comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
cabo eum. ualde ducdecim gentes generabit ⁊ dabo illuro imag
gente. Testamentu aute meum᷑ statuam ad isaac. queto pari¬
et tibi sarra in tempore hoc ad annur sequenterdi apertio: a pe¬
missa sunt de uecatione gentiu in ysanie.i. filio peni fromis quo¬
fułius quãuis enim ⁊ naturalem procreations excurenindens
operetur ubi tam̃ eiudens opus dei ẽ. uitiaca cessante natura
ibi euidentius intelligitur gratia. et quia boc non ꝑ generatiõ:
s ꝑ regeneratione fu̾turum erat. adeo nunc im par̾ata est cicũ¬
cisło quando de sarra ꝓmissus ẽ filius. ⁊ ꝙ om̃s non solum filio
uerum etiam seruos uernaculos ⁊ empticios circumcidi inbet¬
et ad om̃s istam gr̃am ꝑtinere testatur. Quicdenim alued arcũcisio
significat᷑ qͣ naturam exuta uetustate renouatam. Et qul aluict¬
qͣs ep̃m ectauus dies qui ebdomade completa. hoc est ꝑost abbatũ

Expanded text:
cabo eum ualde. Duodecim gentes generabit, et dabo illum in magnam cabo eum ualde. Duodecim gentes generabit, et dabo illum in magnam gentem. Testamentum autem meum statuam ad Isaac, quem pariet tibi Sarra in tempore hoc ad annum sequentem. Hic apertiora promissa sunt de uocatione gentium in Isaac, id est in filio promisfilius. Quamvis enim et naturalem procreationis excursum Deus operetur: ubi tamen evidens opus Dei est, vitiata et cessante natura, ibi evidentius intelligitur gratia. Et quia hoc non per generationem, sed per regenerationem futurum erat, ideo nunc imperata est circumcisio, quando de Sarra promissus est filius. Et quod omnes, non solum filios, verum etiam servos vernaculos et emptitios circumcidi jubet, ad omnes istam gratiam pertinere testatur. Quid enim aliud circumcisio significat, qquam Christum octauus dies, qui hebdomade conpleta. hoc est post sabbatum,
Abbreviated transcription (Latin):
uernaculus et emꝑticius ab omni filio alleno qui nõ circũadet
carne uestra intestamento eterno. Et qui nõ fuerit circũcisus
masculus. ⁊ qui non circũcide ut carnem preputi sui ectauo diei
peribit anima illa de genere eius. qui testamẽtu meu dissipaũ.
Et dixit deus ad abrãham. Sarrai uxor tua non appellabitur no¬
men eius sarrai.s sarra erit nomen eius. benedicam anter ilã
⁊ dabo tibi ex ea filium. ⁊ benedicam illu. ⁊ erit innationes. ⁊re¬
ges gentiu ex eo erunt. ⁊ procidit abralam suꝑ faciem suã a ri
ad deum. Ismahel hic uuat in cõspectu tuo Dreit antem dens
ad abraham ita. ecce sarra uxor tua pariet tibi filur⁊ noca stẽr
nom̃ eius isaac ⁊ statuam testam̃tu meum ad illum intestim̃¬
tum et̾num ẽẽ illi deus ⁊ semini eius post illũ derimahel ante
ecce exaudiui te ecce benedixi eum. ⁊ ampliabo illum ⁊ multipl¬

