comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
õ petre tu nat̾a iudȩus circũcisus.
a parua ȩtate. & uniũsa legis p̃cepta
custodiens. nẽ ob grãm xp̃i scis ea ni¬
chil ꝑse habere utilitatis. sed exempla¬
ria eẽ & imagines futurorũ. & cũ
his qui ex gentib sunt cibũ capis. ne¬
quaquã ut ante suꝑstitiose sed liben
& indifferenter uictitans. quomͦ eos
qui ex gentib crediderunt nunc i¬
cedens ab eis &x quasiꝰ contaminatis
te sepans &x secernens cõpellis iudara
Si enĩ immundi sunt a quib recedi
ielcirco autẽ recedis quia ñ hñt cira¬
cisionẽ: cõpellis eos circũcidi. &
iudȩos fieri. cũ tu ipse iudȩis natis
gentilit̃ uixeris. Et latent̃ ostenda
causã quare aduersũ eũ disputaue
quia scilicet gentessimulatione su
iudaꝵare cõpelleret. dũ eũ cupiun
emulari
Nosnatura iudei. & ñ ex gentib
peccatores. Subrepunt hoc locohi¬
retici: qui ridicula quȩcła & in ept
fingentes aiunt nec sp̃uale peccart

Expanded text:
o Petre, tu natura Judaeus es, circumcisus o Petre, tu natura Judaeus es, circumcisus a parva aetate, et universa Legis praecepta custodiens, nunc ob gratiam Christi scis ea nihil per se habere utilitatis, sed exemplaria esse et imagines futurorum, et cum his qui ex gentibus sunt, cibum capis, nequaquam ut ante superstitiose, sed libere et indifferenter victitans: quomodo eos qui ex gentibus crediderunt, nunc recedens ab eis, et quasi a contaminatis te separans et secernens, compellis judaizare? Si enim immundi sunt a quibus recedis, idcirco autem recedis, quia non habent circumcisionem, compellis eos circumcidi et Judaeos fieri: cum tu ipse natus Judaeus, gentiliter vixeris. Et laetanter ostendit causam quare adversum eum disputaverit: quia scilicet gentes simulatione sua judaizare compelleret, dum eum cupiunt aemulari. Nos natura Judaei, et non ex gentibus peccatores. Subrepunt hoc loco Haeretici, qui ridicula quaedam et inepta fingentes, aiunt, nec spiritualem peccare
Abbreviated transcription (Latin):
Sed cũ uidissem. qđ ñ recto pede in-¬
odt adueritatẽ eugłii. dixi petro co¬
rã om̃ib. Sicutꝰ qui sanis gressib
claudicare se simulant. ñ uiciũ hñt
inpedib sed ẽ aliqua causa. cur clau-¬
dicent: ita & petrus sciens circũcisio¬
nẽ &x p̃putiũ nichil eẽ. sed obseruatio¬
nẽ mandatorũ di: edebat qͥdẽ ante
cũ gentib. sed ꝓ tẽpore ab eis se ne iu¬
deos a fide xp̃i ꝑderet subtrahebat:
Unde paulus eadẽ arte qua ille simu¬
labat. ei restitit in faciem. & loquitur
corã om̃ib ñ tã ut petrũ arguat. quã
ut hi quorũ causa petrus simulauerat.
sus qͦ nec petrus peccasse. nec paulus ꝓ¬
cacit̃ ostendit᷑ arguisse maiorẽ: debet
exponere. qua consequentia hoc pau¬
lus in altero rep̃hendat. qđ ipse cõmisit
Si tu cũ iudeussis. gentilit̾ & ñ ui
daice uiuis. qͦmͦ gentes cogis iudarare:
Indissolubili argum̃to c̃stringit pe¬
trũ: immo ꝑpetrũ eos. qͥ pugnantia
illũ int̃ se facere cogebant. Si inquit

Expanded text:
 cum vidissem, quod non recto pede incederent ad veritatem Evangelii, dixi Petro coram omnibus. Sicut hi qui sanis gressibus claudicare se simulant, non vitium habent in pedibus, sed est aliqua causa cur claudicent, ita et Petrus sciens circumcisionem et praeputium nihil esse, sed observationem mandatorum Dei, edebat quidem ante cum gentibus, sed pro tempore ab eis se, ne Judaeos a fide Christi perderet, subtrahebat. Unde et Paulus eadem arte qua ille simulabat, ei restitit in faciem, et loquitur coram omnibus; non tam ut Petrum arguat, quam ut hi, quorum causa Petrus simulaverat, sus, quo nec Petrus peccasse, nec Paulus procaciter ostenditur arguisse majorem, debet exponere qua consequentia 411 hoc Paulus in altero reprehendat, quod ipse commisit. Si tu, cum Judaeus sis, gentiliter, et non Judaice vivis: quomodo gentes cogis judaizare? Indissolubili argumento constringit Petrum, immo per Petrum, eos qui pugnantia illum inter se facere cogebant: Si, inquit,
Abbreviated transcription (Latin):
antiochenȩ ȩccłȩ petrũ fuisse accepimꝰ:
romã ex inde translatũ. qđ lucas poeni¬
cus omisit Ad extremũ si ppt̃ porphirii
blasphemiã. aliꝰ nob̃ fingendus ẽ cephas.
ne petruisputetur errasse: infinita de
scripturis ert radenda diuinis. quȩ
ille qr ñ intelligit criminatur. Sed ad
ũsus porphiriũ. in alio si xp̃c iuuerit¬

Expanded text:
Antiochenae Ecclesiae Petrum fuisse accepimus, et Antiochenae Ecclesiae Petrum fuisse accepimus, et Romam exinde translatum, quod Lucas penitus omisit. Ad extremum si propter Porphyrii blasphemiam, alius nobis fingendus est Cephas, ne Petrus putetur errasse, infinita de Scripturis erunt radenda divinis, quae ille, quia non intelligit, criminatur. Sed et adversum Porphyrium, in alio, si Chri
Abbreviated transcription (Latin):
Quib auditis tacuert̃: & głificauert̃ dm̃
dicentes Ergo & gentib dspęnitentiã ad
uitã dedit. Maxime cũ lucas scriptor
historiȩ qͥ nullã huiꝰ dissentionis faciat
m̃tionẽ : nec dicat unquã petrũ antio¬
chiȩ fuisse cũ paulo. & locũ dari porphi¬
rio blasphemanti. si aut petrus errasse
aut paulus pcacit̃ apłorũ pͥncipe confu-¬
tasse credatur. Quib pͥmũ respondendũ.
alteriꝰ nescio cuiꝰ cephȩ nescire nos nom̃.
in hac qͦq ipsa mͦ cephas mͦ petrus scribit᷑.
ñ qđ aliud significat petrus. aliud ce¬
phas. sed qͦd quẽ nos latine & grece petrũ
int̃se uiciniã cephan nũcupent. de inde
totũ argum̃tũ epłȩ. qͦ oblique de petro
ia cobo & ioħe dicit᷑. huic intelligentiȩ
repugnare. nec mirũ eẽ silucas hancrẽ
tacuerit cũ & alia multa quȩ paulus
sustinuisse se replicat. histor iographi
licentia p̃t̃miserit: & ñ statĩ ẽẽ contͣriũ
siqͦd aliu obcausã dignũ putauit relatu

