comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bilis uitȩ aliis p̃stare uidebant᷑: iste in terro¬
gatꝰ quid ꝓficeret᷑. phylosophũ se eẽ respo
ndit id ẽ. studiosum uł amatorẽ sapientię.
qm̃ sapientẽ ꝓfiteri arrogantissimũ uide¬
batur. Nonici uͦ gnr̃ĩs pͥnceps fuit tales
& quib dam pceptis ad bene uiueredum¬
bene accõmodatis. Iste aũ cͥales ut sucressores
& iã ꝓpagaret. rerũ naturã serutatus. suasq
disputationes licteris mandans eminuit:
marimeq ad mirabilis extitit qđ astrologiȩ nu-¬
meris cõp̃hensis. defectꝰ solis & lunae & iã p̃di-¬
cere potuit. Aquã tam̃ putauit rerũ eẽ pͥnci¬
pium: & hinc om̃a elem̃ta mmundi ipsumq
mundũ & qu& in eo gignunt᷑ existere. Hichil
aũ huic oꝑi. qđ mundo consid̾ato tã mirabile
aspicimꝰ. ex diuma m̃te p̾posuit. Huie suoces¬
sit anaximander eiꝰ auditor: mutauitq de
rerũ natura opinionẽ. Non enĩ ex una re

Expanded text:
bilis uitae aliis praestare uidebantur, iste interrobilis uitae aliis praestare uidebantur, iste interrogatus, quid ndit, id est studiosum vel amatorem sapientiae; quoniam sapientem profiteri arrogantissimum videbatur. Ionici uero generis princeps fuit Thaleset quibusdam praeceptis ad bene uiuendum adcommodatis; iste autem Thales, ut successores etiam propagaret, rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis extitit, quod astrologiae numeris conprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. Aquam tamen putauit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. Nihil autem huic operi, quod mundo considerato tam mirabile aspicimus, ex diuina mente praeposuit. Huic successit Anaximander, eius auditor, mutauitque de rerum natura opinionem. Non enim ex una re,
Abbreviated transcription (Latin):
temporis uetustate fere om̃s popłi gentum
deos immortales eẽ erediderant. cũ & tali
saeris idẽ illi damones oblectarent᷑. qͥ se
colendos ꝓ ipsis mortuis quos deos putan
fecerant. quibdã fallatium miraculorim
attestationib supponebant. S occulta a
ueri ꝓuidentia factũ ẽ: ut & pompilio
amico suo illis conciliati artib quib ran¬
mantia fieri potuit cuneta illa confiterii
mitterent᷑. & tam̃ ut moriturus incendes
ea potiꝰ quã obrueret ad monere ñ ꝑmia¬
rentur: qui ne in notescerent nec arati
dĩ summi ustoq uidicio: ꝓ meritas au
quos abeis uł affligi tantũ uł &iam sl¬
ei ac decipi iustũ ẽ. Quã uͦ ꝑicios ud
aculti uerae diumitatis alienȩ ile lis
iudicate sint: hinc intellie potes. ql ͤ
maliut senatꝰ in cende quas põpiliꝰ occultaũ:
quã timere qđ timuit qͥ l aude ñ potuit.

Expanded text:
temporis uetustate fere omnes populi gentium temporis uetustate fere omnes populi gentium deos inmortales esse crediderant, cum et talibus sacris idem illi daemones oblectarentur, qui se colendos pro ipsis mortuis, quos deos putari fecerant, quibusdam fallacium miraculorum adtestationibus subponebant. Sed occulta Dei ueri prouidentia factum est, ut et Pompilio amico suo illis conciliati artibus, quibus hydromantia fieri potuit, cuncta illa confiteri permitterentur, et tamen, ut moriturus incenderet ea potius quam obrueret, admonere non permitterentur; qui ne innotescerent nec aratro, Dei summi iustoque iudicio pro meritis eorum, quos ab eis uel adfligi tantum, uel etiam subici ac decipi iustum est. Quam uero perniciosae uel a cultu uerae diuinitatis alienae illae litterae iudicatae sint, hinc intellegi potest, quod eas maluit senatus incendere, quas Pompilius occultauit, quam timere quod timuit, qui hoc aud
Abbreviated transcription (Latin):
manifestauit intellectu conspicienda in uisibi.¬
lia sua : ibi &iam dictũ ẽ. ñ illos ipsum dm̃
rite coluisse. quia & aliis reb quib ñ oportebat
diumos honores illi uni tantũ debitos deculer̃:
qm̃ cognoscentes dm̃ ñ sic̃ dm̃ glificauer̃. aut
grãs eger̃. s euanuer̃ in cogitationib suis. &

Expanded text:
manifestauit intellectu conspicienda inuisibimanifestauit intellectu conspicienda inuisibilia sua: ibi etiam dictum est non illos ipsum Deum recte coluisse, quia et aliis rebus, quibus non oportebat, diuinos honores illi uni tantum debitos detulerunt: Quoniam cognoscentes Deum non sicut Deum glorificauerunt aut gratias egerunt, sed euanuerunt in
Abbreviated transcription (Latin):
nesciat philosophos uł studium sapientiae.
ul ipsam saprentiã ꝓfiteri. Cauet eos tameri
qui sedm elem̃ta huiꝰ mundi phrlosoplantur.
ñ sedm dm̃ a quo ipse factꝰ ẽ. mundus. Ad mon¬
cair eñ p̃cepto apłico: fidelit᷑q audit qđ dic¬
tam ẽ. Cauete nequis uos decipiat ꝓphrlo¬
sophiam & manẽ seductionẽ: scđ̾m elem̃ta mun¬
di. Deinde ne om̃s tales ẽẽ arbitret᷑: audit
ab eodẽ apło dici dequib dã. Quia qđ notũ ẽ.
dĩ manifestũ ẽ. iillis. Dĩ enĩ illis manifestauit.
Inuisibilia enĩ eiꝰ aconstitutione mundi ꝑ ea quȩ¬
facta sunt intellecta c̃spiciunt᷑ : sempit̾na qͦq
urtꝰ eiꝰ & duunitas. & ubi atheniensib: loquens.
cũ rẽ magnã dedõ dixisset & quȩ apaucis pos
mus: ad iecit. & ait. Sic̃ & ur̃i quidã dixer̃.
N ouit sane &iã ipsos in quib errant cauere.
Ubi eñ dictũ ẽ. qđ ꝑ ea quȩ facta sunt ds̃ illis

