comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
& accendebat᷑ in fr̃is exitiũ: bene sub auditur
erit: id ÷ ad te enĩ conuersio eiꝰ erit. & tudñ a¬
beris illius. Cũ enĩ cõmota fuerit pars ipsa car¬
nalis quã peceatũ appellat apłs ubi dixit. ñ
m̃tẽ debeat trahere. sed cui mens debeat imꝑare.
eãq ab illicitis oꝑib: ratione cohib̾e : cũ gͦ com¬
mota fuerit ad aliqͥd ꝑperã cõmittendũ. si qͥes¬
cat᷑ & obtẽꝑet᷑ dicenti apło. ne ex hibueritis
m̃bibe ur̃a arma iniqͥtatis peccato. adm̃tẽ do¬
mitã & uictã conuertit᷑. ut subditȩ ratio dñet᷑.
Hoc p̃cepit ds̃ huic qͥ facib inuidiȩ in flãmaba¬
tur in frẽm: & quẽ debuerat imitari cupiebat
auferri Quesce in qͥt: manꝰ abscelere contine :
ñ regnet peccatũ in tuo mortali corpore ad
obȩdiendũ desidiis eiꝰ. ne exhibeas m̃bra tua
arma iniqͥtatis peccato. Ad te enĩ conuersio eiꝰ
dũ ñ ad uiuat᷑ relaxando: s qͥescendo frenatur.

Expanded text:
et accendebatur in fratris exitium: bene subauditur et accendebatur in fratris exitium: bene subauditur \'erit\', id est: Ad te enim conuersio eius erit, et tu dominaberis illius. Cum enim commota fuerit pars ipsa carnalis, quam peccatum appellat apostolus, ubi dicit: Non mentem debeat trahere, sed cui mens debeat imperare eamque ab inlicitis operibus ratione cohibere — cum ergo commota fuerit ad aliquid perperam committendum, si quiescatur et obtemperetur dicenti apostolo: nec exhibueritis membra nestra arma iniquitatis peccato, ad mentem domita et uicta conuertitur, ut subditae ratio dominetur. hoc praecipit dens huic, qui facibus inuidiae inflammabatur in fratre et quem debuerat imitari cupiebat auferri: quiesce, inquit; manus ab scelere contine, non regnet peccatum in tuo mortali corpore ad oboediendum desideriis eius nec exhibeas membra tua arma iniquitatis peccato; ad te enim conuersio eius — dum non adiuuatur relaxando, sed quiescendo frenatur —
Abbreviated transcription (Latin):
bono. qͥesce inqͥt. Ad te enĩ conuersioeiꝰ: & tu
dñabȩris illiꝰ. Nũqͥd fr̃is : absit. Cuiꝰ igit᷑ nisi pec¬
cati : Dixerat eni. peccasti. cũ deinde addidit
qͥ esce : ad te enĩ conuersio eiꝰ. & tud ñ aberis illius.
Potest qͥdẽ ita intelligi ad ipsũ hominẽ conuersi¬
onẽ. eẽ. deb̾e peccati: ut nulli alii quã sibi sciat
tribuere deb̾e qđ peccat. Hac̾ salubris pęniten¬
tiȩ medicina : & ueniȩ petitio ñ in congrua.
At ubi ait. ad te enĩ conuersio eiꝰ ñ sub audit᷑ erit
sed sit: p̃cipientis uidelicet ñ p̃dicentis mͦ. Tũc
enĩ dñabit᷑ qͥsq peccatosi id sibi ñ defendendo
p̃posuerit : sed pęnitendo subiecerit. Alioquin
& illi seruiet dñanti : si patrociniũ adhibuerit
accidenti. S ut peccatũ intelligat᷑ concupis¬
centia ipsa carnalis de qͣ dicit apłs caro con¬
cupiscit aduersꝰ sp̃m in cuiꝰ carnis fructib &
in uidia cõmemorat᷑. qͣ utiq cam stimulabat᷑

Expanded text:
 Quiesce, ad te enim conversio ejus, et tu dominaberis illius. Nunquid fratris? Absit. Cujus igitur, nisi peccati? Dixerat enim, Peccasti. Tum deinde addidit, Quiesce: ad te enim conversio ejus, et tu dominaberis illius. Potest quidem sic intelligi, ad ipsum hominem conversionem esse debere peccati, ut nulli alii quam sibi sciat tribuere quod peccat. Haec enim est salubris poenitentiae medicina, et veniae petitio congrua. Ased sit; praecipientis uidelicet, non praedicentis modo. Tunc enim dominabitur quisque peccato, si id sibi non defendendo praeposuerit, sed paenitendo subiecerit; alioquin et illi seruiet dominanti, si patrocinium adhibuerit accidenti. Sed ut peccatum intellegatur concupiscentia ipsa carnalis, de qua dicit apostolus: Caro concupiscit aduersus spiritum, in cuius carnis fructibus et inuidiam commemorat, qua utique Cain stimulabatur
Abbreviated transcription (Latin):
offert sacrificiũ cũ offert᷑ uero dõ: cui uni tan¬
tũ mͦ sacrificandũ .ẽ. Non aut̃ recte diuiditur
dũ ñ discernunt᷑ recte uel loca uel tẽpora uel
res ipsȩ quȩ offerunt᷑. uel qͥ offert & cui offert᷑
uel ħi qͥb ad uescendũ distribuit᷑ qͦdoblatũ ÷:
ut diuisionẽ hic discretionẽ intelligamus :
Siue cũ offert᷑ ubi ñ oportet. aut qͦd ibi s alibi
oportet. siue cũ offert᷑ quando  oportet
siue cũ id offert᷑ qđ nũ quã & nusquã penitus
debuit: siue cũ electiora sibi eiꝰdẽ generis
rerũ tenet homo quã st̃ ea qͥę offeit dõ: siue
cũ eiꝰ rei quȩ oblata ÷ fit particeps ꝓfanus.
aut qͥlibet quẽ fas ñ ÷ fieri in qͦ aut̃ horũ

Expanded text:
offertur sacrificium, cum offertur deo uero, cui uni tanoffertur sacrificium, cum offertur deo uero, cui uni tantummodo sacrificandum est. non autem recte diuiditur, dum non discernuntur recte uel loca uel tempora uel res ipsae, quae offeruntur, uel qui offert, cui offertur, uel hi quibus ad uescendum distribuitur quod oblatum est, ut diuisionem hic discretionem intellegamus; siue cum offertur ubi non oportet aut quod non ibi, sed alibi oportet, siue cum offertur quando non oportetsive cum id offertur quod nusquam et nunquam penitus debuit; sive cum electiora sibi ejusdem generis rerum tenet homo quam sunt ea quae offert Deo; sive ejus rei quae oblata est fit particeps profanus aut
Abbreviated transcription (Latin):
congrua loquebat᷑ qͥd ei ꝓfuit : nonne con¬
ceptũ scelꝰ innecando frẽ etiã pꝰ uerbũ diuinȩ
ad monitionis impleuit : nã cũ sacrifitia dis¬
creuisset amboꝵ. illiꝰ respiciens huiꝰ despiciers.
qs ñ lubitandũ ÷ potiusse cognosci signo aliqͦ
attestante uisibili. & hoc idõ fecisset ds̃ qͥ a
.ẽ. ualde & concidit facies eiꝰ. Sic enĩ scriptũ ÷.
Ec dix̃ dñs ad cain&uare tristis factꝰ es & qͣ re
concidit facies cua: nonne si recte offeras.
recte aut̃ ñ diuidas peccati: Quiesce. ad te
enĩ conuersio eiꝰ. & tu dñaberis illiꝰ. In hac ad
monitione quã ds̃ ꝓtulit ad cam. illud qͥdẽ
qͦd dictũ ÷ nonne si recte offeras recte aut̃ ñ
diuidas peccasti. qx ñ elucet cur uł unde sit
dictũ. multos sensus peꝑit eiꝰ obscuritas : cũ
diuinarũ scripturarũ qͥsq: tractator seđm
fidĩ regulã id conat᷑ exponere. Recte qͥppe

