comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃c lepso quẽ mundau̾at diceret.
uade ostende te sacerdoti. ⁊ offer
munꝰ qd̃ p̃cepit moyses intestimo¬
niũ illis: Nondũ eñĩ dederat ꝓsacri¬
ficiis illis omĩb sui corporis sacͥficiũ.
ñdũ suscitau̾at sui corporis tẽplumꝰ
nec de illo tẽplo eitiens eos qͥ boues
icolumbas uendebant dixerat do-¬
mus mea domꝰ orationis uocabit᷑.:
uos aut̃ fecistis illã spelũcã latronũ:
Sane de apocriphis iste posuit testi.¬
monia. quȩ sub nominib apłorũ
andreȩ ioħisq conscͥpta sunt: quȩ
si illorum ẽẽnt recepta ẽẽnt ab ȩccle.¬
sia quȩ ab illorũ tẽporib ꝑ ep̃orum
successiones certissimas usq ad nr̃a
⁊ deinceps tẽpora ꝑseuerat: ⁊ ĩmolat
dõ incorpore xp̃i sacͥficium laudis
tinguit᷑ ille isrł scdm carnẽ qͥ serui¬
ebat inumbris sacͥficiorum. quib
significabatur singulare sacͥficium.
dictum atq predictum ẽ. Nudi ppls

Expanded text:
o quem mundaverat, diceret: o quem mundaverat, diceret: Vade, ostende te sacerdoti, et offer munus quod praecepit Moyses in testimonium illis . Nondum enim dederat pro sacrificiis illis omnibus sui corporis sacrificium, nondum suscitaverat sui corporis templum. Nec de illo templo ejiciens eos qui boves et columbas vendebant, diceret: Domus mea domus orationis vocabitur; vos aSane de apocryphis iste posuit testimonia, quae sub nominibus apostolorum Andreae Joannisque conscripta sunt. Quae si illorum essent, recepta essent ab Ecclesia, quae ab illorum temporibus per episcoporum successiones certissimas, usque ad nostra et deinceps tempora perseverat, et immolat Deo in corpore Christi sacrificium laudis,tinguitur ille Israel secundum carnem, qui serviebat in umbris sacrificiorum, quibus significabatur singulare sacrificium dictum atque praedictum est, Audi, populus
Abbreviated transcription (Latin):
qui de sacͥficiis manducant socii
sunt altaris: It intellig̾ent ita se
iam socios ẽe corporis xp̃i: quemad.¬
modum illi socii sunt altaris: Et
qͥa ut hoc diceret ab idolatria pro¬
hibebat. unde locus iste sermonis
eiꝰ sicut cõmemoraui sumpsit exor¬
dium: ne putarent ideo ñ ẽẽ curan¬
dum si de sacͥficiis ederent idolorum.
qͥa idolum nichil ẽ existimantes sͥ
hȩc uelut suꝑflua ñ nocere: confir¬
mauit quidem ⁊ ipse nichil eẽ ido¬
lum: nec ideo ista ꝓhibere. qͥa idolis
immolantur quȩ ñ habent sensũ:
s qͥa quȩ immolant inquit. id est
idolorum cultores. demoniis. et ñ
dõ immolant: Nolo uos sotios de¬
moniorũ fieri Istum sensum ueri.¬
tas ipsa declarat: quia intemplo eui
seruiebat carnaliter isrł. ñ utiq
idolum colebatur: Nam si sacficia
quȩ in illo tẽplo scdm ueterẽ legem
offerebant᷑ dõ. tamquã idolorũ sacͥ¬
ficia dãpnarent᷑. uel tãquam demo¬
niis ĩmolata: nullomodo ipse dñs¬

Expanded text:
ficiis manducant, socii sunt altaris? Ut intelligerent ita se jam socios esse corporis Christi, quemadmodum illi socii sunt altaris. Et quia ut hoc diceret, ab idololatria prohibebat; unde locus iste sermonis ejus, sicut commemoravi, sumpsit exordium: ne putarent ideo non esse curandum, si de sacrificiis ederent idolorum, quia idolum nihil est, existimantes sibi haec velut superflua non nocere, confirmavit quidem et ipse nihil esse idolum: nec ideo se ista prohibere, quia idolis immolantur quae non habent sensum; sed quia quae immolant, inquit, id est, idolorum cultores, daemoniis, et non Deo, immolant. Nolo vos socios daemoniorum fieri. Istum sensum veritas ipsa declarat: quia in templo cui serviebat carnaliter Israel, non utique idolum colebatur. Nam si sacrificia quae in illo templo secundum veterem Legem offerebantur Deo, tanquam idolorum sacrificia damnarentur, vel tanquam daemoniis immolata, nullo modo ipse D
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ nunc st̃ plurimi carnales. qͥ uel
hereses faciunt ñ intelligendo scͥp¬
turas. uel in ipsa catholica. aut ad¬
huc paruuli lacte nutriunt᷑. aut
tanquã palea ꝑseuerans futuris ig.¬
nib p̃parantur: Sicut autẽ ds̃ unꝰ
iuerus creator bonorum ẽ. ⁊ tẽpo¬
ralium ⁊ ȩternoꝵ: ita idem ipse auctor
ẽ amborum testam̃torum. qͥa ⁊ no¬
uum inuetere ẽ figuratum: ⁊ uetus
in nouo ẽ reuelatum: Ignoscendi
autẽ misericors mansuetudo. ꝓpt̾
quã dictum ẽ ñ solũ septies. uerũ etiã
septuagies septies fr̃i remittẽda e̾ẽ peccata:
ñ ad hoc ualet ut sit iniqͥtaᷤ ĩpunita. aut torpes̃ s
idormiens disciplina qd̾ obsit po¬
tius. quã diligens uigilansq uindi¬
cta Claues qͥppe regni cȩlorum sic

Expanded text:
et nunc sunt plurimi carnales, qui vel et nunc sunt plurimi carnales, qui vel haereses faciunt, non intelligendo Scripturas, vel in ipsa Catholica aut adhuc parvuli lacte nutriuntur, aut tanquam palea perseverans futuris ignibus praeparantur. Sicut autem Deus unus et verus creator bonorum est, et temporalium et aeternorum, ita idem ipse auctor est amborum Testamentorum, quia et Novum in Veteri est figuratum, et Vetus in Novo est revelatum. Ignoscendi autem misericors mansuetudo, propter quam dictum est: Non solum septies, sed etiam septuagies septies fratri remittenda esse peccata : non ad hoc valet, ut sit iniquitas impunita, aut torpens et dormiens disciplina, quod potius obsit quam diligens vigilansque vindicta. Claves quippe regni coelorum sic
Abbreviated transcription (Latin):
num: ꝓfecto turbabitur: ⁊ admo¬
nebitur incõparabiliter ẽẽ mitius.
ocłm ꝓ ocło. dentem ꝓ dente homini
auferre. uͥ m̃sura uindicte. modum
ñ transit in iuirie: quã qd̃ ꝓpt̾ ñ exibi¬
tam humanitatẽ tantam rependere
seueritatẽ: uͥ transitoria ẽ culpa. ⁊ finẽ
ñ habet pena. Atq ita discet. si ꝑuicax
ñ ẽ. inutroq dĩuniꝰ testam̃to et
amandã bonitatẽ: ⁊timendã seueri¬
tatẽ Quauis eñĩ inueteri testam̃to
ꝓpt̾ temporaliũ bonorũ ꝓmissionem
malorũq cõminationẽ. seruos pariat
temporalis iherusalem. in nouo autẽ
uͥ fides impetrat caritatẽ qua lex
possit impleri. ñ magis timore penȩ
riat ȩterna iherusalem: tam̃ ⁊ illis
temporib fuerunt iusti spiritales.
qͦs ñ occidebat littera iubens. s ui¬
uiticabat sp̃s iuuans Vnde ⁊ fides
uenturi xp̃i habitabat utiq in pro¬
phetis. uenturũ p̾nuntiantib. xp̃m:

Expanded text:
num; profecto turbabitur, et admonum; profecto turbabitur, et admonebitur incomparabiliter esse mitius oculum pro oculo, dentem pro dente homini auferre , ubi mensura vindictae modum non transit injuriae, quam propter non exhibitam humanitatem, tantam rependere severitatem, ubi transitoria est culpa, et finem non habet poena: atque ita discet, si pervicax non est, in utroque Dei unius Testamento et amandam bonitatem et timendam severitatem. Quamvis enim in Vetere Testamento propter temporalium bonorum promismalorumque comminationem servos pariat temporalis Hierusalem: in Novo autem, ubi fides imperat charitatem, qua lex possit impleri, non magis timore poenaeriat aeterna Hierusalem: tamen et illis temporibus fuerint justi spiritales, quos non occidebat littera jubens, sed vivificabat spiritus juvans. Unde et fides venturi Christi habitabat utique in prophetis, venturum pronuntiantibus Christum;
Abbreviated transcription (Latin):
pit᷑ ut siium̃tũ inimici sui errare
quisq inuenerit. reuocet dño eius:
⁊ si cecidisse inuia. ñ ꝑtranseat s le¬
uet cũ illo: Nonne ibi pͥus scͥptũ
ẽ qd̃ apłs ponit. si esurierit inimi¬
cus tuus ciba illii: si sitit potum da
illi: Nonne ibi pͥus homo dĩ. dõ suo
qd̃ ei utiq scit placere dicit: dñe
ds̃ mĩs si feci istud. si ẽ iniqͥtas in ma¬
nib meis si reddidi retribuentib
mͥ mala: Nonne ibi pͥus iheremias
ꝓpħa describit sc̃i patientiã: p̃bentiᷤᷤ
ꝑcutienti se maxillã: Nonne ibi pͥus
ꝑ aliũ ꝓpħam p̃cipit᷑: ut malitiam
unꝰquisq fr̃is sui ñ reminiseatur:
Qͥd ẽ gͦ qd̾ iste blasphemꝰ hȩc tanquã
contraria ueteri testam̃to de nouo
colligit: aut utrasq litteras nesciẽs.
aut ut decipiat imꝑitos. se scire dis¬
simulans: A quo tamen si queratur
utrum ñ reddat malũ ꝓ malo. qͥ pro
cibo ñ accepto in ignem mittit et̾.¬

Expanded text:
pitur, ut si jumentum inimici sui errare pitur, ut si jumentum inimici sui errare quisque invenerit, revocet Domino ejus, et si cecidisset in via, non pertranseat, sed levet cum illo? Nonne ibi prius scriptum est quod Apostolus ponit: Si esurit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi? Nonne ibi prius homo Dei Deo suo quod ei utique scit placere dicit: Domine Deus meus, si feci istud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala? Nonne ibi prius Jeremias propheta describit sancti patientiam praebentis percutienti se maxillam ? Nonne ibi prius per alium prophetam praecipitur, ut malitiam unusquisque fratris sui non reminiscatur ? Quid est ergo quod iste blasphemus haec tanquam contraria Veteri Testamento de Novo colligit, aut utrasque Litteras nesciens, aut ut decipiat imperitos, se scire dissimulans? A quo tamen si quaeratur, utrum non reddat malum pro malo, qui pro cibo non accepto in ignem mittit aeter
Abbreviated transcription (Latin):
intenebras exteriores. uͥ eẽt ei fletus
istridordentiũ: ⁊ qͥ hominẽ ñ haben¬
tẽ uestẽ nuptialẽ de conuiuio suo
tollit. ⁊i similit̾ alligatũ simili supli
ñtulerunt: et qͥ ꝓpter unũ contu¬
meliosũ u̾bum mittit ingehennã
nat ȩterno Hȩc atq huiꝰmodi siqͥs
uesana m̃te sacrilegus inde lenia.
hinc asꝑa colligat. ac sic homines
utrarumq litterarum imꝑitos a
xp̃o tanquã seuo ⁊ crudeli conet᷑
au̾tere. ⁊ ad dm̃ ꝓpħarum misericor¬
dem mitemq conu̾tere ñ ne ⁊ huic
ipsi qui hoc facit ueteri testam̃to
qd̃ ab homine similit̾ sacrilego pos.¬
set fieri nouo. impurus atq impiuᷤ
apparebit: Qui autẽ recte colit dm̃.
⁊ꝓfecto utriꝰꝙ testam̃ti inuenit
unum dm̃. ⁊ eiusdem uniꝰ dĩ. in utͦq
diligit bonitatẽ: in utroq metuit
seu̾itatẽ: In illo intelligens ꝓmissũ
xp̃m: in isto accipiens redditũ xp̃m.
ẽ ñ reddendum malũ ꝓ malo. uͥ p̃ci¬

Expanded text:
in tenebras exteriores, ubi esset ei fletus et stridor dentium , et qui hominem non habentem vestem nuptialem de convivio suo tollit et similiter alligatum simili supplinon tulerunt; et qui propter unum contumeliosum verbum mittit in gehennamnat aeterno . Haec atque hujusmodi si quis vesana mente sacrilegus inde lenia, hinc aspera colligat, ac sic homines utrarumque litterarum imperitos a Christo tanquam saevo et crudeli conetur avertere, et ad Deum prophetarum misericordem mitemque convertere, nonne et huic ipsi qui hoc facit, Veteri Testamento, quod ab homine similiter sacrilego posset fieri Novo, impurus atque impius apparebit? Qui autem recte colit Deum, et profecto utriusque Testamenti invenit unum Deum, et ejusdem unius Dei in utroque diligit bonitatem, in utroque metuit severitatem, in illo intelligens promissum Christum, in isto accipiens redditum Christest non reddendum malum pro malo, ubi praeci
Abbreviated transcription (Latin):
te diem ex die salutare eiꝰ Quis
ẽ enim dies ex die: nͥ filius lumen
ex lumine: Salutare autẽ dei ẽẽ
xp̃m legat ineuangl̃o dicente
symone sene: quando illum cog.¬
nouit inmanib matris carne mi.¬
nimũ sp̃u maximũ: Acceptoq
in manꝰ suas: ait: Nunc dimittis

Expanded text:
te diem ex die salutare ejus . Quis te diem ex die salutare ejus . Quis est enim dies ex die, nisi Filius lumen de lumine? Salutare autem Dei esse Christum legat in Evangelio, dicente Simeone sene, quando illum cognovit in manibus matris, carne minimum, spiritu maximum, acceptoque in manus suas ait: Nunc dimittis
Abbreviated transcription (Latin):
ret obtabat: s eos utiq ocłos illu¬
minari sibi petebat. de quibus
apłs dicit. illuminatos ocłos cor¬
dis ur̃i. Porro si huie displicet
lumen initium sumpsisse de tene¬
bris: ⁊am hoc eum u̾bis garrulȩ
uanitatis exagitat. eidem apło
hoc dicat. qui scribens ad fideles
ait. fuistis aliquando tenebre.
nunc aut̃ lux indño Quis eñi
hoc fecit: nͥ ille qui cum tenebrȩ
ee̾nt suꝑ abyssum dixit fiat lux
⁊ facta ẽ lux: Qd̃ aꝑtius alio loco
idem apłs paulus expressit dicens:
Ds qui dpxit de tenebris lumen cla¬
rescere. claruit incordib nr̃is: Si
autẽ hoc putat scͥpturis dee̾e̾ pro¬
pheticis. qd̾ filius sit lum̃ de lumi¬
ne. uel splendor lucis: legat quod
ineisdem litteris legitur de sapi¬
entia. Candor ẽ enim lucis eternȩ:
aut illud in ꝓphetico psalmo. can¬
tate dño canticũ nouũ. cantate
dño om̃is terra. Cantate dño
benedicite nom̃ eiꝰ: bene nuntia.¬

