comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
moria ẽ. ꝑ quã animus. repetit illaquȩ
fuerunt. Intellegentia: ꝑ quã ea per¬
spicit quȩ sunt. Prouidentia : ꝑquam
futurũ aliquid uidetur antequã fac¬
tum. ẽ. Iustitia .ẽ. habitus animi com¬
muni utilitate conseruata: suam
cuiq tribuens dignitatẽ. Eius initiũ
est: abnatura profectum. Deinde
quȩdam in consuetudinẽ exutilita¬
tis ratione uenerunt. Posteares
&abnatura profectas & ab consuetudi¬
ne probatas: legũmetus areligio sanx̃
Naturae ius est : quod non opinio genu¬
it. sed quedam innatauis irruit. ut
religionẽ. pietatẽ. gratiam. uindica¬
tionẽ. obseruantiã. ueritatem. Reli¬
gio ẽ : quȩ superioris cuiusdã naturȩ
quã diuinã uocant. curã cerimoniãq
affert. Fietas ꝑ quã sanguine coniunc¬
tis patriȩq beniuolis: officium & dili¬
gens tribuitur cultus. Gratia: inqua
amicitiarũ & officiorũ alterius me¬
moria & remunerandi uoluntas

Expanded text:
moria est per quam animus repetit illa quae moria est per quam animus repetit illa quae fuerunt. Intelligentia, per quam ea perspicit quae sunt. Providentia, per quam futurum aliquid videtur antequam factum est. Justitia est habitus animi, communi utilitate conservata, suam cuique tribuens dignitatem. Ejus initium est ab natura profectum: deinde quaedam in consuetudinem ex utilitatis ratione venerunt: postea res et ab natura profectas et ab consuetudine probatas, legum metus et religio sanxit. Natura jus est, quod non opinio genuit, sed quaedam innata vis inseruit, ut religionem, pietatem, gratiam, vindicationem, ob- servantiam, veritatem. religio est, quae superioris cuiusdam naturae, quam divinam vocant, curam caeri- moniamque affert; pietas, per quam sanguine con- iunctis patriaeque benivolum officium et diligens tri- buitur cultus; gratia, in qua amicitiarum et officiorum alterius memoria et remunerandi voluntas
Abbreviated transcription (Latin):
partes sint. honestas &utilitas. Vitan¬
darũ: turpitudo ainutilitas Hisigit᷑
duabus rebus resduȩ grandessunt at¬
tributȩ Necessitudo. & affectio. Quarũ
altera exii. altera exre & ꝑsonis conside¬
ratur. Deutraq post apertius ꝑscribe¬
mus. Nunc honestatis rationes primũ
explicemus. Quodhoc totũ aut aliqua
exparte ꝓpt̾ sepetitur : honestũ nomi¬
nabimus. Quare cũeius duȩ partess̃
Quarũ altera simplex. altera iunctasit:
simplicẽ prius consideremus Est igitur
in eo genere: omnesres. unaui. atq uno
nomine amplexa uirtus. Nam uirtus
est animi habitus. naturȩ modo ratio¬
ni consentaneus. Quã obrem omnibus
eius partib cognitis: tota uiserit sim¬
plicis honestatis consideranda. Fabet
igitur partesquat tuor. Prudentiam.
iustitiã. fortitudinem. temperantiam
Erudentia ẽ rerũ bonarũ & malarum
utrarũq scientia. Partes eius. Memo
ria. intellegentia. prouidentia: Nle¬

Expanded text:
partes sint ho- nestas et utilitas, vitanpartes sint ho- nestas et utilitas, vitandarum turpitudo et inutilitas. his igitur duabus rebus res duae grandes sunt adtri- butae, necessitudo et affectio; quarum altera ex vi, altera ex re et personis consideratur. de utraque post apertius perscribemus; nunc honestatis rationes pri- mum explicemus. Quod aut totum aut aliqua ex parte propter se pe- titur, honestum nominabimus. quare, cum eius duae partes sint, quarum altera simplex, altera iuncta sit, simplicem prius consideremus. est igitur in eo genere omnes res una vi atque uno nomine amplexa virtus. nam virtus est animi habitus naturae modo atque rationi consentaneus. quamobrem omnibus eius par- tibus cognitis tota vis erit simplicis honestatis con- siderata. habet igitur partes quattuor: prudentiam, iustitiam, fortitudinem, temperantiam. Prudentia est rerum bonarum et malarum neutra- rumque scienria, intelligentia, providentia. Me
Abbreviated transcription (Latin):
expetũ darũ triagenera sunt. Paraut̃
numerus uitandarũ ex contraria par¬
te. Nam est quidam quod sua ui nos
adliceat ad sese pone molumento cap¬
tans aliquo. sed trahens sua dignitate.
Quod genus. uirtus scientia. ueritas est
Aliud autẽ nonpropt̃ suã uim a naturã.
sed propt̃ fructũ atq utilitatẽ peten¬
dũ: quod pecunia est Est porro quid¬
dã exhorũ partibus iunctum quod &
suaui oedignitate nos inductos ducit
& p̃se quandã gerit utilitatẽ. quoma¬
gis expetatur ut amicitia bona ens¬
timatio. atq exhis horũ contraria fa¬
ciletacentibus nobis untellegentur
Nam in primo genere quȩ sunt: honesta
appellabuntur. Quȩ autẽ insecundo
utilia. Hȩc autẽ tercia quia partem
honestatis continent. & quia maior est
uis honestatis iunctȩ res omnino exdu¬
plici genere intellegentur. Sed in meli¬
orem partem uocabuli conferantur:
& honesta nominentur. Exhis illud
conficitur: ut appetendarũ rerum

Expanded text:
expetendarum tria genera sunt; par autem expetendarum tria genera sunt; par autem numerus vitandarum ex contraria parte. nam est quiddam, quod sua vi nos adliciat ad sese, non emo- lumento captans aliquo, sed trahens sua dignitate, quod genus virtus, scientia, veritas. est aliud autem non propter suam vim et naturam, sed propter fruc- tum atque utilitatem petendum; quod genus pecunia est. est porro quiddam ex horum partibus iunctum, quod et sua vi et dignitate nos inlectos ducit et prae se quandam gerit utilitatem, quo magis expetatur, ut amicitia, bona existimatio. atque ex his horum contraria facile tacentibus nobis intellegenturnam, in primo genere quae sunt, ho- nesta appellabuntur; quae autem in secundo, utilia. haec autem tertia, quia partem honestatis continent et quia maior est vis honestatis, iuncta esse omnino et duplici genere intelleguntur, sed in meliorem partem vocabuli conferantur et honesta nominentur. ex his illud conficitur, ut petendarum rerum
Abbreviated transcription (Latin):
definitiua constitutio tractabit᷑
N unc ex positis his argumentationib
quȩ iniudiciali causarũ genus ac cõ¬
modantur. de inceps in deliberatiuũ
genus & demonstratiuum argumen¬
tandi locos & p̃cepta dabimus: pon
quo non in aliqua constitutione
omnis semper causa uersetur. sed
quia proprii tantũ harũ causarũ
quidã loci sunt. nã constitutione
separati sed ao fines horũ generũ
accõmodati Nã plac& iniudicialige¬
nere finẽ eẽ ȩquitatẽ. hoc est partem
quandam honestatis Inde liberati¬
uo autẽ. aristoteli plac&. utilitatem
N obis & honestatẽ. &utilitatẽ Inde¬
monstratiuo honestatẽ. Quare in hoc
ad finẽ quoreferri omnem orationẽ
oporta adiungentur. Atq unius
cuiusq constitutionis exemplũ suppo¬
nere nongrauaremur: nisullud ui¬
deremus. quẽ ad modũ resobscurȩ di¬
cendo fierent apertiores. sicres aꝑtas
obscuriores fieri oratione: Nunc ad
de liberationis p̃cepta ꝑgamus. Rerũ

