comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Quia gͥ homo appetitum uisti dese¬
rens non uelle cepit qͦd pͥus nolu-¬
it. s tantummꝰ qđ pͥus uoluit uel¬
le desiit. non necesse ẽ ut hoc aut
uolens aut nolens fecisse dicatur:
U oluit tamen aliquid. qđ qͥa cun
isto uelle non potuit. desiit istud
uelle qͦd uoluit: Nec ideo illud uo¬
luit quia istud uelle desiit. s potiꝰ
ideo istud uelle desiit quia illud
uoluit: Peccatum tamen & iniqͥ¬
tas eiꝰ ꝓpterea ñ ex eo pendet
qͥa illud uoluit. s qͥa istud uelle
desiit. qm̃ si hoc uelle non desine¬
ret. suie illud siue aliud uolendo
num quã peccare potuisset Qͥd
autẽ illud fuisse dicet᷑. qđ uolen¬
do iustũ uelle desiit. nͥ quia aliqͥd
extra mensurã uoluit. in qua sola
iusticia fuit: Quicquid enim ex¬
tra mensuram est. iustũ eẽ non po¬
test S quȩ fuit ista mensura in
qua uoluntas hominis e̾e̾ debue¬
tat. ut bona ee̾t. & malum in ea
non eẽt: Hoc diligenter conside¬
rare oportet:¬

Expanded text:
Quia ergo homo appetitum justi deseQuia ergo homo appetitum justi deserens non velle coepit quod prius noluit, sed tantummodo quod prius voluit velle desiit, non necesse est ut hoc aut volens aut nolens fecisse dicatur. Voluit tamen aliquid, quod, quia cum isto velle non potuit, desiit istud velle quod voluit. Nec imo illud voluit, quia istud velle desiit; sed potius ideo istud velle desiit, quia illud voluit. Peccatum tamen et iniquitas ejus propterea non ex eo pendet, quia illud voluit, sed quia istud velle desiit, quoniam si hoc velle non desineret, sive illud sive aliud volendo nunquam peccare potuisset. Quid autem illud fuisse dicetur quod volendo justum velle desiit, nisi quod aliquid extra mensuram voluit in qua sola justitia fuit? Quidquid enim extra mensuram est, justum esse non potest. Sed quae fuit ista mensura in qua voluntas hominis esse debuerat, ut bona esset et malum in ea non esset, hoc diligenter considerare oportet
Abbreviated transcription (Latin):
ED mirum uidet᷑ si homo pͥu
appetitũ iusticiȩ habuit. quo¬
mͦ postea illum amisit. utrum ui-¬
delicet nolens aut uolens illũ de¬
seruit: Si enim nolens deseruit.
uł potius si nolens ꝑdidit. necessi-¬
tatẽ passus est. iniquitatẽ non fe¬
cit. neq uiolentiam patientiᷤᷤ cul¬
pa dicenda ẽ s inferentiᷤ. Si autẽ
uoluntaᷤᷤ in eo p̃cessisse dicit᷑. qua
iusticiȩ affectum spontanea qua-¬
dam deliberatione abiecit. iam ip¬
sa desertio iusticiȩ pͥmũ peccatũ
fuisse negat᷑. quia uoluntas mala
illam p̃cessit ꝑ quã facta est Hec
potest inueniri unde uoluntas
talis uł homini aduenerit qua uel¬
let bonum qđ habuerit deserere.
qm̃ neq a semetipso uelle habere
potuit. neq a dõ quicquã preter
appetere nichil aliud sit quã uis-¬
ticiam uelle. appetitum iusti dese-¬
rere idem ẽ quod iusticiam uelle
desinere: Qui autẽ uelle desinit.
ñ uolendo uelle desinit. s auolun¬
tate cessando. quẽadmodũ ille qͥ

Expanded text:
ed mirum videtur si homo prius appetitum justitiae habuit, quomodo postmodum illum amisit. Utrum videlicet nolens an volens illum deseruit. Si enim nolens deseruit, vel potius si nolens perdidit necessitatem passus est, iniquitatem non fecit. Neque violentia patientis culpa dicenda est, sed inferentis. Si autem voluntas in eo praecessisse dicitur, quia justitiae affectum spontanea quadam deliberatione abjecit; jam ipsa desertio justitiae primum peccatum fuisse negatur, quia voluntas mala illam praecessit per quam facta est. Nec potest inveniri unde voluntas talis homini advenerit, qua vellet bonum quod habuit deserere, quoniam neque a semetipso velle habere potuit, neque a Deo quidquam praeter appetere nihil aliud sit quam justitiam velle, appetitum justi deserere idem est quod justitiam velle desinere: qui autem velle desinit, non volendo velle desinit, sed a voluntate cessando, quod quemadmodum ille qui
Abbreviated transcription (Latin):
rationẽ. & non usquequaq non
facile est demonstrari. nͥ forte ea
quȩ ꝑiusticiã in omnẽ genera¬
tionem exquiri potuerunt. ꝑ
miscd̾iam in t̾cia & quarta gene¬
ratione t̾minant᷑. ne forte uidi-¬
ciũ inportabile fieret. si cuncta
p̃cedentiũ peccata in subseqͣntibꝰ
ultio diuina puniret Qꝰd autẽ
in alio loco dictt᷑. filiꝰ non porta¬
bit iniqͥtatẽ patris & pat non por¬
tabit iniquitatẽ filii. de illa uera

Expanded text:
et non usquequaque, non facile est demonstrari nisi forte ea quae per justitiam in omnes generationes exquiri potuerunt; per misericord am in tertia et quarta generatione terminantur, ne forte judicium importabile fieret, si cuncta praecedentium peccata in subsequentibus ultio divina puniret. Quod autem in alio loco dicitur: Filius non portabit iniquitatem patris et pater non portabit iniquitat
Abbreviated transcription (Latin):
NERNIIR Autem
utrum omĩa peccata p̃ceden¬
t̾ium patrum ad filios transeant.
sicut illud pͥmi parentis delictũ
in om̃s qui ex ip̃so nati sunt re-¬
dundasse uidemꝰ Qͦd si uerum ẽ.
qͣnto posteriores tanto utiq sunt
miserabiliores. Nec ȩqua uidetur
conditio ut tempꝰ p̃iudicet uerita¬
ti. nͥ forte natura quantomagis
corrumpit᷑. tanto deterior semina-¬
tur: Cum enim dicat scͥptura. red¬
dam peccata patrum in filioᷤᷤ usq
in t̃ciam & quartam generationẽ.
manifeste ostendit᷑ qđ a filiiᷤᷤ pec-

Expanded text:
eritur autem utrum omnia peccata praecedentium patrum ad filios transeant, sicut illud primi parentis delictum in omnes qui ex ipso nati sunt redundasse videmus? Quod si verum est, quanto posteriores tanto utique sunt miserabiliores. Nec aequa videtur conditio ut tempus praejudicet veritati, nisi forte natura quanto magis corrumpitur, tanto deterior seminatur. Cum enim dicat Scriptura: Reddam peccatum patrum in filios usque in tertiam et quartam generationem ; manifeste ostenditur quod a filiis p
Abbreviated transcription (Latin):
tatores Ut suo quisq peccato ñ
alieno dampnet᷑. dũ alienũ suũ
facit qđ amando & sequendo imi-¬
tat᷑. Sic eni generaliter dictum
conuenientius intelligit᷑. filius
ñ portabit iniquitatem patris.
& pat̃ non portabit iniquitatẽ
filii. ut nũquã peccata aliena
noceant. nisi his qui ea peccan¬
do imitant᷑ Cum enĩ contra id
qͦd dictũ fuerat patres comede¬
runt uuam acerbam & dentes
filioꝵ obstupescunt. oppositum
sit filiꝰ non portabit iniquitatẽ
patris. & pater non portabit ini¬
quitatẽ filii. anima quȩ peccaue¬
rit ipsa moriet᷑. necesse ẽ ut si in
pͥori sententia p̃cedentiũ patrũ
peccata ad subsequentes filios
transire significatũ accipimus.
in subsequenti assertione suo
qũeq peccato teneri neq p̃ceden¬
tia peccata patrũ ad subseqͤͣnteᷤᷤ
filios redundare intelligamus
Qđ si uerũ ẽ: constat quia peccata
patrũ actualia ad filios non tran¬
seunt. s originale solũ. qͦd cete¬