Expanded text:
nesciat philosophos uel studium sapientiae nesciat philosophos uel studium sapientiae uel ipsam sapientiam profiteri. Cauet eos tamen, qui secundum elementa huius mundi philosophantur, non secundum Deum, a quo ipse factus est mundus. Admonetur enim praecepto apostolico fideliterque audit quod dictum est: Cauete ne quis uos decipiat per philosophiam et inanem seductionem secundum elementa mundi. Deinde ne omnes tales esse arbitretur, audit ab eodem apostolo dici de quibusdam: Quia quod notum est Dei, manifestum est in illis; Deus enim illis manifestauit. Inuisibilia enifacta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque uirtus eius et diuinitas, et ubi Atheniensibus loquens, cum rem magnam de Deo dixisset et quae a paucis possmus, adiecit et ait: Sicut et uestri quidam dixerunt. Nouit sane etiam ipsos, in quibus errant, cauere; ubi enim dictum est, quod per ea, quae facta sunt, Deus illis
Abbreviated transcription (Latin):
effector. & lum̃ cognoscendarũ. & bonũ agen¬
darũ. qđ ab illo nob̾ sit & pͥncipiũ nat᷑e. & ue¬
ritas docrinę. & felicitas uitȩ. siue platonici
accõmodatus nuncupent᷑. siue qđ libet aliud
scere suȩ nom̃ imponant. siue tantũ mͦ ionici
gnr̃is qͥ meis p̃cipui fuer̃ ista senserint sieut
idẽ plato & qͥ eũ bene intellexer̃. siue &iam
ualici ꝓpt̃ phytagorã & phytagoreos. et siqͥ
sote ali eusdẽ sententi& uidices fuerunt.
sue aliarũ quoq gentiũ qui sapientes uł phr¬
losophi habiti sunt. ahlantici. libies. agyptii.
ndi. psae. ealdei. scitae. galli. hispani. aliiq
repuint᷑ qui hoc iuderint ac docuerint: eos
oñs cȩteris ante pomimꝰ. eosq nob ꝓpinqͥores
fatem̃. Quãuis enĩ homo xp̃ianus luteris
tantũ ecclasticis eruditꝰ platonicoꝵ forte no.¬
men ignoret. nec utrũ duo gnr̃ã phylosophoꝵ
eraterint in greca lingna ionicoꝵ & ita licoꝵ
sciat: ñ tam̃ ita surdus ẽ. in reb humanis. ut

Expanded text:
rum et bonum agendarum, quod ab illo nobis sit et principium naturae et ueritas doctrinae et felicitas uitae, siue Platonici adcommodatius nuncupentur, siue quodlibet aliud sectae suae nomen inponant; siue tantummodo Ionici generis, qui in eis praecipui fuerunt, ista senserint, sicut idem Plato et qui eum bene intellexerunt; siue etiam Italici, propter Pythagoram et Pythagoreos et si qui forte alii eiusdem sententiae indidem fuerunt; siue aliarum quoque gentium qui sapientes uel phlosophi habiti sunt, Atlantici Libyci Aegyptii, Indi, Persae, Chaldaei, Scythae, Galli, Hispani aliique reperiuntur, qui hoc viderint ac docuerint, eos omnes caeteris anteponimus, eosque nobis propinquiores ani. Quamuis enim homo Christianus litteris tantum ecclesiasticis eruditus Platonicorum forte nomen ignoret, nec utrum duo genera philosophorum extiterint in Graeca lingua, Ionicorum et Italicorum, sciat: non tamen ita surdus est in rebus humanis, ut
Abbreviated transcription (Latin):
celum & tram. Deinde ille. duo media qui
int̾positis sibimet hae extrema copularent
aquam. Parum quippe attendens quo mou
loco illo cõmemorata uideri potest. Dem
qđ plato dicit amatorẽ dĩ eẽ phylosopla
nichil sic illis sacris litteris flagrat: &tx¬
ime illud. qđ & me plurimũ adducit
pene assentiar platonẽ illoꝵ libroꝵ expe
ex agypto libandũ. respondeat᷑. ⁊ Egosũ si
sum. & dices filiis isrł. qui ẽ. misit meadas
tanquã in eiꝰ cõparatione qui uere ẽ. qui
in comniutabił ẽ: ea quȩ mutabilia facas
ñ sint: uehement̾ ħ plato tenuit & dls¬
ntissime cõmendatut. Et nescio uttrum lu
uspiam reꝑiat᷑ in libris eoꝵ quiante pli¬
tonem fuer̃: nͥ uͥ dictũ ẽ. egosum quisie
& dices eis. qui ẽ. misit me aduos. S un¬
cũq ista ille didicerit. siue p̃oedentib s
uecerũ libris. suie potuis quomͦ die qs¬

Expanded text:
elum et terram. Deinde illa duo media, quibus interpositis sibimet haec extrema copularentur, ferebatur super aquam. Parum quippe attendens quo moreloco illo commemorata videri potest. Deinde quod Plato dicit amatorem Dei esse philosophum, nihil sic in illis sacris Litteris flagrat: et maxime illud, quod et me plurimum adducit, ut pene assentiar Platonem illorum Librorum expertem ex Aegypto liberandum, respondeatur, Ego sum qui sum, et dices filiis Israel: Qui est, misit me ad uos, tamquam in eius conparatione, qui uere est quia incommutabilis est, ea quae mutabilia facta sunt non sint, uehementer hoc Plato tenuit et diligentissime commendauit. Et nescio utrum hoc uspiam reperiatur in libris eorum, qui ante Platonem fueEt dices eis: Qui est misit me ad vos. Sed undecunque ista ille diceret, sive praecedentibus eum veterum libris, sive potius, quomodo
Abbreviated transcription (Latin):
euiꝰ natura sit maorporalis. Unde iah
cosligit᷑ tiune fore beatũ. studiosũ sapientia e.
id enĩ ẽ. phylosophils: cũ fruidõ eoeperit.
Quãuis enĩ ñ continuo beatꝰ sit qui eo fruitur
qd̃ amat. multi enĩ amando ea quȩ amanda
non sunt miseri s̃. & miseriores cũ fruunt᷑ : ne¬
mo tam̃ beatꝰ ẽ. qͥ eo qđ amat ñ fruit᷑. Nam &
ipsi qui res ñ amandas amant. ñ se beatos pu.¬
tant amando s fruendo. Quisqͥs gͦ fruit᷑ eo qđ
amat. uerũq & sũmũ bonũ amat. quis eũ
beatũ nͥ imserrimꝰ negat: Ipsũ aũ uerum
ac sũmũ bonũ. plato dic̃ dm̃. Unde uult ẽẽ
phylosophũ. amatorẽ dĩ: ut qm̃ phylosophia
adbeatã uitã tendit. fruens dõ sit beatꝰ qͥdm̃

Expanded text:
cuius natura sit incorporalis. Unde utique cuius natura sit incorporalis. Unde utique colligitur tunc fore beatum studiosum sapientiae id enim est philosophus, cum frui Deo coeperit. Quamuis enim non continuo beatus sit, qui eo fruitur quod amat multi enim amando ea, quae amanda non sunt, miseri sunt et miseriores cum fruuntur: nemo tamen beatus est, qui eo quod amat non fruitur. Nam et ipsi, qui res non amandas amant, non se beatos putant amando, sed fruendo. Quisquis ergo fruitur eo, quod amat, uerumque et summum bonum amat, quis eum beatum nisi miserrimus negat? Ipsum autem uerum ac summum bonum Plato dicit Deum, unde uult esse philosophum amatorem Dei, ut, quoniam philosophia ad beatam uitam tendit, fruens Deo sit beatus qui Deum
Abbreviated transcription (Latin):
s ꝓpt̾ aliud: bonũq eẽ ħ genꝰ bonis. mali
aũ malis. lta bonũ hominis qui uł ab an¬
mo uł acorpore. uł abutroq expetiuerumt
nichil aliud quã ab homine expetendũ ẽs
putauer̃.S qui appetier̃ a corpore: a para
hominis deciore. Qui uͦ ab animo: a parae
meliore. Qui aũ ab utroq: a toto homine.
quia & debono corporis. & debono animi.&
debono utrursq diuersi diuersa opmnatis.
Cȩdant gͥ om̃s illis plir losophis qui ñ duxx̃
beatũ eẽ hominẽ fruentẽ corpore uł fruet
ammo: s fruentẽ dõ. ñ sic̃ corpore ł se ipl
amimiꝰ. aut sic̃ amico amicꝰ. s sic̃ luce oculs
si aliqͥd abhis ad illa similitudinis afferens
Qđ quale sit. si dĩ ipse adiuuerit alio loro
quantũ ꝑ nos fieri poterit apparebit di
satis sit cõmemorare. platonẽ de termus
euenire posse qui noticiã dĩ habeat & i¬
tationem. nec eẽ aliã ob causam beat̃. d
ñ dubitat ħ eẽ phrlosophari: amare de

