comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
nom̃ eius emmanuel: id ÷ nob̾cũ ds̃.
femina itaq cireundans uirũ: uirgo
ẽ. coneipiens dm̃. Uides qͣm pulc hre
& concordit scõrum mira facta & mystica
dicta sibi inincẽ concinunt: Uides ꝗͣ
stupendũ sit hoc unũ de uirgine & in
uirgine factum miraculũ: qđ tot p̃ue
in rubo & igne. aaron inuirga & flore.
gedeoni inuellere & rore: hoc aꝑte sa¬
lomon p̃uidit inforti mmuliere ⁊ eius
p̃cio: aꝑtius iheremias p̃cinit de femi¬
na &e uiro: aꝑtissime ysaias de clarauit
de uirgine & dõ: gabriel tandem exhi-
ẽ: dequa nc̃ euangelista.
issus. ẽ: ait angłs gabriel adeo:
ad uirginẽ desponsatam ioseꝑh.

Expanded text:
nomen ejus Emmanuel, id est, Nobiscum Deus . nomen ejus Emmanuel, id est, Nobiscum Deus . Femina itaque circumdans virum, Virgo est concipiens Deum. Vides quam pulchre et concorditer sanctorum mira facta et mystica dicta sibi invicem concinant. Vides quam stupendum sit hoc unum de Virgine et in Virgine factum miraculum, quod tot mirin rubo et igne, Aaroni in virga et flore, Gedeoni in vellere et rore; hoc aperte Salomon praedixit in forti muliere et ejus pretio; apertius Jeremias praecinuit de femina et viro, apertissime Isaias declaravit de Virgine et Deo, Gabriel tandem exhibuest, de qua nunc Evangelista: Missus est, ait, angelus Gabriel a Deo ad Virginem, desponsatam Joseph.
Abbreviated transcription (Latin):
Tu homo cũ ꝓficis. nec qͣndo Niec quantũ
uis ꝓficis: s te nesciente tuus ꝓfectus
modat᷑: tua uita disponitur. At uero
nebat ⁊ suam: & qͣndo uolebat. ⁊ quib
uolebat. sapiens apparebat: qͣndo ce
quib uolebat sapientior: qnͣdo ⁊ quib
uolebat sapientissumis: qm̃qͣm in se
& eũ semꝑ om̃i gr̃a plenus fuisset. siue
qͣm apd dm̃ siue qͣm apd̃ homines ha¬
bere deberet: ꝓsuo tam̃ arbitrio eã nẽ
plus. nc̃ minus ostentabat: ꝓut cernẽ¬
tium uł meritis congruere. uł saluti
expedire sciebat. Constat gͦ qͥa semꝑ
i hemirilem animũ habuit. & si semꝑ
incorpore uir ñ apparuit. Cur deniq
dubito iurũ fuisse inutero: quẽ inibi
diñ fuisse ñ ambigo: Minus quippe ẽ
hanc iheremie nouitatem ysaias luci¬
dissime aꝑit: qui &e nonos suꝑius aa¬
ronicos flores exposuit. Ecce inquit
uirgo concipiet: & pariet filiũ. En
habes feminã. scił uirginem̃. Uis ⁊ de
uiro andire qui sit: & uocabitur ait

Expanded text:
Tu, homo, cum proficis, non quando, nec quantum vis proficis: sed te nesciente tuus moderatur profectus, tua vita disponitur. At vero nebat et suam, et quando volebat, et quibus volebat sapiens apparebat, quando et quibus volebat sapientior, quando et quibus volebat sapientissimus: quanquam in se s fuisset, sive quam apud Deum, sive quam apud homines habere deberet, pro suo tamen arbitrio eam nunc plus, nunc minus ostendebat, prout cernentium vel meritis congruere, vel saluti expedire sciebat. Constat ergo quia semper Jesus virilem animum habuit, etsi semper in corpore vir non apparuit. Cur denique dubito virum fuisse in utero, quem inibi Deum fuisse non ambigo? Minus quippe esthanc Jeremiae novitatem Isaias lucidissime aperit, qui et novos superius Aaronicos flores exposuit. Ecce, inquit, virgo concipiet, et pariet filium. En habes, feminam, scilicet Virginem. Vis et de viro audire quis scit? Et vocabitur, ait,
Abbreviated transcription (Latin):
tristicia letificans: pauor confortãs:
passio saluans: mors unuificans in¬
firmitas roborans. Cui iã illuã qͦs
ñ oceuriat qđ querebam: Nũgiuid
ũ facile tͥ ẽ int̾ hȩc feminã agnoscere
uirũ circundantẽ: cũ mariã uideas
uirũ approbatũ adõ iħm suo utero
cireũ plectentẽ: Uirũ aut̃ dixerim
fuisse iħm. ñ solũ cũ iam diceret᷑ uir
ꝓpha poteus inoꝑe ce sermone: s etiã
cũ tenera ad huc infantis dĩ menbra
mat᷑ blaude uł foueret ingremio: uł
animi uigore ñ corporis: maturitate
seusuum. ñ corpulentia m̃brorũ. Neq
enĩ miniis habuit sapientie nł potius
pio. siue iam grandiusculus in t̾rogͣns
doctores intemplo. siue iã ꝑfecte etatis
docens in ppło: eque ꝓfecto plenus fuit
sp̃u sc̃o. Nec fuit hora inquactiq ȩtate
sua. qua de plenitudine illa qͣm insui
conceptione accepit mutero. uł aliqͥd
s apͥncipio ꝑfectus. apͥncipioinqͣm

Expanded text:
tristitia laetificans, pavor confortans, tristitia laetificans, pavor confortans, passio salvans, mors vivificans, infirmitas roborans. Cui jam illud quoque non occurrat, quod quaerebam? Nunquid non facile tibi est inter haec feminam agnoscere virum circumdantem, cum Mariam videas virum approbatum a Deo Jesum suo utero circumplectentem? Virum autem dixerim fuisse Jesum, non solum jam cum diceretur vir propheta, potens in opere et sermone , sed etiam cum tenera adhuc infantis membra Dei mater blando vel foveret in gremio, vel n viribus corporis; maturitate sensuum, non corpulentia membrorum. Neque enim minus habuit sapientiae, vel potipio, sive jam grandiusculus interrogans doctores in templo, sive jam perfectae aetatis docens in populo, aeque profecto plenus fuit Spiritu sancto. Nec fuit hora in quacunque aetate sua, qua de plenitudine illa quam in sui conceptione accepit in utero, vel aliquid sed a principio perfectus, a princip
Abbreviated transcription (Latin):
mus uiros: qui seilicet infantiam.
pueritiam. adolescentian. atq iu¬
uentutẽ transountis. ad gradum
usq senectuti ꝓxiꝰnũ ꝑnenerunt.
na circundari potest: Si dixisset fe¬
mina circundabit in fantẽ. uł femina
circundabit paruulum: nec nouum
uideretur nec mirum. Nc̃ aut̃ quia nil
tale posuit. s dixit uirũ: querimꝰ ꝗ̃ sit
hȩc nouitas qͣm ds̃ fecit in t̾raut femi¬
minei unius corpusculi menbra sese
cohiberet. Qͥd hoc ẽ miraculi: Nũ qͥd
si forte int̾ plurima noua ac mira quȩ
do breuis: latitudo angusta: altitudo
citur lux ñ lucens ⁊ uerbũ infans:
aqua sitiens: panis esuriens Videas
si attendas potentiã regiꝰ sapientiã
iustrui. uirtutẽ sustentari: deum
deniq lactentẽ. s angłos reficiertr̃:⁊
uagientẽ: s miseros consolantem.
U ideas si attendas tristari leticiani:
pauere fiduciam: salutẽ patiꝰ uitã
inori: fortitudinẽ infirmiari. S qđ
non minꝰ mirandũ ẽ. ⁊ psa ibicernit᷑.