Expanded text:
ret optabat: sed eos utique oculos sibi illuret optabat: sed eos utique oculos sibi illuminari petebat, de quibus Apostolus dicit, Illuminatos oculos cordis vestri . 15. Porro, si huic displicet lucem initium sumpsisse de tenebris, etiam hoc enim verbis garrulae vanitatis exagitat; eidem apostolo hoc dicat, qui scribens ad fideles ait: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino . Quis enim hoc fecit, nisi ille, qui, cum tenebrae essent super abyssum, dixit: Fiat lux; et facta est lux ? Quod apertius alio loco idem apostolus expressit, dicens: Deus qui dixit de tenebris lumen clarescere, claruit in cordibus nostris . Si autem hoc putat Scripturis deesse propheticis, quod Filius sit lumen de lumine, vel splendor lucis, legat quod in eisdem Litteris legitur de Sapientia, Candor est enim lucis aeternae : aut illud in prophetico Psalmo, Cantate Domino canticum novum; cantate Domino, omnis terra: cantate Domino et benedicite nomen ejus, bene nuntia
Abbreviated transcription (Latin):
lucis existimet splendorem sũmũ
dm̃: utrum ⁊ ipsa lux ds̃ sit: et
utrum patrẽ intelligat lucem.
eiꝰq splendorem unigenitũ filiũ:
quẽ tamen confessus ẽ sũmum
dm̃ Qd̃ sita sentit: approbo et
laudo S qd̾ eum quẽ credit esse
lumen de lumine. uel incõpara¬
bilem splendorem in cõp̃hensibi¬
lis lucis. ñ credit ẽẽ opificẽ mun¬
di. improbo ⁊culpo: cum ibi le¬
gat mundus ꝑeum factus ẽ uͥ
legit. erat lumen uerum qd̃ illu¬
minat omnẽ hominẽ uenientẽ
in hunc mundũ: Imꝓbo etiã sines¬
cit. magisq imꝓbo atq detestor
si scit uinsidiatur. ut decipiat nes¬
cientes inueterib pͥus diuinis
litteris scͥptum. accedite ad eũ et
illuminamini: ⁊ p̃ceptum dñi
lucidum illuminans ocłos: ⁊ illu¬
mina ocłos meos. ne umquã obdor¬
miam inmortem: Neq eñi hoc
orabat homo utiq mortalis ne
umquam corpore moreret᷑ aut
corporalib ocłis somnus ne ueni¬

Expanded text:
lucis existimet esse splendorem summum lucis existimet esse splendorem summum Deum; utrum et ipsa lux Deus sit, et utrum Patrem intelligat lucem, ejusque splendorem unigenitum Filium, quem tamen confessus est summum Deum. Quod si ita sentit, approbo et laudo. Sed quod eum quem credit esse lumen de lumine, vel incomparabilem splendorem incomprehensibilis lucis, non credit esse opificem mundi, improbo et culpo: cum ibi legat, Mundus per eum factus est; ubi legit, Erat lumen verum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum . Improbo etiam, si nescit; magisque improbo atque detestor, si scit, et insidiatur ut decipiat nescientes in veteribus prius divinis Litteris scriptum, Accedite ad eum, et illuminamini ; et, Praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos ; et, Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in mortem . Neque enim hoc orabat homo utique mortalis, ne unquam corpore moreretur, aut corporalibus oculis somnus ne veni
Abbreviated transcription (Latin):
sensib. iiux utcũq intelligitur
cum res indeteriꝰ cõmutatur. tã¬
quã ei ꝓpinquet quidq deformiꝰ.
nec ꝑueniat tamen ad illã infor¬
mitatem quãtulãcumq uel uiu¬
bilis remanens uel intelligibilis
speties: siue ꝑcelum ⁊ t̾ram gene¬
raliter pͥus insinuata sit spiritaliᷤ
corporalisq natura. siue aliquid
aliud quod hic salua fidei regula
intelligi potest : Dm̃ tam̃ uerum.
sũmum ⁊ bonum fecisse cuncta
quȩ cernimꝰ. ⁊queq meliora non
cernimꝰ. quamuis modus quo ea
fecerit cõp̃hendi humana mente
ñ possit. dubitare fas ñ ẽ. S cum
istis indoctis blasphematorib
litterarum saerarum ñ ea ratio¬
num subtilitate agendum ẽ. qua
ista querenda sunt: ⁊ inter paci¬
ficos dei filios disputanda Sedsi
putat iste adu̾sus libros legis et
ꝓpħarum se nosse qd̾ dicit se scire
sũmũ dm̃ incõparabilem splen¬
dorem incõphensibilis e̾ẽ lucis:
Primo audire ab eo uellem cuius

Expanded text:
sensibus, et vix utcumque intelligitur, sensibus, et vix utcumque intelligitur, cum res in deterius commutantur; tanquam ei propinquet quidque deformius, nec perveniat tamen ad illam informitatem quantulacumque vel visibilis remanens vel intelligibilis species: sive per coelum et terram generaliter prius insinuata sit spiritualis corporalisque natura; sive aliquid aliud, quod hic salva fidei regula intelligi potest: Deum tamen verum et summum et bonum fecisse cuncta quae cernimus, et quae meliora non cernimus, quamvis modus quo ea fecerit comprehendi humana mente non possit, dubitare fas non est. Sed cum istis indoctis blasphematoribus Litterarum sacrarum non ea rationum subtilitate agendum est, qua ista quaerenda sunt et inter pacificos Dei filios disputanda. CAPUT XI. 14. Sed si putat iste adversus libros Legis et Prophetarum se nosse, quod dicit se scire, summum Deum incomparabilem splendorem incomprehensibilis esse lucis: primo audire ab eo vellem, cujus
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid ẽ forma. ñ nichil ẽ boni.
ẽe̾ capacem boni. Sicut uox con¬
fusa ẽ. clamor sine uerbis: uox uͦ
articulata fit. cũ format᷑ inu̾ba
Est gͦ illa formabilis. ista formata:
illa quȩ formã capit: ista quȩ ha¬
bet Nam quid horum unde fiat:
inꝓmptu ẽ. Neq enĩ qͥsquam dixe¬
rit de uerbis fieri sonum uocis:
s potiꝰ de uoce fieri u̾ba sonantia
riam: ⁊ interuallo aliquo inter¬
posito tẽporis formasse qd̃ infor¬
me pͥus fecerat: S sicut a loquente
u̾ba sonantia. uͥ ñ pͥus uox informiꝰ
post accipit formam. s formata
ꝓfertur: ita intelligendum est.
ds̃ quidem dẽ materia in formi
fecisse mundum: s simul eam
concreasse cum mundo: Non
tamen inutilit̾ pͥus narratur
unde aliquid fit. ⁊ postea quod
inde fit. Qa i si potest utrumq
simul fieri: ñ si mul potest utrũq
t̾ies ipsa informis sgnificata ẽ.
rerum notarum appellationib
qͥa ipsa ꝓrsus ignota ẽ humani

