comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
catholica. que ille crelidit credam. Pen¬
sato ergo auro argento q ad filii sui¬
pondiis: transmisit ad uenerabilem
locum sepulcri. Quo ꝑlato: oblatis mu¬
nerib exorant ad beatum tumulum
recipere meruit medicinam: Reuer¬
si autem nuncii: narrauerunt regi se
multas uirtutes ad beatum tumulum
untlisse dicentes: Cur non sanauerit fi
lium tuum ignoramus. At ille intelli¬
gens non ante sanari posse filium. ni¬
si equalem cum patre crederet xp̃m:
in honore beati martini fabricauit
credam. Et siciterum suos dirigit: maio¬
ri cũ munere: Qui uenientes ad bea¬
tum locum: ueliquias postulabant. Cũ¬
q eis offertent᷑ ex consuetudine: dyxe¬
runt. Non ica faciemus: s nobis que¬
sumus licencia tribuat᷑ ponendi. que
ex inde it̾m assumamꝰ. Tunc partẽ
palłii serici pensatam suꝑ beati marti¬
ni sepulchrum posuerunt: dicentes. Si
inuenimus gr̃am coram expetito patͦ¬
no. que posuimus plus̃ insequenti pen¬

Expanded text:
catholica, quae ille credidit credam. Pencatholica, quae ille credidit credam. Pensato ergo auro argentoqpondus, transmisit ad venerabilem locum sepulchri. Quo perlati, oblatis muneribus, exorant ad beatum tumulum recipere meruit medicinam. Reversi autem nuntii narraverunt regi, se multas virtutes ad beati tumulum vidisse, dicelius tuus, ignoramus. At ille intelligens, non ante sanari posse filium suum, nisi aequalem cum Patre crederet Christum, in honorem beati Martini fabricavit int, credam. Et sic iterum suos dirigit majore cum munere: qui venientes ad beatum locum, reliquias postulabant. Cumque eis offerrentur ex consuetudine, dixerunt: Non ita faciemus, sed nobis quaesumus licentia tribuatur ponendi, quae exinde iterum assumamus. Tunc partem pallii serici pensatam super beatum sepulcrum posuerunt, dicentes: Si invenimus gratiam coram expetito patrono, quae posuimus 1014 plus insequenti pen
Abbreviated transcription (Latin):
eficit lingua sterilis:
tantas cupiens enãrare uirtutes.
Caraciti cuiusdam regis galitiensis fi¬
luis: grauiter egrotabat. Qui tale te¬
dium incurrerat: ut solo sp̃u palpita¬
ret. Pater autem eus: fetide se illiar¬
riane secte una cum incolis loci subdi¬
dlerat. Sel et regio illa: plus solito qm̃
alie prouincie lepra sordebatz Cumq rex
uideret urgeri filium mextremis: dicit
suis. sslartinuis ille quem ingalliis dicũt
multis uirtutib effulgere: cuis que¬
soreligionis uir fuerit enarrate. Cui
auint. Catholice ficdei ppłm pastorali
ara icorpore positus gubernauit: asse¬
reis filium cum patre et sp̃u sancto. e¬
quali substancia uel om̃ipotencia ue¬
nerati. Sed et nunc celi sede locatus:
assicluis beneficiis non cessat plebi ꝓpͥe
piulere. Qui ait. Si hec uera sunt
que p̾rofertis: cliscurbant usq ad eiꝰ
templum fideles amici: multa mune¬
ra deportantes. Et si optinuerint mei
infantuli medicinam: inquisita ficle

Expanded text:
Deficit lingua sterilis tantas cupiens enarrare virtutes. Charrarici cujusdam regis Galliciensis filius graviter aegrotabat, qui tale taedium incurrerat, ut solo spiritu palpitaret. Pater autem ejus foetidae se illi Arianae sectae una cum incolis loci illius subdiderat. Sed et regio illa plus 1013 solito quam aliae provinciae lepra sordebat. Cumque rex videret urgeri filium in extremis, dicit suis: Martinus ille, quem in Galliis dicunt multis virtutibus effulgere, cujus, quaeso, religionis vir fuerit, enarrate? Cui aiunt: Catholicae fidei populum pastorali cura in corpore positus gubernavit, asserens Filium cum Patre et Spiritu sancto aequali substantia vel omnipotentia venerari debere: sed et nunc coeli sede locatus, assiduis beneficiis non cessat plebi propriae providere. Qui ait: Si haec vera sunt quae profertis, discurrant usque ad ejus templum fideles amici mei, multa munera deportantes; et si obtineant mei infantuli medicinam, inquisita fide
Abbreviated transcription (Latin):
Qui circundantes nos: uolebant spoli¬
are et interficere: Tunc ego ad auxilia
consueta ꝯfugiens: scĩ marci presidi¬
um flagitabam: Qui mͥ protinus
dignanter assistens: ita eos conteruit
ut nichil contra nos agere possent:S
uersa uice qui uenerant ut timerent᷑.
ri: potum eis offerre precipio: Qui neqͣ¬
quam expectantes: quantum poterãt
sugiebant: Crederes eos fustib agi: aut
inuicos contra possibilitatem caballoꝵ
suoꝵ. currere cogi Et sic cribuente do¬
mino iuuante patrono: ubi dirigeba¬
mus aduenimus: Dequantis me tribu¬
lacionib. et erumpnis eripuit. inqnͣ¬
tis mͥ necessitatib sua pietas astitit ÷¬
et quantas inme amaritudines. sua uir¬
tute compescuit: non dicam ad scriben¬
dum ÷ sed etiam ad referendum longĩ¬

Expanded text:
Qui circumdantes nos, volebant spoliQui circumdantes nos, volebant spoliare et interficere. Tunc ego ad auxilia consueta confugiens, sancti Martini praesidium flagitabam. Quod mihi protinus dignanter adsistens, ita eos conteruit, ut nihversa vice qui venerant ut timerentur,ri , potum eis offerri praecipio. Qui nequaquam exspectantes, quantum poterant, fugiebant. Crederes eos fustibus agi, aut invitos contra possibilitatem caballorum suorum currere cogi; et sic, tribuente Domino, et juvante patrono, quo dirigebamus advenimus. De quantis me tribulationibus et aerumnis eripuit, in quantis mihi necessitatibus sua pietas astitit, vel quantas in me amaritudines sua virtute compescuit, non dicam ad scribendum, sed etiam ad referendum perlong
Abbreviated transcription (Latin):
ide cõmonẽte quidam ex nr̃is lig¬
num uenerabile decancello lectu¬
li qđ est apud monasteris sc̃ domni.
me nesciente detulerat: qd̾ in hospicio¬
lo suo prosaluacione retinebat : S cre
do non si honorabat᷑ aut diligebat᷑: ut
se docuerat: Cepit familia eiꝰ grauit
egrotare: et cum penitꝰ nesciret᷑ qr hoc
eẽt nec emendaret᷑ aliqͥd ⁊ s cotidie age¬
hoc uenerit: Dicit ei ꝑsona lignum
ꝙ delectulo domni martini tulisti ne¬
gligenter hic retines: ideo hec incurri
sti S ualde nunc defer gregorio dia¬
cono: et ip̃e illud secum retineat : At
ille nichil moratus: mͥ exibuit: E ego
cum sumina ueneracione collectum: lo¬
co digno reposuiz Et sic om̃is familia
indomo eius sanata est: ita ut nemo
ibidem deinceps aliqui mali ꝑfecret:
actum est autem quondã
tempore: me uisitacionis stuclio
ad uenerabilem matrem meam inbur¬
gundiam ambulare: Cum autem sil¬
uas illas que transberberim fluuium
site sunt pret̾irem: latrones ieurrmiꝰ:

Expanded text:
ide commonente, quidam ex nostris lignum venerabile de cancello lectuli, quod est ad monasterium sancti Domni, me nesciente, detulerat, quod in hospitiolo suo pro salvatione retinebat. Sed, credo, quia non sic honorabatur, aut diligebatur, ut sibi decuerat, coepit familia ejus graviter aegrotare. Et cum penitus nesciretur quid hoc esset, nec emendaretur aliquid, sed quotidie agehoc evenerit. Dicit ei persona. Lignum, quod de lectulo domni Martini tulisti, negligenter tecum hic retines, ideo hsti. Sed vade nunc, defer eum Gregorio diacono, et ipse eum secum reteneat'. At ille nihil moratus mihi exhibuit. Quod ego cum summa veneratione collectum loco digno reposui. Et sic omnis familia in domo eius sanata est, ita ut nemo ibidem deinceps aliquid mali perferret. 36. Factum est autem quodam tempore, ut visitationis studio ad venerabilem matrem meam in Burgundia ambularem. Cum autem silvas illas quae trans Berberem fluvium sitae sunt praeterirem, latrones incurrimus.
Abbreviated transcription (Latin):
fila saguinea depenclebat. Tunt dirui¬
ptis aurium aofaucium ligaturis ele¬
uans se et erigens iterum oculos acma¬
nus ad celum: ore ad huc eruentato. in
hac primo uoce ꝓrupit. Or̃as cibi mag̃¬
nas refero beatissime domne martine:
ꝙ aꝑiens os meum. fecisti me post lon¬
gum tempus. intuas laudes uerba laxa¬
re. Ad mirante autem ppło et stupente
de tali miraculo: interrogant si et autli¬
tum pariter recepisset. Qui libere om̃ia
audire: populo teste respondit. Sani¬
tati ergo sic reclditus: achrodechilde regi¬
na ꝓuirtute et reuerancia scĩ martini
collectus est. Et abscolam positus: omẽm
psalmoꝵ seriem memorie commendauit.
Quem cdeus ꝑfectum efficiens clericum:
multos inposterum annos inseruicio ecłie
cõmorari ꝑmisit.

Expanded text:
fila sanguinea dependebat. Tunc disrufila sanguinea dependebat. Tunc disruptis aurium ac faucium ligaturis, elevans se et erigens iterum oculos ac manus ad caelum, ore adhuc cruento in hac primo voce prorupit: 'Gratias tibi magnas refero, beatissime domne Martine, quod aperiens os meum, fecisti me post longum tempus in tuas laudes verba laxare'. Admirante autem omni populo et stupente de tali miraculo, interrogant, si et auditum pariter recepisset. Qui libere omnia audire populo teste respondit. Sanitati ergo sic redditus, a Chrodegilde regina pro virtute et reverentia sancti Martini collectus est, et ad scolam positus, omnem psalmorum seriem memoriae conmendavit. Quem Deus perfectum efficiens clericum, multos in posterum annos in servitio eclesiae commorari permisit.
Abbreviated transcription (Latin):
paracdisum susciperet. qua idem reclẽp
semꝑ celebrauerat impollute: post mun¬
di p̾ssuras. dominica die locaret᷑ inreqͥe:¬
dueniens quidam deodomun¬
dis nomine. audiendi loquẽ¬
tclianis dieb ad sanctam basilicam
tacurbebat: et inclinans se ad oracionẽ.
iabia tantum mouebat. Nam nullam¬
uocem poterat emittere. Sensu integͦ:
S multatus uocis officio. Quitam
ꝓmite uidebatur orare: ut flere cerne
b erogabat. Et stipem abaliis nutu po¬
stulans: stipenclia indigentib porrigebat.
Cum q in loco illo sancto inhas deuocio
ne ꝑtrium annoꝵ spacia cõmoratus fu¬
isset: quadam die adiuina pietate :¬
monitis uenit ante sc̃m altare. Et stãs
oculis incelum eleuatis et manib: e¬
rupit abore eius riius sanguinis cum
putrecline. Et conspuens interram. cep̾
grauit̾ gemere: et creare partes nescio
quas cum sanguine: itaut putaretur
ꝙ aliquis ferramento guttur euis in¬
cideret. S et tabes ex ore illius tanꝙͣ

Expanded text:
paradiso susciperet, qua idem Redemptoparadiso susciperet, qua idem Redemptosemper celebraverat inpollutae, post mundi pressuras dominica die locaretur in reqenis quidam, Theodemundus nomine, audiendi loquentidianis diebus ad sanctam basilicam recurrebat, et inclinans se ad orationem, labia tantum movebat. Nam nullapoterat vocem emittere sensu integre, sed multatus vocis officio. Qui tam prompte videbatur orare, ut flere cernerbus erogabat, et stipem ab aliis nutu postulans, stipendia indigentibus porregebat. Cumque in loco illo sancto in hac devotione per trium annorum spatia commoratus fuisset, quadam die a divina pietate commonitus, venit ante sanctum altare; et stans oculis ad caelum elevatis et manibus, erupit ab ore eius rivus sanguinis cum putredine. Et conspuens in terram, coepit graviter gemere et excreare partes nescio quas cum sanguine, ita ut putaretur, quod aliquis ferramento gutture incideret. Sed et tabes ex ore illius tamquam
Abbreviated transcription (Latin):
one optil ute euil inquatuor liberis
uersu conscripsit.
il nos exemplis illecti. et sumpeti¬
ti. temptamus tamen aliqua de
uenire possumus. memorie replicare: qr
hoc erit scribendi studium. ꝙ millo se¬
gloriosus domnus martinꝰ dece¬
dente iam muncdo sol nouus exoriens:
sicut anterior narrat hystoria. apud
sabariam pannonie ortus: ad saluacio¬
nem galliarum opitulante domino di¬
rigitur. quas̃ uirtutib et signis illu¬
strans: inurbe turonica episcopatus
honorem inuitus. populo cogente sus¬
cepit. Inquo gloriosam et pene immi¬
tabilem agens uitam. ꝑquinquẽ nia
quinq bis insuꝑ geminis mensib cun
decem dieb: octogesimo primo etatis
sue anno cesareo ⁊ attico consulib: noc¬
te metlia quieuit inpace. Gloriosum gͦ
et toto mundo. laudabilem eius transi¬
tum: cdie dominica fuisse manifestum
est: Idq insequenti: certis testimoniis
comprobamus. Ꝙ non parui meriti fu¬
isse censet᷑ : ut illa clie eum dominus in