Expanded text:
onumque esse hoc genus bonis, malum autem malis. Ita bonum hominis qui uel ab animo uel a corpore uel ab utroque expetiuerunt, nihil aliud quam ab homine expetendum esse putauerunt; sed qui id adpetiuerunt a corpore, a parte hominis deteriore; qui uero ab animo, a parte meliore; qui autem ab utroque, a toto homine. quia et de bono corporis et de bono animi et de bono utriusque diuersi diuersa opinati sunt. Cedant igitur omnes illis philosophis, qui non dixerunt beatum esse hominem fruentem corpore uel fruentem animo, sed fruentem Deo: non sicut corpore uel se ipso animus aut sicut amico amicus, sed sicut luce oculus, si aliquid ab his ad illa similitudinis adferendum est, quod quale sit, si Deus ipse adiuuerit, alio loco, quantum per nos fieri poterit, apparebit. Nunc satis sit commemorare Platonem determinasse euenire posse, qui notitiam Dei habeat et imitationem nec esse aliam ob causam beatum; ideoque non dubitat hoc esse philosophari, amare Deum,
Abbreviated transcription (Latin):
didic̃: ñ ut seribendo tran ferrec. q ꝑtolom̃s
ꝓ ingenti beneficio qui regia pocestate &ea
timeri poterat meruisse ꝑ hibet᷑.⁊ s ut
colloq̃ndo qͥd continerent quantũ capere
possec ad disceret. Hoc ut existimet᷑ ila
suade uident᷑ indicia. qđ lib geneseos se
incipit. In principio fecit ds̃ cȩlũ & t̾ram.
erra aũ erat iniusibilis & in composita.
& tenebrȩ erant suꝑ abrssũ: & sp̃s dĩ siup
librũ de mundi constiaitione conseripsit.
dm̃ dicit in illo oꝑe t̾ram pͥmo ignemq uu¬
xisse. Mlanifestũ ẽ. aũ: qđ ggni tribuat ꝯ¬

Expanded text:
didicit, non ut scribendo transferret quod Ptolomaeus didicit, non ut scribendo transferret quod Ptolomaeus pro ingenti beneficio, qui a regia potestate etiam timeri poterat, meruisse perhibetur, sed ut conloquendo quid continerent, quantum capere posset, addisceret. Hoc ut existimetur, illa suadere uidentur indicia, quod liber geneseos sic incipit: In principio fecit Deus caelum et terram. Terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant superliberum de mundi constitutione conscripsit, Deum dicit in illo opere terram primo ignemque junxisse. Manifestum est autem quod igni tribuat
Abbreviated transcription (Latin):
ologam ꝑtinent. quo greco uerbo signifi¬
eari intelligimus de diuinitate rationẽ
siue sermonẽ. Hec cas om̃iuĩ. s coꝵ cantũ
qui eũ & eẽ diunitatẽ & humana eurare
consentiant. ñ tam̃ sufficere uiuiꝰ in cõmuta¬
bilis dĩ cultũ ad uitã ad ipiscendã & iam
pꝰ mortẽ beatã. s multos. ab illo sane uno
conditos atq institutos. ob eã causã colendos
putant. Hi iam & iã uarronis opuuonẽ
ueritatis ꝓpinquitate transcendunt. Si¬
quidẽ ille totã theologiã naturalẽ usq
ad minidũ istũ uł animã eiꝰ extende po¬
cuit: isti uͦ supͣ om̃em animę naturã con¬

Expanded text:
ologiam pertinent, quo verbo graeco signifiologiam pertinent, quo verbo graeco significari intelligimus de divinitate rationem sive sermonem: nec eas omnium, sed eorum tantum, qui cum et esse divinitatem et humana curare consentiant, non tamen sufficere unius incommutabilis Dei cultum ad vitam adipiscendam, etiam post mortem, beatam, sed multos, ab illo sane uno conditos atque institutos, ob eam causam colendos putant. Hi jam etiam Varronis opinionem veritatis propinquitate transcendunt: siquidem ille totam theologiam naturalem usque ad mundum istum vel ejus animam extendere potuit: isti
Abbreviated transcription (Latin):
pe quã naturalẽ uocant: ñ cũ quib lib&
hominib. ñ enĩ fabulosa ẽ. uł cutilis hoc
ẽ uł cheatrica uł urbana. quarũ altera
uetat deoꝵ crimina altera indreat deoꝵ
desideria criminosiora. ac ꝑ hoc malignoꝵ
potuis dȩmonũ quã deoꝵ : s cum phr¬
losphis ẽ. habenda collatio. Quorũ ipsũ
nom̃ si latine int̃ p̾cet᷑: amorẽ sapientie
ꝓfitetur. Porro si sapientia ds̃ ẽ ꝑquẽ facta
sunt om̃a. sic̃ diuina auctoritas ueritasq
monstrauit: uerus phylophus ẽ. amator
dĩ. S quia res ipsa cuiꝰ ħ nom̃ ẽ. non ẽ.
in om̃ib qui hoc nomine głant᷑. neq enĩ
continuo uera sapientię sunt amatores
qͥeũq appellant᷑ phrlosophi: ꝓfecto ex
om̃ib quoꝵ sententias licteris nosse po¬
tumus eligendi sunt cũ quib ñ indigne
questio ista traecet᷑. Neq enũ hoc oꝑe om̃s
om̃ũ ply losophorũ uanas opiniones
re fucare suscepi: s eas tantũ quȩ ad che¬

Expanded text:
aturalem uocant, non cum quibuslibet hominibus non enim fabulosa est uel ciuilis, hoc est uel theatrica uel urbana; quarum altera iactitat deorum crimina, altera indicat deorum desideria criminosiora ac per hoc malignorum potius daemonum quam deorum, sed cum philosophis est habenda conlatio; quorum ipsum nomen si Latine interpretemur, amorem sapientiae profitetur. Porro si sapientia Deus est, per quem facta sunt omnia, sicut diuina auctoritas ueritasque monstrauit, uerus philosophus est amator Dei. Sed quia res ipsa, cuius hoc nomen est, non est in omnibus, qui hoc nomine gloriantur neque enim continuo uerae sapientiquicumque appellantur philosophi: profecto ex omnibus, quorum sententias et litteris nosse potuimus, eligendi sunt cum quibus non indigne quaestio ista tractetur. Neque enim hoc opere omnes omnium philosophorum vanas opiniones refutare suscepi, sed eas tantum quae ad the
Abbreviated transcription (Latin):
tiuitatẽ qua homines amalignis dȩmonib
tenebant᷑. dĩ domꝰ adificat᷑ in om̃i t̾ra. unde
titulum ille psalmus accepit ubi dix̃. Canta¬
te dño canticũ nouum. cantate dño om̃is t̾ra.
Cantate dño. ben̾ nomini eiꝰ: bene nuntiate¬