Expanded text:
mus viros, qui scilicet infantiam, pueritiam, adolescentiam atque juventutem transeuntes, ad gradum usque senectuti proximum pervenerunt. na circumdari potest? Si dixisset, Femina circumdabit infantem; vel, Femina circumdabit parvulum; nec novum videretur, nec mirum. Nunc autem quia nil tale posuit, sed dixit virum, quaerimus quae sit haec novitas, quam Deus fecit in terra, ut femiminei unius corpusculi membra sese cohiberet? quid est hoc miraculi? Nunquid si forte inter plurima nova ac mira, quae do brevis, latitudo angusta, altitudo citur lux non lucens, verbum infans, aqua sitiens, panis esuriens. Videas, si attendas, potentiam regi, sapientiam instrui, virtutem sustentari: Deum denique lactentem, sed angelos reficientem; vagientem, sed miseros consolantem. Videas, si attendas, tristari laetitiam, pavere fiduciam, salutem pati, vitam mori, fortitudinem infirmari. Sed, quod non minus mirandum est, ipsa ibi cernitur
Abbreviated transcription (Latin):
reputans: dicebat intra se a tali ⁊ tanta
ñ debere sibi ultra familiare p̃stari con¬
tubernium: cuiꝰ supra se mirabilẽ ex¬
pauescebat dignitatẽ. U idebat & hor¬
rebat diuinȩ p̃sentie certissimũ gestan-¬
tem insigne: & quia misterium penetra-¬
re ñ poterat: uolebat dimitere eã. Ex¬
pauit petrus potentie magnitudinẽ:
ex pauit centurio p̾sentie maiestatem:
ex horruit nimirũ &e ioseph sic̃ homo
huiꝰ tanti miraculi nouitatem: misterii
ꝓfunditatem: & ideo uoluit oculte di-¬
mittere eam. Mtraris qđ ioseph pregnã¬
tis sese consortio uirginis iudicabat in¬
dignum: cum audias & scãm elisabeth
eius ñ posse ferre p̃sentiam. nisi cũ tre¬
more quidẽ & reuerentia : Ait enim.
Unde hoc mͥ ut ueniat inat̾ dñi inei ad ine:
Ideo itaq ioseph uoluit dimittere eã. Sed

Expanded text:
reputans, dicebat intra se, a tali et a tanta reputans, dicebat intra se, a tali et a tanta non debere sibi ultra familiare praestari contubernium, cujus supra se mirabilem expavescebat dignitatem. Videbat et horrebat divinae praesentiae certissimum gestantem insigne: et quia mysterium penetrare non poterat, volebat dimittere eam. Expavit Petrus potentiae magnitudinem, expavit Centurio praesentiae majestatem. Exhorruit nimirum et Joseph, sicut homo, hujus tanti novitatem, mysterii profunditatem: et ideo occulte voluit dimittere eam. 742 Miraris quod Joseph praegnantis sese consortio Virginis judicabat indignum, cum audias et sanctam Elisabeth ejus non posse ferre praesentiam, nisi cum tremore quidem et reverentia? Ait namque: Unde hoc mihi, ut veniat mater Domini mei ad me? Ideo ita
Abbreviated transcription (Latin):
Uno tali consilio secretis cęlestib ⁊ ad¬
inittit᷑ testis: et excluditur hostis: &
integra seruatur fama uirginis matͥs.
Alioquin qͣndo peꝑcisset iustus adul¬
tere: Scriptum ẽ aut̃. Ioseph autẽ
uir eius eum ẽẽt iustus & nollet eam
traducere: uoluit oculte dimittere eã.
B̾ene cum eẽt. iustus noluit eã traduce¬
re: quia sic̃ nequaqͣm iustus ẽẽt. si cog¬
nitam ream consensisset: sie nichilomi¬
nus iustus non eẽt. si ꝓbatam inuoxiam
condẽpnasset. Cum gͦ eẽt uistus et
nollet eam traducere: uoluit dimit¬
tere eam. Quare uoluit dimittere eã :
Accipe ⁊ in hoc ñ meã. s patrũ senten¬
tiam. Propt̾ hoc ioseph uoluit dimitte.¬
re eam. ꝓpt̾ qđ & petrus dnm̃ ase repel¬
lebat dicens. exi ame dñe quia homo
peccator sum: ꝓpt̾ qđ & centurio ado¬
mo sua eum ꝓhibebat cũ diceret. dñe ñ
sum dignus ut intres sub tectum meũ.
Itagͦ ⁊ ioseph indignum & peccatorẽ se

Expanded text:
Uno tali consilio secretis coelestibus et adUno tali consilio secretis coelestibus et admittitur testis, et excluditur hostis, et integra servatur fama Virginis matris. Alioquin quando pepercisset justus adulterae? scvir ejus, cum esset justus et nollet eam traducere, voluit occulte dimittere eam . Bene, cum esset justus, noluit eam traducere: quia sicut nequaquam justus esset, si cognitam ream consensisset; sic nihilominus justus non esset, si probatam innoxiam condemnasset. Cum ergo justus esset et nollet eam traducere, voluit occulte dimittere eam. 14. Quare voluit dimittereoc non meam, sed Patrum sententiam. Propter hoc Joseph voluit dimittere eam, propter quod et Petrus Dominum a se repellebat, dicens: Exi a me, Domine, quia homo peccator sum : propter quod et Centurio a domo sua eum prohibebat, cum diceret: Domine, non sum dignus ut intres sub tectum meum . Ita ergo et Joseph indignum et peccatorem se
Abbreviated transcription (Latin):
ad finem: id ÷ a cȩlo usq ad infernũ.
Si ascendero inquit incelũ tuillic es:
si descendero in infernũ ades. Utro¬
biq uͦ fortiter. qͣndo a suꝑnis expu¬
lit suꝑbum. ⁊ apud inferos spoliauit
auarum. Conueniensgͦ erat. nt sua¬
uit̾ quoq om̃ia celestia scił ⁊ terrena
disponeret: quatinꝰ & illinc deiciens
inquietum. reliquos in pace firmaret:
& huc debellaturus inuidum. nobis
prius sue humilitatis & mansretudi¬
iiis ualde necessarium exemplũ relin¬
queret: sicq mirabili fieret mođami¬
ne sapientie. ut & suis suauis. & hostib
fortis appareret. Quid enĩ ꝓdesset dia¬
bolum adeo uinci: nobis manentibus
suꝑbis: Necessario gͥ desponsata ẽ. ma¬
ria ioseph. qͣndo ꝑ hoc & abanib sẽm ab¬
sconditur. & asponso uirginitas comp¬
batur: ⁊ uirginis tam uerecundie par¬
citur. qͣm fame ꝓuidetur. Quid sapien¬
tius : Quid dignius diuina ꝓuidentia:

Expanded text:
ad finem, id est a coelo usque ad infernum. ad finem, id est a coelo usque ad infernum. Si ascendero, inquit, in coelum,tu illic es: si descendero in infernum, ades . Utrobique vero fortiter, quando et de supernis expulit superbum, et apud inferos spoliavit avarum. Conveniens ergo erat ut suaviter quoque omnia, coelestia scilicet et terrena, disponeret: quatenus et illinc dejiciens inquietum, reliquos in pace firmaret, et hic debellaturus invidum, nobis prius suae humilitatis et mansuetudinis valde necessarium exemplum relinqueret: sicque mirabili fieret moderamine sapientiae, ut et suis suavis, et hostibus fortis appareret. Quid enim prodesset diabolum a Deo vinci, nobis manentibus superbis? Necessario igitur desponsata est Maria Joseph, quando per hoc et a canibus sanctum absconditur, et a sponso virginitas comprobatur, et Virginis tam verecundiae parcitur, quam famae providetur. Quid sapientius, quid dignius divina providentia?
Abbreviated transcription (Latin):
opiis suũ facere uellet. impediri posse
ab illo metueret: s quia ipse qͥ ñ solũ
potent᷑̃. s etiam sapient̃ quecũq uoluit
fecit. sic̃ inom̃ib suis oꝑib quasdã rerũ
uł temporũ congruentias ꝓpt̃ ordinis
pulchritudinẽ seruare consueuit. i ta
in hoc quoq tam magnifico oꝑe suo
tiam.s ⁊ prudentiã suã ostendẽ uoluit.
Et qͣmqͣm illud alit̾ quomͦ uellet.
ꝑficere potuisset : placuit ei tam̃ eo
potius ⁊ mͦ ⁊ ordine hominẽ sibire¬
conciliare. quo nouerat ceridisse: ut
auiro xp̃o aꝑte debellaretur: qͣtinꝰ
malitiȩ fraudi dum ars pietatis illu¬
deret. ac maligni fortitudinẽ xp̃i uir¬
tus contereret. diabolo ds̃ ⁊ prudenti¬
or appareret ⁊ fortior. Ita qui ppe decuit
incarnatã sapientiã sp̃italem uiucere
malitiã: quo ñ solum attingeret a fine
usq ad finem fortiter: s ⁊ disponeret
om̃ia suauit᷑. Attingit aut̃ afine usq

Expanded text:
opus suum facere vellet, impediri posse opus suum facere vellet, impediri posse ab illo metueret: sed quia ipse, qui non solum potenter, sed etiam sapienter quaecunque voluit fecit, sicut in omnibus operibus suis quasdam rerum vel temporum congruentias propter ordinis pulchritudinem servare consuevit, ita in hoc quoque tam magnifico opere suo, suam, sed et prudentiam ostendere voluit. Et quanquam illud aliter, quomodo vellet, perficere potuisset; placuit ei tamen eo potius et modo, et ordine hominem sibi reconciliare, quo noverat cecidisse: ut,a viro Christo aperte debellaretur: quatenus malitiae fraudi dum ars pietatis illuderet, ac maligni fortitudinem Christi virtus contereret, diabolo Deus et prudentior appareret et fortior. Ita quippe decuit incarnatam Sapientiam spiritualem vincere malitiam, quo non solum attingeret a fine usque ad finem fortiter, sed et disponeret omnia suaviter . Attingit autem a fine usque
Abbreviated transcription (Latin):
ponsatio mariȩ. pot̾ant quidẽ similis
nob̾ laqueũ erroris inicere. fidei uidełae
m illo. castitatis in illa: ueritatẽ insus
metuebat᷑ suspicio. firma sit certitudo.
Nam & de filii resurrectione citius qͥ dẽ
ego qui infirmus sũ erediderim thome
dubitanti & palpanti. qͣm cephe audi¬
enti & credenti: ⁊ de matris continentia
facilius sponso eiꝰ custodienti ⁊ exꝑientr:
qͣm ipsi qͦ uirgini de sola sua conscientia
se defeudeuti. Dic queso quis eam nidẽs
ñ desponsatã ⁊ grauidam: ñ potiꝰdice
lnis uͦ atq bonestius fuit: putari ad
tempꝰ xp̃m de coniugio fuisse natum.
qͣni de fornicatione. S ñ poterat inqͥs
ds̃ aꝑtiun aliqđ ostendẽ signũ: quo
uidelicet fieret ut eitis nec ortus infa¬
maret᷑. nec mat̾ crmnuaretur: Pot̾at
utiq. S ñ pot̾at latere demones: qđ
scirent homines. Q portebat aut̃ apͥn¬
cipe mundi aliquandiu celari diuini
consilii sacram̃tum: ñ qđ ds̃ si palam

Expanded text:
ponsatio Mariae. Poterant quidem similis ponsatio Mariae. Poterant quidem similis erroris laqueum nobis injicere, fidei videlicet in illo, castitatis in illa, veritatem in susmetuebatur suspicio, firma sit certitudo. Nam et de Filii resurrectione citius quidem ego, qui infirmus sum, crediderim Thomae dubitanti et palpanti, quam Cephae audienti et credenti: et de Matris continentia facilius sponso ejus custodienti et experienti, quam ipsi quoque Virgini de sola sua conscientia se defendenti. Dic, quaeso, quis 741 eam videns non desponsatam et gravidam, non potius dicerlius vero atque honestius fuit putari ad tempus Christum de conjugio fuisse natum, quam de fornicatione. 13. Sed non poterat, inquis, Deus apertum aliquod ostendere signum, quo videlicet fieret ut ejus nec ortus infamaretur, nec mater criminaretur? Poterat utique; sed non poterat latere daemones, quod scirent homines. Oportebat autem a principe mundi aliquandiu celari divini consilii sacramentum: non quod Deus, si palam
Abbreviated transcription (Latin):
desponsatam: Cum eẽt inqͣm uirgo
elecꝰta & ut ostensum ẽ. uirgo concept᷑a.
uirgo parit᷑a: mirũ eur desponsata fue¬
rit ñ nuptura. Numquid uł hoc casu
factum quis dixerit: Non ẽ casu fac¬
tum qđ rationabił eiusa cõmendat:
cansa ualde utilis &e necessaria: & diui¬
ui prorsus adinuentione consilii digna.
Dicam qđ m: imimo qđ ante ine pat̾b
insum fuit. Illa itaq fuit ratio despon¬
sationis mariȩ: quȩ ae dubitationis
desponsationis suȩ usq ad tempꝰ nup¬
tiarum sponsis sponsȩ traderentur cus¬
todiende: quatinus earũ ipsi eo sibi pu¬
dicitiam curiosius seruarent: quo sibi
ipsi fideliores existerent. Sic̃ gͥthoinas
dubitando. palpando. constantissimus
factus ẽ diñce confessor resurrectionis:
ita & ioseph mariam sibi desponsando.
eiꝰ conuersationẽ in tempore custodie
studiosiꝰ cõꝓbando. factus ẽ. pudicitiȩ
fidelissimus testis. Pulchra utriusq rei
conuenitia. Et dubitatio thome: & des¬

