comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Germinet terra herbam
pabuli. seminans semen
scdm̃ genus. et lignum
fructuosum. faciens fructum scdm̃
genus suuͭ: cuiꝰ semen insemet ipso ẽ
Consequenter itaq postqua tellus res¬
pirauit elucidata iam pondus aqua¬
rum datum illi p̾ceptum ẽ. germi¬
nare pͥus herbam: deinde pabulũ.
Quod etiã mͦ fieri uidemꝰ. Nam uox
q̃ tunc emissa ẽ. et pͥma illa pͦceptio
ueluti lex quedam nature fuit et in¬
hesit terre: creandi fructificandiq sͥ
pͣbens in posterum facultatẽ. Germi¬
net terra. Primum ẽ ingeneratione
nascentiuͦ: germinatio: demde cum
paulisꝑ emerserit: herba fit. Et cũ
creuerit: pabulum habetur. Cadẽq
paulatim pubescens: articulatur.
Et ita. usq ad tempestiuam maturi¬
tate̾ seminis coalescit. Nam herbosa
uiridisq species: om̃ib ẽ communis.
Germinet terra herbam pabuli. ꝑse
iidelicet tellus germinare p̾cepta
ẽ: nulliꝰ undigens adium̃to. Qmͣ qͥda
opinantur plantis ac seminib solem

Expanded text:
Germinet terra herbam pabuli, seminans semen secundum genus, et lignum fructuosum, faciens fructum secundum genus: cujus semen in semetipso est. Consequenter itaque postquam tellus respiravit, eluctata jam pondus aquarum, datum illi praeceptum est germinare prius herbam, deinde pabulum: quod etiam modo fieri videmus. Nam vox quae tunc emissa est; et prima illa praeceptio veluti lex quaedam naturae fuit, et inhaesit terrae: creandi fructificandique sibi perhibens in posterum facultatem. Germinet terra. Primum est in generatione nascentium germinatio, deinde cum paulisper emerserit, herba fit, et cum creverit, pabulum habetur. Eademque paulatim pubescens articulatur; et ita usque ad tempestivam maturitatem seminis coalescit. Nam herbosa viridisque species omnibus est communis. Germinet terra herbam pabuli. Per se videlicet tellus germinare praecepta est, nullius indigens adjumento. Quoniam quidam opinantur plantis ac seminibus solem
Abbreviated transcription (Latin):
designare. ita ut conditori uisum ẽ:
Quod si mare bonũ atq laudabile ẽ.
apud dm̃ quomͦ ñcetus eccłiȩ catho¬
lice pulcor iudicetur. inqua ȩtatum
omniũ sexuũq diuersitas. uocib glo¬
rificatoriis ad dm̃ fusis similem ma¬
rinis fluctib sonum reodit: quȩ fir¬
miter in pacis statione fundata nul¬
lius quassationem turbinis susten¬
tat heretici: Quam obrem ꝑficite
uos dignos remuneratione cȩlesti.
decus hinus ordinis conseruantes in

Expanded text:
designare, ita ut Conditori visum est? designare, ita ut Conditori visum est? Quod si mare bonum atque laudabile est apud Deum, quomodo non coetus Ecclesiae catholicae pulchrior judicetur, in qua aetatum omnium sexuumque diversitas, vocibus glorificatoriis ad Deum fusis similem marinis fluctibus sonum reddit, quae firmiter in pacis statione fundata, nullius quassationem turbinis sustentat haeretici? Quamobrem perficite vos dignos remuneratione coelesti, decus hujus ordinis conservantes in
Abbreviated transcription (Latin):
bib obumbrantur: rores generant
atq imbres. Et huic rei nullus erit
incredulus: si ad cacabos spumantes
feruore respexerit. Qui cum repleti
aqua fuerint: igne supposito. uacui
sepe redduntur: licet ipsa qͦq maris
aqua soliᷤᷤ decoqui radiis: ut nautici
referunt. affirmetur. Nam uapores ex¬
halantes de pelago suscipiunt peni¬
cillis: atq ita sitis consolant᷑ ardorem.
Bonũ nichilominꝰ dno uidetur ma¬
re. qͥa constringit insulas: ñ minus
eis munitionem p̃bens. quam ornatũ.
Et qͥa classib inuetabilem p̾stat acceᷤᷤ¬
sum. diuitiarũq causas mercatoribuᷤ
sũministrat: et quia plurima t̾rarũ
incolis ignota nauigantiũ relatione
discuntur: multumq penitus uitȩ
hominũ commoditatis ex mari tri¬
buitur. Nam ea quȩ nobis exuberañ.
malias ꝓuincias regionesq transue¬
himꝰ: et inde rursus que minus hic
suppeditant apportantur. S unde mͥ¬
erit possibile maris pulcͥtudomem

Expanded text:
bibus obumbrantur, rores generant bibus obumbrantur, rores generant atque imbres. Et huic rei nullus erit incredulus, si ad cacabos spumantes fervore respexerit, qui cum repleti aqua fuerint, igne supposito vacui saepe redduntur; licet ipsa quoque maris aqua, solis decoqui radiis, ut nautici referunt, affirmetur. Nam vapores exhalantes de pelago suscipiunt penicillis, atque ita sitis consolantur ardorem. Bonum nihilominus eo videtur mare, quia constringit insulas, non minus eis munitionem perhibens quam ornatum, et quia classibus invectabilem praestat accessum, divitiarumque causas mercatoribus subministrat; et quia plurima terrarum incolis ignota, navigantium relatione discuntur, multumque penitus vitae hominum commoditatis ex mari tribuitur. Nam ea quae nobis exuberant, in alias provincias regionesque transvehimus, et inde rursus quae minus hic suppeditant apportantur. Sed unde mihi possibile erit maris pulchritudinem
Abbreviated transcription (Latin):
ad lucem: potabilis iam effecta. ꝑ de¬
fecationem amaritudine deposita
naturali. Itẽq feruidam qualitatẽ¬
qualitatem recipit. cũ ꝑcepta quȩdã
metalla tͣnscurrit: et fit ñ solum ca¬
lida. s & ardens. Quod etiã minsulis
plurimis. et indiu̾sis littorib mariniᷤ
inuenimꝰ. Siquidẽ. & inmediterranei ᷤ
ita fieri regionib constat. Cur autem
hoc dixerim: It assererem qͥa tellus
omĩs ꝑ abditas inuisibiles uenas aqͥs
ẽ repleta manantib: quȩ trahunt
ex mari pͥncipium. Bonum etiã mare
dõ uisum est. et ꝓpter decursum que
ꝑagit in ꝓfundo terrarũ receptacu¬
lum fluuioꝵ. cunctarumq aquarũ
quȩ inse undiq deuoluuntur: manenᷤ
intra terminos suos. Bonũ quoq ob
hoc quod apis aeris fons quidã et
origo ẽ quecunq fuerit fota calore
solano: deponit humorẽ subtiliorem
ꝑtenues uapores: qͥ tracti inaltiorẽ
locum frigidiq ꝑfecti. ut pote qͥ nu¬

