comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
xii. sat operari: Nunc autem quia
inchoata sunt ea ipsa que con¬
sequentibus euoluenda tempo¬
ribus primitus ds̃ simul om̃a
creauit cum facer& mundum:
consũmata quidem qui anihil
habent illa innaturis propriis
quibus suorum temporum cur¬
sus agunt quod non inistis causa¬
liter factum sit: Inchoata ue
mina futurorum persec uli
tractum ex occulto in manifes¬
tum locis congruis exerenda:
Ipsius &iam scripturȩ uerba
satis adhoc ad monendum insig¬
niter uigent siquis in eis euigi¬
l& nam & consummata eadi¬
cit & inchoata nisi enim consũ¬
mata essent non scriptum ẽ&
& consũmata sunt caelũ & terra
& omnis conpositio illorum. &
consũmauit ds̃ indiẽ sexto ope¬
ra sua quaefecit & benedixit
ds̃ diem septimum & sc̃ificauit
eum: Rursus que nisi inchoata
essent nonita sequer&ur quia
in illa die requieuit ab omnib:
operib: suis quȩ inchoauit ds̃ facere¬
.XIII. Hic igitur si quis inquirat
quo modo consũmauit & quomo¬

Expanded text:
sat operari. nunc autem quia sat operari. nunc autem quia inchoata sunt ea ipsa quae consequentibus euoluenda temporibus primitus deus simul omnia creauit, cum faceret mundum — consummata quidem, quia nihil habent illa in naturis propriis, quibus suorum temporum cursus agunt, quod. non in istis causaliter factum sit; inchoata uermina futurorum per saeculi tractum ex occulto in manifestum locis congruis exerenda — ipsius etiam scripturae uerba satis ad hoc admonendum insigniter uigent, si quis in eis euigilet. nam et consummata ea dicit et inchoata. nisi enim consummata essent, non scriptum esset: et consummata sunt caelum et terra et omnis consummatio illorum; et consummauit deus in die sexto opera sua, quae fecit; et benedixit deus diem septimum et sanctificauit eum. rursusque nisi inchoata essent, non ite sequeretar, quia in illa die requieuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit deus facere. hic igitur si quis inquirat, quomodo consummauit et quomo
Abbreviated transcription (Latin):
ius mnodi siue frutecta siueani¬
mantia adillam operationem
dĩ pertinentia quausque nunc
operatur: sed &iam ista secũ
gerunt tam quam iterum se
ipsa inuis ibiliter inocculta
quadamui generandi quam ex¬
traxerunt deillis primordus
causarum suarum in quibus
creatomundo cum factus est
dies antequam in manifestam
speciem suigeneris ex orerent᷑
inserta sunt : Sienim prima
illa operadĩ cumsimulomnia
creauit in suo modo perfecta
nonessent ea procul dubio post
adderentur que illis perficien¬
disde fuissent : ut que damuni¬
uersitatis perfectio ex utris¬
que constar& singulis quas
sem̃inis uel ut alicuius totius
partes essent quarum coniunc¬
tione ipsud totum cuius partes
fuerant compleretur Rus sus
taessent illa perfecta si cut
perficiuntur cũ suis quaeque
temporibus inmanifestas formas
actus que procreantur profec¬
toaut nihil ex eis postea per
rempora fier& aut hoc fier&
quod existis que suo que que iam
tem pore oriuntur ds̃ non ces¬

Expanded text:
ius modi, siue frutecta siue aniius modi, siue frutecta siue animantia ad illam operationem dei pertinentia, qua usque nunc operatur. sed etiam ista secum gerunt tamquam iterum se ipsa inuisibiliter in occulta quadam ui generandi, quam extraxerunt de illis primordiis causarum suarum, in quibus creato mundo, cum factus est dies, antequam in manifestam speciem sui generis exorerentur, inserta sunt. Si enim prima illa opera dei, cum simul omnia creauit, in suo modo perfecta non essent, ea procul adderentur quae illis perficiendis defuissent; ut quaedam universitatis perfectio ex utrisque constaret singulis quasi semis, velut alicujus totius partes essent, quarum conjunctione ipsum totum cujus partes fuerant, compleretur. Rursus, si ita essent illa perfecta, sicut perficiuntur, cum suis quaeque temporibus in manifestas formas actusque procreantur; profecto aut nihil ex eis postea per tempora fieret aut hoc fieret quod ex istis quae suo quaeque iam tempore oriuntur deus non ces
Abbreviated transcription (Latin):
nec in parentibus sic uiuentib¬
erat: In illa enim prima con¬
ditionẽ mundi cumds̃ creal
omnia simul homo factus est
qui e& futurus ratio creandiho¬
minis non actio creati. Sed
hȩc aliter in uerbo dĩ ubiista ñ
facta sed a&erna sunt: Aliter
inelementis mundi ubi omnia
simul facta futura sunt : Aliter
in rebus que secundum causas
simul creatas noniam simul
sed suo quȩque tempore erean¬
tur Inquibus ad amiam forma¬
tus exlimo & dĩflatu animatis
sicut fenum exortum: Aliter
inseminibus inquibusrursus
quas primordiales cause repe¬
tuntur derebus ducte quȩ
secundum causas quas primã
condidit extiterunt uelut
herba exterra semen exher¬
ba inquibus omnibus easam
fac ta modo set actus suitem¬
poris acceperunt : quȩ exoc¬
culus atque in uisibi libus ra¬
tionibus que increatara cau¬
saliter latent inmani festas
formas naturas que prodie¬
runit sicut herba exorta si¬
per terrani & homo factus
mnanimamuiuam & c&erahu¬