Expanded text:
congrua loquebatur, quid ei profuit? Nonne concongrua loquebatur, quid ei profuit? Nonne conceptum scelus in necando fratre etiam post uerbum diuinae admonitionis ao inpleuit? Nam cum sacrificia discreuisset amborum, in illius respiciens, huius despiciens, quod non dubitandum est potuisse cognosci signo aliquo adtestante uisibili, et hoc ideo fecisset Deus, quia Cain ualde et concidit facies eius. Sic enim scriptum est: Et dixit Dominus ad Cain: Quare tristis factus es et quare concidit facies tua? Nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? Quiesce; ad te enim conuersio eius, et tu dominaberis iltulit ad Cain, illud quidem quod dictum est: nonne si recte offeras, recte autem non diuidas, peccasti? quia non elucet cur uel unde sit dictum, multos sensus peperit eius obscuritas, cum diuinarum scripturarum quisque tractator secundum fidei regulam id conatur exponere. recte quippe
Abbreviated transcription (Latin):
allo qͣt᷑ humanos siue istos corporis. siue illos qͦs
istis simillimos habemꝰ in somnis: nec in terior
gr̃a m̃tẽ regat atq agat: nichil ꝓdest homini õĩs
p̃dicatio ueritatis. Facit aut̃ hoc ds̃. a uasis mise¬
ricordiȩ uasa irȩ discerneaS dispensatione qͦa ipse
nouit : multũ occulta . s tam̃ usta. Ipso qͥppe ad ui¬
uante mirabilib & latentib modis: cũ peccatũ
qͦdꝰ abitat in m̃bris nr̃is qͦȩ potiꝰ iã pęna peccati ÷¬
ad obediendũ desidiis eiꝰ. nec ei m̃bra nr̃a uelut
miqͥtatis arma ex hibeamꝰ: conuertit᷑ homo ad
m̃tẽ. ñ sibi ad malũ dõ regente consentientẽ: &¬
cũ dũ regit᷑ tranqͥlluis nunc habentẽ. sost ea
sanitate ꝑfecta atq immortalitate ꝑcepta :¬
homo sine ullo pectato in ȩt̃na pace regnabit.
locutꝰ. eẽt ad cam eo more qͦ cũ pͥmis hominib
ꝑcreaturã subiectã uelut eoꝵ sociꝰ forma

Expanded text:
adloquatur humanos, siue istos corporis siue illos, quos adloquatur humanos, siue istos corporis siue illos, quos istis simillimos habemus in somnis, nec interiore gratia mentem regat adque agat, nihil prodest homini omnis praedicatio ueritatis. Facit autem hoc Deus a uasis misericordiae irae uasa discernens, dispensatione qua ipse nouit multum occulta, sed tamen iusta. Ipso quippe adiuuante mirabilibus et latentibus modis, cum peccatum quod habitat in membris nostris, quae potius iam poena peccati ead obediendum desideriis ejus, nec ei membra nostra velut iniquitatis arma exhibemus , convertitur ad mentem non sibi ad mala, Deo regente, consentientem; et eam regentem tranquillius nunc habebit, postea sanitate perfecta atque immortalitate percepta homo sine ullo peccato in aeterna pace regnabit.locutus esset ad Cain eo more, quo cum primis hominibus per creaturam subiectam uelut eorum socius forma
Abbreviated transcription (Latin):
tu tẽpteris. Et alibi. Sol ñ occidat suꝑira cun¬
diã ur̃am. Et in euangłio. Si peccauerit in te
fr̃ tuus: corripe eũ int̃ te & ipsũ solũ. Itẽ de
peccatis in qͥb multoꝵ cauet᷑ offensio ait apłs.¬
Peccant᷑ corã om̃ib argue : ut ceteri timorẽ
habeant spt̃ hoc & de uenia inuicẽ danda mul¬
ta p̃cipiunt᷑. & magna cura ꝓpt̃ tenendã pacẽ :
sine qͥ poterit uide dm̃. Ubi ille terror quando
iubetur seruus.x. miliũ talentoꝵ reddere de¬
bita quȩ illi fuerant relaxata: qm̃ debitũ dena¬
rioꝵ centũ conseruo suo ñ relaxauit : Qua simi¬
litudine ꝓposita : dñs ad iecit. atq: ait. Sic & uo¬
bis faciet pat̃ ur̃ cȩlestis : si ñ dimiseritis unus¬
qͥsq fr̃i suo de cordib ur̃is. Hoc mͦ curant᷑ ciues
ciuitatis dĩ in hac t̃ra peregrinantes. & paci
in trinsecus : ut ualeat aliqͥd medicina qͦȩ adhi¬
bet᷑ ex trinsecus. alioqͥn᷑ etiã sidĩ ipse utens cre¬
atura sibi subdita in aliqͣ specie humana sens

Expanded text:
tu tenteris; et alibi: Sol non occidat super iracundiam uestram; et in euangelio: Si peccauerit in te frater tuus, corripe eum inter te et ipsum; item de peccatis, in qPeccantes coram omnibus argue, ut ceteri timorem habeant. Propter hoc et de uenia in uicem danda multa praecipiuntur et magna cura propter tenendam pacem, sine qua nemo poterit uidere Deum; ubi ille terror, quando iubetur seruus decem milium talentorum reddere debita, quae illi fuerant relaxata, quoniam debitum denariorum centum conseruo suo non relaxauit; qua similitudine proposita Dominus Iesus adiecit adque ait: Sic et uobis faciet Pater uester caelestis. si non dimiseritis unusquisque fratri suo de cordibus uestris. Hoc modo curantur ciues ciuitatis Dei in hac terra peregrinantes et paci s operatur intrinsecus, ut ualeat aliquid medicina, quae adhibetur extrinsecus. Alioquin etiamsi Deus ipse utens creatura sibi subdita in aliqua specie humana sensus
Abbreviated transcription (Latin):
testimonia uti apłica inuenit᷑ auctoritas S hinc
me oportuniori locosi ds̃ ad iuuerit ꝓmisi dili¬
gentiꝰ locuturũ : ñc qͦd instat expediã. Non enĩ
ambigendũ . ẽ ab homine qͥ ex pͥmo homine pͥmꝰ
.ẽ. natꝰ qͣndo tam dui uiuebant potuisse consti¬
tui ciuitatẽ. sane t̃renã. ñ illã quȩ dr̃ ciuitas
dĩ : de qͣ ut scrib̾emꝰ laborẽ tanti huiꝰ oꝑis in ma

Expanded text:
turis, uti apostolica inuenitur auctoritas. Sed hinc me opportuniore loco, si Deus adiuuerit, - promisi diligentius locuturum; nunc quod instat expediam. Non enim ambigendum est ab homine, qui ex primo homine primus est natus, quando tamdiu uiuebant, potuisse constitui ciuitatem, sane terrenam, non illam, quae dicitur ciuitas Dei, de qua ut scriberemus, laborem tanti huius operis in
Abbreviated transcription (Latin):
sane quȩclã ciuitatis huiꝰ & imago ꝓfecto ei
significandȩ potiꝰ quã p̃sentandę seruiuit
in t̾ris. qͦ eã tẽpore de monstrari oportebat.
& dicta ÷ etiã ipsa ciuitas scã merito significan¬
tis imaginis. ñ ex p̃ssȩ sic̃ futura ÷ ueritatis.
De hac ĩmagine seruiente. & de illa quȩ significat᷑
lib̾a ciuitate : sic apłs ad galathas loquitur.

