comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
gum meũ suꝑ uos. Si quis ergo
ante quã graui oneretur peca¬
toꝵ sarcina. tulerit uigũ in u¬
uentute. singłariter sed̾ebit: non
cũ plurimis conferendus. s cũ
illo qui potest dicere. Qm̃ tu
singulariter in spe constitusti
me. Seo forte dicas. Quomodo
uigũ graue dicit iheremias. cũ
in euuangłio dñs dixerit. uigũ¬
enĩ meũ suaue ẽ. & onus meu
leue est᷑ Ac primo disce. quia
grecus iugum tantũ modo po¬
suit : ñ ad didit graue. Tam̃ &
illud aduerte. quia & si ita e̾ẽt
in trenis: in euuangelio iugũ
suaue dixerit. & onus leue. ñ
iugũ leue. Potest enĩ graue
iugum uerbi esse: s suaue. Gra¬
ue adolescenti: graue iuueni.
cuiꝰ etas ẽ florulentior: ut no¬
lit iugo uerbi. subiciend am
animi prebere ceruicem. Potest
onera discipline: austeritatem
correctionis. pondus abstinentie.
restrictionemq lasciuie. suaue
tam̃ẽ fructu gratie. spe remune¬
rationis eterne: purioris consci¬

Expanded text:
gum meum super vos . Si quis ergo gum meum super vos . Si quis ergo antequam gravi oneretur peccatorum sarcina, tulerit jugum in juventute, singulariter sedebit: non cum plurimis conferendus, sed cum illo qui potest dicere: Quoniam tu singulariter in spe constituisti me . 11. Sed forte dicas: Quomodo jugum grave dicit Hieremias, cum in Evangelio Dominus dixerit: Jugum meum suave et onus meum leve est ? Ac primo disce, quia Graecus jugum tantummodo posuit, non addidit grave. Tamen et illud adverte, quia etsi ita esset in Threnis , in Evangelio tamen jugum suave dixit, et onus leve, non jugum leve. Potest enim grave jugum Verbi esse, sed suave: grave adolescenti, grave juveni, cujus aetas est florulentior; ut nolit jugo Verbi subjiciendam animi praebere cervicem. Potest et onera disciplinae, austeritatem correctionis, pondus abstinentiae, restrictionemque lasciviae; suave tamen esse fructu gratiae, spe remunerationis aeternae, purioris consci
Abbreviated transcription (Latin):
qͥa tulit iugum graue. & ille
quidem se suarum uirtutũ re¬
muneratione solatur. eoquod in
uuentute sua labores absorbuit:
pericula tolerauit. multa. Iugũ
maluit graue emendationis ꝓ¬
positi: quã molle illud ac plenũ
diuitiarum uiuida mentis cer¬
uice portare. Beatus plane: qui
uel in senectute correxit erro¬
rem. Beatus. qui uel sub ictu
mortis animũ auertit a uiciis.
Beati enĩ. quoꝵ tecta sunt pec¬
cata: quia scriptũ est. Desine a
quacũq etate conuersus. habe¬
bit superiorũ indulgentiã pec¬
catoꝵ: que fuerit uel peniten¬
ti confessus affectu. uel corrigen¬
ti auersus ingenio. Sed huic
cũ plurimis uenie societas eme-¬
rende. Plurimi enĩ sunt: qͥ se
a peccatis. & in lubrico uiuen¬
tutis. & in senectute reuocare
potuerunt. Rarus autẽ. qui
sobrietate portauerit : hoc est
illud iugum. de quo ait dñs
in euuangelio. Uenite ad me
om̃s qui laboratis & onerati estiͤ
et ego uos reficiam: tollite u¬

Expanded text:
quia tulit jugum grave . Et ille quia tulit jugum grave . Et ille quidem se suarum virtutum remuneratione solatur; eo quod in juventute sua labores absorbuit, pericula multa toleravit; jugum maluit grave emendatioris propositi, quam molle illud ac plenum deliciarum, vivida mentis cervice portare. 10. Beatus plane qui vel in senectute correxit errorem, beatus qui vel sub ictu mortis animum avertit a vitiis. Beati enim quorum tecta sunt peccata ; quia scriptum est: Desine a quacumque conversus aetate, habebit superiorum indulgentiam peccatorum, quae fuerit vel poenitendi confessus affectu, vel corrigendi aversatus ingenio. Sed huic cum plurimis veniae societas emerendae; plurimi enim sunt qui se a peccatis et lubrico juventutis in senectute revocare potuerunt: rarus autem qui sobrietate portaverit. Hoc est illud jugum, de quo Dominus in Evangelio ait: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego vos reficiam; tollite
Abbreviated transcription (Latin):
ipsa indignatur intra se. & intͣ
se quidem indignatur. Ad ua¬
lentinianum autẽ dicit. Assu¬
mã te & inducã te in domum
matris mee: et in secretũ eius
que concepit me. Potũ tibi
dabo a uino operosi unguenti
hoc est multi oꝑis: multi odo¬
ris unguento. A fluxui maloꝵ
grana torũ meoꝵ. Fluxus: in¬
quib multus & diuersus est
fructus. Sermo enĩ multoꝵ
sensuũ. & de diuersis scriptͣis
habundans: sermo angelorum.
sermo apłoꝵ ac ꝓphetarũ. qͦs uno
uelut corio. eccła sca complectit᷑
maloꝵ fiuxus est granatoꝵ. ui
dens hec ualentinianꝰ integre ple¬
consummate miserationes eus:
renouaui illa sic̃ lux matutina
Multi sunt gemitus mei: ꝙcor
meũ defecit. Sors mea dñs dixi
ideo sustinebo eum. Bonus ẽ dñs
sustinentib eũ: anime queren¬
ti illũ. Bonũ est sperare in sa¬
lutare dei. Bonũ iuro cũ porta¬
u̾it iugũ graue in uiuentute
sua: sedebit singulariter & silebit.

Expanded text:
ipsa indignatur intra se . Et intra ipsa indignatur intra se . Et intra se quidem indignatur, ad Valentinianum autem dicit: Assumam te, et inducam in domum matris meae et in secretum ejus quae concepit me. Potum tibi dabo a vino operosi unguenti , hoc est, multi operis, multi odoris unguento a fluxu malorum granatorum meoquibus multus et diversus est fructus. Sermo enim multorum sensuum, et de diversis Scripturis abundans, sermo angelorum, sermo apostolorum ac prophetorum, quos uno velut corio Ecclesia sancta complectitur, malorum fluxus est granatorum. 9. Videns haec Valentinianus integrae pleconsummatae miserationes ejus. Renovabit illas sicut lux matutina . Multi sunt gemitus mei, et cor meum defecit. Sors mea Dominus, dixi; ideo sustinebo eum. Bonus est Dominus sustinentibus eum, animae quae quaerit eum. Bonum est sperare in salutare Domini Bonum est viro cum portaverit jugum grave in juventute sua: sedebit singulariter, et silebit;
Abbreviated transcription (Latin):
quia scriptũ ẽ. Oculi tui sic̃
colũ be extra tacit᷑nitatẽ tuam᷑
eoquod & uideant spũalit̾ & no¬
uerint: et que uiderint tacere
misteria. Norat in sacerdotib
suis. qui sunt sicut gene eccłiȩ:
in qͥb est barba aaron. hoc est
barba sacerdotalis: in quã de
capite descendit unguentum.
Isti sunt in quib est pulcri¬
tudo ecclesie: in quib flos eiꝰ
gratior. in qͥb etas ꝑfectiorꝰ qͥ
uelut cortices maloꝵ punicoꝵ.
decorem foris preferunt absti¬
nentia corporali. intus autem
cominissam sibi plebem. diu̾se
etatis & sexus. foueant sapien¬
tia spũali. O biecti qͥdẽ scło ad
iniuirias. s int̾na misteria di
uidentes. Plorat in uirginib
suis. que sunt sic̃ lilia : & lilia
myrra plena. canoore integri¬
tatis. & mortificate corporalis il¬
lecebre głam preferentes. Iñ
ergo flet : sicut scriptũ ẽ. Uie
syon lugent: sacerdotes eiꝰ inge¬
miscunt: uirgines ab ducte: et