Expanded text:
nec in parentibus erat sic uiuentibnec in parentibus erat sic uiuentibus. in illa enim prima conditione mundi, cum deus creauit omnia simul, homo factus est, qui esset futurus — ratio creandi hominis, non actio creati. Sed haec aliter in uerbo dei, ubi ista non facta, sed aeterna sunt, aliter in elementis mundi, ubi omnia simul facta futura sunt, aliter in rebus, quae secundum causas simul creatas non iam simul, sed suo quaeque tempore creantur: in quibus Adam iam formatus ex limo et dei flatu animatus, sicut fenum exortum, aliter in seminibus, in quibus rursus quasi primordiales causae repetuntur de rebus ductae, quae secundum causas, quas primum condidit, extiterunt, uelut herba ex terra, semen ex herba. in quibus omnibus ea iam facta modos et actus sui temporis acceperunt, quae ex occultis atque inuisibilibus rationibus, quae in creatura causaliter latent, in manifestas formas naturasque prodierunt, sicut herba exorta super terram et homo factus in animam uiuam et cetera hu
Abbreviated transcription (Latin):
uersorum meritis peccato¬
rum in diuersa corpora eẽ
detrusas a postolice non con¬
uenire sententiae cum a ꝑ¬
tissime dictum sit nihil
egisse non duminatos seu
boni seumali: Ac per hoc
alia questio est suo loco retrac¬
tanda quid depeccato primo¬
rum parentum quiduosoli fu¬
erint generis humani contra¬
xit uniuersa consparsio:
Nihil tamen talium meritorũ
habere potuisse hominem ame¬
quam de terra pulucre finctis
e& antequam suo tempore
uiuer& nulla quȩstio est: Sic̃
enim esau & iacob quos nondũ
natos dixit apostolus. Nihil
egisse boni aut mali non posse¬
mus dicere traxisse aliquid me
riti de parentibus sin ec ipsipa¬
rentes egissent aliquid boni
aut mali: nec genus humanun
peccasse. In adam supse nonpi¬
casset adam: Non autem peca¬
s& adamnisiiam suo tempori
uouer& quo poss& uiuere siue
bene siuemale. ita frustra pec¬
catum eius seur ecte factum
requiritur cum adhuc in reb
simul creatis causaliter condi
nec uita propriaiam uiuebat

Expanded text:
uersorum meritis peccatouersorum meritis peccatorum in diuersa corpora esse detrusas, apostolicae non conuenire sententiae, cum apertissime dictum sit nihil egisse nondum natos siue boni siue mali. Ac per hoc alia quaestio est suo loco retractanda, quid de peccato primorum parentum, qui duo soli fuerunt, generis humani contraxerit uniuersa consparsio; nihil tamen talium mcritorum habere potuisse hominem, antequam de terrae puluere fictus esset, antequam suo tempore uiueret, nulla quaestio est. sicut enim Esau et Inatos dixit Apostolus nihil egisse boni aut mali , non possemus dicere traxisse aliqriti de parentibus, si nec ipsi parentes egissent aliquid boni aut mali, nec genus humanum peccasse in Adam, si ipse non pecasset Adam — non autem peccasset Adam, nisi iam suo tempore uiueret, quo posset uiuere siue bene siue male —: ita frustra peccatum eius seu recte factum requiritur, cum adhuc in rebus simul creatis causaliter . conditus nec uita propria iam uiuebat
Abbreviated transcription (Latin):
seuitam propriam qua gran¬
descens &atis accessu poss&
uiuere seu male seubene: antea
uero nullo modo non solum pri¬
us quam in utero formar&ur
sed nec iam ibi formatus ante quã
natus : Neque enim hab& ullam
cunctationem a postolica illa
sententia degeminis in reheccae¬
utero nondum agentibus ali¬
quid boni aut mali nec tamen
frustra scriptum est: nec in¬
fantem mundum ẽe a pecca¬
to cuius est unius diei uita su¬
per terram. Et illud in psal¬
mo. Egomin quitatibus con¬
ceptus sum & in peccatis ma¬
termea me inutero aluit:
Et quod in adam omnes mori¬
untur in quo omnes pec caue¬
runt: Nunc autem liquido
teneamus quȩ lib& parentũ
merita traiciantur in pro¬
lem quȩ cum que gratia an
te quamnascaturquem que.
scĩ fic&: Nec inquitatem eẽ
apuddm̃ nec boni mali ue age¬
re quemquam quod ad propri¬
am personam pertineat: an¬
tequam natus est. illam que
sententiam quanon nulli pu¬
tant alibi peccasse magis
minus que animas & prodi¬

Expanded text:
se uitam propriam, qua granse uitam propriam, qua grandescens aetatis accessu posset uiuere seu male seu bene, antea uero nullo modo, non solum priusquam in utero formaretur, sed nec iam ibi formatus, antequam natus. neque enim habet ullam cunctationem apostolica illa sententia de geminis in utero Rebeccae nondum agentibus aliquid boni aut mali. Nec tamen frustra scriptum est nec infantem mundum esse a peccato, cuius est unius diei uita super terram, et illud in psalmo: ego in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis mater mea me in utero aluit, ed quod in Adam omnes moriuntur, in quo omnes peccauerunt. nunc autem liquido teneamus, quaelibet parentum merita traiciantur in prolem, quaecumque gratia dei, antequam nascatur, quemque sanctificet, nec iniquitatem esse apud deum nec boni maliue agere quemquam, quod ad propriam personam pertineat, antequam natus est, illamque sententiam, qua nonnulli putant alibi peccasse magis minusque animas et pro di
Abbreviated transcription (Latin):
requirendi quam affirman¬
ditemeritatem qui a enimno¬
uerat hieremiam ds̃ priusquã
eum formar& in utero dubita¬
efas non est: a pertissime quip¬
pedicit : Prius quam te forma¬
rem inutero nouite ubi autẽ
illum noss& ante quam ita for¬
mass& & si nostre infirmitati
ad sequiue ldifficile uel inpos¬
sibile est : utrum in aliquibus
propinquioribus causis sicut
leui in lumbis a brahȩ decimatus ẽ
Anin ipso adani in quo genus
humanum tam quam radicali¬
ter institutum est & in eo ipso
utrumiam cum delimofor¬
matus ec an causaliter in his
operibus factus quae creauit
omnia simul : anuero ante om¬
nem potius creaturam : sic ut
elegit & predistinauit scõs
suos ante mundi constitutio¬
nem : anpotius in omnibus
prȩce dentibus causis siue quas
cõmemoraui siue quas non
comiemoraui priusquam
inutero formar&ur non ar¬
bitror scrupulosius queri
oportere dum modo hieremiam
const& ex quo est in hac luce
a parentibus editus ex illo egis¬