Expanded text:
ad lucem, potabilis jam effecta, per dead lucem, potabilis jam effecta, per defecationem, amaritudine deposita naturali; itemque fervidam qualitatem recipit, cum per certa quaedam metalla transcurrit, et fit non solum calida, sed et ardens. Quod etiam in insulis plurimis et in diversis littoribus maritimis invenimus, siquidem et in mediterraneis ita fieri regionibus constat. Cur autem hoc dixerimus? ut assererem quia tellus omnis per abditas invisibilesque venas, aquis est repleta manantibus quae trahunt ex mari principium. 7. Bonum etiam mare Deo visum est, et propter decursum quem peragit in profundo terrarum, et receptaculum est fluviorum cunctarumque aquarum quae in se undique devolvuntur, manens intra terminos suos. Bonum quoque ob hoc, quod aquis aeriis fons quidam et origo est. Quae cum fuerit fota calore solano, deponit humorem subtiliorem per tenues vapores, qui tracti in altiorem locum, frigidique perfecti, ut pote qui nu
Abbreviated transcription (Latin):
ut pote pͥncipalis causas sue notitio¬
nis assumpsit. Et uidit ds̃ quia bona
ẽ aqua. Non omnimodis speciositate
ea quȩ exuultu maris emicuit. bonã
dõ fuisse uisam sermo significat pul¬
cͥtudinem creature: s ineffabili sapi¬
entia quȩ facta ẽ intuetur. Nob̃ emĩ
reuera uoluptuosum ẽ mare. cum sta-¬
bili ceꝑit tranquillitate candescere.
aut cum lenib aspiratũ flabris pur¬
pureum colorem cernentib ostentat.
& qͣndo nuiolentis tellurem uerberat
fluctib: s uelut pacificis eam cõplexi¬
bus osculatur. Ueruntam̃ ñ ita deo
uideri bonum mare scͥpturã dixisse
putandum e. Ibi emͦ bonum non as-¬
pectu. s futura ratione censetur: pri¬
mo qͥa fons quidã totiꝰ humoris qͥ
terram rigat ẽ mare. quod inoccultiᷤ
diffusum uenis. sic̃ apꝓbant scrupea
defossaq: loca: ꝑ que commeans aqua
marina cum aliquib montuosis ob¬
staculis retardata fuerit. impulsa

Expanded text:
ut pote principalis, causas suae notiout pote principalis, causas suae notionis assumpsit. 6. Et vidit Deus quia bona est aqua. Non omnimodis speciositatem eam quae ex vultu maris emicuit, bonam Domino fuisse visam, sermo significat pulchritudine creaturae; sed ineffabili sapientia, quae sunt facta intuetur. Nobis enim revera voluptuosum est mare, cum stabili coeperit tranquillitate candescere, aut cum lenibus asperatum flabris, purpureum colorem cernentibus ostentat; et quando non violentis tellurem verberat fluctibus, sed velut pacificis eam complexibus osculatur. Verumtamen non ita Deo videri bonum mare Scripturam dixisse putandum est; ibi enim bonum, non aspectu, sed facturae ratione censetur. Primo quia fons quidam totius humoris qui terram rigat est mare: quod in occultis diffusum venis, sicut approbant scrupea defossaque loca, per quae commeans aqua marina cum aliquibus montuosis obstaculis retardata fuerit, impulsa
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ cognationem frigiditatis: aeri autẽ
ꝑ aquam copulatur. Et enĩ mediaho¬
rum aqua posita. tanqͣm duarum
porrectione manuũ gemina illis qͣ¬
litate conungitur: id ẽ ꝑfrigiditatẽ
terre. ꝑhumiditatem aeri . Rursusq
aer intercessione sua conciliator na¬
ture repugnantis efficitur: id ẽ ignis
& aque: igni sociatus ꝑ calorem: aque
uͦ ꝑ humorem. Ignis aut᷑ qm̃ feruidꝰ
aridusq natura ẽ. aeri caloris inter¬
uentu coheret: ꝑsiccitatem uͦ terre
comunicat. Et hoc mͦ quasi circulus
qͥdam & chorus compaginatus: alte¬
rutrum sͥmet conuenientib elem̃tiᷤ
uidetur eẽ ꝑfectus. hȩc ido disserui:
ut ordo claresceret. ꝓpter quem ari¬
dam dñs terrã nominauit: & ñ po¬
tius tellurem uocauit aridam. Sicci¬
tas enĩ ñ postmodũ secuta ẽ. s erat
anterior. qͥppe que sit consũmatoria sub¬
stantiȩ eius: atq idõ iure uocabuli huiꝰ
pͥuilegiis honoratur. Unde etiam tellꝰ.

Expanded text:
per cognationem frigiditatis; aeri autem per cognationem frigiditatis; aeri autem per aquam sociatur. Etenim media horum aqua posita, tanquam duarum porrectione manuum, gemina illis qualitate conjungitur, id est, per frigiditatem terrae, per humiditatem aeri. Rursusque aer intercessione sua conciliator naturae repugnantis efficitur, id est, ignis et aquae: igni quidem sociatus per calorem, aquae vero per humorem. Ignis autem quoniam fervidus aridusque natura est, aeri quidem caloris interventu cohaeret, per siccitatem vero terrae communicat; et hoc modo quasi circulus quidam et chorus compaginatus, alterutrum sibimet convenientibus elementis videtur esse perfectus. Haec ideo disserui, ut ordo claresceret, propter quem aridam Dominus terram nominavit; et non potius tellurem vocitavit aridam. Siccitas enim non postmodum secuta est, sed erat anterior; quippe quae sit consummatoria substantiae ejus, atque ideo jure vocabuli hujus privilegiis honoratur. Unde etiam tellus,
Abbreviated transcription (Latin):
gła discernuntur: et quale sit ipsũ
manifeste dinoscitur. id ẽ aqua sua
retinens qualitatẽ: ꝑ quam frigida
demonstrat᷑. Aer habet humidita¬
tem: ignis ardorem. S ea: ut pote pͥn¬
cipalia compositarũ rerum elementa.
S rationem que dicta ẽ mente solapoᷤ¬
sumꝰ contemplari: ea uͦ quȩ incorpo¬
rib illapsa sunt. & insui subiciuntur
comunctas gͥmet possident qͣlitates.
nullumq eoꝵ absolutũ potest esse
aut simplex: quippe que oculis comp̃¬
henduntur & sensu. Nam tellus ẽ.
arida et frigida: aqua humida et frigi¬
da aer humidus et calidus: ignis cali¬
dus. et aridus. Atq ita ꝑ hec naturȩ
potentia ꝓuocata. fecit ut temꝑam᷑¬
tis ꝑmixtionis alternȩ sͥmet omnia
copulentur: uicinoq elemento ꝑsoci¬
am qualitatem unum qͦdq cohereat:
et ꝓpter insitam singłis communita¬
tem. contrarius misceantur. Sic̃ terra
quȩ arida ẽ & frigida. conectitur aqͥs

