comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
tes connexiones publica uoce exelama¬
ret dicens. Aristotelica mecũ subti¬
litate contendis. & omĩa que a medi¬
cuntur torrentis more p̾cipitas. Igi¬
tur suꝑius uolens astruere panẽ & ui¬
nũ altaris inter sacrandũ essencialit̾
non mutari. duo quedam pro argu¬
mentoꝵ locis assumpsisti quoꝵ unũ
tantũ mͦ esse tuũ. alterũ nullius ho¬
minũ manifestis racionibus appro¬
baui. In qua re magno uicio rẽ p̾dic¬
tam effecisti. Nam quod tuũ erat
questio erat. Ex eo quippe querimus
id oppͥmere atq euertere omĩ argu¬
m̃toꝵ mole & inpulsu satagimus. Por¬
ro nulla qͥstio locus poterit esse argu¬
m̃ti. Argum̃ti quippe locũ necesse est
aut ꝑ se certũ esse aut certis racionib
approbatum. Qͦd gͦ tantũ modo tuũ
erat ad ꝓbandam rem dubiã mini¬
me assumi oportebat. Reliquum uͦ
quod nullius hominũ ẽẽ constitit. ne¬
ꝑ id qͥdẽ dubie rei fidem facere aliqua

Expanded text:
tes connexiones, publica uoce exclamates connexiones, publica uoce exclamaret dicens: Aristotelica mecum subtilitate contendis, et omnia que a me dicuntur torrentis more precipitas. Igitur superius uolens astruere panem uinumque altaris inter sacrandum essentialiter non mutari, duo quedam pro argumentorum locis assumpsisti quorum unum tantummodo esse tuum, alterum nullius hominum manifestis rationibus approbaui. In qua re magno uitio rem preditam effecisti. Nam quod tuum erat, questio erat. Ex eo quippe querimus id opprimere atque euertere omni argumentorum mole atque impulsu satagimus. Porro nulla questio locus esse poterit argumenti. Argumenti quippe locum necesse est aut per se esse certum aut certis rationibus approbatum. Quod ergo tantummodo tuum erat ad probandam rem dubiam assumi minime oportebat. Reliquum uero quod nullius hominum esse constitit, ne id quidem dubie rei fidem facere aliqua
Abbreviated transcription (Latin):
ti. nulla a se inuicem contrar le tate
differre. Arguentibus enĩ te ami¬
cis tuis ac necessariis tuis quod aut
ñ seruanda iurare non deberes. aut
iurata seruare. infamare soles nicho¬
laum pontificẽ reliquosq patresro¬
mani concilii. uidelicet quod docentes
ac seribentes contraria tui causa fue
rint ꝑiurii. Id quoq in hoc opusculo
quod destruendũ suscepi.ubiq fere
laboras efficere. Propterea ꝯferenda
uerba tua uerbis eoꝵ.Nico¬
lausꝑꝑ cõperiens te docere panẽ
& uinũ altar is. post ꝯsecrationẽ sine
mater iali mutacione in pristinis es¬
sentiis remanere. ꝯcessa tͥ sicut suꝑi¬
us dictũ ẽ respondendi licentia cum
ñ auderes ꝓ tue partis defensione ali¬
quid respondere. pietate motus ad
p̾ces tuas p̾cepit tradi scripturam
tͥ quã suꝑius posui. Eiuis principiũ
hoc erat. Ego berengarius anatema¬
tizo eã heresim de qua hac tenus ac¬
silogismoꝵ implicitas atq implican¬

Expanded text:
ti, nulla a se inuicem contrarietate ti, nulla a se inuicem contrarietate differre. Arguentibus enim te amicis ac necessariis tuis, quod aut non seruanda iurare non debueris aut iurata seruare, infamare soles Nicholaum pontificem reliquosque patres romani concilii uidelicet quod docentes ac scribentes contraria tui fuerint causa periurii. Id quoque in hoc opusculo quod destruendum suscepi, ubique fere laboras efficere. Propterea conferenda sunt uerba tua uerbis eorum. Nicholaus papa comperiens te docere, panem uinumque altaris post consecrationem sine materiali mutatione in pristinis essentiis remanere, concessa tibi sicut superius dictum est respondendi licentia, cum non auderes pro tue partis defensione aliquid respondere, pietpreces tuas praecepit tradi scripturam tibi quam superius posui. Ejus principium hoc erat: « Ego Berengarius anathematizato eam haeresim, de qua hactenus sillogismorum implicitas atque implican
Abbreviated transcription (Latin):
inter se contrarietatis oppositione
dissidet. si remoto calumpni andi stu¬
dio diligens lector ad intelligendũ
curam impendat. Et hoc posterius
patebit .b. Qui enĩ dicit panis & umũ
altaris solu̾modo sacramenta sunt.
uel panis & uinũ altaris solu̾mͦ st̃ uerũ
xp̃i corpus & sanguis. modis om̃ibus
dũ esse decreuit. nec humbertus ep̃e
ad confitendũ uel iurandũ hoꝵ ali
quid tͥ tradidit. Prior quidẽ senten¬
tia ꝑ quã dr panis & uinũ altarisso¬
guis. nullius hominũ est. Nã & tu
ueritatẽ carnis ac sanguinis negas.
& eccłia xp̃i sic panẽ in carnẽ. & uinũ¬
cognoscat sacram̃tũ ẽẽ dñice passi¬
onis. diuine ꝓpiciationis. & concor¬
die unitatis. postremo assup̃te de uir¬
gine carnis ac sanguinis. singula
siis distinctisq modis. de quibus suo
loco ac tpr euidentius disseretur.
Inp̃sentia tantum suscepi ostende¬
re uerba romani concilii que te ser¬
uaturum iureiurando confirmas¬

Expanded text:
inter se contrarietatis oppositione inter se contrarietatis oppositione dissideat si remoto calumniandi studio diligens lector ad intelligendum curam impendat! Et hoc posterius patebit. 4 Ber.: Qui enim dicit panis et uinum altaris solummodo sacramenta sunt, uel panis et uinum altaris solummodo sunt uerum Christi corpus et sanguis, modis omnibus 415 esse decreuit, nec Humbertus episcopus ad confitendum uel iurandum horum tibi aliquid tradidit. Prior quidem sententia per quam dicitur: panis et uinum altaris soguis, nullius hominum est. Nam et tu ueritatem carnis ac sanguinis negas, et ecclesia Christi sic panem in carnem ucognoscat sacramentum esse dominice passionis, diuine propiciationis, concordie et unitatis, postremo assumpte de uirgine carnis ac sanguinis. Singula suis distinctisque modis, de quibus suo loco ac tempore euidentius disseretur. In presentia tantum suscepi ostendere, uerba romani concilii que te seruaturum iureiurando firmas
Abbreviated transcription (Latin):
quia si &̃ mͥ deẽẽt auctoritas atq ra¬
cio qͥb fidẽ meã tueri possem. mallẽ
tam̃ cũ uulgo ẽẽ rusticus. & idiota
catholicus. quã cecũ ẽẽ curialis atq
factiosus hereticus. Sed si dñs ds̃ te
atq me in audientia scĩ ꝯcilii digna¬
retur coniungere. de pietate eius
confido. quia mutares uerba mu¬
tares sententiam. B. Quã sententi¬
am suꝑioribus suis uerbis ille ipse
deiecit nec attendit. L. Dũ insacia¬
bili odio illũ insequereris. te ipsum
turpit̾ infamare erubescis. Quisqͥs
enim contraria iurat uera esse: in
alterutro ꝑiurii incurrat erim̃.
ꝑiurũ te ẽẽ inpudenter ꝓclamas.
Oinfelix homo. o miserrima anima
cur credere te iurabas. que tanto¬
pere inter se dissidere intelligebas:
Nonne p̾stabat. si uerã fidẽ te hr̃ẽ
putabas uitam honestam morte
finire. quã ꝑiurium facere. ꝑfidi¬
am iurare. fidẽ ab negare: Sed ab¬
sit ut seriptura scĩ concilii aliqua