Expanded text:
atam? Cum esset, inquam, virgo electa, et, ut ostensum est, virgo conceptura, virgo paritura, mirum cur desponsata fuerit, non nuptura. Nunquid vel hoc casu factum quis dixerit? Non est casu factum, quod rationabilis causa commendat, causa valde utilis et necessaria, et divini prorsus adinventione consilii digna. Dicam quod mihi, imo quod ante me Patribus visum fuit. Illa utique fuit ratio desponsationis Mariae, quae et dubitationis desponsationis suae, usque ad tempus nuptiarum, sponsis sponsae traderentur custodiendae: quatenus earum ipsi eo sibi pudicitiam curiosius servarent, quo sibi ipsi fideliores existerent. Sicut ergo Thomas dubitando, palpando, constantissimus factus est Dominicae confessor resurrectionis, ita et Joseph Mariam sibi desponsando ejusque conversationem in tempore custodiae studiosius comprobando, factus est pudicitiae fidelissimus testis. Pulchra utriusque rei convenientia: et dubitatio Thomae, et des
Abbreviated transcription (Latin):
angłs gabrihel a dõ. Adquẽ : Ad
uirginem desponsatã uiro: eni no¬
men erat ioseph. Que ẽ hȩc uirgo tã
uenerabilis ut salutet᷑ ab angło: tã
humilis ut desponsata sit fabro:
Pulchra ꝑmixtio uirginitatis & hu¬
militatis: nec mediocrit᷑ placet dõ
illa anima inqua ce humilitas com¬
mendat uirginitatẽ: & uirginitas
ex hornat humilitatẽ.S qͣnta pu¬
tas ueneratione digna ẽ. inqua hu¬
militatem exaltat fecunditas: par¬
tus conseerat uirginitatẽ: Audis
uirginẽ: audis humilẽ: si ñ potes
uirgiuitatẽ humilis: imitare hu¬
militatẽ uirginis. Laudabilis uirtꝰ
cessaria. Illa consulitur: ista p̃cipit᷑.
Ad illam inuitaris: ad istã cõgeris.
De illa dicit᷑. qui potest caꝑe capiat.
de ista dicit᷑. nisi quis efficiat᷑ sicut
paruulus iste. ñ intrabit in regnum
cȩlorũ. Illa gͦ remunerat᷑: ista exigi¬
tur. Potes deniq sine uirginitate
saluari: sine humilitate non potes.
Potest inꝗͣ placere humilitas. quȩ

Expanded text:
el a Deo. Ad quem? Ad Virginem desponsatam viro, cui nomen erat Joseph. Quae est haec Virgo tam venerabilis, ut salutetur ab angelo; tam humilis, ut desponsata sit fabro? Pulchra permistio virginitatis et humilitatis: nec mediocriter placet Deo illa anima, in qua et humilitas commendat virginitatem, et virginitas exornat humilitatem. Sed quanta putas veneratione digna est, in qua humilitatem exaltat fecunditas, et partus consecrat virginitatem? Audis virginem, audis humilem: si non potes virginitatem humilis, imitare humilitatem virginis. Laudabilis virtus humilitas. Illa consulitur, ista praecipitur. Ad illam invitaris, ad istam cogeris. De illa dicitur: Qui potest capere, capiat ; de ista dicitur: Nisi quis efficiatur sicut parvulus iste, non intrabit in regnum 735 coelorum . Illa ergo remuneratur, ista exigitur. Potes denique sine virginitate salvari; sine humilitate non potes. Potest, inquam, placere humilitas, quae
Abbreviated transcription (Latin):
angłm de minorib esse: qui qͣlibae
excausa crebra soleant ad t̾ras fim¬
gi legatione. Qd & ex eiiis nomine
palam intelligidatur qđ int̃p̃ta¬
tum fortitudo dĩ dicitur: & qͥa ñ
ab alio aliquo forte excellentiori
se ut assolet sp̃u: s ab ipso dõ mitti
ꝑhibetur. Ppt̃ hoc gͦ: positũ ẽ adõ.
Uel ideo dictum ẽ adõ. ne cui uelbea¬
torum sp̃uum suum deuis anteqͣm
uirgini reuelasse putetur consilium.
excepto dũ taxat archangelo gabri¬
hele: qui utiq tante int̾ suos inueni¬
ri potuerit excellentie. ut tali & nomi¬
ne dignus haberet᷑ &e nuncio. Nec
discordat nom̃ a nuncio. Dei quippe
uirtutẽ xp̃m quẽ melius nunciare
decebatꝰ qͣm hunc quẽ simile nom̃
honorat: Nam quid ẽ aliud fortitu¬
do quã uirtus: Non aut̃ dedecens
aut incongruum uideat᷑ dñm & nũ¬
cium cõmuni censeri uocabulo: eum
similis inutroq appellationis. non sit
tam utriusq similis cansa. Alit qͥ ppe

Expanded text:
angelum de minoribus esse, qui qualibet angelum de minoribus esse, qui qualibet ex causa, crebra soleant ad terras fungi legatione: quod ex ejus nomine palam intelligi datur, quod interpretatum fortitudo Dei dicitur; et quia non ab alio aliquo forte excellentiori se ut assolet spiritu, sed ab ipso Deo mitti perhibetur. Propter hoc ergo positum est, a Deo; vel ideo dictum est, a Deo, ne cui vel beatorum spiritum suum Deus, antequam Virgini, revelasse putetur consilium, excepto duntaxat archangelo Gabriele, qui utique tantae inter suos inveniri potuerit excellentiae, ut tali et nomine dignus haberetur, et nuntio. Nec discordat nomen a nuntio. Dei quippe virtutem Christum quem melius nuntiare decebat, quam hunc, quem simile nomen honorat? Nam quid est aliud fortitudo, quam virtus? Non autem dedecens aut incongruum videatur, dominum et nuntium communi censeri vocabulo; cum similis in utroque appellationis, non sit tamen utriusque similis causa. Aliter quippe
Abbreviated transcription (Latin):
tib cȩlis desuꝑ nubibq pluentib
iustum. aꝑta ẽ terra leta germinãs
saluatorem: quando dño dante
benignitatẽ. & t̾ra nr̃a reddente
fructum suũ: suꝑ illũ montẽ mon¬
tiũ montẽ coagulatũ &e pinguẽ. mi¬
scdia & ueritas obuiauert̃ sibi. iusti¬
cia & pax osculate sunt. Illo quoq
in temꝑe unus iste int̾ cęteros mon¬
tes non modicus. beatus hic uideła
euangłista. dum desideiatum nr̃e
nobis salitis exordium. suo melli¬
fluo cõmendauit eloquio: ueluti
ꝑflante austro atq e uicino sole
radiante iusticie. quedam ex eo sp̃u¬
alia ꝓfluxerunt a romatã. Utinã
& nc̃ dõ emittat uerbũ suũ & lique¬
faciat ea nobis. ꝑflet sp̃s eius & fiant
nob̾ intelligibilia uerba euangłica:
fiant incordib nr̃is desiderabilia
suꝑ aurum & lapidem p̃ciosũ mul¬
tum: fiant e dulciora suꝑ mel & fa¬
uum. Ait itaq. Missuis ẽ angłs
gabrihel adõ. Non arbitror hunc

Expanded text:
tibus coelis desuper, nubibusque pluentibus tibus coelis desuper, nubibusque pluentibus justum, aperta est terra laeta germinans Salvatorem : quando Domino dante benignitatem, et terra nostra reddente fructum suum, super illum montem montium, montem coagulatum et pinguem misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax osculatae sunt . Illo quoque in tempore unus iste inter caeteros montes non modicus, beatus hic videlicet evangelista, dum desideratum nobis nostrae salutis exordium suo mellifluo commendavit eloquio, veluti perflante austro, atque e vicino sole radiante justitiae, quaedam ex eo spiritualia profluxerunt aromata. Utinam et nunc Deus emittat verbum suum, et liquefaciat ea nobis; perflet spiritus ejus, et fiant nobis intelligibilia verba evangelica: fiant in cordibus nostris desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum, fiant et dulciora super mel et favum! 2. Ait itaque: Missus est angelus Gabriel a Deo. Non arbitror hunc
Abbreviated transcription (Latin):
uro cui nom erat ioseph de domo
dauid: & nom̃ uirginis maria.¬
UID SIBIUO¬
luit euangłista:
tot ꝓpria nomi¬
na rerum in hoc
loco tam signanter exprimere:
Ciedo quia noluit nos negligent᷑
audire: qđ tam diligenter studui¬
it enarrare. Nominat siquidem
nunciũ quimittit᷑ dñm a quo
mittit᷑: uirginẽ ad quã mittitur:
sponsũ quoq uirginis. amboꝵ q
genus: ciuitatem ac regionem.
ꝓpriis designat nominib. Ut qͥd
hoc: Putas ne aliquid horũ suꝑ¬
uacue positum sit: Nequãqua
Si enim nec foliũ de arbore sine
causa. nec unus ex passerib sine
patre cȩlesti cadit suꝑ t̾ram: putẽ
ego de ore scĩ euangłiste suꝑfluũ
diffluere uerbĩ. presertim insacra
hẏstoria uerbi: Nonputo. Plena
quippe sunt om̃ia suꝑnis miste¬
riis: ac celesti singula dulcedine
redundantia: si tam̃ diligentem
habeant inspectorẽ. qui nouerit
sugere mel de petia. oleũq de saxo
durissimo. Nempe in illa cdie stil¬
larunt montes dulcedinẽ & colles:

Expanded text:
seph, de domo David: et nomen Virginis Mariad sibi voluit evangelista, tot propria nomina rerum in hoc loco tam signanter exprimere? Credo quia noluit nos negligenter audire, quod tam diligenter studuit enarrare. Nominat siquidem nuntium qui mittitur, Dominum a quo mittitur, Virginem ad quam mittitur, sponsum quoque virginis: amborumque genus, civitatem ac regionem propriis designat nominibus. Utquid hoc? Putasne aliquid horum supervacue positum sit? Nequaquam. Si enim nec folium de arbore sine causa, nec unus ex passeribus sine Patre coelesti cadit super terram ; putem ego de ore sancti Evangelistae superfluum difluere verbum, praesertim in sacra historia Verbi? Non puto. Plena quippe sunt omnia supernis mysteriis, ac coelesti singula dulcedine redundantia; si tamen diligentem habeant inspectorem, qui noverit sugere mel de petra, oleumque de saxo durissimo Nempe in illa die stillarunt montes dulcedinem, et colles
Abbreviated transcription (Latin):
dat induret & arescat. uesꝑe & enim
id ÷ qͣndo uenit plenitudo temꝑis in
quo misit ds̃ unigenitũ suũ factum
ex mmuliere factũ sub lege dicente
ipso. ecce noua facio omñia. uetera tͥn¬
sierunt & disparuerunt. quomͦ in
nouitate succrescentis fructus. flores
decidunt & arescunt. Unde rursus
scͥptum ẽ. fenũ aruit & flos decidit:
uerbũ aut̃ dñi manet iuȩternũ. Cre¬
do non ambigis: quinuerbum fructꝰ
decidit: Ppħa respondeat. Om̃is
caro fenũ: & om̃is gła eius tanquã
flos feni. Si om̃is carofenũ: gͦ carna
gloriatio qͣm habebant in lege remã¬
sit: Si flos ñ decidit: ubi gͦ regnũ.
solebant & dicere. qͣnta audiuimus
& cognouimus ea & patres nr̃i narra¬
uerunt nobis: Et iterum. Quanta

Expanded text:
enim, id est, quando venit plenitudo temporis, in quo misit Deus Unigenitum suum, factum ex muliere, factum sub lege , dicente ipso: Ecce nova facio omnia ; vetera transierunt et disparuerunt, quomodo in novitate succrescentis fructus flores decidunt et arescunt. Unde rursus scriptum est: Fenum aruit, et flos decidit; verbum autem Domini manet in aeternum. Credo, non ambigis quin verbum fructusdecidit? Propheta respondeat. Omnis caro fenum; et omnis gloria ejus, tanquam flos feni . Si omnis caro fenum; ergo carnalgloriatio, quam habebant in lege, non remansit? Si flos non decidit, ubi ergo regnumsolebant, et dicere: Quanta audivimus et cognovimus ea, et patres nostri narraverunt nobis? e
Abbreviated transcription (Latin):
thanael: a natareth potest aliquid
boni esse. Natareth. intp̃tatur flos.
Uidetur aut̃ mͥ qͦd dam sem̃ fuisse diui¬
ne cognitionis tanqͣm e celo iactatũ
in t̾ras. allocutiones. & ꝓmissiones fac¬
te cęlitus ad patres: abraham scilicet.
ysaac & iacob. De quosemine scriptũ
ẽ. Hisi dñs sabaoth reliquisset nobis
sem̃. sic̃ sodoma fuissemus: & sicut
gomorra similes essemus. florint
aut᷑ hoc sem̃. inmirabilibꝰ quȩ osten¬
sa sunt in exitu i frł de egypto: infi¬
guris & enigmatib ꝑ totum iter in
eserto usq in t̾ram ꝓmissionis. dẽ
deinceps inuisionib & uaticiniis ꝓ¬
pħarum: in ordinatione quoq reg¬
ii merito fruclus esse intelligitur.
dicente dauid. Dñs dabit benigni¬
tatem: & t̾ra nr̃a dabit fructũ siuĩ.
& iterũ. De fructu uentris tui: po¬
nã suꝑ secdemtuã. Innararethergo
nunciat᷑ xp̃e nascituriis: qͥa inflo¬
re sꝑat᷑ fructus ꝓcessuriis. S ꝓdeun¬

Expanded text:
thanael, a Nazareth potest aliquid thanael, a Nazareth potest aliquid boni esse . Nazareth interpretatur flos. Videntur autem mihi quoddam semen fuisse divinae cognitionis, tanquam e coelo jactatum in terras, allocutiones et promissiones factae coelitus ad patres, Abraham scilicet, Isaac et Jacob; de quo semine scriptum est: Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma fuissemus; et quasi Gomorrha similes essemus . Floruit autem hoc semen in mirabilibus, quae ostensa sunt in exitu Israel de Aegypto, in figuris et aenigmatibus per totum iter in deserto usque in terram promissionis, et deinceps in visionibus et vaticiniis prophetarum, in ordinatione quoque reg florum non immerito fructus esse intelligitur, dicente David: Dominus dabit benignitatem. et terra nostra dabit fructum suum ; et iterum: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam . In Nazareth ergo nuntiatur Christus nasciturus; quia in flore speratur fructus processurus. Sed prodeun
Abbreviated transcription (Latin):
& dicit᷑ & est: quȩ forti armato qͥ sinm
atrium in pace custodire solebat forti¬
or suꝑueniens ipsũ suo brachio debel¬
lauit: & sic eiuasa captiuitatis potent̾
eripuit. Angłs uͦ fortitudo dĩuppel¬
latus ẽ: uł quod huiꝰcemodi meruerit
p̃rogatiuã officii. quo eiusdem nunci¬
ginẽ natura pauidã simplicẽ. uerecin¬
dam. de miraculi nouitate non ex pa¬
uescere cõnfortare deberet. Q d ae focit.
ne timeas inquiens maria. inuenisti
grãm apd̃ dm̃. S & ipsius sponsum
hominẽ utiq nichilominus humilẽ
ac timoratũ. non irrationabilit̾ forsi¬
tan isdem angłs confortasse creditur:
qͣmquã tunc ab euangłista ñ nomine¬
tur. Iosephinquit fili dauid: noliti¬
mere accipere mariam coniugẽ tuã.
Conuenient itaq gabrihel ad hoc
opus eligitur: immo qͥa tale illi nego¬
inin iniungitur: recte tali nomine
iesignat᷑. Oissus ẽ gͦ angłs gabrihel
adõ. Quo: Inciuitatem galilee: cui
nom̃ natareth. Uideamiis si ut ait na¬