Expanded text:
quia scriptum est: Oculi tui sicut quia scriptum est: Oculi tui sicut columbae, extra taciturnitatem tuam ; eo quod videant spiritaliter, et noverint ea, quae viderint, tacere mysteria. Plorat in sacerdotibus suis, qui sunt sicut genae Ecclesiae, in quibus est barba Aaron , hoc est, barba sacerdotalis, in quam de capite descendit unguentum. Isti sunt in quibus est pulchritudo Ecclesiae, in quibus flos ejus gratior, in quibus aetas perfectior: qui velut cortices malorum punicorum decorem foris praeferant abstinentia corporali, intus autem commissam sibi plebem diversae aetatis et sexus foveant sapientia spiritali, objecti quidem saeculo ad injurias, sed interna mystirginibus suis, quae sunt sicut lilia, et lilia myrrha plena, candorem integritatis, et mortificatae corporalis illecebrae gloriam praeferentes. 8. In his ergo flet, sicut scriptum est: Viae Sion lugent, sacerdotes ejus ingemiscunt, virgines ejus abductae, et
Abbreviated transcription (Latin):
sit patiens. ut peniteat uerbe¬
rantem. Percussa eras ecclesia ui
maxilla tua: cũ amitteres gra¬
tianum. Prebuisti & alteram:
quando tibi ualentinianꝰ ereptꝰ
est. Merito tibi ñ in una maxil¬
la. s in utraq sunt lacrime:
qͥa pie germanũ utrũq deplo¬
ras. Ploras gͥ ecclesia: & fletu ge¬
ne tũe. uelut fluentib qͥbusdam
stillicidiis pietatis exundant.
Que sunt iste gene eccłe. de qͥb¬
& alibi ait scriptura: ut coriũ
maloꝵ gͣnatoꝵ gene tue. Iste st̃
gene in quib solet nitere ue¬
recundiał pulcritudo fulgere:
in qͥb. aut flos iuuente. aut ꝑ¬
fecte etatis insigne est. In obitu
igit᷑ fideliũ imꝑatoꝵ quidã fidei
pudor. quedã ecclesie uerecundia
est : & in tam immatura morte
pioꝵ principũ. om̃is eccłe mesti¬
or pulcritudo ẽ. Plorat ecclesia
in sapientib suis: qui sunt ue¬
lut capud ecclesie. Oculi enim
sapientis in capite eius. Plorat
in oculis. hoc est in suis fidelib:

Expanded text:
sit patiens, ut poeniteat verbesit patiens, ut poeniteat verberantem. Percussa eras, Ecclesia, in maxilla tua; cum amitteres Gratianum: praebuisti et alteram, quando tibi Valentinianus ereptus est. Merito tibi non in una maxilla, sed in utraque sunt lacrymae; quia pie germanum utrumque deploras. Ploras igitur, Ecclesia, et fletu genae tuae velut fluentibus quibusdam stillicidiis pietatis exundant. Quae sunt istae genae Ecclesiae? De quibus alibi ait Scriptura: Ut corium malorum granatorum genae tuae . Istae sunt genae in quibus solet nitere verecundia, pulchritudo fulgere: in quibus aut flos juventae, aut perfect e aetatis insigne est. In obitu igitur fidelium imperatorum quidam fidei pudor, quaedam Ecclesiae verecundia est: et in tam immatura 1176 morte piorum principum omnis Ecclesiae moestior pulchritudo est. 7. Plorat Ecclesia in sapientibus suis, qui velut caput Ecclesiae sunt: oculi enim sapientis in capite ejus . Plorat in oculis, hoc est, in suis fidelibus;
Abbreviated transcription (Latin):
illam: om̃is populus euis ingemis¬
centes. & qͥa de ierusalẽ dictũ ẽplo¬
rauit & nr̃a ierusalẽ. id ẽ ecclesia.¬
& plorauit in nocte: qm̃ qui eã
splendidiorem fide sua & deuoti¬
one faciebat occubuit. Merito
gͦ plorans plorauit: & adhuc la¬
erime eius in maxillis eius. Yber¬
tatẽ qͥdem fletuũ solet uultus
hum escentis declarare infusio:
cũ lacrimas generarit. Sed qͥa
scriptũ ẽ gen̾e euis sic̃ fiale a¬
romatis gignentes unguentari¬
a. labia eius lilia distillantia
myrrã plenã. mistica ecclesie
gr̃a defiens accipitur: que in
obitu ualentiniani. bonũ dolo¬
ris sui effudit unguentũ. & ui¬
tã eus predicando concelebrat.
cui mors obesse non potuit: eoqͦd
dolor predicationis uniu̾sorum
ore celebrabilis. fetorem omnẽ
mortis aboleuit. Flet gͥ ecclesia
pignus suũ: & lacrime eiꝰ in ma¬
xillis eiꝰ. Quid sit max illa: audi.
Qui te ꝑcusserit in maxillam
prebe ei alteram: eoqͦd in dolore¬

Expanded text:
eam. Omnis populus ejus ingemiseam. Omnis populus ejus ingemiscentes . 5. Et quia de Hierusalem dictum era Hierusalem, id est, Ecclesia, ploravit in nocte; quoniam qui eam splendidiorem fide sua et devotione faciebat, occubuit. Merito ergo plorans ploravit, et adhuc lacrymae ejus in maxillis ejus. Ubertatem quidem fletuum solet vultus humescentis declarare infusio, cum lacrymis genae rorant; sed quia scriptum est: Genae ejus sicut phialae aromatis gignentes unguentaria, labia ejus lilia distillantia myrrham plenam ; mystica Ecclesiae gratia deflentis accipitur, quae in obitu Valentiniani bonum doloris sui effudit unguentum, et vitam ejus praedicando concelebrat. Cui mors obesse non potuit, eo quod odor praedicationis universorum ore celebrabilis fetorem omnem mortis abolevit. 6. Flet igitur Ecclesia pignus suum, et lacrymae ejus in maxillis ejus. Quae sit maxilla audi: Qui te percusserit in maxillam, praebe ei et alteram ; eo quod in dolore
Abbreviated transcription (Latin):
& quadã cecitate om̃is sensus
obductus est: qm̃ ereptuꝰ ẽ mich
qͥ conuertit animam meã e
ad spem maximã. de sũma rerũ
desperatione reuocauit. Auoite
om̃s popłi: & uidete dolorẽ meũ.
Hirgines mee. & iuuenes merabie¬
runt in captiuitatem: sed cog-¬
nito quod de ualentiniani e̾ent
partibus. liberi reu̾terunt. Mi¬
litauit hostis barbarus imꝑato¬
ri adolescenti: et sue oblitꝰ ucto¬
rie. memor fuit imꝑialis reue-¬
rentie. Laxauit sponte qͦs cepe-¬
rat: excusans quod ignorasset
italos. Nos adhuc murũ alpib
addere parabam᷑: ualentiniani
gr̃a non expectauit alpiũ ual¬
lũ: fluenta amniũ. aggeres ni¬
uium: s alpes et fiuuios suꝑ¬
gressa. muro nos sui imperii
ꝓ̾terit. Unde ꝓphetici trͥeni. mͥ tuen¬
ret italia: que habundabat
gaudiis : Plorans plorauit in
nocte. & lacrime eius in maxil¬
lis eiꝰ: nec ẽ qui eam consolet᷑
ab om̃ib qͥ oiligunt eam. Om̃s
qui amant eam. despexerunt