Expanded text:
requirendi quam adfirmanrequirendi quam adfirmandi temeritatem. quia enim nouerat Hieremiam deus, priusquam eum formaret in utero, dubitare fas non est; apertissime quippe dicit: priusquam te formarem in utero, noui te. ubi autem illum nosset, antequam ita formasset, etsi nostrae infirmitati adsequi uel difficile uel inpossibile est - utrum in aliquibus propinquioribus causis, sicut Leui in lumbis Abrahae decimatus est, an in ipso Adam, in quo genus humanum tamquam radicaliter institutum est; et in eo ipso utrum iam cum de limo formatus esset, an causaliter in his operibus factus, quae creauit omnia simul; an uero ante omnem potius creaturam, sicut elegit et praedestinauit sanctos suos ante mundi constitutionem; an potius in omnibus praecedentibus causis, siue quas commemoraui siue quas non commemoraui, priusquam in utero formaretur —: non arbitror scrupulosius quaeri oportere, dummodo Hieremiam constet ex quo est in hac luce a parentibus editus ex illo egis
Abbreviated transcription (Latin):
super omnem terram & omne
lignum fructiferum quodha¬
b& inse frustum seminis semi¬
nalis quoderit uobis ad escam
ipse sermoeius ante omnemi
aeris sonum ante omnem car¬
nis & nubis uocem in illa summa¬
eius sapientia per quam facta
sunt omnia non quasi humans
auribus instrepebat sed rebus
factis rerum faciendarum
causas inserebat: & omni poten¬
ti potentia futura faciebat
hominem que suo tempore for¬
mandum intemporum tã quã
semine ueltam quam radice
condebat. Vnde condebat
unde inciperent sec ula ab illo
condita qui est ante sec ula: .Uiiii.¬
reaturȩ quippe aliecreatu¬
ra creaturas alias quaedam
tempore quȩdam causis pre¬
cedunt ille autem omnia que
fecit non solum excellentia
qua & iam causarum effector
est uerum&iam &ernitate
precedit: Sed de hoc oppor¬
tunioribus deinde scriptur arũ
locis fortassis plenius disse¬
rendum est :Nunc de homine
quod coeptum est termine tur
eamoderatione seruata ut in
profundo scripturȩ sensuma¬
gis prestemus diligentiam

Expanded text:
super omnem terram, et omne lignum fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit, uobis ad escam, ipse sermo eius ante omnem aeris sonum, ante omnem carnis et nubis uocem in illa eius summa sapientia, per quam facta sunt omnia, non quasi humanis auribus instrepebat, sed rebus factis rerum faciendarum causas inserebat et omnipotenti potentia futura faciebat hominemque suo tempore formandum in temporum tamquam semine uel tamquam radice condebat. quando condebat, unde inciperent saecula ab illo condita, qui est ante saecula. creaturae quippe aliae creaturas alias quaedam tempore, quaedam causis praecedunt; ille autem omnia, quae fecit, non solum excellentia, qua etiam causarum effector est, uerum etiam aeternitate praecedit. sed de hoc oportunioribus deinde scripturarum locis fortassis plenius disserendum est. Nunc de homine quod coeptum est terminetur ea moderatione seruata, ut in profundo scripturae sensu magis praestemus diligentiam
Abbreviated transcription (Latin):
ta non nouimus: Si uequȩ in
caelis sunt altius : quam ut
noster sensus ea possit attin¬
gere : siueque in regionibus
terrarum fortassis in habi¬
tabilibus : siue que deor sum
latent uel in profundo abns¬
si: uel inoccultis sinibus ter¬
rae Haecigitur ante quã
etrursus. Quomodo ea face¬
r&. que sibi nota nonerant:
Honemm quic quam fecit ig¬
norans: Nota ergo fecit
non facta cognouit: Prom¬
de antequamꝰ fierent : et eratt
&nonerant : Erant indĩ scien¬
tia nonerant insua natura
ꝓhoc factus est dies ille: cui
riutro que modo in notes ce¬
& & in dõ & inscipsis: Illa
uelut matutina siue diurna

Expanded text:
ta non nouimus, siue quae in ta non nouimus, siue quae in caelis sunt altius, quam ut noster sensus ea possit adtingere, siue quae in regionibus terrarum fortassis inhabitabilibus siue quae deorsum latent uel in profundo abyssi uel in occultis sinibus terrae. haec igitur antequam et rursus quomodo ea faceret, quae sibi nota non erant? non enim quidquam fecit ignorans. nota ergo fecit, non facta cognouit. proinde, antequam fierent, et erant et non erant: erant in dei scientia, non erant in sua natura. ac per hoc factus est dies ille, cui utroque modo innotescerent, et in deo et in se ipsis, illa uelut matutina siue diurna
Abbreviated transcription (Latin):
cit ds̃ omnia simul a quibus
insexto die consummatis: re¬
quieuit inseptimo: Postea con¬
sideraturi opera eius : in quib:
usque nunc operatur: Ipse
enim ante sȩcula: aseculo aut̃
eadicimus Ex quo coepit se¬
culum : sicut ipsum mundum:
Insaeculo autẽ. sicut eaquenas¬
cuntur inmundo: Cumergi
scriptura dixiss&: Omnu
peripsum facta sunt : & sine
ipso factum est nihil Paulo
postait: In hoc mundo erat
& mundus per eum factus est
De hoc operedĩ alio loco scrip¬
tum est: Qui fecistimundum
demateria informi. hic mun
dus plerumque caeli & terrae
nomine nuncupatur sicut ian
commemorauimus: quaescs¬
tura dicit dm̃ fecisse: cum fac¬
tus est dies: De quibus uerbis
iam quantum uisum est dispu¬
tauimus. quem ad modum
congruat conditionimundi
huius & quod sex diebus con¬
summatus est cum omnibus
que in eo sunt: Et quod tunc
factus est cum factus est di
es: Vt & illud congruat qđ
.xii. creauit omnia simul: Huius
uniuerse dĩ creaturaemul¬

Expanded text:
cit deus omnia simul, a quibus cit deus omnia simul, a quibus in sexto die consummatis requieuit in septimo, postea\' consideraturi opera eius, in quibus usque nunc operatur. ipse enim ante saecula; a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit saeculum, sicut ipsum mundum, in saeculo autem, sicut ea, quae nascuntur in mundo. cum ergo scriptura dixisset: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, paulo post ait: in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est. de hoc opere dei alio loco scriptum est: qui fecisti mundum de materdus plerumque coeli et terrae nomine nuncupatur, sicut jam commemoravimus, quae Scriptura dicit Deum fecisse, cum factus est dies: de quibus verbis jam, quantum visum est, disputavimus, quemadmodum congruat conditioni mundi hujus, et quod sex diebus consummatus est cum omnibus quae in eo sunt, et quod tunc factes, ut et illud congruat, quod creauit omnia simul Huius uniuersae dei creaturae mul
Abbreviated transcription (Latin):
ter dissimilitudinem sui gene¬
ris qnm̃ corporalia sunt nec
idon ea est ipsa mens nostra in
ipsis rationibus quibus factas
eauidere apuddm̃ ut per hoc
sciamus quot & quanta qualia¬
que sint &iam si non ea uidea¬
mus percorporis sensus: remo¬
ta quippesunt & a sensibus cor¬
poris nostriqnm longesunt:
uel interpositis aut appositis
aliis a nostro contuitu actu¬
que separantur: ex quo fit ut
maior ad illa inuenienda sit
labor quam adillum a quo fac¬
ta sunt cumsit in conparabi¬
li felicitate prȩstantius illũ
ex quantula cum que particu¬
la piamente sentire quamil¬
la uniuersa conprehendere :
unde recte culpantur in li¬
bro sapientiae inquisitores
huius sȩculi : Si enim tantum
inquit potuerunt ualere ut
possent aestimare sȩculum
quomodo eius dnm non facili¬
us inuenerunt: ignota enim sunt
fundamenta terrȩ oculis nostris
& quifundauit terrã propin¬
XXI. quat mentibus nostris: Iam
nunc consideremus ea quȩfe¬