Expanded text:
gula discernuntur, et quale sit ipsum gula discernuntur, et quale sit ipsum manifeste dignoscitur, id est, aqua suam retinens qualitatem, per quam frigida demonstratur, aer habet humiditatem, ignis ardorem. Sed ea quidem ut pote principalia compositarum rerum elementa, secundum rationem quae dicta est, mente sola possumus contemplari. Ea vero quae in corporibus illapsa sunt, et visui subjiciuntur, conjunctas sibimet possident qualitates, nullumque eorum absolutum potest esse vel simplex, quippe quae oculis comprehenduntur, et sensu. Nam tellus est arida et frigida, aqua humida et frigida, aer calidus et humidus, ignis calidus et aridus; atque ita per haec naturae potentia provocata facit, ut temperamentis permixtionis alternae sibimet omnia copulentur, vicinoque elemento per sociam qualitatem unumquodque cohaereat, et propter insitam singulis communitatem, contrariis misceantur, sicut terra quae arida est et frigida, connectitur aquis
Abbreviated transcription (Latin):
breorũ. Nam reuera supflua uideret᷑
post testimoniuꝰ: qͦ asseritur quia fa¬
ctum ẽ. Sic rurstis de eisdem repeti¬
ta narratio. Et uocauit d̾s aridam
terrã: et stationes aquarũ. uocauit
maria. Cur & inp̃cedentib dictũ. cõ¬
gregentur aquȩ incongregationẽ
unam. & appareat arida: cum magis
dici debuisset et appareat terra: et
iteruͦ. & apparuit arida: & uocauit
ds̃ aridam terra: Qm̃ arida uidelic&
ꝓpͥetatis species. designans illud quod
nature subiectum est: terra uͦ nuda
cause nuncupatio ẽ.Sicut enĩ rationa¬
bilitas ꝓpͥa est homini: homo autem
ipse uox ẽ significatoria illiꝰ amma
q ariditas habetur. Ergo elementũ
quod ꝓpͥe sortitum ẽ siccitatem. terra
ñ ĩmerito nominatur: sic̃ animalcui
ꝓpͥus hinnitus. equus appellatur. Non
solum aute hoc de tellure notandũ
ẽ: s etiam in aliis elementis ꝓpͥa cuiq
qualitas ẽ decreta. ꝑ qͣm acȩteris sin¬

Expanded text:
braeorum. Nam revera superflua videretur braeorum. Nam revera superflua videretur post testimonium quo asseritur, quia factum est sic, rursus de iisdem repetita narratio. Et vocavit Deus aridam terram, et stationes aquarum vocavit maria. Cur et in praecedentibus dictum est, congregentur aquae in congregationem unam, et appareat arida, cum magis dici debuisset, appareat terra; et iterum: apparuit arida, et vocavit Deus aridam terram? Quoniam arida videlicet proprietatis est species, designans illud quod naturae subjectum est; terra vero nuda causae nuncupatio est. Sicut enim rationabilitas propria est homini, homo autem ipse, vox est significatoria illius animque ariditas habetur. Ergo elementum quod proprie sortitum est siccitatem, terra non immerito nominatur; sicut animal cui proprius est hinnitus equus appellatur. Non solum autem hoc de tellure notandum est, sed etiam in aliis elementis propria cuique qualitas est decreta, per quam a caeteris sin
Abbreviated transcription (Latin):
tes ordo sermonis adduxit: ad illud
uͦ quod dudum cepimꝰ reuertam.
Et dixit ds̃. Cong̾gentur aque in ꝯ¬
gͣgationem unam: et appareat ari¬
da. Non dixit appareat terra ne ite¬
rum eam incompositam demostra¬
ret: ut pote limosam. & adhuc ex
aquarum mundatione deformem
atq inualidam. Simulq ne soli qͥspiã
causam terrene siccationis ascriberet:
merito natiuitate solis anteriorem tel-¬
luris ariditatem creator instituit.
Aduerte namq sensu diligentius:
ͥa ñ solum aqua quȩ suꝑ fuerat
terrȩ. s etiam illa que inꝑfundiorib
partib latitabat famulata p̃cepto
dominantis effluxit. Et factum ẽ sic
Sufficit gͥ ad iectio ista: declarans uo¬
cem conditoris effectui mancipatã.
licet relatum sit inmultis cosmogra¬
phiȩ codicib: qͥa collecta ẽ. aqua q̃
fuerat subter celo incong̾gationes
suas. Et appareat arida. quod certe
nec reliquoꝵ comm̃tariorũ ita ẽẽ ma¬
nifestat editio: nec usus expͥmit he¬

Expanded text:
tis ordo sermonis adduxit: ad illud vero quod dudum coepimus revertamur. 5. Et dixit Deus: Congregentur aquae in congregationem unam, et appareat arida. Non dixit appareat terra, ne iterum eam incompositam demonstraret, ut pote limosam et adhuc ex aquarum inundatione deformem, atque invalidam; simulque ne soli quispiam causam terrenae siccationis ascriberet, merito nativitate solis anteriorem telluris ariditatem Creator instituit. Adverte namque sensu diligentius, quia non solum aqua, quae superfuerat terrae, sed etiam illa quae in profundioribus partibus latitabat, famulata praecepto dominantis effluxit. Et factum est sic. Sufficit igitur adjectio ista, declarans vocem Conditoris effectui mancipatam; licet relatum sit in multis cosmographiae codicibus: quia collecta est aqua, quae fuerat subter coelo in congregationes suas, et apparuit arida; quod certe nec reliquorum commentariorum ita esse manifestat editio, nec usus exprimit He
Abbreviated transcription (Latin):
tanqͣm obumbrationẽ qͣndam uirtutiᷤᷤ
ẽẽ diune. ferunt enim euͣ sponte com¬
positum: & qͣmuis dm̃ eius haberi fate¬
antur auetore. ita tam̃ fatent᷑. ut sine
uoluntate ipsitis ꝓcessisse confirmeił:
sicut excorpore umbr̃a. uel ex luce ful¬
gorem. Uolens itaq huiusmodi errorẽ
ꝓpheta corrigere: hac u̾bort᷑ subtilita¬
te potitꝰ ẽ. dicens. Inpͥncipio fec̃ ds̃. Idẽ
nͣ causam p̾stitit. ut eẽt solum: s fecit. ut
bonus utilem: ut sapiens optimum: ut
potens maximum. Cum enim dicit. quia
fecit: quendam sine dubio declarat arti¬
ficem: qͥ singłorum compositione men¬
broru᷑ ꝑomnia conuenientẽ sͥmet & cõ¬
graum. formauit mundũ. Inpͥncipio fe

Expanded text:
tanquam obumbrationem quamdam virtutis tanquam obumbrationem quamdam virtutis esse divinae. Ferunt enim eum sponte compositum, et quamvis Deum ejus haberi fateantur auctorem; ita tamen fatentur, ut sine voluntate ipsius processisse confirment, sicut ex corpore umbram, vel ex luce fulgorem. Volens itaque hujusmodi errorem propheta corrigere, hac verborum subtilitate potius usus est dicens: In principio fecit Deus, id est non causam praestitit ut esset solum, sed fecit ut bonus utilem, ut sapiens optimum, ut potens maximum. Cum enim dicit: Quia fecit, quemdam sine dubio declarat artificem, qui singulorum compositione membrorum, per omnia convenientem sibimet et congruum formavit mundum.
Abbreviated transcription (Latin):
Igit᷑ suꝑ pͥncipio pauca de multis hac¬
tium omniu̾ aliȩ factrices. aliȩ negoci¬
ales appellantur. alie contemplatorie:
& contemplatoriart̃ qͥdem finis ẽ sola
mentis intentio. negocialium aute̾ mo¬
tus ipse corporis: qui cũ desierit nichil
reliqui ẽ nec ultra uisentib demonstra¬
tur: nam saltationis & cantuum nultꝰ
exitus ẽ s insemet ipsam oꝑatio tota
consumit᷑: inartib uͦ factricib etiam si
labor actusq cessauerit. manifestum ta¬
men ẽ opus earum sic̃ fabrilitatis & ar-
artifex pͣsto non fuerit. ratio tam᷑ artiᷤ
ipsins apparet: possumusq de oꝑe con-¬
specto peritiam cuiusq artificis amii¬
rari. Ergo ut certum fieret qua mundꝰ
arte ꝑfectus ẽ. qͥ cunctoru᷑ insib habet᷑
constraxit aut composint: s feẽ. Qͣmuis
nͨ nulli eoꝵ qͥ tiana opimone pͣuenti stͣ
sempit̾num mundũ cum dõ ẽẽ. dicente ᷤᷤ
nullomͦ abipso factum concesserunt:s