Expanded text:
et quadam caecitate omnis sensus et quadam caecitate omnis sensus obductus est; quoniam ereptus est mihi, qui convertit animam meam, et ad spem maximam de summa rerum desperatione revocavit. 4. Audite, omnes populi, et videte dolorem meum. Virgines meae et juvenes mei abierunt in captivitatem : sed cognito quod de Valentiniani essent partibus, liberi reverterunt. Militavit hostis barbarus imperatori adolescenti, et suae oblitus victoriae, memor fuit imperialis reverentiae. Laxavit sponte quos ceperat, excusans quod ignorasset Italo. Nos adhuc murum Alpibus addere parabamus: Valentiniani gratia non exspectavit Alpium vallum, fluenta amnium, aggeres nivium, sed Alpes et fluvios supergressa, muro nos sui imperii protexit. Unde prophetici Threni mihi utenret Italia, quae abundabat gaudiis? Plorans ploravit in nocte, et lacrymae illius in maxillis ejus. Non est qui eam consoletur ab omnibus qui diligunt eam. Omnes qui amant illam, despexerunt
Abbreviated transcription (Latin):
quã nostro deesse periculo.
Magnũ crimen agnoscimus
imperatoris: qͦd romano uolu¬
it subuenire imperio. Hec cau¬
sa mortis: que plena laudis.
Soluamꝰ bono principi stipen¬
diarias lacrimas. quia ille nob̃
soluit etiã mortis sue stipendiũ.
nec tamen flendi admonitione
necessaria. Elent om̃s. flent ig¬
noti. flent & timentes. flent et
inuiti: flent et barbari. flent
& qͥ uidebantur inimici. Quan¬
tos iste de galliis usq hic. totus
tractus itineris. populoꝵ egit
gemitus: Om̃s enim ñ tanqũa
imꝑatorem sibi. s tanquã pa¬
rentem publicũ obisse. domie¬
tico fletu doloris. in lacrimas
suaq om̃s funera dolent.
Amisimus enĩ imperatorẽ in
quo duo pariter acerbant
dolorẽ. Annoꝵ immaturitas.
& consilioꝵ senectus. In his er¬
go fleo: sic̃ dixit ꝓpheta. Ocli
mei caligauert a fletu: quia
elongauit a me qui cõsolaba¬
tur me. Oculi non solũ corpꝰ¬
ris. seo etiã mentis hebetatis

Expanded text:
quam nostro deesse periculo. quam nostro deesse periculo. Magnum crimen agnoscimus imperatoris, quod Romano voluit subvenire imperio! Haec causa mortis, quae plena laudis. Solvamus bono principi stipendiarias lacrymas; quia ille nobis solvit etiam mortis suae stipendium. 3. Nec tamen flendi admonitio necessaria. Flent omnes, flent et ignoti, flent et timentes, flent et inviti, flent et barbari, flent et qui videbantur inimici. Quantos iste de Galliis usque huc totius tractu itineris populorum egit gemitus? Omnes enim non tamquam imperatorem sibi, sed tamquam parentem publicum obisse domestico fletu doloris illacrymant, suaque omnes funera dolent. Amisimus enim imperatorem in quo duo pariter acerbant dolorem, annorum immaturitas, et consiliorum senectus. In his ego fleo, sicut dixit Propheta: Oculi mei caligaverunt a fletu; quia elongavit a me, 1175 qui consolabatur me . Oculi mei non solum corporis, sed etiam mentis hebetati sunt,
Abbreviated transcription (Latin):
ris sit id quod dole¬
plerũq in eiꝰ quẽ a¬
missũ dolemuᷤᷤ cõmemoratione re-¬
quiescimꝰ. eoquod in scribendo.
dum in eũ mentem dirigimꝰ.
intentionẽq defigimus. uidet᷑
nobis in sermone reuiuiscere:
signare aliquid de ualentinia¬
ni uinioris ultimis cordis fuit.
ne aut oblitterasse silentio. be¬
ne meriti de nobis pignoris
memoriã uideremur: atq in ho¬
noratam reliquisse. aut refugis¬
se incentuui dolendi. cũ doluis¬
se plerũq solatium sit dolentis:
simul cum ipsoaut ad ipsum
loquor. tanquã de presente mͥ¬
ues ad p̾sentem sermo sit. Qͥa
igitur primũ defleam: qͥd pri¬
mum amara conquestione de¬
plorem: Conuersi sunt dies no-¬
bis uotoꝵ nostroꝵ. in lacrimas.
Siquidẽ ualentinianus nob̾:s
non talis qualis sperabat᷑ ad¬
uenit. Q iste tam̃ uel morte sua
exoptabatur presentia. Ytinã
ueret. Sed ille non passus:cũ
audiret alpes italie. hoste in-¬
festari barbaro. maluit ꝑiolita¬
ri se si gallias derelinqueret.

Expanded text:
uod doleplerumque in ejus, quem amissum dolemus, commemoratione requiescimus; eo quod in scribendo dum in eum mentem dirigimus, intentionemque defigimus, videtur nobis in sermone reviviscere: signare aliquid de Valentiniani junioris ultimis cordi fuit; ne aut obliterasse silentio bene meriti de nobis pignoris memoriam videremur, atque inhonoratam reliquisse, aut refugisse incentivum dolendi, cum doluisse plerumque solatium sit dolentis: simul cum de ipso aut ad ipsum loquor, tamquam de praesente vel ad praesentem mihi sermo sit. 2. Quid igitur primum defleam? Quid primum amara conquestione deplorem? Conversi sunt dies nobis votorum nostrorum in lacrymas; siquidem Valentinianus nobis, sed non talis qualis sperabatur, advenit. Et iste tamen vel morte sua exoptabatur, 1174 praesentia. Utinam veret! Sed ille non passus, cum audiret Alpes Italiae hoste infestari barbaro, maluit periclitari se, si Gallias derelinqueret,
Abbreviated transcription (Latin):
tũ ne laberetur accepit. & hic
etiã in apostolatus munꝰ asscitꝰ
ẽ. ut uel beneficio reuocaret᷑
a ꝓditionis affectu: simul ut
d̾um alii reuincunt᷑. ꝓdesset
om̃ib. Hon enĩ consisteret pec¬
catũ:si int̾dictio ñ fuisset. Non
consistente autẽ peccato: non
solũ malicia. s etiã uirtus for
sistere. uel eminere ñ posset
Quid ẽ enĩ peccatũ. nisi p̾ua¬
ricatio legis diuine: & celestiũ
in obedientia p̃ceptorũ: Non
enĩ aurib corporis de manda¬
tis celestib uidicamus: s cum
e̾ẽt dĩ uerbũ. opiniones quedã
nobis boni & mali pullulaue-¬
runt: dũ id qͦd malũ est. natu¬
raliter inteltigimꝰ e̾e uitan¬
dumae id quod bonũ ẽ. nat᷑ali
ter nob̾ intelligimꝰ esse p̾cep¬
cũ. In eo gͥ uocẽ dñi uidem᷑
audire. qͦd alia int̾dicat. alia
precipiat. Si qͥ s ñ obedierit illis
qͦ semel a dõ precepta credimꝰ.
pene obnoruis estimat᷑. Dei aut̃