Expanded text:
Quibus auditis, tacuerunt, et glorificaverunt Deum, dicentes: ergo et gentibus Deus poenitentiam ad vitam dedit; maxime cum Lucas scriptor historiae, nullam hujus dissensionis faciat mentionem; nec dicat umquam Petrum Antiochiae fuisse cum Paulo, et locum dari Porphyrio blasphemanti; si autem Petrus errasse, aut Paulus procaciter apostolorum principem confutasse credatur. Quibus primum respondendum, alterius nescio cujus Cephae nescire nos nomen,in hac quoque ipsa modo Cephas, modo Petrus, scribitur. Non quod aliud significet Petrus, aliud Cephas: sed quod quam nos Latine et Graece petram inter se viciniam, Cephan nuncupent. Deinde totum argumentum epistolae quod oblique de Petro, Jacobo, et Joanne dicitur, huic intelligentiae repugnare. Nec mirum esse si Lucas hanc rem tacuerit, cum et alia multa quae 410 Paulus sustinuisse se replicat, historiographi licentia praetermiserit: et non statim esse contrarium, si quod alius ob causam dignum putavit relatu,
Abbreviated transcription (Latin):
qm̃ ipsorũ ẽ regnũ cęlorũ. Merent̃
qͥppe tales in memoria eẽ apłorũ:
necñ & illi pauꝑes. de quib in salo¬
cõminationẽ. Non enĩ potest futurũ¬
penarũ audire t̾rorẽ pauꝑ infide.
pauin gr̃a. ñ habens diuitias sp̃ua¬
les ne scientiã scriptimarũ. quȩ
auro & argento ce p̃cioso lapidi cõꝑatur
habent. ꝓpterea & apłis in dexterarũ
cõmunicatione conuenit. ne spernerent
pauꝑes. ne despicerent peccatores sed
semꝑ meminissent eorũ sicut paulus
corinthii illius meminit. quẽ cũ in
priori epła contriꝰtasset ad tẽpus. ut
corpore ꝑpenitentiã laborante. sp̃u
saliius fieret: in scđa ne maiori tristi.¬
tia absorberetur. reuocat ad ȩccłam.
petitq cunctos ut confirment in eũ
caritatẽ. & donent fr̃i. sicut ipse uni¬
cuiq eorũ in facie xp̃i donauerit :
implens pactũ qđ hierosolimis fece¬
rat. ut semꝑ pauperũ recordaretur
Cũ autẽ uenisset petrus antio¬

Expanded text:
m ipsorum est regnum coelorum . Merentur quippe tales in memoria esse apostolorum. Necnon et illi pauperes, de quibus in Salocomminationem. Non enim potest futurufide, pauper in gratia, non habens divitias spirituales, nec scientiam Scripturarum, quae auro et argento, et pretioso lapidi comparanthabent, propterea et apostolis in dexterarum communicatione convenit, ne spernerent pauperes, ne despicerent peccatores; sed semper meminissent eorum, sicut Paulus Corinthii illius meminit, quem cum in priore Epistola contristasset ad tempus, ut corpore per poenitentiam laborante, spiritu salvus fieret : in secunda, ne majori tristitia absorberetur, revocat ad Ecclesiam. Petitque cunctos, ut confirment in eum charitatem, et donent fratri sicut ipse unicuique eorum in facie Christi donaverit, implens pactum quod Jerosolymis fecerat, ut semper pauperum recordaretur. Cum autem venisset Petrus Antio
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ille absq culpa faceret & ad tẽ¬
pus obseruando qͦdđ ñ licet ne sibi
creditos ꝑderet. se magis ꝓ eugłu
ueritate facere debere qđ sibi credi¬
tũ ẽ inp̃putio. ne gentes legis onere
si inuenisset exgentib. nũ eos ad du¬
cebat ad fide. Aut paulus si ex circũ¬
cisione aliqͦs repꝑisset. nũ eos ad xp̃i
baptismũ ꝑuocabat: Quȩ ita solui¬
tur. ut dicamꝰ pͥncipale singulis. in
iudeos & gentes fuisse mandatũ.: ut
qui defendebant legẽ. haberent quẽ
sequerent᷑ qͥ legi grãm p̃ferebant. ñ
de eẽt eis doctor ac p̃uius: in cõmu¬
ne uͦ. hoc eos habuisse ꝓpositi. ut
xp̃o. ẽcunctis gentib eccłam con-¬
gregarent. Legimꝰ enĩ & a scõ pe¬
tro gentilem baptiratũ fuisse cor¬
neliũ : & a scõ paulo in synago¬
gis iudeorũ xp̃m sepissime p̃dicatũ
Petrus & iohes & iacobus. qui ui¬
debantur colũnȩ eẽ Per supͣdie

Expanded text:
quod si ille absque culpa faceret, et ad temquod si ille absque culpa faceret, et ad tempus observando, quod non licet, ne sibi creditos perderet, se magis pro Evangelii veritate facere debere quod sibi creditum est in praeputisi invenisset ex gentibus, non eos adducebat ad fidem? Aut Paulus, si ex circumcisione aliquos reperisset, non eos ad Christi baptismum provocabat? Quae ita solvitur, ut dicamus principale singulis in Judaeos et gentes fuisse mandatum, ut qui defendebant Legem, haberent quem sequerentur; qui Legi gratiam praeferebant, non deesset eis doctor et praevius. In commune vero hoc eos habuisse propositi, ut Christo ex cunctis gentibus Ecclesiam congregarent. Legimus enim et a sancto Petro gentilem baptizatum fuisse Cornelium, et a Paulo in synagogis Judaeorum, Christum saepissime praedicatum. Petrus, et Joannes, et Jacobus, qui videbantur columnae esse
Abbreviated transcription (Latin):
c̃mͦ qͥd etiã sollicitꝰ fui hoc ipsũ face¬
re. S c̃ĩpauꝑes. quorũ p̃cipue ab
apłis paulo & barnabȩ cura mandat᷑.
hist̃ qui ex iudeis credentes. p̃tia pos¬
sessionũ suarũ ad pedes apłorũ defe¬
rebant. egentib largienda: uel qui¬
a contribulib cognatis or parentib
suis quasi desertores legis. & in cruci¬
fixũ hom inẽ credentes. detestationi
& piaculo ducebant᷑ In horũ mini¬
sterio sc̃s apłs paulus. qͣnto labore
sudauerit. epłȩ eiꝰ testes st̃ scribentis
ad corinthios. ad thessalonicenses.
ad om̃s gentiũ ȩccłas. ut p̃parent
mutͥus hoc ꝑse uel ꝑ alios qͥ eis pla¬
cuissent. hierusolimã deferendũ
lnde nc̃ confident̃ dicit: qđ etiã
sollicitus fui facere hoc ipsũ. Possunt
autẽ & alio genere pauꝑes accipi: de

Expanded text:
 quod etiam sollicitus fui hoc ipsum facere. Sancti pauperes, quorum praecipue ab apostolis Paulo et Barnabae cura mandatur, hi sunt, qui ex Judaeis credentes, pretia possessionum suarum ad pedes apostolorum deferebant egentibus largienda, vel quia contribulibus, cognatis et parentibus suis, quasi desertores Legis, et in crucifixum hominem credentes, detestationi et piaculo ducebantur. In horum ministerio sanctus apostolus Paulus quanto labore sudaverit, Epistolae ejus testes sunt, scribentis ad Corinthios, et ad Thessalonicenses, ad omnes gentium Ecclesias, ut praepararent munus hoc per se vel per alios qui eis placuissent, Jerosolymam deferendum. Unde nunc confidenter dicit, quod etiam sollicitus fui facere hoc ipsum. Possunt autem et alio genere pauperes accipi, de
Abbreviated transcription (Latin):
uenissent. subtrahebat &c segregabat
se. tiens eos qͥ ex circũcisione erant. õ
simulationi eiꝰ consensert̃ cȩteri iudei.
ita ut &r barnabas duceret᷑ ab eis in illa
simulatione. Ex eo qͦd petrus an-
tequã qͥła de hierosolimis antiochiã
uenirent. edebat cũ gentib: ostenditur
ñ eũ oblitũ fuisse p̃cepti. nullũ homi¬
nẽ cõmunẽ & immundũ dicere: sed
quia ꝓpt̃ eos qͥ adhuc legẽ obseruan¬
da putabant. paululũ se a conuic¬
tu subtraxerat gentiũ. ita ut etiã
cȩteri ita qui ex iudeis erant simi.¬
liter facerent. & barnabas qui cũ