Expanded text:
ter dissimilitudinem sui geneter dissimilitudinem sui generis, quoniam corporalia sunt, nec idonea est ipsa mens nostra, in ipsis rationibus, quibus facta sunt, ea uidere apud deum, ut per hoc sciamus, quot et quanta qualiaque sint, etiamsi non ea uideamus per corporis sensus. remota quippe sunt a sensibus corporis nostri, quoniam longe sunt uel interpositis aut obpositis aliis a nostro contuitu actuque separantur. ex quo fit, ut maior ad illa inuenienda sit labor quam ad illum, a quo facta sunt, cum sit inconparabili felicitate praestantius illum ex quantulacumque particula pia mente sentire quam illa uniuersa conprehendere. unde recte culpantur in libro sapientiae inquisitores huius saeculi: si enim tantum, inquit, potuerunt ualere, ut possent aestimare saeculum, quomodo eius dominum non facilius inuenerunt? ignota enim sunt fundamenta terrae oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat mentibus nostris. Iam nunc consideremus ea, quae fe
Abbreviated transcription (Latin):
que que creatura in genere suo
est : quamuis ergo illa ader¬
na in commutabilis que natura
quodds̃ est habens inse ut sit
sicut morsidictum est ego
sum quisum longescilic& aliter
quam sunt ista que facta sunt
qum̃ illud uere acprimitus est
quod eodemmodo semper est
nec solum non cõmutatur
sed commut ari omninonon
potest : Ni hilhorum que fecit
exsistent & omnia primitus
habens sicut ipse est : Neque enĩ
ea facer & nisiea noss& ante¬
quam facer&: nec noss& nisi
uider& nec uider & nisiha¬
ber& : nec haber& ea que non¬
dum facta erat nisiquem ad¬
modum est ipse non factus:
quamuis in quam illa substan¬
tia in effabilissit nec dici ut
cumque homini perhominẽ
possit nis iusurpatis quibusdã
locorum actemporum uer¬
bis cumsit ante o mniatem¬
pora & ante omnes locos
tamen propinquior nobis
est qui fecit quam multa
quȩ facta sunt in illo enim
uiuimus mouemur & sumus:
Istorum enim pleraque remo¬
ta sunt amente nostra prop¬

Expanded text:
quaeque creatura in genere suo quaeque creatura in genere suo est. Quamuis ergo illa aeterna incommutabilisque natura, quod deus est, habens in se, ut sit, sicut Moysi dictum est: ego sum qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista, quae facta sunt, quoniam illud uere ac primitus est, quod eodem modo semper est nec solum non commutatur, sed commutari omnino non potest, nihil horum, quae fecit, existens et omnihabens, sicut ipse est: neque enim ea faceret, nisi ea nosset antequam faceret; nec nosset, nisi videret; nec videret, nisi haberet; nec haberet ea quae nondum facta erant, nisi quemadmodum est ipse non factus: quamvis, inquam, illa substantia inefcumque homini per hominem possit nisi usurpatis quibusdam locorum ac temporum uerbis, cum sit ante omnia tempora et ante omnes locos, tamen propinquior nobis est. qui fecit, quam multa, quae facta sunt. in illo enim uiuimus et mouemur et sumus; istorum autem pleraque remota sunt a mente nostra prop
Abbreviated transcription (Latin):
Sapientia uero inquit undem
ta est uel quissit locus scien¬
tiae: Ignorat mortalis ui¬
ameius: nec inueni&ur in
hominibus: Et paulo post
Audiuimus inquit eius gloriã
dñs cõmendauit uiam eius & ip¬
se nouit locum eius: Ipse enĩ
omne quod est sub caelo per¬
fecit Et nouit que sunt inter¬
ra omnia que fecit: uentorũ
libramenta aque mensuras
quando fecit: sicut uidit enu¬
merauit. His at que huius mo¬
di testimoniis probatur quod
hec omnia prius quam fierent
erant innotitia facientis
&uti que ibi meliora ubi ueri¬
ora ubi a & erna & in cõmutabi¬
lia quam quam sufficere debe¬
at : ut quisque nouerit uel in¬
concussa credat quodd s̃ hȩc
omnia fecerit non opinor eũ
eẽ tamex cordem ut dm̃que
non nouerat fecisse arbitre¬
tur. porro sinouerat ea pri¬
usquam facer& ea profecto
prius quam fierent apud illũ
erant eomodo nota quosem¬
piterna atque in commuta¬
biliter uiuunt & uita sunt:
facta autem eo modo quo una¬

Expanded text:
sapientia uero, inquit, unde sapientia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? ignorat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulo post: audiuimus, inquit, eius gloriam. dominus commendauit uiam eius et ipse nouit locum eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae mensuras quando fecit, sicut uidit, enumerauit. his atque huiusmodi testimoniis probatur, quod haec omnia, priusquam fierent, erant in notitia facientis, et utique ibi meliora, ubi ueriora, ubi aeterna et incommutabilia. quamquam sufficere debeat, ut quisque nouerit, uel inconcusse credat, quod deus haec omnia fecerit, non opinor eum esse tam excordem, ut deum quae non nouerat fecisse arbitretur. porro, si nouerat ea, priusquam faceret ea, profecto, priusquam fierent, apud illum erant eo modo nota, quo sempiterne atque incommutabiliter uiuunt et uita sunt, facta autem eo modo, quo una
Abbreviated transcription (Latin):
tendum est quod emendaci¬
ores codices habent quod
factum est in illo uitaerat:
ut sic intellegatur uita erat:
quo modo in principio erat uer¬
bum & uerbum erat apud dm̃
& ds̃ erat uerbum:. Quoder¬
gofactum est iam uitaerat in
illo: Et uita non quali scumq:
nam & pecora dicuntur uiue¬
re : que frui non possunt par¬
ticipatione sapientia e:. Sedii¬
taerat lux hominum: Men¬
tes quipperationales purgate
gratia eius: possunt perueni¬
read eius modiuisionem : qua
nec superius quid quam sit nec
beatius: Sed &iam si hoc lega¬
mus & intellegamus quod fac¬
tum est in illo uita est: mana
ista sententia ut id quod peri¬
sum factum est. uita eẽ in illo
intellegatur: Inqua uitam
dit omnia quando fecit: &si¬
cut uidit. ita fecit: Nonpri¬
ter seipsum uidens. sed inse
ipso ita enumerauit omnia
quefecit: Necalia uisio ipsius
& patris. sed una sicut una
substantia : Nam & in libro io
ita ipsa sapientia perquam fas¬
ta sunt omnia predicatur