Expanded text:
Yernaculus et emticius ab omni filio alieno, qui non est de semYernaculus et emticius ab omni filio alieno, qui non est de semcarne uestra in testamento aeterno. Et qui non fuerit circumcisus masculus, qui non circumcidetur carnem praeputii sui octauo die, interibit anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit. Et dixit Deus ad Abraham: Sara uxor tua, non appellabitur nomen eius Sara, sed Sarra erit nomen eius. Benedicam autem illam et dabo tibi ex ea filium, et benedicam illum, et erit in nationes, et reges gentium ex eo erunt. Et procidit Abraham super faciem suam et risit ad Deum: Ismael hic uiuat in conspectu tuo. Dixit autem Deus ad Abraham: Ita, ecce Sarra uxor tua pariet tibi filium, et uocabis nomen eius Isaac; et statuam testamentum meum ad illum in testamentum aeternum, esse illi Deus et semini eius post illum. De Ismael autem ecce exaudiui te; ecce benedixi eum et ampliabo illum et multipli
Abbreviated transcription (Latin):
rum. ⁊ hoc postea uolũit ẜuare peccanti. neq enim eum eẽ peccatu¬
rum nesciebat s p̃parauerat regnu eius. in quo figura eẽt re
gni eterni. ideo addidit. ⁊ nunc regnum tiui nõ stabat uibiste
ergo et stabit. quod in illo significatum ẽ. s nõ huc stabit. quua
non inetnum ip̃e fuerat regnaturus. nec ꝓgenres e ie uet sal¬
tim ꝓposteros alterum alteri succedentes m̃deretur iꝑleri
quos dictrim eit in eternum. Et queret inquit dñs sibi hoĩe
siue danidd siue ip̃m mecliatorẽ significats te stamo noni. qui
querorare sodumenim deoiatri uerim iõt queo samier¬

Expanded text:
rum, et hoc postea noluerit servare peccanti: neque enim peccaturum nesciebat: sed prasset aeterni. Ideo addidit: Et nunc regnum tuum non stabit tibi. Stetit ergo et stabit, quod in illo significatum est; sed non huic stabit, quia non in aeternum ipse fuerat regnaturus, nec progenies eius, ut saltem per posteros alterum alteri succedentes uideretur inpleri quod dictum est: In aeternum. Et quaeret, inquit, Dominus sibi hominem; siue Dauid siue ipsum Mediatorem significans testamenti noui, qui quaerit. Non solum enim Deo Patri. uerum ipsi quo
Abbreviated transcription (Latin):
etnomu nune dici dũs. nequaqͣ s glorificantes me glorificale
qime spernit spernetur qd enim nominat domur p̾atriei
Non enim de proximo patre diceret. s de ille a aron qui peraus
Sacercdos ẽ institutus de cuius progenie cẽtera sequerentur tupe¬
ncendemnostrant ubi ait. Reuelatus sumad domns patris tiui:
cum cent interra egipti tui indomo pharaonto ⁊ elegi domon
patris tii ecomib sceptris isrł. mͥ sacerdotio fungi Quas gat¬
cunectur e ad sacerdotium nisi airon de huius ergo stirre ito
scetest futuriren fuisse nt nõ eẽnt ulterms. sacerotes dpra:

Expanded text:
Et nunc dicit Dominus: Nequaquam, sed glorificantes me glorificabo, et qui me spernit, spernetur. Quod enim nominat domum patris eius, non eum de proximo patre dicere, sed de illo Aaron, qui primus sacerdos est institutus. de cuius progenie ceteri sequerentur, superiora demonstrant, ubi ait: Reuelatus sum ad domum patris tui, cum essent in terra Aegypti serui in domo Pharao, et elegi domum patris ts est ad sacerdotium, nisi Aaron? De hujus ergo stirpe isto loco dixit futurum fuisse ut non essent ulterius sacerdotes, quod jam
Abbreviated transcription (Latin):
loquitur homo dei cuius quidem nomen tacetur.s intelligi¬
tur officio ministerioq suo. sine dubitatione propheta.sic e¬
nim scriptum ẽ. ⁊ uenit homo dei ad heli ⁊ dixit. Nec dicit i¬
ẜui indomo pharaonis ẜui. ⁊ elegi domu patris tui ex om̃ib
sceptris ifrł. mihi sacerdotio fungi. ut ascenderent ad altar
meum ⁊ incenderent incensu ⁊ portarent ephot. ⁊ dedidomu
patris tui om̃ia que sunt ignis filioꝵ isrł mescam. Et ut quid
respexisti in incensu meu ⁊ in sacrificui meum ĩpudẽti cculo
⁊ glorificasti filios tuos suꝑ me benedice̾ pͥmitas nominis
sacrificii in ihł. in cõspectu meo. Propter ho. hec dicit dñs de

