comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ iusticiã exercuit. & in parte mi¬
sericordit tẽꝑauit. qͣtimꝰ simul &
culpa plecteret᷑. & nat᷑a foueret᷑.
Ut gͥ mnobedientia manifesta fie-¬
ret. unum in corꝑe humano mẽ-¬
brũ potestati animȩ subtraxit. ꝑ
qd̾ posteritas in carne seminanda
fuit. ut om̃s qͥ ꝑ illud generantur.
se filios in obedientiȩ ẽẽ intelligan.
& ex sua origine quales & exqualibꝰ
generant᷑ agnoscant: Qa ergo
in hoc mẽbro ꝑ qđ humana ꝓpa-¬
gatio transire debuit. signum in¬
obedientiȩ positũ ẽ. cunctis ꝑ illud
transeuntibꝰ manifeste ostendit᷑.
qm̃ cũ culpa in obedientiȩ gene-¬
rant᷑: Quasi enĩ in ipso titulo qͥ
porte inscͥptꝰ ẽ ꝑ quam transeunt
agnoscunt unde ueniunt et
qͦuadunt: Propt̃ hoc gͦ cetera
mẽbra corꝑis quȩ imꝑiũ rationiᷤᷤ
sequunt᷑. sine culpa oꝑari posst̃:
Hoc uͦ mẽbrũ in qͦ concupiscentia
p̃cipue regnat. quia nutũ uolun¬

Expanded text:
per justitiam exercuit, et in parte miper justitiam exercuit, et in parte misericorditer temperavit, quatenus simul et culpa plecteretur, et natura foveretur. Ut igitur inobedientia manifesta fieret unum in corpore humano membrum potestati animae subtraxit, per quod posteritas in carne seminanda fuit, ut omnes qui per illud generentur se filios inobedientiae esse intelligant, et ex sua origine quales et ex qualibus generentur agnoscant. Quia ergo in hoc membro per quod humana propagatio transire debuit signum inobedientiae positum est, cunctis per illud transeuntibus manifeste ostenditur quod cum culpa inobedientiae generantur. Quasi enim in ipso titulo qui portae inscriptus est per quam transeunt, agnoscunt unde veniunt et quo vadunt Propter hoc ergo caetera membra corporis quae imperium rationis sequuntur sine culpa operari possunt; hoc vero membrum in quo concupiscentia praecipue regnat, quia nutum volun
Abbreviated transcription (Latin):
cõmixtio sine carnali concupiscen¬
tia fieri non potest Fortassis autẽ
aliquẽ mouere potest. quare post
peccatũ homo hoc potissimũ opꝰ
sine peccato explere non potest.
S diligent̃ consideranti ratio ma¬
nifesta occurrit Quãdiu enĩ sp̃c
rationalis creatori suo fubiectꝰ fuit:
nullã in carne sua contradictionẽ
inuenit. & erant mẽbra corꝑiᷤᷤ im-¬
ꝑio animȩ subiecta. ut nec pret̃
ipsam aliqͣndo mouerent᷑. neq
ad aliqͥd contraipsã: Post quã au¬
tem sp̃c aduersus creatore suum
ꝑ suꝑbiam intumuit. merito in
suo inferiori iuis antiquȩ dñatio¬
nis anusit. ut mẽbra corꝑis iã eiꝰ
imꝑio adimuriã creatoris ulcis¬
cendã contradicerent. qͦ illi nisi
ꝑ creatorẽ subiecta ẽẽ non deberent.
Qͥa uͦ uita humana nullatenꝰ subsis-¬
tere posset. si in mẽbris corporiᷤᷤ sui
nullam sp̃c rationalis potestatem
haberet. uindictã suã d̃s in parte

Expanded text:
commistio sine carnali concupiscencommistio sine carnali concupiscentia fieri non potest. Fortassis autem aliquem movere potest, quare post peccatum homo hoc potissimum opus sine peccato explere non potest. Sed diligenter consideranti ratio manifesta occurrit. Quandiu enim spiritus rationalis creatori suo subjectus fuit, nullam in carne sua contradictionem invenit; et erant membra corporis imperio animae subjecta, ut nec praeter ipsam aliquando moverentur, nec ad aliud contra ipsam. Postquam autem spiritus adversus creatorem suum per superbiam intumuit, merito in suo inferiori jus antiquae damnationis amisit, ut membra corporis jam ejus imperio ad injuriam creatoris ulciscendam contradicerent, quae illi nisi per creatorem suum subjecta esse non deberent. Quia vero vita humana nullatenus subsistere posset si in membris corporis sui nullam spiritus rationalis potestatem haberet, vindictam suam Deus in parte
Abbreviated transcription (Latin):
sensũ inclinauit. qͥa concupiscen¬
tia prudentiȩ carnis pͥmũ delec-¬
tationẽ peccati suggerit Deinde
prudentia carnis ꝑ delectationẽ
peccati decepta. rationẽ ad con-¬
sensũ iniqͥtatis trabit. Propter
has & huiuscemodi rationes. dis¬
creta ẽ humana nat᷑a. ut in alt̾a
parte robustior e̾et. in alt̾a uͦ in¬
firmior de monstraret᷑. ut in ea
ud qd̾ regeretur Ad iuncta ẽ de-¬
inde foris in carne etiã discretio
sensuũ Quȩ qͥdẽ qͣntũ ad uirtu¬
tẽ sacramenti in conuigio neces-¬
saria non fuit.s qͥa sine ea in of¬
ficio coniugii ministeriũ generan-¬
di impleri non potuit Sic gͥ an-¬
te peccatũ institutũ fuit coniugi-¬
um & conuigii officiũ utrumq
ad sacramentũ. ut coniugiũ qͥde
scificaret᷑ pura mentis dilectione.
officiũ qͦq coniugii impleret᷑ si¬
ne carnis pollutione: Nunc uͦ qͥa
ꝑpeccatũ hominis caro humana
corrupta ẽ.iã post peccatũ carnis

Expanded text:
sensum inclinavit, quia concupiscensensum inclinavit, quia concupiscentia prudentiae carnis primum delectationem peccati suggerit: deinde prudentia carnis per delectationem peccati decepta, rationem ad consensum iniquitatis trahit. Propter has et hujusmodi rationes discreta est humana natura ut in altera parte robustior esset, in altera vero infirmior demonstraretur, ut in ea um quod regeretur. Adjuncta est deinde foris in carne etiam discretio sensuum, quae quidem quantum ad virtutem sacramenti in conjugio necessaria non fuit, sed quia sine ea in officio conjugii ministerium generandi impleri non potuit. Sic igitur ante peccatum institutum fuit conjugium et conjugii officium, utrumque ad sacramentum, ut conjugium quidem sanctificaretur pura mentis dilectione; officium quoque conjugii impleretur sine carnis pollutione. Nunc vero quia per peccatum hominis caro humana corrupta est, jam post peccatum, carnis
Abbreviated transcription (Latin):
& cet̾is duobꝰ subiectũ Erat qͥppein
homine ratio supp̃mo loco consti¬
tuta. solis diuinis & inuisibilibus
intendens. & diuinȩ uoluntati se
conformans Post hȩc alia qͤdã ratio
ad corꝑalia & uisibilia respiciens.
mata. subiecte sibi sensualitati
dñabat᷑. qͦ t̃cio & imo loco fuerat
constituta. Sic itaq tria inuenta
ft̃ in homine. sapientia. pruden-¬
tia. & sensualitas. Sapientia sci-¬
licet hoc ẽ ratio ad diuina Pru¬
dentia autẽ hoc ẽ ratio ad huma
Sensualitas ultima regebat᷑ tan¬
tum & non regebat Media uͦ ratio
& asuꝑiori regebat᷑ & inferiꝰ rege-¬
bat Ad hanc̾ similitudinẽ tria
similit̾ qđ asuꝑiori qͥd̃e regebat᷑.
&cum suꝑiore inferiori domina-¬
bat᷑ Erat̾ gͥ uir imago sapientiȩ.
femina forma prudentiȩ. bestię
autẽ similitudo sensualitatis &
concupiscentiȩ: Propt̾ea serpenᷤ
feminã peccatũ suadendo decepit.
femina uero uirũ decepta ad con-¬