Expanded text:
tendum est, quod emendatitendum est, quod emendatiores codices habent: quod factum est, in illo uita erat, ut sic intellegatur: uita erat, quomodo in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia eius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatius. Sed etiam si hoc legamus et intellegamus: quod factum est, in illo uita est, manet ista sententia, ut id, quod per ipsum factum est, uita esse in illo intellegatur, in qua uita uidit omnia, quando fecit et, sicut uidit, ita fecit, non praeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta sunt omnia, praedicatur:
Abbreviated transcription (Latin):
Oninia in sapientia fecisti
Dicat apostolus: qnm̃ in ipso
condita sunt omnia in caelo
& interra. uisibilia: & in uisi
bilia Consequens ergoerit
suta distincxerimus : ut & ipsa
terra & quae cumque in ea sunt
uita sit : Quecum absur dedi¬
catur omnia uiuere: quanto
absurdius ut &iam uitas int
Presertim quia distinguit: de
quali uitalo quatur cũ addit:
Uita erat lux hominum: Sic
ergo distinguendum est: ut cũ
dixerimus quod factum est
deinde inferamus: In illo ui¬
ta est: non inse scilic&: hoc. ẽ.
insuanatura qua factum est.
ut conditio creatura quesit:
sedinillo uita est: quia omnia
queperips ũ facta fun nouerat
ante quanfierent: Ac per
hoc in ilło erant non sicut cre¬
atura quamfecit: sed sicut
uita: Et lux hominum quod
est ipsa sapientia & ipsud uer¬
bum unigenitus dĩfilius
Eoergo modo in illo uit a est
quo d factum est: Quomodo
dictum est: Si c ut hab& pa¬
teruitam insem& ipso: sic
dedit filio habere uitam in
sem& ipso: Nec pretermit¬

Expanded text:
omnia in sapientia fecisti, omnia in sapientia fecisti, dicat et apostolus: quoniam in ipso condita sunt omnia in caelo et in terrerit, si ita distinxerimus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouerat, antequam fierent, ac per hoc in illo erant non sicut creatura, quam fecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sapientia et ipsum uerbum unigenitus filius dei. eo modo ergo in illo uita est, quod factum est, quomodo dictum est: sicut habet pater uitam in semet ipso, sic dedit filio habere uitam in semet ipso. Nec praetermit
Abbreviated transcription (Latin):
rat: Porro sinouerat : ubi
nisi apud seipsum: Apud quem
uerbum erat perquod fastas
ominia: Namsi extra seipsum
canouerat: quis eum docuerit
uis enim cognouit sensum dñi
aut quis consiliarius eius fuit
uisprior dedit illi & retribue¬
tur ei : qum̃ ex ipso &per ipsũ
x inipsosunt omnia. Quam¬
quam st ea que secuntur in e¬
uangelio : satis adserant istã
sententiam: Adiungit enĩ
euangelista: & dicit. Quod
factum est in illo uita est.
& uita erat lux hominum
Iuia scilic& rationales mentes
inquo genere homo factus ẽ
adimaginem di : non habent
ueram lucem suam : nisi ipsũ
uerbum dĩ per quod facta sunt
ominia : cuius participes eẽ
potuerunt ab omni iniquitate
& errore mundatȩ Nonergo
ita pronuntiari oport& quod
factum est millo uita est
ut distinguamus quod factum
est in illo et deinde inferamus :
uita est: Quid enim non in illo
factum est: cum conimenio¬
ratis multis &iam terrenis
creaturis dicatur inpsalmo

Expanded text:
rat? porro si nouerat. ubi rat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt ab omni iniquitate et errore mundatae. Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo:
Abbreviated transcription (Latin):
aliter sehabeant omnium
creaturarum rationes in cõ¬
mutabiles inuerbodĩ: aliter
illa eius opera a quibus indie
septimo requieuit: aliter
ista que ex illisus que nunc
operatur horumtrium ho
quodextremum posui nobs
ut cumq: notum est percos¬
poris sensus: & huius cos¬
sue tudinemuitae: Duo uero
illa remota a sensibus nostris :¬
& abusu cogitationis humane:
prius exdiuina austoritate
credenda sunt : de indeperhec
que nota sunt ut cum que noscen¬
da. quanto quisque magis mi¬
nus ue potuerit. pro suȩ capa¬
citatis: modo diuinitus ad iu¬
tus. ut possit : de primis ergo
illis diuinis in commutabilib:
a &ernis que rationibus : qm̃ip¬
sadi sapientia perquã facta sunt
ominia : prius quamfierent ea
nouerat: sic scriptura testatur:
iprincipio erat uerbum & uerxu¬
bum erat apuddm̃ &ds̃ erat uer¬
dum hoc erat in principio apud
dm̃ omnia peripsum facta sunt
& sine ipso factum est nihil
uis ergo tam sit demens ut di¬
cat non ea dm̃ fecisse quȩ noue¬

Expanded text:
aliter se habeant omnium aliter se habeant omnium creaturarum rationes incommutabiles in uerbo dei. aliter eius illa opera, a quibus in die septimo requieuit, aliter ista, quae ex illis usque nunc operatur, horum trium hoc, quod extremum posui. nobis utcumque notum est per corporis sensus et huius consuetudinem uitae. duo uero illa remota a sensibus nostris et ab usu cogitationis humanae prius ex diuina auctoritate credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit. De primis ergo illis diuinis incommutabilibus aeternisque rationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, priusquam fierent, ea nouerat, sicut scriptura - testatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat non ea deum fecisse, quae noue
Abbreviated transcription (Latin):
.xuiii.lia quoque statutis temporũ
m&is et cursibus & concipi
& perfici& nasci. & pera&a¬
tes usque insenium mortem¬
que de currere: Et c&era
huius modi temporalia : quis
enim operatur ista: nisi ds̃ :
&iam sine ullo tali suomotu:
non enim & ipsi accidit tempus:
Inter illa ergo operađi a quib:
requieuit in die septimo: &
istaquȩ usque nunc operatur
Quendam scriptura interpo¬
nens sua e narrationis articu¬
lum: cõmenda uitse illa ex¬
plicasse: & coepit iam ista con¬
texere: Illorum explicatorũ
cõmendatio: sic facta est: Hic
est liber creaturae caeli& ter¬
rae: Cumfactus est dies fecit
ds̃ caelum & terram̃ & omneu
ride agri antequam e& super
terram & omne fenum agri
antequam ex oreretur: Fion
enim pluerat ds̃ super terrã
necerat homo quio perar &ur
terram: Istorum autem con¬
textio: sic coepit: Fons aut̃
ascendebat deterra : & inri¬
gabat omnem faciem terrae
Ab hac comiemoratione
fontis huius: & deinceps ea
quȩ narrantur : permoras
temporum facta sunt : non