Expanded text:
mne opus Vitae ejus in quatuor libris mne opus Vitae ejus in quatuor libris versu conscripsit. His nos exemplis illecti, etsi imperiti, tentabimus tamen aliqua de tum invenire possumus, memoriae replicare: quia hoc erit scribendi studium, quod in illo Segloriosus domnus Martinus, decedente jam mundo, sol novus exoriens, sicut anterior narrat Historia, 1005 apud Sabariam Pannoniae ortus, ad salvationem Galliarum, opitulante Deo, dirigitur. Quas virtutibus ac signis illustrans, in urbe Turonica episcopatus honorem invitus, populo cogente, suscepit; in quo gloriosam et pene inimitabilem agens vitam per quinquennia quinque bis insuper geminis mensibus cum decim diebus, octogesimo primo aetatis suae anno, Caesareo et Attico consulibus, nocte media quievit in pace. Gloriosum ergo et toto mundo laudabilem eius transitum die dominica fuisse, manifestissimum est, idque in sequenti certis testimoniis conprobamus. Quod non parvi meriti fuisse censetur, ut illa die eum Dominus in
Abbreviated transcription (Latin):
elicuit:
uidam probenelictione de sc̃a
ede assumere flagitans. aliquitd
cere de sepulchro sancto accepit: et infra
penetralia domus. tanquam thesaurum
celestem reposuit. factum estautem. ut
inuidia temptatoris immissum incendi¬
um. domum uoraci flammna ureret: et
sparsum ꝑaridas tabulas. cuncta uasta¬
ret. Inter ea clamor ad celum collit᷑:⁊
beati martini auxilium imploratur. Me¬
minit᷑ eiam: cere particulam a sancti tem¬
plo delatam. Que reꝑta et igni iniecta:
ꝓtinus cunctum restinxit incentlium:
Nouoq miraculo: cera que ignem alere
erat solita. uolenciam ignis ui sc̃itatis op¬
pressit. Hec paulinus insexto oꝑis sui li¬
bro uersu conscripsit: accepto dehis ascõ
ius indiculi carta uenisset: nepos eius
graui denebatur incõmodo. At ille con¬
fisus inuirtute sc̃ĩ. si tibi inquit placet
beate martine. ut aliqua intua laude
conscribam: appareat suꝑ hunc infir¬
mum. Posita q carta pectori eiꝰ: extĩ¬
plo recedente febre sanatus est. qui¬

Expanded text:
elicuit. Quidam pro benedictione de sancta aede adsumere flagitans aliquid, ceram de sepulchro sancto accepit et infra penetralia domus tamquam thesaurum caeleste reposuit. Factum est antem, ut invidia temptatoris inmissum incendium domus voraci flamma circumoritur et sparsus per aridis tabulis cuncta vastaret. Interea clamor ad caelum tollitur et beati Martini auxilium inploratur. Meminetur etiam cerae particulam a sancti templo delatam. Quae repertam et igni iniectam, protinus cunctum restinxit incendium, novoque miraculo cera, quae ignem alere erat solita, violentiam ignis vi sanctitatis obpressit'. Haec Paulinus in sexto operis sui libro versu conscripsit, acceptum a sancto Peius indiculi carta venisset, nepus eius gravi tenebatur incommodo. At ille confisus in virtute sancti: 'Si tibi', inquid, 'placet, beate Martine, ut aliqua in tua laude conscribam, appareat super hunc infirmum'. Positaque carta pectori eius, extemplo recedente febre, sanatus est qui
Abbreviated transcription (Latin):
um quin prestit hecuirtus eius: Nã
referam uobis quid michi hoc an¬
no contigerit: uel qualiter pumno¬
cationem eius nõis. opitulante dño. q̃
optabam promerui: Deniq dies erat e¬
piphamoꝵ: Et ingressus inꝑmptuari¬
um: nichil potus ꝙ haurirem inueni:
Egressus q e orau dicens: Beatissime
martine. transmitte michi in hac sc̃a so¬
lennitate aliquid uini: ne epulantib a¬
liis. ego ieiunus remaneam: Dumautẽ
autem tacitus orarem uocem multeriori
ripa audio me uocantem: ut nauim ho¬
mini qui iter agebat adducerem. Ner̃
ubi acceptis comptis tonsoꝵ. etiam im¬
petus fluctus secare cepi: et in medio ut¬
pote annis ꝑueni: subito excussus mag¬
nus exgurgite piscis innauim cecidit: Qͥ
confestim oppressus: transpositis homini¬
b domi regressus sum: Hendito q pisce
uno uini modio: cum ceteris sum refectus:
Ergo noueritis. quia uolocit̾ mnitl qd̃ inuo¬
catus fuerit. si petatur fideliter appare¬

Expanded text:
um, quia praestat haec virtus eius. Nam um, quia praestat haec virtus eius. Nam referam vobis, quae mihi hoc anno contigerit, vel qualiter per invocationem nominis eine, opitulante Domino, quae obtavi promerui. Denique dies erat epiphaniorum, et ingressus in prumptuario, nihil potui quod haurirem inveni. egressusque oravi, dicens: „Beatissime Martine, transmitte mihi in hac sancta solemnitate aliquid vini, ne, epulantibus aliis, ego ieiunus remaneam". Dum autem tacitus orarem, vocem in ulteriore ripa audio me vocantem, ut navem homini, qui iter agebat, adducerem. Verum ubi, acceptis contis, tunsorum etiam inpetum fluctus secare coepi et in medio utpute amne perveni, subito excussus magnus ex gurgite piscis in navim cecidit; quem confestim obpressum, transpositis hominibus, domi regressus sum, vinditumque piscem uno vini modio, cum ceteris sum refectus. Ergo noveritis, quam velociter in id quod invocatus fuerit, si petatur fideliter, appare
Abbreviated transcription (Latin):
ppbandis quidam gepago
pictauensi dum esset laborans ino¬
pere: cecitate pessima insicliatore im¬
Qui cum ꝑ sex annos male agens.
in hac infirmitate duraret: uenit
ad sc̃m templum beati martini:
Ibiq assidue inoracionib uncum¬
bens incrastina die desancta festi¬
ni staret: subito uisum est ei circa
se. tanquam coruscatio resplenderet:
loco: sanus abscessit:
uit et illud insigne miracu¬
lum. cum dñs indie epipha¬
nioꝵ obtentu beati antistitis exaquis
falerna ꝓduxit: ac de aluei fundo ui-¬
num elicuit pauꝑi:qui quondam la¬
tices inuina mutauit. Igitur dum qͦ¬
dantempore iter agerem inpago babi¬
acensi: ad ligerun fluuium usq ꝑue¬
ni. Cumq anauta qui nos ripe alteri
transponere debebat sollicite require¬
remus loca inque piscaturi procede̾¬
mus: locum indicat dicens: Sit nob̾
beatus martinus in aduitorium: At
nr̃i ingrate hec susceperunt dicentes᷑:
Ꝙ in eius nomine nunquam captura
est uisa euenisse: Et ille: Haut dubi¬

Expanded text:
baudus quidam ex pago Pictavensi, dum esset laborans in opere, caecitate pessima, insidiatore imQui cum per sex annos male agens in hac infirmitate duraret, advenit ad sanctum templum beati Martini, ibique assidue orationi incumbens, in crastina die de sancta festini staret, subito visum est ei, circa se tamquam coruscatio resplenderet; loco, sanus abscessit. 16. Fuit et illud insigne miraculum, cum Dominus in die ephiphaniorum obtentu beati antestitis ex aquis Falerna produxit ac de alvei fundere vinum elicuit pauperi, qui quondam latices in vina mutavit. Igitur dum quodam tempere iter agerem in pago Balbiacinsi, ad Ligerem fluvium usque perveni. Cumque a nauta, qui nos ripae alteri transponere debeat, sollicitae requireremus loca, in qua piscaturi procederimus, locum indicat, dicens: 'Sit vobis beatus Martinus in adiutorium'. At nostri ingratae haec susceperunt, dicentes, quod in eius nomine numquam captura visa est evenisse. Et ille: 'Haud dubi
Abbreviated transcription (Latin):
et quia ad qͣlemꝙ poͬtum de ꝓcello¬
sis mundi turbinib potuit ꝑtĩg̾e:
caueat in portꝰ cͣnquillitatem uen¬
tum leuitatis. et in pacientie turbi¬
nem induc̾e: qͣtinꝰ mens ꝯstantia et
mansuetudine critantib quieta: di¬
iuni timoris sollicituclimi et amoriᷤᷤ
delectationi sit uacua. Namtimor ꝑ
sollicitudinem custodit: amor uͦ ꝑ
delectationemꝑficit. Scio qr hec maio¬
monachum in hoc geu̾e temptationis
illaqueet ÷ et eꝯtͣ. quib rõnib pru
dissoluat et anichilet. S cim̃ i ambͤ¬
uitatem qmnexigit epła excessi. et to¬
cum qd̃ hinc clixi aut clicendũ fuit ÷
liqͣm ad monitionemtͥ scͥbere. nescio
quid pociꝰ moneam qmͣ cauere hoc
sub specie recte uoluntatis qid̃ scio no¬
tis cordis iusc̾ib. ut totis uirib qͥeti m̃¬
tis studeasꝰ sine qͣ nulli licet ca lidi