Expanded text:
quia si etiam deesset mihi auctoritas atque raquia si etiam deesset mihi auctoritas atque ratio quibus fidem meam tueri possem, mallem tamen cum uulgo esse rusticus et idiota catholicus quam tecum existere curialis atque facetus hereticus. Sed si dominus deus te atque me in audientia sancti concilii dignaretur coniungere, de pietate eius confido quia mutares uerba, mutares sententiam. Ber.: Quam sententiam superioribus suis uerbis ille ipse deiecit nec attendit. Lanfr.: Dum insatiabili odio illum insequeris, te ipsum turpiter infamare minime erubescis. Quisquis enim contraria iurat necesse est in alterutro periurii crimen incurrat. periurum te esse impudenter proclamas. O infelix homo! o miserrima anima! cur te credere iurabas, que tantopere inter se dissidere intelligebas? Nonne prestabat si ueram fidem te habere putabas, uitam honesta morte finire, quam periurium facere, perfidiam iurare, fidem abiurare? Sed absit ut scriptura sancti concilii aliqua
Abbreviated transcription (Latin):
cis ꝑsonis. hos aũ om̃s p̾ter paucissimos
scismaticos. hanc fidem tenere mani¬
festissimũ ẽ. rectius dixisses. erat autẽ
burgundis in sententia catholice ece¬
liȩ. sed ñ mea meoꝵq sequatiũ. qui ma¬
luimus nos abea suꝑbe separare. & con¬
tra eam ad nram̃ ꝑniciem scisma fa¬
cere. quã humilit̾ eius menbra esse. &
cõmunẽ cũ ea fidẽ salubriter retinere.
Hoc reuera dixissessi amator uerita¬
tis. & seruator iusticie extitisses. si abiec¬
to inanis głe appetitu peccata tua con¬
fiteri quam tueri maluisses. Quod uͦ
sententiã qua panẽ inuerã xp̃i carnẽ
& uinũ inuerũ xp̃i sanguinẽ conuer¬
ti credimus. uecordiã nominas. de hac
re oportunius tͥ tunc respondebo.
cũ fidẽ hanc auctore dõ diuinis aue¬
toritatibus. & manifestis racionib
uerã ẽẽ monstr auero. Porro aũ quod
diciserat aũ burgundis insententia
uulgi. paschasii. atq lanfranci me &̃

Expanded text:
cis personis, hos autem omnes, praeter paucissimos cis personis, hos autem omnes, praeter paucissimos schismaticos, hanc fidem tenere manifestissimum sit, rectius dixisses: Erat autem Burgundus in sententia catholicae Ecclesiae, sed non in mea, meorumque sequacium, qui maluimus nos ab ea sutra eam ad nostram perniciem scisma facere, quam humiliter membra eius esse et communem cum ea fidem salubriter retinere. Hoc reuera dixisses si amator ueritatis et seruator iustitie extitisses si abiecto inanis glorie appetitu peccata tua confiteri quam tueri maluisses. Quod uero sententiam qua panem in ueram Christi carnem et uinum in uerum Christi sanguinem conuerti credimus uecordiam nominas, de hac re oportunius tibi tunc respondebo, cum fidem hanc auctore deo diuinis auctoritatibus et manifestis rationibus ueram esse monstrauero. Porro autem quod dicens: Erat autem burgundus in sententia uulgi, Pascasii atque Lanfranci, me etiam
Abbreviated transcription (Latin):
tia ñ effugit successorem suũ felicis
memoriȩ papã uictorẽ. Sed quicqͥd
de hac re seu ceteris ipse statuit. statui¬
ue. p̃cepit. hoc &̃ iste sua atq om̃iũ
ꝯcilioꝵ suoꝵ auctoritate firmauit.
Deniq concilio turonensi eui ipsius
int̾fuere legati atq p̾fuere data est
tͥ optio defendendi partẽ tuã. Quã
cũ defendendã suscipere ñ auderes
ꝯfessus corã omĩbus cõmunẽ eccłie
fidẽ iurasti ab illa hora te ita reditu¬
rum sicut in romano concilio te iu¬
rasse est suꝑius conp̃hensum. Porro
quid de hac retẽpore nicolai gestum
sit. breuit̾ supra reseraui. Digredien¬
do hec ido dixi. quia dixisti. Erat aũ
burgundis insententia uulgi. pascha¬
su. atq lanfranci. Nam cũ eccłia cat
holica chuidatur inclericalẽ ordinẽ.
atq laicalem. clericalis uͦ consistat in
episcopis ac reliquis sacerdotibus xp̃i.
aliisq diuersarũ dignitatũ eccłi asti¬

Expanded text:
tia non effugit successorem quoque suum felicis tia non effugit successorem quoque suum felicis memoriae papam Victorem. Sed quidquid de hac re seu caeteris ipse statuit, statuive praecepit, hoc etiam iste sua atque omnium conciliorum suorum auctoritate firmavit. Denique in concilio Turonensi, cui ipsius interfuere ac praefuere legati, data est tibi optio defendendi partem tuam. Quam cum defendendam suscipere non auderes, confessus coram omnibus communem Ecclesiae fidem jurasti, ab illa hora te ita crediturum sicut in Romano concilio te jurasse est superius comprehensum. Porro quid de hac re tempore Nicolai gestum sit, breviter supra reseravi. Digrediendo haec ideo dixi, quia dixisti: Erat autem Burgundus in sententia vulgi, Paschasii, atque Lanfranci. Nam cum catholica Ecclesia dividatur in clericalem ordinem atque laicalem, clericalis vero ordo consistat in episcopis ac reliquis Christi sacerdotibus, aliisque diversarum dignitatum ecclesiasti
Abbreviated transcription (Latin):
plussaeris auetoritatib quã argum̃¬
tis ꝓbarem Itaq surrexi. quod sensi
ta ẽ synodus. uercellensis. que ꝓximo¬
tunc septembri eodẽ p̾sidente ponti¬
fice est celebrata uercellis. Ad quam
uocatus ñ uenisti. Ego uͦ p̾cepto ac p̾¬
cibus p̾fati pontificisusq ad ipsam sino¬
dum secũ remansi. In qua in audien¬
tia omium qui de diuersis huiusmũ¬
di partibus illuc quenerant ioħis scot¬
ti liber de eucharistia lectus est. ac
dap̾natus. sententia tua exposita.
atq dampnata. fides scẽ eccłiȩ quã
ego teneo & tenendã astruo audita.
& concordi om̃ium consensu ꝯfirma¬
ta. Duo clerici qui legatos tuos se ẽẽ
dixerunt uolentes te defendere in
pͥmo statim auditu defecerunt. &
capti st̃. Ab hac sententia nũquã dis¬
cessit leo in omĩbus concilussuis. seu
quibus ipse p̾sentiã suã exhibuit. seu
que per legatos suos indiuersis pum¬
ciis congregari instituit. Que senten¬

