam atq extuista simul est danielis qͦq
illa ac trium pueroꝵ głatio. qui et ip̃ius
Ad hanc p̃dicatõnem que censet nichil ĩ¬
mundũ. castissimi plane ac bone mẽtis
iuuenes habiti sunt in iudaismo: qr sci¬
licet pat̾narum memores traditonum.
agentium dapib et maxime ĩmolatis
om̃i cum studio se conseruau̾int illiba¬
tos. Nunc eñi demum apparuit. Et ip̃o
contaminatos fuisse mentib et consci¬
entia: tum maxime cum os a sangͥne
et ꝙybis feralib abstinebant. S illos
fortasse excuset ignorantia. Nec dum
enĩ apparente xp̃iana hac fide. que do¬
ceret om̃ia ẽẽ munda mundis: quedam
et ip̃i putaiunt nõ munda. uos ñ qua
nunc extusatione utimini. si paulo cla¬
mante nicħ ẽẽ non mundũ. et doctͥuas

Expanded text:
inlicitis facinoribus exstitissent, sola tamen inlicitis facinoribus exstitissent, sola tamen haec abstinendi a quibusdam escis superstitio, si mentem contaminat, diuinitatis eis potuit negasse conspectum. euanuit ergo iam atque extincta simul est Danihelis quoque illa ac trium puerorum gloriatio: qui et ipsi usque ad hanc praedicationem, quae censet nihil inmundum, castissimi plane ac bonae mentis iuuenes habiti sunt in Iudaismo, quia scilicet paternarum memores traditionum a gentium dapibus et maxime inmolatis omni cum studio se conseruauerint inlibatos. nunc enim demum adparuit et ipsos contaminatos fuisse mentibus et conscientia tum maxime, cum os a sanguine et cibis feralibus abstinebant. Sed illos fortasse excuset ignorantia; necdum enim adparente christiana hac fide, quae doceret omnia esse munda mundis, quaedam et ipsi putauerint esse non munda; uos uero, qua nunc excusatione utimini, si Paulo clamante nihil esse non mundum et doctrinas
Abbreviated transcription (Latin):
Austetus dixit. Emnia
munda mundis. ĩmundis
aut̃ et coiquinatis nich
mundũ: s inqͥnata sũt
eoꝵ et mens et conscientia
Hoc quoq ip̃m utrũ uob̾
expediat a paulo dictũ cre¬
dere: consid̾andum ẽ. Hattenus enti nõ
tantum demoniis exagitatos constabit
moysen et ꝓpħas: cum tantas de ꝙͥboꝵ
oifferentus tulerint leges: s etiã qd im¬
mundi ip̃i fu̾int &ħ comqͥnati menceat
couscienta sua. ut congrue in ip̃os et il¬
lud cadere possit qd̾ sequitur. Deum se
usꝙ pret̾ adult̾ia. et fraudes ⁊ homitidi¬
Amichil aliud eẽ putau̾am unde consa¬
entias pollutas habuisse iudentur mo¬
peses nt ꝓphe. Nunc aut̃ hoc demonstrã¬
te capitulo scire iam datur etiam hino
eos inq̾nate mentis fuisse. quia aliquio
putaiunt inquinatũ. Quorsũ gͦ talib
eriã nũ uos inisionem diuine maiestatis
contig̾e potiusse arbitramini: cũ fit soͥ¬
ptum. iusi eos qui corde puri fiu̾nt d̃m
iudere nõ posse: At uo etiã hi si casti ab