Expanded text:
sane quaedam ciuitatis huius et imago prophetica ei sane quaedam ciuitatis huius et imago prophetica ei significandae potius quam praesentandae seruiuit in terris, quo eam tempore demonstrari oportebat, et dicta est etiam ipsa ciuitas sancta merito significantis imaginis, non expressae, sicut futura est, ueritatis. De hac imagine seruiente et de illa, quam significat, libera ciuitate sic apostolus ad Galatas loquitur:
Abbreviated transcription (Latin):
.ẽ. tota dãnata: sed tanqͣm figulus ds̃. hanc enĩ
similitudinẽ ñ imprudent̃ s prudent̃ introdu¬
cit apłs. ex eadẽ massa fecit aliud uas in hono
rẽ. aliud in contumeliã. Priꝰ aut̃ factũ ÷ uas in
contumeliã. post ea .uͦ. alterũ in honorẽ : qͥa &
in ipso uno sic̃ iã dixi homine priꝰ ÷ reꝓbũ: un¬
de necesse ÷ incipiamꝰ. & ubi ñ ÷ necesse ut re
homo malꝰ erit bonꝰ: nemotam̃ erit bonus qͥ ñ¬
fuerit malꝰ.S quando qͥsq citiꝰ mutat᷑ in meliꝰ:
hoc inse facit nominari qͦd app̃hendit celeriꝰ.
& posteriore coeꝑit uocabulo. Priꝰ scriptũ ÷ itaq
de cain qͦd condidit ciuitatẽ. Abel aut̃ tanquã
quã uis hic pariat ciues in qͥb peregrinat᷑ do¬
nec regni eiꝰ tẽpus ad ueniat: cũ congregaturbe
.ẽ. om̃s in suis corporib resurgentes qndo eis
ꝓmissũ dabit᷑ regnũ ubi cũ suo pͥncipe rege

Expanded text:
est tota damnata; sed tanquam figulus Deus: hanc enim est tota damnata; sed tanquam figulus Deus: hanc enim similitudinem non imprudenter, sed prudenter introducit Apostolus: Ex eadem rem, aliud in contumeliam. Prius autem factum est uas in contumeliam, post uero alterum in honorem, quia et in ipso uno, sicut iam dixi, homine prius est reprobum, unde necesse est incipiamus et ubi non est necesse ut remhomo malus erit bonus, nemo tamen erit bonus qui non erat malus; sed quanto quisque citius mutatur in melius, hoc in se facit nominari quod adprehendit celerius, et posteriore cooperit uocabulum prius. Scriptum est itaque de Cain, quod condiderit ciuitatem; Abel antem tamquam itas, quamuis hic pariat ciues, in quibus peregrinatur, donec regni eius tempus adueniat, cum congregatura est omnes in suis corporibus resurgentes, quando eis promis sum dabitur regnum, ubi cum suo principe rege
Abbreviated transcription (Latin):
Nc̃ aut̃ de exortu earũ siue in angłis qͦoꝵ numerꝰ
ignorat᷑ a nob̾. siue in duob primis hominib sa¬
tis dictũ . ẽ. lã mͥ uidet᷑ earũ aggrediendũ excurs:ꝰ
ex qͦ illi duo genera receper̃. donec homines ge¬
nerare cessabunt. Hoc eñĩ uniuersũ tẽpus. siue
scłm in qͦ decedunt morientes: succeduntq nascen¬
tes: istarũ duarũ ciuitatũ de qͥb disputamꝰ excur¬
abel ad ciuitatẽ dĩ. Sic̃ enĩ in uno homine qͦd dix̃¬
pꝰea sp̃uale: unde unꝰ qͥͣsq qm ex adã nata ꝓpa¬
gine ex orit᷑ pͥmosit necesse .ẽ. ex adã malꝰ atq¬
terit. eẽ. bonꝰ & spũalis: sic in uniuerso genere
humano cũ pͥmũ duȩ istȩ cȩper̃ nascendo atq mo¬
riendo ꝓcurrere ciuitates. pͥor ÷ natꝰ ut cuus huiꝰ
scłi: posterior aut̃ isto peregrinꝰ scło. & ptinetS
peregrinꝰ deorsũ. grã ciuis sursũ. Nã quantũ ad
ipsũ attinet ex eadẽ massa orit᷑ quȩ originalit̃

Expanded text:
niam de exortu earum siue in angelis, quorum numerus ignoratur a nobis, siue in duobus primis hominibus satis dictum est, iam mihi uidetur earum adgrediendus excursus, ex quo illi duo generare coeperunt, donec homines generare cessabunt. Hoc enim uniuerso tempus siue saeculum, in quo cedunt morientes succeduntque nascentes, istarum duarum ciuitatum, de quibus disputamus, excurAbel, ad ciuitatem Dei. Sicut enim in uno homine, quod dixpostea spirituale : unde unusquisque, quoniam ex damnata propagine exoritterit esse bonus et spiritalis sic in universo genere humano cum primum istae duae coeperunt nascendo atque moriendo procurrere civitates, prior est natus civis hujus saeculi, posterior autem isto peregrinus in speregrinus deorsum, gratia civis sursum. Nam quantum ad ipsum attinet ex eadem massa oritur, quae originaliter
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ cam inqͥt qͥ ex maligno erat & occidit fr̃em
suũ: & cuiꝰ rei gr̃a occidit : qͥa opa illiꝰ ma¬
ligna fuer̃. fr̃is aut̃ eiꝰ iusta : Nat᷑ intelligi
ppt̃ ea dm̃ ñ respexisse in munꝰ eiꝰ qe hoc ipso
male diuidebat. dans dõ aliqͥd suũ sibi aut̃
se ipsũ: qđ om̃s faciunt qͥ ñ dĩ sed suã sec¬
tantes uoluntatẽ id ÷ ñ recto sed ꝑuerso
redimi. ut eoꝵ ñ opitulet᷑ sanandis prauis
cupiditatib sed ñ explendis. It hoc .ẽ. t̃renȩ¬

Expanded text:
sicut Cain, inquit, 9 ex maligno erat et occidit fratrem suum; et cuius rei gratia occidit? Quia opera illius maligna fuerunt, fratris autem eius iusta: datur intellegi propterea Deum non respexisse in munus eius, quia hoc ipso male diuidebat, dans Deo aliquid suum, sibi autem se ipsum. Quod omnes faciunt, qui non Dei, sed suam sectantes uoluntatem, id est non recto, sed peruerso putant eum redimi, ut eorum non opituletur sanandis prauis cupiditatibus, sed explendis. Et hoc est terre
Abbreviated transcription (Latin):
qͦꝵ ex ponimꝰ opinionẽ unũ annũ qͣlẽ nunc habemꝰ
in .x. partes illi diuidebant. easdẽq partes annos uo
cabant: qͣrũ partiũ habet una qͣdratũ senariũ eo
qͦd sex dieb ds̃ ꝑfecerit oꝑa sua. ut inseptimo reqͥ¬
esceret. De qͣ re in libro.xiͦ. sic̃ potui disputaui. Sexies
plet᷑ & diei qͣdrantẽ : ꝓpt̃ quẽ quat̃ ductũ eo an¬
no qͦbis sextũ uocant unꝰ dies adicit᷑. Addebant᷑
aueterib pꝰ ea dies ut occurreret numerꝰ annoꝵ.
Quos dies romani int̾ calares uocabant. Roinde
etiã enoch qͥ genuit sech decẽ & uiiii. agebat qͣn