Expanded text:
Et quia ad qualemcunque portum de procellosis mundi turbinibus potuit pertingere, caveat in portus tranquillitatem ventum levitatis et impatientiae turbinem inducere: quatenus mens constantia et mansuetudine tutantibus quieta, divini timoris sollicitudini et amoris delectationi sit vacua. Nam timor per sollicitudinem custodit, amor vero per delectationem perficit. Scio quia haec majomonachum in hoc genere tentationis illaqueet, et contra quibus rationibus pruddissolvat et annihilet: sed quoniam jam brevitatem quam exigit epistola excessi, et totum quod hinc dixi, aut dicendum fuit, aliquam admonitionem tibi scribere, nescio quid potius moneam, quam cavere hoc sub specie rectae voluntatis, quod scio notis cordis visceribus, ut totis viribus quieti mentis studeas, sine qua nulli licet callidi
Abbreviated transcription (Latin):
grum quendam possessionis
nr̃e: grando annis singulis
liastare consueuerat: Et tam grautt̃
seuiebat. ut nichil ibidem cum ue¬
nissatceliqueret: Tunc ego inuine¬
is illis arborem unam que excelsior ce¬
teris eligens: de sancta cera suꝑ eam po¬
sui Postillam autem diem usq in
presens tempus. nunquam ibidem
tempestas cecidit: sed ueniens locum
illum tanquam timens p̾t̾it.

Expanded text:
grum quendam possessionis nostrae grando annis singulis vastare consueverat et tam graviter saeviebat, ut nihil ibidem cum venisset relinqueret. Tunc ego in vineis illis arborem unam, quae erat excelsior ceteris, eligens, de sancta cera susui. Post illam autem diem usque in praesens tempus nunquam ibidem tempestas cecidit, sed veniens, locum illum tanquam timens praet
Abbreviated transcription (Latin):
tumcam supont dͥ fecit. in sola positꝰ
expectatione exitus mortis: cum subi¬
coraptus in quendam m̃tis excessum
ac uelutiiam carne solutus. indere
s lusus est corpꝰ suum codem q̃uo ia¬
cebat iuloco exanime lam eiecim¬
datum multitudine sac̾dotum aꝑ¬
tos tenentium libros et celebranci¬
unt exequias ex more solempnes.
Nec mora inuultu habituq p̾dc̃i pa¬
tris scĩ reu̾enda quedam pͥ ꝑdiens
exaltari manu illis innuit ut tace¬
rent uoce parit̾ ꝓ hibens ne mort̾u¬
um ceputarent cꝰ uitam clare¬
uallensi abb̃i donau̾at d̾s. Confe¬
stim deniq ad serediens sanum
se repperit: et qd̾ ud̾at fr̃ib uidica¬
uit. A quidem ut a fidelib uius
nper aecepimꝰ hocdie que suꝑstes. ⁊
in partib aquitanie degens: bñ¬
ficium̃ qd̵ nccẽpit seclide confitet᷑

Expanded text:
tunicam supponi sibi fecit, in sola positus tunicam supponi sibi fecit, in sola positus exspectatione exitus mortis: cum subito raptus in quemdam mentis excessum, ac veluti jam carne solutus, videre sibi visus est corpus suum eodem quo jacebat in loco exanime, jam circumdatum multitudine sacerdotum, apertos tenentium libros, et celebrantium exsequias ex more solemnes. 1131 Nec mora, in vultu habituque praedicti Patris sancti reverenda quaedam persona prodiens ex altari, manu illis innuit ut tacerent, voce pariter prohibens ne mortuum reputarent, cujus vitam Clarae-Vallensi Abbati donaverat Deus. Confestim denique ad se rediens, sanum se reperit, et quod viderat fratribus indicavit. Qui quidem, ut a fidelibus viris nuper accepimus, hodieque superstes et in partibus Aquitaniae degens, beneficium quod accepit
Abbreviated transcription (Latin):
beretur ut tolleret inde qd̾ uellet da¬
ri sͥ pecit dentem unum. Frustra uͦ
alicinͣdui fr̃es qui cumeo uenerant
laborantes: concessum sͥ trahere peni¬
tꝰ non ualebant. Fractis enim cutelł
duob aut tͥb quos applicuerant:
nichominꝰ ad huc dens ienmobil per¬
manebat. Tum ille oram clũ nob̾
ait. Nec enim hr̃e possumꝰ nͥ martir
ip̃e concedat. Facta deniq oratione.
reu̾ent̾ accedens incredibili facilita¬
te cluob tulit digitis: qd̃ ferreis añ
moueri ñ pot̾at instrum̃tis. Cã xͫ¬
rẽs autem ierosolunitani tẽ¬
pli fideł milicie ꝓfessores cũ
nolsam hr̃e eo temꝑe domuminur¬
be cepissent redeunte p̾dicto pr̃e spe¬
craliq paterno suo tunicam eĩ ꝓ exi¬
mia bñclictione seruabant. apd̃ qͦs
eodem anno sacerdos quidam grã¬
iussima felre correptus: despabile.¬
egrõtabat. Ut al̃it oĩo deficiens deue¬
nisse uisus est ad extrema portari
sese in oratorsum et p̾dictam bi uiri

Expanded text:
beretur, ut tolleret inde quod vellet, daberetur, ut tolleret inde quod vellet, dari petiit dentem unum. Frustra vero aliquandiu fratres qui cum eo venerant laborantes, concessum sibi trahere penitus non valebant. Fractis enim cultellis duobus aut tribus quos applicuerant, nihilominus adhuc dens immobilis permanebat. Tum ille: « Orandum nobis, » ait. « Nec enim habere possumus, nisi Martyr ipse concedat. » Facta denique oratione reverenter accedens, incredibili facilitate duobus tulit digitis, quod ferreis ante moveri non poterat instrumentis. 2. Fratres autem Jerosolymitani Templi, fidelis militiae professores, cum novam habere eo tempore domum in Urbe coepissent, redeunte praedicto Patre specialique patrono suo, tunicam ejus pro eximia benedictione servabant; apud quos eodem anno sacerdos quidam gravissima febre correptus despeaegrotabat. Ut autem omnino deficiens devenisse visus est ad extrema, portari sese in oratorium, et praedictam beati Viri
Abbreviated transcription (Latin):
ieut sermone super cã¬
tica canticorum. xxͦ.
nardꝰ clareualensis
gratulaturet gr̃as
agit illi. tercio quidem ab urbe recdi¬
tum suum clementior e celo respexit
oculus. et serenior tandem uultꝰ arri¬
siti esd̾ quienisset rabies leonina⁊ ac¬
cepisset finem malicia: recepisset ecta
pacem. Tanta uͦ exultatione ecca illũ
gallicana recepit: ut ñ minorem uide¬
t de suo reditu exhibere. qmͣ de pace
reddita nunciare leticiam. Uñ etiam
mirari ip̃e sepiꝰe causari. qd̾ dum sͥ pꝰ
tam graues frequentias hominum
et tumultus uelut ab exordio uale¬
faciendum scło iudi caret: tanqͣmde
nouo adorienelum sacre ꝓpositum
conu̾sationis. tunc potissimum ube¬
riorib exciꝑet᷑ gaudiis. obsequiis co¬
leret᷑. Rediens aũt pater sc̃s ab urbe.
secum retulit p̾ciosa haut modicũ
hunc sui reputans fructum ẽẽ labo¬
ris. Int̾ que beati tesarii dentem qͦdam nẽ¬
mͦ receꝑit memorandum. Cum enũ
integrum ei p̾dicti mͣris caput exhi¬