Expanded text:
tiuitatem, qua homines a malignis daemonibus tiuitatem, qua homines a malignis daemonibus tenebantur, Dei domus aedificatur in omni terra; unde titulum ille psalmus accepit, ubi dicitur: Cantate Domino canticum nouum, cantate Domino omnis terra. Cantate Domino. benedicite
Abbreviated transcription (Latin):
mus &dificabat᷑ pꝰ captiuitatẽ. & dificat᷑ enim
domꝰ dñi ciuitas dĩ quȩ ẽ. scã eccda in om̃i t̾ra:
pꝰ eã captiuitatẽ. qua illos homines de qͥb
eredentib indm̃ tanquã lapidib iuuis domꝰ
edificat᷑. captos daemonia possidebant. Neq
enĩ quia deos homo faciebat ideo ñ abeis pos¬
sidebat᷑ ipse qui fecerat: quando in eoꝵ societa¬
tem colendo traducebat᷑. Societatẽ dico: non
idolorũ stolidoꝵ. s uersutoꝵ damonioꝵ. Nã
quid sunt idola nͥ qdđ eadem scriptura dicit.⁊
ocłos lm̃t & ñ uident: & quiequid tale de ma¬
teriis licet a fabre effigiatis. tam̃ uita sensuq
carentib dicendũ fuit : S immundi sp̃s
eisdem simula eris arte illa nefaria colligati:
cultoꝵ suoꝵ animas in suã societatẽ redigendo
miserabilit̃ captiua uerant. Unde diẽ apłs.¬
S cimꝰ quia nichil ẽ. idolũ: s quȩ immolant
gentes. da moniis immolant & ñ dõ. Holo
uos socios fieri damonioꝵ. Post hane gͦ cap¬

Expanded text:
tatem. Aedificatur enim domus Domino ciuitas Dei, quae est sancta ecclesia, in omni terra post eam captiuitatem, qua illos homines, de quibus credentibus in Deum tamquam lapidibus uiuis domus aedificatur, captos daemonia possidebant. Neque enim, quia deos homo faciebat, ideo non ab eis possidebatur ipse qui fecerat, quando in eorum societatem colendo traducebatur; societatem dico, non idolorum stolidorum, sed uersutorum daemoniorum. Nam quid sunt idola, nisi quod eadem scriptura dicit: Oculos habent, et non uidebunt, et quidquid tale de materiis licet adfabre effigiatis, tamen uita sensuque carentibus dicendum fuit. Sed inmundi spiritus eisdem simulacris arte illa nefaria conligati cultorum suorum animas in suam societatem redigendo miserabiliter captiuauerant. Unde dicit apostolus: Scimus quia nihil est idolum; sed quae immolant gentes, daemoniis immolant, et non Deo; nolo uos socios fieri daemoniorum. Post hanc ergo cap
Abbreviated transcription (Latin):
iani inde ab exordio gnr̃is humant ꝑ quedo
signa & sacram̃ta tẽporib congrua. quibis
oportuit ꝑ angłos p̃dicatũ ẽ. Dende p̾pła
hebreris inunã quandã rem publicã qul
hoc sacram̃tũ ageret c̃gregatꝰ ẽ: ubi ꝑ quosdã
scientes. ꝑ quosdã nescientes. id qđ ex ad uentu
uenturũ. Sparsa & iam postea eadẽ gente
ꝑgentes ꝓpt̾ testimoniũ scripturarũ quib
amna salus in xp̃o futurai predicta ẽ.: Omnes
enĩ ñ solũ ꝓphetiȩ quȩ inuerb̾ sunt. nec tantũ
p̃cepta uite quȩ mores pietatẽq conformant
atq illis litteris continent᷑. uerũ & iã sacra.
sac̃dotia. tabnaculũ siue tẽplũ. altaria. sacri.¬

Expanded text:
jam inde ab exordio generis humani per quaedam signa, et Sacramenta temporibus congrua, quibus oportuit, per Angelos praedicatum est. Deinde populus Hebraeus in unam quamdam Rempublicam, quae hoc Sacramentum ageret, congregatus est; ubi per quosdam scientes, per quosdam nescientes, id quod ex adventuventurum; sparsa etiam postea eadem gente, per gentes propter testimonium Scripturarum, quibus aeterna salus in Christo futura praedicata est. Omnes enim non solum prophetiae, quae in verbis sunt, nec tantum praecepta vitae, quae mores, pietatemque conformant, atque illis litteris continentur, verum etiam sacra, sacerdotia, templum, sive tabernaculum, altaria, sacri
Abbreviated transcription (Latin):
solo anima se in habitante fit felix nefis
sit colere aut corpꝰ aut animã: quanto ni¬
gis nefariũ ẽ. ista sic colere. ut nec salis
nec decus humanũ corpꝰ aut anima cla¬
tis optineat. Quã obrem si templo sacati¬
si sacrificio qđ uͦ dõ debet᷑ colatur aliqtio
elementũ mundi. uł creatꝰ aliqͥ sp̃s. &i
si ñ immundus & malus: ñ ideo maluĩ
quia illa mala sunt quib colit᷑. s quia li¬
talia sunt quib solus ille colendus st ca
talis eultus seruitusq debet᷑. Si aũ stola¬
tate uł monstruositate simula eroꝵ san¬
ficus homicidioꝵ coronatione urilum
pudendoꝵ. mercede stu proꝵ. sectiona
menbroꝵ. abscisione genitaliũ. ẽseonti
molliũ. festis impuroꝵ obscenoꝵꝙ ld¬

Expanded text:
o, quo solo anima se inhabitante sit felix, nefas o, quo solo anima se inhabitante sit felix, nefas sit colere aut corpus aut animam; quanto magis nefarium est ista sic colere, ut nec salutem, nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat? Quamobrem si templo, sacerdote, sacrificio, quod vero Deo debetur, colatur aliquod elementum mundi, vel creatus aliquis spisi non immundus et malus; non ideo malum est, quia illa mala sunt quibus colitur; sed quia illa sunt talia, quibus solus ille colendus sit, cui talis cultus servitusque debetur. Si autem stoliditate vel monstrositate simulacrorum, sacrificiis homicidiorum, coronatione virilium pudendorum, mercede stuprorum, sectione membrorum, abscisione genitalium, consecratione mollium, festis impurorum obsceno
Abbreviated transcription (Latin):
poetieȩ lutere uerũ & iam hystoricȩ tradi¬
derunt. Nam qđ uirgłs ait pͥmꝰ ab aecbe¬
reo uenit saturnus olimpo arma ious
fugiens & regnis exula demptis. & que
ad hanc rem ꝓtinentia consecunt᷑ : totam
de hoc euemerus pandit hẏstoriã. quam
ennuis in latinũ uertit eloquiũ. Unde
quia plurima posuer̃ qui contra huiꝰ ma
errores ante nos uł greco sermone. ł latino
scripser̃: ñ in eo mͥ placuit immorari Apls
phisiologias cũ considero. quib docti & acti
lomines has res humanas eonant᷑ uerteri
in res diuinas: nichil uideo nͥ ad temporali
t̃renaq oꝑa naturamq corporeã atq uiss¬
potiusse reuocari: qđ nullo mͦ ẽ. uerꝰ as
oc aũ si saltẽ religositati congruis signfica¬
tionib ageret᷑: eẽt qͥdẽ dolendũ non lis
uerũ dm̃ annuntiari atq predicari. an
aliquo modo ferendũ tã foeda & turpa
ñ fieri nec iuberi. At nunc cũ ꝓ u̾ deoqͥ