Expanded text:
. Animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi, et perfici, et nasci, et per aetates usque in senium mortemque decurrere, et caetera hujusmodi temporalia. Quis enim operatur ista nisi Deus, etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. Inter illa ergo opera Dei, a quibus requievit in die septimo, et ista quae usque nunc operatur, quemdam Scriptura interponens suae narrationis articulum, commendavit se illa explicasse, et coepit jam ista contexere. Illorum explicatorum commendatio sic facta est: Hic est liber creaturae coeli et terrae, cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram, et omne viride agri an omne fenum agri antequam exoriretur. Non enim pluerat Deus super terram, nec erat homo qui operaretur terram. Istorum autem contextio sic coepit: Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. Ab hac commemoratione fontis hujus et deinceps ea quae narrantur, per moras temporum facta sunt, non o
Abbreviated transcription (Latin):
ixperiniento perceperimus :
sedutrumn&iam futurun sit io¬
noramus Est quippe innatura
huius uerbi gratia iuuenis ut
sene scat sedutrum hocsit &iam
indi uoluntate nescimus Sed
nec innatura e& nisi indĩ uolun¬
tite prius fuiss& qui condidit
oninia et utique quiocculta
ratio est senec tutis incorpore
iuuenali ueliuuentutis in cor¬
pore puerili Neque enimoculis
cornitur sic ut ipsa in puero
pueritia: Sic ut iuuentus ini¬
uene: Sed alia quadam notitia
colligitur ineẽ innatura quid¬
dam latens quo educanturm
pronitunum eriocculo ueliu¬
uentutis a pueritia uel senec¬
tutis aiuuentute: Oc culta ẽ
ergo istaratio qua fit ut hoc ẽẽ

Expanded text:
xperimento perceperimus; sed utrum etiam futurum sit ignoramus. est quippe in natura huius, uerbi gratia, iuuenis, ut senescat; sed utrum etiam hoc sit in dei uoluntate, nescimus. sed nec in natura esset, nisi in dei uoluntate prius fuisset, qui condidit omnia. et utique occulta ratio est senectutis in corpore iuuenali uel iuuentutis in corpore puerili; neque enim oculis cernitur, sicut ipsa in puero pueritia, sicut iuuentus in iuuene, sed alia quadam notitia conligitur inesse in natura quiddam latens, quo educantur in promtu numeri occulti uel iuuentutis a pueritia uel senectutis a iuuentute. occulta est ergo ista ratio, qua fit, ut hoc e
Abbreviated transcription (Latin):
uerit quid faci et dehis quȩ adescam
ds̃ ipso die dedit delignorũ
fructibus quȩ nisi homini ha¬
benti corpus nonutique congru¬
a est: nam̃si & hanc escam figu¬
ratequisquam accipere uolue¬
rit reced& a propri& atererũ
gestarum que primitus in hu¬
ius modi narrationibus omni
obseruatione fundanda est:
Quomodo ergo loquebatur inquid¬
eis qui nondum audiebant nec
intellegebant quia nec erant
qui uerba perciperent: possem
res pondere sic eos ad locutum
nec tantum nossed &iam eos
omnes qui futuri sunt postnos
omnibus enim dicebat quos suos
futuros uidebat. Ecceego uo¬
biscum sum usque in consumma¬
tionem sȩculi: Sicut dõ notus
erat propheta cuidixit. Pri¬
us quam teformarem in utero
nouite: Si cut decimatus est
leuicum e& in lumbis abrahã
Quur enim non ita & ipse abrahã
inadam & ipse adam in primis
operibus mundique ds̃ creauit
omnia simul: Seduerba dñi
peros carnis eius & uerbadi
per ora prophetarum tempora¬

Expanded text:
uerit. quid faciet de his, quae ad escam uerit. quid faciet de his, quae ad escam deus ipso die dedit de lignorum fructibus, quae nisi homini habenti corpus non utique congrua est? nam si et hanc escam figurate quisquam accipere uoluerit. recedet a proprietate rerum gestarum. quae primitus in huiusmodi narra- . tionibus omni obseruatione fundanda est. Quomodo, inquit. ergo loquebatur eis. qui nondum audiebant nec intellegebant, quia nec erant, qui uerba perciperent? possem respondere sic eos adlocutum dnec tantum nos, sed etiam eos omnes, qui futuri sunt post nos. omnibus enim dicebat, quos suos futuros uidebat: ecce ego uobiscum sum usque in consummationem saeculi; sicut deo notus erat propheta, cui dixit: priusquam te formarem in utero, noui te, sicut decimatus est Leui, cum esset in lumbis Abraham. cur enim non ita et ipse Abraham in Adam et ipse Adam in primis operibus mundi, quae deus creauit omnia simul? sed uerba domini per os carnis eius et uerba dei per ora prophetarum tempora
Abbreviated transcription (Latin):
ser iptur edĩ credat & tunc fac¬
tum hominem quando dr̃ cum
factus est dies fecit caelum &
terram de quo alib scriptura
dicit. Quiuiuit in a&ernum
creauit ominia simul: & tunc
quando iam non simul sed suis
quaeque temporibus creans
finxit eum delimoterrae & ex
eius osse mulierem nam nec isto
modo eos illos ex todie factas
nec tamen eos illo sexto die non
factos intellegere scriptura per¬
mittit : Por teergo anime
eorum sex Ito illodie facte erant
ubi & ipsa imago dĩ recte intelle¬
gitur inspũ mentis eorum ut pos¬
tea corpora formarentur sed
neque hoc credere eadem scrip¬
tura permitiit primõ propter
illam operum confum̃mationem
quae non uideo quomodo possit
intellegi si defuit aliquid tunc
non causaliter conditum quod
postea uisibiliter conder&ur:
deinde quia sexus ipse masculi
& femine nisi incorporibus eẽ
non potest quodsiquis quam se¬
cundum intellectum & actionẽ
tamquam utrum que sexumin
una anima accipiendum puta¬