Expanded text:
tum ne laberetur accepit et hic tum ne laberetur accepit et hic etiam in apostolatus munus adscitus est, ut uel beneficio reuocaretur a proditionis affectu, simul ut dum alii reuincuntur, prodesset omnibus. non enim consisteret peccatum, si interdictio non fuisset; non consistente autem peccato non solum malitia, sed etiam uirtus fortsistere uel eminere non posset. quid est enim peccatum nisi praeuaricatio legis diuinae et caelestium inoboedientia praeceptorenim auribus corporis de mandatis coelestibus judicamus: sed cum esset Dei verbum, opiniones quaedam nobis boni et mali pullularunt; dum id quod malum est, naturaliter intelligimus esse vitandum, et id quod bonum est naturaliter nobis intellegimus esse praeceptum. in eo igitur uocem domini uidemur audire, quod alia interdicat, alia praecipiat. si quis non oboedierit illis quae semel a deo praecepta credimus, poenae obnoxius aestimatur. dei autem
Abbreviated transcription (Latin):
no autẽ scientie qͦd ẽ in medio
ꝑadisi. dixit ds̃ non manducabi¬
mꝰ ex eo. Ita ergo sciebat obedi¬
endũ ẽẽ mandato. ut diceret. ex
om̃i fructu manducabimꝰ qͦd
dñs imperauerat: de ligno autẽ
qͦd est in ꝑadyso. imperatũ di
cita deo non esse gustandũ. ne
morte moriantur. Ergo sciuit
deserendũ e̾ẽ mandatũ: scuut
utiq malũ esse preuaricari:
& idõ uste p̃uaricata dãpnat᷑
Accipe illuo. Si assũptio de
ligno scientie boni & mali ita
operatoria erat. ut & bonum &
malũ agnosceret᷑. qͦdudet᷑ scͥpt᷑a
ostende dũ dicit. qͥa uͥmanducauer̃t
ambo aꝑti st̃ ocłi eoꝵ. & cognouert̃
qͦd nudi e̾e̾nt̾. hoc ẽ aꝑti st̃ ocłi cordis.
& cognouer̃t turpe ẽẽ nud oᷤ sedegere.
sine dubio uͥ gustauit mulier de
ligno scientie boni & mali. pes¬
cauit. & se peccasse cognouit.
Que gͥ se peccasse cognouerat.
uel uirũ ad peccati cõmunio¬
nẽ inuitare non debuit. Illi¬

Expanded text:
 autem ligni quod est in medio  autem ligni quod est in medio paradiso dixit deus: non manducabitis ex eo. ita ergo sciebat oboediendum esse mandato ut diceret: ex omni fructu manducabimus, quod dominus imperauerat, de ligno autem quod est in medio paradiso imperatum a deo dicit non esse gustandum, ne morte morerentur. ergo quae sciuit deferendum esse mandato sciuit utique malum esse praeuaricari et ideo iuste praeuaricata damnatur. Accipe aliud: si adsumptio de ligno scientiae boni et mali ita operatoria erat, ut et bonum et malum agnosceretur, quod uidetur scriptura ostendere, dum dicit quia ubi manducauerunt ambquod nudi essent, hoc est aperti sunt oculi cordis et cognouerunt turpe esse nudos se degere, sine dubio ubi gustauit mulier de ligno scientiae boni et mali, peccauit et se peccasse cognouit. quae igitur se peccasse cognouerat uel uirum ad peccati communionem inuitare non debuit. inli
Abbreviated transcription (Latin):
quit bonũ & malum. ne & ipsũ
quidẽ nouit malũ esse ñ serua¬
re mandatũ: nec ipsũ bonũ no¬
uit. qͦd ẽ obedire mandato. Et
idõ quia non nouerat: uenia
inqͥt dignꝰ fuit qui ñ obedi¬
uit. non condẽpnatione. Que
quidẽ questio: de his absoluti¬
onẽ habet. que ante memoraui¬
mus. Considerare enĩ potuit
homo. ex his que õs ante ei con¬
tulerat. quod insufflationẽ dĩ
accepit. quod erat in ꝑadyso
uoluptatis locatus. sũmã aue¬
tori obedientiã deferendã. Et
ideo si uim nesciebat boni &
mali: tam̃ qͥa tantoꝵ auctor
dixerat. de ligno scientie boni
& mali ñ ẽe̾ gustandũ: fidẽ pre¬
ceptori seruare debuerat. Non
enĩ ab eo ꝑitia: s fides exigeba
tare debuerat. Et si ñ intellige¬
bat iũ qualitatẽq: iussorũ: sciebat
tam̃ preceptori deferendã esse
reuerentiam. Habebat in nat᷑am
hanc opinionẽ: & si ñ habebat
uidicium boni & mali. Deniq e
mulier serpenti dicit. Ex om̃i

Expanded text:
quit, bonum et malum, ne et ipsum quit, bonum et malum, ne et ipsum quidem nouit malum esse non seruare mandatum nec ipsum bonum nouit quod est oboedire mandato. et ideo quia non nouerat, uenia, inquit, dignus fuit qui non oboediuit, non condemnatione. quae quidem quaestio de his absolutionem habet quae ante memorauimus. considerare enim potuit homo ex iis quae deus ante ei contulerat, quod insufflationem dei accepit, quod erat in paradiso uoluptatis locatus, summam auctori oboedientiam deferendam. et ideo si uim nesciebat boni et mali, tamen quia tantorum auctor dixerat de ligno scientiae boni et mali non esse gustandum, fidem praeceptori seruare debuerat; non enim ab eo peritia, sed fides exigebattare debuerat. etsi non intellegebat uim qualitatemque iussorum, sciebat tamen praeceptori deferendam esse reuerentiam. habebat in natura hanc opinionem, etsi non habebat iudicium boni et mali. denique et mulier serpenti dicit: ex omni
Abbreviated transcription (Latin):
& matrẽ. accipiet uirtutẽ da¬
masci: & spolia samarie. Per¬
fectus gͦ qui oꝑatur bonũ. etiã¬
siboni & mali scientiã ñ adep¬
tus sit: ut multi. priusquã sci-¬
ant legem ipsi sibi sunt lex.
centiam nesciebat. Deniq ipse
ait. Peccatũ ñ cognoui: nͥ ꝑlegẽ
Nam concupiscentiã nesciebam:
nͥ lex diceret. nͨ concupisces.
Ad ꝗͣ partẽ etiã puer potest esse
ꝑfectus uire nature. priꝰquam
sciat concupiscentiam crimen
esse: uel concupiscentie crimen
admittat. Ergo scđm ꝑfunctori¬
am scientiã. uoluit ds̾ hominẽ
scire qͦd malũ est : ne quasi imꝑ-¬
fectus uitare non posset. Non
obediendo autẽ mandato: incur¬
rimus in culpam. Ergo culpã
fatemur. Rursus autẽ si altam
& ꝓfundã scientiã dicimꝰ boni &
mali qͦ qͥdẽ ꝓfunda scientia ꝑfectũ
facit: non statim autẽ paruulꝰ.
qͥ ad altam & ꝓfundã scientiam
ꝑuenire ñ potuit: recte ñ sic̃
paruulus condẽpnat᷑. Iterum
questiones serunt. qͥ nescit in¬