Expanded text:
plus sacris auctoritatibus quam argumeplus sacris auctoritatibus quam argumentis probarem. Itaque surrexi, quod sensi ta est synodus Vercellensis, quae proximo Septembri eodem praesidente pontifice est celebrata Vercellis. Ad quam vocatus non venisti; ego vero praecepto ac precibus praefati pontificis usque ad ipsam synodum secum remansi. In qua, in audientia omnium qui de diversis hujus mundi partibus illuc convenerant, Joannis Scoti liber De eucharistia lectus est, ac damnatus, sententia tua exposita ac damnata, fides sanctae Ecclesiae, quam ego teneo et tenendam astruo, audita et concordi omnium assensu confirmata. Duo clerici qui legatos tuos se esse dixerunt, volentes te defendere, in primo statim aditu defecerunt et capti sunt. Ab hac sententia nunquam discessit sanctus Leo in omnibus conciliis suis, seu quibus ipse suam praesentiam exhibuit, seu quae per legatos suos in diversis provinciis congregari instituit. Quae senten
Abbreviated transcription (Latin):
quibusdã clericis. Quascũ legissent &¬
contra usitatissimã eccłie fidem scrip¬
tas animaduertissent. zelo i accensi
quibusdã ad legendũ eas porrexerunt.
plurimis earũ sententias uerbis ex posu¬
erunt. Itaq factũ ẽ ut ñ deterior de
te quã de me fuerit exorta suspicio.
ad quẽ uidelicet tales litteras destina¬
ueris. putantibus multis me fouere ac
fauere que a te dicerentur. uel gr̃ã qͣ
te diligerẽ uel fide qua ita ẽẽ indubitan¬
ter tenerẽ. Igitur cũ a quodam rem̾¬
si clerico romã ꝑlatas recitator lege¬
ret. lecto quod iohannẽ scottũ extol¬
leres. paschasiũ dampnares. cõmuni
de eucharistia fidi adi̾isa sentires. ꝓuul¬
gata in te dampnationis sententia
priuauit te cõmunione sc̃e eccłie. quã
tu pͥuare scã eius cõmunione satage¬
bas. Post hec p̾cepit papa ut ego surge¬
rem praui rumoris ame maculã ab¬
stergerẽ. fidẽ meã exponerẽ. expositã

Expanded text:
quibusdam clericis. Quas cum legissent et quibusdam clericis. Quas cum legissent et contra usitatissimam ecclesie fidem scriptas animaduertissent, zelo dei accensi quibusdam ad legendum eas porrexerunt, plurimis earum sententias uerbis exposuerunt. Itaque factum est ut non deterior de te quam de me fuerit orta suspicio, ad quem uidelicet tales litteras destinaueris putantibus multis me fouere ac fauere que a te dicerentur, uel gratia qua te diligerem uel fide qua reuera ita esse indubitanter tenerem. Igitur cum a quodam remensi clerico Romam perlatas recitator legeret, intellecto quod Iohannem Scottum extolleres, Pascasium damnares, communi de eucharistia fidei aduersa sentires, promulgata est in te damnationis sententia priuans te communione sancte Ecclesie quam tu priuare sancta eius communione satagebas. Post hec precepit papa ut ego surgerem, praui rumoris a me maculam abstergerem, fidem meam exponerem, expositam
Abbreviated transcription (Latin):
d ẽẽ deꝑiit.l. Tui moris ẽ alios depri¬
mere. te efferre. te iactare. de te mag¬
na sentire. Te quidẽ dauid. humbertũ
uͦ goliaht appellas. & qͥdem rectius te
nominasses goliaht. quia homo ar¬
rogantissimus es. & easentis. scribis. &
loqueris. quib tu ipse ueluo ꝓpͥo ense
iuguleris. illũ uͦ dauid quia humilit̾
uixit. humilit̾ docuit. menbrũ ȩccłiȩ
pugnans pro eccł̃ia. assumens scutum
fidi. & gladiũ spc̃. quod ẽ uerbũ di .b.
Frat aũ burgurdis in sentencia mimo
uecordia uulgi. Pascasii. atq lanfran¬
ci. minime suꝑ eẽ in altari post ꝯsecra¬
tionẽ substantiam panis & uini.L.lẽ
ad apłicã sedem. Qui cũ sinodo p̾sider&
ac resideret secũ non parua multitudo
epõꝵ. abbatũ. diuersiq ordinis a diuer¬
sis regionibus religiosaꝵ ꝑsonaꝵ. iussũ
ẽ mom̃iũ audientia recitari quas m de
corpore & sanguine dñi litteras trans¬
misisti. Portitor qͥppe legatus cuus me
in normannia ñ reꝑto tradidit eas

Expanded text:
eat. Lanfr.: Tui moris est alios deprimere, te efferre te iactare de te magna sentire. Te quidem Dauid Humbertum uero Goliat appellas. Et quidem rectius te nominasses Goliat, quia homo arrogantissimus es, et ea sentis, scribis et loqueris, quibus tu ipse uelut ense proprio iuguleris. Illum uero Dauid qui humiliter uixit humiliter docuit, membrum ecclesie pugnans pro ecclesia assumens scutum fidei et gladium spiritus quod est uerbum dei. 3 Ber.: Erat autem burgundus in sententia immo uecordia uulgi, Pascasii atque Lanfranci minime superesse in altari post consecrationem substantiam panis atque uini. ad apostolicam sedem. Qui cum synodo presideret ac resideret secum non parua multitudo episcoporum abbatum diuersique ordinis a diuersis regionibus religiosarum personarum, iussum est in omnium audientia recitari quas mihi de corpore et sanguine domini litteras transmisisti. Portitor quippe earum legatus tuus me in Normannia non reperto, tradidit eas
Abbreviated transcription (Latin):
cramenti. Que terraꝵ. Quare per
orbem terraꝵ. Quia correxit orbẽ
terre qui ñ cõmouebitur. Domus dñi
fortis erit. ꝑ totũ orbem terrarum
erit. Itẽ in extrema eiusdẽ oꝑis par¬
te. Quid ẽ quod dicis heretice. iam
ꝑisse eccłiã quando nec inclinari po¬
test. Itẽ in eadem. Qsqͥs putauerit
eccłiam in una par te ẽẽ. & ñ eam cog¬
nouer it diffusã toto orbe terraꝵ &
crediderit eis qui dicunt ecce hic ẽ
xp̃c. & ecce illic. sicut mͦ audistis cũ
euangłm legeretur. Cũ ille totum
orbem emerit. qͥ tantũ p̾ciũ dedit.
ille tanquã in proximo scandalirat᷑.
a lima uritur. falsũ ẽ gͥ quod de cor¬
pore xͥ a te creditur & astruitur. Er¬
go uera ẽ eiꝰ caro quam accipimus.
& uerus eiꝰ sanguis quẽ potamus.