Expanded text:
Igitur super principio pauca de multis hacIgitur super principio pauca de multis hactium omnium, aliae factrices, aliae negotiales appellantur, aliae contemplatoriae, et contemplatoriarum quidem finis est sola mentis intentio, negotialium autem motus ipse corporis: qui cum desierit, nihil reliqui est, nec ultra videntibus demonstratur. Nam saltationis et cantuum nullus exitus est: sed in semetipsam operatio tota consumitur. In artibus vero factricibus, etiamsi labor actusque cessaverit, manifestum tamen est opus earum, sicut fabrilitatis, et arartifex praesto non fuerit, ratio tamen artis ipsius apparet, possumusque de opere conspecto peritiam cujusque artificis admirari. Ergo ut certum fieret quia mundus arte perfectus est, qui cunctorum visibus habetur cnonnulli eorum qui vana opinione praeventi sunt, sempiternum mundum cum Deo esse dicentes, nullo modo ab ipso factum concesserunt, sed
Abbreviated transcription (Latin):
que facta sunt: intellecta conspiciuntur.
Fortassis autẽ ꝓpter celeritatem creatu¬
re que sine ullo momento temporis ẽ
constracta dictum ẽ inpͥncipio fecit:
qm indiuidua quȩdã res ẽ. & indis¬
tincta pͥncipium. Sicut enĩ initium
uie necdum uia ẽ. & mitium domus.
necdũ domus eͣ: sic et temꝑis initiũ
necdũ plenum tempꝰ ẽ s nec exigua
pars temꝑis. Qđ si repugnans forte
quisqͣm principiũ dixerit ẽẽ tempus:
sciat hoc esse diuisurũ in in ultiplices por¬
tiones. id ẽ inpͥmam. mediam. extre¬
mam. Principium aute pͥncipũ quere¬
re: ridicłm penitus. & ineptum est. Et
qͥ diuidit pͥncipium: duas necessario
faciet ꝓuna partes. uel potius plures:
as sine dubio scindit᷑ portiones. Ergo
ut doceremur simul cum dĩ uoluntate.
mundum sine tempore substitisse:
dixit. Inpͥncipio fecit d̃s̃. Qua rẽ ceteri
interp̃tes planius exponentes: dixer̃t.
Summatim fecit ds̃: id ẽ breui subitoq

Expanded text:
quae facta sunt, intellecta conspiciuntur . quae facta sunt, intellecta conspiciuntur . Fortassis autem propter celeritatem creaturae, quae sine ullo momento temporis est constructa, dictum est: In principio fecit; quoniam individua quaedam res est, et indistincta, principium. Sicut enim initium viae necdum via est, et initium domus, necdum domus est: sic et temporis initium, necdum plenum tempus est; sed nec exigua pars temporis. Quod si repugnans forte quispiam principium dixerit esse tempus, sciat hoc esse divisurum in multiplices portiones, id est in primam, mediam et extremam. Principium autem principii quaerere ridiculum penitus et ineptum est. Et qui dividit principium, duas necessario faciet pro una partes, vel potius, plures;as sine dubio scinditur portiones. Ergo ut doceremur simul cum Dei voluntate mundum sine tempore substitisse, dixit: In principio fecit. Quam rem certi interpretes planius exponentes, dixerunt: Summatim fecit Deus, id est brevi subitoque.
Abbreviated transcription (Latin):
ens gͥ nominato pͥncipio: considera. si
ñ p̃sens uox omnib significatis accom¬
moda ẽ enĩ. Est enĩ exeo tẽpore qͦ mundi
cepit institutio possibile dicere. si dep̃¬
sentib ad p̃terita repedando pͥncipalẽ
diem mundane creationis inquiras: un¬
de tempori motus pͥmus accesserit. De¬
inde qͥa uelut sedes & repagula q̃dam
celum terraq fundata sͣc: & qͥa est ar¬
tifex uerbu᷑ quod decoration̾ẽ om̃ium
Q uidentur effecit. sicut uox relati mo¬
strat mnitii: et qͥa ñ sine ratione uel fru¬
stra formatus est mundꝰ. Eppe qͥ uitilẽ
necessarumq reb ẽẽt exitum p̾biturꝰ:
si reuera animoꝵ rationabilium sicut
diximꝰ magisteriũ. & diuine notioniᷤ
eruditionem ꝑuisibilia hȩc &e sensibilia
tribuit nr̃e menti. regens nos ut ita di¬
xerim manu. qͦ facilius inuisibilia cõ¬
teplemur: sicut dicit apłs. Quia intn¬
sibilia eiꝰ amundi compositione ꝑ ea

Expanded text:
es igitur nominato principio, considera si es igitur nominato principio, considera si non praesens vox omnibus significatis accommoda est. Etenim ex eo tempore quo mundi coepit institutio, possibile tibi est dicere, si de praesentibus ad praeterita repedando, principalem diem mundanae creationis inquiras: unde tempori motus primus accesserit. Deinde quia velut sedes et repagula quaedam, coelum terraque fundata sunt; et quia est artifex Verbum, quod decorationem omnium quae videntur effecit, sicut vox relati monstrat initii: et quia non sine ratione, vel frustra formatus est mundus. Quippe qui utilem necessariumque rebus esset exitum praebiturus, si revera animorum rationabilium, sicut diximus, magisterium, et divinae notionis eruditionem, per visibilia haec et sensibilia tribuit menti nostrae regens nos, ut ita dixerim, manu, quo facilius invisibilia contemplemur, sicut dicit Apostolus: Quia invisibilia ejus, a mundi compositione per ea
Abbreviated transcription (Latin):
dncipui.tinet: ñ quod ad antiquitatẽ respicit.
que ẽ omnib reb anterior. Ergo non
scđm eam dixit inpͥncipio fecit ds̃: s
post illa inuisibilia & intellectibilia.
initium generationis eoꝵ que cernun¬
t᷑ sensuq comp̾hendunt᷑ enarrat. di¬
citur qͥdem pͥncipium. & pͥma motio:
sicut principium recti itineris ẽ. iusta
ad beate inuendum. Dicitur etiã pͥn¬
cipium eiꝰ rei que fit exaliqua subsis¬
tente materia sicut indomib funda¬
mentũ. in nauib carina: et sedm̃ quod
dictum ẽ. initium sapientie. timor dñi.
Et emͦ tanqͣm munimentũ & fulcim̃tũ
qͦddam ad fidei firmitatem: p̃fertur
semꝑ cum timore religio. S & structibi¬
lium oꝑum pͥma pars pͥnciptum nun-¬
cupatur: sicut sapientia beselehel erga¬
ta tab̃̾naculi decus. Actuum qͦq pleruĩq¬
fit pͥncipium inbonos exitus inceptoꝵ:
betur: qͥ inꝓmissionib ẽ locatus. Toti¬