Expanded text:
icut sermone super Cantica canticorum vicesimo nardus Clarae-Vallensis gratulatur, et gratias agit illi; tertio quidem reditum ab Urbe suum clementior e coelo respexit oculus, et serenior tandem vultus arrisit, quod quievisset rabies Leonina, accepisset finem malitia, recepisset Ecclesia pacem. Tanta vero exsultatione Ecclesia illum Gallicana recepit, ut non minorem videretur de suo reditu exhibere, quam de pace reddita nuntiare laetitiam. Unde etiam mirari ipse saepiusque causari, quod dum sibi post tam graves frequentias hominum et tumultus, velut ab exordio valefaciendum saeculo judicaret, et tanquam de novo adoriendum sacrae propositum conversationis; tunc potissimum uberioribus exciperetur gaudiis, obsequiis coleretur. Rediens autem Pater sanctus ab Urbe, secum attulit pretiosa, haud modicum hunc sibi reputans fructum esse laboris. Inter quae beati Caesarii dentem quonam modo receperit, memorandum. Cum enim integrum ei praedicti martyris caput exhi
Abbreviated transcription (Latin):
ncholao ex innum̾is quib est de¬
coratꝰ nraculisi i natał eiꝰ an¬
nua ꝯmemoratione tanqm exi¬
mium ꝯmendari qd imꝑatorẽ
ꝯstantinum ab interitu qͦꝵdam
longe constitutꝰ ꝑ uisum deflex̃.
Nec illud clissimile est ꝙ adnectimꝰ
bbas gerardꝰ de moris Eã¬
qd̃ est monast̾ium ꝓxi¬
mum clareualli. testatꝰ est nob̾
uidisse se eum aliqñ psallentium
frĩ circuire choros: et sic freq̃nter
agebat excitare torpentes ut affectu¬
osius et uirilus psallerent᷑ qd̾ reli¬
quum fuit uigiliaꝵ. Cumq die se¬
quenti apd̃ eum familiarit̾ cãret᷑.
tarlius illum qm oportuerat ea
usitasse psallemptes: egoait noc¬
turnis horis corpeo occupar ĩ ꝯmͦ.
illeaudiens ñ affusse in corꝑe ꝙͣꝵ tam¬
diu ip̃e corꝑeo spectasset ob tritu. cir¬
cueuntem utriunq chorum. et ut¬

Expanded text:
uibus est decoratus miraculis, in natalis ejus annua commemoratione tanquam eximium commendari, quod imperatorem Constantinum ab interitu quorumdam longe constitutus per visum deflexit. 3. Nec illud dissimile est quod annectimus. Abbas Gerardus de Moris, quod est monasterium proximum Clarae-Valli, testatus est nobis vidisse se eum aliquando psallentium fratrum circuire choros, et sicut frequenter agebat, excitare torpentes, ita ut affectiosius et virilius psalleretur quod reliquum fuit vigiliarum. Cumque die sequenti apud eum familiariter causaretur tardius illum quam oportuerat ea nocte visitasse psallentes: « Ego, ait, nocturnis horis corporeo occupabar incommodo: ille audiens non adfuisse in corpore, quem tamdiu ipse corporeo spectasset obtuitu, circumeuntem utrumque chorum, et
Abbreviated transcription (Latin):
lentis sic redemit÷ sicut presens ñroꝵ
criminum suffragator: Qui uno ictu
unoq momẽto: sine. nunmismate au¬
ri. et corpus a debilitate: et condicionẽ
absaluit abi: onere:

Expanded text:
lentis sic redemit, sicut praesens nostrorum criminum suffragator? qui uno ictu, unoque momento, sine numismate auri, et corpus a debilitate, et conditionem absolvit ab onere
Abbreviated transcription (Latin):
deferens arma: beatum signaculum
sancte crucis suꝑ pelem infirmum im¬
posuit. Mox om̃i dolore fugato: sanus
rius regis clotarii. cuiꝰ manus
et pecłes ab humore contraxerant: uenit
ad sanctã basilicam. Et oracioni incum¬
bens. ꝑ duos aut tresmenses: abeatoan¬
tistite uisitatus. menbris debilib sani¬
tatem obtinere ꝓmeruit. Multaq be

Expanded text:
deferens arma; beatum signaculum deferens arma; beatum signaculum sanctae crucis supeposuit, mox omni dolore fugato, sanus rius regis Clotarii, cui manus et pedes ab humore contracti erant, venit ad sanctam basilicam, et orationi incumbens per duos aut tres menses, a beato Antistite visitatus, membris debilibus sanitatem obtinere promeruit: qui
Abbreviated transcription (Latin):
troni. ita om̃e fertum suꝑ eum cominu¬
tum est: ut putares eum fuisse ceu figu¬
lum. hoc tantum erat inspatiis: utñ
solueret᷑ auinculo. quo ad usq nom̃
illud sacratissimum inuocasset. Inuoca¬
to autem: om̃ia soluebant᷑. Tunc rex al¬
cioris ingenii uidens uirtutem sc̃i mar¬
tini ibidem oꝑari. absoluit eum ab onere
uinculi: et pristine ristituit libertati.
Hoc ab ip̃its Willicarii prb̃ri ore:
coram multis destib factum esse cog¬
noui. Ntinam semichi intali uirtute
dignaret᷑ magnifestare beatus confessor:
ut sic absolueret meoꝵ ligamenta pec¬
couinim sicit suꝵ eiumi constriut ua¬
sta pondera catenar.
spmus quoq comel turonide
ciuitatis. cum ꝑ totum annum
grauiter ab uniuspelis dolore consum̾e¬
tur÷ et die noctuq requiem ñ haberet
S inter ip̃as torture sue uoces beati mar¬
tini auxilium iugiter imploraret: appa¬
ruit ei beatus confessor inuisu nocte.
hilari uultu arridens. Et consueta