Expanded text:
rbem terrarum. Quare per totum orbem terrarum? Quia correxit orbem terre qui non commouebitur. Domus domini fortis erit, per totum orbem terrarum erit. Item in extrema eiusdem operis parte: Quid est quod dicis heretice iam undo Ecclesiam, quando nec inclinari potest? » Item in eadem : « Quisquis putaverit Ecclesiam in una parte esse, et non eam cognoverit diffusam toto orbe terrarum, et crediderit eis qui dicunt: Ecce hic est Christus, et ecce illic , sicut modo audistis cum Evangelium legeretur, cum ille totum orbem emerit quia tantum pretium dedit, ille tanquam in proximo scandalizatur, a luna uritur. » Falsum est igitur quod de corpore Christi a te creditur et astruitur. Ergo vera est ejus caro, quam accipimus, et verus est ejus sanguis quem potamus.
Abbreviated transcription (Latin):
pariter constituis ueritatis. Quisqͥs
aũ ueritatẽ asserit. aut nolens aut
utus id agit. Nichil enĩ medii poterit re¬
periri. Om̃is gͦ assertor ueritatiste
auctore inimicus est ueritatis. Sed
amicos distanti nomine in euangelio
uocat dicens. Iam ñ dicã uosseruos. s
amicos meos. & alibi. Uos amiei mei eri¬
tis. falsũ ẽ gͦ assertorẽ ueritatis tã uo

Expanded text:
pariter constituis ueritatis. Quisquis pariter constituis ueritatis. Quisquis autem ueritatem asserit, aut uolens aut nolens id agit. Nihil enim medii poterit repperiri. Omnis igitur assertor ueritatis, te auctore inimicus est ueritatis. Sed m distanti nomine in euangelio uocat dicens: Iam non dicam uos seruos sed amicos meos. Et alibi: Vos amici mei eritis. Falsum est ergo assertore
Abbreviated transcription (Latin):
runt. & pro conuersione tua cło grãs
retulerunt:. Cur in quã nisi quia fa¬
cilius ꝑsuades inꝑitis potuisse unum
hominẽ errare quã tot ꝑsonas. tot
eccłias: Tibi uero si asser ipsisses cum
ipsũ destruere moliaris. ꝑiurũ te e̾ẽ
astruere uidereris.S iam qualiter
redarguis uideamus .b. Apparet qͥa
lux in tenebris lucet & tenebre eã
non ꝯp̃henderunt.L. hoc rectissi¬
me inte retroqueri potest. Lucet
namq lux ficłi in tenebris huius
mundi. quantũ ꝑ speculũ & enigma
reuelante do possumus contueri.
Uerum hanc lucẽ tenebrosa mens
tua nequit intueri. despectis cete¬
risputans se solaͣm sapientẽ ẽẽ eua¬
nescens in cogitacionibus suis. stulta
facta apud dm̃.S. Quia ueritatis
mimicus uelit nolit ueritatẽ asser it.
L.Parũ uideris attendere quid dicas.
tantũ ut seruũ dĩ illatis obꝓbriis in ꝯ¬
temptũ adducas. assertorẽ ueritatis.
tam uolentẽ quã nolentẽ Inimicum

Expanded text:
runt et pro conuersione tua deo gratias runt et pro conuersione tua deo gratias retulerunt? Cur inquam, nisi quia facilius persuades imperitis potuisse unum hominem errare quam tot personas, tot ecclesias? Tibi uero si ascripsisses, cum ipsum destruere moliaris, periurum te esse astruere uidereris. Sed iam qualiter redarguas uideamus. Ber.: Apparet quia lux in tenebris lucet et tenebre eam non comprehendant. Lanfr.: Hoc rectissime in te retorqueri potest. Lucet namque lux fidei in tenebris huius mundi, quantum per speculum et enigma reuelante deo possumus contueri. Verum hanc lucem tenebrosa mens tua nequit comprehendere despectis ceteris putans se solam sapientem esse, euanescens in cogitationibus suis, stulta facta apud deum. Ber.: Quia ueritatis inimicus uelit nolit ueritatem asserat. Lanfr.: Parum uideris attendere quid dicas, tantum ut seruum dei illatis opprobriis in contemptum adducas. Assertorem ueritatis, tam uolentem quam nolentem inimicum
Abbreviated transcription (Latin):
conciliũ. quatinus fidẽ quã teneri
oporteret. & uerbis tͥ traderet. &¬
scriptura fir maret. Iniuncta est
huius rei causa hũberto ep̃o. Ita¬
q uerba fidi superius cõp̃hen¬
sa seripsit. recitauit̃. assensu om̃iũ
ad legendũ & confitendũ tibi tra¬
didit. Tu uͦ ad quiescens accepisti. le¬
gisti. ꝯfessus te ita credere iure iurã¬
do ꝗfirmasti. tandẽ manu ꝓpͥa sub¬
scripsisti. Nicholaus p̾p̃ gaudens de
ꝯu̾sione tua iusiurandũ tuũ misit
scriptũ. ꝑ urbes italie. Gallie. Germa¬
nie. & ad quecũq loca fama tuȩ pra¬
uitatis antea potuit ꝑuenire. ut
sicut eccłie scandalizate pͥus dolebãt
dete auerso atq aduerso. ita postea
gauderent grãsq do agerent de
ꝯuerso atq reuerso. Cur gͦ scr iptũ
hoc magis asscribis humberto ep̃õ
quã tibi. quã nicolao pontifici. quã
eius concilio. quã deniq om̃ibus eccłiis
que id cũ debita reuerentia suscepe¬

Expanded text:
concilium quatinus fidem quam teneri concilium quatinus fidem quam teneri oporteret, uerbis tibi traderet, scriptura firmaret. Iniuncta est huius rei cura Humberto episcopo. Itaque uerba fidei superius comprehensa scripsit, recitauit, assensu omnium ad legendum et confidendum tibi tradidit. Tu uero adquiescens accepisti, legisti, confessus te ita credere iureiurando confirmasti, tandem manu propria subscripsisti. Nicholaus papa gaudens de conuersione tua iusiurandum tuum scriptum misit per urbes Italie, 412 Gallie, Germanie, et ad quecumque loca fama tue prauitatis antea potuit peruenire. Vt sicut ecclesie scandalizate prius dolebant de te auerso atque aduerso, ita postea gauderent gratiasque deo agerent de reuerso atque conuerso. Cur ergo scriptum hoc magis ascribis Humberto episcopo quam tibi, quam Nicholao pontifici, quam eius concilio, quam denique omnibus ecclesiis, que id cum debita reuerentia suscepe
Abbreviated transcription (Latin):
sħ̾u xp̃i ẽẽ non posse sensu aliter. nisi in
solo sacramento mani bus sacerdo
deliũ dentib acteri. Consentio au
fide me tenere quã dñs & uenerabi¬
lis papa nicholaus. & hec seã sinodus
auctoritate euangłica & apłica te¬
nendam tradidit mͥq fir mauit sci¬
licet & panẽ & uinũ que in altare
ponuntur post consecracionẽ ñ so¬
lũ sacram̃tũ. sed etiã uerũ corpus &
liter ñ solũ in sacram̃to sed inueritate
manibus sacerdotũ tractari. frangi&
fideliũ dentibus atteri iurans ꝑ scam̃
& o moysion trinitatẽ. & ꝑ heo sacro¬
scã xp̃i euangłia. Eosquoq qui contra
hanc fidẽ uenert̾ cũ dogmatibus &
sectatoribus suis et̾no anathemate
dignos ẽẽ ꝓnuntio. Qͦd si ego ipse ali¬
submitto. Lecto & ꝑlecto sponte sub¬
scripsi. Cũ uenisses romã his fretus
qui plus impensis ate beneficiis quã
racione audita opẽ tͥ ꝓmiserant. ñ
ausus defensare quȩ antea senseras.
postulasti nicholaũ pontifice̾ eiusq

Expanded text:
se, et non posse sensualiter, nisi in solo sacramento manibus sacerdotudelium dentibus atteri. Consentio autfidem me tenere, quam Dominus et venerabilis papa Nicolaus et haec sancta synodus auctoritate evangelica et apostolica tenendam tradidit, mihique confirmavit, scilicet panem et vinum quae in altari ponuntur post consecrationem, non solum sacramentum, sed etiam verum corpuliter non solum sacramento sed in ueritate manibus sacerdotum tractari, frangi, et fidelium dentibus atteri, iurans per sanctam et omousion Trinitatem et per hec sacrosancta Christi euangelia. Eos uero qui contra hanc fidem uenerint, cum dogmatibus et sectatoribus suis eterno anathemate dignos esse pronuncio. Quod si ego ipse aliueritati. Lecto et perlecto, sponte subscripsi. Cum uenisses Romam fretus iis qui plus impensis a te beneficiis quam ratione a te audita opem tibi promiserant, non ausus defensare quod ante senseras postulasti Nicholaum pontificem eiusque
Abbreviated transcription (Latin):
ne habito cũ p̾fatus doctor satageret
appbare ñ ẽ mirandũ si ea que sunt
diuina potentia in aliud transeant
ꝑpterea quod ipsa quoq iubente
omĩa ex nichilo facta subsistant.
subiunxit. Si gͥ tanta ius msermo¬