Expanded text:
definitiva constitutio, tractabitur. definitiva constitutio, tractabitur. Nunc expositis iis argumentationibus, quae in iudi- ciale causarum genus adcommodantur, deinceps in deliberativum genus et demonstrativum argumentandi locos et praecepta dabimus, non quo non in aliqua constitutione omnis semper causa versetur, sed quia proprii tamen harum causarum quidam loci sunt, non a constitutione separati, sed ad fines horum generum accommodati. nam placet in iudiciali genere finem esse aequitatem, hoc est partem quandam honestatis. in deliberativo autem Aristoteli placet utilitatem, nobis et honestatem et utilitatem, in demonstrativo honestatem. quare in hoc ad finem, quo referri omnem orationem oportet, adiungentur. atque unius cuiusque constitutionis exemplum subponere non gra- varemur, nisi illud videremus, quemadmodum res obscurae dicendo fierent apertiores, sic res apertas obscuriores fieri oratione. Nunc ad deliberationis praecepta pergamus. Rerum
Abbreviated transcription (Latin):
mũ aduerter̃. miseri cordia cõmoti.
naui adeũ ad plicauerunt. hominẽ
ad se sustulerunt. Postea aliquanto
ipsos quoq tẽpestas uehementius iac¬
tarecepit : usq adeo ut dominus nauis
cũidem gubernator eẽt insca pham
confugera. a inde funiculo quia pup¬
pi religatus scapham ad nexam trahe¬
bat. naui quod possa moderatur
Ille autẽ cuius merceserant: ingladi¬
um in naui ibidem in cũber&. Fic
ile naufragus ad gubernaculũ acces¬
sit: a nauiquod ad potuit e opͥtula¬
tus Seclatis autẽ fluctibus & tẽpes¬
tate iã cõmutata. Nauis inportum
ꝑue hitur. Ille autẽ qui ingladium
incuberat leuiter sautius facile ex
uulnere ẽ. recreatus. Nauẽ cum
onore horũtriũ suãquisq eẽdicit.
N ic omnes scripto ad causã accedunt.¬
& ex nominis ui. nascitur controuer¬
sia. Nam arelinquere: naui are¬
manere in naui Deniq nauis ipsa
quid sit: definitionibus queritur
isdem autem ex locis omnib quibus

Expanded text:
mum adverterunt; misericordia commoti mum adverterunt; misericordia commoti navem ad eum adplicarunt, hominem ad se sustulerunt. postea aliquanto ipsos quoque tempestas vehementius iactare coepit, usque adeo, ut dominus navis, cum idem gubernator esset, in scapham confugeret et inde funiculo, qui a puppi religatus scapham adnexam tra- hebat, navi, quod posset, moderaretur, ille autem, cuius merces erant, in gladium in navi ibidem in- cumberet. hic ille naufragus ad gubernaculum ac- cessit et navi, quod potuit, est opitulatus. sedatis autem fluctibus et tempestate iam commutata navis in portum pervehitur. ille autem, qui in gladium in- cubuerat, leviter saucius facile ex vulnere est recrea- tus. navem cum onere horum trium suam quisque esse dicit. Hic omnes scripto ad causam accedunt et ex nominis vi nascitur controversia. nam et relinquere navem et remanere in navi, denique navis ipsa quid sit, definitionibus quaeretur. isdem autem ex locis om- nibus, quibus
Abbreviated transcription (Latin):
Negabit oportere. quic quã nisi quad
scriptũ sit considerare multis desimilib
rebus: a in unã quãq rem tantũ singu¬
las eẽ leges. omnia posse interse ł similia
ł dissimilia demonstrari. Loci cõmunes.
aratiocinatione oportere coniectura
exeo quod scriptum sit ad id quod nonsit
scriptũ ꝑuenire. Et neminẽ posseom̃s
res ꝑscripturã amplecti. sedeũ cõmo¬
dis sume seribere. quicur& ut quȩdam
ex quibusdã intelligantur. Contrara¬
tiocinationem huius modi. Coniecturã
diuinationẽ: & stulta scriptoris eẽ non
posse deomnib rebus cauere quibus uelit
Definitio ẽ cũinscripto uerbũ aliquod. ẽ.
positũ : cuius deui queritur hoc modo
Lex: qui in aduersa tẽpestate nauem
reliquerint omnia amittunto. Eorũ
naues &onera sunto quimnnaui reman¬
serint. Duo quidam cũ iam in alto na¬
uigarent. &cũ eorũ alterius nauis. alte¬
rius onus eẽt. naufragum quendam
natantẽ. &manus ad setendentẽ. ani¬

Expanded text:
negabit oportere quicquam, nisi quod negabit oportere quicquam, nisi quod scriptum sit, considerare; multas de similibus rebus et in unam quamque rem tamen singulas esse leges; omnia posse inter se vel similia vel dissimilia demonstrari. Loci communes: a ratiocinatione, oportere coniec- tura ex eo, quod scriptum sit, ad id, quod non sit scriptum, pervenire; et neminem posse omnes res per scripturam amplecti, sed eum commodissime scribere, qui curet, ut quaedam ex quibusdam intellegantur; contra ratiocinationem huiusmodi: coniecturam divinationem esse et stulti scriptoris esse non posse om- nibus de rebus cavere, quibus velit. Definitio est, cum in scripto verbum aliquod est positum, cuius de vi quaeritur, hoc modo: lex: qui in adversa tempestate navem reliquerint, omnia amittunto; eorum navis et onera sunto, qui in nave remanserint. Duo quidam, cum iam in alto navigarent, et cum eorum alterius navis, alterius onus esset, naufragum quendam natantem et manus ad se tendentem ani
Abbreviated transcription (Latin):
quod aut aequius. aut eodẽ sit ingenere:
Deinde: idcirco de hac renihil eẽ scriptũ:
quod cũ de illa ẽẽt scriptũ de hac isquiseri¬
bebat dubitaturũ neminẽ arbitratussit
Postea multis in legibus multa p̃terita esse
quȩ idcirco p̃terita nemo arbitretur qd
excȩteris de quibus scriptũ sit intellegi
possit. Deinde ȩquita srei demonstranda
est: ut in negotiali ab soluta. Contra autẽ
quidic& sumilitudinẽ infirmare debebit:
Q uod faci&: si demonstrabit illud quod con¬
eẽ genere. natura. ui magnitudine. tẽ¬
pore. loco. ꝑsona. opinione: Si quo in nu¬
mero illud quod ꝑsimilitudinẽ affertur.
& quo in loco illuo cuius causa afferetur
haberi conueniat ostendetur. Deinde
quidres cũ re differat de monstrabitur :
ut non idẽ uideatur deutraq existimari
oportere. Ac supse quoq poterit : ratio¬
ematiorib ut hisdem rationib quibus
ante p̃dictum.ẽ. utetur si non poterit:

Expanded text:
quod aut aequius aut eodem sit in genere; quod aut aequius aut eodem sit in genere; deinde idcirco de hac re nihil esse scriptum, quod, cum de illa esset scriptum, de hac is, qui scribebat, dubita- turum neminem arbitratus sit; postea multis in le- gibus multa praeterita esse, quae idcirco praeterita nemo arbitretur, quod ex ceteris, de quibus scriptum sit, intellegi possint; deinde aequitas rei demon- stranda est, ut in iuridiciali absoluta. Contra autem qui dicet, similitudinem infirmare de- bebit; quod faciet, si demonstrabit illud, quod conesse genere, natura, vi, magnitudine, tempore, loco, persona, opinione; si, quo in numero illud, quod per similitudinem afferetur, et quo in loco illud, cuius causa afferetur, haberi conveniat, ostendetur; deinde, quid res cum re differat, demon- strabitur, ut non idem videatur de utraque existimari oportere. ac, si ipse quoque poterit ratiocinationibus uti, isdem rationibus, quibus ante praedictum est, ute- tur; si non poterit,
Abbreviated transcription (Latin):
heredes. quosipse iub& scribunt. Ta¬
bulȩ obsignantur. De illo post supplciũ
sumitur: Inter eos quiheredss intabu¬
lis scripti sunt: & int̃ agnatos deheredi¬
tate controuersia est. Hccertalex
quȩ testamenti faciendi his qui in eo loco
sint adimat potestatẽ. nulla profert᷑
Exceteris legibus. & quȩ hunc ipsum sup¬
plicia eiusmodi afficiunt. & quȩ ad tes¬
tamenti faciendi potestatẽ ꝑtinent.
ꝑratiocinationẽ ueniendũ . ẽ. ad eius mo¬
diracionẽ : ut queratur habuerit ne
testamenti faciendi potestatẽ. Locosait̃
cõmunes in hoc genere argumentandihos
& huius modi quosdã eẽ arbitramur.
Primũ eius scripti qđ ꝓferas laudationẽ
& confirmationẽ. Peinde eius reiquade
quęratur: cũ eo de quo constat collatio¬
nẽ eius modi: ut id dequoqueritur rei de
qua const& simile eẽ uideatur. Postea ad¬
mirationẽ ꝑcunctionẽ quafieri possit.
ut qui hoc ęquũ eẽ concedat: illud neget

Expanded text:
heredes, quos ipse iubet, scribunt; taheredes, quos ipse iubet, scribunt; tabulae obsignantur. de illo post suppli- cium sumitur. inter eos, qui heredes in tabulis scripti sunt, et inter agnatos de hereditate controversia est. Hic certa lex, quae testamenti faciendi iis, qui in eo loco sint, adimat potestatem, nulla profertur. ex ce- teris legibus et quae hunc ipsum supplicio eiusmodi afficiunt et quae ad testamenti faciendi potestatem pertinent, per ratiocinationem veniundum est ad eius- modi rationem, ut quaeratur, habueritne testamenti fa- ciendi potestatem. Locos autem communes in hoc genere argumentandi hos et huiusmodi quosdam esse arbitramur: primum eius scripti, quod proferas, laudationem et confirma- tionem; deinde eius rei, qua de quaeratur, cum eo, de quo constet, collationem eiusmodi, ut id, de quo quaeritur, ei, de quo constet, simile esse videatur; postea admirationem per contentionem, qui fieri pos- sit, ut qui hoc aequum esse concedat, illud neget,
Abbreviated transcription (Latin):
uidere oportebit: & exutilitatis & ex
honestatis amplissimis partibus sume¬
re. Demonstrantẽ : ꝑamplificationẽ
adutram potius legẽ accedere oporte¬
at Caratiocinatione pascitur contro¬
uersia. cum exeo quod uspiã ẽ. ad id qđ
nusquã scriptũ .ẽ. uenitur hoc pacto
Lex. Si furiosus . ẽ. agnatũ gentiliũ que
in eo pecunia que eius potestas esto
Etlex: pater familias uti suꝑ familia pe¬
cuniaq sualegas sit : ita iusesto. Etlex:
si pater familias in testato moritur. fa¬
milia pecuniaq eius agnatũ gentiliũq
esto. Quidã iudicatus ẽ. parentẽ occidisse.
astatim quod effugiendi potestas pon
fuit ligneȩ solȩ inpedes inditȩ sunt.
Osautẽ obuolutũ est folliculo: apligatũ
Deinde est in carcere deductus: ut ibieẽt
tantis ꝑdũ culleus inquẽ coniectus in ꝓ¬
fluentẽ deferretur cõpararetur. In¬
terea quidã eius familiares in carcerẽ
tabulas afferunt: & testes adducunt.:

Expanded text:
videre oportebit et ex utilitatis et ex videre oportebit et ex utilitatis et ex honestatis amplis- simis partibus sumere demonstrantem per amplifica- tionem, ad utram potius legem accedere oporteat. Ex ratiocinatione nascitur controversia, cum ex eo, quod uspiam est, ad id, quod nusquam scriptum est, venitur, hoc pacto: lex: si furiosus est, agna- tum gentiliumque in eo pecuniaque eius potestas esto. et lex: paterfamilias uti super familia pecu- niaque sua legassit, ita ius esto. et lex: si pater- familias intestato moritur, familia pecuniaque eius agnatum gentiliumque esto. Quidam iudicatus est pa- rentem occidisse et statim, quod effugiendi potestas non fuit, ligneae soleae in pedes inditae sunt; os autem ob- volutum est folliculo et praeligatum; deinde est in car- cerem deductus, ut ibi esset tantisper, dum culleus, in quem coniectus in profluentem deferretur, compararetur. interea quidam eius familiares in carcerem tabulas af- ferunt et testes adducunt;
Abbreviated transcription (Latin):
iubeat. utrauet&. Nã sepe eaquȩ
uetat quasi exceptione quadã cor¬
rigere uideatur illã quȩ iub&: Deĩde
utralex degenere omni utra departe
quadã. utra cõmuniter inplures. utra
in aliquã certãrem scriptauideatur.
Nãquȩ in partẽ aliquã &quȩ incertã
quandã rem scripta. ẽ: ꝓnitius ad cau¬
sam accedere uidetur & adiudicium
magis ꝑtinere. Deinde exlege utrum
statim fieri neccessesit: utrũ habeat
aliquã morã &sustentationẽ. Nam
id quod statim faciendũ sit: ꝑficipͥus
oport&. Deinde operam dare ut sua
apertius scriptum sit. Deinde suȩlegi
adscriptũ ipsã sententiã quoq adiun¬
gere. Contrariã legem: Item ad aliam
sententiã trans ducere: ut si fieri pote¬
rit: nediscrepare quidem uideantur
interse. Postremo facere si causa facul¬
tatẽ dabit: ut nr̃a ratione utralex con
seruariuideatur: aduersariorũ rati¬
one alterasit necessario neglegenda: Lo¬
cos autẽ cõmunes & quosipsa causa det