Expanded text:
aliquid est forma, nonnihil est boni aliquid est forma, nonnihil est boni esse capacem boni. Sicut vox confusa est clamor sine verbis, vox vero articulata fit cum formatur in verba: est ergo illa formabilis, ista formata; illa quae formam capit, ista quae habet: nam quid horum unde fiat, in promptu est. Neque enim quisquam dixerit de verbis fieri sonum vocis: sed potius de voce fieri verba sonantia riam, et intervallo aliquo interposito temporis formasse quod informe prius fecerat: sed sicut a loquente fiunt verba sonantia, ubi non prius vox informis post accipit formam, sed formata profertur; ita intelligendus est Deus de materie quidem informi fecisse mundum, sed simul eam concreasse cum mundo. Non tamen inutiliter prius narratur unde aliquid fit, et postea quod inde fit; quia etsi potest utrumque simul fieri, non simul potest utrumqueeries ipsa informis significata est rerum notarum appellationibus; quia ipsa prorsus ignota est humanis
Abbreviated transcription (Latin):
conueniens si mundane materiȩ
fuerant tenebrosa pͥmordia. ut
accedente luce melius quod fac¬
tum ẽ redderetur: ⁊ tanquã ꝓfici¬
entis hominis qd̾ postea futurũ
erat hoc modo significaret᷑ affec¬
tio: Quãquã qui munere dĩ po¬
tuerit ꝑspicatius ista rimari: in¬
ueniat fortasse increatura que ita
facta narratur. sine interuallis
tẽporalium morarum distinctũ
mirabiliter ordinem rerum: Neq
enim materies omĩno nichil est.
de qua in libro sapientiae legit᷑:
Qui fecisti mundum de materia
informi. Non gͦ quia informis dic¬
ta ẽ. omĩno niebil ẽ: nec dõ fuit uł
ipsa coeterna tamquã a nullo fac¬
ta: nec alius eam fecit: ut hab̾et ds̃
de qua faceret mundum: Absit
enim ut dicatur. omĩpotens ñ
potuisse facere: nͥ unde faceret
inueniret: Ergo ⁊ ipsam ds̃ fecit:
Nec mala ẽ putanda qͥa informis:
s bona ẽ intelligenda formabilis.
idẽ. formationis capax: qm̃ si bomi

Expanded text:
conveniens, si mundanae materiae conveniens, si mundanae materiae fuerant tenebrosa primordia, ut accedente luce melius quod factum est redderetur; et tanquam proficientis hominis, quod postea futurum erat, hoc modo significaretur affectio? Quanquam qui munere Dei potuerit perspicacius ista rimari, inveniet fortasse in creatura, quae ita facta narratur sine intervallis temporalium morarum, distinctum mirabiliter ordinem rerum. Neque enim materies omnino nihil est, de qua in libro Sapientiae legitur, Qui fecisti mundum de materia informi . Non ergo quia informis dicta est, omnino nihil est: nec Deo fuit vel ipsa coaeterna, tanquam a nullo facta: nec alius eam fecit, ut haberet Deus de qua faceret mundum. Absit enim ut dicatur omnipotens non potuisse facere, nisi unde faceret, inveniret. Ergo et ipsam Deus fecit. Nec mala est putanda, quia informis: sed bona est intelligenda, quia formabilis, id est, formationis capax. Quoniam si boni
Abbreviated transcription (Latin):
na tam olim quam olim ẽ ipse
fecerit ds̃: Hinc potius intelli¬
gendum ẽ quod ñ ea fecerit ear̃
indigus sine quib e̾e in sua per.¬
fecta beatitudine potuit sine
initio sempiternus: Ideo qͥppe
istorum faciendorum causa sola
dei bonitas fuit: quia necessitas
eiꝰ ulla ñ fuit: Quicquid itaq iste
conuitiatur dõ quod uelut tune
pͥmum lucem uiderit qui fuisset
lucis ignarus: quam sit insulsũ
⁊ uanum uideret. si lucis ipse intꝰ
bras dixerit sine initio semꝑ fuis¬
se: lucem uero mitium sumpsis¬
se de tenebris: quasi legerit in eo
libro eui calumniatur tenebras
sempiternas cum scͥptum sit. in
pͥncipio fecit ds̃ cȩlum ⁊ terram:
terra autẽ erat inuisibilis ⁊ in cõ¬
posita: itenebre erant super abys¬
sum Ex illo gͦ tenebre ẽẽ ceꝑunt.
ex quo confusa moles cȩli ẽẽ cepit
ac terre: ante quam facta lix esset
qua illuminaret᷑ qd̾ sine luce fue¬
rat tenebrosum: Quid autem in¬

Expanded text:
na tam olim, quam olim est ipse, na tam olim, quam olim est ipse, fecerit Deus; hinc potius intelligendum est, quod non ea fecerit eorum indigus, sine quibus esse in sua perfecta beatitudine potuit sine initio sempiternus. Ideo quippe istorum faciendorum causa sola Dei bonitas fuit, quia necessitas ejus ulla non fuit. Quidquid itaque iste conviciatur Deo, quod velut tunc primum lucem viderit qui fuisset lucis ignarus, quam sit insulsum et vanum videret, si lucis ipse intusbras dixerit sine initio semper fuisse, lucem vero initium sumpsisse de tenebris: quasi legerit in eo libro, cui calumniatur, tenebras sempiternas; cum scriptum sit, In principio fecit Deus coelum et terram: terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebrae erant super abyssum. Ex illo ergo tenebrae esse coeperunt, ex quo confusa moles coeli esse coepit ac terrae, antequam facta esset lux, qua illuminaretur quod sine luce fuerat tenebrosum. Quid autem in
Abbreviated transcription (Latin):
a se factum. quod ñ in luce quod
ipse ẽ. pͥus uidit eẽ faciendum:
Et quid tam necessario sc̃a scͥptura
totiens repeteret. quam quod ui¬
dit q̃s bona esse quȩ fecit: ut hinc
in formaretur pietas fidelium ñ
ꝓhumano sensu. qui sepe etiam
bonis reb offendit᷑. quarum cau¬
sas atq ordinem nescit. de creatu¬
ra uisibili atq inuisibili iudica¬
re. s laudanti dõ credere ⁊ disce¬
re: Tanto enim quisq facilius
aliquid ꝓficiendo cognoseit: qͣn¬
to religiosius ante quam cognoᷤᷤ.¬
ceret dõ credidit. Hidit gͦ deus
lucem quam fecit quia bona ẽ.
qm̃ quod faciendum placebat
ut faceret. factum placuit ut
maneret: quantũcuiq rei exis¬
tendi siue manendi a tanto fa-¬
bricatore fuerat constituenda
mensura: S aliud ẽ lux quod
ẽ ds̃: aliud lux quam fecit ds̃:
In cõparabiliter autẽ melior lux
ipse qui fecit nullomodo indi¬
geret ea luce quam fecit: iunde
iste calumniatur cur ñ ista bo¬

Expanded text:
a se factum, quod non in luce, quod a se factum, quod non in luce, quod ipse est, prius vidit esse faciendum? Et quid tam necessario sancta Scriptura toties repeteret, quam quod vidit Deus bona esse quae fecit; ut hinc informaretur pietas fidelium, non pro humano sensu, qui saepe etiam bonis rebus offenditur, quarum causas atque ordinem nescit, de creatura visibili atque invisibili judicare, sed laudanti Deo credere et discere? Tanto enim quisque facilius aliquid proficiendo cognoscit, quanto religiosius, antequam cognosceret, Deo credidit. Vidit ergo Deus lucem quam fecit, quia bona est, quoniam quod faciendum placebat ut fieret, factum placuit ut maneret, quantum cuique rei existendi sive manendi a tanto fabricatore fuerat constituenda mensura. Sed aliud est lux quod est Deus, aliud lux quam fecit Deus. Incomparabiliter autem melior lux ipse qui fecit, nullo modo indigens ea luce quam fecit. Et unde iste calumniatur, cur non ista bo
Abbreviated transcription (Latin):
dixerit: Adeo antea nesciuit in¬
quid lux quid e̾ẽt: ut modo eam
pͥmum uidens optimã iudicaret:
Ergo ⁊ dñs iħs quando auditis
uerbis centurionis miratus ẽ.
⁊ dixit discipulis suis. amen dico
uobis ñ inueni tantã fidem in isrł.
nesciuit antea fides qͥd illa ẽẽt᷑. un¬
de tunc eam pͥmum uidens opti.¬
mã iudicaret: Nut uero alius
eam incorde centurionis oꝑabat᷑.
quam ipse qui mirabat᷑: Et pro¬
fecto amplius ẽ unde possint
blasphemare insipientes ⁊ infi¬
deles quod miratus ẽ iħe quan¬
tamcumq hominis fidem: quã
qd uidit ds̃ lucem quia bona ẽ:
Potest eñi quisq etiam solita ui¬
dere quia bona sunt: hoc ẽ sibi
ea placita cõprobare: Quisquis
autẽ mirat᷑. ꝓfecto scd̃m consue¬
tudinem qua homines loquun¬
tur. inopinatum atq in ꝓuisũ
sibi ẽẽ significat qd miratur: S
iħs qui omĩa p̾sciebat: qd miran¬
dum aliis cõmendabat mirando
laudabat: Quid autẽ ds uidit