Expanded text:
quorum exponimus opinionem, unum annum, qualem nunc habemus, in decem partes illi diuidebant et easdem cabant. Quarum partium habet una quadratum senarium, eo quod Deus sex diebus perfecerit opera sua, ut in septimo requiesceret. De qua re in libro undecimo , sicut potui, disputavi. Sexies pletur, et diei quadrantem, propter quem quater ductum eo anno, quo bissextum uocant, unus dies adicitur, addebantur a ueteribus postea dies, ut occurreret numerus annorum, quos dies Romani intercalares uocabant. Proinde etiam Enos, quem genuit Seth, decem et nouem agebat an
Abbreviated transcription (Latin):
mannis lamech filii matussalẽ patris aut̃ noe
sũma uniuersitatis discrepat: sed ñ plurimũ. Ui¬
ginti enĩ & .iiͦiͦi. aomos plus uixisse in hebreis qͦã
in nr̃is codicib in uenit᷑. Nãq anteqͥã gigneret
filiũ qͥuocatꝰ ÷ noe sex minꝰ habet in hebreis qͥã

Expanded text:
 id est in annis Lamech, filii Mathusalae, patris autem Noe,  id est in annis Lamech, filii Mathusalae, patris autem Noe, summa uniuersitatis discrepat, sed non plurimum. Viginti enim et quattuor annos plus uixisse in Hebraeis quam in nostris codicibus inuenitur. Namque antequam gigneret filium, qui uocatus est Noe, sex minus habet
Abbreviated transcription (Latin):
in utrisq uniuersitatis sũma concordat: ac de¬
inde ꝑ conseqͥentes generationes anteqͥã grgnat᷑
qͥ gigni cõmemoratur. minꝰ uixisse apud hebreos
pat̃ eiꝰ inuenit᷑ .c. annos. Sed pꝰea qͦã ÷ genitꝰ idem
ita & hinc & inde numeri uniuersitas concordat.
Insexta aut̃ generatione nusqͥã utriq codices
discrepant. In septima uͦ ubi ille qͥnatꝰ ÷ enoch
ñ mortuus sed dõ placuerit trans latꝰ. eẽ. nar¬
rat᷑ eadẽ dissonantia ÷ quȩ in suꝑiorib .u̾. de .c.¬
annis anteqͥã gigneret eũ qͥ ibi cõmemoratꝰ est
filiũ: atq ita in sũma simił consonantia. Uix̃ eñĩ
lã diuersitatẽ : sed minorẽ ac dissimilẽ cȩteris.
Matus salẽ qͥdẽ quẽ genuit enoch anteqͥã gignerbe
eũ qͥ in ipso ordine seqͥtur scđm hebreos. ñ .c. minꝰ¬
s .xx. ampliꝰ uix̃ annos. qͥ rursꝰ in nr̃is pꝰea qͥã eũ
genuit reꝑiunt᷑ additi. & in utrisq sibi sũma uni¬
uersi numeri occurrit. In sola nona generatione

Expanded text:
in utrisque uniuersitatis summa concordat. Ac deinde per consequentes generationes antequam gignatur, qui gigni commemoratur, minus uixisse aput Hebraeos pater eius inuenitur centum annos; sed postea quam est genitus idem ita hinc et inde numeri universitas consonat. In sexta autem generatione nusquam utrique codices discrepant. In septima vero, ubi ille qui natus est Enoch, non mortuus, sed quod Deo placuerit translatus esse narratur, eadem dissonantia est, quae in superioribus quinque ntequam gigneret eum, qui ibi commemoratus est, filium, adque in summa similis consonantia. Vixit enim lam diuersitatem, sed minorem ac dissimilem ceteris. Mathusalam quippe, quem genuit Enoch, antequam gigneret eum, qui in ipso ordine sequitur, secundum Hebraeos non cen amplius uixit annos; qui rursus in nostris, postea quam eum genuit, reperiuntur additi, et in utrisque sibi summa uniuersi numeri occurrit. In sola nona generatione,
Abbreviated transcription (Latin):
consulendi. sed dominandi cupiditate. Boni qͥp¬
pe adhocutunt᷑ mundo ut fruant᷑ dõ : mali aut̃
contͣ ut fruant᷑ mundo uti uolunt dõ: qͥ tam̃
eũ uel. eẽ. nel res humanas curare iã credunt.
St̃ eñ multo deteriores: qͥ nec hoc qͥdẽ credunt.
ñ suꝑ suũ respexerat ds̃: utiq frẽm bonũ muta¬
tus imitari. ñ elatꝰ debuit ȩmulari. Sed contris¬
tatus ÷ & concidit facies eiꝰ. Hoc peccatũ maxime
arguit ds̃ tristitiã de alteriꝰ bonitate : & hoc
frĩs. Hoc qͥppe arguendo int̾rogauit dicers.
qͣre contristatꝰ es. & concidit facies tua : Quia
enĩ frĩ inuidebat ds̃ uidebat: & hoc arguebat.
Nã hominib qͥb absconditũ ÷ cor alteriꝰ ẽẽ pos¬
sec ambiguũ & ꝓrsꝰ incertũ utrũ illa tristitia
malignitatẽ suã in qͦ sedeo displicuis se didicerat
an fr̃is doluerit bonitatẽ quȩ dõ placuit cũ
sacrificiũ eiꝰ aspex̃ : sed rationẽ reddens dĩ cur
eiꝰ oblationẽ acciꝑe nolueritiut sibi ipse potius

Expanded text:
consulendi, sed dominandi cupiditate. boni quippe ad hoc utuntur mundo ut fruantur deo, mali autem contra ut fruantur mundo uti uolunt deo: qui tamen eum uel esse uel res humanas . curare iam credunt. sunt enim multo deteriores qui ne hoc quidem credunt. nec super suum respexerat deus, utique fratrem bonum mutatus imitari, non elatus debuit aemulari; sed contristatus est et concidit facies eius: hoc peccatum maxime arguit deus, tristitiam de alterius bonitate, et hoc fratris. hoc quippe arguendo interrogauit dicens: quare contristatus es et quare concidit facies tua? quia enim fratri inuidebat dens uidebat et hoc arguebat. Nam hominibus, quibus absconditum est cor alterius, esse posset ambiguum et prorsus incertum, utrum illa tristitia malignitatem suam, in qua se Deo displicuisse didicerat, an fratris doluerit bonitatem, quae Deo placuit, cum in sacrificium eius adspexit. Sed rationem reddens Deus, quur eius oblationem acc
Abbreviated transcription (Latin):
quoq uirtꝰ eiꝰ & diuinitas. Et ubi atchenien¬
sibus loquens cũ rem magnã de dõdixisset. &¬
quae a paucis possit intelligi. qđ in illo uiui
quidã dixer̃. Nouit sane etiã ipsos in qͥb: errani
cauere. Ubi enĩ dictũ . ẽ. qđ ꝑ ea quae facta sunt
ds̃ illis manifestauit in tellectu conspicienda
inuisibilia sua: ibi etiã dictũ.ẽ. ñ illos ipsũ
dm̃ rite coluisse: quia & aliis reb quib non
oportebat diuinos honores illi uni tantũ de¬
bitos detuler̃: qm̃ cognoscentes dm̃ ñ sic̃ dm̃
głificauer̃ aut grãs eger̃. sed euanuer̃ in co¬
gitationib suis. & obscuratũ. ẽ. in sipietS cor