Expanded text:
in caeteris duobus subjeetum. Erat quippe in in caeteris duobus subjeetum. Erat quippe in homine ratio supremo loco constituta, solis divinis et invisibilibus intendens et divinae voluntati se conformans. Post haec al a quaedam ratio ad corporalia et visibilia respiciens, mata subjectae sibi sensualitati dominabatur, quae tertio et imo loco fuerat constituta. Sic itaque tria inventa sunt in homine: sapientia, prudentia et sensualitas. Sapientia scilicet hoc est ratio ad divina, prudentia autem hoc est ratio ad humanSensualitas ultima regebatur tantum et non regebat. Media vero ratio et a superiori regebatur et inferius regebat. Ad hanc similitudinem tria similiter quod a superiori quidem regebatur, et cum superiore inferiori dominabatur. Erat igitur vir imago sapientiae, femina forma prudentiae, bestia autem similitudo sensualitatis et concupiscentiae. Propterea serpens feminam peccatum suadendo decepit, femina vero virum. Decepta ad con
Abbreviated transcription (Latin):
modũ ꝑ assũptã carnẽ iunctuᷤ ẽ
eccłis sũȩ: Iterũ ne otiosa c̾et socie-¬
tas coniugalis int̾ masculũ & fe-¬
minã. ꝓpt̾ea post sacramentum
conuigii. additũ ẽ officiũ qd̾ in
cõmixtione carnis expleri debue¬
rat. Ut in eo conuncti & exerce¬
rent᷑ ꝑ obedientiã ad uirtutẽ. &
fructificarent ꝑ ꝓlis generatio¬
nẽ: In qͦ officio mascło qͥd̾e qͥ suꝑi¬
or erat datũ ẽ qđ ꝓpagandũ fui̾s¬
set de suo seminare. feminȩ autẽ
conciꝑe & parere. Ut in eadẽ simi¬
litudine demonstraret᷑. qm̃ in il¬
la inusibili societate anima ratio¬
nalis nullatenꝰ fructificare posset.
nͥ pͥus semen uirtitis adeo conci¬
ꝑet Erat adhuc aliud in nat᷑a hu¬
mana qđ ꝑ societatẽ conuigu
monstrari debuisset Sic qͥppe c̃¬
ditꝰ ẽ homo. ut qͥddã in eo suppre¬
mũ e̾e̾t & in homine nichil altius
e̾e̾t: Post illud autẽ aliud eet sub
illo. & subiectũ illi. deinde aliud
nouissimũ. & in imo constitutũ.

Expanded text:
unctus est Ecclesiae suae. Iterum ne etiosa esset societas conjugalis inter masculum et feminam, propterea post sacramentum conjugii additum est officium quod in commistione carnis expleri debuerat, ut in eo conjuncti exercerentur per obedientiam ad virtutem, et fructificarent per prolis generationem. In quo officio masculo quidem qui superior erat datum est quod propagandum fuisset de suo seminare, feminae autem concipere et parere, ut in eadem similitudine demonstraretur quod in illa invisibili societate anima rationalis nullatenus fructificare posset, nisi prius semen virtutis a Deo conciperet. Erat adhuc aliud in natura humana quod per societatem conjugii monstrari debuisset. Sic quippe conditus est homo, ut quiddam in eo supremum esset, et in homine nihil altius esset. Post illud autem aliud sub illo esset et subjectum illi; deinde aliud novissimum in imo constitutum, et
Abbreviated transcription (Latin):
mentũ solũ. & ad officiũ: Ad sacra¬
mentũ ꝓpt̾ erudicionẽ. ad officiũ
ꝓpt̃ exercitationẽ: Erant eñi duo
hȩc in coniugio ipso. coniuigiũ
ipsũ. & conuigii officiũ. & utrũq
sacramentũ erat Conuigiũ consta-¬
bat in consensu federiᷤᷤ socialis of-¬
ficiũ conuigii constabat in copu¬
la carnis Coniugiũ sacramentũ
fuit cuiꝰdã societatiᷤᷤ sp̃alis. ꝗͣ per-
dilectionẽ erat int̾ dm̃ & animã:

Expanded text:
cium. Ad sacramentum propter eruditionem, et ad officium propter exercitationem. Erant enim duo haec in conjugio ipso: conjugium ipsum, et conjugii officium, et utrumque sacramentum erat. Conjugium constabat in consensu foederis socialis, officium conjugii constabat in copula carnis. Conjugium sacramentum fuit cujusdam societatis spiritualis quae per dilectionem er
Abbreviated transcription (Latin):
grãm scĩficandis conferendã in fusa¬
sibi benedictione pͥncipalit̃ institu¬
ta: Illa uͦ signa hoꝵ tantũ & median¬
tibꝰ his quoꝵ signa fuert᷑. ne sine sa¬
lute eͥent qͥ tẽpꝰ redẽptionis p̃cesse¬
rt̃. grãm in sustentationẽ contule
Scð̾a differentia.

Expanded text:
gratiam sanctificandis conferendam infusibi benedictione principaliter instituta. Illa vero, signa horum tantum; et mediantibus his quorum signa fuerunt, ne sine salute essent, qui tempus redemptionis praecesserunt, gratiam in sustentationem contulerunt. Secunda differentia
Abbreviated transcription (Latin):
No gͥ bona quȩ suꝑiꝰ distinxi¬
mus ds̃ homini ab inttio p̃¬
parauerat. alterũ temporale & al¬
terum ȩt̾nium. utrumq plenũ &
ꝑfectum: Alterũ id ẽ temporale
bonum plenum statim condito
apposuit Alterũ id ẽ ȩt̾̃nũ plemũ
post meritum dandum ꝓposuit
Illi qͦd dederat custodiam apposu¬
it cum ꝓuidentia sua p̃ceptum
nat᷑ȩ. ad aliud qͦd ꝓposuerat. uiã
aꝑuit cum gr̃a sua p̃ceptum dis¬
ciplinȩ: Preceptũ autẽ nat᷑ȩ tria
continet Preceptionẽ Phibitionẽ.
Concessionem Preceptio nat᷑alis
est discretio naturalis. ꝑ quã inspi¬
ratum ẽ homini quȩ sint nat᷑e suȩ
necessaria:.  hibitio uͦ est ꝑquã in¬
sinuatũ ẽ illi quȩ sint noxia Con¬
cessio autẽ ẽ. discretio illoꝵ quȩ me¬
dia sunt id est quibꝰ uti uł non uti
sine ꝑiculo uł in cõmodo potest. Si
gͦ homo ꝑ nat᷑ale p̃ceptũ instructꝰ
negligentiã cauere uoluisset. diui¬
na ꝓuidentia nulla eum uiolentia