Expanded text:
pertinet, non quod ad antiquitatem respicit, pertinet, non quod ad antiquitatem respicit, quae est omnibus rebus anterior. Ergo non secundum eam dixit In principio fecit Deus, sed post illa invisibilia et intellectibilia initium generationis eorum quae cernuntur, sensuque comprehenduntur, enarrat. Dicitur quidem principium, et prima motio: sicut principium recti itineris est justa ad beate vivendum. Dicitur etiam principium ejus rei quae fit ex aliqua subsistente materia, sicut in domibus fundamentum, in navibus carina, et secundum quod dictum est: Initium sapientiae timor Domini . Etenim tanquam munimentum et fulcimentum quoddam ad fidei firmitatem, praefertur semper cum timore religio. Sed et structibilium operum prima pars principium nuncupatur: sicut sapientia Beselehel erga tabernaculi decus. Actuum quoque fit plerumque principium bonus exitus inceptorum: betur, qui in promissionibus est locatus. 6. Toti
Abbreviated transcription (Latin):
occidunt oportunum domiciliũ: tc etiã
decursio temporis simul cuͦ ipso mundo
& animantib que in eost᷑ congenerata
dinoscitur: eaq semꝑ urgetur & affluit:
finemq nequaqͣm ꝑcipit commeandi.
Aut nͨ eiꝰ modi tempus ẽẽ dicimꝰ. cuius
pars quȩ emensa ẽ nͨ uidetur que aut̃
uentura eͦ. necdum affuit. qͦ uͦ presto ẽ
anteqͣm sensui nr̃o notescat elabitur:
Talis etiam natura gignentium ẽ: aut
crescens uidelicet. aut decrescens. Cuiꝰ
stabilitas & fundatio: nichil habet c̾̃ti.
Par fuit gͦ animantiũ arbustorũq na¬
tura: tanquam in cuiꝰdam torrentis ad
necessitatem insitam religata. & illi
mortui subiecta. qͥ ad oratus obitusq
ꝑducit. & ex natura temꝑis cotinetur :
cognatam ꝓpͥetatem rebus mutabili¬
b possidente. Hinc consequent᷑. relator
exorsus ẽ: manifeste de mundi constru¬
ctione nos edocens. inpͥncipio fecisse
dmͦ. Pncipium aute ẽ qđ adtempꝰ ꝑti

Expanded text:
occidunt, opportunum domicilium: tunc etiam occidunt, opportunum domicilium: tunc etiam decursio temporis, simul cum ipso mundo, et animantibus quae in eo sunt, congenerata dignoscitur: eaque semper urgetur, et effluit, finemque nequaquam percipit commeandi. Aut non ejusmodi tempus esse dicimus, cujus pars quae emensa est non videtur, quae autem ventura est necdum adfuit, quae vero praesto est, antequam sensui nostro notescat, elabitur? Talis etiam natura gignentium est, aut crescens videlicet, aut decrescens: cujus stabilitas et fundatio nihil habet certi. Paria fuerunt ergo animantium arbustorumque corpora, tanquam vi cujusdam torrentis ad necessitatem insitam relegata, et illi motui subjecta, qui ad ortus obitusque perducit, et ex natura temporis continetur, cognatam proprietatem rebus mutabilibus possidente. Hinc consequenter relator exorsus est, manifeste de mundi constructione nos edocens, in principio fecisse Deum. Principium autem est quod ad tempus
Abbreviated transcription (Latin):
bantur ꝓpter sensus paruitatem facile
comp̾hendi non poterat: erat antiqͥssi-¬
ma creature ordinatio illis. qͦ extra mũ¬
dum st̃ apta uirtutib: orta sine temꝑe
sempiterna. sibiq ꝓpͥa. In qua conditor
omniũ ds̃ oꝑa certa constituit. id est
lumͦ intellectibile: conueniens beatitu¬
dim animantiu omniũ. Rationabiles
inuisibilesq dico naturas. & omniu᷑ in¬
tellectibilium decoratione qͦ capacitat᷑ẽ
nr̃e mentis excedunt: quoꝵ nec uocabu¬
la reperire possibile ẽ. Hec substanti¬
am minsibilis mundi repleuisse scien¬
dum e᷑: sicut docet paulus dicens. Qa
inipso creata stͣ ommia siue ininsibi¬
lia.siue insibilia. siue throni. siue domi¬
nationes. fiue pͥncipatus. siue potestates.
siue uirtutes. seu angłorum militie: seu
archangłorum conuentus. Cum uͦ neces¬
se erat suꝑ duci reb hunc mundum qͥ
ẽ. p̾cipue castigatio & doctͥna humanoꝵ
animoꝵ: deinde cunctis qͦ oriuntur et

Expanded text:
bantur propter sensus parvitatem, facile bantur propter sensus parvitatem, facile comprehendi non poterat. Erat antiquissima creaturae ordinatio; illis quae extra mundum sunt, apta virtutibus, orta sine tempore, sempiterna sibique propria: in qua conditor omnium Deus opera cuncta constituit, id est, lumen intellectibile conveniens beatitudini amantium Dominum. Rationabiles, invisibilesque dico naturas, et omnium intellectibilium decorationem, quae capacitatem nostrae mentis excedunt, quorum nec vocabula reperire possibile est. Haec substantiam invisibilis mundi replevisse sciendum est, sicut docet nos Paulus dicens: Quia in ipso creata sunt omnia, sive visibilia, sive invisibilia, sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates, seu virtutes , seu angelorum militiae, seu archangelorum conventus. Cum vero necesse erat superduci rebus hunc mundum, qui est praecipue castigatio, et doctrina humanorum animorum, deinde cunctis quae oriuntur et
Abbreviated transcription (Latin):
subtiliter obseruantes: & post quantti
teporis unaqueq planetaru᷑ ꝓpͥam cͥ¬
cintione solet explere.Unam omniu᷑
rationem repperire minime potuer̃t.
ut dicerent dm̃ mundi totius ẽẽ factorẽ:
iustoq iudicio dignam remuneratione
cuiq ꝓsuis facinorib tributuru᷑. Qͥ nec
future examinationis intuitu cõgruã
cogitatione de rerum omniu᷑ fine cepe¬
runt. considerantes qͥa mundum qͦq
reformari necesse ẽ: si ad aliud uite scȩ¬
ma animoꝵ statꝰ transferendꝰ ẽ. Sicut
emi p̾sens uita cognatam habet mun¬
di huius naturam.ita etiã futura ami¬
morũ conu̾satio. familiarem speciei suȩ
sumptura ẽ habitum. S tantum abst̃
credere quod hec uera sint: ut passim de
nobis rideant. cũ mundi huiꝰ consũma-¬
tione & reformationẽ scłi p̾dicamus.
Sane qm naturalit᷑ omnium rerũ stł̃
pͥma pͥncipia: idenco suꝑhis q̃ extẽꝑe
relicta ẽ ꝓꝓterea quod abhis qͥ imbue¬