Expanded text:
quoque uirtus eius et diuinitas, et ubi Athenienquoque uirtus eius et diuinitas, et ubi Atheniensibus loquens, cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possit intellegi, quod in illo u i u i quidam dixerunt. Nouit sane etiam ipsos, in quibus errant, cauere; ubi enim dictum est, quod per ea, quae facta sunt, Deus illis manifestauit intellectu conspicienda inuisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus non oportebat, diuinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in cogitationibus sui
Abbreviated transcription (Latin):
erint: eos om̃s cet̾is ante ponimꝰ : eosq nobis ꝓ¬
anus lit teris tantũ aecclesi asticis eruditus
platonicorũ forte nom̃ ignoret. nec
utrũ duo genera phẏlosophorũ extiterint
ingreca lingua ionicorũ & italicorũ sciat:
ñ tam̃ ita surdus. ẽ. in rebus humanis ut nesci¬
at phylosophos uel studiũ sapientiȩ. uel ipsi
sapientiã ꝓfiteri : cauet eos tam̃ qui scđm ele¬
menta huius mundi phrỹlosophant᷑ non scdm
dm̃ a quo ipse factꝰ ÷ mundus. Ad monetur
enĩ p̃cepto apłico: fidelit̃q audit quod dictũ
.ẽ. Cauete nequis uos decipiat ꝑphrlosophiã
& in anẽ seductionẽ : scđ̾m elementa mundi
Deinde ne om̃s tales. eẽ arbitret᷑: audit ab
eodẽ apło dicide quib dã quia qđ notũ . ẽ. dĩ ma¬
nifestũ. ẽ. in illis. Dĩ enĩ illis reuelauit. In uisi¬
bilia enĩ eiꝰ a constitutione mundi ꝑ ea quae
facta sunt intellecta conspiciunt᷑ : sempit̃na

Expanded text:
erint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis perint: eos omnes ceteris anteponimus eosque nobis panus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret, nec utrum duo genera philosophorum extiterint in Graeca lingua, Ionicorum et Italicorum, sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis, ut nesciat philosophos uel studium sapientiae uel ipsam sapientiam profiteri. Cauet eos tamen, qui secundum elementa huius mundi philosophantur, non secundum Deum, a quo ipse factus est mundus. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cauete ne quis uos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi. Deinde ne omnes tales esse arbitretur, audit ab eodem apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei, manifestum est in illis; Deus enim illis manifestauit. Inuisibilia facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃: unde uult. eẽ. phylosophũ amatorem
dĩ : ut qm̃ phylosophia ad beatã uitã tendit.
fruens dõ sit beatꝰ qui dm̃ amauerit. Quicũq¬
gͥ phrlosophi de dõ summo & uero ita senser̃.
quod & rerũ creatarũ sit effector. & lumen
cognoscendarũ. & bonũ agandarũ. quod ab
illo nob̵ sit & principiũ naturȩ. & ueritas
doctrinȩ. & felicitas uitȩ : siue platonici ac¬
commodatius nuncupent᷑. siue quod libet
aliud sec tȩ suȩ nom̃ imponant. siue tantũ mͦ
ionici generis qui in eis p̃cipui fuer̃ ista sen¬
serint. sic̃ idem plato & qui eũ bene intelle¬
xer̃. siue ͤ italici ꝓpt̃ prtagorã & prtagores.
& si qui forte alii eiusdẽ sententiae in idem
fuer̃. siue aliarũ quoq gentiũ qui sapientes
& phy losophr̃ habiti sunt. athlantici. libiti
aegyptii. indi. ꝑsȩ. caldei. scitȩ. galli. hispa¬
ni. aliiq reꝑiuntur qui hoc uiderint ac docu¬

Expanded text:
Deum, unde uult esse philosophum amatorem Deum, unde uult esse philosophum amatorem Dei, ut, quoniam philosophia ad beatam uitam tendit, fruens Deo sit beatr philosophi de Deo summo et uero ista senserunt, quod et rerum creatarum sit effector et lumen cognoscendarum et bonum agendarum, quod ab illo nobis sit et principium naturae et ueritas doctrinae et felicitas uitae, siue Platonici adcommodatius nuncupentur, siue quodlibet aliud sectae suae nomen inponant; siue tantummodo Ionici generis, qui in eis praecipui fuerunt, ista senserint, sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt; siue etiam Italici, propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt; siue aliarum quoque gentium qui sapientes uel philosophi habiti sunt, Atlantici Libyes, Aegyptii, Indi, Persae, Chaldaei, Scythae, Galli, Hispani aliqui reperiuntur, qui hoc uiderint ac docu
Abbreviated transcription (Latin):
si ds̃ ipse ad uuerit alio loco quantũ ꝑ nos
fieri poterit apparebit. Nunc satis cõmemo¬
rare platonẽ de t̾̃minas se finẽ boni. eẽ . scđm
uirtutẽ uiuere: & ei soli euenire posse qͥ no¬
titiã dĩ habeat & imitationẽ : nec. eẽ. aliã¬
ob causã beatũ. Idõq ñ dubitat hoc. ẽẽ. loso¬
phari amare dm̃ : cuius natura sit incorporat.
Unde utiq colligit᷑ tunc fore beatũ studiosũ
sapientiae. id enĩ.ẽ. phr losophus : cũ frui deo
ceꝑit. Quã uis enĩ continuo beatꝰ sit qͥ eo fruitꝰ
quod amat. multi enĩ amando ea quae aman¬
da non sunt miseri sunt. & miseriores cũ fru¬
unt̾: nemo tam̃ beatꝰ. ẽ. qui eo qđ amat ñ fru¬
itur. Nam & ipsi qui res ñ amandas amant :
non se beatos putant amando sed fruendo.
Quisqͥs gͦ fruit᷑ eo quod amat. uerũq & sũmũ
bonũ amat: quis eũ beatũ nisi miserrimus
negat : ipsũ uerũ ac summũ bonũ plato dic̃

Expanded text:
si Deus ipse adiuuerit, alio loco, quantum per nos si Deus ipse adiuuerit, alio loco, quantum per nos fieri poterit, apparebit. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse finem boni esse secundum uirtutem uiuere et ei soli euenire posse, qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliaob causam beatum; ideoqphari, amare Deum; cujus natura sit incorporalis. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae id enim est philosophus, cum frui Deo coeperit. Quamuis enim non continuo beatus sit, qui eo fruitur quod amat multi enim amando ea, quae amanda non sunt, miseri sunt et miseriores cum fruuntur: nemo tamen beatus est, qui eo quod amat non fruitur. Nam et ipsi, qui res non amandas amant, non se beatos putant amando, sed fruendo. Quisquis ergo fruitur eo, quod amat, uerumque et summum bonum amat, quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem uerum ac summum bonum Plato dicit
Abbreviated transcription (Latin):
dũ sed ꝓpt̃ aliud. bonũq. eẽ. hoc genus bonis:
malũ autẽ malis. Ita bonũ hominis qui uel ab
animo uel acorpore. uel abutroq expetiuer̃:
nichil aliud quã ab homine expetendũ. eẽ. pu¬
tauer̃. Sed quidã petier̃ a corpore. a parte ho¬
minis deteriore. Qui uero ab animo a parte
meliore : qui aut̃ ab utroq a toto homine. Siue
gͦ a parte qualibet. siue a toto non nisi ab homi¬
ne. Nec istȩ differentiae qm̃ tres sunt adõ tres
sed multas dissensiones phylosophorũ sectasq
fecer̃ quia & de bono corporis. & de bono ani¬
mi. & de bono utriꝰ diuersi diuersa opinati st̃.
Cedant igit᷑ homines illis phylosophis qͥ ñ dixe¬
runt beatũ. eẽ. hominẽ fruentẽ corpore. uel
fruentẽ animo sed fruentẽ dõ: non sic̃ corpo¬
re uel se ipso fruitur animꝰ. aut sic̃ amico a¬
micꝰ sed sic̃ luce oculus. si aliquid ab his ad
illa similitudinis afferendũ .ẽ. Quod qͣle sit