Expanded text:
 dicitur et est, quae forti armato, qui suum atrium in pace custodire solebat, fortior superveniens, ipsum suo brachio debellavit; et sic ei vasa captivitatis potenter eripuit. Angelus vero fortitudo Dei appellatus est, vel quod hujusmodi meruerit praerogativam officii, quo ejusdem nuntiginem natura pavidam, simplicem, verecundam, de miraculi novitate ne expavesceret, confortare deberet: quod et fecit, Ne timeas, inquiens, Maria, invenisti gratiam apud Deum. Sed et ipsius sponsum, hominem utique nihilominus humilem ac timoratum, non irrationabiliter forsitan idem angelus confortasse 734 creditur, quanquam tunc ab evangelista non nominetur. Joseph, inquit, fili David, ne timeas accipere Mariam conjugem tuam . Convenienter itaque Gabriel ad hoc opus eligitur: imo quia tale illi negotium injungitur, recte tali nomine designatur. 3. Missus est ergo angelus Gabriel a Deo. Quo? In civitatem Galilaeae, cui nomen Nazareth. Videamus si, ut ait Na
Abbreviated transcription (Latin):
libertatis. Cum gͥuolurtas nichilli¬
b̾um habeat nͥ se. merito ñ iudicat᷑ nͥ
ex se. Siquidẽ nec tardum ingenium.
nec labilis memoria. uec inquietus ap¬
petitus. nec sensus obtunsus. uec uita
obaliuid nͥ quia hec necessarie ac pret̃
uoluntatẽ posse ꝓuenire ꝓbant᷑. Sola
gͦ uoluntas qm̃ ꝓsiu ingenita lib̾tate.
atit dissentire sibi. aut p̃t̾ se inaliquo
consentire. nulla ui nulla cogitur ne¬
cessitate: non inmerito iustã uł in iꝰtã.
beatitudine senmiseria dignã. ac capa¬
cẽ creaturã constituit. ꝓut scił nisticie
iniusticiȩ ue consenserit. Quaꝓpter
huiꝰ modi uoluntariũ lib̾umq consen¬
fum. ex quo & omne sui ex his que dic¬
ta sunt constat pendẽ iudiciñ. puto
ñ incongrue id ẽẽ ut supra diffiniui-¬
mus. qđ solet lib̃um arbitͥum appella¬
ri. ut lib̃um ad uoluntatẽ. arbitrium
referatur ad rationẽ. S sane liberum
ñ illa lib̾tate de quadicit apłs. ubi sp̃c

Expanded text:
libertatis. Cum igitur voluntas nil lilibertatis. Cum igitur voluntas nil liberum habeat nisi se, merito non judicatur nisi ex se. Siquidem nec tardum ingenium, nec labilis memoria, nec inquietus appetitus, nec sensus obtusus, nec vita ob aliud, nisi quia haec necessarie, ac praeter voluntatem posse provenire probantur. CAuoniam pro sui ingenita libertate aut dissentire sibi, aut praeter se in aliquo consentire nulla ui nulla cogitur necessitate, non immerito iustam uel iniustam beatitudine sine miseria dignam ac capacem creaturam constituit, prout scilicet iustitiae iniustitiaeue consenserit". hujusmodi voluntarium liberumque consensum, ex quo et omne sui ex his quae dicta sunt constat pendere 606 judicium; puto non incongrue id esse, ut supra definivimus, quod solet liberum arbitrium appellari: ut liberum ad voluntatem, arbitrium referatur ad rationem. Sed sane liberum, non illa libertate, de qua dicit Apostolus:
Abbreviated transcription (Latin):
& merito caret & ndicio. ꝓ inde uniũ¬
sa quȩ hominis sunt p̃t solam uolunta¬
tem abutroq libera st̃. qͥa suilibera ñ
sunt. Uita. sensus. appetitus. memoria.
ingenium. & siqua talia sut. eo ipso
subiacent necessitati. qͦ ñ plene sunt
subdita uoluntati. Ipsam uͦ qͥ a impos¬
sibile ẽ. de se ipsa sibi ñ obedire. uemo
quippe aut ñ uult qđ uult. aut uult
qͦd ñ uult. etiam impossibile ẽ. sua pͥ¬
otest quidem mutari uoluntas.
S ñ nͥ inaliam noluntatẽ. ut nũ¬
quã amittat libertatẽ. Tam gͦ ñ pot̃
pͥnari illa: qͣm nec se ipsa. Si poterit hõ
aliqͣndo aut nichil omĩno uelle. aut
uelle aliquid & ñ uoluntate. poterit¬
& carere lib̾tate noluntas. Hinc ẽ. qđ
insanis. infantib. itemq dormientib.
nichil qđ faciant. uł bonũ uł malũ
imputatur. qͥa nimirum sic̃ sue non st̃
compotes rationis. sie nec usum retinẽt
ꝓpͥe uolinitatis. ac ꝑ hoc nec iudicium

Expanded text:
et merito caret, et judicio. Proinde univeet merito caret, et judicio. Proinde universa quae sunt hominis, praeter solam voluntatem, ab utroque libera sunt, quia sui libera non sunt. Vita, sensus, appetitus, memoria, ingenium, et si qua talia sunt, eo ipso subjacent necessitati, quo non plene subdita sunt voluntati. Ipsam vero quia impossibile est de se ipsa sibi non obedire nemo quippe aut non vult quod vult, aut vult quod non vult, etiam impossibile est sua prst quidem mutari voluntas, sed nonnisi in aliam voluntatem, ut nunquam amittat libertatem. Tam ergo non potest privari illa, quam nec se ipsa. Si poterit homo aliquando, aut nihil omnino velle, aut velle aliquid, et non voluntate; poterit et carere libertate voluntas. Hinc est quod insanis, infantibus, itemque dormientibus, nihil quod faciant, vel bonum, vel malum, imputatur: quia nimirum sicut suae non sunt compotes rationis, sic nec usum retinent propriae voluntatis, ac per hoc nec judicium
Abbreviated transcription (Latin):
b id qđ dr̃ uoluntas nos ab utrisq dis¬
cerint. cuiꝰ uoluntatis consensus. utiq
uoluntarius ñ necessarius. dum aut
iustos ꝓbat aut iniustos. etiã merito
beatos facit uł miseros. Is gͦ tał consensꝰ
obuoluntatis in amissibilẽ lib̾tatem.
ae rationis qđ semꝑ secũ &e ubiq portat
indeclinabile iudicnum ñ in congrue
dicet᷑. ut arbitror liberũ arbitrium.
ipse lib̾sui ꝓpt̾ uoluntatem. ipse uidex
sui ꝓpt̾ rationẽ. Et merito lib̾tatem
Est aut̃ iuditiũ. qͥa iuste ꝓfecto si peccit.
patitur qđ nolit. qͥ ñ peccat nisi uelit.
Ceterum qđ sui lib̾um ñ ẽẽ cognoscit᷑.
qͦ pacto uł bonũ ei uł malũ imputatur :
Excusat nempe utrũq necessitas. Porro
uͥ necessitas ẽ. libertas ñ ẽ. Ubi lib̾tas
ñ ẽ. nec ineritũ. ac ꝑ hoc nec iudicium.
Excepto sane ꝑomĩa originali pecca¬
to. qđ aliam constat habere rationem.
decetero qͥcqͥd hanc ñ habet uolunta¬
rii consensus libertatem. ꝓculdubio