Expanded text:
t, utra vetet; nam saepe ea, quae vetat, quasi exceptione quadam corrigere videatur illam, quae iubet; deinde, utra lex de genere omni, utra de parte quadam; utra communiter in plures, utra in aliquam certam rem scripta videatur; nam quae in partem aliquam et quae in certam quandam rem scripta est, propius ad causam accedere videtur et ad iudicium magis pertinere; de- inde, ex lege utrum statim fieri necesse sit, utrum habeat aliquam moram et sustentationem; nam id, quod statim faciendum sit, perfici prius oportet; de- inde operam dare, ut sua eatur esse, quod apertius scriptum sit; deinde suae legis ad scriptum ipsum sententiam quoque adiungere, contrariam legem item ad aliam sententiam transducere, ut, si fieri poterit, ne discrepare quidem videantur inter se; postremo facere, si causa facultatem dabit, ut nostra ratione utraque lex con- servari videatur, adversariorum ratione altera sit ne- cessario neglegenda. Locos autem communes et, quos ipsa causa det,
Abbreviated transcription (Latin):
eius quod hic dicit partes putabuntur
de inde si constitutio xipsa a parscons¬
titutionis eius quę lib&. intentionis de¬
pulsio est: quȩ intentionis depulsioñ. ẽ.
ea nec constitutio nec pars constitutio
nisest: At siquȩ intentionis depulsio ñ ẽ
eanet constitutio nec pars ponstitutionis
est: deliberatio & demonsiratio. peq
constitutio nec pars constitutionis est
Sigitur constitutio & ipsa aparseuis.¬

Expanded text:
eius, quam hic dicit, partes putabuntureius, quam hic dicit, partes putabunturdeinde si constitutio et ipsa et pars eius quaelibet intentionis depulsio est, quae intentionis depulsio non est, ea nec constitutio est nec pars constitutnis est: at si, quae intentionis de- pulsio non est, ea nec constitutio nec pars constitutionis est, deliberatio et demonstratio neque constitutio nec pars constitutionis est. si igitur constitutio et ipsa
Abbreviated transcription (Latin):
usa non secuti putemur: auisi
iiutius in hoc constiterimus. morũatq
impedimentũ reliquis prȩceptis intu¬
sse uideamur dideliberatio a demons¬
ratio genera sunt causarum:. nonpos
unt recte partes alicuius generis cau
putari. Eadem eruim res aliigenus
alii pars potest: eidem genus e̾e: &
.s non potest. Deliberatio autem &de¬
monstratio generasunt causarum
uullum causȩ genus. ẽ. aut iudic
lum auit & iudiciale & demons
tiuum & deliberatiuum. Nullum¬
ere cause eẽ genus cum causas esse
ltas dicat. & in eas prȩceptad&. amen
ẽ: Vnum iudiciale autem solũ e̾e.
potest: cũ de liberatio. & demons¬
tio neq ipse similes inter se sint.
iudiciali genere plurimũ disside.
& suum quęq finem habeat quo
tri debeat: relinquitur ergo. ut
na ⁊ riagenerasi nt causarum.
iossunt recte partes alicuius generis
putari: Mlale igitiua am
sunt recte putari: quod ipsa sunt gene¬
ra. Multo igitur minus recte partis

Expanded text:
mus, sine causa non secuti putemur aut, si diutius in hoc constiterimus, moram atque impedimen- tum reliquis praeceptis intulisse videamur. si delibe- ratio et demonstratio genera sunt causarum, non pos- sunt recte partes alicuius generis causae putari; eadem enim res alii genus esse, alii pars potest, eidem genus esse et pars non potest. deliberatio autem et demon- stratio genera sunt causarum. nam aut nullum causae genus est aut iudiciale solum aut et iudiciale et demon- strativum et deliberativum. nullre causae esse genus, cum causas esse multas dicat et in eas praecepta det, amentia est; unum iudiciale autem solum esse qui potest, cum deliberatio et demonstratio neque ipsae similes inter se sint et ab iudiciali genere plurimum dissideant et suum quaeque finem habeat, quo referri debeat? relinquitur ergo, ut omnia tria genera sint cau- sarum. possunt recte partes alicuius generis causae putari. male igitusunt recte putari, quod ipsa sunt genera; mul
Abbreviated transcription (Latin):
cis ingeniose &diligenter
sectas rescollocasse : a nonnil
ipse quoq noui protulisse: uierum
oratori minimum est de arte loqui.
quod hicfecit: multo maximum
exarte dicere. quod eum minime
potuisse omnes uidemus. Quare:
materia quidem nobis rhetoricȩ
udetur ͤ artis. quã aristoteli uisã dẽ
gitatio rerum uerarum aut ue¬
similiũ: quȩ causam probabileni
ddant. IDispositio est: rerũ inuen¬
animirerum acuerborũ ad
uentionẽ perceptio. Pronun
itio est : exrerum & uerborum
gnitate: uoesa torporis mode

Expanded text:
artibus ingeniose et diligenter electas res collocasse et nonnihil ipse quoque novi protulisse; ve- rum oratori minimum est de arte loqui, quod hic fecit, multo maximum ex arte dicere, quod eum minime po- tuisse omnes videmus. Quare materia quidem nobis rhetoricae videtur artis ea, quam Aristoteli visam esse gitatio rerum verarum aut verisimilium, quae causam probabilem reddunt. Dispositio est rerum invenanimi rerum ac verborum ad inventionem perceptio. Pronuntiatio est ex rerum et verborum dignitate vocis et corporis mode
Abbreviated transcription (Latin):
tem uiartem rhe coricam seri¬
bat a duabus reliquis rebus: dema¬
teriqartis acpartibus scribere opa¬
tere exstimamus: Acmihi quidẽ
uidetur oniunctȩ agendũ dema¬
teria acpartibus. Quare inuen¬
tio quȩ princeps est omniũ partiũ
potissimum inomini causarum ge¬
nere. qualis dereat eẽ considere¬
tur ¶Omnisres qacht in sepositã
indictione aceiscepationi aliquã
controuersiam: ausati utaon.¬

Expanded text:
tem, qui artem rhetoricam scribat, de duabus reliquis rebus, materia artis ac partibus, scribere oportere existimamus. ac mihi quidem videtur coniuncte agen- dum de materia ac partibus. quare inventio, quae prin- ceps est omnium partium, potissimum in omni causa- rum genere, qualis debeat esse, consideretur. Omnis res, quae habet in se positam in dictione ac disceptatione aliquam controversiam, aut fa
Abbreviated transcription (Latin):
tum: duplex est. Aut enĩ propter
rem aliquã lamante animo proui¬
sam. quod cumq facimus: &erit
causa. quȩ ratio einatio dr̃. aut su¬
bito necessitate aliqua prȩsentis
temporis infactum aliquod prȩci¬
pitamur: erit causa. quȩ inpul¬
sio dr̃. Et quȩ cumq causa ex con¬
fessione ueniã meretur: inpulsio
est. Harum nunc utrãque causa
cicero hic tetigit. ꝑ quã quã obri
inquit. & cuius causa factumsit: quȩ ri