Expanded text:
troni, ita omne ferrum super eum comminutroni, ita omne ferrum super eum comminutum est ut putares lum. Hoc tantum erat in spatiis, ut non solveretur a vinculo, quoadusque nomen illud sacratissimum invocasset; invocato autem, omnia solvebantur. Tunc rex altioris ingenii videns virtutem sancti Martini ibidem operari, et absolvit eum ab onere vinculi et pristinae restituit libertati. Haec ab ipsius Wiliacharii presbiteri ore coram multis testibus factum esse cognovi. Utinam se mihi in tali virtute dignaretur manifestare beatus confessor, ut sic absolveret meorum ligamenta peccaminum, sicut super eum contrivit vasta pondera catenarum! Alpinus quoque comes Turonicae civitatis com per totam annum graviter ab unius pedis dolore consumeretur et die noctuque requiem non haberet, sed inter ipsas torturae suae voces beati Martini iugiter auxilium inploraret, apparuit ei beatus confessor in visu nocte, hilari vultu adridens et consueta
Abbreviated transcription (Latin):
ad locum sanctum ad quem prius abie¬
rat: In quo cum maxima deuocione per¬
notans: dato die sanitati quam prius
meruerat instauratur.
omittere in relatum: ꝙ woil
quo idem Woillicarius ꝓpt̾ ꝑfidiam
chranni clocharium regem iratum in¬
diebatur. S urtute bi presulis. cõminu¬
te catene: stare non potuerunt. Nescio
autem qua imminente neglegencia:
foris atrio comprehensus est. Quemone¬
ratum ferro uinctis post tergum manib:
ducebant ad regem. At ille uoce magna
damare cepit: et ut sibi beatusꝰ marti¬
nus misereret᷑ orare: nec eum sineret ire
captuiuim: cuius deuotus expecierat tem¬
plum. Statim q ieius uocib orante bea.¬
to euphronio ep̃o demuro ciuitatis con¬
trabasilicam. dissolute sunt manus eiꝰ:
et om̃es bace catenaꝵ confracte ceciler̃t.
Oxgluctꝰ autem usq ad regem: ibiitͣm
incompedib et catenis constrictus reti¬
nebat᷑. S inuocato nomine sepe dicti pa¬

Expanded text:
ad locum sanctum, ad quem prius abiead locum sanctum, ad quem prius abierat, in quo ille cum maxima devotione pernoctans, dato die, sanitati quam prius meruerat instauratur. omittere in relatu, quid Wilquo idem Wiliacharius per perfidiam Chramni Chlotarium 1023 regem iratum indiebatur, sed virtute beati Praesulis comminutae catenae stare non potuerunt. Nescio autem qua imminente negligentia foris atrium comprehensus est. Quem oneratum ferro, vinctisque post tergum manibus, ducebant ad regem. At ille voce magna clamare coepit, et ut sibi beatus Martinus misereretur orare, nec eum sineret abire captivum, cujus devotus expetierat templum. Statimque in ejus vocibus, orante beato Euphronio episcopo de muro civitatis contra basilicam, dissolutae sunt manus ejus, et omnes baccae catenarum confractae ceciderunt. Perductus autem usque ad regem, ibi iterum in compedibus et catenis constrictus retinebatur. Sed invocato nomine saepe dicti pa
Abbreviated transcription (Latin):
uid etiam incondatensi ¶Lo:¬
tl̃iocesi actum sit: non pretibo:
Locus autem ille: erebris uitntib illust᷑¬
tur. Adhoc enim uir beatus sartina car¬
nis abiecta: migrauit ad dominĩ. Leome¬
ris ergo quidam nomine. seruus cuius¬
dam hominis andegaui. a sanguine ꝑ¬
cussus: contracta manu ligataq lingua
rigebat. Multo q tempore in hac debili¬
tate detentus: neq sibi nec domino. aliꝙͥ
oꝑis exercebat: Hic fide cõmonitus. cum
ad beati basilicam iugilasset: cdiresta ma¬
nu. deliberata q ab om̃i inpetlimento
lingua beati martini miraculum popu¬
lis testabatur. dicens. Ecce quid inhac
nocte sanctus dei oꝑatus est: me teste pro¬
bate. Reuersus autem ad dñm suum: nar¬
rauit ei om̃ia que facta fuerant. S ille
minime uirtutem glosi pontificis crecdes.
ad solitum eum adaptat seruicium: qͥ Q
cum operari cepisset: rursum indebilita¬
tem redigitur. Intelligens autẽ cdñs dei
hoc esse nust̾ium: transinisit eum itͣm

Expanded text:
uid etiam in Condatensi dioecesi actum sit, non praeteribo. Locus autem ille crebris virtutibus illustratur. Ab hoc enim vir beatus, sarcina carnis abjecta, migravit ad Dominum. Leomeris ergo quidam nomine, servus cujusdam hominis Andecavini a sanguine percussus, contracta manu, ligataque lingua rigebat; multoque tempore in hac debilitate detentus, neque sibi, neque domino aliquid operis exercebat. Hic fide commonitus, cum ad beati basilicam vigilasset, directa manu, deliberataque ab omni impedimento lingua, beati Martini miraculum populis testabatur, dicens: Ecce quid in hac nocte sanctus Dei operatus est, me teste, probate. Reversus autem ad dominum suum narravit ei omnia quae acta fuerant. Sed ille minime virtutem gloriosi Pontificis credens, ad solitum eum adaptat servitium. Qui cum operari coepisset, rursum in debilitatem redigitur. Intelligens autem dominus ejus Dei hoc esse mysterium, transmisit eum iterum
Abbreviated transcription (Latin):
tes sepe nec̃ce est. et si ñ incentione
certe memoria et cogitatione ab ĩ¬
teriore unitate sp̃c aliqm pati dis¬
solutionem: ip̃e pͥuilegio maioris
gͦ tp̃n. et intꝰ orabat seu meditaba¬
t᷑ absq int̾missione int̾ioris laboris:
et ext̾ius laborabat absq iactura ĩ¬
t̾ioris suauitatis. Nam usq ho die
quicquid inscͥpturis ualet. qͥcqͥd
in eis sp̃ualit̃ sentit: maxime in
siluis et magris meditando et orã¬
co se conficet᷑ accepisse: et in hͦ nlłos
aliqñ se magr̃os habuisse. nͥ qͤrcꝰ.
et fagos ioco illo suo gratioso. ĩtͤ
amicos dic̾e solet. M essis tp̃a fr̃ib
ad secancdum cum feruore et gau¬
oio sc̃i sp̃c occupatis. cum ip̃e qͣi im¬
potens et nescuis laboris ip̃iꝰ. Sͥede
Sͥ et requiesc̾e iuberet᷑: ad modũ
contͥstatꝰ ad or̃onemofugit:
cum magnis lacͥmis post s ͬulãs
a deo donari sͥ grãm metendi.
Nec fefellit simplicitas fidei: desi¬
derium religiosi. Concinuo nãq
ꝙ peciit impetrauit. Et ex illo die

Expanded text:
tes saepe necesse est, etsi non intentione, certe memoria et cogitatione, ab interiore unitate spiritus aliquam pati dissolutionem: ipse privilegio majoris ergo tempore et intus orabat seu meditabatur absque intermissione exterioris laboris, et exterius laborabat absque jactura interioris suavitatis. Nam usque hodie quidquid in Scripturis valet, quidquid in eis spiritualiter sentit, maxime in silvis et in agris meditando et orando se confitetur accepisse; et in hoc nullos aliquando se magistros habuisse, nisi quercus et fagos, joco illo suo gratioso inter amicos dicere solet. 24. Messis tempore fratribus ad secandum cum fervore et gaudio sancti Spiritus occupatis, cum ipse quasi impotens et nescius laboris ipsius, sedere sibi et requiescere juberetur, admodum contristatus, ad orationem confugit, cum magnis lacrymis postulans a Deo donari sibi gratiam metendi. Nec fefellit simplicitas fidei desiderium religiosi. Continuo namque quod petiit, impetravit. Et ex illo die
Abbreviated transcription (Latin):
no ꝑunustitiam sub dm̃ium ec̃ce nil
qm loqͣt᷑ cum fr̃es in claustro tacent.
et q̃dam similia hoꝵ faciat uł climit¬
tat q̃ ip̃i nec faciunt nec climittunt:
mit. et uas suum integrum ẜuans. fa¬
pascat. totam ac puram colligee acce
reodit. Non enim sccłm carnem s ẜ¬