Expanded text:
nximus, Deus homini ab initio praeparaverat. Alterum temporale et alterum aeternum: utrumque plenum et perfectum. Alterum, id est temporale bonum, plenum statim condito apposuit; alterum, id est aeternum plenum post meritum dandum proposuit. Illi quod dederat custodiam apposuit cum providentia sua praeceptum naturae; ad alterum quod proposuerat viam aperuit cum sua gratia praeceptum disciplinae. Praeceptum autem naturae tria continet, praeceptionem, prohibitionem, concessionem. Praeceptio naturalis est discretio naturalis, per quam inspiratum est homini quae sunt naturae suae necessaria. Prohibitio vero est per quam insinuatum est illi quae sunt noxia. Concessio autem est discretio eorum quae media sunt, id est quibus uti vel non uti sine periculo vel incommodo potest. Si ergo homo per naturale praeceptum instructus negligentiam cavere voluisset, divina providentia nulla eum violentia
Abbreviated transcription (Latin):
Ost ista quȩ iam dicta sunt
etiã illud querendũ uidet᷑.
qualit̃ homo filios ꝓcreare potu¬
isset si non peccasset᷑. qualesq fu-¬
turi eent qui ex eo nascituri e̾e̾nt:
n eiꝰmodi gͦ sicut iam sepe diximꝰ
diligent̃ considerare oportet. iit
abhis quȩ dubia non sunt ea qͦ
ꝓbabiliter tantum dicunt᷑ dis¬
cernamꝰ: Quȩ enim nec auctori-¬
tas ꝓbat. nec ratio arguit mani-¬
festa. int̾ dubia relinquunt᷑. ta-¬
men etiam ista ñ inutilit̃ aliqͣn¬
do in questionẽ admittunt᷑. ut uł
inueniat᷑ qđ uerũ ẽ. uł saltẽ qđ

Expanded text:
ost ista quae jam dicta sunt etiam illud quaerendum videtur, qualiter homo filios procreare potuisset si non peccasset, qualesque futuri essent qui ex eo nascituri essent. In hujusmodi ergo, sicut jam saepe diximus, diligenter considerare oportet, ut ab iis quae dubia non sunt, ea quae probabiliter tantum dicuntur discernamus. Quae enim nec auctoritas probat, nec ratio arguit manifesta, inter dubia relinquuntur; tamen ista non inutiliter aliquando in quaestionem admittuntur, ut vel inveniatur quod verum
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ in carne suꝑior fuit. extitit dig¬
nitate p̃latum Qua ꝓpt̾ ad in-¬
feriꝰ quidem bonum conseruan-¬
dum ꝓuidentia ꝑtinuit. ad suꝑiꝰ
autẽ bonũ optinendum obȩdien-¬
tia necessaria fuit Prouidentia
ex ratione. obȩdientia ex p̃ceptio¬
ne ꝓuidentia in p̃cepto naturȩ.
obȩdientia in p̃cepto discipline
Sic itaq pͥmꝰ homo institutus est.
ut uitȩ inferioris bonũ ꝑ ꝓuiden-¬
tiam custodiret. uitȩ suꝑioris bo¬
num ꝑ obedientiã quereret Si
gͦ scd̃m hanc institutionẽ in ces-¬
sisset ꝑfectam iusticiam tenuisset.
& sicut alienus fuisset a culpa. ita
etiam liber & inmunis ꝑmansis-¬
set apęna Ut autẽ huiꝰ institutio¬
nis modũ utrimq ꝑfectiꝰ agnosca-¬
mus. utriusq uitȩ rationẽ & for¬

Expanded text:
qui in carne superior fuit exstitit digqui in carne superior fuit exstitit dignitate praelatum. Quapropter ad inferius quidem bonum conservandum providentia pertinuit; ad superius autem bonum obtinendum obedientia necessaria fuit. Providentia ex ratione, obedientia ex praeceptione; providentia in praecepto naturae, obedientia in praecepto disciplinae. Sic itaque primus homo institutus est, ut vitae inferioris bonum per providentiam custodiret; vitae superioris bonum per obedientiam quaereret. Si ergo secundum hanc institutionem incessisset, perfectam justitiam tenuisset; et sicut alienus fuisset a culpa, ita etiam liber et immunis permansisset a poena. Ut autem hujus institutionis modum utrinque perfectius agnoscimus, utriusque vitae rationem
Abbreviated transcription (Latin):
um reuocare: Diximꝰ namq suꝑiꝰ
duo bona apͥncipio a deo homini
p̃parata. unum corporale. aliud
sp̃uale. unum uisibile. aliud in-¬
uisibile. unũ transitoriũ. aliud
ȩt̃nũ. unum corpori. aliud sp̃ui.¬
ri. ut utraq uita iocunditatem
suã haberet. alia ad fomentũ. alia
ad gaudiũ. alia ad necessitatẽ. alia
ad felicitatẽ. alia adusum tẽporis.
alia ad fructum ȩt̾nitatis: Horum
itaq bonorum quȩ ad utramq ui¬
tam ꝑtinebant. sp̃ui qui ipsi carni
in homine p̃sidebat cura iniuncta
est Quatenus scilicet alterũ hoc
ẽ corporale bonũ adusum inferio¬
ris uitȩ ꝑ ꝓuidentiã disponeret.
alterum uͦ hoc ẽ sp̃uale bonum
ad fructum uitȩ suꝑioris ꝑ obȩdien¬
tiam quereret: Utrumq gͦ ad sp̃m
rationalẽ ꝑtinuit. ut & carni suȩ
ꝓuideret & sibi. carni qͥdẽ suȩ in
bono qͦd sibi adusum eiꝰdẽ carnis¬
erat subditum. sibi autẽ in bono
illo qđ non solum carni. ẜ ipsi qͦq

Expanded text:
um revocare. Diximus namque superius duo bona a principio a Deo homini praeparata: unum corporale, alterum spirituale. Unum visibile, alterum invisibile; unum transitorium, alterum aeternum; unum corpori, alterum spiritri, ut utraque vita jucunditatem suam haberet. Alia ad fomentum, alia ad gaudium; alia ad necessitatem, alia ad felicitatem; alia ad usum temporis, alia ad fructum aeternitatis. Horum itaque bonorum quae ad utramque vitam pertinebant spiritui qui ipsi carni in homine praesidebat cura injuncta est, quatenus scilicet alterum hoc est corporale bonum ad usum inferioris vitae per providentiam disponeret, alterum vero hoc est spirituale bonum ad fructum vitae superioris per obedientiam quaereret. Utrumque ergo ad spiritum rationalem pertinuit, ut et carni suae provideret et sibi. Carni quidem suae in bono quod sibi ad usum ejusdem carerat subditum: sibi autem in bono illo quod non solum carni, sed ipsi quoque
Abbreviated transcription (Latin):
tionem. illa ad głificationẽ Sine
illis non potest homo beatificari
in patria. sine istis ñ potest susten-¬
tari in uia Propt̃ qđ & talis factus
ẽ homo. ut interim nunc ad tempꝰ
istis indigeret. quatinꝰ ꝑ ista indigen¬
tiã suã in illis agnosceret Et ut
intelligeret qͥa qđ ipse erat bonũ
sibi sufficiens ñ erat. nͥ & illud qͦq
habere mereret᷑ bonũ a qͦ erat: Hoc
autẽ bonũ illi fuit. qđ ipse sibi suf¬
ficiens ñ fuit: Magna quippe dig-¬
nitas humanȩ conditionis qͦd ta-¬
lis facta est. ut nullũ ei bonũ p̾ter
summũ sufficeret: Et rursũ mag-¬
na libertas. qđ in tantũ arbitrio
suo dimissa est. ut ad ipsũ bonum
suũ cogi non posset. quatinꝰ sua uo¬
luntate ad illud iret. qđ sola dilectio¬
ne possidere deberet.It gͦ interio¬
ris uitȩ bonum querere addisceret.
exterior uita eiꝰ talis facta ẽ. ut ad
tempꝰ ꝑse stare non sufficiens. alio