Expanded text:
ent subtrahebat et segregabat se timens eos qui ex circumcisione erant et simulationi eius consenserunt ceteri Iudaei ita ut et Barnabas duceretur ab eis in illa simulatequam quidam de Jerosolymis Antiochiam venirent, edebat cum gentibus, ostenditur non eum oblitum fuisse praecepti: nullum hominem communem et immundum dicere; sed quia propter eos, qui adhuc Legem observandam putabant, paululum se a convictu subtraxerat gentium ita ut etiam caeteri qui ex Judaeis erant, similiter facerent, et Barnabas qui cum
Abbreviated transcription (Latin):
co iustificationes. in quib ñ uiuent
in eis Icl ipsũ significatur. & in psal¬
terio. Qm̃ ñ cognoui litteraturã. in¬
troibo in fortitudinẽ dñi
U p̃o confixiis sũ eruci. Quia d¬
xerat se ꝑ legẽ legi mortuũ. quomͦ
tificatis m̃bris suꝑ t̾rã. & mundo in¬
tuus configuratus fuerit morti ihi
mortificationis suȩ in ligno dñice
passionis affigit
do sermo. pax. gaudiũ. cȩtereq uirtutes.
quas qui ñ habet ñ potest dicere. uiuit
autẽ in me xp̃c. Hoc autẽ totũ subꝑso
na sua adũsum petrũ. de petro disputat
Q& autẽ nẽ uiuo in carne Aliud
ẽ. in carne cẽ: & in carne uiuere. Qui
enĩ in carne st̃: dõ placere ñ posstꝰ Un¬
de ad bene uiuentes dr̃ Uos autẽ ñ esti̾¬
in carne
Infide uiuo filii dĩ & xp̃i. qͥ dilexit
me os tradidit semet ipsũ ꝓme Ad
romanos de dõ loquit᷑. qđ filio suo ñ
peꝑcit. sed ꝓ nobis tradiderit eũ: nc̃ uͦ

Expanded text:
s in quibus non vivent s in quibus non vivent in eis . Idipsum significatur et in Psalterio: Quoniam non cognovi litteraturam, introibo in fortitudinem Domini . Christo confixus sum cruci. Quia dixerat se per legem legi mortuum, quomodo ortificatis membris super terram, et mundo mortuus, configuratus 415 fuerit morti Jesu mortificationis suae, in ligno Dominicae passionis affigit.do, sermo, pax, gaudium, caeteraeque virtutes; quas qui non habet, non potest dicere: Vivit autem in me Christus, hoc autem totum sub sua persona adversum Petrum de Petro disputat. Quod autem nunc vivo in carne. Aliud est in carne esse, et in carne vivere. Qui enim in carne sunt, Deo placere non possunt . Unde ad bene viin carne. In fide vivo Filii Dei, qui dilexit me et tradidit semetipsum pro me. Ad Romanos de Deo loquitur, quod Filio suo non pepercit, sed pro nobis tradiderit eum. Nunc ve
Abbreviated transcription (Latin):
ẽ. scimꝰ autẽ qr lex spualis ẽ: ꝑ euange¬
licã legẽ. legi pͥstinȩ mortuus ẽ. & aĩa
quȩ scđm id qđ scribitur ad romanos.
uiro uiuente sinupsisset. adultera uoca¬
bat᷑ mortuo uiro suo lege ueteri nup¬
sit legi sp̃uali: ut fructificaret dõ
misticũ illud infertur. Quis sapiens
& intelliget ista. aut intelligens & sog¬
moritur ob peccata. mortuus quide
ẽ. sed ñ potest de co dici qđ sequit᷑. ut
uiuat do. Esse Autẽ legẽ aliã sp̃ualte
extra legẽ littere: & alibi apłs doc
dicens Itaq lex quidẽ sc̃ã : & mandi¬
tũ scm̃ & iustũ. & bonũ Et hiexech¬
el ex ꝑsona di. ecdluxi inquit eos. id ẽ
popłm iudeorũ de t̾ra egipti. & ad¬
duxieos in desertũ: & de t̾ra egipti¬
& dedi eis p̃cepta mea. & iustificatio¬
nes meas ostendi illis quas faciet he
& uiuet ineis Ne ea uͦ lege quȩ irã
oꝑatur. cui & apłs mortuus ẽ: posti
infert. Et ego dedi eis p̃cepta ñ bon

Expanded text:
est: Scimus autem quia Lex spiritualis est , per Evangeest: Scimus autem quia Lex spiritualis est , per Evangelicam legem, Legi pristinae mortuus est: et anima, quae secundum id quod scribitur ad Romanos: Viro vivente, si nupsisset, adultera vocabatur: mortuo viro suo, id est, lege veteri, nupsit Legi Spirituali, ut fructificaret Deo.mysticum illud infertur: Quis sapiens, et intelliget ista: intelligens, et cogmoritur ob peccata, mortuus quidem est; sed non potest de eo dici quod sequitur, ut vivat Deo. Esse autem legem aliam spiritualem extra Ldicens: Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et justum, et bonum . Et Ezechiel ex persona Dei: Eduxi, inquit, eos, id est, populum Judaeorum, de terra Aegypti: et adduxi eos in desertum: et dedi eis praecepta mea, et justificationes meas ostendi illis: quas faciet homo, et vivet in eis . De ea vero lege quae iram operatur, cui et Apostolus mortuus est, postea infert: Et e
Abbreviated transcription (Latin):
contaminatis & immundis. Qui autem
a do doc tus sit. ñ habere eũ necesse. ut
salti decaritate doceatur. paulo docente
De caritate autẽ ñ necesse habeo seribere
uob̾: ipsi enĩ uos a dõ docti estis. ut dili¬
gatis in uicẽ
Propt̃ qđ ex oꝑib legis ñ iustificabit᷑
fenũ: & om̃is gła eiꝰ quasi flos feni
ustificat᷑ autẽ ꝑfide iħu xp̃i caro illa:
de qua in resurrectionis sacram̃to dr̃
Om̃is caro udebit salutare dĩ Sed o
iuxta humiliorẽ intellectũ. iustificaba¬
tur quonda ex lege ñ om̃is caro. sed tan-
tũ homines qͥ in palestina erant: nc̃ aũt
E go enĩ ꝑ legẽ legi mortuus sũ: ut
dõ uiuã. Aliud ẽ ꝑ legẽ mori: & ali¬
ud legi mori. Qui enĩ legi moritur.
uiuebat ei antequã moreretur: obser¬
uans sabbata. & neomenĩas. & diesfes¬
tos. & uictimarũ typicã curiositatẽ.
de fabulas iudaicas et genealogias Postꝗ
Autẽ uenit xp̃c. & lex de qua scriptũ