Expanded text:
dixerit: Adeo antea nescivit, indixerit: Adeo antea nescivit, inquit, lux quid esset, ut modo eam primum videns optimam judicaret. Ergo et Dominus Jesus quando auditis verbis Centurionis miratus est, et dixit discipulis suis, Amen dico vobis, non inveni tantam fidem in Israel , nescivit antea fides illa quid esset, ut tunc eam primum videns optimam judicaret. An vero alius eam in corde Centurionis operabatur, quam ipse qui mirabatur? Et profecto amplius est unde possint blasphemare insipientes et infideles, quod miratus est Jesus quantamcumque hominis fidem, quam quod vidit Deus lucem quia bona est. Potest enim quisque etiam solita videre quia bona sunt, hoc est, sibi ea placita comprobare: quisquis autem miratur, profecto secundum consuetudinem qua homines loquuntur, inopinatum atque improvisum sibi esse significat quod miratur. Sed Jesus qui omnia praesciebat, quod mirandum aliis commendabat, mirando laudabat. Quid autem Deus vidit
Abbreviated transcription (Latin):
atq ratione quod bestialis anima
ñ ualet. potest sapere atq intelli¬
gere: uidit ds̃ qͥa boni sunt. ndõ
creauit: Non eñĩ tantũ creatos
postea uidit: s ⁊creandos ante
p̃uidit: Et quod ꝑuersa uolun¬
tate ⁊ ceco errore malignisunt:
ñ ideo uidit quod ñ e̾ent creandi
Preuidit enĩ uͥ sunt ordinandi: et
sic eos ex eadem massa pͥmȩ p̾ua¬
ricationis merito dãnata. fecit
uasa ire. siusq ifinẽ ĩhac malignitate
ꝑdurant: ut ꝓsint uasis misericor¬
diȩ. quo ꝑ eorum acumina uani¬
tatis. diligentius archana ueri-¬
tatis inqͥrant. Magna qͥppe oꝑa
dñi: exqͥsita inom̃s uoluntates
eiꝰ Quid autẽ mirum ẽ qͥa displi¬
cet humanȩ stulticiȩ. quod oꝑa
sua placent diuinȩ sapientie. :¬
Qd ẽ enim aliud. uidit lucem quia
loquus blasphemator. qui scͥpsit
inquo utinam opus eiꝰ displiceret
ei. ⁊ñ putaret qͥa bonum ẽ. sed ui-¬
deret qͥa malum ẽ: uidete quid

Expanded text:
atque ratione, quod bestialis anima atque ratione, quod bestialis anima non valet, potest sapere atque intelligere, vidit Deus quia boni sunt; et ideo creavit. Non enim tantum creatos postea vidit; sed et creandos ante praevidit: et quod perversa voluntate et caeco errore maligni sunt, non ideo vidit quod non essent creandi; praevidit enim ubi sint ordinandi: et sic eos ex eadem massa primae praevaricationis merito damnata fecit vasa irae, si usque in finem in hac malignitate perdurant, ut prosint vasis misericordiae , quo per eorum acumina vanitatis diligentius arcana veritatis inquirant. Magna quippe opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejus . Quid autem mirum est quia displicet humanae stultitiae, quod opera sua placent divinae sapientiae? Quid est enim aliud, Vidit lucem quia loquus blasphemator, qui scripsit in quo utinam opus ejus displiceret ei, et non putaret quia bonum est, sed videret quia malum est, videte quid
Abbreviated transcription (Latin):
Non solum eñĩ lucẽ quã uocauit diẽ.
⁊ firmam̃tũ qd uocauit cȩlũ. ⁊ solẽ
i lunã ⁊ cetera sidera. uerũ etiã lig¬
na ⁊ herbas ⁊inaquis ac t̾ris que¬
cũq mortalia et creauit ds̃ sũme
bonꝰ: uudit qͥa bona sunt ingene¬
re atq ordine suo Nec tumuit qͥ
sp̃ũ dei reuelante scͥpsit hũc librũ.
futuros impios rep̃hensores uani¬
loquos ⁊ m̃tis seductores. pͥmitꝰ
suȩ. deinde aliorum. qͦs delectat
blasphema loquacitas: qͥa ⁊psos
inquantũ homines s̃. in quantũ
corpore atq anima rationali c̃õ¬
stant. in quãtũ menbra corporis
eorũ suis distingunt᷑ officiis. et
concordissima differentia inu-¬
nitatẽ sue pacis mirabili ordina¬
tione consentiunt: inquantum
anima eis naturali excellentia p̾.¬
stat atq imꝑat. in quantum sensꝰ
carnis qͥnque ꝑtitos implet ac ue.¬
getat dissimili potentia. sociali
conuenientia: inquãtũ etiã m̃te

Expanded text:
Non solum enim lucem quam vocavit diem, Non solum enim lucem quam vocavit diem, et firmamentum quod vocavit coelum, et solem et lunam et caetera sidera; verum etiam ligna et herbas, et in aquis ac terris quaecumque mortalia, et creavit Deus summe bonus, et vidit quia bona sunt in genere atque ordine suo. Nec timuit qui Spiritu Dei revelante scripsit hunc librum, futuros impios reprehensores, vaniloquos, et mentis seductores, primitus suae, deinde aliorum, quos delectat blasphema loquacitas: quia et ipsos in quantum homines sunt, in quantum corpore atque anima rationali constant, in quantum membra corporis eorum suis distinguuntur officiis, et concordissima differentia in unitatem suae pacis mirabili ordinatione consentiunt, in quantum anima eis naturali excellentia praestat atque imperat, in quantum sensus carnis quinque partitos implet ac vegetat, dissimili potentia, sociali convenientia, in quantum etiam mente
Abbreviated transcription (Latin):
Fides tamen illa quȩ dõ suo dicit.
omĩa in mensura. ⁊ numero.
ipondere constituisti. quamuiᷤ
amore uiuendi conditionem
mortis exhorreat: creatorẽ tam̃
omium bonorũ etiam de bonis
mortalib laudat. Nam iste ip.¬
se qui rep̃hendit nec dm̃ esse
credit. euiꝰ terrena oꝑa uidet
ẽẽ mortalia: eunidẽ sermonẽ
suum qui usq adeo illi placu.¬
it ut eum litteris memorieq
posset: Ita pulcritudinẽ dispu.¬
tationis qua uult ꝑsuadere
qͥcqͥd oritur ⁊ moritur bonũ
ẽẽ ñ posse: nͥ orientib ⁊ morien¬
tib sẏllabis ñ potuit explicare:
Qdgͦ mirum suntam magna uni.¬
u̾sitate nature ẽ aliqd̾ infimum
bonũ inordinib tẽporum: quod
ñ ꝑmansione rerum sicut non¬
nula subluna puritalia. s pro
decore sui generis imo atq t̾reno
exortu occasuq si ̃pulcrum: Quȩ
cũ ita sint: ñ calũniet᷑ dicenti scͥp.¬
turȩ. uidit ds̃ lucem qͥa bona est.