Expanded text:
tatores, ut suo quisque peccato non alieno damnetur, dum alienum suum facit quod amando et sequendo imitatur. Sic enim generaliter dictum convenientius intelligitur. Filius non portabit iniquitatem patris, et pater non portabit iniquitatem filii, ut nunquam peccata aliena noceant nisi iis qui ea peccando imitantur. Cum enim contra id quod dictum fuerat: Patres comederunt uvam acerbam et dentes filiorum obstupescunt , oppositum sit: Filius non portabit iniquitatem patris, et pater non portabit iniquitatem filii. Anima quae peccaverit ipsa morietur . Necesse est ut si in priori sententia praecedentium patrum peccata ad subsequentes filios transire significatum accipimus, in subsequenti assertione suo quemque peccato teneri, neque praecedentia peccata patrum ad subsequentes filios redundare intelligamus. Quod si verum est, constat quod peccata patrum actualia ad filios non transeunt, sed originale solum, quod caete
Abbreviated transcription (Latin):
lit̾ discreti & eͥentialit᷑ ab inuicẽ
diuisi pat̃ & filiꝰ oꝑant᷑: Ex qͦ eñi
filiꝰ a patre & pat̾ afilio alius in
ꝑsona effectus ẽ. sicut ut̃q ꝓpͥo
arbitrio oꝑari habet. sic qđ alt̃
facit deinceps alteri inputari
ñ debet Qd gͦ dictũ ẽ reddam
peccata patrum in filios. de illis
peccatis intelligi oportet que pa¬
tres cõmiserunt pͥusqũã de ipsis
nascerent᷑. hii qͦs ad peccata eorũ
redundare debuerunt: Quare gͦ
usq in quartã generationẽ. nisi
tẽꝑat᷑. uł ꝑ t̃ciam & quartã gene¬
rationẽ om̃is generatio intelligit᷑.
uł qd magis ꝓbabile uidet᷑. eou̾q
peccata patrum in filiis puniri
dicunt᷑. quo ipsi filii eoꝵde patrũ
peccata uidentes imitant᷑. ut in¬
telligamꝰ nũquã filios in pecca¬
tis parentũ fieri participes. nisi
pͥus fuerint peccando effecti imi

Expanded text:
entialiter et ab invicem divisi pater et filius operantur. Ex quo enim filius a patre et pater a filio est alius in persona effectus, sicut uterque proprio arbitrio operari habet, sic quod alter facit deinceps alteri imputari non debet. Quod autem dictum est: Reddam peccata patrum in filios, de illis peccatis intelligi oportet quae patres commiserunt priusquam de ipsis nascerentur ii ad quos peccata eorum redundare debuerunt. Quare ergo usque in quartam generationem, nisi quartam generationem omnis generatio intelligitur, vel quod magis probabile videtur cousque peccata patrum in filiis puniri dicuntur, quo ipsi filii eorumdem patrum peccata videntes imitantur. Ut intelligamus nunquam filios in peccatis parentum fieri participes, nisi prius fuerint peccando effecti imi
Abbreviated transcription (Latin):
ret se daturũ habenᷤᷤ uoluntat̾e dandi
cũ ꝓmitteret. postea uͦ mutata uolum¬
tate dare nollet. mendatiũ e̾e̾t. ñ qͥa
in ꝓmissione cor duplex fuit. s qͥa ꝓmit
tens postea cor duplicauit Sic gͦ intel¬
ligi potest qͦd dictũ ẽ Mendatiũ est
significatio falsa. id ẽ ratio uł locutio
ꝑquã ille qͥ loqͥt᷑ auditori falsũ sig¬
nificare intendit & putat Nã & si¬
uerũ sit idẽ ita sit ut dic̃. mentit᷑
tamen ille qͥ loqͥt᷑ cũ opinione & in¬
tentione fallendi. Iocosa mendatia.
& hironiȩ. & parabolȩ mendatia ñ st̃
Alio qͥn scĩ rep̃hensibileᷤmu enirentur
qͥ in paraboliᷤᷤ & hironiis multa locu
sũpsisset. si ullũ in eismendatiũ con¬
staret Hoc solũ int̾ est qͦd iocosa men¬
datia. & si falsitatiᷤ reatũ ñ incidunt.
leuitatiᷤᷤ tamen culpã ñ euadunt: Est
adhuc aliud genꝰ mendatii cũ aliqͥs
qͣsi humilitatis causa mentiriuidet᷑.
Ut pote cũ se peccatorẽ dicit. & tamen

Expanded text:
 daturum, habens voluntatem dandi cum promitteret, postea vero mutata voluntate dare nollet, mendacium esset, non quia in promissione cor duplex fuit, sed quia qui promisit postea cor duplicavit. Sic ergo intelligi potest quod dictum est. Mendacium est significatio falsa, id est oratio vel locutio per quam ille qui loquitur auditori falsum significare intendit, et putat. Nam, etsi ita sit ut dicit, mentitur tamen ille qui loquitur cum opinione et intentione fallendi. Jocosa mendacia, et ironiae, et parabolae, mendacia non sunt; alioquin sancti reprehensibiles invenirentur, quia in parabolis et ironiis multa locutsumpsisset, si ullum in eis mendacium constaret. Hoc tantum interest quod jocosa mendacia et si falsitatis reatum non incidunt levitatis tamen culpam non evadunt. Est adhuc aliud genus mendacii, cum aliquis quasi humilitatis causa mentiri videtur, utpote cum se peccatorem dicit, ettamen
Abbreviated transcription (Latin):
salute uł uita alteriꝰ conseruanda ali-¬
qͥs mentit᷑. qͦd & ipsũ nullomͦ apꝓban-¬
dũ ẽ. Male enĩ mentiendo uitam seruat
in alteriꝰ corꝑe. qͥ ꝑ mendatũi ueritatẽ
extinguit in suo corde: Potest tamen
in eiꝰmodi aliqͣndo sine ueritaᷤᷤ culpa
celari. qͣndo causa salutiᷤᷤ nr̃ȩ. siue
utilitatiᷤᷤ alienȩ ratio exposcit: Con¬
ge enĩ aliud ẽ qd̾ uerũ ẽ tacere. atq
aliud qͦd falsũ est asserere. Ipsa qͥppe
ueritas dic̃. Multa habeo uobis dicere.
s. ñ potestis portare mͦ Qđ utiq ñ dixiᷤ¬
set. si ueritatẽ tacere sẽꝑ culpa cͥet. de

Expanded text:
rius conservanda aliquis mentitur, quod et ipsum nullo modo approbandum est. Male enim mentiendo vitam servat in alterius corpore, qui per mendacium veritatem exstinguit in suo corde. Potest tamen in hujusmodi aliquando veritas sine culpa celari, quando causa salutis nostrae sive utilitatis alienae ratio exposcit. Longe enim aliud est, quod verum est tacere, atque aliud quod falsum est asserere. Ipsa enim veritas dicit: Multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo ; quod utique non dixisset, s
Abbreviated transcription (Latin):
gͦ creatũ nichil uł creandũ fuis¬
set. nichil in creatore scitũ uł p̾sci¬
tũ fuisset. ac ꝑ hoc scientia nulla.
uł p̃scientia fuisset Si aut̾e sci¬
entia nulla in creatore fuisset:
manifeste conseguit᷑. qm̃ nec ip¬
entia ẽẽ non potuisset. cui idem ẽ
eẽ qͦd scire. Ut gͦ scientia uł p̾scien¬
tia in creatore esse potuisset. neces¬
se erat aliqͥd e̾ẽ uł futurũ eẽ. deqͦ
eẽ potuisset. cũ sicut dictum est.
si de nichilo eet: nulla e̾et: Om̃is
eni scientia alicuiꝰ ẽ scientia. et
de aliquo ẽ Si gͦ ex creaturis pen¬
det p̃scientia creatoris. causaliter
pͥus eͥẽ uidebit᷑ qđ creatũ ẽ ipso qͥ
creauit illud¬