Expanded text:
contaminatis et immundis . Qui autem contaminatis et immundis . Qui autem a Deo doctus sit, non habere eum necesse, ut vel de charitate doceatur, Paulo dicente: De charitate autem non necesse habeo scribere vobis: ipsi enim vos a Deo docti estis, ut diligatis invicem . Propter quod ex operibus Legis non justificabitur fenum; et omnis gloria ejus, quasi flos agri . Justificatur autem ex fide Jesu Christi caro illa, de qua in resurrectionis dicitur sacramento: Omnis caro videbit salutare Dei . Sed et juxta humiliorem intellectum, justificabatur quondam ex Lege non omnis caro, sed tantum hi homines qui in Palaestina erant. Nunc auteEgo enim per Legem Legi mortuus sum, 414 ut Deo vivam. Aliud est per Legem mori, aliud Legi mori. Qui Legi moritur, vivebat ei antequam moreretur, observans sabbata et neomenias, et dies festos, et victimarum typicam curiositatem, et fabulas Judaicas, et genealogias. Postquam autem venit Christus et Lex, de qua scriptum
Abbreviated transcription (Latin):
scientes semel om̃a. qm̃iħ spopłm de
terra egipti saluans. scdõ eos qui ñ cre¬
didert̃ ꝑdidit. Unde ñ tã legis oꝑa
cdamnant᷑: quã hi qui tantũ ex oꝑib
iustificari se posse confidunt. saluatore
qͦq ad discipulos loquente. Nisi suꝑha¬
bundauerit iustitia ur̃a. plusquã scri¬
barũ & phariseorũ: ñ intrabitis in reg¬
nũ cȩlorũ Congregandũ in hoc loco.
qͣnta in lege p̃cepta sint quȩ explere
nullus quȩat: & econt̾rio dicendũ.
quȩda legis etiã ab his fieri qui igno¬
rent eã. sed ideo iustificari oꝑatores
eiꝰ quia absq fide xp̃i fiant. ũbi gr̃a
ñ dormire cũ uiro dormitione mu¬
lieris. ñ adulterare. ñ rapere. sed magis
honorare patrẽ & matre: & cȩtera quȩ
imperata st̃ facere. Qđ si de scĩs uiris
nobis exempla ꝓtulerint: qł in lege
ũsati ea quȩ legis fuerant ꝑpetrarint:
dicemꝰ quia iusto ñ ẽ lex posita. sed
iniqͥs or ñ subditis. impiis & peccatorib

Expanded text:
de terra Aegypti salvans: secundo eos qui non crediderunt, perdidit . Unde non tam Legis opera damnantur, quam hi qui tantum ex operibus justificari se posse confidunt, Salvatore quoque ad discipulos loquente, Nisi superabundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coeloruquanta in Lege praecepta sint, quae explere nullus queat. Et econtrario dicendum, quaedam Legis etiam ab his fieri qui ignorent eam. Sed ideo non justificari operatores ejus, quia absque fide Christi fiant: verbi gratia, non dormire cum viro dormitatione mulieris, non adulterari, non rapere, sed magis honorare patrem et matrem, et caetera, quae imperata sunt, facere. Quod si de sanctis viris nobis exempla protulerint: quod in Lege versati, ea quae Legis fuerant, perpetrarint, dicemus: Quia justo Lex non est posita, sed iniquis et non subditis, impiis et peccatoribus,
Abbreviated transcription (Latin):
concordaret: St̃ qͥ cephan. cui hic
in facie paulus restitisse se scribit.
ñ putent apłm petrũ sed aliũ de sep¬
tuaginta discipulis isto uocabulo
nũcupatũ: & dicant nequaquã petrũ.
a conuictu gentiũ se potusse subtra¬
here. qͥ ce centurionẽ corneliũ bap¬
trarat. & cũ ascendisset hierusolimã discep

Expanded text:
concordaret. Sunt qui Cephan, cui hic concordaret. Sunt qui Cephan, cui hic in faciem Paulus restitisse se scribit, non putant apostolum Petrum, sed alium de septuaginta 409 discipulis isto vocabulo nuncupatum. Et dicunt nequaquam Petrum a convictu gentium se potuisse subtrahere, qui et centurionem Cornelium baptizarat. Et cum ascendisset Jerosolymam, di
Abbreviated transcription (Latin):
or mansi apud eũ dieb qͥndecim. aliũ
autẽ apłorũ uidi neminẽ &e rursũ.
qͥ enĩ oꝑatus ẽ petro in aplatũ circũci¬
sionis. & infra. petrus & iacobus. & io¬
hannes qui uidebant᷑ colũnȩ eẽ. &
oetã quȩ in etꝰ laudes ꝑorat: Aliquo¬
tiens cũ adolescentuliis romȩ contro¬
uersias declamarẽ. or ad uera certa:¬
mina. fictis me litib exercerẽ: curre¬
bã ad tribunalia iudicũ & disertissi¬
mosoratorũ tanta int̾ se uidebã acer¬
bitate contendere. ut omissis sepe ne-¬
gociis in ꝓpͥas contumelias ũterent᷑: &
ioculari se inuicẽ dente morderent.
Si hoc illi faciunt. ut apud reos. nul¬
lã suspitionẽ p̃uaricationis incur¬
rant. & fallunt po pulũ circũstan¬
tẽ: qͥd putamꝰ tan tas eccłȩ colũ¬
nas petrũ & paulũ tanta uasa sa-¬
pientiȩ int̾ dissidentesiudȩos atq
gentiles facere debuisse. nͥ ut eorũsi¬
mulata contentio pax credentium

Expanded text:
et mansi apud eum diebus quindecet mansi apud eum diebus quindecautem apostolorum vidi neminem. Et rursum: Qui enim operatus est Petro in apostolatum circumcisionis. Et infra: Petrus et Jacobus et Joannes, qui videbantur columnae esse, et caetera quae in ejus laudes perorat. Aliquoties cum adolescentulus Romae controversias declamarem, et ad vera certamina fictis me litibus exercerem, currebam ad tribunalia judicum, et disertissimos oratorum tanta inter se videbam acerbitate contendere, ut omissis saepe negotiis, in proprias contumelias verterentur, et joculari se invicem dente morderent. Si hoc illi faciunt, ut apud reos nullam suspicionem praevaricationis incurrant, et fallunt populum circumstantem: quid putamus tantas Ecclesiae columnas, Petrum et Paulum, tanta vasa sapientiae inter dissidentes Judaeos atque gentiles facere debuisse? nisi ut eorum simulata contentio, pax credentium
Abbreviated transcription (Latin):
ante edens se ab eis postea seꝑabat
lem uͦ simulationẽ. oe assum̃dã in t̃ci¬
re. & iuidȩ regis isrł nos doceat exẽpli
qui ñ potuisset int̾ficere sacerdotesb¬
al. nͥ finxisset se uelle idolũ colere di
paucis. ego seruiã in multis. &̃e dauid
qͣndo mutauit faciẽ suã corã abime¬
lech. oe dimisit eũ. & abiit Nec mirũ
quãuis iustos homines. tam̃ aliqua
sumulare ꝓtẽpore ob suã & aliorũ
salutẽ: cũ ox ipse dñs nr̃. ñ habens
peccatũ nec carnẽ peccati. simulai¬
nẽ peccatricis carnis assũpserit. io
condemnans in carne peccatũ. nos
in se faceret iustitiã di Legerat is
Et qͦmͦ cũ etiã de minimis fr̃ib h
faciendũ iusserit. audeat ausil¬
apłorũ maximũ in publica facie ta
peaciter tã constant᷑ arguere. nͥ &x pe¬
tro sic placuisset argui. &t paulus ñei
faceret iniuriã. de quo ante iam di¬
xerat. ueni hierusolimã uidere petrũ.