Expanded text:
ne cum prefatus doctor satageret ne cum prefatus doctor satageret approbare non esse mirandum si ea que sunt diuina potentia in aliud transeant, propterea quod ipsa quoque iubente omnia ex nichilo facta subsistant, subiunxit: Si igitur tanta uis e
Abbreviated transcription (Latin):
de par tu uirginis inquit. & hoc quod
conficimus corpus ex uirgine est. Et
ne naturam potentie diuine p̾pone¬
res quasi non possit ds cuiuslibet rei
mutare naturam occurrit dicens.¬
sextũ. quoq de sacramentis librũĩ
quo oꝑe p̃fatũ mendatiũ eũ dixisse
mendaciter affir masti sic incipit.
ꝑgram quẽ admodũ ceteri homines
sed ꝑ naturã. ita uera caro eius quã
quẽ potamus. Paucissima de multis
me dixisse sufficiat. ut lectores tua
agnoscant qua fraude fingis ñ in¬
uenta qua astucia deprauas inuen¬
ta. qua ꝑuicatia in aliud retorque¬
re conaris. que cũq relinquis illesa.
Cui neqͥtie nulla fere hereticoꝵ pra¬
uitas a t̾ẽpore luciani & isichii simi
gelicas atq apłicas seripturas ad sue
cause cõmodũ deprauauit. Quȩq
heresis sacras quidẽ litteras male¬
intellexit. sed tam̃ sine ulla euersione
in suo eas statu ꝑmaner e ꝑmisit. In
quarto uͦ die de sacramentisser mo¬

Expanded text:
de partu uirginis, inquit: Et hoc quod de partu uirginis, inquit: Et hoc quod conficimus corpus ex uirgine est. Et ne naturam potentie diuine preponeres, quasi non posset deus cuiuslibet rei mutare naturam, occurrit dicensSextum quoque De sacramentis librum, in quo opere praefatum mendacium eum dixisse mendaciter affirmasti, sic incipit: « atiam quemadmodum ceteri homines sed per naturam, ita uera caro eius est quam quem potamus. Paucissima de multis me dixisse sufficiat, ut lectores tuaragnoscant, qua fraude fingis non inuenta, qua astutia deprauas inuenta, qua peruicacia in aliud detorquere conaris quecumque relinquis illesa. Cui nequitie nulla fere hereticorum prauitas a tempore Luciani et Isicii similgelicas atque apostolicas scripturas ad sue cause commodum deprauauit. Queque heresis sacras quidem litteras maleintellexit, sed tamen sine ulla euersione uel peruersione in suo eas statu manere permisit. In quarto uero de sacramentis sermo
Abbreviated transcription (Latin):
gumẽ . L. Principiũ huius tui uirisiu¬
randi ꝑpt̾erea ut opinor hic ñ inseru¬
isti. ut lectores tui putarent hec ñ ẽẽ
uerba tua sed uenerabilis hũberti
ep̃i. Nec id iniuria. Nã quia heretica
ẽẽ ꝑtin aciter ꝓbare contendissi mani¬
feste tua diceres. manifeste te ipsum
hereticũ ẽẽ comꝓbares. Sed ne quisnes¬
cius romani concilii indiscretã de ne
gocio ferat sententiã. principiũ eius
mediũ atq finẽ simul hec apponã. Sa¬
cram̃tũ .s. Ego berengarius indignꝰ
diaconus eccłie beati mauricii ande¬
gauensis cognoscens uerã catholicam
& apostolicã fidẽ anathematizo omnẽ

Expanded text:
us: Principium huius tui iurisiurandi propterea ut opinor hic non inseruisti, ut lectores tui putarent hec uerba non esse tua sed uenerabilis Humberti episcopi. Nec id iniuria. Nam quia heretica esse pertinaciter probare contendis, si manifeste tua diceres, manifeste te ipsum hereticum comprobares. Sed ne quis nescius romani cgotio ferat sententiam, principium ejus medium atque finem simul hic apponam. « Ego Berengarius, indignus diaconus Ecclesiae Sancti Mauricii Andegavensis, cognoscens veram catholicam et apostolicam fidem, an
Abbreviated transcription (Latin):
eatus ieronimus in epła ad ephesi¬
os. Duplicit̾ inquit intelligitur
caro xp̃i & sanguis uel spũalis illa
atq diuina de qua ipse ait. Caro me¬
a uere ẽ cibus. & sanguis m̃s uere ẽ
potus. & nisi manducaueritis car¬
nem meã & sanguinẽ meũ biberitis

Expanded text:
e. Idem in Epistola ad Ephesios: Dupliciter igitur intelligitur caro Christi et sanguis, vel spiritualis illa atque divina, de qua ipse ait: Caro mea vere est cibus et sanguis meus vere est potus, et: Nisi manducaveritis carnem meam et sanguinem m
Abbreviated transcription (Latin):
saltem si nistre suspicionis fama exor¬
ta sit aliquando. Huius rei testis est
tota fere latinitas. que pro excellen¬
tia apłice sediscuius conciliis. & consili¬
is semꝑ aderat ac p̾eerat. eũ ignorare
ñ potuit. Qui si &̃ burgund eẽt insi¬
pienter tam̃ arrogantia tua nom̃
sue gentis pro infamia sibi asscriber&
aspiret. & dñi sit terra & uniuersi qͥ
habitant in ea. & princeps apłoꝵ di¬
cat. Inueritate comperi qͥa ñ est ꝑso¬

Expanded text:
saltem sinistre suspicionis fama aliqsaltem sinistre suspicionis fama aliquando exorta sit. Huius rei testis est tota fere latinitas, que pro excellentia apostolice sedis cuius conciliis et consiliis semper aderat ac preerat, eum ignorare non potuit. Qui si etiam burgundus esset, insipienter tamen arrogantia tua nomen sue gentis pro infamia sibi ascriberet,aspiret, et domini sit terra et uniuersi qui habitant in ea, et princeps apostolorum dicat: In ueritate comperi quon
Abbreviated transcription (Latin):
bus enĩ nenus nollẽ uitã deterere si
płm dĩ anteͥquã ꝑmitteres pacem
habere.Berengarius. Scriptũ hũber¬
ti burgundi quẽ fecerant rome epm̃
car dmalẽ̾ qd seripsit contra catho¬
licã ueritatẽ quod inferius patebit.
ut cogeretur illuo ẜerengarii. & qͣn
ꝓfiteri errorẽ meptissimi burgardi. un¬
Lanfrancus. hũbertũ uirũ fuisse reli¬
giosũ. fide xp̃iana & scĩssimis oꝑibus
ꝑseuerantissime decoratũ. scientia
diuinaꝵ ac scłariũ litteraꝵ ad prime
eruditũ testantur om̃s qui uel ꝓpͥa ex¬
perientia eũ nouert̃. uel ab illis qui ip¬
sum exꝑti st̃ eius cognitionẽ accepert̃.
Hunc ñ deburgundia. sed de lotharin¬
gia sc̃s leo romã transduxit ad p̾dican¬
du siculis uerbũ di archẏep̃m ordina¬
uit. Postea uero sc̃a romana eccłia
p̃sulẽ sibi cardinalẽ eũ ꝯstituit. Quo
i loco positus talit̾ uixit. talit̾ docu¬
it. ut de fide uel doctrina ipsius nec