Expanded text:
ergo creatum nihil vel creandum fuisergo creatum nihil vel creandum fuisset, nihil in Creatore scitum vel praescitum fuisset. Ac per hoc scientia nulla vel praescientia fuisset. Si autem scientia nulla in Creatore fuisset, manifeste consequitur, quoniam nec ipentia esse non potuisset, cui idem est esse quod scire. Ut ergo scientia vel praescientia in Creatore esse potuisset, necesse erat aliquid esse vel futurum esse de quo esse potuisset: cum sicut dictum est si de nihilo esset nulla esset. Omnis enim scientia alicujus est scientia, et de aliquo est. Si ergo ex creaturis pendet praescientia Creatoris causaliter, prius esse videbitur quod creatum est, ipso qui creavit illud
Abbreviated transcription (Latin):
IDETUR enim
in dm̃ necessitas cadere re-¬
rũ faciendarũ. quasi creator e̾ẽ ñ
posset. nͥ creatura e̾et Demnde ex
ipsa p̾scientia & ꝓuidentia dei
alia necessitas in rebus factis uel
faciendis ꝓuenire. quasi fieri non
considandũ ẽ qua ratione rerum
faciendarũ necessitas in dm̃ cade¬
re uideat᷑ ex p̃sc entia. & ꝓuidentia.
ex dispositione.uł p̃destinatiõe eoꝵ
quȩ facienda fuerant ab ipso. Oĩs
enim scientia. & p̃scientia. & ꝓui-¬
dentia. & dispositio. uł p̃destina¬
tio. ad aliqͥd ẽẽ uident᷑. & alicuiꝰ e̾ẽ
uident᷑: Om̃is qͥppe scientia sicut
alicuiꝰ ẽ quia in aliquo ẽ: tta alicuiꝰ
ẽ. qͥa de aliquo est: Om̃is enĩ qͥ scit
nichil scit: Scientia qͥppe quȩ
de nullo est. & ipsa nulla ẽ Om̃is
gͦ scientia de aliquo ẽ. quia si ni¬
chil eet dequo scientia e̾e̾t. scien¬
tia nulla ce̾t Non gͦ in deo coȩt̃¬
na scientia uł p̃scientia e̾e̾t. nisi
futurũ e̾e̾t aliquid dequo e̾e̾t. Si

Expanded text:
idetur enim in Deum necessitas cadere rerum faciendarum, quasi Creator esse non posset nisi creatura esset. Deinde ex ipsa praescientia et providentia Dei alia necessitas in rebus factis vel faciendis provenire, quasi fieri non considerandum est qua ratione rerum faciendarum necessitas in Deum cadere videatur ex praescientia et providentia, ex dispositione et praedestinatione eorum quae facienda fuerant ab ipso. Omnis enim scientia, et praescientia, et providentia, et dispositio vel praedestinatio ad aliquid esse videtur, et alicujus esse videtur. Omnis quippe scientia sicut alicujus est quia in aliquo est; ita alicujus est quia de aliquo est. Omnis enim qui scit, nihil scit. Scientia quippe de nullo est; et ipsa nulla est. Omnis ergo scientia de aliquo est; quia si nihil esset de quo scientia esset, scientia nulla esset. Non ergo in Deo aeterna scientia vel praescientia esset nisi futurum esset aliquid de quo esset. Si
Abbreviated transcription (Latin):
tas & sapientia diuma nec t̾mino
nec mensura concludit᷑. & arbitrii
libertas ęt̃ni. atq incõmutabilis
uoluntatis complacitũ. nulla ũꝙͣ
minoratione. suie necessitatis an¬
gustia coartat᷑. sed absolutũ ẽ et
dnãns. & suꝑ excellens. & efficax
& nutus sui libertate singłariter
ꝑfectum. ac ꝓpͥa potestate plenũ
Om̃e aut̃e qͦd̾ creatũ est ex parte ẽ
& ex parte potens ẽ. & sapiens. &
lib̾um ex parte. qͥa nec om̃is efftc¬
tus potestati creaturȩ subicit᷑ nae
om̃e occultũ sapientiȩ manifes¬
tat᷑. nec omĩs euent᷑ electionẽ se¬
quit᷑. aut uoluntati famulat᷑. sed se

Expanded text:
tas et sapientia divina nec termino tas et sapientia divina nec termino nec mensura concluditur; et arbitrii libertas aeterni, atque incommutabilis voluntatis complacitum nulla unquam minoratione sive necessitatis angustia coarctatur; sed absolutum est et dominans et superexcellens et efficax et nutus sui libertate singulariter perfectum, ac propria potestate plenum. Omne autem quod creatum est ex parte est, et ex parte potens et sapiens et liberum ex parte; quia nec omnis effectus potestati creaturae subjicitur, nec omne occultum sapientiae manifestatur, nec omnis eventus electionem sequitur. aut
Abbreviated transcription (Latin):
erant. qͦd indissolubiles. uel
ĩmmortales erant. equale om̃ibuᷤᷤ
erat. Qͦaͥ autẽ nat᷑a potenteᷤ eraĩs.
qͦd eentia subtiles erant. qͦd intel¬
ligentia sapientes erant. & liberta¬
te uoluntatis ꝓmpti ad utrũlibet¬
& habiles. non equale om̃ibꝰ erat.¬
& tamen sufficient̃ erat Istas dis¬
cretiones inuisibiles iniusibiliũ
& intelligibiliũ naturaꝵ. solus
ponderare potuit. & uniꝰcunisq
mensurã & modũ & t̾minũ sapi-¬
entia sua comp̃hendere. cuiꝰ po¬
tentia conditum erat totũ. & ꝓ¬
uidentia ordinatũ: Nos uͦ caligan¬
te intelligentia timide incedimꝰ
ad illa. & palpamꝰ sensu cognitio¬
nis infirmę. quȩ uirtute non cõ-
potentia fuerit inuisibiliũ ee̾n¬
tiarum. quȩuȩ sapientia. qualiq
libertaᷤᷤ. & quantũ in his cõmune
om̃ibꝰ. & quid singłis ꝓpͥum uł sin¬
gulare ac differens datũ sit. ual¬
de in effabile ẽ. & a sensu humano
remotũ: Sola enĩ diuina potes¬

Expanded text:
erant, quod indissolubiles vel immortales erant: aequales omnibus erant. Quod autem natura potentes erant, quod essentia subtiles erant, quod intelligentia sapientes erant, et libertate voluntatis prompti ad utrumlibet et habiles; non aequale omnibus erat, et tamen sufficienter erat. Istas discretiones invisibiles invisibilium et intelligibilium natura solus ponderare potuit et uniuscujusque mensuram et modum et terminum sapientia sua comprehendere, cujus potentia conditum erat totum, et providentia ordinatum. Nos vero caligante intelligentia timide incedimus ad illa, et palpamus sensu cognitionis infirmae quae virtute non compruanta potentia fuerit invisibilium essentiarum; quaeve sapientia, qualisque libertas, et quantum in his commune omnibus, et quid singulis proprium vel singulare ac differens datum sit; valde ineffabile est et a sensu humano remotum. Sola enim divina potes
Abbreviated transcription (Latin):
Si enĩ faciunt qđ uolunt & uolunt
qd ds̃ non uult. qͦmͦ faciunt qͦd d̃s
uult: Rursum si ds̃ non uult qͦd
faciunt. quare ꝑmittit ut faciant
qͦd non uult. cũ fieri ñ possit nͥ eo
ꝑmittente. nec ꝑmitti nͥ eo uolente:
Hinc coartam᷑ diligentiꝰ inuestigare
qͦmͦ rationalẽ naturã p̃cipue illam
quȩ uoluntate iniusta a diuina uo-¬
luntate discordat. iusta dei modera-¬
tio gubernat: Hinc consideramuᷤ
quatuor generales modos guberna¬
tionis diuinȩ in ipsis. quibꝰ disponun-¬
tur & ordinant᷑ in omnibꝰ qͤ agunt.
ut & ipsa mala quȩ contra uolun¬
tatẽ dei st̃ qđ ft̃. quia ñ apꝓbantur
a deo qͦd mala st̃. extra enis dispo¬
sitionem non effluunt. in qͥbꝰ hoc
bonũ est & placet qđ ordinata fc̃
Moderat᷑ gͦ deus & regit scđm suam
uoluntatẽ eos qui praua & iniusta
uoluntate contra suã nitunt᷑ uo¬
luntatẽ. ut conducant᷑ & disponant᷑
scđm ipsam. qͥ surgunt contra ipsã
ad ꝑficiendũ qͦd illi fieri placet

