comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ut mandata sic nuttentis impleret.
et sacerdotis perpetin dignitatem. ⁊
regis sumum honorem. et iudicis po¬
testatem. et dei nomen accepity Qĩ
de secunda natinitate diximus que
hominibus incarne monstranit. ue¬
main adopera illa miranda. que cũ
ẽent celestis iudicia nirtutis magũ
iudei putanerunt: Cum primum
cepit a dolescere: tinctus est a io han¬
ne propheta in iordane flumine. ut
lauacro spiritali peccata que nõ sua
U tiq non habebat. sed carnis qua¬
non habebat aboleret: Ut quem ad¬
modum nideos suscepta circuncisio¬
ne. sic eciam gentes baptismo. idest
purifici roris perfusione saluaret:
Tunc uox audita de celo est. filius
meus es tu ego hodie genunite. Que
nox apud danid predicata inueĩt᷑
Et descendit super eum spũs sanctus
formatus in specie columbe candide:
Exin de maximas rairtu nirsutes ce¬
pit operari: non prestigiis magicis
que nichil neri ac solidi ostentant.
sedui ac potestate celesti. que iam

Expanded text:
ut mandata mittentis inpleret, ut mandata mittentis inpleret, et sacerdotis perpetui dignitatem et regis summi honorem et iudicis potestatem et dei nomen accepit. Quoniam de secunda natiuitate diximus, qua se hominibus in carne monstrauit, ueniamus ad opera illa miranda, quae cum essent caelestis indicia uirtutis, magum Iudaei putauerunt. cum primum coepit adolescere, tinctus est ab Iohanne propheta in Iordane flumine, ut lauacro spiritali peccata non sua, quae utique non habebat, sed carnis quam gerebat aboleret, ut quemadmodum Iudaeos suscepta circumcisione, sic etiam gentes baptismo id est purifici roris perfusione saluaret. tum uox audita de caelo est: filius meus es tu, ego hodie genui te. quae uox aput Dauid praedicta inuenitur. et descendit super eum spiritus dei formatus in specie columbae candidae. exinde maximas uirtutes coepit operari, non praestrigiis magicis, quae nihil ueri ac solidi ostentant, sed ui ac potestate caelesti: quae iam
Abbreviated transcription (Latin):
indei quibus solis arcauum dei cre¬
ditum fuerat. relicto deo muo ad co¬
lẽda fignienta iretici demonun fũ¬
dibus aberrassent. nec increpiti per
prophetas reuerti ad dominum uel¬
lent fil nim suum pͥncipem augelo¬
rim leganit ad hommes ut eos cou¬
nerteret abimpiis et nanis cultib
ad cognoscendum et colendum deũ
nermi; Item ut eorum mentes a b¬
stulticia ad sapienciam. abiuiqui¬
tate adiusticie opera traduceret.
Hec sunt nie dei inquibus enu ain¬
bulare precepit. hec precepta qz ser¬
nauda mandauit. Ille uero ex hi¬
buit deo. docint enim quod unus de¬
us sit. euiq solum coli oportere:
dixit. quia uon seruasset fidem. si mnis¬
sus ut deos tolleret. et unum ad se¬
reret. induceret alium preter unure
Hoc erat non de uno deo facere preco¬
nium. nec eius qui miserat. sed suũ
proprium negocium gerere. ac se abeo
quem in lustrandum uenerat. sepa¬
raret: propter ea quia tam fidelis ex¬
titit. et quia nichil prorsus adsũpsit

Expanded text:
uoque, quibus solis arcanum dei creuoque, quibus solis arcanum dei creditum fuerat, relicto deo uiuo ad colenda figmenta inretiti daemonum fraudibus aberrassent nec increpiti per prophetas reuerti ad deum uellent —, filium suum principem angelorum legauit ad homines, ut eos conuerteret ab inpiis et uanis cultibus ad cognoscendum et colendum deum uerum, item ut eorum mentes a stultitia ad sapientiam, ab iniquitate ad iustitiae opera traduceret. hae sunt uiae dei in quibus eum ambulare praecepit, haec praecepta quae seruanda mandauit. ille uero exhibuit deo fidem: docuit enim quod unus deus sit eumque solum coli oportere, dixit, quia non seruasset fidem, si missus ut deos tolleret et unum adsereret, induceret alium praeter unum. hoc erat non de uno deo facere praeconium nec eius qui miserat, sed suum proprium negotium gerere ac se ab eo quem inlustratum uenerat separare. propterea quia tam fidelis extitit, quia sibi nihil prorsus adsumpsit,
Abbreviated transcription (Latin):
latur pocius quaui de futuris: Tocitꝰ
est igitur de ihũ filio dei. ut ostenderet
eun primo in humilitate et carne nẽ
turum: Hec est enim nefais nestis sor¬
dida ut pararet templum deo. et sic̃
id est ab hominibus cruciamenta ꝑ¬
ferret. ad ultimum extingneretur.
Ticionem enim nulgus appellat ex¬
tractum focco. torrem semiustum ex
tinctu¶ Quo modo autem et quib
mandatis a deo mitteretur interraz
declarant spiritus dei per pho ꝓphe¬
tam docens futurum: Ut cum nolũ¬
tatem sumini patris fideliter et cõs¬
tanter implesset. acciperet iudiciu
stq imperium sempiternum: Si ĩ
nIIs meis inquit ambulaueritis. ⁊
precepta mea seruaneris. tu indi¬
cabis domuin meai: Que fuer̃t
uie dei. que precepta eius. nec ain¬
biguum uec obscurum est: Deus
enum cum inderet maliciam. et fal¬
sorum deorum cultus per orbem terre
Ita innalat ualuisse ut iai nom̃
eius ex hominum memoria finsset
pene sublatum. si quidꝰ cum tunc¬

Expanded text:
ebatur potius, quam de futuris. Locutus ebatur potius, quam de futuris. Locutus est igitur de Jesu Filio Dei, ut ostenderet eum primo in humilitate et carne esse venturum. Haec enim est vestis sordida, ut pararet templum Deo, et sicut id est, ab hominibus cruciamenta perferret, et ad ultimum extingueretur. Titionem enim vulgus appellat extractum focextinctum. quomodo autem et cum quibus mandatis a deo mitteretur in terram, declarauit spiritus dei per prophtam docens futurum ut cum uoluntatem summi patris fideliter et constanter inplesset, acciperet iudicium atque imperium sempiternum. si in uiis meis inquit ambulaueris et praecepta mea seruaueris, tu iudicabis domum meam. quae fuerint uiae dei et quae praecepta eius, nec ambiguum nec obscurum est. deus enim cum uideret malitiam et falsorum deorum cultus per orbem terrae ita inualuisse, ut iam nomen eius ex hominum memoria fuisset paene sublatum — siquidem Iudaei q
Abbreviated transcription (Latin):
di itaqz ihũs sacerdos magne: quis
non igitur captos mentibus tunc
fuisse iudeos arbitretur. Qui cum hͦ¬
et legerent et audirent ne faudas
manus deo suo intulerunt: At qͥn
ab eo tempore quo zacharias fuit usz
annum quintum deciinum impe¬
rii tiberi cessaris quo deus ihũs fixꝰ
est prope quingenti a nui numerã¬
ti si quid̾ darii et alexandri adole¬
ut etate. qui fuerunt non multo pͥ¬
quam tarquimius superbus exactꝰ
est. sed illi rursus eodem modo fal¬
si decepti quesunt. putantes hec de
iofue ie su ẽe dicta filio uaue qui
successerat moysi. aut de sa cerdote
iesu filios edec quos nichil cõgrint
eorum que propheta narrauit: Nõ
enim sorditati inquam illi fuer̃t.
Enui alter eorum potentissimus¬
rex funsset. alter sacerdos. aut per¬
pessi sunt aliquid aduersi. suit tã¬
quam ticio eiectus ex igne putane¬
runt putarentur. aut aliquando
inconspectu dei et angelorum stete¬
runt. ã propheta de preteritis loq̃¬