Expanded text:
tionem, illa ad glorificationem. Sine tionem, illa ad glorificationem. Sine illis non potest homo beatificari in patria, sine istis non potest sustentari in via. Propter quod talis factus est homo ut interim nunc ad tempus istis indigeret, quatenus per ista indigentiam suam in illis agnosceret, et ut intelligeret ipsa quia quod erat bonum sibi sufficiens, non erat nisi illud quoque habere mereretur bonum a quo erat. Hoc autem bonum illi fuit, quod ipse sibi sufficiens non fuit. Magna quippe dignitas humanae conditionis, quod talis facta est, ut nullum ei bonum praeter summum sufficeret. Et rursum magna libertas, quod interim arbitrio suo dimissa est ut ad ipsum bonum summum cogi non possit, quatenus sola voluntate ad illud iret, quod sola dilectione possidere deberet. Ut ergo interioris vitae bonum quaerere addisceret; exterior vita ejus talis est facta ut ad tempus per se stare non sufficiens alio
Abbreviated transcription (Latin):
muneret: Ad hoc spectabat qđ
uisibilia om̃ĩa gratis data st̃ homi¬
ni. & continuo creatus dñs rerum
constitutus ẽ: Postea uͦ obedientia
iniuncta ẽ illi & p̃ceptũ datum
ut pͥmũ mereret᷑. deinde remune¬
raretur: Non remuneraret᷑ in hiᷤᷤ
qͦ iam data fuerant in dono. sed
ab homine quesitũ est. qđ omp̃c
conditor hominis a se facti serui¬
tio indigeret. s ut ipse homo ue¬
ra bona merito acquisita głosius
possideret. & qͥa plus erat sũmȩ
bonitati & meritũ dare & p̾miũ.
quã sine merito solum p̃mium:
Ptemporalibꝰ autẽ & transitoriis ho-¬
mo seruire non debuit. ne dignitaᷤᷤ
humanȩ condicionis ad uilitatẽ
deduceret᷑. si ꝓ his quȩ illi subiecta
fuerant seruire cogeret᷑: Propter
hoc inuisibilia quasi uera bene
seruienti post meritũ ꝓmittunt᷑
sta autem quasi modica & transi¬
toria gratis int̾ merendũ adiciun¬
tur. Ista interim ad solatiũ. illa
postea ad gaudiũ. Ista ad sustenta-¬

Expanded text:
munemunevisibilia omnia gratis data sunt homini; et continuo creatus, dominus rerum constitutus est. Post ea vero obedientia injuncta est illi, et praeceptum datum, ut primum mereretur, deinde remuneraretur. Non remuneraretur in his quae jam data fuerant in dono, sed ab homine quaesitum est, quod omnipotens conditor hominis a se facti servitio indigeret, sed ut ipse homo vera bona merito acquisita gloriosius possideret. Et quia plus erat summae bonitati et meritum dare et praemium, quam sine merito solum praemium; pro temporalibus autem et transitoriis homo servire non debuit ne dignitas humanae conditionis ad utilitatem deduceretur, si pro his quae subjecta illi fuerant, servire cogeretur. Propter hoc invisibilia quasi vera bene servienti post meritum promittuntur; ista autem quasi modica et transitoria gratis inter merendum adjiciuntur. Ista interim ad solatium, illa postea ad gaudium; ista ad sustenta
Abbreviated transcription (Latin):
¶ IA uͦ homo ex dupplici na¬
tura compactus fuerat. ut to¬
tus beatificaretur. duo illi bona comn
uisibile. alterum inuisibile Unum
corporale. alterũ sp̃uale Unum
transitorium. alterũ ȩt̾num. Utũq
plenũ. & utrũq in suo genere ꝑfec¬
tum: Unum carni alterũ sp̃ui. ut
in uno sensus carnis ad iocundita¬
tem foueretur. in altero sensus
mentis ad felicitatẽ repleret᷑. Cat¬
ni uifibilia. sp̃ui inuifibilia. Cam
ad solaciũ. spũi ad gaudiũ Ex hi
bonis unũ dedit. aliud ꝓmisit. i
ut gratis possidet᷑. alterũ ut ꝑm¬
ritum quereret᷑ Qd uisibile erat
bonum gratis dedit Qͦd autem
inuisibile erat. merito querendũ
ꝓposuit. ut ex dono gratuito ꝓ¬
baret᷑ & excellentia ꝓmissionisa
fides ꝓmittentis. Si enim tale &
tantum ẽ qͦd gratis dedit. quale
& qͣntũ eͥe̾ putandũ ẽ illud ꝓqua
seruitiũ querit: Rursum si tana¬
bonitas illi inerat ut nichil meri-¬
tis tam multa daret. qͦmͦ ei malicia

Expanded text:
 vero homo ex duplici natura compactus fuerat, ut totus beatificaretur, visibile, alterum invisibile; unum corporale, alterum spirituale; unum transitorium, alterum aeternum; utrumque plenum, et utrumque in suo genere perfectum; unum carni, alterum spiritui, ut in uno sensus carnis ad jucunditatem foveretur, in altero sensus mentis ad felicitatem repleretur. Carni visibilia, spiritui invisibilia; carni ad solatium, spiritui ad gaudium. Ex his bonis unum dedit, alterum promisit. Unum ut gratis possideretur, alterum per meritum quaereretur. Quod visibile erat bonum gratis dedit; quod autem invisibile erat merito quaerendum proposuit, ut ex dono gratuito probaretur et excellentia promissionis, et fides promittentis. Si enim tale et tantum est quod gratis dedit, quale et quantum esse putandum est illud pro quo servitium quaerit? Rursum si bonitatanta illi inerat ut nitis tam multa daret, quomodo malitia
Abbreviated transcription (Latin):
BI inter cetera dĩ dona ad io-¬
cunditatẽ uitȩ humanȩ p̾-¬
parata. etiam illud mirandũ com-
isse ꝑhibet᷑. ut certis tẽporibꝰ sũp¬
tum uitã corporalem in homine
qũadiu ipse homo illo uteretur.
non solum amorte s ab om̃i etiam
defectu illesam custodire potuisset
IG N liMDe ligno scientiȩ boni

Expanded text:
bi inter caetera Dei dona ad jucunditatem vitae humanae praeparata, etiam illud mirandum commeisse perhibetur, ut in certis temporibus sumptum vitam corporalem in homine quandiu ipse homo illo uteretur non solum a morte, sed ab omni etiam defectu illaesam custodire potuisset. CAP. XXXII. De ligno scientiae boni
Abbreviated transcription (Latin):
& in ipso iusticiã ꝑdidit. qͦ ipsum
iusticiȩ amore̾ amisit Sicut enim
iusticia amatori suo deee̾ potest. ita
illi a quo non amat᷑ nullatenꝰ ad¬
e̾e̾ potest. In hoc gͥ iusticia homi¬
nis fuit. qđ appetitũ suũ extra
mensuram extendit. & scđm qua-¬
litatẽ cum creatori suo parificari
uoluit. & scđm tempꝰ cum ante
meritũ p̃miũ preriꝑe festinauit:
Cum gͥ summũ bonũ appetiit. bo¬
num appetiit. s non bene appe-¬
tiit. qͥa illud & immoderate & in¬
tẽpestiue apprehendere concupiuit:

Expanded text:
Et in ipso justitiam perdidit, quo ipsum Et in ipso justitiam perdidit, quo ipsum justitiae amorem amisit. Sicut enim justitia amatori suo non deesse potest, ita illi a quo non amatur nullatenus adesse potest. In hoc igitur injustitia hominis fuit, quod appetitum suum extra mensuram extendit et secundum qualitatem, cum creatori suo parificari voluit, et secundum tempus, cum ante meritum praemium praeripere festinavit. Cum igitur summum bonum appetiit, bonum appetiit, sed bene non appetiit, quia illud et immoderate et intempestive apprehendere concupivit.
Abbreviated transcription (Latin):
p̃ripere festinaret. cũ illud pͥusꝙͣ
obedientiam consũmasset acciꝑe
non deberet Sicut gͥ in his bonis
cõmodũ hominis constitutum
erat. sic in mensurã utendi uł fru-¬
endi bonis his iusticia eiꝰ ee debue-¬
rat & quẽadmodũ uoluntas ei
data fuerat. qua bona sua & in bo¬
nis suis cõmodũ suum appeteret.
ita etiam uoluntati eiꝰ insitum fue¬
rat. ut ipsa ei mensura. scđm quã
eisdem bonis suis uti uł frui debue¬
rat. non displiceret: In eo gͥ qd bo-¬
na sua amauit. consideramꝰ appeti-¬
tum cõmodi In eo aut̃e qd̾ men
suram in bonis suis dilexit. intelli-¬
gimꝰ appetitum iusti Si gͦ mensu-¬
ram homo semꝑ dilexisset. appe¬
titum iusti non amisisset. mensu¬
ram autẽ semꝑ dilexisset si extra
mensurã nichil uoluisset Ex quo
autem extra mensuram aliquid
uelle cepit: mensurã uelle cessauit:
Post quam autem cessauit uelle
mensuram. destitit amare iusticiã.