Expanded text:
scripturae dei credat et tunc facscripturae dei credat et tunc factum hominem, quando deus, cum factus est dies, fecit caelum et terram, de quo alibi scriptura dicit: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul, et tunc, quando iam non simul sed suis quaeque temporibus creans finxit eum de limo terrae et ex eius osse mulierem? nam nec isto modo eos illo sexto die factos nec tamen eos illo sexto die non factos intellegere scriptura permittit. Forte ergo animae eorum sexto illo die factae erant, ubi et ipsa imago dei recte intellegitur in spiritu mentis eorum, ut postea corpora formarentur? sed neque hoc credere scriptura eadem permittit. primo propter illam operum consummationem - quae non uideo quomodo possit intellegi, si defuit aliquid tunc non causaliter conditum, quod postea uisibiliter conderetur — deinde quia sexus ipse masculi et feminae nisi in corporibus esse non potest. quod si quisquam secundum intellectum et actionem tamquam utrumque sexum in una anima accipiendum puta
Abbreviated transcription (Latin):
tie sunt produxit terra: Tunc
autem factus est homo & mas¬
culus & femina. Ergo & tuno
& postea tieque enim tunc & non
postea. aut uero postra & non
tunc nec alii postea sedidemip¬
si aliter tunc aliter postea
Quer& ex me quomodo responde
bo postea uisi biliter sicut speci¬
es humanȩ constituti onis nota
nobis est : Non tamen parenti¬
bus generatibus sedille delimo¬
n. illa de costa eius : Quaer& tunc
quo modo res pondebo inuisibili xiii¬
ter potentia liter causaliter :
quomodo fiunt futura non facta
hic forte non intelleg&: sub¬
trahuntur enim ei cuncta quȩ
nouit usque ad ipsam seminum
corpulentiam : neque enim uel ta¬
le aliquid homo iamerat cũm
prima illa sexdierum conditio¬
ne factus eratdatur quidemde
seminibus ad hanc rem non illa
similitudo propter illa quȩ in eis
futura conserta sunt: Uerum
tamen ante omnia uisibilia sunt
semina illȩ causȩ sed non intelle¬
git quidergo faciamnisi quantũ
possum salubriter moneamus

Expanded text:
tiae sunt, produxit terra. tunc tiae sunt, produxit terra. tunc autem factus est homo et masculus et femina : ergo et tunc et postea. neque enim tunc et non postea aut uero postea et non tunc; nec alii postea, sed idem ipsi aliter tunc, aliter postea. quaeret ex me: quomodo postea? respondebo: uisibiliter, sicut species humanae constitutionis nota nobis est, non tamen parentibus generantibus, sed ille de limo, illa de costa eius. quaeret: tunc quomodo? respondebo: inuisibiliter, potentialiter, causaliter, quomodo fiunt futura non facta. Hic forte non intelleget. subtrahuntur enim ei cuncta, quae nouit, usque ad ipsam seminum corpulentiam. neque enim uel tale aliquid homo iam erat. cum in prima illa sex dierum conditione factus erat. datur quidem de seminibus ad hanc rem nonnulla similitudo propter illa, quae in eis futura conserta sunt; uerum tamen ante omnia uisibilia semina sunt illae causae . sed non intellegit. quid ergo faciam, nisi, quantum possum, salubriter moneam, ut
Abbreviated transcription (Latin):
ita fuis seprius hominem
millo dĩ opere quosimulom¬
nia creata sunt: ut aliquam
uitam ducer& ut dĩ locutionẽ
ad sedirectam cum dixit dr̃:
Eccededi uobis omnem pabu¬
lum seminale discerner & cre¬
der & intelleger&: nouerit
ergo qui hoc putat non hoc me
sensisse neque dixisse: Sedrur¬
sus sidixero nonita fuisse hom¬
nem in illa primarerum con¬
ditione quaecreauit ds̃ omnia
simulsicuti est nontantum ꝑ¬
fecte & atis homo sed ne in fans
quidem nec tantum infans sed
nepuer perium quidem in ute¬
romatris nec tantum hoc sed
nesemenquidem uisibi lehomi¬
nis putauit omnino non fuisse:
Rede at ergo adscripturam
inueni& sexto die hominem
factum adimaginem dĩ: factos
autemmas culum & feminam
Itemquerat quando factasit
femina inueni & extra illos sex
dies. Tunc enim facta est quan
dods̃ de terra finxit adhuc best¬
asagri & uolatilia caeli non quo¬
douolatilia produx erunt aque
& animam uiuam in qua & bes¬

Expanded text:
ita fuisse prius hominem ita fuisse prius hominem in illo dei opere quo simul omnia creata sunt, ut aliquam uitam duceret, ut dei locutionem ad se directam, cum dixit deus: ecce dedi uobis omne pabulum seminale, discerneret, crederet, intellegeret. nouerit ergo, qui hoc putat, non hoc me sensisse neque dixisse. Sed rursus, si dixero non ita fuisse hominem in illa prima rerum conditione, qua creauit deus omnia simul, sicuti est non tantum perfectae aetatis homo, sed ne infans quidem, nec tantum infans, sed ne puerperium quidem in utero matris, nec tantum hoc, sed ne semen quidem uisibile hominis, putabit omnino non fuisse. redeat ergo ad scripturam, inueniet sexto die hominem factum ad imaginem dei, factos autem masculum et feminam. item quaerat, quando facta sit femina, inueniet extra illos sex dies; tunc enim facta est, quando deus de terra finxit adhuc bestias agri et uolatilia caeli, non quando uolatilia produxerunt aquae et animam uiuam, in qua et bes
Abbreviated transcription (Latin):
bus indie septimo requieuit
& quibus omnia suis quaeq:
temporibus iam ꝑ sȩculoꝵ
ordinem fierent : Nunc
autem secundũ operationẽ
prȩbendã temporibus qua
usque nunc operatur
& opor tebat iam suo tempo¬
re fieri adam delimo terrȩ
eius que mulierem exuiri late¬
re inqua distributione ope¬
rumdĩ partim adillosdies
inuisibi les pertinentium in
quibus creauit omnia simul:
partim adistos in quibus ope¬
rator cottidie quid quid ex
illistamquam in uolucris
primor dialibus intempore
uoluitur si non inpor tunene¬
que absurde scripturȩ uerba
secuti sumus : quȩ nos ad hec
distinguenda duxerunt : Ca¬
uendum est ne propter ipsa¬
rumrerũ aliquanto diffici¬
lem perceptionem quamtar¬
diores ad sequi non sufficiunt
putemur aliud sentire ac
dicere quod scimus nos nec
sentire nec dicere: quam quã
enim precedentibus sermo¬
nibus quantum potuerim
lectorem perstrinxerim:
plures tamen arbitror ca¬
ligine in his locis & putare