Expanded text:
Si enim faciunt quod volunt, et volunt quod Deus non vult, quomodo faciunt quod Deus vult? Rursum si Deus non vult quod faciunt, quare permittit ut faciant quod non vult, cum fieri non possit nisi eo permittente, nec permitti nisi eo volente? Hinc coarctamur diligentius investigere quomodo rationalem naturam praecipue illam quae voluntate injusta a divina voluntate discordat; justa Dei moderatio gubernat. Hinc consideramus quatuor generales modos gubernationis divinae in ipsis quibus disponuntur et ordinantur in omnibus quae agunt, ut et ipsa mala quae contra Dei voluntatem sunt quod sunt quia non approbantur a Deo quod mala sunt extra ejus dispositionem non effluant, in quibus bonum est et placet quod ordinata sunt. Et moderatur ergo Deus et regis secundum voluntatem suam eos qui prava et injusta voluntate contra suam nituntur voluntatem, ut conducantur et disponantur secundum ipsam qui surgunt contra ipsam ad perficiendum quod illi fieri placet
Abbreviated transcription (Latin):
ds̃. Si enĩ liberi arbitrii ft̃. facusꝰ
qđ uolunt: & si faciunt qͦd uolils
qͣm ex sententia dĩ pendet qͦd faci-¬
unt: Nam si dicimus qm̃ idcirco
hocfaciunt qđ uult ds̃. quia ñ
aliud uolunt aut uelle possunt
quã qͦd uult ds̃. qͥ & ipsum uelle
tribuit sicut posse concedit. hoc &¬
si de bonis aliquom conceditur.
de malis nulla ratione apꝓbatur:
Malis siqͥdem ds̃ potestatẽ t̾ribuit
solam non uoluntatẽ. quia licet
exipsius ꝑmissione si qͦd malum
possunt: ex inspiratione tamen
eiꝰ non ẽ qđ malum uolunt:. Ma-¬
larum enim uoluntatũ ordinator
ds̃ est non creator: Quomͦ gͦ non

Expanded text:
i enim liberi arbitrii sunt, faciunt quod volunt; et si faciunt quod volunt, quomodo ex sententia Dei pendet quod faciunt? Nam si dicimus quoniam idcirco hoc faciunt quod vult Deus, quia non aliud volunt aut velle possunt quam quod vult Deus, qui et ipsum velle tribuit sicut posse concedit, hoc tametsi de bonis aliquando conceditur, de malis nulla ratione approbatur. Malis siquidem Deus potestatem tribuit solam non voluntatem; quia licet ex ipsius permissione sit quod malum possunt, ex inspiratione, tamen ejus non est quod malum volunt. Malarum enim voluntatum ordinator est Deus, non Creator. Quomodo ergo non
Abbreviated transcription (Latin):
sed significans tantũ Et de sacramen¬
tis quide scriptȩ legiᷤ hactenꝰ dixisse
sufficiat. de ꝓmissionibꝰ uͦ quas in ter¬
cia parte pr̃imȩ distinctionis posui¬
Precepta. Sacramenta: Promissa.

Expanded text:
 Et de sacramentis quidem scriptae legis hactenus dixisse sufficiat; de promissionibus vero quas in tertia parte primae distinctionis posuipraecepta, sacramenta, promissa.
Abbreviated transcription (Latin):
Pdiis autem mensurȩ in
usu inferioris boni quadri-¬
ꝑtitus constabat. Primo ut ute¬
ret᷑ his tantũ qͥbꝰ uti deberet: Se-¬
cundo ut qualit᷑ deberet: Cercio
ut quantum: Quarto ut qͣndo:
Hoꝵ qđcumq homo p̃teriret. men¬
suram amitteret:
De mensura su¬

Expanded text:
dus autem mensurae in usu inferioris boni quadripertitus constabat. Primo, ut uteretur his tantum quibus uti deberet; secundo, ut qualiter deberet; tertio, ut quantum; quarto ut quando, horum quodcunque homo praeteriret, mensuram amitteret. De mensura
Abbreviated transcription (Latin):
ẽe desinerent. & aliud e̾e̾ inciꝑent
qͦd non erant Q sic qͥdẽ studiosiiꝰ
inqͥrentibꝰ ratio occurrit de statu
pͥmo angłoꝵ & de pͥmordio existn¬
tiȩ illoꝵ. quales facti st̃ pͥmũ & de
nat᷑a & de sapientia & de arbitii
libertate proposita:¬

Expanded text:
esse desinerent, et aliud esse inciperent esse desinerent, et aliud esse inciperent quod non erant. Et sic quidem studiosius inquirentibus ratio occurrit de statu primo angelorum, de primordio existentiae illorum, quales facti sunt primum et de natura, et de sapientia et de arbitrii libertate proposita
Abbreviated transcription (Latin):
ipsi. & non potuerunt non eͥẽ hoc
cũ pͥmũ erant. qm̃ tunc ipsũ eratĩ.¬
& eẽ cȩpert̃ solummͦ Q si potestas
illis erat ut aliud ee̾nt qͥa liberum
arbitrium erat. ñ erat tamen po¬
testas illis ut tunc aliud e̾ent quia
hoc erant. sed ut hoc e̾e̾ desinerent
qd tc̃ erant. & aliud e̾e inciꝑent qͦd
non erant. ñ enim e̾e̾ poterant qd
ñ erant. nͥ prius desinerent ee qđ
erant. & tunc deinde e̾e inciꝑent
qd̾ non erant. qm̃ liberũ arbitriũ
de p̃senti non potest ẽe. etiã si ipsũ
in p̃senti ẽ. sed spectat semꝑ ad
futuro ᷤᷤ euent᷑. & eo ᷤᷤ solũ qͥ incon¬
tingenti consistunt: Futura qͥp¬
pe quȩ ex necessitate fut᷑a st̃. libe¬
rum arbitriũ non secunt᷑. sed con¬
stant immobilit̾ ad unũ tantum
nec recipiunt utrũlibet contin¬
genti. Dic gͥ liberũ arbitriũ tunc
in illis erat. non qͥdẽ ut tc̃ aliudeᷤᷤ¬
sent. quã erant. sed potestate quã
habebant in eo qͦd erant. ut hoc