Expanded text:
Fides tamen illa quae Deo suo dicit, Fides tamen illa quae Deo suo dicit, Omnia in mensura, et numero, et pondere constituisti , quamvis amore vivendi conditionem mortis exhorreat, Creatorem tamen omnium bonorum etiam de bonis mortalibus laudat. Nam iste ipse qui reprehendit, nec Deum esse credit, cujus terrena opera videt esse mortalia, eumdem sermonem suum, qui usque adeo illi placuit, ut eum litteris memoriaeque posset: ita pulchritudinem disputationis, qua vult persuadere, quidquid oritur et moritur bonum esse non posse, nisi orientibus et morientibus syllabis non potuit explicare. Quid ergo mirum si in tam magna universitate naturae est aliquod infimum bonum in ordinibus temporum, quod non permansione rerum, sicut nonnulla sublimia spiritualia, sed pro decore sui generis, imo atque terreno exortu occasuque sit pulchrum? 9. Quae cum ita sint, non calumnietur dicenti Scripturae, Vidit Deus lucem quia bona est .
Abbreviated transcription (Latin):
mala ñ sunt: si autẽ nocent. bo¬
num minuunt: ⁊ si amplius
nocent habent adhuc bonum
qd̾ minuant: ⁊ si totum consu¬
munt. nicbil nature remanebit
cui noceatur: ae ꝑ hoc nec malũ
erit a quo noceatur: quando
natura defuerit cuiꝰ bonum
nocendo minuatur. Utrum
substantia ꝓrsus ad nichilũ
redigatur. disputatio subtilis¬
sima ẽ: s fides ueracissima dõ
cantat. Mutabis ea et mutabũ¬
tur: tu autẽ idem ipse es: Nec
fecit gͥ nec regit mutabilia bo.¬
na: nisi immitabile bonum
quod ẽ ds̃: Porro bona mutabi¬
lia ꝓpt̾ea bona st̃: qm̃ a sũmo bono
facta st̃: Propt̾ea mutabilia: qͥa ñ d̾
ipso s d̃ nichilo facta st̃. Qmobrem
npsa mortalia qͣmuis ex alia parte
spenalia sint eis quibus
sola mortalitas ñ potest ꝑfecte
beatitudinis implere mensurã:
habent tamen ꝓprium decoris
locum inpuleritudine tẽporũ:
s maior quam humanꝰ ẽ sensus.
quo talis pulcritudo sentitur:

Expanded text:
mala non sunt: si autem nocent, bomala non sunt: si autem nocent, bonum minuunt: et si amplius nocent, habent adhuc bonum quod minuant: et si totum consumunt, nihil naturae remanebit cui noceatur; ac per hoc nec malum erit a quo noceatur, quando natura defuerit, cujus bonum nocendo minuatur. CAPUT substantia prorsus ad nihilum redigatur, disputatio subtilissima est. Sed fides veracissima Deo cantat: Mutabis ea, et mutabuntur; tu autem idem ipse es . Nec fecit igitur, nec regit mutabilia bona, nisi immutabile bonum, quod est Deus. Porro bona mutabilia propterea bona sunt, quoniam a summo bono facta sunt; propterea mutabilia, quia non de ipso, sed de nihilo facta sunt. Quamobrem et ipsa mortalia, quamvis ex aliqua parte poenalia sint eis quibus sola immortalitas potest perfectae beatitudinis implere mensuram; habent tamen proprium decoris locum in pulchritudine temporum: sed major quam humanus est sensus, quo talis pulchritudo sentitur.
Abbreviated transcription (Latin):
alia meliora: ibonitas inferiorũ
addit laudib meliorum: ⁊ in re¬
rum bonarum ineqͣlitate ipsa
ẽ iocunda gradatio: uͥ minorum
cõparatio ampliorum ẽ cõmenda
aut uitia sunt rerum bonarum
quȩ omĩno extra res bonas per se
ipsa alicubi ẽẽ ñ possunt: aut sup.¬
plicia peccatorum. quȩ de iusti.¬
cia puleritudine ueniunt: S
ipsa quoq uitia testimonium
ꝑhibent bonitati naturarum:
bonum ẽ ꝑ naturam. Uitium
ꝯͥppe contra naturã ẽ. quia na-¬
turȩ nocet: nec noceret nͥbonũ
eiꝰ minueret: Non ẽ gͦ malum
nͥ pͥuatio boni: acꝑ hoc nusquã
ẽ nͥ inre aliqua bona. ⁊ siñ sũme
bonaꝰ qm̃ sũme bona incorrup¬
tibilis ⁊ inmitabilis ꝑseuerat ut
ds̃ ẽ: ñ tamen nͥ inbona. qm̃ non
nocet nͥ minuendo qd̾ bonum
ẽ. Ne ꝑhoc bona sine malis ẽẽ pos¬
sunt. sicut ipse ds̃. ⁊ queq suꝑio¬
ra celestia: mala uͦ sine bonis esse
ñ possunt: Si enim nichil nocẽt

Expanded text:
alia meliora, et bonitas inferiorum alia meliora, et bonitas inferiorum addit laudibus meliorum: et in rerum bonarum inaequalitate ipsa est jucunda gradatio, ubi minorum comparatio ampliorum est commendaaut vitia sunt rerum bonarum, quae omnino extra res bonas per se ipsa alicubi esse non possunt; aut supplicia peccatorum, quae de justitiae pulchritudine veniunt. Sed ipsa quoque vitia testimonium perhibent bonitati naturarum. bonum est per naturam. Vitium quippe contra naturam est, quia naturae nocet: nec noceret, nisi bonum ejus minueret. Non est ergo malum nisi privatio boni. Ac per hoc nusquam est nisi in re aliqua bona: et si non summe bona, quoniam summe bona incorruptibilis et immutabilis perseverat, ut Deus est; non tamen nisi in bona, quoniam non nocet nisi minuendo quod bonum est. Ac per hoc bona sine malis esse possunt, sicut ipse Deus, et quaeque superiora coelestia: mala vero sine bonis esse non possunt. Si enim nihil nocent,
Abbreviated transcription (Latin):
pͥma bona ualde sunt imparia
conditori. qͥa ille fecit hȩc facta
sunt: ꝓfecto qui talib ñ eguit ad
augendam beatitudinem suam.
multo minus inferiorib atq om¬
nino infimis eguisse credendus
ẽ quȩ tamen fecit. tanquã bonoꝵ
omniũ constitutor. Nam dñs ds̃
terrestrium quȩ uidentur exigua
dm̃ creasse ⁊creare: sic indicat cũ
dicit. Si gͦ fenũ agri quod hodie
ẽ icras inclibanum mittitur ds̃
sic uestit: quantomagis uos mo¬
dice fidei: Inus gͦ atq idem deus
ẽ institutor celi ⁊ terre. stellarum
⁊ herbarum: qͥequid mensura.
forma. ordine suo constat incelo
u nterraꝰ qͥequid uiuit incȩlo
⁊ nterra: qͥcquid sentit incelo et
interra: quicqͥd intelligit ince¬
lo ⁊ interra: Quȩ ñ solum illi aqͦ
sunt condita. s nec inter se esse
oportebat equalialdõ dõ sunt oĩa
Nam sie̾e̾nt equalia: unum genus
honori ẽẽt. ñ omĩa: Nunc uero idõ
sunt omĩa bona. quia sunt aliis