Expanded text:
no per injustitiam sub dominium Ecclesiae nihil no per injustitiam sub dominium Ecclesiae nihil quam loquatur, cum fratres in claustro tacent, et quaedam similia horum faciat vel dimittat, quae ipsi nec faciunt nec dimittunt; mit; et vas suum integrum servans, faaeternaliter pascat, totam ac puram colligit atque recondit. Non enim secundum carnem s
Abbreviated transcription (Latin):
ip̃e uoluptatib carnis inseruit ꝓ illata
inuiria ꝑ olium seuit ÷ huanis laudi¬
q similib en̾uat᷑: ne farine pars ma¬
xima ꝑeat neqͣ ꝙͣ cautꝰ inrugilat. Qd
abb̾is sui imꝑio positꝰ. obeclĩan⁊ ĩ oĩb¬
qnͣtum i se est uolitate ñ qm clast᷑
mouast̾ ꝓ quo uis scłari negotio egͣdi
uolens. Hiuc forte p̾cipit᷑ ut extͣ claustrũ
ad custodiendam aliqmͣ ecc̃e uillam
eati Excusat se et ne fiat obsecrat. ꝑ stat
abbas insententia sua: et ꝑ obedientiã
iubet ꝑagiimꝑata. Non audens ille re
cusare: paret. Ecce uenit ad molam:
nec̃tario illum molere oꝑtet. Insur¬
gunt hinc inde q̃rele. placita. lites.
Custocliat gͦ sapiens monachꝰ fariã
suam. eamq in uas suum diligent̾
recipiat: ne in fluuium defluat. Qͦ
inquis pacto: Nich ꝑ manem iactanci¬
am agat: nichil qid̃ d̾s ꝓhibet cꝰ libet
lucri grã faciat. Obedientie q̃ sͥ iniũ¬

Expanded text:
ipse voluptatibus carnis inservit, pro illata ipse voluptatibus carnis inservit, pro illata injuria per odium saevit, humanis laudiumque similibus enervatur, ne farinae pars maxima pereat, nequaquam cautus invigilat. Quid abbatis sui imperio positus, obedientiam iquantum in se est voluntate nunquam claustra monasterii pro quovis saeculari negotio egredi volens. Huic forte praecipitur ut extra claustrum ad custodiendam aliquam Ecclesiae villam eat. Excusat se, et ne fiat obsecrat. Perstat abbas in sententia sua, et per obedientiam jubet peragi imperata. Non audens ille recusare  al., excusare, paret. Ecce venit ad molam, necessario illum molere oportet. Insurgunt hinc inde querelae, placita, lites. Custodiat ergo sapiens monachus farinam suam, eamque in vas suum diligenter recipiat, ne in fluvium defluat. Quo, inquis, pacto? Nihil per inanem jactantiam agat, nihil quod Deus prohibet cujuslibet lucri gratia faciat. Obedientiae quae sibi injun
Abbreviated transcription (Latin):
licursu sepe reducit᷑: sic et actꝰ hũani qͥ¬
hoĩes. seminant. metunt. molunt. pani-¬
ficant et comelunt. En cͥcuitum suũ
inola ꝑagit. ult᷑ ne quiescit : Neqͣcimͣ.
Repetit᷑ erum ad ip̃m. flrat᷑. semuinat᷑.
metit᷑. molit᷑. fit pauis et comeclit᷑. Hec
fuint õĩ anno: et mole mole recͦrunt
in id ip̃m. Uideas gͥ hõiem cuncta oꝑa
sua ꝓt̾reno ꝯmodo facientem: nicħ ĩ eis
nͥ tnsitorium quid desid̾antem. Iste si¬
quidem molit qr oꝑat᷑. s tota farina
sua qui fructꝰ est oꝑis a fluiuo id est a
fluxu sclaris desid̾i ripit᷑ ac pcipitatur.
Hic cum in fine uite sue molenclinũ
suoꝵ fructꝰ manducare uolu̾it: nichil
iuueniet eo qd̃ fluuiꝰ torrens totum ab¬
sorbuit.Ieumnauit gͦ. ue misero met̾¬
num. Est alius qui suam ñ oi modis
seruitio uadit ÷ nc̃ infirmum iuisi¬
tat÷ nc̃ mortuũ sepelit: et aluis in hũc
modum bonis intendit. S̾m cum is

Expanded text:
li cursu saepe reducitur; sic et actus humani quli cursu saepe reducitur; sic et actus humani quhomines, seminant, metunt, molunt, panificant, comedunt. En circuitum suum mola peregit. Ultrane quiescit? Nequaquam. Repetitur enim idipsum. Aratur, seminatur, metitur, molitur, fit panis et comeditur. Haec fiunt omni anno, et more molae recurrunt in idipsum. Videas ergo hominem cuncta opera sua pro terreno commodo facientem, nihil in eis nisi transitorium quid desiderantem. Iste siquidem molit quia operatur; sed tota farina sua, qui fructus est operis, fluvio, id est a fluxu saecularis desiderii rapitur ac praecipitatur. Hic cum in fine vitae suae molendinum suorum fructus manducare voluerit, nihil inveniet, eo quod fluvius torrens totum absorbuit. Jejunabit ergo, vae misero in aeternum. Est alius qui suam non omnimodis servitio vadit, nunc infirmum visitat, nunc mortuum sepelit, et aliis in hunc modum bonis intendit. Verum cum is
Abbreviated transcription (Latin):
intend̾e uite ꝑenni et deo. Ecce aũt ex p̾¬
cepto alb̾is in ei scł̃arib negocus intendo
desidero: placito. litigo. nec m forsan ma¬
gne ture est si alsi ꝑdunt in meo lucro.
Qua ꝓpt̾ fere cogor desꝑare: dum ea que
reliqui cum tot pect̃is uideor administrn¬
re. adħ amselmꝰ tali subexemplo respondit.
Tota uita hominum ꝯꝑaripotest molen¬
dino sr̃ p̾cipitem fluuium ꝯstituto. Sit gͥ
in loc molenclino ad manum hoĩs molẽs
mola. qua qui molunt. Alii sic suam
farinam negligunt ut tota in flunũ
labat᷑ ac defluat᷑⁊ alii pure retenta ꝑtẽ
inp̾ceps ire siciant᷑: alii totam colligant
ato in sua custodia ꝯdant. Hoꝵ scił qͥ
nichil sͥ de fariua suauit: quid ui uesꝑe
comedat ñ habebit. Qparum retinuit:
ꝓportione sua parum inueniet. Q totã
assimulet᷑ ut dixi uita hominum:
mole a uctꝰ illoꝵ. Nam sic̃ mola dum aͥd
molit inc̾cuitu clucit᷑: et cͥꝯducta simi¬