Expanded text:
praecipere festinaret; cum illud priusquam praecipere festinaret; cum illud priusquam obedientiam consummasset accipere non deberet. Sicut igitur in his bonis commodum hominis constitutum erat, sic in mensura utendi vel fruendi bonis his justitia ejus esse debuerat. Et quemadmodum voluntas ei data fuerat, qua bona sua et in bonis suis commodum suum appeteret; ita et voluntati ejus insitum fuerat ut ipsa ei mensura secundum quam eisdem bonis suis uti vel frui debuerat non displiceret. In eo igitur quod bona sua amavit; consideramus appetitum commodi. In eo autem quod mensuram commodi in bonis suis dilexit: intelligimus appetitum justi. Si ergo mensuram semper homo dilexisset, justi appetitum non amisisset. Mensuram autem semper dilexisset, si extra mensuram nihil voluisset. Ex quo autem extra mensuram aliquid velle coepit, mensuram velle cessavit. Postquam autem cessavit velle mensuram, destitit amare justitiam.
Abbreviated transcription (Latin):
boni biꝑt̾itus tantũ inueniebat᷑¬
Primo ut sciret homo qualit̃ illo
bono frui deberet. scð̃o ut etiam
qͣndo eũ illo bono frui conueni-¬
ret agnosceret: Nam quo bono
ibi fruendum e̾e̾t idcirco querendũ
non erat. qm̃ non nͥ unum bonum
solum ibi erat: Similit̾ & quantũ
illo bono fruendum e̾e̾t. om̃ino
querendum non erat. cũ sine du-¬
bitatione constaret. qͥa qͣntoma
magis illo frueret᷑ quis. tanto utiq
felicior eͥeͥt Illic autẽ solũ mensu¬
ra quantitatis querenda ẽ. ubi pa-¬
rum aut nimium e̾e potest: Fruc-¬
tus autẽ huiꝰ boni ita se habet. ut
in eo qui minꝰ possidet plenũ sit.
& qui ampliꝰ non sit suꝑfluũ: In
hoc gͥ solo mensura constabat. ut
agnosceret᷑ qualit illo bono frui
deberet. ne inordinate illud non
qͥdem ad imitationẽ sic̃ creaturȩ
conuenit. s ad ȩgualitatẽ qͦd crea-¬
turȩ possibilitatem transcendit
possidere concupisceret: Similit̃
ut attenderet ne illud ante tẽpꝰ

Expanded text:
boni bipertitus tantum inveniebatPrimo, ut sciret homo qualiter illo bono frui deberet. Secundo, ut etiam quando eum illo bono frui conveniret agnosceret. Nam quo bono ibi fruendum esset idcirco quaerendum non erat; quoniam non nisi bonum unum solum ibi erat. Similiter et quantum illo bono fruendum esset omnino quaerendum non erat: cum sine dubitatione constaret, quia quanto magis illo frueretur quis tanto utique felicior esset. Illic autem solum mensura quantitatis quaerenda est; ubi parum aut nimium esse potest. Fructus autem hujus boni ita se habet ut in eo qui minus possidet plenum sit; et qui amplius, non sit superfluum. In hoc ergo solo mensura constabat ut agnosceretur qualiter illo bono frui deberet, ne inordinate illud non quidem ad imitationem sicut creaturae convenit; sed ad aequalitatem quod creaturae possibilitatem transcendit possidere concupisceret. Similiter ut attenderet ne illud ante tempus
Abbreviated transcription (Latin):
cramentiᷤᷤ ẽ adutoriũ: Pp̃cepta eumn-¬
dũ fuerat ad ꝓmissa. d qͥa homo ꝑ
se infirmꝰ erat. uenert̃ sac̃menta me-¬
dia int̾ p̃cepta & ꝓmissa. qͣillũ adiu-¬
uarent. & ad p̃cepta ꝑficienda. & ad
ꝓmissa optinenda. Sub lege nat᷑ali
pauca erant sacͣmenta. sub lege autẽ¬
scͥpta utraq multiplicata st̃. & p̾cep¬
ta scilicet & sacͣmenta Nã cũ pͥmũ
medicꝰ ds̃ ad hominẽ egrotũ curan¬
dũ accessisset. totũ occupauerat
morbꝰ qd̾ totũ reliqͤrat salꝰ. Et apposuit
in corꝑe generi humani in pͥmiᷤ pau-¬
ca antidota. & pauciᷤ mẽbriᷤ. hoc ẽ ꝑ-¬
sonis paucis. ut paulatĩ morbꝰ defice¬
ret & salus cresceret: Postea sub lege
scͥpta remedia plurima contulit.¬
& plures reparauit:. Dub lege nat᷑a

Expanded text:
tis est adjutorium. Per praecepta eundum fuerat ad promissa. Sed quia homo per se infirmus erat, venerunt sacramenta media, inter praecepta et promissa quae illum adjuvarent, et ad praecepta perficienda, et ad promissa obtinenda. Sub lege naturali pauca erant sacramenta, sub lege scripta utraque multiplicata sunt, et praecepta scilicet et sacramenta. Nam cum primum medicus Deus ad hominem aegrotum curandum accessisset, totum occupaverat morbus, quem totum reliquerat salus. Et apposuit in corpore generis humani in primis pauca antidota, et paucis membris, id est paucis personis, ut paulatim morbus deficeret et salus cresceret. Postea sub lege scripta, remedia plura contulit, et plures reparavit. Duo praecepta
Abbreviated transcription (Latin):
feceris. & qͦcũq uultiᷤᷤ ut uobiᷤ faci¬
ant homineᷤ. ead̃e & uoᷤᷤ facite illis
ria sacͣmenta. decimȩ. oblationes.
& sacͥficia Decimȩ in portionibuᷤᷤ.
oblationeᷤ in rebꝰ. sacͥficia in aĩalibꝰ.
Sub lege scͥpta multa fuert̃ p̾cepta.
& multa sacͣmenta Precepta enĩ le¬
gis scͥptȩ. alia fuert̃ mobilia. alia im¬
mobilia Mobilia st̃ qͦ ex dispensatio¬
ne ad tẽpꝰ ft̃ ordinata. immobilia ft̃
qͦ a nat᷑a ueniunt. & ułita mala st̃.
ut nullo tẽꝑe sine culpa possint fie¬
riułitabona ut nullo tẽꝑe possint
sine culpa dimitti:
De iminobilibꝰ p̃ceptiᷤᷤ

Expanded text:
is ut vobis faciant homines, eadem et vos facite illis . Tria sacramenta: decimae, oblationes, et sacrificia. Decimae in portionibus, oblationes in rebus, sacrificia in animalibus. Sub lege scripta multa fuerunt praecepta, et multa sacramenta. Praecepta enim legis scriptae, alia fuerunt mobilia, alia immobilia. Mobilia sunt quae ex dispensatione ad tempus sunt ordinata. Immobilia sunt quae a natura veniunt, et vel ita mala sunt, ut nullo tempore sine culpa fieri possint, vel ita bona, ut nullo tempore possint sine culpa dimitti. CAP. V. De immobilibus praecepti
Abbreviated transcription (Latin):
solũ & circũscͥptionẽ corporalem
locũ constare ꝓbauerunt: Sed ho¬
rũ ut supͣdiximꝰ consideratio ni¬
mis a cõmuni estimatione & pos¬
sibilitate recessit: Magis autẽ ea
ponenda in usum loquendi quȩ
se sponte a cõmodant. & nichil a
latere ingerant alienũ aueritate¬