Expanded text:
prima bona valde sunt imparia prima bona valde sunt imparia Conditori, quia ille fecit, haec facta sunt; profecto qui talibus non eguit ad augendam beatitudinem suam, multo minus inferioribus atque omnino infimis eguisse credendus est. Quae tamen fecit tanquam bonorum omnium constitutor. Nam Dominus Jterrestrium quae videntur exigua, Deum creasse et creare sic indicat, cum dicit: Si ergo fenum agri quod hodie est, et cras in clibanum mittitur, Deus sic vestit; quanto magis vos modicae fidei ? Unus ergo atque idem Deus est institutor coeli et terrae, stellarum et herbarum, quidquid mensura, forma, ordine suo constat in coelo et in terra, quidquid vivit in coelo et in terra, quidquid sentit in coelo et in terra, quidquid intelligit in coelo et in terra. Quae non solum illi a quo sunt condita, sed nec inter se esse oportebat aequalia: et ideo sunt omnia. Nam si essent aequalia, unum genus bonorum esset, non omnia. Nunc vero ideo sunt omnia bona, quia sunt aliis
Abbreviated transcription (Latin):
sic dicere queadmodum in hoc
libro dixit. eiusne quo idẽ ds̃
ẽe̾ cepit: Dicat hic si placet etiã
illã diffinitiuã suã. uͥ audit. in
pͥncipio erat u̾bum. dicat etiã
hic si audet. nullum ẽ pͥncipiũ
sine fine: ut abipsis etiam mani¬
cheis qui eum fortasse qͥa inimi¬
cum legi ꝓpħisq repperiunt li¬
bentissime legunt. iudicetur
insanus. Quia uero displicet
ei ds̃ qui fecit mundum: cur
dm̃ facere bona posse. bonis aut̃
ase factis egere ñ posse. Unde
nec faciendis eguit: qui factis
ñ eget: S sũme bonus fecit oĩa:
s̃ quidem imparia: s tam̃ bona:
Bonum quippe etiam ñsumum.
ĩmo uͦ etiam intimũ: nͥ asũmo bo¬
no e̾e̾ ñ posset. Nimis autẽ male de
dõ sentit. qui ꝓpt̾ ea bonum ee̾ ali¬
qͥd negat. quia equale dõ ñ e̾e̾ cog.¬
noscit. Ita enim ñ erit ille sũmũ.
s infimũ bonũ: si qͥcquid dõ mi¬
nus ẽ. iam ñ ẽ bonum. Porro sum
reb quas condidit. ea quȩ sunt

Expanded text:
sic dicere, quemadmodum in hoc sic dicere, quemadmodum in hoc libro dixit: Ejusne quo idem Deus esse coepit? Dicat hic, si placet, etiam illam definitivam suam, ubi audit, In principio erat Verbum: dicat etiam hic, si audet, Nullum est principium sine fine; ut ab ipsis etiam Manichaeis, qui eum fortasse, quia inimicum Legi Prophetisque reperiunt, libentissime legunt, judicetur insanus. Quia vero displicet ei Deus qui fecit mundum, cur Deum facere bona posse, bonis autem a se factis egere non posse: unde nec faciendis eguit, qui factis non eget. Sed summe bonus fecit omnia, sibi quidem imparia, sed tamen bona. Bonum quippe etiam non summum, imo vero etiam infimum, nisi a summo bono esse non posset. Nimis autem de Deo male sentit, qui propterea bonum esse aliquid negat, quia aequale Deo non esse cognoscit. Ita enim non erit ille summum, sed infimum bonum, si quidquid eo minus est, jam non est bonum. Porro si in rebus quas condidit, ea quae sunt
Abbreviated transcription (Latin):
fecit: aut scdđm istum quodeũq
boni fecit ex illo initio fecit ex qͦ
ipse ẽ. ⁊ habenti initium metuendꝰ
ẽ finis: aut sc̃e scͥpture uerbis de¬
bet adquiescere. ⁊intelligere dm̃
qui ex nullo cepit ẽẽ pͥncipio.
fecisse cȩlum inpͥncipio: uel ex
quo cȩlum eẽ cepit. uel infilio
qui iudeis interrogantib quiᷤ
ẽẽt pͥncipium se e̾e respondit:
Nisi forte dicturus est aliud miti¬
um: aliud uͦ ẽẽ pͥncipium: Sigͦ
ita e̾e̾t scͥptum ininitio fecit ds̃
celum ⁊ terram: nichil contra
hoc iste moueretur. qui dixit.
cur ñolim ex initio factum ẽ.
quandoqͥdem legeret inmitio
fecit ds̃. ñ existimans impium
si credatur ds̃ habere initium.
s ñ habere pͥncipium. Qd̃ si ita
ẽ. emendetur hoc auctore euan¬
gelium uͥ scͥptum ẽ. inpͥncipio
erat u̾bum. Cur eñi etiam hic iste
dicat. In pͥncipio gͥ quo: Euisne
quo idem ds̃ u̾bum ẽe̾ cepit: Et
qͥa ds̃ erat u̾bum. Potest etiam

Expanded text:
fecit: aut secundum istum, quodcumque fecit: aut secundum istum, quodcumque boni fecit, ex illo initio fecit ex quo ipse est; et habenti initium, metuendus est finis: aut sanctae Scripturae verbis debet acquiescere, et intelligere Deum, qui ex nullo coepit esse principio, fecisse coelum in principio, vel ex quo coelum esse coepit, vel in Filio; qui Judaeis interrogantibus, quis esset, principium se esse respondit . 5. Nisi forte dicturus est, aliud initium, aliud vero esse principium. Si ergo ita esset scriptum, In initio fecit Deus coelum et terram; nihil contra hoc iste moveretur, qui dixit, Cur non olim ex initio factum est? quandoquidem legeret, In initio fecit Deus; non existimans impium, si credatur Deus habere initium, sed non habere principium. Quod si ita est, emendetur hoc auctore Evangelium, ubi scriptum est: In principio erat Verbum. Cur enim non etiam hic iste dicat, In principio igitur quo? ejusne quo idem Verbum esse coepit? Et quia Deus erat Verbum, potest etiam
Abbreviated transcription (Latin):
li replicanda sunt: Nam sicut ipse
ꝓpter id quod scͥptum ẽ in pͥnei¬
pio fecit deus cȩlum ⁊ t̾ram argu¬
mentatur idicit. in pͥncipio gͥ qͦ.
euisne quo idẽ ds ẽẽ cepit. anex
eo quo illum ẽẽ uacuum teduit.:
ita et nos ad id quod ait. eur non
istud olim ex initio ab eo factũẽ
respondeamꝰ et dicamus ei. Ex ini¬
tio gͥ quo. euisne quo idẽ ds̃ esse
cepit: anexeo quo illum ẽẽ uacu¬
um teduit: hoc quippe illi displi¬
cet quod ñ olim ex initio fecerit
ds̃ celum: cum dicit cur ñolim
ex initio: tanquam ex illo initio
facere debuit. ex quo ẽ ipse qui
fecit. Cur ñ hic timuit ne dicen¬
do ex initio quo ẽ ipse ds̃ eum
debuisse facere cȩlum: diceretur
ei. habet gͦ deus initium: Ac per
hoc scdm sententiã tuã: habebit¬
⁊ finem. Tu eñĩ dixisti nullumẽe
initium sine fine. Porro si ds̃ caret
initio: quomodo faceret aliquid
ex initio ex quo ipse ẽ: Ne ꝑ hoc
ipsorum nichil bonum umqͣ.