Expanded text:
uirtutem Damasci et spolia Samariae. perfectus ergo qui operatur bonum, etiamsi boni et mali scientiam non adeptus sit, ut multi priusquam sciant legem ipsi sibi lex sunt. centiam nesciebat? denique ipse ait: peccatum non cognoui nisi per legem; nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. ad quam partem etiam puer potest esse perfectus iure naturae, priusquam sciat concupiscentiam crimen esse uel concupiscentiae crimen admittat. ergo secundum perfunctoriam scientiam uoluit deus hominem scire quod malum est, ne quasi iuperfectus uitare non posset. non oboediendo autem mandato incurrimus in culpam; ergo culpam fatemur. rursus autem si altam et profundam scientiam dicimus boni et mali, quae quidem profunda scientia perfectum facit, ....... non statim autem paruulus, qui ad altam et profundam scientiam peruenire non potuit, recte sicut non paruulus condemnatur. - Iterum quaestiones serunt. qui nescit, in
Abbreviated transcription (Latin):
homine. rationis utiq plenissimo.
nat᷑alis quedã opinio mortis de¬
buit esse uitande: Rursus faci¬
unt alias questiones hoc modo.
Non semꝑ malũ ẽ. ñ obedire p̃¬
cepto. Si enĩ bonũ est p̃ceptũ.
honesta ẽ obedientia. Quod sum¬
ꝓbũ p̃ceptũ: non obedire utile.
Ergo ñ semꝑ ẽ malũ. ñ obedi¬
re precepto: s bono p̃cepto ũ
obedire. imꝓbũ est. Bonũ autẽ t̃
oꝑatoriũ cognitionis boni & ma¬
u lignũ: quandoqͥdẽ & ds honũ
& malũ nouit. Deniq ait. fect
adam factus ẽ. tanquam unus
nostrũ. Si gͥ bonum ẽ scientiã
habere boni & mali. bona aut̃
est quã etiã ds̃ habet: iudetur
que int̾edicit aam hominibul
non recte interdicere. Ioq¬

Expanded text:
homine rationis utique plenissimo homine rationis utique plenissimo naturalis quaedam opinio mortis debuit esse uitandae! Rursus faciunt alias quaestiones hoc modo: non semper malum est non oboedire praecepto. si enim bonum est praeceptum, honesta est oboeditio; quodsi inprobum praeceptum, non oboedire utile. ergo non semper malum est non oboedire praecepto, sed bono praecepto non oboedire inprobum est. bonum autem est operatorium cognitionis boni et mali lignum, quandoquidem et deus bonum et malum nouit. denique ait: ecce Adam factus est tamquam unus nostrum. si igitur bonum est scientiam habere boni et mali, bona autem est quam etiam deus habet, uidetur qui interdicit eam hominibus non recte interdicere, idq
Abbreviated transcription (Latin):
ysaias docet sedebat in ũbra
mortis: cui lux orta ẽ ꝑ dĩ gr̃ãm.
ñ ꝑ sue uirtutis meritũ. Ergo
inter sufflationem dĩ. & escam
ligni uite. nulla discretio: nec
hominẽ qͥs potest dicere plus
sibi posse adqͥrere. quã diuina
ei largitate collatum ẽ. Ytinã
acceptũ tenere possemꝰ. Labor
& enĩ nr̃ eo ꝓficit: ut q̃ tribu¬
ta st̃ resumamꝰ. Terciũ illud
qͦo ꝓpositũ est. quia qͥ mortem
non gustauerat. mortẽ time¬
re non poterat. facile ex com¬
munis nature usu. absolutio¬
nem habet. Est enĩ natura insi¬
tũ om̃ib animantibus: ut etiã
que nundũ sibi nocere exꝑta
sunt. quasi noria reformioent
Unde enĩ colũbe in ipso ortus
sui uisu. terror accipitris: un¬
de lupi ouib formidabiles: pu¬
lis miluiͦ Quod si in his qͤ irm¬
tionabilia st̃ animantia. quidã
oe aduerso genere animantium
nat᷑alis terror. ut etiã irratio¬
nabilia sensũ fugiende mortis
accipiant: quantomagis in pͥmo

Expanded text:
Esaias docet, sedebat in umbra Esaias docet, sedebat in umbra mortis, cui lux orta per dei gratiam, non per suae uirtutis est meritum. ergo inter insufflationem dei et escam ligni uitae nulla discretio, nec hominem quia potest dicere plus sibi posse adquirere quam diuina ei largitate conlatum est. utinam acceptum tenere possemus! labor etenim noster eo proficit, ut quae tributa sunt resumamus. tertium illud quod propositum est, quia qui mortem non gustauerat mortem timere non poterat, facile ex communis naturae usu absolutionem habet. est enim natura insitum omnibus animantibus, ut etiam quae nondum sibi nocere experta sunt quasi noxia reformident. unde enim columbae in ipso ortu sui uisu terror accipitris? unde lupi ouibus formidabiles, pullis milui? quod si in his quae inrationabilia sunt animantia quidam de aduerso genere animantium naturalis est terror, ut etiam inrationabilia sensum fugiendae mortis accipiant, quanto magis in primo
Abbreviated transcription (Latin):
Discamꝰ igitur ubi lignũ uite:
ubi etiã lignũ scientie bonia
mali. ꝓduxerit ds̃. Habes enim
in medio paraorso ait. Len nũ-¬
dio ꝓduxerit. Ergo in medio
ꝑ adyso & iuta erat : ce causam
mortis intellige. qͥa ñ homo fe-¬
cit uitã. s ueiꝰ oꝑando. uel cus¬
todiendo mandata dĩ. potuit
inuenire. Erat autẽ uita sicut
apłs dixit abscondita cũ xp̃o
in dño. Homo gͦ siue in u̾bra
qͥa umbrã est hec que nc̃ nr̃a
est uita in terra: suie in qͦdã
pignore uite erat. qͥa habebat
insuffiationẽ dei. Habebat ergo
pignꝰ immortalitatis. s in u̾bra
uite positus. absconditã uitã
cũ xp̃o in dõ uulgari quodã
& capere ñ poterat. & si nun¬
dũ peccator. non tam̃ in corrup¬
te iniuiolabilis q nature: ut pote
qͥ postea peccato lapsus ẽ. Neqͣ¬
quã autẽ adhuc peccator: deniq
in umbra uite erat. Qui autẽ
peccatores sunt: in u̾bra mortis
sunt. Peccatoꝵ autẽ popłs. sicut

Expanded text:
discamus igitur quia ubi lignum uitae discamus igitur quia ubi lignum uitae ibi etiam lignum scientiae boni et mali produxerit deus. habes enim in medio paradiso. ait ..dio produxerit. ergo in medio paradiso et uita erat et causa mortis. intellege quia non homo fecit uitam, sed uel operando uel custodiendo mandata dei potuit inuenire. erat autem uita, sicut apostolus dixit, abscondita cum Christo in deo. homo ergo siue in umbra quia umbra est haec quae nunc nostra est uita in terra, siue in quodam pignore uitae erat, quia habebat insufflationem dei, habebat ergo pignus inmortalitatis, sed in umbra uitae positus absconditam uitam cum Christo in deo uulgari quodam et capere non poterat etsi nondum peccator, non tamen incorruptae inuiolabilisque naturae, utpote qui postea peccato lapsus est, nequaquam autem adhuc peccator. denique in umbra uitae erat; qui autem peccatores sunt in umbra mortis sunt. peccatorum enim populus, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
lex enĩ spũalis ẽ. Et idõ alte¬
rũ in sermone. alterũ in pre¬
destinatione: diuino popłm õs
alloquebat᷑ oraculo. Peniq ait̃.
Non coques ouem in lacte ma¬
tris sue. Facilius ab hinc p̾ceptoꝵ
celestiũ series uideretur. nisi qͤsti¬
onẽ plurimi cõmouerent: qͥbuᷤᷤ
responderi oportet a nobis. ne
simplices mentes. malitiosa int̾¬
pretatione transducant. Pleriq
enĩ quoꝵ auctor appelles. sicut
habes in tricesimo & octauo tho¬
mo eiꝰ. has questiones ꝓponunt:
qͦmodo lignũ uite plus oꝑari ui¬
detur ad uitã. quã insufflatio dĩ
Deinde si hominẽ non ꝑfectum
fecit ds̃. unusqͥsq autẽ ꝑ industri¬
am ꝓpriã ꝑfectionẽ sibi uirtutis
asciscit: nonne uidetur plus sibi
homo adqͥrere. quã ei ds contulit:
Terciũ obiciunt. & si hõ ñ gustauerat
mortẽ: utiq ꝗͣ ñ gustau̾at scire ñ pot̾at
Ergo si ñ gustau̾at nesciebat: sine̾ciebat