Expanded text:
ante edens, se ab eis postea separabat. ante edens, se ab eis postea separabat. Utilem vero simulationem, et assumendam in tempore, Jeliu regis Israel nos doceat exemplum, qui non potuisset interficere sacerdotes Baal, nisi se finxisset velle idolum colere, dipaucis: ego serviam in multis . Et David quando mutavit faciem suam coram Abimelech, et dimisit eum, et abiit . Nec mirum, quamvis justos homines, tamen aliqua simulare pro tempore, ob suam et aliorum salutem, cum et ipse Dominus noster non habens peccatum, nec carnem peccati, simulationem peccatricis carnis assumpserit, ut condemnans in carne peccatum, nos in se faceret justitiam Dei. Legerat uEt quomodo cum etiam de minimis fratribus hoc faciendum jusserit, ausus est apostolorum maximum in publica facie tam procaciter, tam constanter arguere; nisi et Petro sic placuisset argui, et Paulus non ei faceret injuriam de quo ante dixerat: Veni Jerosolymam videre Petrum,
Abbreviated transcription (Latin):
nifestissime de cȩrimoniis iudȩorũ
st̃. Si itaq ipse. Ad p̃dicationẽ gentium
missus erat. ñ putauit absq re dicere. sine
offendiculo estote iudȩis or ȩccłȩ dĩ.¬
qͦmͦ &r ego om̃ib ꝑ om̃a placto. ñ quȩreñ
qđ mͥ utile ẽ sed qđ multis ut saluent᷑.¬
& fecit aliqua quȩ contraria ẽẽnt euan¬
gelii libertati. ne scandalraret iudȩ¬
os. qua auctoritate. qua fronte audet
arguitur cõmisisse: Sed ut ante ian
diximꝰ restitit scdm faciẽ publicã petr
&r cȩt̾is. ut hypochrisis obseruandȩ le¬
gis quȩ nocebat eis qui exgentib er¬
diderant. correptionis hypochrisi eñ¬
cdaret᷑ &e ut̃q popłs saluus fieret: dũ
& qui circũcisionẽ laudant petrũ
sequunt᷑: & qͥ circũcidi nolunt. paul
p̃dicant lib̾tatẽ. Quod autẽ ait repri¬
hensibilis erat. ꝓpterea medie tẽpera¬
uit: ut intelligamꝰ ñ tã paulo eũ fu¬
se rep̃hensibiłe. quã hisfrĩb cũ qui

Expanded text:
nifestissime de caeremoniis Judaeorum nifestissime de caeremoniis Judaeorum sunt. Si itaque ipse qui ad praedicationem gentium missus erat, non putavit abs re dicere: Sine offendiculo estote Judaeis et Ecclesi et ego omnibus per omnia placeo, non quaerens quod mihi utile est, sed quod multis, ut salventur; et fecit aliqua quae contraria essent Evangelii libertati, ne scandalizaret Judaeos: qua auctoritate, qua fronte audet arguitur commisisse? Sed ut ante jam diximus, restitit secundum faciem publicam Petro et caeteris, ut hypocrisis observandae Legis, quae nocebat eis qui ex gentibus crediderant, correptionis hypocrisi emendaretur, et uterque populus salvus fieret, dum et qui circumcisionem laudant, Petrum sequuntur; et qui circumcidi nolunt, Pauli praedicant libertatem. Quod autem ait, reprehensibilis erat, propterea inediae temperavit; ut intelligamus non tam Paulo eum fuisse reprehensibilem, quam his fratribus cum quibus
Abbreviated transcription (Latin):
cõpellebant᷑ ad legis onera tͣnscendere.
ñ intelligentes dispensationẽ petri qua
iudȩos saluari cuꝑet: sed putantes ita se
eugłii habere rationẽ. Cũ itaq uidisset
apłs paulus periclitari grãm xp̃i. noua
bellator eiꝰ usus ẽ arte pugnandi: ut
dispensationẽ petri qua iudȩos saluare
cupiebat. noua ipse contͣdictionis dispen¬
satione corrigeret. & resisteret ei in fa¬
cie. ñ arguens ꝓpositũ. sed quasi in publi¬
co contͣdicens. ut exeo qͦd paulus eũ ar-¬
guens resistebat: hi qͥ crediderant ex gen¬
tib seruarent᷑. Qđ si putat aliqͥs uere
paulũ petro apło restitisse. & ꝓ uerita¬
te eugłii. intrepide fecisse in uiriã p̃ces¬
sori: ñ ei stabit illud qͦd & ipse paulus
iudȩis iudȩus factus ẽ. ut iudȩos lucri¬
faceret. & eiꝰdẽ simulationis tenebitur
reus qͣndo caput totundit in cenchris.
& facto caluitio oblationẽ obtulit
in hierłm. & timotheũ circũcidit. &
nudi pedalia exercuit: quȩ utiq ma¬

Expanded text:
pellebantur ad Legis onera transcendere: non intelligentes dispensationem Petri, qua Judaeos salvari cuperet: sed putantes ita se Evangelii habere rationem. Cum itaque vidisset apostolus Paulus periclitari gratiam Christi, nova bellator vetus usus est arte pugnandi, ut dispensationem 407 Petri, qua Judaeos salvari cupiebat, nova ipse contradictionis dispensatione corrigeret, et resisteret ei in faciem: non arguens propositum; sed quasi in publico contradicens, ut ex eo quod Paulus eum arguens, resistebat, hi qui crediderant ex gentibus, servarentur. Quod si putat aliquis, vere Paulum Petro apostolo restitisse, et pro veritate Evangelii intrepide fecisse injuriam praecessori, non ei stabit illud quod et ipse Paulus Judaeis Judaeus factus est, ut Judaeos lucrifaceret, et ejusdem simulationis tenebitur reus, quando caput totondit in Ceneris, et facto calvitio, oblationem obtulit in Jerusalem , et Timotheum circumcidit , et nudipedalia exercuit, quae utique ma
Abbreviated transcription (Latin):
uacua. iste & hoc loquit᷑ confident̃. ñ
abicio grãm dĩ Qđ autẽ sequit᷑. ualde
necessariũ ẽ. ad uersũ eos qui pꝰ fidem
xp̃i putant legis p̃cepta seruanda. Ni¬
tes: dicere ñ audebt̃. xp̃m sine causa mor¬
tuũ Ad particulã itaq sillogisini. quȩ
hic ꝓponitur. id ẽ. si enĩ ꝑ legẽ iustitia.¬

Expanded text:
nfidenter: Non abjicio gratiam Dei. Quod autem sequitur, valde necessarium est adversum eos qui post fidem Christi putant Legis praecepta servanda. Dites, dicere non audebunt Christum sine causa mortuum. Ad particulam itaque syllogismi, quae hic proponitur, id est: Si enim per Legem justitia
Abbreviated transcription (Latin):
tabilis ẽ ei Quo itaq argum̃to. ipse sc̃s
apłs petrus adũsũ eosq̃ in cornelioe
gentib baptixato. nec circũciso. scai¬
dalũ sustinebant utitur: & placati
se ñ potuisse negare aquã his qͥ spñ
unũ quẽq ꝓueritate iudicet. & ita
enite & pede tẽptim int̾ laudẽ &
oburgationẽ petri medius incedit:
ut & pcessori apło deferat. & nichilo¬
mimis audacter ei resistat in facie ue
ritate cõpulsus
Iichi enĩ qui uidebant᷑: nichil
contulert̃. Ipse suꝑiꝰ cũ illis contu¬
lit & multa ad eosretulit. quȩ in
gentib ꝑpetrarat: illi nichil c̃tulert̃
ei sedtantũ mͦ quȩ ab eo dicta st̃ cõp¬
bantes dexteres dedere c̃sortii & unũ
suũ pauliq eugłm firmauert̃. Rur¬
sũ notandũ. qͦd c̃tulert̃ uerbũ ipsũ