Expanded text:
bus enim neniis nollem uitam deterere, si bus enim neniis nollem uitam deterere, si populum dei antiquam permitteres pacem habere. 2 Beringerius: Scriptum Humberti burgundi quem fecerant Rome episcopum cardinalem quod scripsit contra catholicam ueritatem quod inferius patebit ut cogeretur illud Beringerius et quasi profiteri errorem ineptissimi burgundi. Lanfrancus: Humbertum uirum fuisse religiosum, fide Christiana et sanctissimis operibus perseuerantissime decoratum scientia diuinarum ac secularium litterarum apprime eruditum, testantur omnes qui uel propria experientia eum nouerunt uel ab aliis qui ipsum experti sunt eius cognitionem acceperunt. Hunc non de Burgundia sed de Lotharingia sanctus 410 Leo Romam traduxit, ad predicandum siculis uerbum dei archiepiscopum ordinauit, postea uero sancta romana ecclesia presulem sibi cardinalem constituit. Quo in loco positus taliter uixit taliter docuit, ut de fide uel doctrina ipsius nec
Abbreviated transcription (Latin):
tifice. & acentũ tredecim ep̃is rome
audita. ex animata & dãpnata sunt.
tu quoq melinato corpore. sedñhu¬
miliato corde ignẽ accendisti. librosq
ꝑuersi dogmatis in medio sc̃i ꝯcilii in
eũ coniecisti. iurans ꝑ id quod rebus
om̃ibus in conparabilit̾ maius ẽ. fidẽ
a patribus qui p̾sentes erant traditã
inuiolabilẽ te seruaturũ ueterẽq doc¬
trinã tuã de corpore & sanguine
dnĩ ab illa die aliis non p̾dicaturum.
huius ꝓpositi saerilegus uiolator ꝯtra
p̾fatam synodũ contra catholicã ueri¬
tatem. contra omĩũ eccłia opinionẽ
scriptũ postea condidisti. cui in hoe
dere disposui. Et ut euidentius appareat
nostroꝵ nominũ positione distinguã
Hec adhorã responsurus sũ. quia spi¬
nis rosas int̾seris. & albis atq nigris
coloribus phantasma tuũ depingis.
Quedã &̃ dicis que nichil ꝑtinent ad
ꝓpositũ questionis. Compendio aũ
inquantũ potero oꝑam dabo. Intali¬

Expanded text:
tifice et a centum tredecim episcopis Rome tifice et a centum tredecim episcopis Rome audita examinata atque damnata sunt. Tu quoque inclinato corpore sed non humiliato corde ignem accendisti, librosque diuersi dogmatis in medio sancti concilii in eum coniecisti, iurans per id quod rebus omnibus incomparabiliter maius est, fidem a patribus qui presentes erant traditam, inuiolabiliter te seruaturum, ueteremque doctrinam tuam de corpore et sanguine domini ab illa die aliis non predicaturum. Huius propositi sacrilegus uiolator, contra prefatam synodum contra catholicam ueritatem contra omnium ecclesiarum opinionem scriptum postea condidisti, cui in hoc ia respondere disposui. Et ut euidentius appareat nostrorum nominum positione distinguam. Nec ad omnia responsurus sum, quia spinis rosas interseris, et albis atque nigris coloribus phantasma tuum depingis, quedam etiam dicis que nihil pertinent ad propositum questionis. Compendio autem in quantum potero operam dabo. In tali
Abbreviated transcription (Latin):
tulat deprauata. Per quã diabolicã
fallaciã ignaras diuini misterii. m̃tes
tibiq eredulas inuadis. decipis. subru¬
is. tanto iniqͥor quanto in malo ꝓpo
sionẽ & scandalũ ꝑtinatior paruspon¬
derans uerba dnĩ ꝯminantis ei qui de
pusillis suis aliquẽ scandalizat. nec sa¬
tis tremens increpationẽ apłi ad
suꝑbiam corrinthioꝵ gentẽ dicen¬
tis & scribentis. Sic aũ peccantes in
fr̃s & ꝑcucientis ꝯscientiã eoꝵ infir¬
mã in xpm̃ peccatis. Quo pacto plu¬
rimũ detineris. subuertens eos qui
nescientes tͥ resistere ꝯtẽplantur ea
que uidentur. non ea que ñ uident᷑
Sed firmũ fundam̃tũ di stat immo¬
bile habens signaculũ quo discedit
ab iniquitate qui inuocat nom̃ dñi.
nequa quam sine graui scandalo fe¬
rens quod ñ ꝯtentus es. ut ꝑuersus
ꝑuersa dicas nͥ etiã praua scripta
ꝑ prauos discipulos tuos transmittas.
colao tocius xꝑiani nominis su̾mo pon¬

Expanded text:
tulat deprauata. Per quam diabolicam tulat deprauata. Per quam diabolicam fallaciam ignaras diuini misterii mentes tibique credulas inuadis, decipis, subruis, tanto iniquior quanto in malo propossionem et scandalum pertinacior, parui ponderans uerba domini comminantis ei qui de pusillis suis aliquem scandalizat nec satis tremens increpationem apostoli ad superbam corinthiorum gentem scribentis et dicentis: Sic autem peccantes in fratres et percutientes conscientiam eorum infirmam in Christum peccatis. Quo peccato plurimum detineris, subuertens eos qui nescientes tibi resistere contemplantur ea que uidentur non ea que non uidentur. Sed firmum fundamenum dei stat immobile habens signaculum quo discedit ab iniquitate, quia inuocat nomen domini, nequaquam sine graui scandalo ferens quod non es contentus ut peruersus peruersa dicas, nisi etiam praua scripta per prauos discipulos tuos in diuersas rcholao totius christiani nominis summo pon
Abbreviated transcription (Latin):
atq in audientia scĩ concilii or¬
thodoxam fidẽ ñ amore ueritatis
sed timore mortis ꝯfiteri. ꝑpterea
refugis me. refugis religiosas ꝑsonas
que de uerbis tuis ac meis possint fer¬
re sententiam. In quaꝵ p̾sentia de
nulla re te audire tecumq conferre
libentius uellẽ. quã quod sententias
tuis sententiis ꝯmodas plec tencda te¬
meritate ꝯfingis. easq seu studio no¬
cendi seu ignorantia ueri sacris doc¬
toribus attribuis dicens. hoc uel hoc
in illo seu in illo oꝑe testatur. augus¬
tinus. gregor ius. ieronimus uel qui¬
libet eoꝵ quos in arce auctoritatis
positos eccłia xp̃i insigniter uenera¬
tur. Ibi enĩ cũ quiescer& omĩs uersu¬
ta tergiuersatio cũ sacri codices te
audiente legerentur. uel tͥ ad legen¬
dũ in manus traderentur. celestiq
lãpade splendidius eniterent. que¬
dã que de scripturis scĩs te sumere ñ
exparte pro ut racio tui negocii pos¬