Expanded text:
subtiliter observantes, et post quantum subtiliter observantes, et post quantum temporis, unaquaeque planetarum propriam circuitionem solet explere: unam omnium rationem reperire minime potuerunt, ut dicerent Deum mundi totius esse factorem, justoque judicio dignam remunerationem cuique pro suis facinoribus tributurum. Qui nec futurae examinationis intuitu, congruam cogitationem de rerum omnium fine ceperunt: considerantes, quia mundum quoque reformari necesse est, si ad aliud vitae schema animorum status transferendus est. Sicut enim praesens vita cognatam habet mundi hujus naturam: ita et futura animorum conversatio familiarem speciei suae sumptura est habitum. Sed tantum absunt credere quod haec vera sint, ut passim de nobis rideant, cum mundi hujus consummationem et reformationem saeculi praedicamus. Sane quoniam naturaliter omnium rerum sunt prima principia, idcirco super his quae ex tempore relicta est: propterea quod ab his qui imbue
Abbreviated transcription (Latin):
l̾sum corpꝰ isdem casib interire neces¬
se ẽ: s usq ado cogitationib euanue¬
runt. & excecatum ẽ irrationabile cor
eoꝵ: dicentesq se sapientes. stulti pror¬
sus effecti st̃: ut etiã quidã eoꝵ sempi¬
ternum ẽẽ cũ đo polum. & sine pͥnci¬
pio ac sine fine haberi rerumq ꝑ par¬
tes institutarũ auctorem. dispensato¬
rẽq ẽẽ audeant affirmare. Quib tibi.
uel qͣndo sapientia scłaris formidinẽ
future condempnationis iniciet: qͥ sic
acute res uanissimas intuentes.ad cõ¬
cupiscendam ueritatis prudentiam
sponte cecati sunt: Alii stellarũ inter¬
ualla dinumerant earũq arctoas
semꝑ lucentes descͥbunt. & quante illaꝵ
que sub axe mouentur australi. aceteris
quidẽ suspiciuntur hominib. nobis aũt
habentur ignotȩ. uel borealem latitudi¬
nem. necnon signiferum cͥculum mille
spaciis diuidentes. astrorũq discursus
& p̾clusiones & omniu᷑ motus pͥncipaleᷤᷤ

Expanded text:
iversum corpus iisdem casibus interire necesiversum corpus iisdem casibus interire necesse est. Sed usque adeo cogitationibus evanuerunt, et excaecatum est irrationabile cor eorum, dicentesque se esse sapientes, stulti prorsus effecti sunt , ut etiam quidam eorum sempiternum esse cum Deo polum, et sine principio ac fine haberi, rerumque per partes institutarum auctorem, dispensatoremque esse audeant affirmare. 4. Quibus, ubi, vel quando sapientia saecularis, formidinem futurae condemnationis initiet, qui sic acute res vanissimas intuentes, ad concipiendam veritatis prudentiam, sponte caecati sunt. Alii stellarum intervalla dinumerant, earumque arctoas semper lucentes describunt, et quantae illarum quae sub axe moventur australi, a certis quidem suspiciuntur hominibus, nobis autem habentur ignotae. Vel borealem latitudinem, nec non signiferum circulum mille spatiis dividentes, astrorumque discursus, et praeclusiones, et omnium motus principales
Abbreviated transcription (Latin):
piaris. Transit enĩ scȩma eiꝰ: et celum t̾ra¬
q p̾teribit. Predicatio aute cunctorũ de
consummatione scłi mandatoꝵ. & de
reformatione mundi scdm̃ notatione
magisterii sp̃ualis: exhis quȩ inp̾sen¬
tia breuiter tradita sunt de claratur.
Inpͥncipio fecit ds̃ celum & terra. Oĩa
tempore terminari. Si est initiu tempo¬
rale: de fine nͨ dubites. G eometria &
arithietica disciplina. commenticieq
scͥpture. et fabulosa astrologia. id ẽ occu¬
patissima uanitas. ad qualem gͥ termi¬
num concludenda ẽ cum hi qui cͥca
memorataru᷑ rerum indaginem uaca¬
uert. coeternum creatori omniũ deo
uisibilem hunc mundũ ẽẽ ꝓnuntiant.
ad illius głam referentes circuͣspectũ
hͣc orbem. corpꝰq habentem compositu᷑:
qͥ est incõpͣhensibilis inuisibilisq na¬
tura: Qui ne hoc quidẽ ꝑspicere potue¬
runt qͥa cum singła menbra solutioni
corrupteleq subiecta st̃. eiꝰ etiam um¬

Expanded text:
piaris. Transit enim schema ejus ; et, coelum terrapiaris. Transit enim schema ejus ; et, coelum terraque praeteribit : praedicatio autem cunctorum de consummatione saeculi mandatorum, et de reformatione mundi, secundum notationem magisterii spiritalis, ex his quae in praesentia breviter tradita sunt declaratur. In principio fecit Deus coelum et terram. Omnia tempore terminari. Si est initium temporale, de fine non dubites. Geometrica et arithmetica disciplina, commentitiaeque scripturae, et fabulosa astrologia, id est occupatissima vanitas. Ad qualem igitur terminum concludenda est, cum ii qui circa memoratarum rerum indaginem vacaverunt, coaeternum creatori omnium Deo, visibilem hunc mundum esse pronuntiant, ad illius gloriam referentes circumscriptum hunc orbem, corpusque habentem compositum, quae est incomprehensibilis invisibilisque natura? Qui ne hoc quidem perspicere potuerunt: quia cui singula membra solutioni corruptelaeque subjecta sunt, ejus etiam un
Abbreviated transcription (Latin):
ceps omniu᷑ quȩ st̃. fons uite. intellecti¬
bile nomen. in accessibilis sapientia:
ipse fecit inpͥncipio celũ & terram. Non
gͦ infecta ẽẽ uel imꝓuida que uident᷑.
opuieris o homo:nec quia circum te diᷤ¬
currunt ea que mouentur incelo: nec
qͦd ipsius circuli iitium nr̃o sensui com¬
p̾hensibile nͣ habetur: iccirco sine pͥnci¬
pio ẽẽ u̾tibilium corpoꝵ natura creden¬
da ẽ. Neq eni orbis iste. idẽ plenum hoc
rotundumq scȩma qͦd subuno puncto
continetuꝵ: qͥa nr̃m diffugit intellec¬
tum. nec unde ceꝑit aut quo reciderit
possumꝰ inuenire. obhoc etiam non eẽ
compositũ debemꝰ asserere: aut qͥa sensꝰ
omnino nr̃os elabitur: idõ reuera minꝰ
aliunde cepisse putabitur. Sic & tu. ñ
qͥa insemet ipsa ferunt᷑ ea q̃ uoluenda
circumspicis. & qđ planicies eoꝵ nullis
mediis interpolatur obstacłis: ob hoc
sine pͥncipio. uel fine. mundũ haberi deci¬

Expanded text:
ceps omnium quae sunt, fons vitae, intelligiceps omnium quae sunt, fons vitae, intelligibile lumen, inaccessibilis sapientia, Ipse fecit in principio coelum et terram. 3. Non ergo infecta esse vel improvida quae videntur opineris, o homo; nec quia circum te discurrunt ea quae moventur in coelo, nec quod ipsius circuli initium, nostro sensui comprehensibile non habetur, idcirco sine principio esse vertibilium corporum natura credenda est. Neque enim orbis iste, id est, planum hoc rotundumque schema, quod sub uno puncto continetur, quia nostrum diffugit intellectum, nec unde coeperit, aut quo reciderit possumus invenire: ob hoc etiam non esse compositum debemus asserere, aut quia sensus omnino nostros elabitur, ideo revera minus aliunde coepisse putabitur. Sic et tu non quia in semetipsa feruntur ea quae volvenda circumspicis, et quod planities eorum nullis mediis interponatur obstaculis, ob hoc sine principio vel fine mundum haberi deci
Abbreviated transcription (Latin):
mo posuit. ut ñ ingenitum ut qͥdam
munduͦ arbitremur deinde subdidit
qͥa fecit: ut ostenderet quia creature
opus. pars exigua uirtutis ẽ conditori᷑.
Nam sicut figulus uasis deformatis nec
artem potest amittere nec uirtutem:
sic opifex rerum ds̃ ñ uni facture suf¬
ficientem potentiam possidens. s infi¬
nitate potius excedens: solo momento
ꝓpͥe uoluntatis. magnitudine eoꝵ que
cernunt᷑ extruxit. Quod & si pͥncipium
mundus habet et factus ẽ: quere qͥs ill¬
li dedit pͥncipium. et qͥs eius fabricator
ẽ. Qͦd ne humana forsitan cogitatiõe
discutiens aueritatis tramite deinares:
p̃uenit instruens nos doctrinã. & ani-¬
mis nr̃is tanqͣm signaculũ cuiꝰdã cus¬
todiȩ figens: uenerabile mox dei nom̃
inseruit. dicens. Inpͥncipio fecit ds̃. Igit᷑
beata natura & opulenta bonitas. dile¬
ccissimaq cuncꝰtis rationem habentibꝰ.
ac mmium carissima pulchritudo. pͥn-¬