Expanded text:
AUSTUS dixit: Omnia munda mundis, inmundis autem et coinquinatis nihil mundum; sed inquinata sunt eorum et mens et conscientia. hoc quoque ipsum. utrum uobis expediat a Paulo dictum credere, considerandum est; hactenus enim non tantum daemoniis exagitatos constitit Moysen et prophetas, cum tantas de ciborum differentiis tulerint leges, sed etiam quod inmundi ipsi fuerint et coinquinati mente atque conscientia sua, ut congrue in ipsos et illud cadere possit, quod sequitur: deum se usque praeter adulteria et fraudes et homicidia nihil aliud esse putaueram, unde conscientias pollutas habuisse uiderentur Moyses et prophetae; nunc autem hoc demonstrante capitulo scire iam datur etiam hinc eos inquinatae mentis fuisse, quia aliquid putauerint inquinatum. quorsum ergo talibus etiam nunc uos uisionem diuinae maiestatis contingere potuisse arbitramini, cum sit scriptum nisi eos, qui corde puri fuerint, deum uidere non posse? at uero hi etiam si casti ab
Abbreviated transcription (Latin):
positum est non credamus: nisi putem
hoc solum posse fac̾e d̾m qd̾ uidere ꝯsue¬
ei potuit nõ mori. cur xp̃c cum hõ nõ
furd non potuerit mori : Tale ẽ atsi
qͥsq̃m diceret. Si potu̾it natura homini
in aliqͥd melius cõmutari: cur d̾i nat᷑a
indet̾ius nõ potueri. Stulte. quia ho¬
simus dicere. Si hom̃i potest donareut
regnet in efnum: ciur no et sibr faert
ut dampmenir in et nume Non faceee¬
go inquitdico : s tiouanã faltemoma¬
ten di etne uite hominis compara o¬
ut earom ulo moreretur nuttemoera¬
luim gen̾e assumpsitt uerin sds me
⁊dam istam triduana xpsi mor te ret
ter nulla mortali assum prio tlanã mor
enap̃a diuia natura ideono abrarae
credi. qe potest humana natura unor¬
talirete uonari ꝓfecto sac desiprs. quor
qiui nec dm nosti nec dond ssi pis quorꝰ
nillud qd supra posui nõ dtis desentis
Sri sibi nõ fecisse nde dampnet ceseatnĩt¬

Expanded text:
positum est, non credamus? nisi putemus positum est, non credamus? nisi putemus hoc solum posse facere deum, quod uidere consueet potuit non mori. cur Christus, cum homo non fuerit, non potuerit mori? tale est, ac si quisquam diceret: si potuit natura hominis in aliquid melius commutari, cur dei natura in deterius non potuerit? stulte, quia hoinsanissimus dicere: si homini potest donare, ut regnet in aeternum, cur non et sibi facere, ut damnetur in aeternum? non hoc, inquit, ego dico, sed triduanam saltem mortem dei aeternae uitae hominis compara. plaut caro in illo moreretur, quam de mortalium genere adsumpsit, uerum saperes; nam istam triduanam Christi mortem pro tem, nulla mortali assumpta creatura, in ipsa divina natura ideo non absurde credi, quia potest humana natura inmortalitate donari, profecto sic desipis, quomodo qui nec deum nosti nec dona dei. deinde quomodo illud, quod supra posui, non dicis ac sentis deum sibi non fecisse, unde damnetur i
Abbreviated transcription (Latin):
eẽ qd̾ non erat. Huic u̾tati d̾s nõ pot̃
adu̾sari in quo est sũma ip̃a et incomu¬
tabilis u̾itas. quo illustratur ut sit: qͥc¬
quid in quoꝵq animis et mentib ue¬
rum est. Omĩpotentẽ aut̃ d̾m nõ ita
dicimus acsi eum etiã mori posse creda¬
mus : et quia hoc nõ potest. ideo ñ sit
dicendus omp̃c Ille plane omp̃o u̾e sol
dicitur quȩ uere est: et a quo solo ẽ qc¬
quid aliquo modo est uel spiritale uel
corꝑale: quia uniuisa creatura sua uti¬
tur ut ei placet. Placet aut̃ illi scd̾m ue¬
ram ĩcõmutabilemq iusticiã qd̃ ip̃e sͥ
est omĩa mutabilia cum ip̃e sit ĩcõmu¬
tabilis mutans: ꝓ m̾itis siue nat᷑arũ
siue factoꝵ. Nunqͥd gͦ dicturi sumus
qd helyas cum eẽt creatura mutari ñ
posset. uel indet̾ius uel in melius: aut
eo mͦ non posset qui ẽẽt humano ge¬
ni insolitus. scd̾m d̾i om̃ipotentis uolũ¬
tatem: Quis hoc stultissimus dix̃io:

Expanded text:
esse, quod non erat. huic ueritati deus non potest esse, quod non erat. huic ueritati deus non potest aduersari, in quo est ipsa summa et incommutabilis ueritas, quo inlustratur, ut sit, quicquid in quorumque animis et mentibus uerum est. omnipotentem autem deum non ita dicimus, acsi eum etiam mori posse credamus, et quia hoc non potest, ideo non sit dicendus omnipotens. ille plane omnipotens uere solus dicitur, quia uere est et a quo solo est, quicquid aliquo modo est uel spiritale uel corporale, quia uniuersa creatura sua utitur, ut ei placet; placet autem illi secundum ueram incommutabilemque iustitiam, quod ipse sibi est, omnia mutabilia, cum ipse sit incommutabilis, mutans pro meritis siue naturarum siue factorum. numquid ergo dicturi sumus, quod Helias, cum esset creatura, mutari non posset uel in deterius uel in melius, aut eo modo non posset, qui esset humano generi insolitus, secundum dei omnipotentis uoluntatem? quis hoc stultissimus dixerit?
Abbreviated transcription (Latin):
at nõ eẽ moriendo. Hoc eñi factũ inue¬
nit de quo fieret. Quis aut̃ dicat ut id
qd̾ iam nõ est faciat nõ eẽ: Quicqͥd enĩ
p̃t̾itum est: iam nõ est. Qd et si de ipso
fieri aliqͥd potest: adhuc est de quo fiat.
Et si est quom pret̾itum est : Non gͦ est
qd uere dicimus fuisse. s ideo uerũ est c¬
aliud fuisse. qr in nr̃a sñia uerum est:
non in ea re que iam non est. Sentẽtia
qͥppe qua dicimus aliqͥd fuisse. ideo ue¬
ra est. qr illud de quo dicimus iam nõ
est. Hanc d̾s sñiam falsam fac̾e̾ nõ
potest: qr nõ est contrariꝰ ueritati. Qd̃¬
si queras ubi sit hec uera sententia. prius
inuenitur in animo nr̃o. cum id uerũ sci¬
mus et dicimꝰ. S si et de animo nr̃o ab¬
lata fuerit. cum̃ id qd̾ scimus obliti fueri¬
mus: manebit in ip̃a u̾tate. Semꝑ .N.
uerum erit fuisse illud qd̃ erat et non
est. et ibi uerũ erit iam fuisse qd̾ euat:
ubi uerum erat anteqͣm fieret futurũ

Expanded text:
at non esse moriendo; hoc enim factum inueat non esse moriendo; hoc enim factum inuenit, de quo fieret. quis autem dicat, ut id, quod iam non est, faciat non esse? quicquid enim praeteritum est, iam non est. quod et si de ipso fieri aliquid potest, adhuc est, de quo fiat, et si est, quomodo praeteritum est ? non ergo est, quod uere dicimus fuisse, sed ideo uerum est illud fuisse, quia in nostra sententia uerum est, non in ea re, quae iam non est. sententia quippe, qua dicimus aliquid fuisse, ideo uera est, quia illud, de quo dicimus, iam non est. hanc sententiam deus falsam facere non potest, quia non est contrarius ueritati. quodsi quaeras, ubi sit haec uera sententia, prius inuenitur in animo nostro, cum id uerum scimus et dicimus. sed si et de animo nostro ablata fuerit, cum id, quod scimus, obliti fuerimus, manebit ipsa ueritate. semper enim uerum erit fuisse illud, quod erat et non est; et ibi uerum erit iam fuisse, quod erat, ubi uerum erat, antequam fieret futurum
Abbreviated transcription (Latin):
potius futurũ erat qd̃ deus fecit. nõ il¬
lud qd̾ si futurũ eẽt hoc fecisset. Nam
d̾s qõ facturus erat. utiq sciebat. et id̾õ
facturus erat. Et ꝓculdubio potius uer̃
est qd̃ scit d̾s qͣm qd̾ opinatur hõ. uñ¬
etiã tam nõ possunt futura nõ fieri. ꝙͣ
non fuisse facta pret̾ita: qm̃ ñ est ĩ d̾i
uoluntate ut eo sit aliqͥd falsum qd̃
uerum est. Quappt̾ omĩa que u̾e futa
sunt. sine dubio fient: si aut̃ facta nõ
fu̾int. futura nõ erant. Ita omĩa que
uere p̃t̾ita sunt: sine dubio p̾t̾ierunt.
Quisqͥs itaq dicit si om̃ipc̃ est d̾s faciat
ut que facta sunt facta nõ fu̾int: nõ
uidet hoc se dicere si omipc est faciat ut
ea que uera sunt eo ip̃o quo uera sunt
falsa sunt. potest eñi fac̾e. ut aliqͥd nõ
sit qd̾ erat. Tunc aut̃ facit ut nõn sit.
qͣndo id eẽ inuen̾it de quo fiat: uelut
cum aliquẽ qui ceꝑit ẽẽ nascendo faci¬