Expanded text:
non potuerunt non esse hoc cum primum erant, quoniam tunc ipsum erant, et esse coeperunt solummodo. Et si potestas illis erat, ut aliud essent, quia liberum arbitrium erat, non erat tamen potestas illis ut tunc aliud essent; quia hoc erant, sed ut hoc esse desinerent quod tunc erant et aliud esse inciperent quod non erant. Non enim esse poterant quod non erent quod non erant. Quoniam liberum arbitrium de praesenti esse non potest, tametsi ipsum in praesenti est; sed spectat semper ad futuros eventus, et solum qui in contingenti consistunt. Futura quippe quae ex necessitate futura sunt, liberum arbitrium non sequuntur; sed constant immobiliter ad unum tantum, nec recipiunt utrumlibet contingentis. Sic igitur liberum arbitrium erat tunc in illis, non quidem ut tunc aliud essent quam erant, sed potestate quam habebant in eo quod erant ut hoc
Abbreviated transcription (Latin):
pͥnçipii ee ꝓpt̾ uoluntatẽ quȩ erat
in pͥmo pͥncipio. hoc ipsum ad pri-¬
mum pͥncipium ñ erat. qm̃ liberũ
arbitrium ad p̃sens tẽpꝰ non refert᷑.
sed ad ea quȩ futura st̃ postea in con¬
tingenti Om̃e enim qđ ẽ det̾mi-¬
natũ ẽ. nec potest aliud e̾ẽ quam ẽ
dũ ipsum ẽ Et si aliud potest esse:
potest aliud e̾e postea. & non aliud
eẽ tunc qͣndo est. hoc qͦd ẽ sed post¬
ea. ut desinat hoc eẽ qđ ẽ. & incipi-¬
at aliud ee̾ qd̾ non ẽ: Qđ enĩ potest.
in p̃senti qͥd̾e potest. sed de p̃senti
ñ potest Et si de p̾senti potest.to
men non nͥ ad futurũ potest Qͦd
gͥ pͥmũ facti st̃ ipsi. ñ eͥe̾ non potuer᷑¬

Expanded text:
principii esse propter voluntatem quae erat in primo principio, hoc ipsum ad primum principium non erat; quoniam liberum arbitrium ad praesens tempus non refertur, sed ad ea quae futura sunt postea in contingenti. Omne enim quod est determinatum nec potest aliud esse, quam est dum ipsum est; et si aliud potest esse potest esse aliud postea; et non aliud esse tunc quando est hoc quod est, sed postea ut desinat hoc esse quod est, et incipiat aliud esse quod non est. Quod enim potest in praesenti quidem potest, sed de praesenti non potest; et si de praesenti potest, non tamen nisi ad futurum potest. Quod igitur primum facti sunt ipsi, non esse non potuer
Abbreviated transcription (Latin):
duo ee̾ tẽptationũ genera.
unum exterius. aliud interiꝰ: Ex¬
terior temptatio ẽ quando no¬
bis extrinsecus malum siue uisibi¬
liter siue inuisibilit̾ faciendũ sug¬
geritur: Interior temptatio ẽ qͣn¬
do exmotu praue delectationis.
intus animus ad peccandũ sollici-¬
tat᷑. Hȩc aut̃ẽ tẽptatio difficilius
uincitur. qͥa interiꝰ oppugnanᷤ de
nr̃o contra nos roboratur: Propt̾ea
diabolus ueniam non meruit. qͥa
sine ulla tẽptatione peccauit. Ho¬
mo uͦ qͥa sola exteriori tẽptatio¬
ne pulsatꝰ cecidit. tanto grauius
plectendꝰ erat. quanto leuiori in¬
pulsu ꝓstratꝰ fuerat: Et tamen qͥa
aliquam quauis modicã ad caden¬
dum occasionẽ habuit. idcirco hc̃
do temptationis uiolentiã patim᷑.
tanto leuiore piaculo ad grãm
amissam renouamur:¬

Expanded text:
duo esse tentationum genera, unum exterius, alterum interius. Exterior tentatio est quando nobis extrinsecus malum sive visibiliter sive invisibiliter faciendum suggeritur. Interior tentatio est quando ex motu pravae delectationis intus animus ad peccandum sollicitatur. Haec autem tentatio difficilius vincitur, quia interius oppugnans de nostro contra nos roboratur. Propterea diabolus veniam non meruit, quia sine ulla tentatione peccavit. Homo vero quia sola exteriori tentatione pulsatus cecidit, tanto gravius plectendus erat, quanto leviori impulsu prostratus fuerat; et tamen, quia aliquam quamvis modicam ad cadendum occasionem habuit, idcirco huncdo tentationis violentiam patimur, tanto leviori piaculo ad gratiam amissam renovamur
Abbreviated transcription (Latin):
ne uitiũ sit ñ inputabile Non
itaq malum illi est aut mala uo¬
luntas. qͥa necdũ uelle accepit. aut
opus malũ. quia nondũ ad huc
bene uł male agere potuit. s ma¬
lum illi est quia talis est. quȩ nisi
ꝑ grãm aduiuet᷑. neq cognitionẽ
ueritatis ꝑciꝑe. neq concupiscen¬
tię carnis suȩ resistere possit.
Hoc autẽ illi in est non de integri¬
tate conditionis .s de societate car¬
nis corruptibilis Quȩ uidelicet
corruptio quia apͥmo parente
in omnẽ posteritate ꝑ carnis ꝓ¬
pagationem transducit᷑. peccãti
originalis macula in uitio igno¬
rantiȩ & concupiscentiȩ ad uni¬
uersos dilatat᷑ Qd si querit᷑ qua
iusticia animȩ inputet᷑. qđ neq
ex creatione accepit. neq uolun¬
tate ꝑpetrauit. s ex sola carnis
societate contraxit. quã tamen
societatẽ non ipsa suo arbitrio
uendicauit. ẜ precepto & disposi¬
tione creatoris sui suscepit. nos

Expanded text:
ne vitium sit non imputabile. Non ne vitium sit non imputabile. Non itaque malum illi est aut mala voluntas quia nondum velle accepit, aut opus malum quia nondum adhuc bene vel male agere potuit; sed malum illi est quia talis est quae nisi per gratiam adjuvetur, neque cognitionem veritatis accipere, neque concupiscentiae carnis suae resistere possit. Hoc autem illi inest non de integritate conditionis, sed de societate carnis corruptibilis. Quae videlicet corruptio quia a primo parente in omnem posteritatem per carnis propagationem traducitur, originalis peccati maculam in vitio ignorantiae et concupiscentiae ad universos dilatatur. Quod si quaeritur qua justitia animae imputentur quae neque ex creatione accepit, neque ex voluntate perpetravit; sed ex sola carnis societate contraxit, quam tamen societatem non ipsa suo arbitrio vindicavit, sed in praecepto et dispositione creatoris sui suscepit. Nos
Abbreviated transcription (Latin):
ticeps fiat.
yomodo autẽ anima quȩ
munda ac sine uitio crea¬
tur. particeps fiat illiꝰ uitii qđ
ꝑ solam carnẽ adducit᷑: dignũ
inquisitione eͥẽt si aliqua hoc di¬
ligentia inuestigari potuisset:
Nunc autẽ quia scientiȩ huma¬
nȩ expositum non est ad cogni¬
tionẽ. fide a nobis credendum ẽ
non curiositate inquirendũ Nã
si dixerimꝰ animã quando corpo¬
ri cõmiscet᷑ uoluntate quadam
ad delectationẽ culpȩ inclinari.
iã non originali tantum s actua¬
li qͦq peccato obnoxiam e̾e̾ demon¬
stramus. si uͦ necessitate aliqua
ad consortium corporis & ad con¬
tagium uitii corporalis detrusã
confitem. ex ipsa necessitate a rea¬
tu absolutam eͥeͥ ostenderimuᷤ.
Qd̃ eñi oĩno necesitatiᷤ: ĩputabile ñ ẽ Qd aut̃
uoluntatiᷤ: ñ originale sꝓpͥũ ẽ Constat
gͥ quia anima rationalis corpori
humano infusa nec uoluntate
corrumpit᷑. ne peccatũ sit actua-¬
le. nec necessitate corrumpitur.