Expanded text:
di itaque, Jesu sacerdos magne. Quis di itaque, Jesu sacerdos magne. Quis non igitur captos mentibus tum fuisse Judaeos arbitretur, qui cum haec legerent, et audirent, nefandas manus Deo suo intulerunt? Atqui ab eo tempore, quo Zacharias fuit, usque ad annum quintum decimum imperii Tiberii Caesaris, quo Christus crucifixus est, prope quingenti anni numerantur; siquidem Darii et Alexandri adolevit aetate, qui fuerunt non multo priusquam Tarquinius Superbus exactus est. Sed illi rursus eodem modo falsi deceptique sunt, putantes haec de Jesu esse dicta filio Nave, qui successor fuit Moysi, aut de sacerdote Jesu filio Josedech: in quos nihil congruit eorum, quae Propheta narravit. Non enim sordidati illi umquam fuerunt, cum alter eorum princeps potentissimus fuerit, alter sacerdos: aut perpessi sunt aliquid adversi, ut tamquam titio ejectus ex igne putarentur. Aut aliquando in conspectu Dei et Angelorum steterunt, aut Propheta de praeteritis loqu
Abbreviated transcription (Latin):
cium pollicetatur. zacharias eciam
nomine possito apertissume docint.
sic eniui dixit. Et ostendit michi
dominus ihm̃ sacerdotem magnũ.
stantem aute fa ciem angeli doinin:
et dia bolus stabit ad dexteram ip̃i¬
us. ut contradiceret ei: et dixit doꝰ
ad diabolum. imperet dominus in
te qui elegit ihrłm. et ecce ticio eiec¬
tus ab igne: et ihũs indu tus erat¬
uestimenta sordida. et stabat ante
fa ciem angeli: Et respondit. et dre.
ad circunstantes ante faciem ip̃ins
dicens: An ferte nestimenta sordi¬
da ab eo. et induite eum timnicam:
talarem: Et imponite cidarim mũ¬
dam. super capud capud ipsius: Et
cooperuerunt eum nestimenta. et
posuerunt cidarum super capudeiꝰ.
et augelus domini stabat. et testi¬
ficabatur ad ihm̃ diceus: Hec dicit
dominus oumi potens: Si inniis
meis ambul aueris et precepta m̾a
sernaueris. tu iudicabis domum
meam: et dabo tibi qui conuersent ͤ
in medio horum cirtistacium¶ Au¬

Expanded text:
tium pollicebatur, Zacharias etiam tium pollicebatur, Zacharias etiam nomine posito apertissime docuit; sic enim dixit: Et ostendit mihi Dominus Deus Jesum sacerdotem magnum stantem ante faciem angeli Domini, et diabolus stabat ad dextram ipsius, ut contradiceret ei. Et dixit Dominus ad diabolum: Imperet Dominus in te, qui elegit Hierusalem; et ecce titio ejectus ab igne: et Jesus erat indutus vestimentis sordidis, et stabat ante faciem angeli, et respondit, et dixit ad circumstantes ante faciem ipsius, dicens: Auferte vestimenta sordida ab eo, et induite eum tunica talari, et imponite cidarim mundam super caput ipsius; et cooperuerunt eum vestimento, et imposuerunt cidarim mundam super caput ejus; et angelus Domini stabat, et testificabatur, ad Jesum dicens: Haec dicit Dominis omnipotens: si in viis meis ambulaveris, et praecepta mea servaveris, tu judicabis domum meam, et dabo tibi, qui conversentur in medio horum circumstantium. Au
Abbreviated transcription (Latin):
bat. quibus ex rebus apparet ꝓplũs
oumes deminciasse de xp̃o fore aliqnͣ¬
do ut ex geuere daind corpor ali ter
natus. constitueret eternum temp¬
lum deo quod appellatur ecclesia.
et uniuersas gentes ad religionẽ
neram dĩ conuocaret. Hec est om¬
ins donnus fidelis. hoc in mortale tẽp¬
lum. In quo si quis non sa crificane¬
rit. in mortalitatis premum non
habebit. Cuius templi ⁊ magni et
eterui quoniam xp̃ns fabritator
fuit. quid neccesse est. habeat in eo
s acerdo cium sempiterinm: Nec
potest insi per eum qui constituit
ad conspectum dei pernẽrri: Damd
in ꝑsalmo. Cuiii. id ipsum docet di¬
cens: Ante lucifernin genui te. Iu¬
raint dominus et non penitebit eũ:
ordie̾m: Item in basilion libro pri¬
mo: Et suscitabo michi sacerdotem
fidelem. qui omnia que sunt ĩcorde
meo faciet: et edificabo ei donuin
fidelem. et transibit incouspectu me¬
o om̃ibus diebus: Quis autem fu
turus eẽt. cui deus eternum sacerdo¬

Expanded text:
uit. Quibus ex rebus apparet prophetas uit. Quibus ex rebus apparet prophetas omnes denuntiasse de Christo, fore aliquando ut ex genere Dauid corporaliter natus constitueret aeternum templum deo, quod appellatur ecclesia, et uniuersas gentes ad religionem ueram dei conuocaret. haec est domus fidelis, hoc inmortale templum, in quo si quis non sacrificauerit, inmortalitatis praemium non habebit. cums templi et magni et aeterni quoniam Christus fabricator fuit, idem necesse est habeat in eo sacerdotium sempiternum, nec potest nisi per eum qui constituit ad ad conspectum dei perueniri. Dauid in psalmo CVIIII id ipsum docet dicens: ante luciferum genui te. iurauit dominus et non paenitebit eum: ernum. item in Basilion libro primo: et suscitabo mihi sacerdotem fidelem, qui omnia quae sunt in corde meo faciet, et aedificabo ei domum fidelem, et transibit in conspectu meo omnibus dturus esset, cui Deus aeternum sacerdo
Abbreviated transcription (Latin):
quod salomon filius dauid templũ
deo edificanit. et cinitatem quam de
suo nomie iherosolimam nunicu¬
panit. itaqz ad ipsum que a prophe¬
ta dicta sunt retulerunt: Salomõ
autem ab ipso patre suo imperii regi¬
men accepit. prophete uero de eo loq̃¬
bantur. Qui cum nasceretur post ꝙͣ
dauid cum patribus suis requiems¬
set. et preterea salomoins imperiuz
perpetinum nou fuit. annis enim .xl.
regnanit. Deinde quod munquam
filius dei dictus est. sed filius danid.
et domus quain e dificanit non est
consecuta. sicut eclisia que ecclesia
que est nernm templum dei. quod nõ
in parietibus est. s in corde ac fide ho¬
mimum. qui credunt in eum ac nocã¬
tur fideles: Illud uero salomouis
templum. quia manu factum est.
manu cecidit Deniq pater eis
in psalmo. cxxui. de operibus filn sin
prophetaut hoc modo. si dominus uõ¬
ne edificauerit domum. sine causa
dominus custodierit cinitatem. sũ
causa iigilaint qui eam custodie¬