Expanded text:
loquitur homo Dei, cujus quidem nomen tacetur, sed intelligiloquitur homo Dei, cujus quidem nomen tacetur, sed intelligitur officio ministerioque suo sine dubitatione propheta. Sic enim scriptum est: Et venit homo Dei ad Heli, et dixit: Haec dicit Dserui in domo Pharao; et elegi domum patris tui ex omnibus sceptris Israel mihi sacerdotio fungi, ut ascenderent ad altare meum et incenderent incensum et portarent Ephod; et dedi domui patris tui omnia, quae sunt ignis filiorum Israel, in escam. Et ut quid respexisti in incensum meum et in sacrificium meum inpudenti oculo et glorificasti filios tuos super me, benedicere primitias omnis sacrificii in Israel in conspectu meo? Propter hoc haec dicit Dominus De
Abbreviated transcription (Latin):
illo intellig̾o qui ꝑꝑ nos pauper factus ⁊ crrn dines eet. ut eis
pauptate sicut paulo ante dictum ẽ diturerie pm eiena
terꝵꝓ suscitaut ꝑam cito ut caro enis nõ inderet corruptio ieme
nrt i liuci abisio alienabo qd adlitum ẽ erde istereoee erigati oxet
peopb quipe ideqm panp. Stercuo uero unde erectue ̃ rece¬
ce intelliguntur persecutores uidei a quor mumero aħ de

Expanded text:
illo intellego, qui propter nos pauper factus est, cum diues esset, ut eius illo intellego, qui propter nos pauper factus est, cum diues esset, ut eius paupertate, sicut paulo ante dictum est, ditaremur. Ipsum enim de terra suscitauit tam cito, ut caro eius non uideret corruptionem. Nec illud ab illo alienabo, quod additum est: Et de stercore erigit inopem. Inops quippe idem, qui pauper; stercus uero, unde erectus est, rectissime intelleguntur persecutores ludaei, in quorum numero cum se
Abbreviated transcription (Latin):
multitudo ẽ. Plures quippe sũt ĩea stirpe de quib prophetice predi¬
tum est. Et claudicauerunt a semitis suis: Capitulum. ez¬
Ngressi itaq referintur megyptum simulcum ip̃o iacob septua¬
qm̃ta quinq homines ad numerato ip̃o filiis snis in quo nuõ
due tantum femine cõmemorantur. una filia.neptis altera. s res
diligenter considerata non indicat ꝙ tantus nũs fuerit inꝓgeni
iacob die uel anno quo egressus ẽ egiptum cõmemorati sunt qu¬
poc in eis. etiam pnepotes ioseph. qui nullo modo iam tu esse po¬
tuerunt qm̃ cunc centum trignita annoꝵ erat lacob. filius noͣ
eius ioseph. triginta nouem. que cum accepiss tricesimo anno
suo uel amplius costet uxorem.quomo potiit ꝑ noue: annos
habere pronepotes de filiis quos ex eadem uxore suscepit. En
igitur nec filios herent effren et manasse filii ioseph. s eos pue¬

Expanded text:
multitudo est. Plures quippe sunt in ea stirpe, de quibus prophetice praedicmultitudo est. Plures quippe sunt in ea stirpe, de quibus prophetice praedictum est: Et claudicauerunt a semitis suis. CAPUT ngressi itaque referuntur in Aegyptum simul cum ipso Iacob septuaginta quinque homines, adnumerato ipso filiis suis. In quo numero duae tantum feminae commemorantur, una filia, neptis altera. Sed res diligenter considerata non indicat, quod tantus numerus fuerit in progenie Iacob die uel anno quo ingressus est Aegyptum. Commemorati sunt quippe in eis etiam pronepotes Ioseph, qui nullo modo iam tunc esse potuerunt, quoniam tunc centum triginta annorum erat Iacob, filius uero eius Ioseph triginta nouem; quem cum accepisse tricensimo anno suo uel amplius constet uxorem, quo modo potuit per nouem annos habere pronepotes de filiis, quos ex eadem uxore suscepit? Cum igitur nec filios haberent Ephraem et Manasses, filii Ioseph, sed eos pue
Abbreviated transcription (Latin):
pauloante dixi uocabatur. qd̾ nomen magis populus ex illo pcreat
obtinuit. Noc autem nomen illi ab angło impositum est. qui cum
illo fuerat in itinere de mesopotania fedeunte luctatus tyꝑum xp
eiudentissime gerens. Nam ꝙ ei preualuit iacob utiq uolenti. ut mi¬
stẽium figuraret. significat passionem xp̃i ub uisi sunt ei preualere.
uidei. Et famen benedictione: abecdem angło quem superaueratipe¬
trauit. Hac si huius nominis impositio. benedictio fuit. Interp̃tatur
añt ihł. uidens deum. Quid erit in fine p̃miu sc̃orum oĩ. Tetigit
porro illi idem angłs ueluti preualenti latitudine femoris eumqi
to modo clandumꝰ reddidit. Erat itaq unus atq idem iacob ⁊ bene¬
dictus ⁊̃ clandus. benedictus in eis qui in xp̃m ex eoclem populo cre¬
diderunt. atq in infidelib claudus. Nam femoris latitudo genis