Expanded text:
ticeps fiat. Quomodo autem anima quae munda ac sine vitio creatur, particeps fiat illius vitii quod per solam carnem adducitur, dignum inquisitione esset, si aliqua hoc diligentia investigari posset. Nunc autem quia scientiae humanae expositum non est ad cognitionem; fide a nobis credendum est, non curiositate inquirendum. Nam si dicimus animam quando corpori commiscetur voluntate quadam ad delectationem culpae inclinari; jam non originali tantum sed actuali quoque peccato obnoxiam esse demonstramus. Si vero necessitate aliqua ad consortium corporis et ad contagium vitii corporalis detrusam confitemur, ex ipsa necessitate a reatu absolutam esse ostendimus. Quod enim omnino necessitatis est, imputabile non est; quod autem voluntatis est non originale  quod anima rationalis corpori humano infusa nec voluntate corrumpitur ne peccatum sit actuale, nec necessitate corrumpitur
Abbreviated transcription (Latin):
mundum id est non solum utã
humanã s omia quȩ ad humana
uitã ꝑtinent scđm di dispensano¬
nem ab angłis ad ministrari pu¬
tent sub deo & scd̃m dm̃: Malos
autem ex officio potestatem nor
habere. sed aliq̃ndo ex ꝑmission
potestatem acciꝑe.
Incipit sexta pars de creatione hõs¬

Expanded text:
 non solum vitam humanam sed omnia quae ad humanam vitam pertinent secundum Dei dispensationem ab angelis ministrari putent, sub Deo et secundum Deum. Malos autem ex officio potestatem non habere, sed aliquando ex permissione potestatem accipere. PARS SEXTA. DE CREATIONE HO
Abbreviated transcription (Latin):
illũ cui p̃cipit᷑. Si ꝓpt̾ se p̾cipit᷑
ad bonum eiꝰ ẽ qͦd precipit. & bo¬
num illi ẽ p̃cepti sui impletio: Sed
qͦmͦ p̃cipit ꝓpt̃ se qͥ ꝓfectu ñ indiget
in se. neq bono alieno adiuuari
potest qui eͥe melior non potest:
Clamat hoc scͥpt᷑a. & ꝑfector. man-¬
dati in scͥpt᷑a. ds m̃s estu. qm̃ bono-¬
rũ meoꝵ non eges: Ergo ꝓpt̾ se ñ
p̃cipit d̃s qđ p̃cipit. sed ꝓpt̃ illũ
cui p̃cipit. qm̃ bonum est illi qͦd

Expanded text:
illum cui praecipit. Si propter se praecipit ad bonum ejus est quod praecipit, et bonum illi est praecepti sui impletio. Sed quomodo praecipit propter se qui profectu non indiget in se, neque bono alieno adjuvari potest, qui melior esse non potest? Clamat hoc Scriptura, et perfector mandati in Scriptura: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges . Ergo propter se non praecipit Deus quod praecipit; sed propter illum cui praecipit, quoniam bonum est illi quod
Abbreviated transcription (Latin):
fuerunt. ab his exordium sermoniᷤ
sumpsimꝰ. ut inde ad reliqua. quȩ
secunt᷑ suo ordine uiã faceremus
Dicimꝰ namq oꝑa conditionis crea¬
tionẽ uniuersoꝵ. qͣndo facta st̃
ut e̾e̾nt quȩ ñ erant. oꝑa uͦ restau¬
rationis quibꝰ impletũ ẽ uł figura¬
tum ẽ sacramentũ redemptionis.
qͦ reparata st̃ quȩ ꝑierant Ergo
oꝑa conditionis sc̃. quȩ in pͥnci¬
pio mundi sex diebꝰ facta st̃. oꝑa
uͦ restaurationis quȩ a pͥncipio
mundi ꝓpt̾ reparationẽ hominis
sex ȩtatibꝰ fiunt. quȩ ut breui dif¬
finitione stringamꝰ. oꝑa restaura¬
tionis eẽ dicimus incarnationem
uerbi. & quȩ in carne & ꝑ carnem
gessit uerbũ. cum om̃ibꝰ sacramen¬
tis suis. siue his quȩ abinitio mun¬
di ad ipsam incarnationẽ figuran¬
dam p̾cessert̃. siue his quȩ usq in
finẽ scł̃i ad ipsam annuntiandã
& p̃dicandã subsequunt᷑. De hi ᷤᷤ lo¬
quit᷑ om̃is diuina scͥpt᷑a. & de his

Expanded text:
fuerunt, ab his exordium sermonis fuerunt, ab his exordium sermonis sumpsimus, ut inde ad reliqua quae sequuntur suo ordine viam faceremus. Dicimus namque opera conditionis creationem universorum, quando facta sunt ut essent quae non erant; opera vero restaurationis quibus impletum eum est sacramentum redemptionis quo reparata sunt quae perierant. Ergo opera conditionis sunt quae in principio mundi sex diebus facta sunt; opera vero restaurationis quae a principio mundi propter reparationem hominis sex aetatibus fiunt; quae ut brevi definitione stringamus, opera restaurationis esse dicimus incarnationem Verbi, et quae in carne et per carnem gessit Verbum cum omnibus sacramentis suis; sive iis quae ab initio mundi ad ipsam incarnationem figurandam praecesserunt, sive iis quae usque in finem saeculi ad ipsam annuntiandam et praedicandam subsequuntur. De his loquitur omnis divina Scriptura, et de his
Abbreviated transcription (Latin):
uo st̃ genera animantiũ. qͦ
ex una origine ꝓdeunt. sed
non unã mansionẽ sortiunt᷑. Pis¬
ces in originali sede ꝑmanent. uo¬
latilia sursum tollunt᷑. & fiunt
quasi supͣ id qd̾ facta st̃. Sic de una
massa corruptibilis naturȩ. & sua
mutabilitate defluentis uniuer¬
sa generis humani ꝓpago trahit᷑.
sed aliis deorsum in ea qua nati
st̃ corruptione iuste relictis. alii
sursum dono gr̃ȩ ad sortẽ cȩlestis
patriȩ eleuantur:¬
Quare oꝑa conditionis prius commemo.¬
rant᷑ quã oꝑa restaurationr:.
uam multa st̃ alia quȩ de his
rebꝰ mistica dici potuert᷑. Sed
nos quasi extra materiã nram
cursim ista ꝑstrinximꝰ. ut ad ean-¬
dẽ mat̾iam tractandã. quasi ex
p̃cedenti accessũ conuenientiorẽ
haberemꝰ: Nos siquid̾e ꝓpositum
habemꝰ de sacramento redẽptioniᷤᷤ
humanȩ qđ apͥncipio in oꝑibꝰ re¬
staurationis formatũ ẽ. qͣntũ dñs
dederit in hoc oꝑe tractare: Sed
qͥa oꝑa conditionis tẽpore pͥora

Expanded text:
uo sunt genera animantium quae ex una origine prodeunt; sed non unam mansionem sortiuntur. Pisces in originali sede permanent. Volatilia sursum tolluntur, et fiunt quasi supra id quod facta sunt. Sic de una massa corruptibilis naturae, et sua mutabilitate defluentis universa generis humani propago trahitur, sed aliis deorsum in ea qua nati sunt conruptione juste derelictis; aliis sursum dono gratiae ad sortem coelestis patriae elevata conditionis prius comme morantur; deinde opera restaurationis. Perquam multa sunt alia quae de his diebus mystica dici potuerunt. Sed nos quasi extra materiam nostram cursim ista perstrinximus, ut ad eamdem materiam tractandam quasi ex praecedenti accessum convenientiorem haberemus. Nos siquidem propositum habemus de sacramento redemptionis humanae quod a principio in operibus restaurationis formatum est quantum Dominus dederit in hoc opere tractare. Sed quia opera conditionis tempore priora
Abbreviated transcription (Latin):
yicumq gͦ distinctionẽ face-¬
re uoluerit loqͦns de uolun-¬
tate di. hoc dicere potest. diligent̃
considerandum eẽ qͦmͦ qͥde ds in
alio hoc uult qͦd ipsum ẽ. in alio
autẽ solum hoc qđ ipsum ẽ: Et in
eo quidẽ qͦ uult ipsum qͦd est. rem
approbat. In eo uͦ quomͦ uult
ipsum quia est. actum rei: In eo au-¬
tem quo approbat rem & non ac-¬
tum rei uult aliqͥd & nondũ adhuc
ee uult qͦd uult. in eo uͦ qđ appro¬
bat accum rei & non ipsam rem.
aliqͥd ee uult. & nondum tamen
bonum ẽ e̾e̾ om̃e qđ ipsum bonũ