Expanded text:
poeticae litterae, uerum etiam historicae tradipoeticae litterae, uerum etiam historicae tradiderunt. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio uenit Saturnus Olympo, Arma Iouis fugiens et regnis exul ademtis, et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur, totam de hoc Euhemerus pandit historiam, quam Ennius in Latinum uertit eloquium; unde quia plurima posuerunt, qui contra huius modi errores ante nos uel Graeco sermone uel Latino scripserunt, non in eo mihi placuit inmorari. Ipsas physiologias cum considero, quibus docti et acuti homines has res humanas conantur uertere in res diuinas, nihil uideo nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream upotuisse revocari: quod nullo modo est verus Deus. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur, esset quidem dolendum, non his verum Deum annuntiari atque praedicari; tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec juberi: at nunc cum pro Deo ver
Abbreviated transcription (Latin):
erim̃ deoꝵ. immo uͦ confessio demonioꝵ
& deceptionis eoꝵ: Uerum illud qđ de
abscisoꝵ consecratione mat̾ dm̃ coli meruit.
ñ poete confinxer̃: s horrere magis quã
canere maluer̃. His nedus selectis quisquã
consecrandus ẽ. ut pꝰ mortẽ iuuat beate.
quib c̃secratꝰ ante mortẽ honoste ñ p̾test
uiuere. tã foedis suꝑstitionib subditꝰ &
inmundis dȩmonib obligatꝰ. S hac oĩa
inquit referunt᷑ ad mundũ. Uideat Ne
potius ad immundũ. Quid aũ: Ergone
potest referri ad mundũ. qđ eẽ demonstrat᷑
inmundũ: Nos aũ animũ quarimꝰ. qui
uera religione confisus. ñ tãquã dm̃ sitũ
ad oret mundũ. s tãquã opus dĩ ꝓpt̃̾ dm̃
laudet mundũ: & mundanis sordib ex¬
piatus mundus ꝑueniat addm̃ qͥ ẽdidit
elarius in notuisse quã cȩteros: non tam̃
ut eoꝵ illustrarentur merita. s ne oceul¬
tarentur ob ꝓbria. Unde eos magis homi¬
nes fuisse credibile ẽ: sieut non solum

Expanded text:
deorum, immo uero confessio daemoniorum et deceptio miserorum? Verum illud, quod de abscisorum consecratione Mater deum coli meruit, non poetae confinxerunt, sed horrere magis quam canere maluerunt. Hisne dis selectis quisquam consecrandus est, ut post mortem uiuat beate, quibus consecratus ante mortem honeste non potest uiuere, tam foedis superstitionibus subditus et inmundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia, inquit, referuntur ad mundum. Videat ne potius ad inmundum. Quid autem non potest referri ad mundum, quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus, qui uera religione confisus non tamquam deum suum adoret mundum, sed tamquam opus Dei propter Deum laudet mundum, et mundanis sordibus expiatus mundus perueniat ad Deum, qui condidit clarius innotuisse quam ceteros, non tamen ut eorum inlustrarentur merita, sed ne occultarentur obprobria; unde magis eos homines fuisse credibile est, sicut non solum
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ipsi erat induas istas partes deasq diui-¬
sum ẽ: ut ipsa tercia quȩ sit aut ubi sit in¬
ueniri non possit nͥ quis dicat simul istos
deos orcũ atq ꝓ serpinã unã deã cẽ tellurẽ
& ñ ẽẽ iam tres. s aut unã aut duos. & tm̃
tres dñr. & tres habentur: tres colunt᷑ aris
siuis. delubris suis. saeris. simulacris. sacerdo¬
tib suis. & ꝑhaec & iam fallacib ꝓstitutã ani-¬
mam constuprantib daemonib suis. Ad huc
respondeat᷑ quã partẽ t̾rae ꝑ me & pars mun-¬
dani animi: ut dm̃ faciat tellumonẽ. Non
in quit: s una eadẽq t̾ra ht̃ geminã um.
& masculinã qđ semina ꝓducat. & femininã
dictã eẽ tellurẽ. amasculi tellumonẽ. Cur gͦ
pontifices ut ipse indicat additis quoq aliis
duob quatuor dus faciunt rem diuinã. telluri.
tellumoni. altori. rusoni: De tellure & tellu¬
mone iã dictum ẽ. Altori quare : Qđ ex terra

Expanded text:
quod ipsa erat, in duas istas partes deosque diuiquod ipsa erat, in duas istas partes deosque diuisum est, ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit inuenire non possit; nisi quis dicat simul istos deos Orcum adque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres, sed aut unam aut duos; et tamen tres dicuntur, tres habentur, tres coluntur aris suis, delubris suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. Adhuc respondeatur, quam partem terrae permeet pars mundani animi, ut deum faciat Tellumonem? Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam uim, et masculinam, quod semina producat, et femininam, dictam esse Tellurem, a masculina Tellumonem. Cur ergo pontifices, ut ipse indicat, additis quoque aliis duobus, quatuor diis faciunt rem divinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et Tellumone jam dictum est: Altori quare? Quod ex terra,
Abbreviated transcription (Latin):
& ungues homines dic̃. S hac eũ philoso¬
phis fortasũs agenda sunt. Nunc aũ istum
ad huc politicũ uolo. Fieri enĩ potest: ut li¬
cet in illã naturalis theologiȩ ueluti lib̾tatẽ
caput erigere paululũ uoluissẽ uideatur.⁊
Ad huc tam̃ hunc librũ uersans & se in illo
uersari cogitans eũ & iam inde respexerit.
& hoc ꝓpt̃ea dixerit ne maiores eiꝰ siue aliȩ
eiuitates tellurẽ atq neptunũ in anit̾ colu¬
issẽ eredant᷑. S hoc dico. Pars animi mu
Qđ si ita fecit. ubi erit oreꝰ fr̃ iouis. atq nep¬
tuni. quẽ ditem patrẽ uocant. Ubi eius
conunx ꝓserpina. quȩ scdm aliã ieisdẽ¬
libris positã opinionẽ ñ t̾ra fȩcunditas. s pars
inferior ꝑlbet᷑. Qđ si dieunt animi mun-¬
dani partẽ cũ ꝑmanat t̾rae partẽ suꝑiorem
ditẽ patrẽ facere dm̃. eũ uͦ inferiorẽ ꝓserpi¬
nam deã. tellus illa quid erit: lta enĩ totũ

Expanded text:
et ungues homines dicit. Sed haec cum philosoet ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uersans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maiores eius siue aliae ciuitates Tellurem adque Neptunum inaniter coluisse credantur. Sed hoc dico: pars animi munQuod si ita fecit, ubi erit Orcus, frater Iouis adque Neptuni, quem Ditem patrem uocant? ubi eius coniunx Proserpina, quae secundum aliam in elibris positam opinionem non terrae fecunditas, sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem, cum permeat terrae partem superiorem, Ditem patrem facere deum; cum uero inferiorem, Proserpinam deam: Tellus illa quid erit? Ita enim totum,
Abbreviated transcription (Latin):
qđ uocat᷑ animꝰ : in quo intelligentia p̃min&.
Hoc p̾t̾ hominẽ om̃s carere mortales. Hanc
partẽ animȩ mundi dic̃ dm̃: in nob̾ aũ geniũ
uocari. Esse aũ inmundo lapides ac t̾ram.
quã uidemꝰ qđ ñ ꝑmanet sensus: ut ossa.
ut ungues MͤSolem uͦ. lunã stellasq quȩ
sentimꝰ quibq ipse sentit: sensps eõ eni
atq oceanũ : dm̃ ẽẽ neptunũ. Redeat gͦ
ab hoc quã cheologiã naturalẽ putant. qͥd
uelut requiescendi causa ab his ambagib
atq an fractib fatigat᷑. pꝰ qͥuȩ egressus est.
redeat inquã redeat ad eiuilẽ. Hic eum
ad huc teneo tantis ꝑ: de hac ago. Nondũ
dico. si tra & lapides nr̃is sunt ossib & un¬
guib similes. similit̃ eos intelligentiã ñ habe
sic̃ sensu carent: aut si idcirco hab̾e dicunt᷑
ossa & ungues nr̃i intelligentiã quia iho¬
mine s̃ qͥ ht̃ in telligentiã.tã stultũ eẽ qͥ hos
inmundo deos dic̃. quã stultꝰ ẽ. qͥ in nob ossã