Expanded text:
dum, sed propter aliud; bonumque esse hoc genus bonis, dum, sed propter aliud; bonumque esse hoc genus bonis, malum autem malis. Ita bonum hominis qui uel ab animo uel a corpore uel ab utroque expetiuerunt, nihil aliud quam ab homine expetendum esse putauerunt; sed qui id adpetiuerunt a corpore, a parte hominis deteriore; qui uero ab animo, a parte meliore; qui autem ab utroque, a toto homine. Siue ergo a parte qualibet siue a toto, non nisi ab homine. Nec istae differentiae, quoniam tres sunt, ideo tres, sed multas dissensiones philosophorum sectasque fecerunt, quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diuersi diuersa opinati sunt. Cedant igitur omnes illis philosophis, qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore uel fruentem animo, sed fruentem Deo: non sicut corpore uel se ipso animus aut sicut amico amicus, sed sicut luce oculus, si aliquid ab his ad illa similitudinis adferendum est, quod quale sit,
Abbreviated transcription (Latin):
uocabulo dicunt ȩthicã. Ubi querit᷑ de sum mo
bono: quo referentes om̃ia quȩ agimꝰ. & qđ non
ꝓpt̃ aliud s ꝓpt̃ se ipsũ appetentes idq adi¬
piscentes. nichil qͦ beati simꝰ ulterius reqͥramꝰ.
Idõ quippe & finis. ẽ. dictꝰ. quia ꝓpt̃ hunc cet̾a¬
uolumꝰ: ipsũ autẽ non nisi ꝓpt̃ ipsũ. Hoc autẽ
beatificũ bonũ. alii acorpore. alii ab animo :
alii abutroq homini. eẽ. dixer̃. Uidebant qͥppe
ipsũ hominẽ constare exanimo & corpore. &
idõ ab alterutro istorũ duoꝵ. aut ab utroq bene
sibi . ẽẽ. posse credebant finali quodã bono quo
beati. eent. quo cuncta quae agebant referrent:
atq id quo referendũ. eẽt. non ultra quęrerent.
Vnde illi qui dicunt᷑ addidisse t̃ciũ genus bo¬
norũ quod appellat᷑ ex trinsecus. sic̃ . ẽ. honor.
gła. pecunia. & siquid huiꝰ modi. non sic ad dide¬
runt ut finale. eẽt. id ÷ ꝓpt̃ se ipsũ appeten¬

Expanded text:
vocabulo dicunt ethicam, ubi quaeritur de summo vocabulo dicunt ethicam, ubi quaeritur de summo bono, quo referentes omnia quae agimus, quod non propter aliud, sed propter seipsum appetentes, idque adipiscentes, nihil quo beati simus ulterius requiramus; ideo quippe et finis est dictus, quia puolumus, ipsum autem non nisi propter ipsum. Hoc ergo beatificum bonum alii a corpore, alii ab animo, alii ab utroque homini esse dixerunt. Videbant quippe ipsum hominem constare ex animo et corpore et ideo ab alterutro istorum duorum aut ab utroque bene sibi esse posse credebant, finali quodam bono, \\10 beati essent, quo cuncta quae agebant referrent adque id quo referendum esset non ultra quaererent. Unde illi, qui dicuntur addidisse tertium genus bonorum, quod appellatur extrinsecus, sicuti est honor gloria pecunia et si quid huius modi, non sic addiderunt, ut finale esset, id est propter se ipsum adpeten
Abbreviated transcription (Latin):
omĩa quȩ discuntur metienda. eẽ. censuer̃.
ut epicurei & quicũq alii tales. ut etiã ipsi
stoici: qui cũ uehem̃t̃ amauerint sollertiam
disputandi. quã dialecticã nominant. a cor¬
poris sensib eã ducendã putauer̃: hinc as¬
seuerantes animũ conciꝑe notiones quas ap¬
pellant ennoeas. earũ rerũ scilicet quas defi¬
niendo explicant: hinc ꝓpagari atq conecti
totã discendi atq docendi rationẽ. Uhi ego
multũ mirari soleo. cũ pulchros dicant ñ. eẽ.
nisi sapientes. quib sensib corporis istam
pulchritudinẽ uiderint: qualib ocuł carnis
formã sapientiae decusq conspexerint. Hi uero
quos merito cȩteris ante ponimꝰ discreuer̃ eaqͥȩ
mente conspiciunt᷑ abhis quae sensib at tingunt᷑.
nec sensib adimentes quod posst̃. nec eis dantes
ultra quã possunt. Lum̃ autẽ mentiũ. eẽ . dixer̃
ad discenda om̃ĩa eundẽ ipsũ dm̃ a quo facta

Expanded text:
omnia, quae discuntur, metienda esse censuerunt, omnia, quae discuntur, metienda esse censuerunt, ut Epicurei et quicumque alii tales, ut etiam ipsi Stoici, qui cum uehementer amauerint sollertiam disputandi, quam dialecticam nominant, a corporis sensibus eam ducendam putarunt, hinc adseuerantes animum concipere notiones, quas appellant Ivvoiac, earum rerum scilicet quas definiendo explicant; hinc propagari adque conecti totam discendi docendique rationem. Ubi ego multum mirari soleo, cum pulchros dicant non esse nisi sapientes, quibus sensibus corporis istam pulchritudinem uiderint, qualibus oculis carnis formam sapientiae decusque conspexerint. Hi uero, quos merito ceteris anteponimus, discreuerunt ea, quae mente conspiciuntur, ab his, quae sensibus adtinguntur, nec sensibus adimentes quod possunt, nec eis dantes ultra quam possunt. Lumen autem mentium esse dixerunt ad discenda omnia eundem ipsum Deum, a quo facta
Abbreviated transcription (Latin):
pit magis & minus : sine dubitatione muta¬
bile. ẽ. Unde ingeniosi & docti & in his exer¬
citati homines facile colleger̃ ñ. eẽ. in eis reb
primã speciẽ ubi mutabilis. eẽ. coniuncitur.
Cũ igit᷑ in eorũ conspectu & corpits & animꝰ
magis minꝰq speciosa. eẽnt: si autẽ om̃i spe
cie carere possent. om̃ino nulla. eẽnt : uider̃¬
.ẽẽ. aliquid ubi prima. e& . & in cõmutabilis.
& idõ nec cõparabilis: atq ibiesse rerũ prin¬
ex quo cuncta facta. eẽnt. Ita qͦd notũ. ẽ. dei
manifestauit eis ipse : cũ ab eis in uisibilia eiꝰ
quoq uirtꝰ eiꝰ & diuinitas. a quo etiã uisibilia
& temporalia cuncta creata sunt. Haec de illa
parte quã phr̃sicã id ÷ naturalẽ nuncupant
ubi uersat᷑ pars altera quȩ ab eis logica id ÷
rationał uocatur : absit ut his cõparandi ui¬
deantur qui posuer̃ udiciũ ueritatis in sen¬
sib corporis. eorũq infidis & fallacib reguł

Expanded text:
pit magis et minus, sine dubitatione mutapit magis et minus, sine dubitatione mutabile est. Unde ingeniosi et docti et in his exercitati homines facile collegerunt non esse in eis rebus primam speciem, ubi mutabilis esse conuincitur. Cum igitur in eorum conspectu et corpus et animus magis minusque speciosa essent, cie carere possent, omnino nulla essent, viderunt esse aliquid ubi prima esset et incommutabilis et ideo nec comparabilis: atqex quo cuncta facta essent; ita quod notum est dei, manifestavit eis ipse, cum quoque uirtus eius et diuinitas; a quo etiam uisibilia et temporalia cuncta creata sunt. Haec de illa parte, quam physicam, id est naturalem, nuncupant, ubi uersatur pars altera, quae ab eis logica, id est rationalis, uocatur: absit ut his conparandi uideantur qui posuerunt iudicium ueritatis in sensibus corporis eorumque infidis et fallacibus regulis
Abbreviated transcription (Latin):
tuisse. Considauer̃ enĩ quicqͥd ÷ uel corpꝰ
.ẽẽ. uel uitã : meliusq aliquid uitã. eẽ. quã
corpus : speciẽq corporis. eẽ. sen sibilẽ. intel¬
ligibil ẽ uitȩ. Proinde in telligibilẽ speciẽ
sensibili p̃tuler̃. Sensibilia dicimꝰ quȩ uisu
tactuq corporis sentiri queunt: intelligibi¬
quȩ conspectumentis in telligi. Nulla . ẽ. enĩ pul¬
chritudo corporalis siue statu corporis sic̃ . ẽ.
figura. siue in motu sic̃ .ẽ. cantilena. de qͣ non
animus iudicet. Quod ꝓfecto ñ posset nisi
melior in illo. e&. hec species sine tumore
molis. sine strepitu uocis: sine spatio uel lociuł
temporis. Sed ibi quoq nisi mutabilis. eẽt: ñ
alius alio melius despetie sensibili udican&.
Melius ingemosior. quã tardior. Melius pe¬
ritior : quã imꝑitior: Melius exercitatior. qͥã
minꝰ exercitatus. Et idem ipse unꝰ cũ ꝓficit :
melius utiq postea quã prius. Qđ autẽ reci¬