Expanded text:
quod Solomon filius David Deo templum quod Solomon filius David Deo templum aedificavit, et civitatem, quam de suo nomine Hierosolyma nuncupavit. Itaque ad ipsum, quae a Propheta dicta sunt, retulerunt. Solomon autem ab ipso patre suo imperii regimen accepit. Prophetae vero de eo loquebantur, qui tum nasceretur, postquam David cum patribus suis requievisset. Praeterea Solomonis imperium perpetuum non fuit; annis enim XL regnavit. Deinde quod nunquam filius Dei dictus est, sed filius David; et domus quam aedificavit non est fidem consecuta, sicut Ecclesia, quae est verum templum Dei, quod non in parietibus est, sed in corde ac fide hominum, qui credunt in eum, ac vocantur fideles. Illud vero Solomonium templum, quia manu factum est, manu cecidit. Denique pater ejus in psalmo CXXVI, de operibus filii sui prophetavit hoc modo: Si Dominus non aedificaverit domum, in vanum dominus non custodierit ciuitatem, in uacuum uigilauit qui eam custodi
Abbreviated transcription (Latin):
eius ascendet: et reques cet super eũ
speritus dei: Spiritus sapiencie et
intellectus. et spiritus consilii et
fortitudinis: spiritus sapiencie et
pietatis. et implebit illum spiritꝰ
timoris dei; Iesse autem fuit pater
daud. ex ciius radice asceusuri ẽẽ
florem prelocutus est: Eum scilicet
tharon: Item in basilion libro secun¬
do. propheta uatham missus est. ad
tauid nolentem deo templum edi¬
ficare. et fuit uerbum domini ad
nathain dicens: Uade et dic serno
meo dauid: Hec dicit dominus deus
oumi potens: non tu edificabis mi¬
chi domum ad in habitandum. sed cũ
impleti fuerint dies tin et dormieris
cum patribus tuns. suscitabo nomen¬
semen tunm post te. et parabo regnũ
eius: hic edificabit michi domum no
mine meo. et erigam thronum eius
usq inseculun: et ego ero ei inpatrẽ.
et ipse erit nichi in filiun: et fidem
conse quetur doiuus eins. et regunz
eins usq inseculum: Sed hec ut in¬
dei non intelligerent. Illa fuit cansa

Expanded text:
ejus ascendet, et requiescet super eum ejus ascendet, et requiescet super eum spiritus Dei, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et implebtimoris dei. Ie-ssp autem fuit pater Dauid, ex cuius radice ascensurum esse florem praelocutus est, eum scilicet,αθαρόν. item in Basilion libro secundo propheta Nathan missus est ad Dauid uolentem deo templum fabricare. et fuit uerbum domini ad Nathan dicens: uade et dic seruo meo Dauid: haec dicit dominus deus omnipotens: non tu aedificabis mihi domum ad inhabiimpleti fuerint dies tui, et dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te, et parabo regnum ejus. Hic aedificabit mihi domum in nomine meo: et erigam thronum ejus usque in saeculum; et ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium, et fidem consequetur domus ejus, et regnum ejus usque in saeculum. Sed haec ut Judaei non intelligerent, illa fuit causa,
Abbreviated transcription (Latin):
indebatur. uisi quod abeo uentas ex¬
presserat mendacio fallente curass:
da. uerum non diniua nirtute. sed
magica. Quid mirum si appollo ue¬
ritatem ignorantibus persnasit. cũ
iudei quoq cultores ut indebantur
su mun dei hoc idem putaueruit: Cũ
autem occulos eorum coti die fierẽt
illa miracula. nec tamen tantarũ
uirtutum contemplacione inpelli
potuerunt. ut deum crederent quem
indebant: propterea dauid queu p̃¬
ter ceteros prophetas nel maxime
legunt in psalino .xxuii. sic eos dap̾¬
nat; Redde illis retribucionem eoꝵ.
quoniam nou intellexerunt in ope¬
ribus dm̃i: Ex huius ipsius domo xͫͫ
generatum iri secundum carnem. ⁊
ipse daind et a lii prophete adininci¬
auerunt apud ysaiam scriptum est.
Et erit illa die radix iesse. Et qui ex
surget principari in uaciones. in e¬
uin gentes sperabunt: et erit requi¬
es enis inhonore. Et alio loco. Exiet
nirga de radice iesse. et flos de radice

Expanded text:
uidebatur, nisi quod ab eo ueritas exuidebatur, nisi quod ab eo ueritas expresserat, mendacio fallente obscurasset. da, uerum non diuina uirtute, sed magica. quid mirum, si hoc Apollo ueritatem ignorantibus persuasit, cum Iudaei quoque, cultores ut uidebantur summi dei, hoc idem putauerint, cum ante oculos eorum cottidie fierent illa miracula? nec tamen tantarum uirtutum contemplatione inpelli potuerunt ut deum crederent, quem uidebant. propterea Dauid, quem praeter ceteros prophetas uel maxime legunt, in psalmo XXVII sic eos damnat: redde illis retributionem eorum, quoniam non intellexerunt in operibus domini. ex huius ipsius domo Christum generatuiri secundum carnem et ipse Dauid et alii prophetae adnuntiauerunt. aput Esaiam ita scriptum est: et erit in illa die radix Iessurget principari in nationes, in eum gentes sperabunt, et erit requies ejus in honore . Et alio loco: Exiet virga de radice Jesse, et flos de radice
Abbreviated transcription (Latin):
su nerum quid̃ dixit. sed argute cõ¬
sultorem fefellit. sacramentum ue¬
ritatis penitus nescientem: Di det ͤ
enim negasse illum deum. sed cu
fateretur secundum carneu fuisse
mortalem. quod eciam nos predi¬
canius. consequens est ut secuud̾
cesse carius facere menciouem. cũ
satis eẽt dicere fuisse morta lem: s
ueritate pressus negare non potinit.
quem admodum se pes haberet. sic̃
illud quod ait sapientem fuisse. ꝙͥ
ad boc. appollo respondes. si sapiens
fuit. Ergo doctrina eis sapiencia
est. nec nlla alia. et sapientes qui
secruitir nec ulli alii: Cur id igitur
nulgo pro stultis uains et ieptis ha¬
bennur. qui sectamur magistrum eci¬
am ipsorum deorum confessione sa¬
pientem: Nam quod ait portenti fi¬
ca illum opem fecisse. quo maxime
dimuitatis fidem meruit. ad sentiri
nobis iam indetur. cum dicit eaden
quibus uos gloriauir. sed colligit
se tamen. et ad demoniacas fraudes
redit: Tum enim uerum neccessita¬
te dixisset. iain deorum ac sin proditor