Expanded text:
quod uocatur animus, in quo intellegentia praeminet; hoc praeter hominem omnes carere mortales. Hanc partem animae mundi dicit Deum, in nobis autem genium uocari. Esse autem in mundo lapides ac terram, quam uidemus, quo non permanat sensus, ut ossa, ut ungues Dei; solem uero, lunam, stellas, quae sentimus quibusque ipse sentit, sensus esse eius; adque oceanum, deum esse Neptunum. Redeat ergo ab hac, quam theologian naturalem putat, quo uelut requiescendi causa ab his ambagibus adque anfractibus fatigatus egressus est; redeat, inquam, redeat ad ciuilem; hic eum adhuc teneo, tantisper de hac ago. Nondum dico, si terra et lapides nostris sunt ossibus et unguibus similes, similiter eos intellegentiam non habere, sicut sensu carent; aut si idcirco habere dicuntur ossa et ungues nostri intellegentiam, . quia in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit, quam stultus est qui in nobis ossa
Abbreviated transcription (Latin):
d. cui ꝑ ista minuta oꝑa pueroꝵ memoriam
mluerunt. Quis enĩ dubitet multo meluis ẽẽ.
babe bonã m̃tẽ. quã memoriã quantũlibet ix¬
gntẽ: Nemo enĩ malus ẽ: qͥbonã habeat m̃tẽ.
indã aũ pessimi. memoria s̃ mirabili: taNto
peiores. quantominꝰ possunt qđ male cogitant
oliuisci. E tam̃ minerua ẽ. int̃ selectos deos:
mentẽ aũ deã turba iulis oꝑuit. Quid de iurtu.¬
d dacã. quid de felicitate. de quib in quarto
llbio plura iã diximꝰ ⁊ quas cũ deas haberent
nilũ eis locũ int̃ selectos deos dare uoluerunt.
ibi dederunt marti. & orco. uni effectori mor¬
umi. alt̃ receptori: Cũ gͥ in his minutis oꝑib
que minutatĩ diis plurib distributa ĩ & iam
ipsos selectos uideamꝰ cãquã senatũ cũ plebe
pant̃ opari. & inuennamꝰ aquib dã dus qui
lueguaquã selgendi putat sunt. multa mauora
atq meliora ad ministrari quã ab illis qͥ selecti

Expanded text:
da, cui per ista minuta opera puerorum memoriam da, cui per ista minuta opera puerorum memoriam tribuerunt. Quis enim dubitet multo esse melius habere bonam mentem quam memoriam quantumlibet ingentem? Nemo enim malus est, qui bonam habet mentem; quidam uero pessimi memoria sunt mirabili, tanto peiores quanto minus possunt quod male cogitant obliuisci. Et tamen Minerua est inter selectos deos; Mentem autem deam turba uilis operuit. Quid de Virtute dicam? quid de Felicitate? de quibus in quarto libro plura iam diximus; quas cum deas haberent, nullum eis locum inter selectos deos dare uoluerunt, ubi dederunt Marti et Orco, uni effectori mortium alteri receptori. Cum igitur in his minutis operibus, quae minutatim dis pluribus distributa sunt, etiam ipsos selectos uideamus tamquam senatum cum plebe pariter operari, et inueniamus a quibusdam dis, qui nequaquam seligendi putati sunt, multa maiora adque meliora administrari quam ab illis, qui selecti
Abbreviated transcription (Latin):
uetone tan scãm p̾claramq taeuer̃. Propt̃
uernlen quppe facrem ãne qua ꝯteris ẽ.
tempotib pulchrior porphirius philo sophus
nobilis attn flores significare ꝑhibuit: & idõ
abscisum. quia flos decidit ante fructũ. Non
gͦ ipsũ hominẽ uł quasi hominẽ qui ẽ. uocatꝰ
attis. s uirilia eiꝰ flori cõparauer̃. Ipsa qͥppe
illo uiuente decider̃. immo uͦ ñ decider̃. neq
decerpta. s plane discerpta sunt: nec illo
flore amisso quisquã postea fructꝰ. s potius
sterilitas consecuta ẽ. Quid gͦ ipse reliquis.
& quicqͥd remansit abscuo. quid eo signifi¬
cari dr̃. quo refert᷑. qu& int̃p̃tatio inde ꝓfert᷑ .
An haec frustra moliendo nichilq inueniendo.
ꝑ suadent illud potuis ẽẽ credendũ qđ de hoẽ
oistrato fama iactauit litt̾isq mandatũ ẽ : ale.¬
rito hinc auersatꝰ ẽ. & uarro nr̃: neq ħ dicere
uoluit. Non enĩ hominẽ doctissimũ latiut. ltẽq xxu¬

Expanded text:
rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. Propter uernalem quippe faciem terrae, quae ceteris est temporibus pulchrior, Porphyrius, philosophus nobilis, Attin flores significare perhibuit, et ideo abscisum, quia flos decidit ante fructum. Non ergo ipsum hominem uel quasi hominem, qui est uocatus Attis, sed uirilia eius flori conparauerunt. Ipsa quippe illo uiuente deciderunt; immo uero non deciderunt neque decerpta, sed plane discerpta sunt; nec illo flore amisso quisquam postea fructus, sed potius sterilitas consecuta est. Quid ergo ipse reliquus, et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? quo refertur? quae interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inueniendo persuadent illud potius esse credendum, quod de homine castrato fama iactauit litterisque mandatum est? Merito hinc auersatus est Varro noster, neque hoc dicere uoluit; non enim hominem doctissimum latuit. CAPUT XX
Abbreviated transcription (Latin):
ferre bonoꝵ possit aspectꝰ. Et uerũ dicunt.
S ed ñ existimo satis debiti decoris ẽẽ pieturam:
si etiã talis fingat᷑. ubi uitutes humane głe
seruiu̾nt. Licet enĩ ista gła. delicata mulier
Unde non ei digne seruit soliditas quadã firmi¬
tasq uirtutũ: ut nichil ꝓiudeat prudentia.
mehil diftribuat uisticia. mehil toleret foratur¬
do. nicduil tẽꝑanti moderet᷑. nͥ unde placeatur
hominb & uentosȩ głȩ seruiat᷑. Hec illi se ab
ista focditate defendint: qͥ eũ aliena sꝑuant
iudicia uelut głȩ contẽptores. s sapientes ui¬
dentͥ de s placent. Nam eori iuirtꝰ. si tam̃ mil¬
la ẽ: alio mͦ qͥdã. humanȩ subdit̾ laudi. Neq
em̃ ipse qui s placet. homo ñ ẽ. Qui aũ uera
pietate in dm̃ quẽ diligit eredit & sperat:
plus intendit in ea in quib sibi displicer
quã in ea siqua in illo ĩ quȩ ñtam ipsi quã
ueritati placent. Neq id tribuit unde iam