Expanded text:
atque in audientia sancti concilii oratque in audientia sancti concilii orthodoxam fidem non amore ueritatis sed timore mortis confiteri, propterea refugis me refugis religiosas personas, que de uerbis tuis ac meis possint ferre sententiam. In quarum presentia de nulla re te audire tecumque conferre libentius uellem, quam quod sententias tuis sententiis commodas plectenda temeritate confingis, easque seu studio nocendi seu ignorantia ueri sacris doctoribus, actribuis dicens: hoc uel hoc in illo seu illo opere testatur Augustinus, Gregorius, Ieronimus, uel quislibet eorum quos in arce auctoritatis positos ecclesia Christi insigniter ueneratur. Ibi enim conquiesceret omnis uersuta tergiuersatio cum sacri codices te audiente legerentur, uel tibi ad legendum in manus traderentur, celestique lampade splendidius eniteret, quedam que de scripturis sanctis te sumere non409 aut aliqua ex parte prout ratio tui negotii pos
Abbreviated transcription (Latin):
anfracus miscłia di onis
catholicus. Berengario eccłie catho¬
lice adu̾sario. Si diuina pietas cordi
tuo inspirare dignaretur. quatinus
respectu eius atq anime tue mecũ lo¬
qui uelles locũq oportunũ in quo id
ꝯpetenter posset fieri salubri deli¬
beracione eligeres. multũ for tasse
uentos et᷑nas transmittis. & enĩ co¬
oꝑante spũ qui ubi uult spirat eue¬
nir& eduobus. alterũ uidelicet ut
aut tu ipse deposito suꝑbie statu qͦ
plenus contra orbem terraꝵ sentire
cepisti auctoritati tocius seẽ eccłie ca¬
tholice rectisq scaꝵ ser ipturaꝵ expo¬
sicionibus adquiescens. & sic te & sequa¬
ces tuos de tenebris erroris ac ꝓfun¬
do miquitatis erueres. aut in tua te¬
ꝑtinatia ꝑsistente. ipsi auditis raci¬
onibus miserante do resipiscent. &¬
adueram fidẽ quã scã eccła p̾dicare
non cessat consilio meliore redirent.
Sed quia elegisti prauitatẽ quã semel
inbibisti. clandestinis disputacionibus
apud inperitos tueri. palam autem

Expanded text:
Lanfrancus misericordia dei catholicus Beringerio, catholice ecclesie aduersario. Si diuina pietas cordi tuo inspirare dignaretur, quatinus respectu eius atque anime tue mecum loqui uelles, locumque opportunum in quo id competenter posset fieri salubri deliberatione eligeres, multum fortasse tn penas eternas transmittis. Etenim cooperante spiritu qui ubi uult spirat, eueniret e duobus alterutrum uidelicet ut aut tu ipse deposito superbie fastu quo plenus contra orbem terrarum sentire cepisti, auctoritati totius sancte ecclesie rectisque sanctarum scripturarum expositionibus adquiesceres, et sic te ac sequaces tuos de tenebris erroris ac profundo iniquitatis erueres, aut te in tua pertinacia persistente, ipsi auditis rationibus miserante deo resipiscerent et ad ueram fidem quam sancta ecclesia predicare non cessat consilio meliore 408 redirent. Sed quia elegisti prauitatem quam semel imbibisti, clandestinis disputationibus apud imperitos tueri, palam autem
Abbreviated transcription (Latin):
quidem ꝯsumi non potest. Qđ nos fa¬
cimus in ꝯmemorationẽ fit eius qđ
factũ est. hec facite ait in meã ꝯme¬
morationẽ. Non aliud sacrificium
s ipsum semper offerimꝰ. magis aũ
sacrificii recordationẽ oꝑamur. lln¬
ne ei dona eius in nobis. nosq ipsos uo¬
uemꝰ & reddimus & beneficioꝵ eius
sollep̃nitatibus festis & diebus sta¬
tutis dicamus sacramusq memori¬
am. ne uolumine tempoꝵ ingrã sub¬
reꝑat obliuio.¬

Expanded text:
, consumi non potest. Quod nos fa, consumi non potest. Quod nos facimus, in commemorationem fit ejus, quod factum est. Hoc enim facite, ait, in meam commemorationem sed ipsum semper offerimus magis autem sacrificii recordationem operamur. » N ei dona eius in nobis quoque ipsos uouemus et reddimus; ei beneficiorum eius sollemnitatibus festis et diebus statutis dicamus sacramusque memoriam, ne uolumine temporum ingrata subrepat obliuio
Abbreviated transcription (Latin):
salutaris est dicta. Huius rei
scriptura testis que ait. Et habi¬
tauit abraham int̾ra palestinoꝵ¬
Tolle filiũ tuũ unigenitũ quẽ
diligis isaac. & uade int̾rã excel¬
sam. & offer illũ ibi in holocaus¬
tũ suꝑ unũ de montib quẽ ego¬
tͥ dicam. Difficile ẽ idioma lin¬
guȩ hebreȩ in latinũ sermonẽ
uertere. U̾bi nẽ dr & uade in
t̾ram excelsam in hebreo hab&
moria. qd̃ aqͥla tͣnstulit. tinka¬

Expanded text:
Salutaris est dicta. Hujus rei Salutaris est dicta. Hujus rei Scriptura testis est, quae ait: Et habitavit Abraham in terra PhilistinoTolle filium tuum unigenitum, quem diligis, Isaac, et vade in terram excelsam, et offer illum ibi in holocaustum super unum de montibus quem ego dicam tibi. Difficile est idioma linguae Hebraeae in Latinum sermonem vertere. Ubi nunc dicitur, vade in terram excelsam, in Hebraeo habet, MORIA  , quod Aquila transtulit
Abbreviated transcription (Latin):
excercitus eius. Excepto abime¬
lech & ficol. t̾ciũ nom̃ qd hic legi¬
tur: in hebreo uolumine ñ habe¬
tur. Et̃ dixit. Septẽ oues has
accipies ame. ut sint intestimo¬
niũ m. quia ego fodi puteum
istũ. Ideo cognominauit nom̃
loci illius puteus uiram̃ti: qͥa ibi
iurauerunt ambo. Ubi hic legit᷑¬
puteus iuram̃ti. in hebreo habet.
bersabee. Duplex autẽ causa cur
ita appellatus. siue quia sept̾e ag¬
nas abimelech de manu acceperit.
similit᷑ appellatur. Qđ si ante hanc
causam supͣ nomen hoc legimus :
sciamꝰ per ꝓlemsin dic tũ ẽẽ. siẽ
& bethel & galgala: quȩ utiq usq
ad tempus quo ita appellate sũt.
aliter uocabantur. Notandũ
autẽ ex pͥoribus & ex p̃senti loco.
quod isaac ñ sit natus ad quercũ
manbre. siue in aulone manbre
ut in hebreo habetur. s in geraris
ubi & bersabeȩusq hodie oppi¬
dũ ẽ. quȩ ꝓuncia ante ñ grande
tepus ex diuisione p̃sidũ palestine.