Expanded text:
mo posuit: ut non ingenitum quidam mo posuit: ut non ingenitum quidam mundum arbitrarentur. Deinde subdidit, quia fecit: ut ostenderet quia creaturae opus, pars exigua virtutis est conditoris. Nam sicut figulus, vasis deformatis, nec artem potest amittere, nec virtutem: sic opifex rerum Deus, non uni facturae sufficientem potentiam possidens, sed infinitate penitus excedens, solo momento propriae voluntatis, magnitudinem eorum quae cernuntur exstruxit. Quod si et principium mundus habet, et factus est; quaere quis illi dedit principium, et quis ejus fabricator est. Quod ne humana forsitan cogitatione discutiens, a veritatis tramite deviares: praevenit instruens nos doctrinis, et animis nostris, tanquam signaculum cujusdam custodiae figens, venerabile mox Dei nomen inseruit dicens: In principio fecit Deus. Igitur beata natura, et opulenta bonitas, dilectissimaque cunctis rationem habentibus, ac nimium carissima pulchritudo, prin
Abbreviated transcription (Latin):
diffinitionib concluserunt. ꝓpterea mł¬
ti eoꝵ ad confusam informẽq se materiã
redegerunt: elem̃tis mundi causas rert̃
omniu᷑ deputantes. Alii achomos et
indiuidua corꝑora & tumores. & meatuᷤ
continere naturam muisibilium tradi¬
derunt: modo cocurrentibuᷤ sͥ leuibus
illis rotundisq corpuscłis: modo receden¬
tib ase. atq discretis. ortus obitusq ꝑfic̾e:
nitatis expͥmere U ere telam aranee te¬
xunt. qͥ ista descͥbunt: & qͥ tam uacua in¬
aniaq pͥncipia. celo. terrȩ mariq con-¬
scͥbunt. Neq enim sciebant dicere: in
pͥncipio fecit ds̃ celum & terram. ꝓp¬
terea sine moderamme & gubernatiõe
fortitoq casu agi & ferri omnia: insite
s impietatis decepti errore dixerunt.
Quod ne nos putaremus: pͥmis statim
sue enarrationis elogiis. mundificatio¬
nis expositor dĩ commemoratioe sensꝰ
nr̃os illuminans. dixit. Inpͥncipio fecit
ds̃. Quam bonꝰ ordo. P rincipium pri¬

Expanded text:
definitionibus concluserunt. Propterea mudefinitionibus concluserunt. Propterea multi eorum ad confusam informemque se materiam redegerunt, elementis mundi causas omnium rerum deputantes. Alii atomos, et individua corpora, et tumores, et meatus continere naturam visibilium tradiderunt: modo concurrentibus sibi levibus illis rotundisque corpusculis, modo recedentibus a se atque discretis, ortus obitusque perficenitatis exprimere. Vere telam araneae texunt, qui ista describunt: et qui tam vacua inaniaque principia, coelo, terrae, marique conscribunt. Neque enim sciebant dicere: In principio fecit Deus coelum et terram: propterea sine moderamine, et gubernatione, fortuitoque casu, agi et ferri omnia, insito sibi impietatis decepti errore, dixerunt. Quod ne nos quoque pateremur, primis statim suae narrationis elogiis mundi fabricationis expositor, Dei commemoratione sensus nostros illuminans, dixit: In principio fecit Deus. Quam bonus ordo principium pri
Abbreviated transcription (Latin):
conspectib p̃sentib angłis fuerat coe¬
quatus: que auscultauit adõ. disserit
nobis. Audiamꝰ gͥ ueritatem u̾borũ ñ
inꝑsuasione humane sapientiȩ:s inꝓ
batissimis sp̃alis doctrine sermonib.
quoꝵ finis non audientiũ laus ẽ: s dis-¬
centium salus. In pͥncipio fecit ds̃ celu̾
& terram. Retardat gͥ sermonẽ metm
mentis ammiratio: cogitans quid pͥmũ
dicam. uel uinde narrationis capiam¬
exordium: arguainne uanitatem scłari-¬
um: annr̃orum potius predicem uerita¬
dem. Plurima suꝑ rerum natura: greco¬
rũ philosophi disputarunt. S nullus apͣ
eos sermofixus habetur. & stabilis: pͥore
semꝑ asequente deiecto. Nichilq nobiᷤ
opere p̾cium ẽ que illorum sunt infir-¬
mare: cum ad destructionẽ ꝓpͥam sibi-¬
met ipsi sufficiant. Qui enim dm̃ nesci¬
re potuerunt: sapientiam reb pẽe mor¬
talium nullatenus concesserunt: s fami¬
liari ignoratione sublapsi. uariis omnia

Expanded text:
conspectibus, angelis fuerat coaeconspectibus, angelis fuerat coaequatus: quae auscultavit a Deo disserit nobis. Audiamus igitur veritatem verborum, non in persuasione humanae sapientiae, sed in probatissimis spiritalis doctrinae sermonibus, quorum finis non audientium laus est, sed discentium salus. 2. In principio fecit Deus coelum et terram . Retardat igitur sermonem meum mentis admiratio: cogitans quid primum dicam, vel unde capiam narrationis exordium, arguamne vanitatem saecularium, aut nostrorum potius praedicem veritatem? Plurima super rerum natura Graecorum philosophi disputarunt: sed nullus apud eos sermo fixus habetur et stabilis, priore semper a sequente dejecto. Nihilque nobis operae pretium est, quae illorum sunt infirmare: cum ad destructionem propriam sibimet ipsi sufficiant. Qui enim Deum nescire potuerunt, sapientiam rebus praeesse mortalium nullatenus concesserunt, sed familiari ignoratione sublapsi variis omnia
Abbreviated transcription (Latin):
phibetur uenustus apud dm̃ fuisse: cũ
adhuc maternis uberib inhiaret. Qͣmͦ
adoptauit filia pharaonis. & regio cul¬
tu liberaliter educauit: philosophis egy¬
gyptiorũ eruditioni eiꝰ magistris adhi¬
bitis. Qui fastum tirannidis exhorruit:
& ad humilitatem suoꝵ ciuium se conu̾¬
tit: contentus afflictari potiꝰ cũ popło
quippe qͥ pͥusquam plebis acceperit
pͥncipatum: ꝓpter odium nequitie
naturale.usq ad necem uidetur imꝓ¬
bos ꝑsecutus. Qui abhis effugatus est:
quib ipse fuerat opitulatus. Qͥ liben¬
tissime tumultib egypti derelictis. ad
ethiopiam ꝓfectus est. ibiq ceteroꝵ ua¬
q etatis agens annum. uidit dm̃ ut e-¬
rat homini uidere possibile: immo ut
nemini potiꝰ licuit alicubi. scdm̃ testi¬
moniũ ipsius dñi. Qͥa si fuerit ꝓpheta
& ꝑ sominũ loquar. s ñ itauit famulo
meo moysi: qͥ mom̃i domo mea fideliᷤ
ẽ. Ore ad os colloquar ei inspecie: & ñ ꝑ