Expanded text:
paulo ante dixi, uocabatur, quod nomen magis populus ex illo procreatus paulo ante dixi, uocabatur, quod nomen magis populus ex illo procreatus obtinuit. Hoc autem nomen illi ab angelo inpositum est, qui cum illo fuerat in itinere de Mesopotamia redeunte luctatus, typum Christi euidentissime gerens. Nam quod ei praeualuit Iacob, utique uolenti, ut mysterium figuraret, significat passionem Christi, ubi uisi sunt ei praeualere Iudaei. Et tamen benedictionem ab eodem angelo, quem superauerat, inpetrauit; ac sic huius nominis inpositio benedictio fuit. Interpretatur autem Israel \'uidens Deum\\ quod erit in fine praemium sanctorum omnium. Tetigit porro illi idem angelus ueluti praeualenti latitudinem femoris eumque isto modo claudum reddidit. Erat itaque unus adque idem Iacob et benedictus et claudus: benedictus in eis, qui in Christum ex eodem populo crediderunt, adque in infidelibus claudus. Nam femoris latitudo generis
Abbreviated transcription (Latin):
habere feminas. de quib duedeam filios. ⁊ unam feminam p¬
creauit cum earum nulla cõcubiss illicite. indicat senptura di̾¬
creadunam qui ppe accipiendam uenerat. s cum illi alterti proal¬
tera supposita fuiss nec ip̃am dimisit qua ne scre no usus fuerat ĩ
nute nesutibio eam uderetur huisse. ⁊ eo tp̃e qñ multiplierede
nostentatis cansa plures uxores. lexnulla prohibebat accep etide
poster tut unum futuri coniugii fidem fecerat. Que cu eiset ste¬
pam ancalam suam de qua filios ip̃a susciperet. marito dedit Nid
et orolem cupiebat effecit. Nullam iacob legitur petisse p̾ter unã
neeusus plurimis nisi gingende prolis officio coningali iure õ¬
nato ut neq lit faceret᷑ ñ uꝰxores eius id fieri flagitasset q̃ c̃õpõi
piri sui hebant legitimam ptãte Genuit gͦ. duodecĩ filios ⁊ ina filiã
perductus est. atq ibidem sublimatus. Iacob aute etiam ihł. sicut¬

Expanded text:
habere feminas, de quibus duodecim filios et unam filiam phabere feminas, de quibus duodecim filios et unam filiam procreauit, cum earum nullam concupisset inlicite, indicat scriptura diuina. Ad unam quippe accipiendam uenerat; sed cum illi altera pro altera subposita fuisset, nec ipsam dimisit, qua nesciens usus fuerat in nocte, ne ludibrio eam uideretur habuisse, et eo tempore, quando multiplicandae posteritatis causa plures uxores lex nulla prohibebat, accepit etiam illam, cui uni iam futuri coniugii fidem fecerat. Quae cum esset sterilis, ancillam suam, de qua filios ipsa susciperet, marito dedit; quod ultiplicare prolem cupiebat, effecit. Nullam Iacob legitur petisse praeter unam, nec usus plurimis nisi gignendae prolis officio, coniugali iure seruato, ut neque hoc faceret, nisi uxores eius id fieri flagitassent, quae corporis uiri sui habebant legitimam potestatem. Genuit ergo duodecim filios et unam filiam perductus fuit, atque ibidem sublimatus. CAPUT XXXIX.-- Qu
Abbreviated transcription (Latin):
Lpidem quem supposuit capiti suo ⁊ statuit illum intitulum. ⁊ suꝑ¬
fudit oleum in cacumen eius. ⁊uocauit iacob nomen loci illius dor¬
men dei. Wec ad ꝓpheciam ꝑtinent nec more idolatrie lapidem pe¬
fudit iacob oleo uelut faciens illum deum Neque enim adorauit
cundem lapidem. nel ei sacrificauit. s: xp̃i nomen achrismate ẽ .i.
qb unctione profecto figuratum. Est hic aliquid qd̾ ad magnum
ꝑtineat sacram̃tum. Scala uero ista intelligitur ip̃e saluator. nob
In memoriam reuocare in eũgłio ubi cum drenł de nathanael
gcee uere isrlita in quo dolas non ẽ quia isrłuderat istam uisi¬
onem ip̃e est enim lacob. Eodem loco nt.Am. amĩ dico robro
undebitis celum apertum. ⁊ angłos dei ascendentes ⁊descendetes
sup filiu hominis. Perrexit ergo iacob in mesopo tamam i
ut inde acciperet uxorem iide ante illi acciderit ꝯnattuor