Expanded text:
exercitus ejus. Excepto Abimeexercitus ejus. Excepto Abimelech et Phicol, tertium nomen, quod hic legitur, in Hebraeo volumine non habetur. Et dixit: Septem oves has accipies a me, ut sint in testimonium mihi, quia 337 ego fodi puteum istum. Ideo cognominavit nomen loci illius puteus juramenti, quia ibi juraverunt ambo. Ubi hic legitputeus juramenti, in Hebraeo habetur BERSABEE  . Duplex autem est causa cur ita appellatus sit: sive quia septem agnas Abimelech de manu Abrahae accsimiliter appellatur. Quod si ante hanc causam supra nomen hoc legimus, sciamus per prolepsim dictum esse: sicut et Bethel et Galgala, quae utique usque ad tempus quo ita appellatae sunt, aliter vocabantur. Notandum autem et ex prioribus, et ex praesenti loco, quod Isaac non sit natus ad quercum Mambre, sive in Aulone Mambre, ut in Hebraeo habetur: sed in Geraris, ubi et Bersabee usque hodie oppidum est. Quae provincia ante non grande tempus, ex divisione praesidum Palaestinae,
Abbreviated transcription (Latin):
exclamauit puer & fleuit. & au
diuit ds uocẽ pueri de loco ubi e¬
rat & dixit angłs dñi ad agar de
celo & reliqua. nullũ moueat. In
hebreo enĩ post hoc quod scriptũ
ẽ ñ uidebo mortẽ pueri mei ita
legitur: qd ipsa agar seder it contͣ
puerũ. & leuauerit uocẽ suã &
fleuerit. & exaudierit ds̃ uocẽ
par uuli. flente enĩ matre. & mor¬
tẽ filii miserabilit̾ p̾stolante ds̃
exaudiuit puerũ. de qͦ pollicitus
fuerat abrahe dicens. s & filiũ an¬
cillȩ tuȩ ingentẽ magnã faciã.
Alioquin & ipsa mat̾ ñ suã mor¬
tẽ s filii deplorabat. Reꝑcit gͥ ei
ds̃. pro qͦ fuerat & fletus. Deniq
in consequentibus dicit᷑. Surge¬
& tolle puerũ. & tene manũ eiꝰ
Ex quo manifestũ ẽ eũ qͥ teneri p̃¬
cipitur: ñ oneri matri fuisse sed
comitẽ. Quod autẽ manu paren¬
tis tenetur. sollicitus monstrat᷑
affectus. Et dixit abimelech&
ocorath ꝓnubus eiꝰ & ficol pͥnceps

Expanded text:
Et clamavit puer, et fleEt clamavit puer, et fledivit Dominus vocem pueri de loco ubi erat, et dixit angelus Dei ad Agar de coelo, et reliqua; nullum moveat: in Hebraeo enim post hoc quod scriptum est, Non videbo mortem pueri mei, ita legitur quod ipsa Agar sederit contra puerum, et levaverit vocem suam, et fleverit, et exaudierit Deus vocem parvuli. Flente enim matre, et mortem filii miserabiliter praestolante, Deus exaudivit puerum, de quo pollicitus fuerat Abrahae, dicens: Sed et filium ancillae tuae in gentem magnam faciam, alioquin et ipsa mater non suam mortem, sed filii deplorabat. Pepercit igitur ei Deus, pro quo fuerat et fletus. Denique in consequentibus dicitur: Surgeet tolle puerum, et tene manum ejus . Ex quo manifestum est, eum qui tenetur, non oneri matri fuisse, sed comitem. Quod autem manu parentis tenetur, sollicitus monstratur affectus. Et dixit Abimelech et Ochozath pronubus ejus, et Phicol princeps
Abbreviated transcription (Latin):
tur domo. Inter hebreos aũ uari¬
a opinio ẽ asserentib aliis qͥnto
anno ablactacionis tẽpus statu¬
tũ. & aliis duodecimũ annũ uen¬
dicantibus. Nos gͥ ut breuiorẽ
eligamus etatẽ. post decẽ & octo
annos ismael supputauimuse¬
iectũ ẽẽ cũ matre. & ñ conueni¬
re iam adolescentẽ matris sedis¬
se ceruicibus. Uerũ ẽ gͥ illud he¬
breoꝵ linguȩ idioma. qd om̃is
filius ad cõparationẽ parentũ
infans uocetur & par uulus. Nec
miremur habere barbaram lin¬
guã ꝓpetates suas. cũ hodieq ro¬
me om̃s filii uocent᷑ infantes.
Posuit gͦ abrahã panes & utrem
suꝑ humerũ agar. & hoc facto
dedit puerũ matͥ. hoc ẽ in ma¬
nus eius eũ tͣdidit cõm̃dauit. &¬
ita emisit de domo. Quod aũ
sequit᷑ & piecit puerũ subt̃ abie¬
tem. & abiens sedit de longe con¬
tra. quasi iactu sagitte dixit e¬
nĩ ñ uidebo mortem filii mei. &
sedit cont᷑ eum & statim iungit᷑.

Expanded text:
tur e domo. Inter Hebraeos autem varitur e domo. Inter Hebraeos autem varia opinio est, asserentibus aliis, quinto anno ablactationis tempus statutum, et aliis duodecimum annum vindicantibus. Nos igitur breviorem eligamus aetatem; post decem et octo annos Ismael supputabimus ejectum esse cum matre, et non convenire jam adolescentem matris sedisse cervicibus. Verum est igitur illud Hebraeorum linguae idioma, quod omnis filius ad comparationem parentum infans vocetur et parvulus. Nec miremur habere Hebraeam  Ms., barbaram linguam proprietates suas, cum hodieque Romae omnes filii vocentur infantes. Posuit ergo Abraham panes, et utrem super humerum Agar, et hoc facto dedit puerum matri, hoc est, in manus ejus tradidit, commendavit, et ita emisit e domo. Quod autem sequitur: Et projecit puerum subter abietem, et abiens sedit contra longe quasi jactu sagittae, dixit enim: Non videbo mortem parvuli mei, et sedit contra eum; et statim jungitur:
Abbreviated transcription (Latin):
mei. sic diriuatur ut a parte sen¬
sus nominis. ex parte ipse sit ser¬
mo. Ammon enĩ aquo dicti st̃
ammonite. uocatur pͦpłs m̃s.
t̃ eñĩ uere soror mea est de patre
ñ sororis m̃s. Sed quia in hebreo
habet. uere soror mea ẽ filia patͥs
mei & ñ filia matris meȩ. & ma¬
gis sonat quod soror abrahe fue¬
rit. in excusationẽ eius dicimus. nec¬
dũ intẽpore tales nuptias lege ꝓhi¬
bitas. Et uidit sara filiũ agar
filio suo ñ habet in hebreo. Dupli
cit̾ itaq hoc ab hebreis exponit᷑.
siue quod ydola luto fecerit. iux¬
ta illud quod alibi scriptũ ẽ. se¬
dit popłs manducare & bibere
& surrexert̾ ludere. siue quod ad¬
ñ tulit. Et hoc ex ipsius apꝓbat᷑
sermone dicentis. Eice ancillã
hanc cum filio suo. Non enim
erit heres filius ancille cũ filio
meo isaac. Et sumpsit panes
& utrem aquȩ & dedit agar
ponens suꝑ humerũ eiꝰ. & pariui¬
lũ & dimisit eam. Quando ẏsa¬
ac natus est. quattuordecim an¬
noꝵ erat ismael. & post ablacta

Expanded text:
mei, sic derivatur, ut ex parte sensus nominis, ex parte ipse sit sermo: AMMI enim, a quo dicti sunt Ammonitae, vocatur populus meus. Etenim vere soror mea est de patre, non sororis. Sed quia in Hebraeo habet: vere soror mea est, filia patris mei, et non filia matris meae: et magis sonat, quod soror Abrahae fuerit, in excusationem ejus dicimus, necdum illo tempore tales nuptias lege prohibitas. Et vidit Sara filium Agar filio suo, non habetur in Hebrciter itaque ab Hebraeis exponitur, sive quod idola luto fecerit, juxta illud quod alibi scriptum est: Sedit populus comedere, et bibere, et surrexerunt ludere. Sive quod adnon tulit. Et hoc ex ipsius approbatur sermone, dicentis: Ejice ancillam hanc cum filio suo; non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. Et sumpsit panes, et utrem aquae, et dedit Agar, ponens super humerum ejus, et parvulum, et dimisit eam. Quando Isaac natus est, tredecim annorum erat Ismael, et post ablactat