Expanded text:
 dicitur voluntas, nos ab utrisque discernit. Cujus voluntatis consensus, utique voluntarius, non necessarius, dum aut justos probat, aut injustos, etiam merito beatos facit vel miseros. Is ergo talis consensus ob voluntatis inamissibilem libertatem, et rationis quod secum semper et ubique portat, indeclinabile judicium, non incongrue dicetur, ut arbitror, liberum arbitrium, ipse liber sui propter voluntatem, ipse judex sui propter rationem. Et merito libertatemEst autem judicium, quia juste profecto, si peccat, patitur quod nolit, qui non peccat nisi velit. 5. Caeterum quod sui liberum non esse cognoscitur, quo pacto vel bonum ei, vel malum imputatur? Excusat nempe utrumque necessitas. Porro ubi necessitas est, libertas non est: ubi libertas non est, nec meritum, ac per hoc nec judicium. Excepto sane per omnia originali peccato, quod aliam constat habere rationem. De caetero quidquid hanc non habet voluntarii consensus libertatem, procul dubio
Abbreviated transcription (Latin):
luntas ñ posset. uoluntas iam non eẽt.
Ubi quippe necessitas. iã ñ uoluntas.
Quod si ex necessitate & absq consensu
ꝓprie uoluntatis iusta iustane fieri¬
posset rationał creatura. aut misera ꝓfec¬
to ẽẽ nulla ratione deberet aut beata
penitus ñ posset. cummirũ inutrauis
parte id de eẽt. qđ solum in ea miseriȩ
siue beatitudinis capax ẽ. id÷ uoluntas.
Cetera siquidẽ quȩ supra memorata
sunt. uita. sensus. uł appetitus nec mi¬
serum ꝑse faciunt. nec beatum. Alioqͥn
& arbores & uita. & pecudes etiam ex re¬
liquis duob uel miseriȩ possent eẽ ob¬
noxiȩ. uel idonee beatitudim. qđ oini¬
no impossibile ẽ. Cõmunẽ itaq ha

Expanded text:
luntas non posset, 605 voluntas jam non esset. luntas non posset, 605 voluntas jam non esset. Ubi quippe necessitas, jam non voluntas. Quod si ex necessitate, et absque consensu propriae voluntatis, justa, injustave fiersent; rationalis creatura, aut misera profecto esse nulla ratione deberet; aut beata penitus non posset, cui nimirum in utravis parte id deesset, quod solum in ea miseriae, sive beatitudinis capax est, id est voluntas. Caetera siquidem, quae supra memorata sunt, vita, sensus, vel appetitus, nec miserum per se faciunt, nec beatum. Alioquin et arbores ex vita, et pecudes etiam ex reliquis duobus, vel miseriae possent esse obnoxiae, vel idoneae beatitudini: quod omnino impossibile est. Commun
Abbreviated transcription (Latin):
orro uoluntas ẽ motus rationał
& sensui p̃uidens & appetitui. ha¬
bet sane quocũq se uoluerit rationẽ
semꝑ comitẽ. & quodãmodo pedisseqͣ.
ratione moueat᷑. ita ut multa faciat ꝑ
ipiã contra ipsã. hoc ẽ ꝑ eius quasi mim¬
steriũ contraeriis consiliũ siue iudiciũ
Unde ẽ. illud. Prudentiores sunt filii
huiꝰ scłi filiis lucis ingeneratione sua.
& rursum. Sapientes sunt ut faciant
mala. Neq enĩ prudentia seu sapien¬
tia in ẽẽ creature pot̃. uł inmalo. nisi
utiq ꝑrationem. Est uͦ ratio data uo¬
luntati. ut instruat illam. ñ destruat.
Destrueret aut̃. si necessitatẽ ei ullam
imponeret. quo minus libere ꝓ arbi¬
trio sese uolueret siue in malũ consen¬
tiens appetitui. aut neqͣm spũi. ut sit
animał ñ ꝑcipiens uł certe & ꝑsequẽs
eaquę sunt sp̃c dĩ. siue ad bonũ grãm
sequens & fiat sp̃uał. quȩ omia di uidi¬
cans ipsa a nemine iudicetur. Simꝗͣ
horum qđ libet ꝓhibente ratione uo¬

Expanded text:
orro voluntas est motus rationalis, et sensui praesidens, et appetitui. Habet sane, quocunque se volverit, semper rationem comitem, et quodammodo pedissequam: ratione moveatur, ita ut multa faciat per ipsam contra ipsam, hoc est quasi per ejus ministerium, contra ejus consilium sive judicium. Unde est illud: Prudentiores sunt filii hujus saeculi filiis lucis in generatione sua ; et rursum: Sapientes sunt ut faciant mala . Neque enim prudentia seu sapientia inesse creaturae potest, vel in malo, nisi utique per rationem. 4. Est vero ratio data voluntati ut instruat illam, non destruat. Destrueret autem, si necessitatem ei ullam imponeret, quominus libere pro arbitrio sese volveret, sive in malum consentiens appetitui, aut nequam spiritui; ut sit animalis, non percipiens, vel certe et persequens ea quae sunt spiritus Dei: sive ad bonum gratiam sequens, et fiat spiritualis; quae omnia dijudicans, ipsa a nemine judicetur. Si, inquam, horum quodlibet prohibente ratione vo
Abbreviated transcription (Latin):
lib̾ati a peccato. serui aut̃ facti deo.
Habetis fructum ur̃m inscificationẽ.
finem uͦ utam et̃nam. Quis uͦ incarne
peccati a peccato sibi uendicat lib̾tatẽ:
Hac gͥ lib̾tate dictum merito neqͦ qͣm
opinor lib̾um arbitͥum. Amiseria:¬
st it̃ lib̾tas amiseria. de qͣ itidem
bitur aseruitute corruptionis. inliber¬
tatẽ glȩ filiorum dĩ. S nũquid & istam
sibi quispiam in hac mortalitate p̾sumt
Et hac itaq lib̾um nominari arbitͥum.
non inmerito abnnimus. Anecesfitate.

Expanded text:
to, servi autem facti Deo, habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam . Quis vero in carne peccati a peccato sibi vindicat libertatem? Hac ergo libertate dictum merito nequaquam opinor liberum arbitrium. Est item libertabitur a servitute corruptionis in libertate gloriae filiorum Dei. Sed nunquid et istam sibi quispiam in hac mortalitate praesumit? Et hac itaque liberum nominari arbitrium non immerito abnuimus. Est e
Abbreviated transcription (Latin):
int̃ quadrupedes. draconẽ iit serpen¬
tes. figura scđm paruitatẽ considat᷑.
quando res quelibet ceteris suigei̾s
quantitate equari n potest. ut ẽ succrio.
milia quę int̾ cetera quidem animalia
iuuunt. s eeceris oinib corporis exigu¬
cate dispares sunt. Uide gͦ quid inagi
iueris dentes apri uł tuiee. alas cͥfis
uł cinfis. caput equi uł locuste. cru¬
raelephantis uł culicis. rostrum suis
uł succrionis. aquilam uł formicam.
leonemuł pulicem. tigridem uł cestu¬
dinem. Ibi muraris magnitudinem.
hic miraris paruitatem: corpus pariũ
magna sapientia conditũ. Magna sa¬
pientia cui nulla subrepit negligen¬
tia. illis dedit oculos qͦs uix comprehẽ¬
dere potest ocłs. & intamexigis corpo¬
ribus. sic om̃ifariam limamenta nat᷑e
suȩ congrua plenissime distribuit. ut
uichil uideas de ẽẽ uumnimis. eorum