Expanded text:
icunque ergo distinctionem facere voluerit, loquens de voluntate Dei, hoc dicere potest. Diligenter considerandum est quomodo quidem Deus in alio hoc vult quod ipsum est; in alio autem solum hoc, quia ipsum est. Et in eo quidem quod vult ipsum quod est rem approbat; in eo vero quo vult ipsum, quia est actum rei. In eo autem quo approbat rem et non actum rei, vult aliquid et nondum adhuc esse vult quod vult. In eo vero quod approbat actum rei et non ipsam rem aliquid esse vult, et nondum tamen bonum est esse omne quod ipsum bonum
Abbreviated transcription (Latin):
bonũ ẽ. ꝑficit᷑ uoluntas cũ res ꝑficit᷑.
qͥa sic uult. & bonũ ẽ qͦd uult. et
semꝑ implet᷑ uoluntas eiꝰ & nũqũa
cassum est beneplacitũ illiꝰ. qͥa bo
t hȩc sunt qͥnq ꝓposita. beneplaci-¬
& ꝓhibitio. & distinguit᷑ benepla¬
citũ. in eo qͦ res approbat᷑. & in eo
qͦ apꝓbat᷑ actus rei. & distinguit᷑
oꝑatio. in eo qͦd oꝑat᷑. & in eo qͦd co¬
oꝑatur. qͥa alia facit d̃s oꝑando qͥ
solus facit. alia cooꝑando qͥ solus
non facit Et distinguit᷑ preceptio
in eam quȩ fit extrinsecus ꝑ sermo¬
nem. & in eam quȩ fit intrinsecꝰ
ꝑ aspirationẽ Et constat in his oĩ-¬
bꝰ qđ euoluntate dĩ dicendũ fue-¬
rat. qđ est beneplacitũ eiꝰ & signũ
beneplacitũ ipsiꝰ Propt̃ qͦd et¬

Expanded text:
oluntas cum res perficitur, quia sic vult et bonum est quod vult. Et semper impletur voluntas ejus; et nunquam cassum est beneplacitum illius, quia bonum Et haec sunt quinque proposita, beneplaciprohibitio. Et distinguitur beneplacitum in eo quo res apprquo approbatur actus rei. Et distinguitur operatio in eo quod operatur, et in eo quod cooperatur; quia alia facit Deus operando quae solus facit, alia cooperando quae solus non facit. Et distinguitur praeceptio in eam quae fit extrinsecus per sermonem, et in eam quae fit intrinsecus per inspirationem. Et constat in his omnibus quod de voluntate Dei dicendum fuerat, quod est beneplacitum ejus et signum beneplaciti ipsi
Abbreviated transcription (Latin):
pͥma causa rerum om̃ium sicut no¬
bis ꝓpositũ fuerat. & scđm intelli¬
gentiam ꝓsecuti sumꝰ. & alia sunt
multa fortassis quȩ comp̃hendi ñ
possunt. & fugiunt ab intelligen¬
tia & sermone nr̃o¬

Expanded text:
a causa rerum omnium sicut nobis propositum fuerat, et secundum intelligentiam prosecuti sumus. Et sunt alta multa fortassis quae comprehendi non possunt et fugiunt ab intelligentia et sermone no
Abbreviated transcription (Latin):
Tuidit ds̃ qđ e̾ẽt bonum.
& ait: Eiat firmamentum
in medio aquarũ Noluit gͥ ds̃
ad sequens opꝰ transire. donec di-¬
iudicasset pͥmũ Cum gͦ uidisset
de luce qd̾ e̾ẽt bonum. tunc ait Fi¬
at firmamentũ Quantũ ad litterã
ꝑtinere uidet᷑. factũ est firmamen-¬
tum die scd̃a. pͥus quide in illa uni-¬
uersitatis mat̾ia de nchilo creatũ.
& nunc ex illa ipsa ad talẽ formam
erutũ. & factũ firmamentũ. ut am-¬
bitu suo mediũ quodãmodo int̃¬
ueniens magnã illã aquaꝵ inmen-¬
samq congeriem abinuicẽ sepa-¬
raret. atq diuideret. & de aquiᷤᷤ fa-

Expanded text:
idit Deus quod esset bonum; et ait: Fiat firmamentum in medio aquarum . Noluit igitur Deus ad sequens opus transire, donec dijudicasset primum. Cum ergo vidisset de luce quod esse bonum, tunc ait: Fiat firmamentum. Quantum ad litteram pertinere videtur, factum est firmamentum die secunda; prius quidem in illa universitatis materia de nihilo creatum, et nunc ex illa ipsa ad talem formam erutum et factum firmamentum ut ambitu suo medium quodam modo interveniens magnam illam aquarum immensamque congeriem ab invicem separaret atque di
Abbreviated transcription (Latin):
&e bene fecit. & mala ꝑmisit &
non fecit. & bene fecit. qm̃ utrumꝙ
bonũ fuit. Et id circo utrũq uoluit.
qͥa utrũq bonũ fuit. & fuert̃ bona
bona. & mala mala. nec bona fuert̃
mala. nec mala bona: sed bonum
uoluit ds malũ. cũ uoluit ut ee̾t
& malũ. qđ tamen non fecit in eo
qͦd fecit bomĩ. sed ꝑmisit ut eͥet qͥd
bonũ fuit qͦd uoluit: Neq idbonũ
malũ fuit. sed ex malo bonũ fuit. nec
malũ bonũ fecit. sed ex malo fecit
bonum. quia & malis & bonis uti no¬
uit ad bonum

Expanded text:
 benefecit, et mala permisit et non fecit. Et bene fecit, quoniam utrumque bonum fuit. Et idcirco utrumque voluit, quia utrumque bonum fuit. Et fuerunt bona bona, et mala mala, nec bona fuerunt mala, nec mala bona; sed bonum voluit Deus malum, cum voluit ut esset et malum. Quod tamen non fecit in eo quod fecit bonum, sed permisit ut esset, quia bonum fuit quod voluit. Neque id bonum malum fuit, sed ex malo bonum fuit; neque malum bonum fecit, sed ex malo bonum fecit. Qui malis et bonis uti novit ad bonum
Abbreviated transcription (Latin):
GNor AnTia autem non
nascunt᷑ ueritatẽ non cognoscuis
qͣndo non debent. s qͥa tunc cũ
nascunt᷑ uitiũ in eis est qͦ postea
impediunt᷑ ne ueritatẽ agnoscant
qͣndo debent. Hasci quippe sine
cognitione natura est ñ culpa:
S in eo uitio nasci qͦ postea a cog¬
nitione ueritatis impediantur.
culpa est non natura: Hoc autẽ
uitium incorruptione carnis ẽ.
& incorruptione sensus carnalis:
Qui sensus si integritatẽ suã habe¬
ret. ꝓuectus & exercitatꝰ uiditiũ
ueritatis ꝑ ea quȩ foris uiderent᷑
ãmonitꝰ sine labore conciꝑet:
Quia uͦ ex carne corrupta integri¬
tate sua pͥuatꝰ est. purã sine con¬
fusione erroris ueritatẽ haurire
non potest:¬