Expanded text:
ferre bonorum possit aspectus; et uerum dicunt. ferre bonorum possit aspectus; et uerum dicunt. Sed non existimo satis debiti decoris esse picturam, si etiam talis fingatur, ubi uirtutes humanae gloriae seruiunt. Licet enim ipsa gloria delicata mulier Unde non ei digne seruit soliditas quaedam firmitasque uirtutum, ut nihil prouideat prouidentia, nihil distribuat iustitia, nihil toleret fortitudo, nihil temperantia moderetur, nisi unde placeatur hominibus et uentosae gloriae seruiatur. Nec illi se ab ista foeditate defenderint, qui, cum aliena spernant iudicia uelut gloriae contemtores, sibi sapientes uidentur et sibi placent. Nam eorum uirtus, si tamen ulla est, alio modo quodam humanae subditur laudi; neque enim ipse, qui sibi placet, homo non est. Qui autem uera pietate in Deum, quem diligit, credit et sperat, plus intendit in ea, quibus sibi displicet, quam in ea, si qua in illo sunt, quae non tam ipsi quam ueritati placent; neque id tribuit, unde iam
Abbreviated transcription (Latin):
qua prudentia iubeat. ut iugilant᷑ inquinat
qͦmͦ uoluptas regnet. & salua sit.⁊ iusticiae
uibeat ut p̾stet beneficia qua pocest ad cõ¬
parandas amicitias corporalib cõmodis neces¬
sarias. nulli faciat inuiriã ne offensis legib
uoluptas uiuere secura ñ pͦssit.⁊ fotitudini
uibeat ut sidolor corpori acciłit q̃ ñ cõpellat
inmortẽ. teneat dominã sliã id ẽ. uoluptadem
fortit̃ in animi cogitatione. ut ꝑ p̾stinarũ deli¬
ciarum suarũ recordationẽ mitiget p̃sentis
doloris aculeos ⁊ tẽꝑantie uibeat ut tantũ ca¬
piat alim̃toꝵ & si qua delectant. ne ꝑ imimo¬
cdationem noxiũ aliqͥd ualitudmẽ turbet.
& uoluptas quã etiã incorporis sanitate epy¬
curei maximã ponunt. grauit̃ offendat᷑.
ta uirtutes cũ tota sua głe dignitate cãquã
imꝑiosȩ cuidã & in honestȩ muliereule serui¬
ant uoluptati. Nichil hac pietura dicunt
ẽẽ ignominiosuis & de formius: & qđ minus

Expanded text:
quae prudentiae iubeat, ut uigilanter inquirat, quae prudentiae iubeat, ut uigilanter inquirat, quo modo uoluptas regnet et salua sit; iustitiae iubeat, ut praestet beneficia quae potest ad conparandas amicitias corporalibus commodis necessarias, nulli faciat iniuriam, ne offensis legibus uoluptas uiuere secura non possit; fortitudini iubeat. ut, si dolor corpori accesserit, qui non conpellat in mortem, teneat dominam suam, id est uoluptatem, fortiter in animi cogitatione, ut per pristinarum deliciarum suarum recordationem mitiget praesentis doloris aculeos; temperantiae iubeat, ut tantum capiat alimentorum etsi qua delectant, ne per inmoderationem noxium aliquid ualetudinem turbet et uoluptas, quam etiam in corporis sanitate Epicurei maximam ponunt, grauiter offendatur. Ita uirtutes cum tota suae gloria dignitatis tamquam imperiosae cuidam et inhonestae mulierculae seruient uoluptati. Nihil hac pictura dicunt esse ignominiosius et deformius et quod minus
Abbreviated transcription (Latin):
auitas dĩ. utiliores eẽ t̾renae eiuitati quando
bñt uirtutẽ uł ipsam. quã si nec ipam. Ili
aũ qui uera pietate p̾diti bene uiuunt. s hñt
sdentiã regendi populos: nichil ẽ. felieuis
reb huminis quã si dõ miserante habent po¬
cestatem. Iales aũ homines. unrtutes suag
quantais eũq in hac uita postunt habe ñ tribu
Quantũ libet aũ laudet᷑ atq p̃dicet᷑ iurt̃ꝰ. quȩ
sine uera pietate seruit hominũ głe: nequa¬
quã scõr ęxiguis initiis cõparandã ẽ. quor
philosophi qui finẽ boni humani in ipsa uir¬
tute consticuunt. ad ingerendũ pudorẽ qͥb dã
philosophis qͥ uirtutes quidẽ ꝓbant s̃ casuo¬
luptatis corporalis fine metiunt᷑ & illã pse iꝑ¬
sam putant appetendã. istas ꝓpt̃ ipsam ⁊ tabu¬
lam quandã uerb pingere: ubi uoluptas in
sella regali quali delicata quȩdã regina con¬
sidat. eiq uirtutes famulȩ subieiant᷑ obser¬
uantes eiꝰ nutũ ut faciant qđ illa imꝑauerit:

Expanded text:
uitas Dei, utiliores esse terrenae ciuitati, quando habent uirtutem uel ipsam, quam si nec ipsam. Illi autem, qui uera pietate praediti bene uiuunt, si habent scientiam regendi populos, nihil est felicius rebus humanis, quam si Deo miserante habeant potestatem. Tales autem homines uirtutes suas, quantascumque in hac uita possunt habere, non tribuunQuantumlibet autem laudetur adque praedicetur uirtus, quae sine uera pietate seruit hominum gloriae, nequaquam sanctorum exiguis initiis conparanda est, quorum philosophi, qui finem boni humani in ipsa uirtute constituunt, ad ingerendum pudorem quibusdam philosophis. qui uirtutes quidem probant, sed eas uoluptatis corporalis fine metiuntur et illam per se ipsam putant adpetendam. istas propter ipsam, tabulam quandam uerbis pingere, ubi uoluptas in sella regali quasi delicata quaedam regina considat, eique uirtutes famulae subiciantur, obseruantes eius nutum, ut faciant quod illa imperauerit,
Abbreviated transcription (Latin):
insuꝑficie posiustis. An quia ueniliã pelicẽ
accepit. irata suũ maritũ desuꝑnis maris
exdusit. Nempe una ẽ. tra: quã plenã qͥdẽ
udemus animalib suis. ⁊ uerumtam̃ ipsam
magnũ corpꝰ in elem̃tis mundi. mundiq in¬
simnã partẽ. Cur eã uolunt deã : An quia
fiunda ẽ. Cur gͦ ñ magis homines dii sunt.
queã fecundiorẽ faciunt excolendo s cum
arant. ñ cũ ad orant: S pars animȩ mundi
inquiunt quȩ ꝑillã ꝑmeat deã fec̃. Quasi
ñ euidentior sit in hominib anima. quȩ utrũ
sit nulla fit quȩstio: & tam̃ homines du r̃
habent᷑. & qđ ẽ. grauit᷑ dolendũ his qͥ di ñ
sint & quib ipsi meliores sunt colendis &
adorandis mirabili & miserabili errore sub¬
dint᷑. Et cerce idẽ uarro in eodẽ dediis selec¬
as libro tres ẽẽ affirmat animȩ gradus in
om̃ uniuersaq natura. Unũ qđ om̃s par-¬
ces corporis que uiuunt transit: & ñ hab&