Expanded text:
tabilis ei est . Quo itaque argumento ipse sanctus apostolus Petrus adversum eos qui in Cornelio ex gentibus baptizato, nec circumciso, scandalum sustinebant, utitur, et placat eos se non potuisse negare aquam his qui Spirunumquemque pro veritate judicet. Et ita caute et pedetentim inter laudem et objurgationem Petri medius incedit, ut et praecessori apostolo deferat, et nihilominus audacter ei resistat in faciem, ritate compulsus. Mihi enim qui videbantur, nihil contulerunt. Ipse superius cum illis contulit, et multa ad eos retulit, quae in gentibus perpetraret: illi nihil contulerunt ei, sed tantummodo quae ab eo dicta sunt comprobantes, dexteras dederunt consortii, et unum suum Paulique Evangelium firmaverunt. Rursum notandum, quod contulerunt, verbum ip
Abbreviated transcription (Latin):
aplõs habuerit. & tͣnsfiguratũ eũ in
monte uiderint. & suꝑ ipsos eccłȩ sit
quia ñ adũsũ eos loquor. qͥ eo tẽpore
dñm sequebant᷑. sed adũsũ eos qui nẽ
legẽ p̃ponunt gr̃ȩ. nec detraho p̃cess¬
rib nec in aliqua parte accuso maio¬
res. sed hoc dico. qr ds̃ꝑsonã hominis
ñ accipit: Non enĩ accepit moysi. ñ ac¬
cepit dauid: ñ accipit aliorũ. Nec
eorũ gͦ accipiet. qͥ cedere qͥb cda uide¬
tur ad tẽpus. tã etsi ipsi mecũ sentias

Expanded text:
in monte viderint, et super ipsos Ecclesiae sit quia non adversum eos loquor qui eo tempore Dominum sequebantur, sed adversus eos qui nunc legem proponunt gratiae. Nec detraho praecessoribus, nec in aliqua parte accuso majores, sed hoc dico, quia Deus personam hominis non accipit. Non enim accepit Moysi, non accepit David, non accepit aliorum: nec eorum ergo accipiet, qui cedere quibusdam videntur ad tempus, tametsi
Abbreviated transcription (Latin):
de sit Et prudent̃ dũ aliud narrat. int̾se¬
rit ñ tã di se seruisse legi quã pat̾nis id ẽ
phariseorũ traditionib qͥ docent doctri¬
nassmandata hominũ. & reiciunt legem
cłi. ut statuant traditiones suas. Quã ele-¬
gans aut̃ẽ obseruatio. pondusq ũborũ Audi¬
stis inqͥt conũsationẽ meã aliqͣndo iniudais-¬
mo Conũsationẽ. ñ grãm: aliqͣndo. ñ mͦ in
eccłam dĩ: & deuastabã illã Non ꝑseque¬
batur ut cȩt̃i. sed supͣmodũ: nec sufficiebat
quãuis uehemens ꝑsecutio. sed quasi qͥdam
grassator eccłam & p̃do uastabat. Nec ait
contẽptui quẽ ꝑsequebat᷑: sed ut nc̃ credit

Expanded text:
dem sit. Et prudenter dum aliud narrat, intersedem sit. Et prudenter dum aliud narrat, interserit non tam Dei se servisse Legi, quam paternis, id est, Pharisaeorum traditionibus; qui docent doctrinas et mandata hominum ; et rejiciunt Legem Dei, ut statuant 389 traditiones suas. Quam pulchra autem observatio pondusque verborum: Auditis, inquit, conversationem meam aliquando in Judaismo, conversationem, non gratiam: aliquandEcclesiam Dei; et devastabam illam. Non persequebatur ut caeteri, sed supra modum. Nec sufficiebat quamvis vehemens persecutio: sed quasi quidam grassator Ecclesiam et praedo vastabat. Nec ait,contemptui, quem persequebatur: sed ut nunc credit,
Abbreviated transcription (Latin):
meos in genere meo. habundantius ȩmu¬
lator existens pat̃narũ mearũ traditio¬
nũ. Primũ ꝓdest galathis ista narra¬
tio. quomͦ paulus uastator quonda ȩccłȩ.
& iudaismi acerrimus defensator. ad
xp̃i fide̾ repente conũsus sit: & hoc. eo
tẽpore quo crucifixus pͥmũ annuntia¬
batur in mundo. quo nouũ dogma &
agentilib & aiudȩis totius orbis finib
pellebatur. Dicere enĩ poterant Si ille
qui a parua ȩtate phariseorũ institu¬
tus ẽ disciplinis. qui om̃s coȩtaneos suos
in iudaica traditione superabat. nunc
defendit eccłam. quã quondã ualidis-¬
sime ꝑsequebatur. & magis grãm xp̃i &¬
uult hab̾e cũ inuidia om̃ium. quã uetustatẽ¬
nouitatẽ legis cũ laude multorũ. quid noᷤ
facere oportet. qui exgentilitate ẽẽ coepi¬
mus xp̃iani: Pulchre uͦ adiunxit. sup̃mo¬
dũ ꝑsequebar eccłam dĩ: ut hinc quoq
admiratio nasceret᷑. qđ ñ unꝰ qͥcũq de his
teros in ꝑsecutione uincebat. conũsus adsi¬

Expanded text:
s in genere meo: abundantius aemulator existens paternarum mearum traditionum. Plurimum prodest Galatis ista narratio, quomodo Paulus, vastator quondam Ecclesiae et Judaismi acerrimus defensator, ad Christi fidem repente conversus sit. Et hoc eo tempore quo crucifixus primum annuntiabatur in mundo; quo novum dogma et a gentibus et a Judaeis totius orbis finibus pellebatur. Dicere enim poterant: Si ille qui a parva aetate Pharisaeorum institutus est disciplinis, qui omnes coaetaneos suos in Judaica traditione superabat, nunc defendit Ecclesiam, quam quondam validissime persequebatur; et magis Christi ult habere cum invidia omnium quam venustatem legis cum laude multorum, quid nos facere oportet, qui ex gentilitate esse coepimus Christiani? Pulchre vero adjunxit: Supra modum persequebar Ecclesiam Dei, ut hinc quoque admiratio nasceretur, quod non unus quicunque de his teros in persecutione vincebat, conversus ad fi
Abbreviated transcription (Latin):
nos aliqͣndo nc̃ euangeliat fide quã qͦn¬
cda expugnabat: & in me głificabant
dm̃. E ccłȩ quȩ erant iniudea. paulũ
tantũ rumore cognouerant: ex qͥb plerȩq
eũ magis ꝑsecutorẽ quã apłm uiderant.
Siria u& partesciliciȩ arabia & dama-¬
scus ex uultu quoq eũ forsitan nouerant:
sed gentib p̃dicabat. Totũ autẽ qd agit
illud ẽ. ut doceat se nũquã de ꝑsecuto¬
re: apud eos ipsos prius ꝑsequutus fue¬
rat potuisse existere głosu: nͥ p̃dicatio
eiꝰ eorũ qͦq qͥ ante eũ male nouerant. eẽt
iudicio cõꝑbata. Et ad ꝓpositũ occulte
redit. tam breue tẽpus se in iudȩa fecis¬
se confirmans: ut᷑ iã uultu credentib
ẽẽt ignotus. Ex qͦ ostendit ñ petrũ ñ
iacobũ. ñ iohem. se habuisse doctores:
sed xp̃m qui sibi eugłm reuelasset
Simul autẽ notandũ: qđ supͣ dicatur
ȩccłam expugnasse. Hic fidem: ibi
inferretur euangelizat fidem. quã
aliqͥndo expugnabat. De eccla enim:

Expanded text:
at fidem quam quondam expugnabat: et in me glorificabant Deum. Ecclesiae quae erant in Judaea, Paulum tantum rumore cognoverant. Ex quibus pleraeque eum magis persecutorem, quam apostolum viderant. Syria vero et partes Ciliciae, Arabia et Damascus, ex vultu quoque eum forsitan noverant: sed gentibus 398 praedicabat. Totum autem quod agit, illud est: ut doceat se numquam de persecutore apud eos ipsos quos prius persecutus fuerat, potuisse existere glorioejus, eorum quoque qui ante eum malum noverant, esset judicio comprobata. Et ad propositum occulte redit, tam breve tempus se in Judaea fecisse confirmans ut etiam vultu credentibus esset ignotus. Ex quo ostendit, non Petrum, non Jacobum, non Joannem se habuisse doctores, sed Christum, qui sibi Evangelium revelasset. Simul autem notandum quod supra dicatur Ecclesiam expugnasse, hic fidem: ibi inferretur: Evangelizat fidem, quam aliquando expugnabat. De Ecclesia enim
Abbreviated transcription (Latin):
ea. quȩ ex natura sua. in facie constitu¬
ta st̃ Necñ oc illud congrue: qđ trans¬
lationis uerbũ. galathis coaptatũ ẽ
Galathia enĩ: translationẽ inlnr̃a
lingua sonat.
S ed licet nos aut angłs de cȩlo
euangelixet uobis. p̃ter quã qđ euange
liauimꝰ: anathema sit. sicut p̃diximus:
& nc̃ iterũ dico. Siquis uobis euangeli¬
rauerit p̃ter id qđ accepistis: anathema
sit. Potest & hyꝑbolice dictũ accipi:
ñ qͦd aut apls aut angłs. aliter potue¬
rint p̃dicare. quã semel dixerant. sed eti¬
am si hoc potest fieri. ut & apłs. & angłi
ostendat dicens. Scio quia neq mors.
neq uita. neq angłi. neq pͥncipatus. neq
p̃sentia. neq futura. neq fortitudo. neq
altitudo. neq ꝓfundũ. neq alia crea-

Expanded text:
ea quae ex natura sua in faciem constituea quae ex natura sua in faciem constituta sunt. Necnon et illud congrue, quod translationis verbum Galatis coaptatum est: Galatia enim translationem in nostra lingua sonat. Sed licet nos, aut angelus de coelo evangelizet vobis, praeter quam quod evangea sit. Sicut praediximus, et nunc iterum dico: si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit. Potest et hyperbolice dictum accipi, non quo aut apostolus, aut angelus aliter potuerint praedicare quam semel dixerant: sed etiamsi hoc posset fieri, ut et apostoli et angeli ostendat dicens: Scio quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque principatus, neque praesentia, neque futura, neque fortitudo, neque a
Abbreviated transcription (Latin):
Si autem hoc de his. qui in eundem cre¬
debant dm̃. & easdem scripturas habe¬
bant. dicitur: quod translati sint in
aliud eugłium. quod ñ ẽ euangelium:
torem respuunt. & alterius di xp̃m
simulant. ȩstimare debemus. qui ñ in
interp̃tatione legis. & litterȩ pugna.¬
uel sp̃s labuntur. & corruunt. sed de
toto eccłȩ iure discordant: Pulchre
autẽ ait. nͥ sunt aliqui. qui uos con¬
turbant: & uolunt conuertere euan¬
xp̃i mutare. conuertere. turbare. sed ñ ua¬
lent: quia huius naturȩ ẽ. ut ñ possit
aliud eẽ quam uerũ ẽ. Om̃is qui euan¬
gelium alio interp̃tatur sp̃u & m̃te
quã seriptũ ẽ: credentes turbat. &
conũtit euangelium xp̃i. ut id quod
in faciem ẽ. post tergũ faciat: & ea quȩ
post t̃gũ sunt. uertat infaciem: Siquis
tantũ litterã sequitur: posteriora po¬
nit infaciem. Siquis iudeorũ int̃preta¬
tionib adquiescit: post tergũ mittit

Expanded text:
Si autem hoc de his qui in eumdem creSi autem hoc de his qui in eumdem credebant Deum, et easdem Scripturas habebant, dicitur, quod translati sint in aliud Evangelium, quod non est Evangelium, torem respuunt, et alterius Dei Christum simulant, aestimare debemus? Qui non interpretatione legis et litterae, us labuntur et corruunt, sed de toto Ecclesiae jure discordant. Pulchre autem ait: Nisi sunt aliqui qui vos conturbent, et volunt convertere Evanlium Christi mutare, convertere, turbare: sed non valent. Quia hujus naturae est, ut non possit aliud esse, quam verum est. Omnis qui Evangelium alio interpretatur spiritu et mente quam scriptum est, credentes turbat, et convertit Evangelium Christi, ut id quod in facie est, post tergum faciat, et ea quae post tergum sunt, vertat in faciem. Si quis tantum litteram sequitur, posteriora ponit in faciem. Si quis Judaeorum interpretationibus acquiescit, post tergum mittit
Abbreviated transcription (Latin):
qdta cito translati: quia ñ eiusdẽ
tus ẽ transferri ab aliquo difficult̃.
to transferri ut in martyrio ñ
eade pęna plectitur. qͥ absq colluctatio¬
ne & torm̃tis statim psiluit ad negandũ:
& ille qui int̃ eculeos. fidiculas. ignesq
distortus cõpulsus ẽ qͦd credebat negare
Recens adhuc erat eugłii p̃dicatio: ñgͣn¬
de tempus in medio. qđ galathas apłs
ab idolis ad xp̃m transduxerat. Mirat᷑
itaq qͦmͦ tam cito recesserint ab eo. ad
cuius nom̃ dudũ facti fuerant xp̃iani
ita suo ordine legi potest. Hiror qd̃¬
sic tam cito transferimini a xp̃o iħu:
qui uosuocauit in grãm dicens. ñ ueni
uocare iustos. sed peccatores ad pęni¬
tentiam. Gr̃a quippe salui facti su¬
mus: & ñ ꝑ legem Translati autem
inquit estis in aliud eugłium. quod
ñ ẽ aliud: quia om̃e quod falsum ẽ
tuũ his qui ñ sunt: & ea quȩ ñ erant.
uocauit ds̃. ut faceret ẽẽ quod ñ erat