Expanded text:
solum et circumscriptionem corporalem solum et circumscriptionem corporalem locum constare probaverunt. Sed horum, ut supra diximus, consideratio nimis a communi existimatione et possibilitate recessit. Magis autem ea ponenda in usum loquendi quae se sponte accommodant; et nihil a latere ingerant alienum a veritate
Abbreviated transcription (Latin):
ANe de sp̃u creato hoc cõmo¬
dius dictu. & ad intelligentiã
hoc acõmodatiꝰ cͥe̾ fatem᷑. ut ñ
solũ in loco eeͥ. sed & localẽ eẽ pro¬
nuntiemꝰ sine dubitatione In lo¬
co qͥđe qm̃ hic alicubi p̃sens cer-¬
nit᷑. Localẽ uͦ: qm̃ cũ sit alicubi.
ñ ubiq inuenitur Om̃e enĩ qͦd
diffinitũ est. scđm aliqͥd locale
ẽ. qm̃ in eo ipso qđ finẽ & t̾minũ
habet. locũ habet & det̾minat
locũ. sic̃ det̾minatũ ẽ in loco Sed
diffinitione sola t̃minat᷑ circum¬
scriptionẽ qͥdem non recipit loci.
& tamen loco qͦdamͦ concluditur.
qm̃ cũ hic alicubi p̃sens sit. totus
alibi non inuenit᷑ Itaq corpꝰ lo¬
naturȩ & oꝑationis concluditur.
localis & ipse iure nominat᷑ Sp̃e
autẽ increat᷑. qm̃ omĩ loco p̃sens
est. nec tamen ullo in loco conclu-¬
di aut circũ scͥbi potest: ueracit᷑ in
om̃i loco eͥe̾ dr̃. nec tamen localis
aliqͣndo ulla ratione appellatur:

Expanded text:
ane de spiritu creato hoc commodius dictu et ad intelligentiam hoc accommodatius esse fatemur, ut non solum in loco esse, sed localem esse pronuntiemus sine dubitatione. In loco quidem quoniam hic alicubi praesens cernitur; localem vero quoniam cum sit alicubi non ubique invenitur. Omne enim quod definitum est, secundum aliquid locale est; quoniam in eo ipso quod finem et terminum habet locum habet, et determinat locum sicut determinatum est in loco. Sed definitione sola terminatur circumscriptionem quidem non recipit loci; et tamen loco quodammodo concluditur, quoniam cum hic alicubi praesens sit totus, alibi non invenitur. Itaque corpus lonaturae et operationis concluditur, localis et ipse jure nominatur Spiritus autem increatus, quoniam omni loco praesens est, nec tamen ullo in loco concludi aut circumscribi potest, veraciter in omni loco esse dicitur; nec tamen localis aliquando ratione ulla appellatur.
Abbreviated transcription (Latin):
falsũ testimonũi dice. t gͦ meliꝰ
liqͦͤat qͥd sit falsũ testimoniũ. altiꝰ in¬
cipiendũ ẽ idẽ amendatio. Aliud est
enĩ simplex mendatiũ in falso testi¬
monio aliud in ꝑuirio. aliud in uoto.
dũ aliqͥs uouet qͣd ñ soluit. De qͥbꝰ õĩbꝰ
dicendũ ẽ. Primũ autẽ de sĩplici men¬
datio. Qua ꝓpt̾ ponenda ẽ descriptio¬
oꝰ mendatii
mendatiũ sic diffiniendũ putant:
Mendatiũ ẽ falsa significatio. cũ uolun-¬
tate fallendi. qͦ uł p̃sentialit᷑ ad ẽ uel
postea aduenit Nã si qͥs alt̾iꝓmitte-

Expanded text:
go melius liqueat, quid sit falsum testimonium, altius incipiendum est, id est a mendacio. Aliud enim est simplex mendacium in falso testimonio, aliud in perjurio, aliud in voto, dum aliquis vovet quod non solvit. De quibus omnibus dicendum est. Primum autem de simplici mendacio, qua propter ponenda est descriptio mendacii, mendacium sic diffiniendum putant. Mendacium est falsa significatio cum voluntate fallendi, vel quae praesentialiter adest, vel postea advenit. Nam si quis alteri promitte
Abbreviated transcription (Latin):
s̃ & enim pͥmi hominis corpꝰ
sanũ & integrũ condiderat:
Sanum qͥa nichil illi inerat ad cor¬
ruptionẽ: Integrũ qͥa nichil ei
deerat ad ꝑfectionem: S in utroq
talem conditionẽ posuerat. ut nec
integritas nec sanitas sine ammi-¬
niculo posset conseruari: Itaq in
rebꝰ creatis formsecus quȩdã or-¬
dinauit. quȩ ad conseruandã atq
tuendã incolumitatẽ siue integri¬

Expanded text:
s etenim primi hominis corpus sanum et integrum condiderat. Sanum, quia nihil illi inerat ad corruptionem. Integrum, quia nihil ei deerat ad perfectionem. Sed in utroque talem conditionem posuerat, ut nec integritas nec sanitas sine adminiculo posset conservari. Itaque in rebus creatis forinsecus quaedam ordinavit, quae ad conservandam atque tuendam incolumitatem sive integri
Abbreviated transcription (Latin):
lũ ẽe uult. & malũ non uult: Qđ
si hoc solũ intelligendũ ẽ in eo qđ
dicit᷑ uult ds̃ malũ. dicendũ om̃i¬
no non est. qm̃ non apꝓbat illud
ꝓrsus. neq estimat bonũ sed contra-¬
rium iudicat sibi bono malũ. &
a suo alienum. & non desiderat il¬
lud quasi conueniens & concordiã
habens cum eo qđ ipse ẽ. & cũ eo qͦd
ab ipso est. & cũ eo qđ sibi simile est.
sed extraneũ & longinquum. & in
om̃i dissimilitudine constitutum:
t tamen uult eͥe̾ malũ. & in eo non
nͥ bonũ uult. qͥa bonũ est e̾e̾ malũ.

Expanded text:
ult et malum non vult. Quod si hoc solum intelligendum est, in eo quod dicitur, vult Deus malum dicendum omnino non est, quoniam non approbat illud prorsus, neque existimat bonum; sed contrarium judicat sibi bono malum, et a suo alienum, et non desiderat illud quasi conveniens, et concordiam habens cum eo quod ipse est, et cum eo quod ab ipso est, et cum eo quod simile sibi est; sed extraneum et longinquum et in omni dissimilitudine constitutum. Et tamen vult esse malum, et in eo non nisi bonu
Abbreviated transcription (Latin):
pimꝰ cum dr̃ ds̃ uult bonũ. quia
illud tantũ diligit & non malum
cũ q̃ sibi participatio nulla ẽ neq
similitudo. siue hiis quȩ ft̃ ab ipso
& quȩ habent similitudinẽ cũ ipso
Itaq uult dd̃ bonũ. & non uult ds̃
malũ. & uult om̃e bonũ. & om̃e ma¬
lũ non uult. & hoc totũ suscipimꝰ.¬

Expanded text:
pitur cum dicitur Deus vult bonum, quia illud tantum diligit et non malum cum quo sibi participatio nulla est, neque similitudo, sine his quae sunt ab ipso et quae habent similitudinem cum ipso. Itaque vult Deus bonum, et non vult Deus malum; et vult omne bonum, et omne malu
Abbreviated transcription (Latin):
nͥ qđ suũ non ẽ. & totũ suũ diligit.
& odit totũ ñ suũ Et ideo uoluit
bonum qđ p̃cepit. & non uoluit ma-¬
lum qđ ꝑmisit. quia suũ fuit bonũ
& de suo. & amicũ sibi & fuo Et di¬
lexit suũ & apꝓbauit & concupiuit
ad se. & amauit in se desiderio ȩt̃no:
Et malũ qͦd suũ non fuit. ĩ se ñdilexit.
neq ad se con cupiuit. sed reꝓbauit
& rennuit animo dilectionis. & ñ
suscepit consensu caritatis. ut lo¬
cũm illi daret in beneplacitiᷤᷤ fui s¬