Expanded text:
perhibetur venustus apud Deum fuisse, cum perhibetur venustus apud Deum fuisse, cum adhuc maternis uberibus inhiaret, quem adoptavit filia Pharaonis, et regio cultu liberaliter educavit, philosophis Aegyptiorum eruditioni ejus magistris adhibitis , qui fastum tyrannidis exhorruit, et ad humilitatem suorum civium se convertit, contentus afflictari potius cum populquippe qui priusquam plebis acciperet principatum, propter odium nequitiae naturale, usque ad necem videtur improbos persecutus. Qui ab his effugatus est, quibus ipse fuerat opitulatus: qui libentissime tumultibus Aegypti derelictis, ad Aethiopiam profectus est, ibique caeterorum vaque aetatis agens annum, vidit Deum, ut erat homini videre possibile, imo ut nemini potius licuit alii, secundum testimonium ipsius Dei: Quia si fuerit propheta et per somnium loquar: sed non ita famulus meus Moyses, qui in omni domo mea fidelis est. Ore ad os colloquar ei: in specie, et non per
Abbreviated transcription (Latin):
celum et terram. Conueniens exor¬
dium de mundi compositione nar¬
raturus assumpsit: decorationem
gestoru᷑ oꝑum. sui faciens sermo¬
nis initium. Celi enim terreq fac-¬
tura referenda ẽ. non sponte for¬
mata. ut qͥdam opinati sunt:s
ex dõ causas ꝓpͥe nacta substantie.
Qualis gͥ dignus auditus sit mag¬
nitudine relatorum: uel quemadmodũ
instructus ẽẽ debet animus. ad rerum
huiusmodi ꝑceptionem: Nimirum
qͥ uiciis carnalib est imniunis. & erc¬
nis minime scłarib obfuscatus: quin
etiã laboriostis & sollers. et omnia cir¬
cumspectans: ut meritam dĩ notione
possit attrahere.S anteqͣm de uerbo¬
rum sublimitate disceptemꝰ. & ꝑscru¬
temur qͣnta sit harum uocum signi¬
ficatio: cogitemꝰ qͥs ẽ qui nos affatur
Nam licet altitudinem cordis historici
non ualeamꝰ atcingere. ꝓpter imbecil¬
litatem nr̃i uidelicet intellectus: at¬
tam᷑ p̾rogatiua loquentis inspecta.
ultro ad consentiendum his quȩ dicta

Expanded text:
lum et terram. Conveniens exordium de mundi compositione narraturus assumpsit decorationem gestorum operum, sui faciens sermonis initium. Coeli enim terraeque factura referenda est non sponte formata, ut quidam opinati sunt, sed ex Deo causas propriae nacta substantiae. Qualis igitur auditus dignus sit magnitudine relatorum, vel quemadmodum instructus esse debeat animus, ad rerum ejusmodi perceptionem! nimirum qui vitiis carnalibus est immunis, et aerumnis minime saecularibus obfuscatus, quin etiam laboriosus et solers, et omnia circumspectans, ut meritam Dei notionem possit attrahere. Sed antequam de verborum subtilitate disceptemus, et perscrutemur quanta sit harum vocum significatio, cogitemus quis est qui nos affatur. Nam licet altitudinem cordis historici non valeamus attingere propter imbecillitatem nostri videlicet intellectus: attamen praerogativa loquentis inspecta, ultro ad consentiendum his quae dicta
Abbreviated transcription (Latin):
O portet gͥ timere ac tremere: & ꝓpter
conscientiam et ꝓpter molem ac mag¬
nitudine̾ curȩ: & neq dũ ad pͥncipatũ
trahitur recusare. neq dum non trahi¬
t᷑ qͥsqͣm semet ipsum precipitare: s co¬
siderantes tante dignitatis amplitu¬
dinem oportet effugere: compͣhensos:
tendere. Nichil immoderatione faci¬

Expanded text:
Oportet ergo timere, et propter conscientiam, et propter molem ac magnitudinem curae; et neque, dum ad principatum trahitur, recusare; neque, dum non trahitur quisquam, semetipsum praecipitare. Sed considerantes tantam dignitatis amplitudinem, oportet effugere; comprehendenttendere. Nihil immoderate faci
Abbreviated transcription (Latin):
ciebam. Uerebar enim si negare malius¬
sem. mentem pie de me p̾sumentis offen¬
derem.si parerem. susceptum officium
nouare non possem. Que cum ita eẽnt:
statui oꝑam meam fideliter exhib̾e.
qͣm sermonem ꝑtinaciter excusare.
Confidens quia si displicuero: dabis ue¬
mam quȩ iussisti.Non enĩ meo uitio:
s tuo iudicio qͦd euenerit. imputabis.
Michi satis ẽ: ꝑegisse mandata.

Expanded text:
ciebam: verebar enim si negare maluissem, mentem pie de me praesumentis offendere. Si parere, susceptum officium navare non posse. Quae cum ita essent, statui magis operam meam fideliter exhibere, quam sermonem pertinaciter excusare: confidens quia si displicuero, dabis veniam quae jussisti. Non enim meo vitio, sed tuo judicio, quod evenerit imputabis: mihi satis est peregisse mandata.
Abbreviated transcription (Latin):
bum consolationis. Non potest quis¬
qͣm inquit longitudinem sermonis
abnuere: nisi inpatientia. Hoc qͥppe
hoc ostendere: s latenter hoc dicit.
Tanqͣm si diceret. Sic pusillanimi estis:
talium enĩ ẽ. non ferre sermonis lon¬
celeriter uenerit uidebo uos: hoc eni
idoneum erat. ut eos mansuetiores ef¬
ficeret. quod separatũ dixit ad eosueni¬
tabiliter: Siquide̾ ad illos ꝓ illis scri¬
bebat. Salutant uos om̃s exitalia ĩ qͥt.¬

Expanded text:
bum adhortationis. Non potest quisquam, inquit, longitudinem sermonis abnuere, nisi impatientia. Hoc quippe ostendere, sed latenter hoc dixit, tanquam si diceret: Et si pusillanimes estis, talium enim est non ferre sermonis loncelerius venerit, videbo vos. » Hoc enim idoneum erat, ut eos mansuetiores efficeret, quod se paratum dixit ad eos venitabiliter tractat, siquidem ad illos per illos scribebat. « Salutant vos de Italia.
Abbreviated transcription (Latin):
Intueris qualiter ostendit ĩgenerari
posse uirtutem: cum neq: exdeo do
cet tantum. neq exnobis eam ꝑfici
tantum: Primum dicendo ut ꝑficiat
uos inomm oꝑe bono: hoc significat.
habetis qͥdem uirtutem: indigetis aut̃
complemento. Quid autẽ ẽ quod dic̃
inomm oꝑe & sermone bono: It uitã
uidelicet rectam habeant: & dogma¬
ta scdm uoluntatem eiꝰ. faciens inqͥt

Expanded text:
Intueris qualiter ostendit ingenerari posse virtutem; neque ex Domino dicit totum, neque ex nobis eam perfici tantum. Nam quod dicit, Ut perficiat vos in omni opere bono, hoc significat: Habetis quidem virtutem, indigetis autem complemento. Quid autem est quod dicit, in omni opere et sermone bono? Ut videlicet vitam rectam haberent et dogmata. Secundum volu