Expanded text:
quod tam cito translati: quia non ejusdem quod tam cito translati: quia non ejusdem reatus est transferri ab aliquo difficulter, et cito transferri; ut in Martyrio non eadem poena plectitur, qui absque colluctatione et tormentis statim prosiluit ad negandum, et ille qui inter equuleos, fidiculas, ignesque distortus, compulsus est quod credebat, negare. Recens adhuc erat Evangelii praedicatio, non grande tempus in medio, quo Galatas Apostolus ab idolis ad Christum traduxerat. Miratur itaque quomodo tam cito recesserint ab eo, ad cujus nomen dudum facti fuerant Christiani. ita suo ordine legi potest. Miror qnsferimini a Christo Jesu, qui vos vocavit in gratiam, dicens: Non veni vocare justos, sed peccatores ad poenitentiam . Gratia quippe salvi facti sumus, et non per legem . Translati autem, inquit, estis in aliud Evangelium, quod non est aliud: quia omne quod falsum esttuum his qui non sunt . Et ea quae non erant, vocavit Deus, ut faceret esse quod non erat.
Abbreviated transcription (Latin):
re euguiũ xp̃i Uerbũ trans lationis in
genesi pͥmũ legimꝰ. ubi enoc transtulit
as. & ñ inueniebatur: & in regnorũ po¬
stea libris. quando achab acultu dĩ
adidolorũ uenerationẽ transtulit
ipxor sua hiezabel: ut faceret iuxta om¬
nia quȩ fecit amorreus. quẽ disꝑdidit.
dñs a facie filiorũ isrł. Sed cũ sit utraq
trinslatio: illa dĩ ẽ. hȩc diaboli Qui
tinsfertur a dõ. ñ inuenitur ab amiciꝰ
sius: nec ei potest insidiator obrepere:
Hoc quippe significare ȩstimo: & ñ in¬
iebatur. Qui uͦ transfertur adia-
ns latosuocant: ut dionisius ille cuiꝰ fuit
e sententia dolorẽ ñ ẽẽ malũ. postꝗͣ
pssus calamitatib & dolorũ crucia
cȩpit affirmare quod dolor eẽt
iũ om̃iũ malorũ. ab his appellatus
ranspositus. siue trans latus. quod sci¬
t a pͥori decreto recedens. in contrari-
recidisset. Miratur itaq paulus pri
qd translati sint ab euangelii li¬
tate. in legaliũ oꝑũ seruitutẽ. dein

Expanded text:
risti. Verbum translationis in Genesi primum legimus , ubi Enoch transtulit Deus, et non inveniebatur. Et in Regnorum postea libris , quando Achab a cultu Dei 381 ad idolorum venerationem transtulit uxor sua Jezabel, ut faceret juxta omnia quae fecit Amorrhaeus, quem disperdidit Dominus a facie filiorum Israel. Sed cum sit utraque translatio, illa Dei est, haec diaboli. Qui transfertur a Deo, non invenitur ab inimicis suis: nec ei potest insidiator obrepere. Hoc quippe significare aestimo, et non inveniebatur. Qui vero transfertur a diabtranslatos vocant, ut Dionysius ille cujus fuit ante sententia, dolorem non esse malum: postquam oppressus calamitatibus et dolore cruciatus, coepit affirmare quod dolor esset summum omnium malorum ab his appellatus est Transpositus, sive Translatus, quod scilicet a priori decreto recedens, in contrarium recidisset. Miratur itaque Paulus: primum quod translati sunt ab Evangelii libertate, in legalium operum servitutem. Deinde
Abbreviated transcription (Latin):
sed p̃cipue hic fr̃ dr: cui filios matris
suȩ. ad patrẽ uadens dñs cõm̃dauerat
Et quom iob & cȩti patriarchȩ dic tist
quide famuli di. sed quasi egregiũ qͥdld
moyses habuit ut scriberetur de eo.
sedd ñ sicut moises famulus m̃s: sic oebea¬
tus iacobus specialiter fr̃ dñi ut ante di¬
ximͦ. appellatus ẽ Quod autẽ exceptis
duodecĩ quida uocentur apł̃i: illudii
causa ẽ om̃s qui dñm uiderant. oe eũ
pda p̃dicabant fuisse apłos appellatos
ut ad corinthios seribitur. quia uisi
plusquã qͥngentis fr̃ib simul. ex quib
multi manent usq adhuc: qͥđa aut¬
& dormiert̃ Neinde uisus ẽ et iacol
deinde apłis om̃ib Paulatim uͦ tem¬
pore ꝑcedentẽ. & alii abhis quos dnõs
elegerat ordinati st̃ apłi: sicut ille as
philipenses sermo declarat dicens
cessariũ autẽ existimaui. epafrodi
thios de talib scribitur. Siue apl¬

Expanded text:
Sed praecipue hic frater dicitur, cui filios matris suae ad Patrem vadens Dominus commendaverat. Et quomodo Job et caeteri patriarchae dicti sunt quidem famuli Dei, sed quasi egregium quiddam Moyses habuit, ut scriberetur de eo, Sed non sicut Moyses famulus meus : sic et beatus Jacobus specialiter frater Domini ut ante diximus appellatus est. Quod autem exceptis duodecim, quidam vocentur apostoli, illud in causa est: omnes qui Dominum viderant, et eum postea praedicabant, fuisse apostolos appellatos, ut ad Corinthios scribitur: Quia visusplus quam quingentis fratribus simul, ex quibus multi manent usque adhuc: quidam autem dormideinde apostolis omnibus . Paulatim vero tempore procedente; et alibi ab his quos Dominus elegerat, ordinati sunt apostoli; sicut ille ad Philippenses sermo declarat dicens: Necessarium autem existimavi Epaphroditum thios de talibus scribitur: Sive ap
Abbreviated transcription (Latin):
naue. qui ado quidẽ. ẽ apłs constitutꝰ:
sed ꝑ hominẽ moysen. Terciũ gñs eicũ
hominũ fauore. & studio aliquisꝰ ut nc̃
to fauore uulgi. in sacerdotium subroga¬
ri. Quartũ: ẽ pseudo ꝓpħarũ. & pseudo¬
apłorũ. De quib apł̃s istiꝰmodi inquit
pseudo apli oꝑarii iniquitatis transfi¬
gurantes se in apłos xp̃i: qui dicunt

Expanded text:
e, qui a Deo quidem est apostolus constitutus, sed per hominem, Moysen. Tertium genus est, cum hominum 375 favore et studio aliquis ordinatuto favore vulgi in sacerdotium subrogari. Quartum est pseudoprophetarum et pseudoapostolorum, de quibus apostolus: Istiusmodi, inquit, pseudoapostoli, operarii iniquitatis, transfigurantes se in apostolos Christi, qui dicunt:
Abbreviated transcription (Latin):
ut ostendat ñfuisse grande tẽpus quo po¬
tuerit aliqͥd a petro discere. ut ad illũ
sensũ a quo cȩpit cuncta referantur. se
ñ ab homine doc tũ eẽ. sed adõ
Aliũ autẽ apłorũ uidi neminẽ: nisi
iacobũ frẽm dñi. N emini me dũ romȩ
eẽm impulsu fr̃m. librũ de sc̃ȩ mariȩ
uirginitate edidisse ꝑpetua: in quo mͥ
necesse fuit de his qui fr̃s dñi dic ti st̃.
diutius dispitare Unde qualia cũq st̃
illa que scripsimꝰ: his contenti eẽ de¬
bemus Nc̃ hoc sufficiat. ut ꝓpt̃ egregios
mores. & in cõparabilẽ fidẽ. sapientiãq
ñ mediã. fr̃ dic tussit dñi: & qđ pͥmusei

Expanded text:
ut ostendat non fuisse grande tempus, quo pout ostendat non fuisse grande tempus, quo potuerit aliquid a Petro discere; ut ad illum sensum a quo coepit, cuncta referantur: se non ab homine doctum esse, sed a Deo. Alium autem apostolorum vidi neminem, nisi Jacobum fratrem Domini. Memini me dum Romae essem, impulsu fratrum librum de sanctae Mariae virginitate edidisse perpetua. In quo mihi necesse fuit de his qui fratres Domini dicti sunt, diutius disputare. Unde qualiacumque sunt illa quae scripsimus, his contenti esse debemus. Nunc hoc sufficiat, ut propter egregios mores, et incomparabilem fidem sapientiamque non mediam frater dictus sit Domini: et quod primus ei