Expanded text:
su uerum quidem dixit, sed argute consultorem fefellit sacramentum ueritatis penitus nescientem: uidetur enim negasse illum deum. sed cum fatetur secundum carnem fuisse mortalem, quod etiam nos praedicamus, consequens est ut secundumcesse carnis facere mentionem, cum satis esset dicere fuisse mortalem? sed ueritate pressus negare non potuit quemadmodum se res haberet, sicut illut, quod ait sapientem fuisse. quid ad hoc, o Apollo, respondes? si sapiens fuit, ergo doctrina eius sapientia est nec ulla alia, et sapientes qui secuntur nec ulli alii. cur igitur uulgo pro stultis et uanis et ineptis habemur, qui sectamur magistrum etiam ipsorum deorum confessione sapientem? nam quod ait portentifica illum opera fecisse, quo maxime diuinitatis fidem meruit, adsentiri nobis iam uidetur, cum dicit eadem quibus nos gloriamur. sed colligit se tamen et ad daemoniacas fraudes redit. cum enim uerum necessitate dixisset, iam deorum ac sui proditor
Abbreviated transcription (Latin):
mundũ nerum eciam prudencia dis¬
posuerit. uirtute constrieerit: prim̃
scire nos conuenit nome eius. ne aui¬
gelis quid̾ uotum ẽẽ qui morantur
inicelo. sed ipsi soli ac deo patri: nec
ante id publicabitiuz ut est sauc¬
tis litteris traditum. quam dispo¬
sicio dei fuerit impleta: Deinde
uec enuuciari posse homuns ore:
sicut hermes docet hec dicens; Art¬

Expanded text:
mundum, uerum etiam prudentia dismundum, uerum etiam prudentia disposuerit, uirtute construxerit. primum scire nos conuenit nomen eius ne angelis quidem notum esse qui morantur in caelo, sed ipsi soli ac deo patri, nec ante id publicabitur, ut est sanctis litteris traditum, quam dispositio dei fuerit impleta; deinde nec enuntiari posse hominis ore, sicut Hermes docet haec dicens:
Abbreviated transcription (Latin):
Et alia sibilla precepit hunc oport̾e
mum regem diuno spiritu plenũ
locutus est ea que subicienns:
Deus condidit me inicio maru
suarum in opera sua. ante seculum
fundaint me inprincipio antequa in
terram faceret et abissos coustitue¬
ret. et prius quam procederẽt fontes
a quarnm. aute ommes colles geniͭ
me dommus. fecit regiones et fines
in habitabiles sub celo. Cum pararet
celum ad eram illi. et cum se ceru̾et
su aui sedem. et cum super nentos fa¬
ceret nalidas mibes. et confirmatos
ponebat montes sub celo. quando for¬
cia faciebat fundamenta terre eram
penes illun disponens. Ego erain
cin gaudebat. cotitidie autem in cun¬
ta barante faciem eius cuui letaret ͤ
orbe perfecto: Id arco illum trismegis¬
sapiencia et uirtute sit instructus a
deo patre. nt et consilio ems et maĩ¬
bus uteretur in fabricacione mu̾di
fortasse querat aliquis. hoc loco q̃
sit iste tam potens. tam deo carus
et quod nomen habeat: Cinus pri¬
ma natinitas non modo aute cesserit

Expanded text:
Et alia Sibylla praecipit hunc oporteremum regem divino spiritu plenum locutus est ea quae subjecimus: « Deus condidit me in initio viarum suarum, in opera sua ante secula. Fundavit me in princterram faceret et antequam abyssos constitueret, priusquam procederent fontes aquarum, ante omnes colles genuit me. dominus fecit regiones et fines inhabitabiles sub caelo. cum pararet caelum, aderam illi, etcum secerneret suam sedem: cum super uentos faceret ualidas nubes et cum confirmatos ponebat fontes sub caelo, quando fortia faciebat fundamenta terrae, eram penes illum disponens. ego eram cui adgaudebat. cottidie autem iucundabar ante faciem eius, cum laetaretur orbe perfecto. idcirco illum Trismegissapientia et uirtute sit instructus a deo patre, ut consilio eius et manibus uteretur in fabricatione mundi. Fortasse quaerat aliquis hoc loco, quis sit iste tam potens, tam deo carus, et quod nomen habeat, cuius prima natiuitas non modo antecesserit
Abbreviated transcription (Latin):
ne sint ounimo qui possint eorum
ne quiciam cohercere: Nou me fugit
quid responderi econtrario possit. cur
ergo deus ille singularis ille maguꝰ
quem rerum potentem quem deui
ominium confiteris. hec fieri pacias.
nec cultores suos uindicat aut tue ͤ
cum deniq qui euu uou colunt. et
opulenti et potentes et beati sunt. ⁊
honoribus regnoq pociuntur. eos q
ipsos condicionis sue ac potestatis
subiectos habent. Reddenda et hu¬
ius rei racio est. ne quid remaneat
erroris. Nai inprimis hec causa est.
cur existimetur regio dei uim nõ ha¬
bere. quodinducuntur homines spe¬
cie terrenorum ac presencium bouo¬
rum. que ad curaui mentis nullo m̾o
pertinent. Quibus quia carere ius¬
tos nident. et fluere innistos. et dĩ
cultui manem arbitrantur inqͦm
et illa non ceniñt. et deorum ritus es¬
timant neros quoniam cultores eo¬
rũ. et diniciis. honoribus ⁊ regnis fu¬
antur. uerum hii qui sunt in hec exis¬
timacione. non prospiciunt alcius

Expanded text:
ne sint qui possint eorum ne sint qui possint eorum nequitiam coercere. Non me fugit quid responderi e contrario possit. Cur ergo Deus ille singularis, ille magnus, quem rerum potentem, quem dominum omnium confiteris, haec fieri patitur; nec cultores suos aut vindicat, aut tuetur? Cur denique qui eum non colunt, et opulenti, et potentes, et beati sunt, et honoribus regnoque potiuntur; eosque ipsos ditioni suae ac potestati subjectos habent? Reddenda et hujus rei ratio est, ne quid remaneat erroris. Nam in primis haec causa est cur existimetur religio Dei vim non habere, quod inducuntur homines specie terrenorum ac praesentium bonorum, quae ad curam mentis nullo modo pertinent: quibus quia carere justos vident, et affluere injustos, et Dei cultum inanem arbitrantur, in quo inesse illa non cernunt, et deorum ritus aestimant veros, quoniam cultores eorum, et divitiis, et honoribus, et regnis fruantur. Verum ii qui sunt in hac existimatione, non perspic
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi homines persequñtim: qui cãz
cur irascantur innocentibus non
babent. sed illi spũs contaminati ac
perditi. quibus ueritas et uota est.
et inuisa. insinuant se mentibus e¬
orum. instigant nescios in furorem:
Hii enim quam diu pax est inpopu¬
lo dei. fugitant instos et pauent. ⁊
cum corpora hominum occupant. aĩ¬
mas q diuexant. adiurantur ab
hiis. et nomme dei ueri fugantur.
Quo audito tremunt et exclamãt.
et uri se uerberariq testantur. Et
interrogati qui sunt. quando uene¬
rint. quomodo in hominem in repse¬
rint. confitentur. Sic extorti et ex¬
cuciati uirtute diuini nounus exu¬
lantur. propter hec uerbera ⁊ minas.
sanctos et iustos uiros semper odet.
Et quia per se nocere ipsi nichil pos¬
sunt. publicis eos odiis persequnt᷑¬
quos sibi graues senciunt. Exercẽt¬
qz seniciam quain uiolentissime pos¬
sunt. ut aut eorum fidem minuant
per dolorem. ant si id efficere non qui¬
nerint auferantur omnino de terra:

Expanded text:
ipsi homines persecuntur, qui causam ipsi homines persecuntur, qui causam cur irascantur innocentibus non habent, sed illi spiritus contaminati ac perditi, quibus ueritas et nota est et inuisa, insinuant se mentibus eorum et instigant nescios in furorem. hi enim, quamdiu pax est in populo dei, fugitant iustos et pauent, et cum corpora hominum occupant animasque diuexant, adiurantur ab iis et nomine dei ueri fugantur. quo audito tremunt et exclamant et uri se uerberarique testantur et interrogati qui sint, quando uenerint, quomodo in hominem inrepserint, confitentur. sic extorti et excruciati uirtute diuini nominis exulantur. propter haec uerbera et minas sanctos et iustos uiros semper oderunt. et quia per se nocere iis nihil possunt, publicis eos odiis persecuntquos sibi graves sentiunt; exercentque saevitiam quam violentissime possunt, ut aut eorum fidem minuant per dolorem, aut, si id efficere non quiverint, auferant omnino de terra,
Abbreviated transcription (Latin):
quanta maiestas putanda est. q̃¬
a doratur intemplis inluditur inthe¬
atris: Qui et hec fecerint. non peuas
uiolat nuininis pendunt. sed hono¬
rati eciam laudati qz discedunt. nũ
eri que geruntur. Num penis ꝙͣ epi¬
curei. qui ẽẽ quid̃ deos. sed curare qͥt¬
quar negant. neq nrasci eos. neq gͣ¬
cia cominoueri. quib dictis utiq
persuadent colendos ouino non
ẽe: Si quid̾ nec colentes respiciũt.
neq uon colentibus irascuntur. p̾¬
terea cum contrametum disserunt.
nichil aliud efficere conantur. ꝙͣ ut
nemo deos timeat: Et hec tamen
ab hominibus. et audiuntur li ben¬
ter. et dissermitur inpune: Non gͦ
ideo ad nersum nos insamunt. qͥa
dii non coluntur anobis: amultis
enim non coluntur. sed quia ueritas
penes nos est. que ut est uerissime
dictum. odium parit: quid igitur
existimabimus. nsi nescire illos
qui paciantur. pergitur enim ceco⁊
inracionabili furore: Quem nos
uidemus. Illi nesciunt. non enim

Expanded text:
quanta maiestas putanda est ququanta maiestas putanda est quae adoratur in templis, inluditur in theatris? et qui haec fecerint, non poenas uiolati numinis pendunt, sed honorati etiam laudatique discedunt. num eri quae geruntur? num peius quam Epicurei, qui esse quidem deos, sed curare quicquam negant, neque irasci eos neque gratia commoueri? quibus dictis utique persuadent colendos omnino non esse, siquidem nec colentes respiciunt neque non colentibus irascuntur. praeterea cum contra metus disserunt, nihil aliut efficere conantur quam ut nemo deos timeat. et haec tamen ab hominibus et audiuntur libenter et disseruntur inpune. Non ergo ideo aduersus nos insaniunt, quia dii non coluntur a nobis — a multis enim non coluntur — sed quia ueritas penes nos est, quae, ut est uerissime dictum, odium parit. quid igitur existimabimus nisi nescire illos quid patiantur? pergitur enim caeco et inrationabili furore, quem nos uidemus, illi nesciunt. non enim
Abbreviated transcription (Latin):
si non coluerit ira scimur. Confui¬
dimus enim maiestati eius. qui
tam contemptũ sin possit ultisci.
qua in eciam seruorum suorum
labores et imurias. et ideo cum¬
tam nefanda perpetimur. ne uer¬
bo quid̾ ueluctamur. sed deo remiit¬
timus ulcionem. non ut hii faci¬
unt qui defensores sedeorum suo¬
rum inderi uolunt. et seniunt ef¬
ferate aduersus non colentes ¶ ex
quo intelligi datur quam uon sit
bonum deos colere. quoniam bono
pocius adducendi hommnes ad bonũ
fuerant non malo sed quia illud
malum est. eciam officium eius
bono caret. at eniu puiendi sũt.
qui destruunt religiones: Num pens
nos destrnimus ꝙͣ nacio egỹpciorum.
qui turpissimas bestiarum ac peccu¬
dum figuras colunt. Quedam eciã
pudenda dictu tamquam deos a do¬
rant: Num penis ꝙͣ idem ip̃i qnicũ
deos colere se dicant. tam̃ eos pu ͨ ͤ
turpiter qz derident. de quibus eciam
iimos agi cum risu et uoluptate
paciuntur. qualis hec religio. aut

Expanded text:
si non coluerit, irascimur. confisi non coluerit, irascimur. confidimus enim maiestate eius, qui tam contemptum sui possit ulcisci quam etiam seruorum suorum labores et iniurias. et ideo cum nefanda perpetimur, ne uerbo quidem reluctamur, sed deo remittimus ultionem, non ut ii faciunt qui defensores se deorum suorum uideri uolunt et saeuiunt efferate aduersus non colentes. ei quo intellegi datur quam non sit bonum deos colere, quoniam bono potius adducendi homines ad bonum fuerant, non malo: sed quia illut malum est, etiam officium eius bono caret. at enim puniendi sunt qui destruunt religiones. num peius nos destruimus quam natio Aegyptiorum, qui turpissimas bestiarum ac pecudum figuras colunt, quaedam etiam pudenda dictu tamquam deos adorant? num peius quam idem ipsi, qui cum deos colere se dicant, tamen eos publice turpiterque derident, de quibus etiam mimos agi cum risu et uoluptate patiuntur? qualis haec religio aut
Abbreviated transcription (Latin):
rere. cui potissinnin prestare se putẽt
cogendo mintos ad sacrificium. ip¬
sis ne quos cogunt. at non est. bene¬
ficium quod ingeritur recusanti:
Sed consulendum ẽ. eciam uoleu¬
tibus. quando quid sit bonuni nes¬
crunt. Cum ergo tam crudeliter ue¬
xant. cruciant. delibitant. si sal¬
nos uolunt. ant unde pietas tam
impia. ut eos miseris aut ꝑdant.
ant inutiles fiant. quibus uelĩt
ẽẽ consultum. an nero diis prestãt.
Non est sacrificium quod exprimi¬
tur inuito. insi enim sponte atq
ex animo fiat. ex secracio est. cum
homines proscribcione. miuriis.
carcere. tormentis a dacti faciunt.
Si dii sunt isti qui sic coluntur.
uel propter hoc solum colendi nõ
sunt. quod sic se coli uolunt. dig¬
in.scilicet detestacione hominum.
quibus cum lacrinis. cum genu¬
tu. cum sangnine demembris om¬
nibus fluente litatur. at nos cõ¬
tra non expetimus ut dominun¬
deum nostrum qui est oĩum nelit
uolit colat aliquis inuitus. nec