Expanded text:
tum duplex est: aut enim propter tum duplex est: aut enim propter rem aliquam iam ante animo prouisam quodcumque facimus, et erit causa quae ratiocinatio dicitur, aut subito necessitate aliqua praesentis temporis in factum aliquod praecipitamur, et erit causa quae impulsio dicitur; et quaecumque causa ex confessione ueniam meretur, impulsio est. Harum nunc utramque causam Cicero hic tetigit: 'per quam, quam ob rem', inquit, 'et cuius causa factum sit, quaerit
Abbreviated transcription (Latin):
tea factumsit. ut milo quidante
fecit: Ini senatu fuit. domũ uenit.
calceos. auestimenta mutauit.
penulã. dereda desiluit: sede fendit.
clodius occisus est. Postea quidfecit
Profectus est lanuuinum. flammi¬
nes creauit. þropter inuidam:
romã cito noluit reuerti. Ergohis
factii: factum probatur aut defen¬
ditur illud. quod ingestione est: id ẽ
milo clodium occidit. Necesse est
itaq hec quinq in eodem negotio
dequo questio est: contineri Frus¬
traenm aliquod factum obicimꝰ.
immo pec factum est: nisi eius sum¬
mam dicamus. Nisi causam eiusdẽ
facti doceamus. nisi quid ante. quid
inre. quid postea factumsit. demons¬
tremus. Recte ergo continentia
cõipso negotio: nominata sunt: Ne¬
obrem. & cuius rei causa factumsit:
quęritur. multȩ quidem cause suns
Nam ut omnia ista nascantur. quȩ
in mundo sunt : Necesseest causa
prȩcedat Et hoc ipsũ negotium
de quo quȩ stio est: causa dicitur.
Uerum hȩc causa. hominis circa fac¬

Expanded text:
tea factum sit, ut: 'Milo quid ante tea factum sit, ut: 'Milo quid ante fecit? In senatu fuit, domum uenit, calceos et uestimenta mutauit, paenulam, de raeda desiluit, se defendit, Clodius occisus est'. Postea quid fecit? 'Profectus est Lanuuium, flamines creauit, propter inuidiam Romam cito noluit reuerti'. Ergo his factis factum probatur aut defenditur illud quod in quaestione est, id est, Milo Clodium occidit. Necesse est itaque haec quinque in eodem negotio de quo quaestio est contineri. Frustra enim aliquod factum obicimus, immo nec factum est, nisi eius summam dicamus, nisi causam eiusdem facti doceamus, nisi quid ante, quid in re, quid postea factum sit demonstremus. Recte ergo continentia cum ipso negotio nominata sunt. DEOB REM ET CVIVS CAVSA FACTVM SIT, QVAERITVR. Multae quidem causae sunt. Nam ut omnia ista nascantur quae in mundo sunt, necesse est causa praecedat; et hoc ipsum negotium de quo quaestio est causa dicitur. Verum haec causa hominis circa fac
Abbreviated transcription (Latin):
Non innegotio neq ingestione ne¬
gotisunt: sed gestum negotium
consequuntur Et qm̃ scimus. quot
attributa negotiosint. ł quȩsint
ad argumentũ ducenla uidea¬
mus Acprimo illa consideremus.
quȩ continentia cũ ipso negotio
appellantur. sine quibus negotiũ :¬
& quȩ sine negotio eẽ non possunt
Hec itaq quinq sunt. Summa ipsius
negotu. Dũmȩ causa Et facti tria
tempora. Ante in post. quod factũ
inter genera factorum secundũ eẽ
memorauimus. Summa negotii
ipsis nominibus depronuntiatione
fiet argumentum: sicum quadã
admiratione dicamus. Occidisse
patrem. sextus roscius dr̃. De inde
causa illa est ut puta. occidit quia
inimicus fuit. Aut contra. quia
inimicus non fuit: pon occidit.
ampost causam: facta considera¬
re debemus. quibus illud factum
de quo questio est. ad seramus llȩc
facta ꝑtria tempora ut sȩpe lam
dictum .ẽ: diuiduntur. ut consi¬
deremus quid ante factumsit.
quid inre ipsa factumsit. quid pos¬

Expanded text:
non in negotio neque in gestione nenon in negotio neque in gestione negotii sunt, sed gestum negotium consecuntur. Et quoniam scimus quot adtributa negotio sint uel quae sint, ad argumentum ducenda, uideamus. Ac primo ella consideremus quae continentia cum ipso negotio appellantur, sine quibus negotium et quae sine negotio esse non possunt. Haec itaque quinque sunt: summa ipsius negotii, summae causa et facti ria tempora, ante, in, post; quod factum inter genera factorum secundum esse memorauimus. Summa negotii ipsis nominibus, de pronuntiatione fiet argumentum, si cum quadam admiratione dicamus: "occidisse patrem Sextus Roscius dicitur". Deinde causa illa est, ut puta 'occidit, quia inimicus fuit', aut contra: ‘quia inimicus non fuit, non occedit'. Iam post causam facta considerare debemus quibus illud factum de quo quaesteo est adseramus. Haec facta per tria tempora, ut saepe iam dictum est, diuiduntur, ut consideremus quid ante factum sit, quid in re ipsa factum sit, quid pos
Abbreviated transcription (Latin):
negotiũ est. In ipsius autẽ negoti
gestione: illa sunt. Illo tẽpore occi¬
dit. in illo loco occidit. fuit occasio
ut occideret: &rłqͣ quȩ ingestione
pegotu continentur. Tertiũ attri¬
butum est: quod adiunctũ negotio
nominatur: Hoc quoq negotiũ. neq
ingestione negorii: sed extra negotiũ
est. Hoc ab oratore sumitur Cuius
as sumptione res illa dequa quȩstio
est. aut similis aut dissimilis demors¬
trabitur Itaq omnia exempla:
attributa negotiosunt. Sedquȩ
extrinsecus ueniunt: adiuncta
negotio nominantur. Quartum
attributum est negotio: quod ges¬
tum negotium consequitur soc
quoq extrinsecus est. Nonenim
in negotio uel ingestione negotii con¬¬
tinetur: sed anpost negotium
contigerit consideratur : ut puta
łactum milonis heres conse cutȩ sunt.
ut de eodem facto legem nouam
senatus tulit cȩdẽquȩ in appia
uia facta est: contra rempublicam
factam ẽẽ iudicauit. Nȩx omnia:

Expanded text:
negotium est. In ipsius autem negotii negotium est. In ipsius autem negotii gestione illa sunt: 'illo tempore occidit, in illo loco occidit, fuit occasio ut occideret' et reliqua quae in gestione negotii continentur. Tertium adtributum est quod adiunctum negotio nominatur; hoc neque negotium neque in gestione negotii, sed extra negotium est; hoc ab oratore sumitur, cuius adsumptione res illa de qua quaestio est aut similis aut dissimilis demonstrabitur. Itaque omnia exempla adtributa negotio sunt,sed quoniam extrinsecus ueniunt, adiuncta negotio nominantur. Quartum adtributum est negotio, quod gestum negotium consequitur. Hoc quoque extrinsecus est: non enim in negotio uel in gestione negotii continetur, sed an post negotium contigerit consideratur; ut puta, factum Milonis hae res consecutae sunt, ut: de eodem facto legem nouam senatus tulit, caedem quae in Appia uia facta esset contra rem publicam factam esse iudicauit. Haec omnia
Abbreviated transcription (Latin):
ex quo: ad id factum de quo questio est.
trahitur argumentum: ut eluentii
factumest iuditiale deueneno: quod
occiderit opianicũ. Deinde extrahoc
pegotium: fãc taeius asia ad argiañti
quod proponitur. trahu̾ntur. quod
multos ante ueneno necarit . Hoc
terciũ factum in attribiiis personȩ
accipimus Facta casus. & orationes
Tria itaq genera factorũ sunt Factũ
de quo questioest Factum: quodid
factum unde quȩ stio est : probatur
Factum: extranegotium. sed ad nego¬
tium. Itaq factum illud dequoquęs¬
tio est: Negotiũ appellatur. Nuic
negotio: quattuor principaliter
attributa subiecit. Unum quod
in ipso negotio. ẽ. quȩ continentia
cum ipso negotio appellauit: id est
quibus illud factum de quo questio
eft probatur: &quę ab ipso negotio
uidentur nullo modo posse separa¬
ri Scđm attributũ est : in quo illa
quȩ ingestione negotiisint: necesse
tium: aliud illa quȩ ingestione nego¬
ti continentur: ut puta. occidit:

Expanded text:
ex quo ad id factum de quo quaestio est ex quo ad id factum de quo quaestio est trahitur argumentum, ut Cluentii factum est iudiciale de ueneno, quod occiderit Oppianicum; deinde extra hoc negotium facta eius alia ad argumentum quod proponitur trahuntur, quod multos ante ueneno necarit. Hoc tertium factum in adtributis personae accipimus, 'facta, casus et orationes'. Tria itaque genera factorum sunt; factum de quo quaestio est, factum quo id factum unde quaestio est probatur, factum extra negotium, sed ad negotium. Itaque factum illud de quo quaestio est negotium appellatur. Huic negotio quattuor principaliter adtributa subiecit: unum quod in ipso negotio est, quae 'continentia cum ipso negotio' appellauit, id est quibus illud factum de quo questio est probatur et quae ab ipso negotio uidentur nullo modo posse separari. Secundum adtributum est, in quo illa quae in gestione negotii sint necesse tium, aliud illa, quae in gestione negotii continentur -; ut puta, 'occidit'
Abbreviated transcription (Latin):
rem. Quis. quid .cur. quando. ubi
quem ad modũ. quibus adminiculis
Horũ duo prima: omnia continent
Nihil autẽ aliud queritur: nisi quis
fecerit: & quid factum sit. Atque
hec ipsa cicero propriis &apertiorib
& adrem uicinioribus nominibus.:
appellauit. Quis enĩ. ꝑsonã dixit:
quid negotium uocauit. Acpersonȩ
quidem quam in pronomine posuimꝰ
quȩ eent attributa: lam dictũ est
Nunc antequam dicamus quȩ negotio
attributa sint : qudsit ipsum negotiũ
uideamus. Negotiũ est factum. de
quo questio est. Uerum hoc factum:
nunc infacto est. nune indicto. Nunc
in cogitatu. Omne hoc itaq factũ dequo
quȩstio est: negotiũ appellatur. Ae fac¬
torum quidem genera tria sunt est
factum illud: dequo quęstio est. est
factum: quod in negotio est quo illud
factum de quo quęstio est probatur
Atq hoc factum. tribus temporibus
consideratur. Ante. in post. Est & t̃ciũ
genus facti: quod extra negotium est.

Expanded text:
rem: quis, quid, cur, quando, ubi, rem: quis, quid, cur, quando, ubi, quemadmodum, quibus adminiculis. Horum duo prima omnia continent; nihil autem aliud quaeritur, nisi quis fecerit et quid factum sit. Atque haec ipsa Cicero propriis et apertioribus et ad rem uicinioribus nominibus appellauit: 'quis' enim personam dixit, 'quid' negotium uocauit. Ac personae quidem, quam in pronomine posuimus, quae essent adtributa iam dictum est; nunc antequam dicamus quae negotio adtributa sint, quid sit ipsum negotium uideamus. Negotium est factum de quoquaestio est; uerum hoc factum nunc in facto est, nunc in dicto, nunc in cogitatu. Omne hoc itaque factum de quo quaestio est negotium appellatur. Ac factorum quidem genera tria sunt. Est factum factum illud, de quo quaestio est; est factum, quod in negotio est, quo illud factum, de quo quaestio est, probatur; atque hoc factum tribus temporibus consideratur; 'ante, in, post'. Est tertium genus facti quod extra negotium est,
Abbreviated transcription (Latin):
Quia hoc dixit. hoc dicit. hoc &lam dic¬
turus est Huc usq autẽ at tributa
I ꝑsonȩ. Icpersonis quidem hȩo
uidentur ẽẽ ad tributa. Negotiis aut̃
quȩ sunt adtributa: partini sunt con
tinentia cũ ipso negotio. partim inges¬
Itione negotii considerantur. partim
adiuncta negotiosunt. partim gestũ¬
Inegotium consequuntur. Continen¬
Stia cum ipso negotiosunt : exquȩ seꝑ¬
Iad fixa eẽ uidentur adrem: neq ab ea
possunt separari. Exhis prima est
Ibreuis cõplexio tocius negotii: quȩ sum¬
mam continet facti hoc modo. paren¬
tis ocisio. patrię proditio Deinde
Icausa eius summę: ꝑquã. & quã obrẽ.
I&cuius reicausa factumsit. quęritur.
Heinde ante gestamrem quȩ facta sunt
Icontinentur : usq ad ipsum negotiũ
Neinde in ipso gerendo negotio: quid
Factum sit. Dein de quid postea factũ sit
Negotus autẽ. Septẽ sunt quidem ut
diximus elementa: unde omnis
argumentatio capitur adquã cũq