Expanded text:
gnorantia autem non nascuntur veritatem non agnoscunt quando non debent; sed, quia tunc cum nascuntur vitium in eis est, quo postea impediuntur ne veritatem agnoscant quando debent. Nasci quippe sine cognitione natura est, non culpa. Sed in eo vitio nasci quo postea a cognitione veritatis impediantur, culpa est non natura. Hoc autem vitium in corruptione carnis est et in corruptione sensus carnalis, qui sensus carnalis si integritatem suam haberet provectus et exercitatus, judicium veritatis per ea quae foris viderentur admonitus, sine labore conciperet. Quia vero ex carne corrupta integritate sua privatus est, puram sine confusione erroris veritatem haurire non potest
Abbreviated transcription (Latin):
illo conditionis pͥmariȩ & formam
confusionis habuit. & non habuit
formata fuit. & tamen illã quã pos¬
tea ꝑ amorem & conuersionẽ ad crea-¬
torem suum acceptura erat formã
ñ habuit. sed erat informis sine illa.
formanda ab illa

Expanded text:
io conditionis primariae et formam confusionis habuit, et non habuit formata fuit; et tamen illam quam postea per amorem et conversionem ad creatorem suum acceptura erat formam non habuit, sed erat informis sine illa formanda ab illa
Abbreviated transcription (Latin):
dos & ꝑseqͣndo ᷤᷤ fideleᷤᷤrelaxat᷑ qͣtinꝰ
uidelicet hoc homini reputetur
ꝓmerito. si nc̃ ꝑfid̾e ãbulanᷤᷤ uiam
ueritatiᷤᷤ etĩa inpugnatꝰ ñ deserat.
qͥ pͥus uisione p̃sentiᷤᷤ dĩ roboratuᷤ.
sola ꝑsuasione ꝓstratꝰ erat. Ut autẽ
in hõc p̃lio inu̾ictꝰ stare possit. &
bonũ suũ illesus custodire. dant᷑ ei
ut dictũ ẽ in sacramentiᷤᷤ arma qͥbꝰ
se muniat. in oꝑibꝰ bonis tela qͥbuᷤ
hostẽ ꝓsternat Ut scilicet fid̾i ca¬
ritate & spe adiuncta interiꝰ parit̃

Expanded text:
dos et persequendos fideles relaxatur, quatenus dos et persequendos fideles relaxatur, quatenus videlicet hoc homini reputetur pro merito, si nunc per fidem ambulans viam veritatis etiam vel impugnatus non deserat, qui prius visione praesola persuasione prostratus erat. Ut autem in hoc praelio invictus stare possit, et bonum suum illaesum custodire, dantur ei ut dictum est in sacramentis arma, quibus se muniat; in operibus bonis tela quibus hostem prosternat, ut scilicet fidei charitate et spe adjuncta, interius pariter
Abbreviated transcription (Latin):
qui ꝑ contẽplationẽ uident. rẽ ui-¬
dent. Qui fide habent sacͤmentũ ha-¬
bent. qͥ contẽplationẽ habent. rẽ
habent: fides gͦ sacͣmentũ ẽ fut᷑e
contẽplationis. & ipsa contẽpla-¬
tio. res & uirtꝰ sacramenti Et acci¬
pimꝰ nunc interim sacͣmentũ scĩ¬
ficandi. ut ꝑfecte scificati ipsã rẽ
caꝑe possimꝰ. Si gͦ sũmũ bonum
hominis contẽplatio creatoris sui
merito credit᷑. ñ in conuenient᷑ fi¬
pit initiũ boni & pͥncipiũ restaura¬
tionis eiꝰ memoratur: Quȩ uidelicet
restauratio scd̃m incrementa fidei
crescit. dũ homo & ꝑ agnitionem
ãpliꝰ illumanat᷑. ut pleniꝰ agnoscat.
& inflãmat᷑ ꝑ dilectionẽ ut ardentiꝰ
diligat: Dic gͦ ustꝰ quãdiu in hoc
corpore existens ꝑegrinat᷑ a dño. ui¬
uere habet ex fide. quẽadmodũ cũ
ductꝰ in gaudium dñi sui. uiuere
habebit ex contẽplatione: S mira
dĩ dispensatiõe agit᷑. qd̾ nc̃ interĩ
malitia hostis antiqͥ ad inpugnan¬

Expanded text:
ationem vident, rem vident. Qui fidem habent, sacramentum habent; qui contemplationem habent, rem habent. Fides ergo sacramentum est futurae contemplationis; et ipsa contemplatio res et virtus sacramenti; et accipimus nunc interim sacramentum sanctificandi, ut perfecte sanctificati rem ipsam capere possimus. Si ergo summum bonum hominis contemplatio creatoris sui merito creditur, non inconvenienter fipit, initium boni, et principium restaurationis ejus memoratur. Quae videlicet restauratio secundum incrementa fidei crescit, dum homo per agnitionem amplius illuminatur, ut plenius agnoscat, et inflammatur per dilectionem, ut ardentmereatur. Sic enim justus quandiu in hoc corpore existens peregrinatur a Domino vivere habet ex fide, quemadmodum beatductus in gaudium Domini sui, vivere habebit ex contemplatione. Sed mira Dei dispensatione agitur quod nunc interim malitia hostis antiqui ad impugnan
Abbreviated transcription (Latin):
imaginẽ solã Si eñĩ fidelis nichil ui-¬
deret. ex fide illuminatio ñ e̾et. nec
dicerent᷑ illuminati fideleᷤ. Si autẽ
iã ipsã rẽ uiderent. & ñ ãpliꝰ uiden-¬
dũ aliqͥd expectarent. ñ ꝑspeculũ
in enigmate s facie ad faciẽ uiderent:

Expanded text:
imaginem solam. Si enim fidelis nihil viimaginem solam. Si enim fidelis nihil videret, ex fide illuminatio non esset, nec dicerentur illuminati fideles. Si autem jam ipsam rem viderent, et non amplius videndum aliquid exspectarent, non per speculum in aenig
Abbreviated transcription (Latin):
Conuertere ad illũ. & pone faciẽ ad
faciẽ. & uidebiᷤ iã ñ imaginẽ s ipsã
rem: Priꝰ uidisti illũ. s in imagine
sua. mͦ uide ᷤ illũ in faciȩ sua: Tamen
cũ ipsã rẽ uidere incipis. agnosciᷤᷤ qͥa
aliqͥd similitudiniᷤᷤ fuit illi qͦd uisũ
ẽ in imagine. ad id qͦd uidet᷑ inre Qd̃
uidet᷑ in imagine sacͣmentũ ẽ. qͦd
mentũ ẽ ad illud qd̾ uidebimꝰ faciȩ
ad faciẽ in manifesta contẽplatione
S qd̾ ẽ enigina. & qͦd ẽ speculũ. in qͦ
uidet᷑ imago donec ipsa resuideri
possit: Enigma ẽ scͥptura sacra ¶a¬
obscurã habet significationẽ Opẽ-¬
culũ ẽ cor tuũ. si tamen mundũ fue¬
rit. & extersũ & clarificatũ: Imago
in speculo fide ᷤᷤ in corde tuo. Ipsa eñi
fides imago ẽ & sacramentũ Contẽ¬
platio autẽ fut᷑a res & uirtꝰ sac̾menti
Qfidẽ ñ habent nichil uident. qͥ fide
habent iã aliqͥd uidere incipiunt. s

Expanded text:
Converte te ad illum, et pone faciem ad Converte te ad illum, et pone faciem ad faciem; et videbis jam non imaginem, sed ipsam rem. Prius vidisti illum, sed in imagine sua: modo vides illum in facie sua. Tamen cum ipsam rem videre incipis, agnoscis quia aliquid similitudinis fuit illi quod visum est in imagine, ad id quod videtur in re. Quod videtur in imagine sacramentum est: quod amentum est ad illud quod videbimus facie ad faciem in manifesta contemplatione. Sed quod est aenigma, et quod est speculum in quo videtur imago donec ipsa res videri possit? Aenigma est Scriptura sacra. obscuram habet significationem. Speculum est cor tuum, si tamen mundum fuerit et extersum et clarificatum. Imago in speculo fides in corde tuo. Ipsa enim fides imago est, et sacramentum. Contemplatio autem futura, res et virtus sacramenti. Qui fidem non habent nihil vident; qui fidem habent jam aliquid videre incipiunt, sed