Expanded text:
rere, cui potissimum praestare se putent, rere, cui potissimum praestare se putent, cogendo invitos ad sacrificium. Ipsisne, quos cogunt? at non est beneficium, quod ingeritur recusanti. Sed consulendum est etiam nolentibus, quando quid sit bonum, nesciunt. Cur ergo tam crudeliter vexant, cruciant, debilitant, si salvos volunt? aut unde pietas tam impia, ut eos miseris modis aut perdant, aut inutiles faciant, quibus velint esse consultum? An vero diis praestant? at non est sacrificium, quod exprimitur invito. Nisi enim sponte atque ex animo fiat, execratio est; cum homines proscriptione iniuriis carcere tormentis adacti faciunt. si dii sunt isti qui sic coluntur, uel propter hoc solum colendi non sunt, quod sic coli uolunt, digni scilicet detestatione hominum, quibus cum lacrimis, cum gemitu, cum sanguine de membris omnibus fluente libatur. at nos contra non expetimus ut deum nostrum, qui est omnium uelint nolint, colat aliquis inuitus, nec
Abbreviated transcription (Latin):
Ipĩ autem quia nes ciunt. nel quid ł
quom̾o sit colendun. ceci et inprudẽ¬
tes in contrarium cadunt. adorãt
itaq hostes suos latrones. et inter¬
fectores suos uictimis placant. et a¬
nmas suas cum ture ipso cre man¬
das. aris detestabilibus inponunt. I¬
ra scuntur eciam miseri uero quod
non sinules alii pereant. incrediblĩ
mencium cecitate: Quid enim uide¬
ant. qui solem uou uident. qua si ue¬
ro si du essent indigererent homimũ
auxilio aduersun contemptores su¬
os. Quid ergo nobis irascuntur. si
illi nicluil possunt. insi qud quod ip¬
si deos suos destruunt. quorum potes¬
tate diffidunt. magis inreligiosi. ꝙͣ
qui ommino uon colunt. Ci cero insu¬
is legibus cum caste ad sa crificia p̾¬
ciperet accedere. pietatem in quit ad¬
hibent. opes amouent. o qui secus fax¬
fit. deus ipse uindexerit: Recte hoc
quid̾. Neq enim qz fas est desperare
non potest. Libet igitur exhiis que¬

Expanded text:
Isti autem quia nesciunt uel quid uel Isti autem quia nesciunt uel quid uel quomodo sit colendum, caeci et inprudentes in contrarium cadunt. adorant itaque hostes suos, latrones et interfectores suos uictimis placant et animas suas cum ture ipso cremandas aris detestabilibus inponunt. irascuntur etiam miseri quod non simul et alii pereant, incredibili mentium caecitate. quid enim uideant qui solem non uident? quasi uero si dii essent, indigerent hominum auxilio aduersus contemptores suos. quid eilli nihil possunt? nisi, quod ipsi deos suos destruunt, de quorum potestate diffidunt, magis irreligiosi quam qui omnino non colunt. Cicero in suis Legibus, cum caste ad sacrificia praeciperet accedere, « Pietatem, inquit, adhibento; opes amovento: qui secus facit, Deus ipse vindex erit. « Recte hoc quidem. Neque enim fas est desperare non potest? Libet igitur, ex his quae
Abbreviated transcription (Latin):
sua inpudicicia celetur. Quid leno.
insi sint multos bonis exuat. Quid
fur. iisi ut plura compilet: Hic ue¬
ro eciam leui. cõmuniq peccato locꝰ
nillus est. et si quis ad sacrificium
non integra consciencia uenerit. au¬
ditqz illi deus cõminetur. ille qui
la tebras cordis uidet. qui peccatis
semper infectus est. qui exigit iusti¬
ciam. qui fidem poscit. Qui hie male
menti. aut male preci. locus est. at il¬
li infelices. nec sceleribus suis intel¬
ligunt quã mialum sit quod colunt.
quando quid̃ flagiciis omnibus in¬
quinati ueniunt ad precandum. ⁊
se pie sacrificare opinantur. si cutez
lauerint: Tamquam libidines in¬
tin pectus inclusas. ulli aunes ab¬
luant. aut ulla maria purificent.
quantos acius est mentem pocius e¬
luere. que malis cupiditatib sordi¬
datur. et uno uirtutis ac fidei lauac ͦ
uniuersa uicia depellere: Quod qui
fecerit. quaiulz inquinatum ac sordi¬
dum corpus gerat. satis purus est.

Expanded text:
sua inpudicitia celetur? quid lena sua inpudicitia celetur? quid lena nisi ut multos bonis exuat? quid fur nisi ut plura conpilet? hic uero etiam leni communique peccato locus nullus est et si quis ad sacrificium non integra conscientia uenerit, audit quae illi deus comminetur, ille qui latebras cordis uidet, qui peccatis semper infestus\' est, qui exigit iustitiam, qui fidem poscit. quis hic malae menti aut malae preci locus est? at illi infelices nec ex sceleribus suis intellegunt quam malum sit quod colunt, quandoquidem flagitiis omnibus inquinati ueniunt ad precandum et se pie sacrificasse opinantur, si cutem lauerint, tamquam libidines intra pectus inclusas ulli amnes abluant aut ulla maria purificent. quanto satius est mentem potius elnere, quae malis cupiditatibus sordidatur, et uno uirtutis ac fidei lauacro uniuersa uitia depellere! quod qui fecerit, quamlibet inquinatum ac sordidum corpus gerat, satis purus est.
Abbreviated transcription (Latin):
orum. que nis. que disciplina. que
origo. que racio. quod fundamentũ.
que substancia: Quo tendit. aut ꝙͥ
pollicetur. ut ab homine possit fidelit̾
seruari. fortiterq defendi in qua nich̾
aliud uideo ꝙͣ ritum ad solos digitos
pertinentem: Nostra uero ueligio eo fͥ¬
ma est et solida et inmutabilis quia
insticiam docet. quia no biscum semꝑ
est. quia tota in animo colentis est.
quia mentem ipsam pro sacrificio
habet: Illic nichil exigitur aliud ꝙͣ
sangnis pectudum. et funnis. et ĩ¬
epta libacio. hic bona mens. purum
pectus. Innocens uita. Illuc ueniunt
sine dilectu adultere. inpudice. leue.
protaces obscene. meretrices: Ue¬
munt gladiatores. latrones. fures.
uenefici. et precantur nichil al iud
ꝙͣ ut scelera impune cõmittant: ꝙͣ
enu latro sa crificans aut gladia¬
tor roget insi ut occidant: Quid ue¬
nei̾arius. insi ut fallat: Quid mere¬
trix. insi ut plurimũ peccet: Quid ad¬
ultera. insi mortem. aut uiri. aut