Expanded text:
quia hoc dixit hoc dicit, hoc etiam dicquia hoc dixit hoc dicit, hoc etiam dicturus est'. Hucusque autem adtributa personae. AC PERSOvidentur esse adtributa: negotiis autem quae sunt adtributa, partim sunt con- tinentia cum ipso negotio, partim in gestione negotii considerantur, partim adiuncta negotio sunt, partim negotium consequuntur. Continentia cum ipso negotio sunt ea, quae semper affixa esse videntur ad rem neque ab ea possunt se- parari. ex his prima est brevis conplexio totius neg- otii, quae summam continet facti, hoc modo: parentis occisio, patriae proditio; deinde causa eius summae, per quam et quam ob rem et cuius rei causa factum sit, quaeritur; deinde ante gestam rem quae facta sint continenter usque ad ipsum negotium; deinde, in ipso gerendo negotio quid actum sit; deinde, quid postea factum sitNEGOTIIS AVTEM. Septem sunt quidem, ut diximus, elementa, unde omnis argumentatio capitur ad quamcumque
Abbreviated transcription (Latin):
& unde consiliũ est. Aut enĩ ut fa¬
ciamus aliquid quę rimus: aut
ut non faciamus. Ita & leges quȩ
consilia scribuntur. duo semꝑ hȩc
continent: aut fieri iubent aut fie¬
riprohibent. Sed quia cumde ali.¬
qua dubitamus: in certa quędã
ratio in ancipiti cogitatione uer¬
satur Postquã id ipsum statueris.
lium est. Iacta autẽ atasus.
& orationes: tribus extemporib
amsiderabuntur. quid fecerit.
aut quid ipsi acciderit aut quid
dixerit. & quid faciat. quid ipsi
accidat. quiddicat. aut quid fac
turus sit. quid ipsi casurũ sit. qua
sit usurus oratione. Ex his quoq¬
Nonminima colligimus argum̃ta:
ut defactis ꝑsonȩ argumenta capi.¬
amus. dedictis. dehis que ei accide¬
runt : ut dampnũ. ut morbus. ut
orbitas. & rełq̃ similia. Verum hȩo
pertria inquit tẽpora debemus inspi¬
cere. Iunc enĩ defuturo argumentũ
possumus facere. suta & ante fuisse
hoc patitur. hoc &iam passurus est.

Expanded text:
et unde consilium est: aut enim ut faet unde consilium est: aut enim ut faciamus aliquid quaerimus, aut ut non faciamus. Ita et leges, quae consilio scribuntur, duo semper haec continent; aut fieri iubent aut fieri prohibent. Sed quia cum de re aliqua dubitamus incerta quaedam ratio in ancipiti cogitatione uersatur, postquam id ipsum statueris, lium est. FACTA AVTEM ET CASVS ET ORATIOconsiderabuntur: quid fecerit aut quid ipsi acciderit aut quid dixerit; aut quid faciat, quid ipsi accidat, quid dicat; aut quid fac- turus sit, quid ipsi casurum sit, qua sit usurus oratione. Ac personon minima colligimus argumenta, ut de factis personae argumenta capiamus, de dictis, de his quae ei acciderunt, ut damnum, ut morbus, ut orbitas et reliqua similia. Verum haec per tria, inquit, tempora debemus inspicere; tunc enim de futuro argumentum possumus facere, si ita et ante fuisse hoc patitur, hoc etiam passurus est;
Abbreviated transcription (Latin):
litetur. sed ad tẽpus: post autẽ sanet᷑.
hec itaq erunt affectiones corporis:
grelique eissimiles diudiũ autẽ est
Studium est autẽ. animi assidua &
uehemens ad aliquarem applicata.i
magna cũ uoluntate occupatio
ut philosophię. ꝑoeticȩ geo metricȩ
& uehemens ẽẽ non potest. sii ipso
opere non habuerit uoluntatem.
Et dat res: non questudium sint. sed
quarũ studiũ sit. Ut philosophiȩ
inquit : non philo sophi. aut poeticȩ.
aut geometricȩ. litterarũ: non poeti¬
Tea. aut geometrica. litterę. Itaq
si quia uehementer & cũ magna
uoluntate uolumus: studium est
De ide sud quod uolumus aliqua ex
parte consequimur: affectio est.
Sin autẽ quod plenũ aperfectũ est¬
tenemus habitus est. Quods h
ipsum plenũ uel semi plenũ agen¬
do exercere uoluerimus: erit uictꝰ.
Ita unũ. qualitate diuersainmulta
attributa conuertitur. Con¬
Duo semꝑ sunt: unde dubitamus.

Expanded text:
litetur, sed ad tempus, post autem sanetur. litetur, sed ad tempus, post autem sanetur. Hae itaque erunt adfectiones corporis et reliquae eis similes. STVDIVM AVTEM EST. Svehe- menter ad aliquam rem adplicata magna cum voluptate occupatio, ut philosophiae, poe+ticae, geometricae, et uehemens esse non potest, si in ipso opere non habuerit uoluntatem. Et dat res, non quae studium sint, sed quarum studium sit: VT PHILOSOPHIAE, inquit, non 'philosophia', ut POETICAE AVT GEOMETRICAE, LITTERARVM, non 'poetica et geometrica, litterae'. Itaque si quid uehementer et cum magna uoluntate uolumus studium est; deinde si id quod uolumus aliqua ex parte consequimur adfectio est; sin autem plenum et perfectum tenemus, habitus est. Quod si hoc ipsum plenum uel semiplenum agendo exercere uoluerimus, erit uictus. Ita unum qualitate diuersa in multa adtributa conuertitur. CONDuo semper sunt, unde dubitamus
Abbreviated transcription (Latin):
ab aristotele. Nam sihoc ipsum
nomen inspiciamus. & eiussonum:
uideamus habitum dictũ eẽ ab eo
quod habere uoluerimus. Natura
autẽ nr̃a talis est : ut num quam
mala uelimus Alalorum ergo eẽ
habitus non uidetur. Est tamen
Nam &catilina habitumalus fuit: idest
malitiam sibi industria cõparauit
Affectio est. animi aut corporis ex
s tempore aliqua de causa cõmutatio.¬
S ut lȩticia cupiditas. metus. molestia.¬
 morbus debilitas: & alia quȩ genere¬
÷ aneodem reperiuntur ¶ abitũ¬
Iautem esse diximus. siue in animo
siue incorpore. alicuius reiperfectio¬
nem At contra siue in animo siue
incorpore alicuius rei inchoatio.
affectio est: quȩ subito aliqua ratione
nascitur mox recessura: ut siquid
nobis boninuntietur. & leesse inci¬
piamus. siquid uideamus & id ipsum
concupiscamus. ł aliquid timere
incipiamus. simoleste ferre. Iste
omnes animisunt affectiones
Deinde corporis. si subito in morbum
incidamus. si aliquid in nobis debi¬