Expanded text:
lex enim spiritalis est, et ideo altelex enim spiritalis est, et ideo alterum in sermone, alterum in praedestinatione diuino populum deus adloquebatur oraculo. denique ait: non quoques ouem in lacte matris suae. Facilis abhinc praeceptorum caelestium series uideretur, nisi quaestionem plurimi commouerent, quibus responderi oportet a nobis, na simplices mentes malitiosa interpretatione transducant. plerique enim, quorum auctor Apelles, sicut habes; in tricesimo et octauo tomo eius, has quaestiones proponunt: quomodo lignum uitae plus operari uidetur ad uitam quam insufflatio dei ? deinde:. si hominem non perfectum fecit deus, unusquisque autem per industriam propriam perfectionem sibi uirtutis adsciscit, nonne uidetur plus sibi homo adquirere quam ei deus contulit? tertium obiciunt: et si homo non gustauerat mortem, utique quam non gustauerat scire non poterat. ergo si non gustauerat, nesciebat: si nesciebat,
Abbreviated transcription (Latin):
tanquã plurib imꝑatur. Ego
tam̃ aliud puto: & quid futurũ
sit in ipso iã dei sermone rep¬
perio. De om̃i ligno gustandũ
ade soli precepit: quẽ seruatu¬
rũ sciebat. De ligno autẽ scien¬
tie boni & mali ñ ẽẽ gustandũ:
iam non singłariter s pluralit̾
dicit. Sciebat enĩ preuaricatu¬
rã mulierẽ: & ideo ꝑ pluralita¬
tem ostendit ñ seruaturos: quia
pluriũ discreta sententia ẽ. Et
quantũ ad septuaginta uiroꝵ
sententiã spectat: solutũ ẽ qͦd
mouebat. S quia simmacus
utrũq singularit̾ dixit. intel¬
ligius id secutũ. qͥa in lege qͦ
cũ popłm alloqͥtur ds̃. singła¬
riter loqͥtur: sic̃ habes. Audi
qui unitatẽ patris & filii ui-¬
dere ñ potuit: Et si aliquotienᷤᷤ
insermone et aqͥla & ipse confes¬
si sunt. Nec quisquã de eo quod
preuaricaturũ popłm diuina
mandata singłarit̾ alloqͥtur.¬
putet suꝑiori nr̃o obiuũ esse
sermoni: quia popłs iudeorũ
e singłarit̾ data p̾scͥpta uolauit

Expanded text:
tamquam pluribus imperatur. Ego tamen aliud puto, et quid futurum sit, in ipso jam Dei sermone reperio. De omni ligno gustandum Adae soli praecepit, quem servaturum sciebat: de ligno autem scientiae boni et mali non esse gustandum, jam non singulariter, sed pluraliter dicit. Sciebat enim praevaricaturam mulierem, et ideo per pluralitatem ostendit non servaturos, quia plurium discreta sententia est. 27. Et quantum ad Septuaginta virorum sententiam spectat, solutum est quod movebat. Sed quia Symmachus utrumque singulariter dixit, intelligimus id secutum, quia in lege quoque cum populum alloquitur Deus, singulariter loquitur, sicut habes: Audi,qui unitatem Patris et Filii videre non potuit; etsi aliquoties in sermone et Aquila et ipse confessi sint. Nec quisquam de eo quod praevaricaturum populum divina mandata singulariter alloqputet superiori nostro obuium esse sermoni quia populus Iudaeorum etiam singulariter data praescripta uiolauit.
Abbreviated transcription (Latin):
accensas habuisset faces. nũquam
preuaricationis sue nos crinicłis
implicassent: neq ex illa uirtutis
immortalitate cecidisset. Est ergo
ꝑadisus terra quedã fertilis: hoc ẽ
anima fecunda in eden plantã hoc
est in uoluptate quadam uel exer¬
citata terra. in qua anime sit de¬
lectatio. Est etiam noys tanquã
adam: & ẽ sensus tanquã eua.
Ac ne haberes quod ad infirmũ
retor queres. nature. uelut innoyi¬
am in tolerandis ꝑiculis conditio¬
nem: considera que habeat anima
ista subsidia. Erat fons ꝗͥ irriga¬
ret paradisũ. Qui fons nisi dñs ihe
uite. Deniq flumina de uentre
eiꝰ fiuent aque uiue. & fons legi¬
tur. & fiuuiꝰ legit᷑ qͥ irrigat p

Expanded text:
accensas habuisset faces, numquam accensas habuisset faces, numquam praeuaricationis suae nos criniculis inplicasset neque ex illa uirtutis inmortali tate cecidisset. Est ergo paradisus terra quaedam fertilis, hoc est anima fecunda, in Edem plantata, hoc est in uoluptate quadam uel exercitata terra, in qua animae sit delectatio. est etiam vooc tamquam Adam, est et sensus tamquam Eua. ac ne haberes quod ad infirmum retorqueres naturae uel ad obnoxiam in tolerandis periculis condicionem, considera quae habeat anima ista subsidia. erat fons qui inrigaret paradisum. qui fons nisi dominus Iuitae, denique: flumina de uentre eius fluent aquae uiuae. et fons legitur et fluuius legitur, qui inrig
Abbreviated transcription (Latin):
cognoscere: ut cauere possimus
Periq tam̃ qͥ uolunt in ꝑadiso
diabolũ non fuisse. licet in celo
astantẽ cũ angelis legerimꝰ: ne
in isto sermone uideant᷑ offendi.
scđm suã accipiant uoluntatem.
int̾pretationem istiꝰ nominis. Nãq
ante nos fuit. qͥ ꝑ uoluptatẽ et
sensũ. preuaricationẽ ab homine
memorauerit ẽẽ cõmissam:̃ in spe¬
tie serpentis figurã accipiens de-¬
lectationis. in figura mulieris. sen¬
sũ animi mentis q constituens:
quã estesin uocant greci. Decepto
autẽ sensu. p̃uaricatricẽ scđ̾m
historiã mentem asseruit: quam
greci noyn uocant. Recte gͥ in
greco nors. uiri figurã accipit:
estesis mulieris: unde & qͥdã adã.
nor n. terrenũ int̾pretati sunt.
Dñs autẽ uirgines illas in eugło.
accensis facib uel extinctis ex pec¬
tantes sponsi aduentũ: ꝓ sensibuᷤ
uel integris sapientiũ. uel corrup¬
tis insipientientiũ posuit. Namsi
eua. hoc ẽ sensus prime mulieris