Expanded text:
orum? quae vis? quae disciplina? quae orum? quae vis? quae disciplina? quae origo? quae ratio? quod fundamentum? quae substantia? quo tendit? aut quid pollicetur, ut ab homseruari fortiterque defendi? in qua nihil aliut uideo quam ritum ad solos digitos pertinentem. nostra uero religio eo firma est et solida et inmutabilis, quia iustitiam docet, quia nobiscum semper est, quia tota in animo colentis est, quia mentem ipsam pro sacrificio habet. illic nihil exigitur aliut quam sanguis pecudum et fumus et inepta libatio, hic bona mens, purum pectus, innocens uita; illuc ueniunt sine dilectu adulterae inpudicae, lenae procaces, obscenae meretrices, ueniunt gladiatores latrones fures uenefici et precantur nihil aliut quam ut scelera inpune committant. quid enim latro sacrificans aut gladiator roget nisi ut occidant? quid uenenarius nisi ut fallat? quid meretrix nisi ut plurimum peccet? quid adultera nisi aut mortem uiri aut ut
Abbreviated transcription (Latin):
seruanda est. qui non tantum uiuẽ¬
tibus sed eciam mortuis premium
potest uirtutis exsoluere. Igitur dĩ
cultus quouiam milicie celestis est.
deuocionem maximam fidemqz de¬
si derat. Quomodo ennui deus aut
ama bit colentem si ipse non ametͦ
ab eo. aut prestabit petenti quitꝙͣ
orauerit. cum ad precandum. neq
ex amio. neq obseruauter accedt᷑.
Isti alitem cum ad sacrificandum ue¬
munt. uichil intimũ. nichil propͥ¬
um diis suis offerunt. non integri¬
tatem mentis. nou reuerenciam. ñ
timorem. peractis itaq sacrificus
manibus. oumem religionem in
templo et cum templo. sicut uen̾ãt
reliquñt. nichil q secum exea neq ad fe¬
runt. neq referunt. Inde est quod eiꝰ¬
modi religiones neqz bonos facere pos¬
sunt. neq firmos. atq immitabiles
ẽe: Traducutur itaq ab hiis hoĩes
facile. quia nichil ibi adnitam. nicħ
ad sapienciam. nichil ad fidem dicit ᷑
Que est enim supersticio illorum de¬

Expanded text:
servanda est, qui non tantum vivenservanda est, qui non tantum viventibus, sed etiam mortuis praemium potest virtutis exsolvere? Igitur Dei cultus, quoniam militia coelestis est, devotionem maximam fidemque desiderat. Quomodo enim Deus aut amabit colentem, si ipse non ametur ab eo; aut quomodo praestabit precanti quidquid oraverit, cum ad precandum neque ex animo, neque observanter accedat? Isti autem, cum ad sacrificandum veniunt, nihil intimum, nihil proprium diis suis offerunt; non integritatem mentis, non reverentiam, non timorem. Peractis itaque sacrificiis inanibus, omnem religionem in templo, et cum templo, sicut invenerant, relinquunt; nihilque secum ex ea neque afferunt, neque referunt. Inde est, quod ejusmodi religiones neque bonos facere possunt, neque firmae atque immutabiles esse. Traducuntur itaque ab his homines facile, quia nihil ibi ad vitam, nihil ad sapientiam, nihil ad fidem discitur. Quae est enim superstitio illorum de
Abbreviated transcription (Latin):
summam defendere. oportere defendi.
Sed ut in ipsa religione indefensio¬
is genere falluntur. defendenda eĩ
religio est. non occidendo. sed moriẽ¬
do. non sapiencia. sed paciencia. nõ
scelere. sed fide. illa eĩ malorum st̃.
hec bonorum. et uecce ẽ bonum in re¬
ligione uersari. non malum: uai
si sangunie. si tormentis. si malo
religionem defendere uelis. iam nõ
defendetur illa. sed polluetur atq
uio labitur. nichil est enim tain uo¬
luutarium quam religio. In qua si
animus sacrificantis aduersus ẽ.
iam sublata. iam uulla est. Rec¬
ta igitur racio est. ut religionem
paciencia uel morte defendas. inqͦ
fides conseruata et ipsi deo grata
est. et religioni addit auctoritatez.
Nam sus qui in hac terrestri milicia.
regi suo fidem seruat in aliquo egre¬
gio facinore si post uixerit a ccepcior
fit et carior. si mortuus fuerit sum¬
mani consequetin. gloriam quod ꝓ
duce suo morte occubuerit. quanto
magis imperatori om̃ium deo fides¬

Expanded text:
summa ui oportere defendi, summa ui oportere defendi, sed ut in ipsa religione sic in defensionis genere falluntur. defendenda enim religio est non occidendo sed moriendo, non saeuitia sed patientia, non scelere sed fide: illa enim malorum sunt, haec bonorum, et necesse est bonum in religione uersari, non malum. nam si sanguine, si tormentis, si malo religionem defendere uelis, iam non defendetur illa, sed polluetur atque uiolabitur. nihil est enim tam uoluntarium quam religio, in qua si animus sacrificantis auersus est, iam sublata, iam nulla est. recta igitur ratio est ut religionem patientia uel morte defendas; in quo fides conseruata et ipsi deo grata est et religioni addit auctoritatem. nam si is qui m hac terrestri militia regi suo fidem seruat in aliquo egregio facinore, si post uixerit, et acceptior fit et carior, si perierit, summam consequitur gloriam, quod pro duce suo morte occubuerit, quanto magis imperatori om
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. quare ipsa ac ueritas loquit ͤ
Quid ergo se nunt. ut stulticiam su¬
ain dum minuere uolunt. augeãt.
longe diuersas̾. carnificina. et pie¬
tas: Nec potest aut ueritas cum .ui.
aut iusticia cum crudelitate comũ¬
gi: Sed merito non audeant de reb
quicquaz docere diuinis: ne a et a
nostris derideantur. et a suis deserã¬
tur. Nam fere nulgus cui simplex
incorruptum qz iudicium est si mis¬
teria illa coguoscat in memoria mor¬
tuorum conscituta dampnabit. ali¬
ud q uerius quod colat queret. hĩc
fida silencia sacris iustituta s̾ ab ho¬
minibus callidis. nesciat populus
quid colat: Cum autem nos in eoꝵ
doctrinis uersennu: cur nobis aut
non credunt qui utrumiq nominis.
ant in uident quia falsis uera pretu¬
limus ¶Sed defendenda sunt inqui¬
unt suscepta pt publice sacra. qͣm
houesta uoluntate: Miseri errant.
senciunt enim nichil ẽẽ iurebus hu¬
mans religione prestancius. e ãq¬