Expanded text:
li replicanda sunt. Nam sicut ipse li replicanda sunt. Nam sicut ipse propter id quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, argumentatur et dicit, In principio igitur quo? ejusne quo idem Deus esse coepit, an ex eo quo illum esse vacuum taeduit? ita et nos ad id quod ait, Cur non istud olim ex initio factum est ab eo? respondeamus, et dicamus ei, Ex initio igitur quo? ejusne quo idem Deus esse coepit, an ex eo quo illum esse vacuum taeduit? Hoc quippe illi displicet, quod non olim ex initio Deus fecerit coelum, cum dicit, Cur non olim ex initio? Tanquam ex illo initio facere debuerit, ex quo est ipse qui fecit. Cur non hic timuit, ne dicendo, ex initio ex quo est ipse Deus, eum debuisse facere coelum, diceretur ei: Habet ergo Deus initium, ac per hoc secundum sententiam tuam habebit et finem; tu enim dixisti, nullum esse initium sine fine? Porro si Deus caret initio, quomodo faceret aliquid ex initio ex quo ipse est? Ac per hipsorum nihil boni unquam
Abbreviated transcription (Latin):
possit ut maior sit: Et puto quod
iste quamlibet heresim sub nomi¬
uitȩ huiꝰ misere finis fuerit: Res.¬
pondeat itaq beata illa uita quã
ñ negat habituram uel habere
pͥncipium: utrum habitura an
ñ habitura sit finem. Si dixerit
habituram: quomodo se audebit
dicere xp̃ianum: Si dixerit non
habituram: ubi ẽ quod ausus est
iste bonum aliquid ẽ cur ñolim
ex initio ab eo factum ẽ qd̾ meliꝰ
fuit: quasi seipso aliquid melius
ds̃ fecerit mundum: an ideo non
debuit hoc bonum fieri. quia ñ
ẽ equale facienti. Qd̃ autẽ que¬
rit cur ñ istud olim ex initio fac¬
tum sit: responsum habeat. Im
mo uͦ olim ex initio factum ẽ. Ex
initioutiq suo ñ di: cui nullũ ẽ
initiũ. Si autẽ hoc initium sig¬
nificari potutt. eo qd dictum
ẽ in pͥncipio fecit ds. quid ẽ quod
calumniatur uelut int̾rogans in
quo pͥncipio fecerit. cum ipse rur¬
sus querat. cur ñolim ex initio
factum sit: Pro inde sua uerba il¬

Expanded text:
possit ut major sit. Et puto quod possit ut major sit. Et puto quod iste, quamlibet haeresim sub nomivitae hujus miserae finis fuerit. Respondeat itaque, beata illa vita, quam non negat habituram vel habere principium, utrum habitura, an non habitura sit finem? Si dixerit habituram, quomodo se audebit dicere christianum? Si dixerit non habituram, ubi est quod ausus est iste bonum aliquid est, cur non olim ex initio ab eo factum est, quod melius fuit? Quasi se ipso aliquid melius Deus fecerit mundum: aut ideo non debuerit hoc bonum fieri, quia non est aequale facienti. Quod autem quaerit, cur non istud olim ex initio factum sit; responsum habeat, Imo vero olim ex initio factum est: ex initio utique suo, non Dei, cui nullum est initium. Si autem hoc initium significari potuit, eo quod dictum est, In principio fecit Deus: quid est quod calumniatur velut interrogans, in quo principio fecerit; cum ipse rursus quaerat, cur non olim ex initio factum sit? Proinde sua verba il
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ ceꝑunt: ñ enim dõ coeterna sẽ¬
per fuerunt s facta initium ex
quo ẽẽ inciꝑent acceꝑunt: aut
certe qͥa inprincipio sͥ coeterno
fecit cȩlum ⁊ terram. hoc ẽ. inu¬
nigenito filio: ipse ẽ enim sapi
side psalmo iste ñ uult accipere
testimonium: apłm audiat de
xp̃o loquentem: qͥa in ipso con¬
dita sunt omĩa incelo ⁊nterra.
uisibilia et inuisibilia: Deus igͥ
nec cepit ẽẽ nec desinet: s oꝑa eiꝰ
quedam incipientia certofine
eẽ desistunt sicut tempora. ⁊ tem¬
poralia: quedam incipientia per¬
manebunt: sicut ipsa sc̃orum ho¬
minum quam ꝑcepturi sunt in¬
ta et̾na: O.d̃ iste ñ uidit. qui puta.¬
uit ẽẽ dicendum ac definiendũ.
nullũ ẽẽ sine fine pͥncipiũ: nec
ipsum potuit attendere numerũ.
cuiꝰ initiũẽ abuno. ⁊ finis innul¬
lo: Nullus quippe numerus quã¬
libet magnus uel dicitur. uel si iã
dici ñ potest cogitatur: eui ñ addi

Expanded text:
esse coeperunt; non enim Deo coaeterna semesse coeperunt; non enim Deo coaeterna semper fuerunt, sed facta initium ex quo esse inciperent acceperunt: aut certe quia in principio sibi coaeterno fecit Deus coelum et terram, hoc est, in unigenito Filio. Ipse est enim Sapisi de Psalmo iste non vult accipere testimonium, Apostolum audiat de Christo loquentem: Quia in ipso condita sunt omnia, in coelo et in terra, visibilia et invisibilia . 3. Deus igitur nec coepit esse, nec desinet: sed opera ejus quaedam incipientia certo fine esse desistunt, sicut tempora et temporalia; quaedam incipientia permanebunt, sicut ipsa sanctorum hominum, quam percepturi sunt, vita aeterna. Quod iste non vidit, qui putavit esse dicendum ac definiendum, nullum esse sine fine principium: nec ipsum potuit attendere numerum, cujus initium est ab uno, et finis in nullo. Nullus quippe numerus quamlibet magnus, vel dicitur, vel si dici jam non potest, cogitatur, cui non addi
Abbreviated transcription (Latin):
quaerit iste impis ore sacrilego.
quomodo accipiendum sit qd̾
scͥptum ẽ. In pͥncipio fecit deus
cȩlum ⁊ t̾ram: quãquã ñ addide.¬
rit terram. de qua post loqͥtur:
Querit gͦ quo pͥncipio: euis ne quo
idem ds̃ ẽẽ cepit: an ex eo quo illũ
ẽẽ uacuũ teduit. Cui respondetur
qͥa nec ds̃ ẽẽ cepit nec eum uaca¬
tionis suȩ teduit. qui neq aliq̃n
ñ fuit. nec cessando torpuit. nec
oꝑando laborauit. nec sine cȩlo
sedis indiguit. nec facto cȩlo sedẽ
tanquam finitis errorib ꝑegͥnus
inuenit. Potens ẽ enim beatissi¬
me manere in semet ipso: Tẽplo
autem suo quod sunt om̃s sc̃i et
angeli ⁊ homines sic imꝑtiri ha¬
bitationẽ suã: ut illi ex ipso habe¬
arit tale bonum quo beati esse
possint: ñ ex eis ille talem domũ
sine qua beatus ẽẽ ñ possit: Aut
gͦ sic intelligendum ẽ quod scͥp¬
tum ẽ. inpͥncipio fecit ds̃ cȩlũ
it̾ram. ut pͥncipium sit ex quo

Expanded text:
quaerit iste impius ore sacrilego, quaerit iste impius ore sacrilego, quomodo accipiendum sit quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram : quanquam non addiderit, terram, de qua post loquitur. Quaerit ergo: Quo principio? ejusne quo idem Deus esse coepit, an ex eo quo illum esse vacuum taeduit? Cui respondetur, quia nec Deus esse coepit, nec eum vacationis suae taeduit, qui neque aliquando non fuit, nec cessando torpuit, nec operando laboravit: nec sine coelo sedis indiguit, nec facto coelo sedem tanquam finitis erroribus peregrinus invenit. Potens est enim beatissime manere in semetipso; templo autem suo quod sunt omnes sancti, et Angeli et homines, sic impertiri habitationem suam, ut illi ex ipso habeant tale bonum quo beati esse possint, non ex eis ille talem domum sine qua beatus esse non possit. Aut ergo sic intelligendum est quod scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram, ut principium sit ex quo