Expanded text:
inter quadrupedes, draconem inter serpeninter quadrupedes, draconem inter serpentes. Figura secundum parvitatem consideratur quando res quaelibet sui generis quantitatmilia, quae inter caetera quidem animalia vivunt, sed caeteris omnibus corporis exiguitate dispares sunt. Vide ergo quid magis mireris, dentes apri, an tineae, alas gryphis an sciniphis? caput equi an locustae? crura elephantis an culicis? rostrum suis an succerionis? aquilam an formicam? leonem an pulicem? tigridem an testudinem? Ibi miraris magnitudinem, hic miraris parvitatem; corpus parvum magna sapientia conditum. Magna sapientia cui nulla subrepit negligentia. Illis dedit oculos, quos vix comprehendere potest oculus; et in tam exiguis corporibus sic omnifariam lineamenta naturae suae congrua plenissime distribuit, ut nihil videas deesse in minimis eorum
Abbreviated transcription (Latin):
& consiliis satis ad mnirationis tͥ ingerit:
si attende uolueris qminestabilis sit sa
dium. ita ad sus uoluntatis arbitrium
incorquet. ita temꝑat & mođ̾at᷑. ut ui¬
chil muniuersitate possit fien. quod
ñ ipsa ad decorem oꝑum suorũ aut p̃¬
cipiendo aut ꝑmittendo fieri uelit.
Dec de motu ꝓbreuitate dicta susfi¬
ciant. Deinde sequitur species.
Tpecies ẽ forma uisibilis. quȩ conti¬
Inet duo. figuras & colores. figure
autem rerum multis modis apparent
intrabiles. Aliquando ex magnitudine.
aliquando ex paruitate. aliquando quia
rare. aliquando quia pulchie. aliquãdo
ut interim italoquar quia quodã modo
conuenienter mepte: aliquando quia
inmultis una. aliquando quia muno
diuersa. Singula ordine suo ꝓsequamͣ.
fĩgura seđ̃m inagnitudinẽ attenditur.
quando res quelibet suigeneris modũ
inquantitate excedit. Sic miramur
gigantem int̾ homines. cetum inter
pisces. grifenint uolueres. elefantẽ

Expanded text:
et consiliis satis admirationis tibi ingerit, et consiliis satis admirationis tibi ingerit, si attendere volueris, quam ineffabilis sit sapdium; ita ad suae voluntatis arbitrium intorquet, ita imperat et moderatur ut nihil in universitate possit fieri quod non ipsa ad decorem operum suorum aut praecipiendo, aut permittendo fieri velit. motu pro brevitate dicta sufficiant. Deinde sequitur species. Species est forma visibilis, quae continet duo, figuras et colores. Figurae autem rerum multis modis apparent mirabiles. Aliquando ex magnitudine, aliquando ex parvitate, aliquando quia rarae, aliquando quia pulchrae, aliquando, ut interim ita loquar, quia quodammodo convenienter ineptae, aliquando quia in multis una, aliquando quia in uno diversa, singula ordine suo prosequamur. Figura secundum magnitudinem attenditur, quando res quaelibet sui generis modum in quantitate excedit; sic miramur gigantem inter homines, cetum inter pisces, gryphonem inter volucres, elephantem
Abbreviated transcription (Latin):
indeficiens semꝑ uena ministratur.
unde motus uentorũ educitur: quis in¬
fatigabilem astrorum cursum modat᷑.
quis solem ꝑhiberna descendẽ signa
p̃cipit. quis rursum ꝑ estuia eũ signa
ascendẽ facit. quis eum aboriente in
occidentemducit. & iterum ab occidẽ¬
te adorientem reuehit. Heccuncta mi¬
rabilia: & soli dõ possibilia sunt. Quid
etiam de motu naturalidicam : Quis
putas nascentibus cunctis incremen¬
tũ tribuit. & quasi de quodam occulto
naturȩ sinu inaꝑtũ germinantia edu-¬
cit. rursumq eadem marcentia. illuciiii¬
de uenerant reuerti facit: Satis hȩc di¬
ligenter intuentibus mirabilia appare¬
bunt. Denide sequitur motus animał.
qui ẽ insensib et appetitibus. Cogitagͦ
qualis ẽẽ possit. qui sensus om̃ium uiuẽ¬
tium fabricat. appetitus ereat: & insin¬
gulis quibq animantib quid. appet̾e.
& quantũ appetere debeant ordinat.
Deniq motus rationalis quiẽ in factis

Expanded text:
indeficiens semper vena ministratur, indeficiens semper vena ministratur, unde motus ventorum educitur, quis infatigabilem astrorum cursum moderatur, quis solem per hiberna descendere signa praecipit, quis rursum per aestiva eum signa ascendere facit, quis eum ab oriente in occidentem ducit, et iterum ab occidente ad orientem revehit. Haec cuncta mirabilia, et soli Deo posibilia sunt. Quid etiam de naturali motu dicam? Quis putas nascentibus cunctis incrementum tribuit, et quasi de quodam occulto naturae sinu in apertum germinantia educit, rursumque eadem marcentia illuc unde venerant reverti facit? Satis haec diligenter intuentibus mirabilia apparebunt. Deinde sequitur motus animalis, qui est in sensibus et appetitibus. Cogita ergo qualis esse possit, qui sensus omnium viventium fabricat, appetitus creat, et in singulis quibusque animantibus quid appetere et quantum appetere debeant, ordinat. Denique motus rationalis qui est in factis
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵs. corpus sustineat. deinde caro ossa
uestit. ut duricia eorum molliter tac̾tũ
excipiat. ad ultimũ pellis carnẽ induit.
ut sua quodammͦ tenacitate ab incõmo¬
dis foris accidentibus corpꝰ muniat.
Attendite qͦmͦ illud quod molle ẽ. & in¬
firmum in medio quasi in loco tuciore
ponitur. ne uel intrinsecus fulenñto
carensconcidat: uel ex trinsecus muni¬
mentũ ñ habens fatiscat. Quod aut̃ in
uno exemplificatum ẽ: incunctis ge¬
neribus rerum inueniri potest. Sic enĩ
cortex munit arbores. sic penne & rostra
uolueres: sicsquame pisces. rebusq sin¬
gulis scđ̃m competentiã nature sue pro¬
uidentia ereatoris mnunimenta institu¬
it. Huc usq de situ locutisumus:
nunc admotum transeamꝰ. Motus
malis. rationalis. De quib quia ꝑsin¬
gula multadicere ñ possumus: breuit singła
ꝑstringamus. Uide qͦmͦ in motu locali
sapientia conditoris appareat. Cogita
nunc unde de fluentibus semꝑ aquis

Expanded text:
eorum corpus sustineat; deinde caro ossa eorum corpus sustineat; deinde caro ossa vestit, ut duritia eorum molliter tactum excipiat. Ad ultimum pellis carnem induit, ut sua quodammodo tenacitate ab incommodis foris accidentibus corpus muniat. Attendite quomodo illud quod molle est et infirmum, in medio quasi in loco tutiore ponitur; ne vel intrinsecus fulcimento carens concidat, vel extrinsecus munimentum non habens fatiscat. Quod autem in uno exemplificatum est, in cunctis generibus rerum inveniri potest. Sic enim cortex munit arborem, sic pennae et rostra volucres, sic squammae pisces, rebusque singulis secundum competentiam naturae suae, providentia Creatoris munimenta instituit. Hucusque de situ locuti sumus nunc ad motum transeamus. CAP. malis, rationalis. De quibus quia per singula multa dicere non possumus, breviter singula perstringamus. Vide quomodo in motu locali sapientia Conditoris appareat. Cogita nunc unde defluentibus semper aquis