Expanded text:
sunt, quia res ipsa et veritas loquitur. sunt, quia res ipsa et veritas loquitur. Quid ergo saeviunt? ut stultitiam suam, dum minuere volunt, augeant. Longe diversa sunt carnificina et pietas; nec potest aut veritas cum vi, aut justitia cum crudelitate conjungi. Sed merito non audent de rebus quidquam docere divinis, ne et a nostris derideantur, et a suis deserantur. Nam fere vulgus, cui simplex incorruptumque judicium est, si mysteria illa cognoscat in memoriam mortuorum constituta, damnabit; aliudque verius, quod colat, quaeret. Hinc fida silentia sacris instituta sunt ab hominibus callidis, ne sciat populus quid colat. cum autem nos in eorum doctrinis uersemur, cur nobis aut non credunt, qui utrumque nouimus, aut inuident, quia falsis uera praetulimus? \'sed defendenda sunt\' inquiunt \'suscepta publice sacra: o quam honesta uoluntate miseri errant! sentiunt enim nihil esse in rebus humanis religione praestantius eamq
Abbreviated transcription (Latin):
deo. qui denocione ac fide caret. et ta¬
men nemo discedit ipsa ueritate re¬
tinente: Doceant isti hoc modo. si
qua illis fiducia ueritatis est. lo qͣn¬
tur. discant. audeant in quain dispu¬
tare nobiscum. Aliquid eius modi.
iam profecto abaniculis quas con¬
tempnunt. et apueris nostratibus:¬
error illorum ac stulticia ridebitur. cũ
enim peritissimi deorumqz progenẽ.
et res gestas et imperia. et interitus
et sepulchra delibris nouerint. ipõs¬
qr ritus quibus sunt iniciati. nel ex
rebus gestis hominũ. uel ex casibus
nel eciam ex mortibus uatos sciant.
Incredibilis sciencia est deos putar̾.
quos fuisse mortales negare nou
audeant: Uel si tam inpudentes fu¬
erint ut negent. sue illos ac suorũ
littere coarguent. ipsa deuiq illos
sacrorum inicia conuincent: Sciãt
igitur ex hoc ipso quantum intersit
interuerum et falsum. quando ip̃i
cum sint eloquentes. persua dere
non possunt. imperiti ac rudes pos¬

Expanded text:
deo qui deuotione ac fide caret — et tadeo qui deuotione ac fide caret — et tam nemo discedit ipsa ueritate retinente. doceant isti hoc modo, si qua illis fiducia ueritatis est, loquantur hiscant, audeant inquam disputare nobiscum aliquid eiusmodi: iam profecto ab aniculis quas contemerror illorum ac stultitia ridebitur. Cum enim sint peritisssimi, deorumque progeniem, et res gestas, et imperia, et interitus et sepulchra de libris noverint; ipsosque ritus, quibus sunt initiati, vel ex rebus gestis hominum, vel ex casibus, vel etiam ex mortibus natos sciant: incredibilis dementia est, deos putare, quos fuisse mortales negare non audeant; vel si tam impudentes fuerint ut negent, suae illos ac suorum litterae coarguant, ipsa denique illos sacrorum initia convincant. Sciant igitur vel ex hoc ipso, quantum intersit inter verum et falsum, quando ipsi, cum sint eloquentes, persuadere non possunt; imperiti ac rudes pos
Abbreviated transcription (Latin):
rum nomine ac prouidencia regnã¬
tur omnia: Ostendãt origines et ĩ¬
icia sacrorum ac deorum. quomodo
sint mortalibus tradita. qui fons.
que racio sit explicent: Proferant
qz merces incultu. que peua incon¬
temptu maneat. quare ab homini¬
bus coli fel seuelint. Quid si illis
si beatis humana pietas conferat.
Que onña non ad se ueracione pro¬
pria. nec enim ualet quicꝙͣ morta¬
lis homiuis auctoritas. sed dininis
aliqnibus testimoniis confirment.
sicuti nos facimus. non est opus ni
et in iuria. quia religio cogi non po¬
uerberibus res agenda est. ut sit uo¬
luntas. Destringant a ciem ingeĩ¬
orum suorum. si racio eorum uera ẽ
ad serati: parati sumus au dire si
doceant. tacentib certe nichil credi¬
mus. sicut ne senentib quid̃ cedimꝰ
Imitentur nos: ut racionem tocius¬
ei expouant: Nos enim non inlicunus
ut ipsi obiectant. sed docemus. prola¬
mus. ostendimus. Itaq uenio a nob̾
retinetur iunitus. In utilis est enim

Expanded text:
rum numine ac providentia reganrum numine ac providentia regantur omnia: ostendant origines et initia sacrorum ac deorum, quomodo sint mortalibus tradita; qui fons, quae ratio sit, explicent; proferant, quae merces in cultu, quae poena in contemptu maneat, quare ab hominibus coli se si beati sunt, humana pietas conferat: quae omnia non adseueratione propria — nec enim ualet quicquam mortalis hominis auctoritas — sed diuinis aliquibus testimoniis confirment, sicuti nos facimus. non est opus ui et iniuria, quia religio cogi non poerberibus res agenda est, ut sit uoluntas. destringant aciem ingeniorum suorum: si ratio eorum uera est, adseratur. parati sumus audire, si doceant: tacentibus certe nihil credimus, sicut ne saeuientibus quidem cedimus. imitentur nos, ut rationem rei totius exponant: nos enim non inlicimus, ut ipsi obiectant, sed docemus probamus ostendimus. itaque nemo a nobis retinetur inuitus — inutilis est enim
Abbreviated transcription (Latin):
tes. nec immanissin barbari. aliqñ
fecerunt. a deo ne eciam sibi mencini¬
tur. ut uicissimi boni ac mali nonn̾a
tranferant et inmutent: Quid ergo
non dieui nocteni uocant. solem tene¬
bras. alio quin eadem impudencia est
bonis malorum nomen imponere. sa¬
pientibus stultorum. iustis impioꝵ:
Quinimino siqua illis fiducia est. uł
refellant. hec omnia nostra si possunt.
congrediantur cominimus: Et singu¬
la queqz discuciant: Decet eos suscipe¬
re deffensionem suoruni. ne si nostra
inualuerint ut cotidie inualescunt.
cum delubris suis sic ludibriis deserã¬
tur. Et quonain nichil possunt: au¬
getur enim religio dei quauto magis p̃¬
nitir. racione pocius et hortamenti¬
sagant. precedant inmedium ponti¬
fices. seu minores. seu maximi. fami¬
nes. augures. Item reges. sa trificoli
quiq sunt sacerdotes et antistites re¬
ligionum: Conuocent ad concionez.
cohortentur ad suscipiendos cultus
deorum. persuadent multos ẽẽ quo¬

Expanded text:
tes, nec immanissimi barbari aliquando tes, nec immanissimi barbari aliquando fecerunt? Adeone etiam sibi mentiuntur, ut vicissim boni ac mali nomina transferant et immutent? Quid ergo non diem, noctem vocant? solem, tenebras? Alioquin eadem impudentia est, bonis malorum nomen imponere; sapientibus, stultorum; justis, impiorum: quinimo, si qua illis fiducia est, velrefellant haec nostra, si possunt: congrediantur cominus, et singula quaeque discutiant. Decet eos suscipere defensionem deorum suorum, ne, si nostra invaluerint ut quotidie invalescunt, cum delubris ac ludibriis suis deserantur. Et quoniam vi nihil possunt augetur enim religio Dei, quanto magis premitur ratione potius et hortamentis agant. Procedant in medium pontifices, seu minores, seu maximi; flamines, augures, item reges sacrificuli, quique sunt sacerdotes et antistites religionum. Convocent nos ad concionem: cohortentur ad suscipiendos cultus deorum; persuadeant multos esse quo