Expanded text:
opus est, ut cauere possimus. opus est, ut cauere possimus. plerique tamen, qui uolunt in paradiso diabolum non fuisse, licet in caelo adstantem cum angelis legerimus, ne in isto sermone uideantur offendi, secundum suam accipiant uoluntatem interpretationem istius lectionis. namque ante nos fuit qui per uoluptatem et sensum praeuaricationem ab homine memorauerit esse commissam, in specie serpentis figuram accipiens delectationis, in figura mulieris sensum animi mentisque constituens, quam αἴσθησιν uocant Graeci, decepto autem sensu praeuaricatricem secundum historiam mentem adseruit, quam Graeci voov uocant. recte igitur in Graeco voos uiri figuram accepit, αἴσθησις mulieris. unde et quidam Adam voov terrenum interpretati sunt. dominus autem uirgines illas in euangelio accensis facibus uel extinctis expectantes sponsi aduentum pro sensibus uel integris sapientium uel corruptis insipientium posuit. nam si Eua, hoc est sensus primae mulieris
Abbreviated transcription (Latin):
diabolus: s p̃ret̾ illũ om̃s apłos
coronauit. qui malitie eiꝰ tẽpta¬
m̃ta uicert̃ Itaq neq dubitandũ.
neq rep̃hendendũ quod in ꝑa¬
so diabolus erat.: quandoqͥdem
occludere scĩs ñ potuit it̾ ne quiᷤᷤ
ascenderet. Neq enĩ uistis habi¬
tationẽ incolatꝰ tanꝗͣ possessor eri¬
puit. Esto enĩ ut aliquoᷤ desideᷤ
atq uitiosos. ab incolatu suꝑne
possessionis auerterit: illud mul¬
to augustiuis. multoq pulcrius.
qͦd sc̃oꝵ orationib excludetur.
cũ completũ fuerit illud. Uide¬
bam sathanam sic̃ fulgur de
celo cadentem. Ergo ñ metua¬
mus eũ: qui eousq infirmus est.
Accepit quidẽ tẽptandi licentiã.
s non accepit copiam subruen¬
di: nisi sponte sua labat᷑ infir¬
mꝰ affectus. qͥ sibi auxiliũ ñ norit
accersire. Et idõ qua fraude tẽp¬
tauerit primũ hominẽ. qͥd ue
in homine putauerit esse tẽptan¬
dũ: quo ordine. qua arte. opus est

Expanded text:
diabolus, sed praeter illum omnes apostolos diabolus, sed praeter illum omnes apostolos coronauit, qui malitiae eius temptamenta uicerunt. I Itaque neque dubitandum neque reprehendendum quod in paradiso diabolus erat, quandoquidem occludere sanctis non potuit iter, ne quis ascenderet; neque enim iustis habitationem incolatus tamquam possessor eripuit. esto enim ut aliquos desides atque uitiosos ab incolatu supernae possessionis auerterit: illud multo augustius multoque pulchrius, quod sanctorum orationibus excludetur, cum conpletum fuerit illud: uidebam Satanan sicut fulgur de caelo cadentem. ergo non metuamus eum, qui eo usque infirmus est, accepit quidem temptandi licentiam, sed non accepit copiam subruendi, nisi sua sponte labatur infirmus affectus, qui sibi auxilium non norit accersire. et ideo qua fraude temptauerit primum hominem quidue in homine putauerit esse temptandum, quo ordine, qua arte cognoscere
Abbreviated transcription (Latin):
riã ꝑuenisset. nisi mulier eiꝰ dñi
contubernalis. ignitis diaboli spi¬
culis incitata. temptasset eiꝰ affec¬
tũ: nisi postremo affectasset eiꝰ
interitum:. qͦ clarior e̾ẽt castimo¬
nia uiri. qui mortẽ ꝓ castitate
contẽpserit. Uis scire consiliũ
dei: ħempe diabolo auctore nece ᷤᷤ
uident᷑ uistiᷤᷤ hominib p̃parari :
exerceri qͦ parricidia filiorũ
At tam̃. dñs abrahã etiã hac arce
tẽptauit : ut immolari sibi filiũ
ab eodẽ postularet. Qua tẽp̾ta¬
tione abrahã fidelis ẽ dño cõm¬
ꝓbatus. qͦd a deuotionis obsequio.
nec dilecti filii miseratione re¬
uocatus est. Ita gͦ & lignũ sci¬
entie boni & mali. in paradiso:
qͦd erat speciosũ ad iusũ & bo¬
nũ ad escam. specie uidebatur
Non enĩ usubonũ ad escã erat :
qm̃ esca eiꝰ uidet᷑ hominib ob¬
fuisse. Ergo qͦo singulis noceat.
in cõmune ꝓsit. ut ude nocuit

Expanded text:
riam peruenisset, nisi mulier domini eius riam peruenisset, nisi mulier domini eius contubernalis ignitis diaboli spiculis incitata temptasset eius affectum, nisi postremo affectasset eius interitum, quo clarior esset castimonia uiri, qui mortem pro castitate contempserit. uis scire consilium dei? nempe diabolo auctore neces uidentur iustis hominibus praeparari, exerceri quoque parricidia filiorum. attamen dominus Abraham etiam hac arte temptauit, ut immolari sibi filium ab eodem postularet. qua temptatione Abraham fidelis est domino conprobatus, quod a deuotionis obsequio nec dilecti filii miseratione reuocatus est. ita ergo et lignum scientiae boni et mali in paradiso, quod erat speciosum ad uisum et bonum ad escam specie uidebatur; non enim usu bonum ad escam erat, quoniam esca eius uidetur hominibus obfuisse. ergo est quod singulis noceat, in commune prosit. ut Iudae nocuit
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntate generatũ. In serpentiᷤᷤ
autẽ figura: diabolus est. fuis¬
se enim diabolũ in paradiso etiã
erechiel ꝓpheta docet: qͥ dicit suꝑ
principem tiri. In uoluptate in¬
quit ꝑadysi factus ẽ. Principem
autẽ tyri: in figura accipimꝰ di¬
aboli. Nũquit & hinc accusabi¬
mꝰ deũ: qͥ thesauros eiꝰ altituoiniᷤᷤ
scientie absconditos in xpo & oc¬
cultos. cõmp̃hendere ñ possumꝰ.
nͥ qͦs ipse reuelare dignatus ẽ:
Reuelauit tam̃. ut sciamꝰ etiam
diaboli malitiã ad salutẽ ꝓdesse
hominib: ñ qͦd diabolus ꝓdesse
uelit: s quod malitiã eietiã repug¬
nantẽ. conu̾tit nobis ad salutem
Deniq huiꝰ malicia: iob scĩ uiri¬
fecit esse uirtutẽ: & pacientiam
clariorem. Huiꝰ malicia iustici¬
am eiꝰ exercuit. ut certaret et
uinceret: & uictoriã corona seq̃¬
ret᷑. Nemo enĩ nͥ qui legitime cer¬
tauerit coronatur. Ioseph quoq
castimonia nuquã ad nr̃i memo¬