Expanded text:
 suum non est; et totum suum diligit, et odit totum non suum. Et ideo voluit bonum quod praecepit, et non voluit malum quod permisit, quia suum sui bonum et de suo, et amicum sibi et de suo, et dilexit suum et approbavit, et concupivit ad se et amavit in se desiderio aeterno. Et malum quod suum non fuit in se non dilexit, neque ad se concupivit; sed reprobavit et renuit animo dilectionis: et non suscepit in se consensu charitatis, ut locum ei daret in beneplacitis suis
Abbreviated transcription (Latin):
T̃sequit᷑ adhuc p̃ceptũ eiꝰ. et
tas eius. qͥa cum qͥd fieri p̃cipit. mon¬
strat se uelle ut fiat. & cum quid
fieri ꝓhibet. monstrat se uelle ut
non fiat Et idcirco dicunt᷑ hȩc si¬
militer uoluntas eiꝰ. qͥa signa qͥdã
st̃ uoluntatis eiꝰ. sicut oꝑatio eiꝰ¬

Expanded text:
t sequitur adhuc praeceptum ejus et tas ejus. Quia cum quid fieri praecipit monstrat se velle ut fiat; et cum quid fieri prohibet monstrat se velle ut non fiat. Et idcirco dicuntur haec similiter voluntas ejus; quia signa quaedam sunt voluntatis ejus, sicut operatio e
Abbreviated transcription (Latin):
criptura dicit Dm̃ nemo ui-¬
dit umquã: Iamen fides qđ
non uidit credit & ex hoc meritũ
fidei constat. non uidisse & credere
nde pulchrum illud dictum ẽ Nam
si uides. non est fides Credit gͦ fideᷤᷤ
qd ñ uidit. & non uidit qͥdẽ qͥd cre¬
dit: Et uidet tamen aliqͥd ꝑ qd̾ ad¬
monita est & excitata credere qͦd ñ
uidit: Ds̃ enim sic abinitio noticiã
suã ab homine temꝑauit. ut sicut
nũquã qͥd e̾e̾t totũ poterat cõp̃hen-¬
di. sic qͥa eͥet numquã ꝓrsus posset
ignorari:

Expanded text:
criptura dicit: Deum nemo vidit unquam ; tamen fides quod non videt credit. Et ex hoc meritum fidei constat non vidisse et credere. Unde pulchrum illud dictum est: Nam « si vides, non est fides. » Credit ergo fides quod non vidit; et non vidit quidem quod credit. Et vidit tamen aliquid per quod admonita est et excitata credere quod non vidit. Deus enim sic ab initio notitiam sui ab homine temperavit, ut sicut nunquam quid esset totum poterat comprehendi, sic quia esset nunquam prorsus posset ignorari.
Abbreviated transcription (Latin):
uero idipsũ competent̃ intelligi po¬
test. qͥa nimirũ oĩs ille rectissime soli
causa d̾i inpugnat᷑. fident̃ contra-¬
dicit Qui cauet sollicite ne in sua
seruitute. uł ꝓtimore hominiᷤᷤ con¬
tra dm̃ qͥd faciat. uł t̾renȩ retributio¬
nis lucrũ in intentione cęlesti p̃mio
anteponat: S in greco manifestior
sententia exp̃ssa ẽ Greca nãq locu¬
tio diuinã seruitutẽ ab humana ꝓ¬
pͥo uocabulo distinguit. qͦd latim̾¬
tas ñ habet Ibi enĩ d̃i seruitꝰ latria.
& humana dulia uocat᷑. & obhocido¬
latre apellati ft̃. qͥ eã seruitut᷑ẽ quã
dõ debuert̃ idolis exhibebant: S
latina lingua utrãq sub eod̾e nomi¬
ne seruitut̾e cõp̃hendit. & ꝓpt̾ea
obscurior significatio facta ẽ cũ dr̃.
ei soli seruies qd̾ in greco ãbiguũ ñ
ẽ: S cũ hoc p̃ceptũ ad patrẽ ꝑtineat.
quare dictũ ẽ ei soli seriueᷤᷤ qͣsi etiã

Expanded text:
vero ad ipsum competenter intelligi povero ad ipsum competenter intelligi potest, quia nimirum omnis ille rectissime soli causa Dei impugnatur, fideliter contradicit. Qui cavet sollicite ne in sua servitute vel per timorem hominis contra Deum quid faciat, vel terrenae retributionis lucrum in intentione, coelesti praemio anteponat. Sed in Graeco manifestior sententia expressa est. Graeca namque locutio divinam servitutem ab humana proprio vocabulo distinguit, quod latinitas non habet. Ibi enim Dei servitus latria, et humana dulia vocatur. Et ob hoc idololatrae vocati sunt, qui eam servitutem quam Deo debuerunt idolis exhibebant. Sed Latina lingua utramque sub eodem nomine servitutem comprehendit, et propterea obscurior significatio facta est cum dicitur. Ei soli servies, quod in Graeco ambiguum non est. Sed cum praeceptum ad Patrem pertineat, quare dictum est: ei soli servies, quasi etiam
Abbreviated transcription (Latin):
do: Queri autẽ potest sud qͦd dixit
ei soli ad utrũq referendũ sit ut dicat᷑.
Ipsũ solũ ad orabis & ei soli seruieᷤ. d
hoc qͦm stare poterit. qͥa sepe in ue¬
teri testamento scõs uiros ñ solu̾ angło ᷤᷤ
ad orasse s etiã homines legimꝰ. nec
tamen ꝓpt̾ea alicubi rep̃henso ᷤᷤ inueni-¬
fideles ad seruiendũ suꝑioribꝰ & p̃latiᷤᷤ
sũmoꝑe exhortat᷑ Sciendũ gͦ est qͥa
aliom᷑ homines. aliomͦ d̃s adorari
p̃cipit᷑. Usu nãq ueteri suꝑioreᷤᷤ quiq
ab inferioribꝰ adorari dicebant᷑. qͣndo
ei ᷤᷤ siue in curuatione genuũ suie ca-¬
pitis inclinatione ab his reuerentia
exhibebat᷑. Dm̃ aut̾e ad orare ẽ. ei to¬
tã ment̾e ꝑ humilitat̾ẽ ac deuotionẽ
substernere & ipsũ pͥncipiũ acfinẽ
om̃is boni credere. Qd̾̃ ei soli nos de¬
dicens. honorem meũ alt̾i ñ dabo. &¬
głam meã sculptilibꝰ De seruitute