Expanded text:
intendere vitae perenni et Deo. Ecce autem ex printendere vitae perenni et Deo. Ecce autem ex praecepto abbatis mei saecularibus negotiis intendo, desidero, placito, litigo, nec mihi forsan magnae curae est si alii perdunt in meo lucro. Quapropter fere cogor desperare, dum ea quae reliqui cum tot peccatis videor administrare. » Ad haec Anselmus tali sub exemplo respondit: « Tota vita hominum comparari potest molendino super praecipitem fluvium constituto. Sit igitur in hoc molendino ad manum hominis molens mola, qua qui molunt alii sic suam farinam negligunt, ut tota in fluvium labatur ac defluat, alii parte retenta partem in praeceps ire sinant, alii totam colligant atque in sua custodia condant. Horum scilicet qui nihil sibi de farina servavit, quid in vespere comedat non habebit. Qui parum retinuit, pro portione sua parum inveniet. Qui totam  ut dixi, vita hominum; molae actus eorum. Nam sicut mola, dum aliquid molit, in circuitu ducitur, et circumducta simi
Abbreviated transcription (Latin):
pontifierurbano clicauit destinaiit. Qd̃
illegiatiose suscipiens ac inuincibili u̾ita¬
tis rõne subnixum intelligens: intanta
cilio barensicꝰ suo loco m̃tio fiet clispu¬
tans ÷ inde robur sue disputationis assu
anselmꝰ ad refeccionem corꝑis sedens mͦ de
sacra q̃ coram eo legebat᷑ lectione mat̾ia
loquencdi sumpta ꝯuescentes edificabat:
mͦ ex sua ꝑte sacra u̾ba ecdisserens. loco sa¬
cre lectionis p̾sentium m̃tes instruebat:
mͦ de aliqͦ re utili uel nectaria reqͥsitꝰ. requi¬
rentem parit̾ et coaudientes mira sua n¬
tare reficiebat. Hꝰ ret cognoscende gra qd̃
leuiꝰ occurrit exempli cã unũ subiciam⁊
ñ qͦ ulla doctͥne illiꝰ efficatia ꝑ hoc designe
Denit ad eum quadam iuice quidam
ex sesari uita monachꝰ fc̃s: ꝯsilium de
uita sua flagitans. Hic cum alias fa
fuisse iter suum ꝑgeudi ad uitam. Qmͣ¬
obrem in quit relicto scło nem ad ordi¬
nem monachoꝵ: sꝑans me ibi penitꝰ pꝰse

Expanded text:
pontifici dicavit, destinavit. Quod ille gratiose suscipiens, ac invincibili veritatis ratione subnixum intelligens, in tantaos in concilio Barensi, cujus suo loco mentio fiet, disputans inde robur suae disputationis assumAnselmus ad refectionem corporis sedens, modo de sacra quae coram eo legebatur lectione, materia loquendi sumpta, convescentes aedificabat, modo ex sua parte sacra verba edisserens loco sacrae lectionis praesentium mentes instruebat, modo de aliqua re utili vel necessaria requisitus requirentem pariter  al., partem et coaudientes mira suavitate reficiebat. Hujus rei cognoscendae gratia, quod levius occurrit exempli causa unum subjiciam, non quo ulla doctrinae ejus efficacia per hoc designetVenit ad eum quadam vice quidam ex saeculari vita monachus factus, consilium de vita sua flagitans. Hic cum alias fam rectum fuisse iter suum pergendi ad vitam. « Quamobrem, inquit, relicto saeculo, veni ad ordinem monachorum, sperans me ibi posse penitus
Abbreviated transcription (Latin):
putatum est. multi qͦs eccastica dis¬
ciplina corrig̾e debu̾at: intellecta lenita¬
te eiꝰ insiuis pͣuitatib qͣi licite quiescebãt.
Nerum audita sr̃ his extusatione sua
nam neminem sꝑnebat. nemim rõnẽ
ad inquisita redd̾e ꝯtempuebat: mox li¬
quido cognoscebat᷑. ip̃m alit̾ qͣm faciebat
minime uitalib fac̾e deb̾e uel posse. dũ
suameisp̾sentiam subtrahebat. Si qñ
oport̾et. soli u̾itati stud̾e. nulli fraudem.
nulli ꝙy libet p̾iudicium qnͣtum sua in¬
t̾erat paciebat᷑ inferri. Si uani clamo¬
res. si ꝯcentiones. si uirgia ut fit orie¬
bat᷑. aut ea sedare. aut cictꝰ sese absenta¬
re curabat. Nisi enim ita fac̾et: tedio af¬
fectꝰ statim aĩo deficiebat: et insr̃ grauẽ
corꝑis egͥtudinem incurrebat. Qm ꝯsue¬
tudinem eiꝰ edocti: sepe illum re ip̃a cagĩte
de medio multitudinis ecluximꝰ. et ꝓpo¬
nentes qd̃ ei aliqͣm ex diuina pagiua

Expanded text:
 pluribus putatum est, multi quos Ecclesiastica dis pluribus putatum est, multi quos Ecclesiastica disciplina corripere debuerat, intellecta lenitate ejus, in suis pravitatibus quasi licite quiescebant. Verum audita super his excusatione sua, nam neminem spernebat, nemini rationem ad inquisita reddere contemnebat, mox liquido cognoscebatur ipsum aliter quam faciebat, minime in talibus facere debere vel posse, dum suam eis praesentiam subtrahebat. Si quanoporteret, soli veritati studere, nulli fraudem, nulli quodlibet praejudicium, quantum sua intererat, patiebatur inferre. Si vani clamores, si contentiones, si jurgia, ut fit, oriebantur, aut ea sedare, aut citius sese absentare curabat. Nisi enim ita faceret, taedio affectus statim animo deficiebat, et insuper gravem corporis aegritudinem incurrebat. Quam consuetudinem ejus edocti saepe illum reipsa cogente de medio multitudinis eduximus, proponentesque ei aliquam ex divina pagina
Abbreviated transcription (Latin):
aut forte cibum relinquentem: utrũ¬
q redarguebat. et qͦ suo ꝯmodo nichil
hesitantes oꝑam darent affectuose ad
modicum dextra bñdicebat eis dicens.
modul anselmꝰ int̾ suas epulas delecta¬
ri ꝯsueu̾it ut paucis qͦs exponat᷑ quib
rie utilitati ñ seruiebat. Opinari aũt il¬
lum secꝰ iuxisse qmͣ docelut ꝓfiteor nefaᷤᷤ
esfẽ. Nam cum illum ex qͦ religionis
habitum sumpsit usq ad susceptam
pontificatꝰ dignitadem oĩum uͥtutum
ornam̃tis ratum sit studuisse ip̃isq
eẽ ꝯfirmamꝰ. eum totiꝰ britane pͥma¬
tem frĩnõimodis hac in parte clarinsse.
qͦ aliqñ iusum est uͥtutum custodia sepe
repͥheusus: et qd monachꝰ claustral qm pͥ¬
mas tante gentis cẽ deb̾et p̾uidicat᷑ est. Hoc
ꝓexcellenti humilitate eiꝰ hoc ꝓ inm̃sa pa¬
cientia eiꝰz hoc ꝓ minia abstinentia esꝰ
cebat᷑. dictum accusabat᷑. accusa
dampnabat᷑. Precipne tũ in ser¬
uando mansuetudinem indis¬

Expanded text:
aut forte cibum relinquentem, utrumaut forte cibum relinquentem, utrumque redarguebat, et quo suo commodo nihil haesitantes operam darent, affectuose admmodicum dextra benedicebat eis, dicens: « modulis Anselmus inter suas epulas delectari consueverit, ut paucis exponatur quibus riae utilitati non serviebat. Opinari autem illum secus vixisse quam docebat profiteor nefas esse. Nam cum illum, ex quo religionis habitum sumpsit usque ad susceptam pontificatus dignitatem, omnium virtutum ornamentis ratum sit studuisse  al., cesse confirmamus eum totius Britanniae primatem factum omnimodis in hac parte claruisse. ia saepe reprehensus, et quod monachus claustralis quam primas tantae gentis esse deberet, prejudicatus est. Hoc pro excellenti humilitate ejus, hoc pro immensa patientia ejus, hoc pro nimia abstinentia ejus dicebatur, dictum accusabatur, accusatum damnabatur. Praecipue tamen in servando mansuetudinem indis