Expanded text:
ab Aristotele; nam si hoc ipsum ab Aristotele; nam si hoc ipsum nomen inspiciamus et eius sonum, uideamus 'habitum' dictum esse ab eo quod 'habere' uoluerimus. Natura autem nostra talis est ut numquam mala uelimus; malorum ergo esse habitus non uidetur, est tamen. Nam et Catilina habitu malus fuit, id est malitiam sibi industria comparauit. ADF tempore aliqua de causa commutatio, ut laetitia, cupiditas, metus, molestia, morbus, debilitas et alia, quae in eodem genere re- periuntur. studitum esse diximus siue in animo siue in corpore alicuius rei perfectionem. At contra siue in animo siue in corpore alicuius rei inchoatio adfectio est, quae subito aliqua ratione nascitur mox recessura, ut si quid nobis boni nuntietur et laeti esse incipiamus, si quid uideamus et id ipsum concupiscamus, uel aliquid timere incipiamus, si moleste ferre, istae omnes animi sunt adfectiones; deinde corporis, si subito in morbum incidamus, si aliquid in nobis debi
Abbreviated transcription (Latin):
tet. Hec itaq scientia est: sednonar-¬
tis Sed quõ & artis est quȩlibet in-¬
quit scientia. si plena in nobis fuerit:
habitus nuncupatur. Sedhuc usq
de habitu animi Deinde inquit.
& corporis aliqua cõmoditas studio
a industria conparata. habitus dr̃:
ut si corpus palestra roboremus.
siue locitatẽ nobis exercendi studio
cõparemus. Uerũ & animi & cor¬
poris habitũ cicero inbonis collo¬
cauit. Quippe habitum dixit esse
uirtutẽ. aut artis ꝑceptionem
Deinde aliquã corporis cõmoditatẽ
Ita & aristoteles habitum omnẽ inbo¬
nis posuit. cum scđm definitionem
possit & inmalis habitus eẽ. Nãside¬
mus semper operam. ut nihil intel¬
ligamus. studio stultisumus. erit &-¬
hic habitus industria conparatus
Et rursus si exercitum corporis deui¬
temus. studio inbecilli sumus: erit
ȩque hic habitus corporis industria
comparatus. Sed nescio quomodo
recte habitus malorum nonest
positus. neq acicerone. neq

Expanded text:
tet; haec itaque scientia est, sed non artet; haec itaque scientia est, sed non artis. Sed quoniam et artis est, quaelibet, inquit, scientia, si plena in nobis fuerit, habitus nuncupatur. Sed hucusque de habitu animi. Deinde, inquit, et corporis aliqua commoditas studio et industria comparata habitus dicitur, ut si corpus palaestra roboremus, si uelocitatem nobis exercendi studio comparemus. Verum et animi et corporis habitum Cicero in bonis collocauit; quippe habitum dixit esse uirtutem aut artis perceptionem, deinde aliquam corporis commoditatem. Ita et Aristoteles habitum omnem in bonis posuit, cum secundum definitionem possit et in maus habitus esse. Nam si demus semper operam ut nihil intellegamus studio stulti sumus, et erit hic habitus industria comparatus; et rursus si exercitium corporis deuitemus studio imbecilli sumus; erit aeque hic habitus corporis industria comparatus. Sed nescio quo modo recte habitus malorum non est positus neque a Cicerone neque
Abbreviated transcription (Latin):
Namsi frequenter sua cuiq reddamꝰ.
&aliquando rapiamus. iam iustitiȩ
habitum ꝑ intẽperantiã nontenemꝰ
Similiter &circa reliquas uirtutes
Ita enĩ est habitus definitus. Habitũ
appellamus animi aut corporis cons¬
tantẽ & absolutam aliqua in re ꝑfec¬
tionẽ. Absoluta ut plenasit. Cons¬
tans. ut semper eademsit. neq ali¬
quando a serecedat. Et tunc est
uere habitus. Deinde aut artis.
ta. ego rhetoricam plene quidem
noui sed exercere nolo Itaq licet
non exer ceam. in eo tamen quo drhe¬
toricam plene noui. habeo oratoris
habitum Ita & inçȩteris artibus
plenaperceptio habitusest . Aut quã¬
uis scientiam¬
Ipter scientiam x artem hoc inter ẽ
Ars quidem duplex est Una inscien¬
tia. alia inactu. Uerũ scientia
rursus duplex est. Est scientia artis.
est non artis. Neq enim aurum.
gem mas ꝓbare artis est: aut scire
quot milia hominũ in illo sint popu¬
io. quanto spacio hȩc urbs ab illa dis¬

Expanded text:
Nam si frequenter sua cuique reddamus Nam si frequenter sua cuique reddamus et aliquando rapiamus, iam iustitiae habitum per intemperantiam non tenemus, similiter et circa reliquas uirtutes; ita enim est habitus definitus, HABITVM APPELLAMVS ANIMI AVT CORPORIS CONSTANTEM ET ABSOLVTAM ALIQVA IN RE PERFECTIONEM; absoluta, ut plena sit, constans, ut semper eadem sit neque aliquando a se recedat, et tunc est uere habitus. Deinde AVT ARTTIS, ta: ego rhetoricam plene quidem noui, so sed exercere nolo. Itaque licet non exerceam, in eo tamen quod rhetoricam plene noui, habeo oratoris habitum; ita et in ceteris artibus plena perceptio habitus est. AVT QVAMVIS SCIENTIInter scientiam et artem hoc interest. Ars quidem duplex est, una in scientia, alia in actu. Verum scientia rursus duplex est: est scientia artis, est non artis; neque enim aurum, gemmas probare artis est, aut scire quot milia hominum in illo sint populo, quanto spatio haec urbs ab illa dis
Abbreviated transcription (Latin):
ofelix inquit. Facit enĩ fortuna feli¬
cem Quodsi inquit. iscuius uictus
quęritur mortuus erit. non demo¬
te. sed de mortis eius genere quęre :¬
tur: alioquin: morsnaturȩ est: Io¬
labitũ autẽ hunc appellamus. ani.
mi aut corporis amstantem. & ab:¬
solutã aliqua inre per fectione. aut.
uirtutis aut artis alicuius ꝑceptio:¬
nẽ. aut quãuis scientiã. & itẽ cor¬
poris aliquã cõmoditatẽ. non na¬
tura datã sedstudio & industria.
partã. Habitus inquit iste est. aliꝰ
cuius rei siue in animo siue incor¬
pore non natura coepita sed usu
corroborata & plena ꝑfectio. Scire
enim plene aliquid: habitusest. Iam
sud uolueris exercere: uictusẽ. Ui¬
deamus itaq habitum. qualemeẽ
dicat ut uirtutẽ inquit. Hic habi¬
tus animi. Uirtus autẽ quadru¬
plex: iustitia. tẽperantia. fortitu¬
do. prudentia. sed tunc habitus. siur.¬
tutẽ itateneamus acceptã. ut num¬
quã asemel cõparata recedamus

Expanded text:
'o felix', inquit; facit enim fortuna feli'o felix', inquit; facit enim fortuna felicem. Quod si, inquit, is cuius uictus quaeritur mortuus erit, non de morte, sed de mortis eius genere quaeretur; alioqui mors naturae est. HABITVM AVTEM mi aut corporis constantem et absolutam aliqua in re perfectionem, ut virtutis aut artis alicuius perceptionem aut quamvis scientiam et item corporis aliquam commoditatem non natura datam, sed studio et industria partam. cuius rei siue in animo siue in corpore a natura coepta, sed usu conroborata et plena perfectio; scire enim plene aliquid habitus est, iam si id uolueris exercere uictus est. Videamus itaque habitum qualem esse dicat; 'ut uirtutem', inquit; hic habitus animi. Virtus autem quadruplex, iustitia, temperantia, fortitudo, prudentia. Sed tunc habitus, si uirtutem ita teneamus acceptam ut numquam a semel comparata recedamus.