Expanded text:
lapidem, quem subposuit ilapidem, quem subposuit ierfudit oleum in cacumen ejus: et vocavit Jacob nomen loci illius, Domus Dei . Hoc ad prophetiam pertinet: nec more idololatriae lapidem perfudit oleo Jacob, velut faciens illum deum; neque enim adoravit eumdem lapidem, vel ei sacrificavit: sed quoniam Christi nomen a chrismate est, id est ab unctione; ppertineat sacramentum. Scalam uero istam intellegitur ipse Saluator nobis in memoriam reuocare in euangelio, ubi, cum dixisset de Nathanael: Ecce uere Israelita, in quo dolus non est, quia Israel uiderat istam uisionem ipse est enim Iacob, eodem loco ait: Arnen, amen, dico uobis, uidebitis caelum apertum et angelos Dei ascendentes et descendentes super filium hominis. Pen-exit ergo Iacob in Mesopotamiam, ut inde acciperet uxorem. Unde autem illi acciderit quattuor
Abbreviated transcription (Latin):
⁊dormunt in loco illo ⁊ sõpmanit. Et ecce scala stabilita suꝑ terram
cuius caput ꝑtingebat ad celum. ⁊ angeli dei ascendehant et descende¬
bant per illam. ⁊ dñs incumbebat sup illam ⁊dixit. Ego sum deus
abraham patris tui ⁊ deus isaac. noli timere. Terramꝰ in qua tu dori
tibi dãbo illam ⁊ semini tuo ⁊ erit semen tum sicut arena terre ⁊ di¬
iatabitur supra mare. ⁊m africum.⁊ in aquilonem.⁊ ad orientemi
⁊bonedicentur inte omnes trib terre. et insemine tuo et ecce ego
sum fecum custehens te in om̃i ina quacũq ibis ⁊ reducam te ĩfer¬
pam hanc quia non te derelinquã donec faciam omia que tecumr
iatntus sum Et surrexit iacob de sompno suo. ⁊dixit. quia ẽ dñs ⁊ loco
hor ego autem nesciebam. ⁊ timuit et dreit.ꝙ̃ terribilis locus ẽ hic
non est hic nisi domus dei. ⁊ hic porta ẽ celi. Et surrxeeit racob. ⁊ sũpsit