Expanded text:
voluntate generatum. In serpentis voluntate generatum. In serpentis autem figura diabolus est. Fuisse enim diabolum in paradiso etiam Ezechiel propheta docet, qui dicit super principem Tyri: In voluptate, inquit, paradisi factus es . Principem autem Tyri in figura accipimus diaboli. Numquid et hinc accusabimus Deum, quia thesauros ejus altitudinis et scientiae absconditos in Christo et occultos comprehendere non possumus, nisi quos ipse revelare dignatus est? Revelavit tamen, ut sciamus etiam diaboli malitiam ad salutem prodesse hominibus. Non quod diabolus prodesse velit, sed quod malitiam ejus etiam repugnantis convertit nobis Dominus ad salutem. Denique hujus malitia Job sfecit esse uirtutem et patientiam clariorem. huius malitia iustitiam eius exercuit, ut certaret et uinceret et uictoriam corona sequeretur; nemo enim nisi qui legitime certauerit coronatur. Ioseph quoque castimonia numquam ad nostri memo
Abbreviated transcription (Latin):
in paradiso exortũ: & io eo a deo
esse ꝑmissũ. ut possimꝰ suꝑemi¬
nentiã boni scire. Quomodo enĩ
si ñ esset scientia boni & malu̾nt᷑
bonũ & malũ discretionẽ aliqũ
disceremꝰ ÷. Nam neq qͦd malũ
erat. malũ uidicaremus ẽẽ. nisi
esset scientia boni. Scientia aus̃
mali ẽẽ non posset. nͥ esset & ho¬
ni: neq rursus quod bonũ ens
sciremus bonũ esse. nͥ eẽt scien¬
cia maui. Cape eremplũ de ipl
conditione humani corporis.
Nempe habet & amaritudinem
quandã fellis: que si in cõmune
ꝓspicias. ad salutem hominis uti-¬
lis inuenit᷑. Ergo & quod malũ
putamus. plerũq ñ ꝑ om̃ia ma¬
lũ est: s in cõmune utile. Nam
sic̃ fel in parte ẽ corporis. & tam̃
ad tocius utilitatẽ corporis ꝑdest:
ita utilitati om̃ium. sciens deus.¬
ꝓfuturã scientiã boni & mali. in
parte constituit. ut in cõmune
ꝓdesset. Deniq serpentẽ in ꝑady¬
so inuenis. utiq non sine dei

Expanded text:
in paradiso exortum, et ideo a Deo in paradiso exortum, et ideo a Deo esse permissum, ut possimus supereminentiam boni scire. Quomodo 148 enim si non esset scientia boni et mali, inter bonum et malum discretionem aliquam disceremus? Nam neque quod malum erat, malum judicaremus esse, nisi esset scientia boni: scientia autem boni esse non posset, nisi esset et bonum: neque rursus quod bonum erat, sciremus bonum esse, nisi esset scientia mali. Cape exemplum de ipsa conditione humani corporis. Nempe habet et amaritudinem quamdam fellis, quae si in commune prospicias, ad salutem hominis utilis invenitur. Ergo et quod malum putamus, plerumque non per omnia malum est, sed in commune utile. Nam sicut fel in parte est corporis, et tamen ad totius utilitatem corporis prodest: ita utilitati omnium profuturam sciens Deus scientiam boni et mali, in parte constituit, ut in commune prodesset. 9. Denique serpentem in paradiso invenis, utique non sine Dei
Abbreviated transcription (Latin):
gustantẽ. inuenimꝰ esse deceptũ.
Interim nichil habemꝰ qͦd nunc
rep̃hendere debeamꝰ: & si ratio¬
nem scire ñ possumus. Neq enĩ
in hac creatura mundi. si qua
nobis difficilia intellectu uioent᷑.
& in comp̃hensibilia ingenio nr̃o
temerario quodam debemꝰ con¬
dẽpnare iuidicio: ut creaturam
serpentiũ. uenenati q alicuiꝰ ani¬
mantis. Quippe. homines qua rati¬
one singła queq sint facta intel¬
ligere adhuc & scire non possumꝰ
Sic gͦ & in scripturis diuinis. ñ
facile reprehendamꝰ aliqͥo. quod
intelligere non possumus. Sunt
enĩ plurima. q̃ non nr̃o ingenio
metienda sunt: s ex altitudine di¬
uine dispositionis. & uerba sunt
estimanda. Pone enĩ sine p̾iudicio
tam̃ assertionis future. iod tibi
hoc lignũ de scientia boni & ma¬
li displicere: quia postea quam
gustauerunt. ex eo homines. in¬
tellexert̃ se ẽẽ nudos. At tam̃
ad consũmationẽ diuine oꝑa¬
tionis. dicã tibi & hoc lignum

Expanded text:
gustantem inuenimus esse deceptum. gustantem inuenimus esse deceptum. interim nihil habemus, quod nunc reprehendere debeamus, etsi rationem scire non possumus. neque enim in hac creatura mundi, si qua nobis difficilia intellectu uidentur et inconprehensibilia ingenio nostro, temerario quodam debemus condemnare iudicio, ut creaturam serpentium uenenatique alicuius animantis, quippe homines qua ratione singula quaeque sint facta intellegere adhuc et scire non possumus. sic ergo et in scripturis diuinis non facile reprehendamus aliquid quod intellegere non possumus; sunt enim plurima quae non nostro ingenio metienda sunt. sed ex altitudine diuinae dispositionis et uerbi sunt aestimanda pone enim, sine praeiudicio tamen adsertionis futurae, ideo tibi hoc lignum de scientia boni et mali displicere, quia posteaquam gustauerunt ex eo homines, intellexerunt esse se nudos: attamen ad consummationem diuinae operationis dicam tibi
Abbreviated transcription (Latin):
cundũ corpus. Incorporalis enĩ
in loco ñ est. Posuit autẽ eũ in
paradiso. sic̃ solẽ in celo expectã¬
tem regnũ celoꝵ: quẽ admodũ
creatura expectat reuelationem
filioꝵ dĩ. Ergo si ꝑadysus ẽ in
quo erant exorta uirgulta. ui¬
detur paradrsus e̾ẽ anima. que
multiplicat semen acceptũ. in
qua uirtus unaqueq plantat᷑:
in qua erat etiã lignum uite.
hoc ẽ sapientia. sicut dixit sa¬
lomon: quia sapientia ñ de t̾ra
eaorta ẽ. s de patre. Est enĩ splen-¬
dor lucis ȩterne: & manatio om̃i¬
potentis głe. Erat autẽ lignũ
scientie boni & mali. in ꝑadyso
Sic enĩ habes. quia ꝓduxit deus
lignũ speciosum ad aspectum.
& bonũ ad escam: & lignũ uite
in paradiso: & lignũ scientie bo¬
ni &r mali. Postea uidebimꝰ utrũ
& hoc lignũ speciosũ ad aspec¬
tũ. et bonũ ad escam fuerit:. sic̃
cetera. Eo enĩ loco hoc oportuniꝰ
disputabit᷑: quo hominẽ ex hoc

Expanded text:
secundum corpus; incorporalis enim secundum corpus; incorporalis enim in loco non est. posuit autem eum m paradiso sicut solem in caelo expectantem regnum caelorum, quemadmodum creatura expectat reuelationem filiorum dei. ergo si paradisus est in quo erant exorta uirgulta, uidetur paradisus anima emultiplicat semen acceptum, in qua virtus unaquaeque plantatur, in qua erat etiam lignum vitae, hoc est sapientia, sicut dixit Salomon : quia sapientia non de terra exorta est, sed de Patre. Est enim splendor lucis aeternae, et emanatio omnipotentis gloriae. Erat autem lignum scientiae boni et mali in paradiso. sic enim habes, quia produxit deus lignum speciosum ad aspectum et bonum ad escam et lignum uitae in paradiso et lignum scientiae boni et mali. postea uidebimus utrum et hoc lignum speciosum ad aspectum et bonum ad escam fuerit sicut cetera. eo enim loco hoc oportunius disputabitur, quo hominem ex hoc