Expanded text:
tuisse. Considerauerunt enim, quidquid est, uel corpus tuisse. Considerauerunt enim, quidquid est, uel corpus esse uel uitam, meliusque aliquid uitam esse quam corpus, speciemque corporis esse sensibilem, intellegibilem uitae. Proinde intellegibilem speciem sensibili praetulerunt. Sensibilia dicimus, quae uisu tactuque corporis sentiri queunt; intellegibiquae conspectu mentis intellegi. Nulla est enim pulchritudo corporalis siue in statu corporis, sicut est figura, siue in motu, sicut est cantilena, de qua non animus iudicet. Quod profecto non posset, nisi melior in illo esset haec species, sine tumore molis, sine strepitu uocis, sine spatio uel loci uel temporis. Sed ibi quoque nisi mutabilis esset, non alius alio melius de specie sensibili iudicaret; melius ingeniosior quam tardior, melius peritior quam inperitior, melius exercitatior quam minus exercitatus, et idem ipse unus, cum proficit, melius utique postea quam prius. Quod autem reci
Abbreviated transcription (Latin):
Deinde uider̃ omnẽ speciẽ in re quacũq mu¬
liscũq natura. ẽ. ñ. eẽ. posse nisi ab illo qui
uere . ẽ. quia in cõmutabilit̃. ẽ: ac ꝑ hoc siue
uniuersi mundi corpus. figuras. qͣlitates
ordinatũq motũ. & elementa disposita
acelo usq ad terrã. & quecũq corpora in
eis sunt. siue omnẽ uitã. uel quecũq nutrit
& continet. qualis . ẽ. in arborib. uel quae
tantũ continet. sentit. in telligit. qualis ÷
in angłis. nisi ab illo. eẽ. ñ posse qͥ simplicit᷑
.ẽ : quia ñ aliud illi . ẽ. eẽ. aliud uiuere : qͣsi
possit. eẽ. ñ uiuens: nec aluid illi. ẽ. uiuere¬
ͥ aluid in telligere. quasi possit uiuere non
in telligens: nec aliud illi. ẽ. intelligere. a
luid beatũ. eẽ. quasi possit in telligere non
beatꝰ : sed quod ÷ illi uiuere. intelligere.
beatũ. eẽ. hoc ÷ illi. eẽ. Propt̃ hanc in cõmuta¬
bilitatẽ & simplicitatẽ in tellexer̃ eũ &
om̃ia ista fecisse : & ipsũ anullo fieripo

Expanded text:
n re quacumque muliscumque natura est, non esse posse nisi ab illo, qui uere est, quia incommutabiliter est. Ac per hoc siue uniuersi mundi corpus figuras qualitates ordinatumque motum et elementa disposita a caelo usque ad terram et quaecumque corpora in eis sunt, siue omnem uitam, uel quae nutrit et continet, qualis est in arboribus, uel quae tantum continet sentit intellegit, qualis est in angelis, nisi ab illo esse non posse, qui simpliciter est; quia non aliud illi est esse, aliud uiuere, quasi possit esse non uiuens; nec aliud illi est uiuere, aliud intellegere, quasi possit uiuere non intelliud beatum esse, quasi possit intelligere et non beatus esse; sed quod est illi vivere, intelligere, beatum esse, hoc est illi esse. Propter hanc incommutabilitatem et simplicitatem intellexerunt eum et omnia
Abbreviated transcription (Latin):
etermuis eo ꝙ sit pr̃i et filio coeternꝰ Non
cõfusa in una persona t̾nitas ut sabellius
dicit neq seꝑata aut diu̾sa in natura di¬
uinitas ut arriꝰ blasphemat sed aster in
ꝑsona p̃r alter in ꝑsona filius alter ĩ ꝑscã

Expanded text:
eternus, eo quod sit Patri et Filio coaeternus. Non confusa in una persona Trinitas, ut Sabellius dicit, neque separata, aut divisa in natura Divinitas, ut Arius blasphemat; sed alter in persona Pater, alter in persona Filius, alter in persona
Abbreviated transcription (Latin):
stoyti tres. eẽ. uoluer̃ ꝓtrib ꝑturbationib in
animo sapientis: ꝓcupiditãte uoluntatẽ ꝓlȩ
titia gaudiũ. ꝓmetu cautionẽ. ꝓ egritudine
uͦ uel dolore quã nos uitandȩ ambiguitatis
gr̃a tristiciã maluimꝰ dicere negauer̃ . eẽ. posse
aliqͥd in animo sapientis. Uoluntas qͥppe in qͥ¬
unt appeat bonũ: qđ facit sapiens. Gaudiũ
de bono ad eptus. ẽ : qđ ubiq ad ipiscit᷑ sapi¬
ens Cautio deuitat malũ: qđ debet sapiens
deuitare: Tristitia porro qͥa de malo ẽ. qͦdiã
accidit. nullũ aut̃ malũ existimant posse ac¬
cide sapienti: nichil in eiꝰ animo ꝓilla. eẽ. pos¬
se dixer̃. Si gͦ illa loquunt᷑ ut uelle gaudere
ac metuere negent nisi sapientẽ. stultũ aut̃
ñ nisi cupe. lȩtari metuere. contristari & illas
tres ẽẽ. constantias Has aut̃ .iiͦIͦI. ꝑ turbationes
scđm crceronẽ. scđm aut̃ plurimos passiones.
grece aut̃ illȩ tres sic̃ dixi appellant᷑ er paties¬

Expanded text:
erunt pro tribus perturbationibus in animo sapientis, pro cupiditate uoluntatem, pro laetitia gaudium, pro metu cautionem; pro aegritudine uero uel dolore, quam nos uitandae ambiguitatis gratia tristitiam maluimus dicere, negauerunt esse posse aliquid in animo sapientis. Voluntas quippe, inquiunt, adpetit bonum, quod facit sapiens: gaudium de bono adepto est, quod ubique adipiscitur sapiens; cautio deuitat malum, quod debet sapiens deuitare; tristitia porro quia de malo est, quod iam accidit, nullum autem malum existimant posse accidere sapienti, nihil in eius animo pro illa esse posse dixerunt. Sic ergo illi loquuntur, ut uelle gaudere cauere negent nisi sapientem; stultum autem non nisi cupere laetari, metuere contristari; et illas tres esse constantias, has autem quattuor perturbationes secundum Ciceronem, secundum autem plurimos passiones. Graece autem illae tres, sicut dixi, appellantur eorcate
Abbreviated transcription (Latin):
manducaui. & ille dix̃. mulier quã dedisti so¬
ciã mͥ hȩc dedit aligno & edi. Nusquã hic sonat
petitio ueniȩ : nusquã imploratio medicinȩ. Nã
suꝑbia in aliud quęrit referre qđ perperã fecit.
Suꝑbia mulieris inserpentẽ : suꝑbia uiri in muli¬
erẽ. Sed causatio potus quã ex cusatio uera. ẽ:
ubi mandati diuini . ẽ. aꝑta trans gressio. Neq
enĩ hoc ꝓpt̾ ea ñ fecer̃. quia id mulier serpente
suadente uir muliere imꝑtiente cõmisit: quasi