Expanded text:
in superficie posuistis. An quia Veniliam pellicem in superficie posuistis. An quia Veniliam pellicem accepit, irata suum maritum de supernis maris exclusiuidemus animalibus suis; uerum tamen ipsam magnum corpus in elementis mundique infimam partem, quur eam uolunt deam? An quia fecunda est? Quur ergo non magis homines di sunt, qui eam fecundiorem faciunt excolendo; sed cum arant, non cum adorant? Sed pars animae mundi, inquiunt, quae per illam permeat. deam facit. Quasi non euidentior sit in hominibus anima, quae utrum sit nulla fit quaestio; et tamen homines di non habentur et, quod est grauiter dolendum, his, qui di non sunt et quibus ipsi meliores sunt, colendis et adorandis mirabili et miserabili errore subduntur. Et certe idem Varro in eodem de dis selectis libro tres esse adfirmat animae gradus in omni uniuersaque natura: unum, qui omnes partes corporis, quae uiuunt, transit et non habet
Abbreviated transcription (Latin):
toꝵ hominũ talia scripta legistis. & alis
magnũ uos didicisse iactatis. int̾p̃tamim
hos nolo dicere scđm illã ȩtnã in cõmuta¬
bilemq naturã qui solus ẽ. dĩ: sed saltem
seđ̾m animã mundi & partes eiꝰ quos deos
cẽ ueros existimastis. Partẽ animȩ mundi
quȩ mare ꝑmeat dm̃ uob fecisse neptunũ:
ut cũq tolerabilioris erroris ẽ. Itane unda ad
litꝰ ueniens & in salũ rediens duȩ s̃ partes
mundi. aut dua partes animȩ minidi.
Quis ur̃m ita desipiat. ut ħ sapiat: Cur gͦ
uob duas deas fecer̃. nͥ quia ꝓuisũ ẽ. asapien¬
tal maiorib ur̃is ñ ut dii plures uos regerent.
s ut ea quae istis uanitatib & falsitatib gau-¬
dent plura uos daemonia possiderent : Cur
aũ illa salatia ꝑ hanc int̃p̃tationẽ in feriorẽ
maris partẽ qua iuro erat subdita ꝑ didit:
Namq illã mͦ cũ refluentẽ fluctũ eẽ ꝑhibetis.

Expanded text:
ctorum hominum talia scripta legistis et aliquid ctorum hominum talia scripta legistis et aliquid magnum uos didicisse iactatis, interpretamini hoc, nolo dicere secundum illam aeternam incommutabilemque naturam, qui solus est Deus, sed saltem secundum animam mundi et partes eius, quos deos esse ueros existimatis. Partem animae mundi, quae mare permeat, deum uobis fecisse Neptunum utcumque tolerabilioris erroris est. Itane unda ad litus ueniens et in salum rediens duae sunt partes mundi aut duae partes animae mundi? Quis uestrum ita desipiat, ut hoc sapiat? Quur ergo uobis duas deas fecerunt, nisi quia prouisum est a sapientibus maioribus uestris, non ut di plures uos regerent, sed ut ea, quae istis uanitatibus et falsitatibus gaudent, plura uos daemonia possiderent? Quur autem illa Salacia per hanc interpretationem inferiorem maris partem, qua uiro erat subdita, perdidit? Namque illam modo, cum relluentem fluctum esse perhibetis,
Abbreviated transcription (Latin):
ut occasiones multiplicandoꝵ deoꝵ in¬
munda anima reꝑiret. & ab uno dõ uen
merito immunditiae destituta ac ꝑ mudꝰ
falsos auiditate maioris immunditie ꝓsta¬
ta ista saerilegia saera nominaret: sescq
spurcoꝵ darmonũ turbis conuiolandã pa
maris eẽ dixerunt. Ut quid illi ad uintal.
& uenilia. nͥ ut sine ulla causa necessarie
saeroꝵ. sola libidine animȩ ꝓstitatȩ muldi¬
plicaret᷑ uiuitatio damonioꝵ: S ꝓfen¬
inter p̃tatio p̃clarȩ theo logia: quor nos
ab ista reprehensione reddita ratione õ¬
pescat. Uenilia inquit unda ẽ. quae al
litus uenit: salatia quȩ insalũ redit. Su
gͦ deȩ fuint duȩ cũ sit una unda quȩ uens
& redit: Nempe ipsa ẽ. ex estuans inmill
numina libido uȩsant. Quãuis enĩ aqui
ñ geminet᷑ qua id & redit: hiuꝰ tam̃ aud¬
sione uanitatis duob da monib inuitaus
ampluis cõmaeulat᷑ anima quȩ it & ñ
redit. Quȩ so te uarro uł uos qui tamds¬

Expanded text:
ut occasiones multiplicandorum deorum inut occasiones multiplicandorum deorum inmunda anima reperiret, et ab uno uero Deo merito inmunditiae destituta ac per multos falsos auiditate maioris inmunditiae prostituta ista sacrilegia sacra nominaret seseque spurcorum daemonum turbis conuiolandam polmaris esse dixerunt: ut quid illi adiuncta est et Venilia, nisi ut sine ulla causa necessariorum sacrorum sola libidine animae prostitutae multiplicaretur inuitatio daemoniorum? Seinterpretatio praeclarae theologiae, quae nos ab ista reprehensione reddita ratione conpescat. \'Venilia, inquit, unda est, quae ad litus uenit; Salacia, quae in salum redit. Quur ergo deae fiunt duae, cum sit una unda quae uenit et redit? Nempe ipsa est exaestuans in multa numina libido uesana. Quamuis enim aqua non geminetur quae it et redit, huius tamen occasione uanitatis duobus daemoniis inuitatis amplius commaculatur anima, quae it et non redit. Quaeso te, Varro, uel uos, qui tam do
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ p̃t̃ mitere qm̃ multa sunt cogor. in italiȩ
comitisquȩdã dic̃ sacra liberi celebrata cum
tanta licentia turpitudinis: ut in eiꝰ hono¬
rem pudenda uirilia colerent᷑. ñ saltẽ ali¬
quantũ uerecundiore seereto. s. inppatilo
exultante nequitia. Nam hoc turpe men¬
urũ ꝑ libi dies festos cũ honore magno
plostellis impositũ. prius rure incõpetis
& usq in urbẽ postea uertabat᷑. In oppdo
aũ lanumo unus lib̾o totꝰ mensis tribuelit̾
cuiꝰ dieb om̃s uerbis flagitio sissimis uteret
donec illud menbrũ ꝑ forũ trans uectum
ẽẽt atq in loco suo qui esceret. Cu m̃bri
in honesto. matrẽ familias honestissimam.
palã coronã necesse erat imponere. Sie
ui delicet lib ds̃ placandus fuerat ꝓuenti¬
b seminũ. sic ab agris fascinatio repellend
ut matrona facere cogeret᷑ in publico. qd
nec meretrix si matronȩ spectarent ꝑme¬
ti debuit intheatro es pͥter hare saturnus
solus ereditus ñ ẽ. sufficere posse seminb

Expanded text:
quoniam multa sunt, cogor, in Italiae compitis quaedam dicit sacra Liberi celebrata cum tanta licentia turpitudinis. ut in eius honorem pudenda uirilia colerentur, non saltem aliquantum uerecundiore secreto, sed in propatulo exultante nequitia. Nam hoc turpe membrum per Liberi dies festos cum honore magno plostellis inpositum prius rure in compitis et usque in urbem postea uectabatur. In oppido autem Lauinio unus Libero totus mensis tribuebatur, cuius diebus omnes uerbis flagitiosissimis uterentur, donec illud membrum per forum transuectum esset adque in loco suo quiesceret. Cui membro inhonesto matrem familias honestissimam palam coronam necesse erat inponere. Sic uidelicet Liber deus placandus fuerat pro euentibus seminum, sic ab agris fascinatio repellenda, ut matrona facere cogeretur in publico, quod nec meretrix, si matronae spectarent, permitti debuit in theatro. Propter haec Saturnus solus creditus non est sufficere posse seminibus,