Expanded text:
potius futurum erat. quod deus fecit, non ilpotius futurum erat. quod deus fecit, non illud, quod si futurum esset, hoc fecisset. nam deus, quod facturus erat, utique sciebat et ideo sifacturus erat; et procul dubio potius uerum est. quod scit deus quam quod opinatur homo. unde tam non possunt futura non fieri quam non fuisse facta praeterita, quoniam non est in dei uoluntate, ut eo sit aliquid falsum, quo uerum est. quapropter omnia, quae uere futura sunt, sine dubio fient; si autem facta non fuerint, futura non erant . ita omnia, quae uere praeterita sunt, sine dubio praeterierunt. Quisquis itaque dicit: si omnipotens est deus, faciat. ut quae facta sunt, facta non fuerint, non uidet hoc se dicere: si omnipotens est, faciat, ut ea, quae uera sunt, eo ipso, quo uera sunt, falsa sint. potest enim facere, ut aliquid non sit. quod erat; tunc enim facit. ut non sit, quando id esse inuenerit, de quo fiat; uelut cum aliquem, qui coepit esse nascendo, faci
Abbreviated transcription (Latin):
eademq rõnalis creatura. in quo gen̾e
et anima humana est: qͣnto ampliꝰ illiꝰ
ĩcommutabił legis lucisq fit ꝑticeps. tã¬
tomagis uidet. quid fieri possit quidue
nõ possit. Qnͣto aut̃ remotior inde fu̾it
comagis miratur insolita. quominus
cernit futura. Ac ꝑ hoc quid de helya fa¬
ctum sit nescimus: hoc de illo tam̃ credi¬
mus. qd̾ uerax scͥpt᷑a testat᷑ illd̾ sane scim̃
ħ de illo fcm̃ qd̾ di uolũta ht ꝙ ã uolũtas d̾i ñ¬
ht̃. fieri de quoqͣm om̃ino nõ posse. Proĩ¬
de si michi dicatur posse fieri ut caro u̾¬
bi gr̃a. huiꝰ uel illius hominis ĩ corpus
celeste mitcetur. concedo fieri posse. Sed
utrũ futurum sit nescio. Et ideo nescio
qr quid habeat de hac re d̾i uoluntas
me latet. Illud me tam̃ nõ latet sine
dubio futurũ: si hoc d̾i uoluntas ht̃. por¬
ro si audiam qd̾ aliqͥd futurũ erat. s d̃s
fecit ne fieret fidissime respondebo. illd̾

Expanded text:
eademque rationalis creatura, in quo genere eademque rationalis creatura, in quo genere et anima humana est, quanto amplius illius incommutabilis legis lucisque fit particeps, tanto magis uidet, quid fieri possit quidue non possit; quanto autem remotior inde fuerit, eo magis miratur insolita, quo minus cernit futura. Ac per hoc quid de Helia factum sit, nescimus; hoc de illo tamen credimus, quod uerax scriptura testatur. illud sane scimus hoc de illo factum, quod dei uoluntas habet, fieri de quoquam omnino non posse. proinde si mihi dicatur posse fieri, ut caro uerbi gratia huius uel illius hominis in corpus caeleste mutetur, concedo fieri posse, sed utrum futurum sit nescio et ideo nescio, quia quid habeat de hac re dei uoluntas, me latet; illud me tamen non latet sine dubio futurum, si hoc dei uoluntas habet. porro si audiam, quod aliquid futurum erat, sed deus fecit. ne fieret, fidissime respondebo: illud