Expanded text:
manducaui, et ille dixit: Mulier, quam dedisti memanducaui, et ille dixit: Mulier, quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi. Nusquam hic sonat petitio ueniae, nusquam inploratio medicinae. Nam superbia in aliud quaerit referre quod perperam fecit: superbia mulieris in serpentem, superbia uiri in mulierem. Sed accusatio potius quam excusatio uera est, ubi mandati diuini est aperta transgressio. Neque enim hoc propterea non fecerunt, quia id mulier serpente suadente, uir muliere inpertiente commisit, quasi
Abbreviated transcription (Latin):
in quã malũ p̃cessit in abdito: ut sequeret᷑ hoc
quȩ fit in manifesto : dũ illa ruma. eẽ. ñ putat᷑.
Quis enĩ exaltationẽ ruinã putat. cũ iã ibi
fit defectꝰ qͦd ẽ. relictꝰ ex celsus : quis aut̃ ruinã¬
.ẽẽ. ñ uideat : quando fit mandati euidens atq
tione iustitiae defendi. Et audeo dicere. suꝑbis
ẽẽ utile cade in aliqͦt aꝑtũ manifestũq peccatũ:
unde sibi displiceant qͥ iã sibi placendo cecider̃.
Salubrius enĩ petrus displicuit quando fleuit :
quã sibi placuit quando p̃sũpsit. Hloc dicit & sacer
psalmꝰ. Imple facies eoꝵ ignominia : & quȩrent
nom̃ tuũ dñe. Id est ut cis placeas querentib nom̃
tiũ: qͥ sibi placuer̃ quęrendo suũ. S est peior dã¬
nabilior q suꝑbia. qͣ etiã in peccatis manifestis
suffragiuĩ excusationis inquirit᷑ : sic̃ illi primi
homines qͦrũ & illa dix̃. serpens sedux̃ me &

Expanded text:
inquam, malum praecessit in abdito, ut sequeretur hocinquam, malum praecessit in abdito, ut sequeretur hocquae fit in manifesto, dum illa ruina esse non putatur. Quis enim exaltationem ruinam putat, cum iam ibi sit defectus, quo eesse non uideat, quando fit mandati euidens atque tione iustitiae. et audeo dicere superbis esse utile cadere in aliquod apertum manifestumque peccatum, unde sibi displiceant, qui iam sibi placendo ceciderant. salubrius enim Petrus sibi displicuit, quando fleuit, quam sibi placuit, quando praesumsit. hoc dicit et sacer psalmus: imple facies eorum ignominia, et quaerunt nomen tuum, domine, id est, ut et tu eis placeas quaerentibus nomen tuum, qui sibi placuerant quaerendo suum. Sed est peior damnabiliorque superbia, qua etiam in peccatis manifestis suffugium excusationis inquiritur; sicut illi primi homines, quorum et illa dixit: serpens sedu
Abbreviated transcription (Latin):
peregrinanti scło maxime cõmendat᷑ humili¬
aduersario qͥ ẽ diabolus maxime dñarisa¬
cris litteris edocet᷑: ꝓfecto ista ẽ. magna dif¬
ferentia ꝗͣ ciuitas unde loqͥmꝰ utraq cdiscer¬
nitur :
una scilicet societas piorũ hominũ altera impioꝵ
amor dĩ: hac amor sui. Manifesto gͦ aꝑtoq pec¬
ñ cȩpisset nisi iã ille sibi ipsi placere cȩpisset. Hinc
enĩ & delectabat qͦd dictũ. ẽ. eritis sic̃ dii. qͦ meliꝰ
.eẽ. possent sũmo ueroq principio coherendo ꝑ
obȩdientiã. ñ suũ sibi existendo principiũ per
suꝑbiã. Dii enĩ creati ñ sua ueritate. sed dĩ ueri
participatione sunt dii. Plus aut̃ appetendo
minꝰ ÷. Qui dũ sibi sufficere diligit: ab illo qͥ ei
uere sufficit deficit. Illud itaq malũ qͦcũ sibi
homo placet tanquã sit & ipse lum̃ uertit᷑ ab eo
lumine quod ei si placeat & ipse fiat lum̃. illut

Expanded text:
peregrinanti saeculo maxime commendatur humiliperegrinanti saeculo maxime commendatur humiliaduersario, qui est diabolus, maxime dominari sacris litteris edocetur: profecto ista est magna differentia, qua ciuitas, unde loquimur, utraque discernitur, una scilicet societas piorum hominum, altera inpioramor Dei, hac amor sui. Manifesto ergo apertoque pecnon cepisset, nisi iam ille sibi ipsi placere coepisset. Hinc enim et delectauit quod dictum est: Eritis sicut di. Quod melius esse possent summo ueroque principio cohaerendo per oboedientiam, non suum sibi existendo principium per superbiam. Di enim creati non sua ueritate, sed Dei ueri participatione sunt di. Plus autem adpetendo minus est, qui, dum sibi sufficere deligit, ab illo, qui ei uere sufficit, deficit. Illud itaque malum, quo, cum sibi homo placet, tamquam sit et ipse lumen, auertitur ab eo lumine, quod ei si placeat et ipse fit lumen — illud,
Abbreviated transcription (Latin):
. edẽ. quã cũ ei qͥ sũme ÷ inherebat. Relicto itaq
dõ. ec̃. in semet ipso hoc ÷ sibi placere ñ iã nichil
esse . ẽ : sed nichilo ꝓpinquare. Unde suꝑbi scđm
litatis miro mͦ qͦd sursũ faciat cor: ẽ. aliqͥd ela¬
tionis qͦd deorsũ faciat cor. Hoc qͥdẽ quasi contͣ¬
riũ uidet᷑ ut elatio sit deorsũ. & humilitas sur¬
sũ : sed pia humilitas facit subditũ suꝑiori. Ni¬
chil. ẽ. aut̃ suꝑius dõ. & idõ exaltat humilitas:
quȩ facit subditũ dõ. Elatio aut̃ quȩ iuitio.ẽ.
eo ipso respuit subiectionẽ : ut cadat illo qͦ ñ. ẽ.
quicquã suꝑius. Ex hoc erit inferius: & fit qͦd
scriptũ ẽ. Deiecisti eos cũ ex tollerent᷑. Non enĩ
ait cũ eleuati fuissent. ut prius ex tollerent᷑ &
post ea deicerent᷑ : s cũ ex tollerent tunc de¬
iecti sunt. Ipsũ qͥppe ex tolli iã deici .ẽ. Qua¬
ꝓpt̃ qͦd nunc in ciuitate dĩ & ciuitati dĩ in ħ

Expanded text:
 erat, cum ei qui summe est inhaerebat. Relicto itaque  erat, cum ei qui summe est inhaerebat. Relicto itaque Deo esse in semet ipso, hoc est sibi placere, non iam nihil esse est, sed nihilo propinquare. Unde superbi secundum litatis miro modo quod sursum faciat cor, et est aliquid elationis quod deorsum faciat cor. Hoc quidem quasi contrarium uidetur, ut elatio sit deorsum et humilitas sursum. Sed pia humilitas facit subditum superiori; nihil est autem superius Deo; et ideo exaltat humilitas, quae facit subditum Deo. Elatio autem, quae in uitio est, eo ipso respuit subiectionem et cadit ab illo, quo non est quidquam superius, et ex hoc erit inferius et fit quod scriptum est: Deiecisti eos, cum extollerentur. Non enim ait: \'Cum elati fuissent\\ ut prius extollerentur et postea deicerentur; sed cum extollerentur, tunc deiecti sunt. Ipsum quippe extolli iam deici est. Quapropter quod nunc in ciuitate Dei et ciuitati Dei in hoc