Expanded text:
bus in die septimo requieuit, bus in die septimo requieuit, ex quibus omnia suis quaeque temporibus iam per saeculorum ordinem fierent, nunc autem secundum operationem praebendam temporibus, qua usque nunc operatur, et oportebat iam suo tempore fieri Adam de limo terrae eiusque mulierem ex uiri latere. In qua distributione operum dei partim ad illos dies inuisibiles pertinentium, in quibus creauit omnia simul, partim ad istos, in quibus operatur cotidie \'quidquid ex illis tamquam inuolucris primordialibus in tempore euoluitur. si non inportune neque absurde scripturae uerba secuti sumus, quae nos ad haec distinguenda duxerunt, cauendum est, ne propter ipsarum rerum aliquanto difficilem perceptionem, quam tardiores adsequi non sufficiunt, putemur aliquid sentire ac dicere, quod scimus nos nec sentire nec dicere. quamquam enim praecedentibus sermonibus. quantum potuerim, lectorem praestruxerim, plures tamen arbitror caligare in his locis et putare
Abbreviated transcription (Latin):
tunc idest potentialiter atq
causaliter sicut illi operi con¬
petebat quo creauit omnia si¬
mul a quibus in die septimore¬
qui euit: Aliter autem nunc.
sic ut ea uidemus q ue ꝑertem¬
poralia spatia creat sic ut us¬
que nunc operatur.¶ Ac perhoc
iam peristos notissimos lu¬
cis corporalis dies quicir cuitu
solis fiunt: eua facta est delate¬
re uirisui. Tunc enim ds̃ ad huc
finxit deterrabestias & uolatilia.
inquibus cum adiutorium simile
ipsiadam non e& inuentum illa
formata est: Intalibus ergo
diebus &iam ip̃sum delimofin¬
xit ds̃ Neque enim dicendum. ẽ.
masculum quidem sexto die
factum feminam uero poste¬
rioribus diebus cum ipso sexto
die apertissime dictum sit mas¬
culum & feminam fecit eos.
& benedixit eos & c&era que
deam bobus & adam bosdicunt᷑
Aliter ergo tunc ambo & nunc
aliter ambo. Tunc scilicet
secundum potentiam per
uerbum dĩ tam quã semina¬
liter mundo inditam cum
creauit omnia simul aqui¬

Expanded text:
tunc, id est potentialiter atque tunc, id est potentialiter atque causaliter, sicut illi operi conpetebat, quo creauit omnia simul, a quibus in die septimo requieuit, aliter autem nunc, sicut ea uidemus, quae per temporalia spatia creat, sicut usque nunc operatur. ac per hoc iam per istos notissimos lucis corporalis dies, qui circuitu solis fiunt. Eua facta est de latere uiri sui. tunc enim deus adhuc finxit de terra bestias et uolatilia, in quibus cum adiutorium simile ipsi Adam non esset inuentum, illa formata est. in talibus ergo diebus etiam ipsum de limo finxit deus. Neque enim dicendum est masculum quidem sexto die factum, feminam uero posterioribus diebus, cum ipso sexto die apertissime dictum sit: masculum et feminam fecit eos et benedixit eos et cetera, quae de ambobus et ad ambos dicuntur. aliter ergo tunc ambo et nunc aliter ambo : tunc scilicet secundum potentiam per uerbum dei tamquam seminaliter mundo inditam, cum creauit omnia simul, a qui
Abbreviated transcription (Latin):
re. non tamen aliquou
turȩ genus preter mitte¬
re uel in eo quod dixit ds̃ fi¬
at siue faciamus uelineo
quod dicitur sic est factum
siue fecit ds̃ alioquinfrus¬
trapersingulos dies tam di¬
ligenter distincta sunt om¬
nia si permixtionis dierũ
potest ulla suspicio reside¬
re ut cum herba & lignum
diei tertiosit ad tributum
caeli non e& inuentum ad¬
iutorium simile homini fe¬
cit eids̃ adiutorium simile
decosta lateris eius: hoc
autem factum est cũ easdem
bestias agri & uolatilia caeli
adhuc de terra finxisset &¬
ad illum adduxiss& quo modo
sexto die factum hoc potest
intellegi quando quidem illo
die produxit terra animiam
uiuam secundum uerbum dĩ
Volatilia uero quinto die pro¬
duxerunt aquȩ similiter se¬
cundum uerbum dĩ. Nonita¬
que hic diceretur & finxitds̃
adhuc deterra omnes bestias
agri & omnia uolatilia caeli:
nisi quiaiam terra produxe¬
rat omnes bestias agri sexto
die & a qua omnia uolatilia
caeli quinto die: Aliter ergo

Expanded text:
re, non tamen aliquod creaturae genus praetermittere, uel in eo, quod dixit deus: fiat, siue: faciamus, uel in eo, quod dicitur: sic est factum, siue: fecit deus. alioquin frustra per singulos dies tam diligenter distincta sunt omnia, si permixtionis dierum potest ulla suspicio residere, ut, cum herba et lignum diei tertio sit adtributumcaeli non esset inuentum adiutorium simile homini, fecit ei deus adiutorium simile de costa lateris eius, hoc autem factum est, cum easdem bestias agri et uolatilia caeli adhuc de terra finxisset et ad illum adduxisset: quomodo sexto die factum hoc potest intellegi, quandoquidem illo die produxit terra animam uiuam secundum uerbum dei, uolatilia uero quinto die produxerunt aquae similiter secundum uerbum dei? non itaque hic diceretur: et finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, nisi quia iam terra produxerat omnes bestias agri sexto die et aqua omnia uolatilia caeli quinto die. aliter ergo
Abbreviated transcription (Latin):
que usque nunc operatur
peruolum ina temporum
explicandorum uelut ex¬
ordium narrandi sumens:
ait scriptura: Nons autẽ
ascendebat de terra & in ri¬
gabat omnem faciem terrȩ:
De quo fonte qui a diximus
quod dicendum put auimus
ea. quȩ sequuntur ab alio
consideremus exordio:¬

Expanded text:
quae usque nunc operatur, quae usque nunc operatur, per volumina temporum explicandorum, velut exordium narrandi sumens, ait Scriptura, Fons autem ascendebat de terra, et irrigabat omnem faciem terrae. De quo fonte quia diximus quod dicendum putavimus, ea quae sequuntur ab alio consideremus exordio