Expanded text:
do. Quaeri autem potest, si id quod dixit, do. Quaeri autem potest, si id quod dixit, ei soli, ad utrumque referendum est, ut dicatur, Ipsum solum adorabis et ei soli servies? Sed hoc quomodo stare poterit, quia saepe in Veteri Testamento, sanctos viros non solum angelos adorasse, sed etiam homines legimus; nec tamen propterea alicubi reprehensos invenimideles ad serviendum superioribus et praelatis summopere exhortatur. Sciendum ergo est quod alio modo homines, alio modo Deus adorari praecipitur. Usu namque veteri superiores quique ab inferioribus adorari dicebantur, quando eis sive incurvatione genuum, sive capitis inclinatione ab his reverentia exhibebatur. Deum autem adorare, est ei totam mentem per humilitatem ac devotionem substernere, et ipsum principium ac finem omnis boni credere. Quod ei soli nos dedicens: Honorem meum gloriam  meam sculptilibus . De servitute
Abbreviated transcription (Latin):
grãm. Ds̃ unꝰ ẽ. Hic doctrinã. Qsi
diceret᷑. Obedientiã exhibe. grãm in¬
tellige. ueritatẽ agnosce Qd audis.
hoc ẽ obedientia quã exigeriᷤ. Qd d̾̃s
ut sciaᷤᷤ abipso ee̾ utrũq scilicet qđ
a te exigit opꝰ uirtutiᷤ. & qͦd tͥ ꝓmittit
p̃miũ retributioni s Audi isrł. hocẽ
ausculta. ad qͥesce Om̃iᷤᷤ enĩ uirtuᷤ
ab obedientia incipit. qũeadmodũ
om̃e uitiũ ab inobedientia ꝓcedit
Frustra nãq łiobediẽti grã ł ctumaci doctͥna
ułñ intelligenti p̃ceptũ diceret᷑. Id¬
circo pͥmũ audi isrł ut sis obidiens.
ds tuus: ut deuotꝰ existaᷤ. d̾s unꝰ ẽ. ut
ueritatẽ agnoᷤ caᷤᷤ. Deinde seqͥt᷑ p̃ceptũ:
Ipsũ adorab̾. hoc ꝑtinet ad fidẽ. Et ei
soli seruieᷤ. hoc ꝑtinet ad oꝑationem:
Fides eñi oꝑanᷤ ex dilectione ꝑfectũ facit.
qͥa nec opꝰ sine fide. nec fides cui tẽpꝰ
suppetit accepta ẽ sine oꝑe. ꝓpterea
ad ora recte credendo. serui bene oꝑan¬

Expanded text:
s unus est, hic doctrinam; quasi diceretur: Obedientiam exhibe, gratiam intellige, veritatem agnosce. Quod audis, hoc est obedientia, quam exigeris. Quod Deus ut scias ab ipso esse utrumque, scilicet, et quod a te exigit opus virtutis, et quod tibi promittit praemium retributionis. Audi, Israel, id est, ausculta, acquiesce. Omnis enim virtus ab obedientia incipit, quemadmodum omne vitium ab inobedientia procedit. Frustra namque vel inobedienti gratia, vel contumaci doctrina, vel non intelligenti praeceptum daretur. Idcirco primum audi, Israel, ut sis obediens, Deus tuus, ut devoDeinde sequitur praeceptum: Ipsum adorabis, hoc pertinet ad fidem. Et ei soli servies, hoc pertinet ad operationem. Fides enim operans ex dilectione perfectum facit, quia nec opus sine fide, nec fides cui tempus suppetit, accepta est sine opere. Propterea adora recte credendo, servi bene operan
Abbreviated transcription (Latin):
tũ illud qd̾ in ꝓmissione sabbatum
ꝓsabbato suis d̃s dilectoribꝰ pollicet᷑.
Duo gͥ st̃ sabbata exteriꝰ. unũ dĩ & unũ
hominis. & duo interiꝰ unũ dĩ & unũ
hõĩs Sabbatũ dĩ illud qͦ exteriꝰ ab
oꝑe cessasse dr̃. sacͣmentũ ẽ illiꝰ inte¬
ne ꝑfruens nullo ũquã labore fatigat᷑
Sabbatũ hominiᷤᷤ qd ei exteriꝰ uisibilit̾
seruandũ p̾cipit᷑ sacͣmentũ ẽ int̾ioriᷤᷤ
sabbati. ubi mens sc̃a ꝑ bonã consci¬
entiã a seruitute peccati qͥescens in gau-¬
dio sp̃c sc̃i iocundat᷑: Hoc sabbatũ qͥsqͥs
in p̾senti uita seruauerit ut nullis
la sentiat mala: Sic̃ dictũ ẽ & erit sab¬
batũ ꝓ sabbato. mensis ꝓmense: Istud
itaq p̃ceptũ sp̃alit̃ ad scĩ sp̃c ꝑsonã¬
referri uidet᷑ cũ dr. obserua sabbatũ.
ut uidelicet in p̾senti cũ suscipiamꝰ
& custodiamꝰ intra nos in gaudiũ bo¬
nȩ conscientiȩ. qͣtinꝰ eũ in futuro sus-¬
ciꝑe & possidere meream᷑ in gaudiũ¬

Expanded text:
tum illud, quod in repromissione Sabbatum pro Sabbato suis Deus dilectoribus pollicetur. Duo igitur sunt Sabbata exterius, unum Dei et unum hominis: et duo interius, unum Dei et unum hominis. Sabbatum Dei illud, quo exterius ab opere cessasse dicitur, sacramentum est illius inteperfruens nullo unquam labore fatigatur. Sabbatum hominis, quod ei exterius visibiliter servandum praecipitur, sacramentum est interioris Sabbati, ubi mens sancta per bonam conscientiam a servitute peccati quiescens in gaudio Spiritus sancti jucundatur. Hoc Sabbatum quisquis in praesenti vita ita servaverit, ut nullis la sentiet mala, sicut dictum est: Et erit Sabbatum pro Sabbato, mensis pro mense. Istud itaque praeceptum specialiter ad Spiritus sareferri videtur, cum dicitur: Observa Sabbatum, ut videlicet in praesenti suscipiamus eum et custodiamus intra nos in gaudium bonae conscientiae, quatenus eum in futuro suscipere et possidere mereamur in gaudiu
Abbreviated transcription (Latin):
lus ad orandꝰ ẽ. eiq soli & non alteri
seruiendũ ẽ. ea uidelicet seruitute.
dit᷑. cũ ipse etiã ꝓfunda scrutet᷑ dĩ tes
teapło: S ẽ eiꝰmodi loqͦndi genꝰ. ut di¬
cat᷑. nemo nͥ ille uidelicet qui ñ hoc
ẽ qͦd ille: Hisꝓ breuitate transcursis.
ad seqͣns mandatũ discutiendũ tran-¬
seamus quod tale ẽ:. Scdm:
On assumaᷤᷤ nomen di tui in uanũ
hoc ad simplicẽ litterȩ sensum
talit̾ intelligi debet. ut nomen dĩ hõ
in uanũ ñ assumat. id ẽ uł ad menda¬
tiũ affirmandũ. uł ad idolũ ueneran¬
dũ. scilicet ut neq idola nomine di¬
uino honoret. neq falsitati nomen
diuinũ associet Mistice aut̃e nomen
bilẽ ꝑ humanitatẽ factũ creaturam
estimare: In uanũ qͥppe nomen dei
assumit. qͥ filiũ dĩ ȩt̾nũ ex tẽꝑe cepiᷤᷤ¬
se credit: Nomen siqͥde patris filiuᷤᷤ
dr̃. qͥa in filio & ꝑfiliũ pat̃ inuisibiliˢᷤ
manifestat᷑. ñ solũ qͣndo mundꝰ ꝑ ip¬

Expanded text:
lus adorandus est, eique soli et non alteri serviendum est, ea videlicet servitute ditur, cum ipse etiam profunda Dei, tes ejusmodi loquendi genus, ut dicatur nemo, nisi ille videlicet qui non est, hoc quod ille. His pro brevitate transcursis ad consequens mandatum discutiendum transeamus quod tale est: non assumas nomen Dei tui in vanum . Hoc ad simplicem litterae sensum taliter intelligi debet, ut nomen Dei homo in vanum non assumat, id est vel ad mendacium affirmandum vel ad idolum venerandum; scilicet ut neque idola nomine divino honoret, neque falsitati nomen divinum associet. Mystice autem nomen bilem per humanitatem existimare. In vanum quippe nomen Dei assumit, qui Filium Dei aeternum ex tempore coepisse credit. Nomen siquidem Patris Filius dicitur, quia in Filio, et per Filium Pater invisibilis manifestatur, non solum quando