Expanded text:
et dormiuit in loco illo et somniauit. Et ecce scala stabilita super terram, et dormiuit in loco illo et somniauit. Et ecce scala stabilita super terram, cuius caput pertingebat ad caelum; et angeli. Dei ascendebant et descendebant per illam, et Dominus incumbebat super illam et dixit: Ego sum Deus Abraham patris tui et Deus Isaac, noli timere; terram, in qua tu dormis super eam, tibi dabo illam et semini tuo; et erit semen tuum sicut harena terrae, et dilatabitur supra mare et in Africum et in aquilonem et ad orientem; et benedicentur in te omnes tribus terrae et in semine tuo. Et ecce ego sum tecum, custodiens te in omni uia quacumque ibis, et reducam te in terram hanc, quia non te derelinquam, donec faciam omnia, quae tecum locutus sum. Et surrexit Iacob de somno suo et dixit: Quia est Dominus in loco hoc, ego autem nesciebam. Et timuit et dixit: Quam terribilis locus hic! non est hoc nisi domus Dei et haec porta est caeli. Et surrexit Iacob et sumsit
Abbreviated transcription (Latin):
Secrit᷑ deus abrabam Dic iam intelligimus segregatum semen
iacos. ab alio semine isaac qd fcũm ẽ p esm. qñ ẽnim dictum est
in ysaac uocabitur tibi semen pertinens utiq semen adtinitite:
dei. Seperatum ẽ inde aliud semen abrabe. Qd erat mancille tilio. d¬
. ques futurum erat in filiis cethure. s adhuc erat ambignum de
duob gemirs fiis usaas an ad utruq an idou eoeimillabe¬
neduedoptineret ⁊ siad unu. quis nam eẽt ilorrem qd̾nune deli¬
patum ẽ cum propretice a patre benedicitur iacob et dicitur. terto
inconi cantiones gentu. ⁊ det tibi beneditionẽ abraũ patris tui
roencitaq in mesopotamiar iacob ĩsopni Capitu butro &u¬
aedepit oraculum de quo sic scriptum ẽ Et exiit iacobr puteo u¬
rationis ⁊ profectus ẽ in carem. ⁊ deuenit in locum. ⁊ dorminit ibi:
Deciderat enim sol. ⁊ sumpsit ex lapidib loci ⁊ posuit. ad ciput suum

Expanded text:
quam dedit Deus Abrahae . Hic jam intelligimus segregatum semen quam dedit Deus Abrahae . Hic jam intelligimus segregatum semen Jacob ab alio semine Isaac, quod factum est per Esau. Quando enim dictum est, In Isaac vocabitur tibi semen , pertinens utique semen ad civitatem Dei; separatum est inde aliud semen Abrahae, quod erat in ancillae filio, et quod futurum erat in filiis Cethurae. Sed adhuc erat ambiguum de duobus geminis filiis Isaac, an ad utrumque, an ad unum eorum illa benedictio pertineret; et si ad unum, quisnam esset illorum. Quod nunc declaratum est, cum prophetice a patre benedicitur Jacob, et dicitur ei: Et eris in congregationes gentium, et det tibi benedictionem Abrahae patris tui. Pergens itaque in Mesopotamiam Iacob in somnis accepit oraculum, de quo sic scriptum est: Et exiit Iacob a puteo iurationis et profectus est in Charran et deuenit in locum et dormiuit ibi; cciderat enim sol; et sumsit ex lapidibus loci et posuit ad caput suum
Abbreviated transcription (Latin):
mihi uenatione ⁊ intulit mibi ⁊ manduc̃am ab om̃ib ante qua
tuuenires ⁊ benedixi eum ⁊ benelictus sit Quis non bio malechi¬
ctione potius expectaret irati Si hec non supna inspiratione se tei¬
reno more gererentur Ores gestas s ꝓphetice gestas int̾ra .E celi¬
tus phomines s diuinitus n excutiantur singula tanti fecunda
misteriis Huita sunt implenda uolumina. aed huic operimodr
moderate imponendus nos in alia festinare ꝯpellit Capitulum¬
ꝯctitur icob⁊ parentibꝰ in mesopotimia nt abi dueat mae¬
Accorem patris mictentis uerba sunt. Nonaccipus uxore hnde
filiabem aneor surgens fuge i meiopotamia. indomo bathrel
patros matris tue ⁊ sume tibi inde ueorem de filrebr laban. frĩc ma¬
trs tue detro aute mens benedicit te ⁊ angeate ⁊multeplicet i¬
patris tui  semini tuo post te. ut heres fus terre incolatus tre

Expanded text:
mihi uenationem et intulit mihi, et manducaui ab omnibus, antequam mihi uenationem et intulit mihi, et manducaui ab omnibus, antequam tu uenires? et benedixi eum, et benedictus sit. Quis non hic maledictionem potius exspectaret irati, si haec non superna inspiratione, sed terreno more gererentur?s o res gestas, sed prophetice gestas; in terra, sed caelitus; per homines, sed diuinitus! Si excutiantur singula tantis fecunda mysteriis, multa sunt inplenda uolumina; sed huic operi modus moderate inponendus nos in alia festinare conpellit. CAPUtitur Iacob a parentibus in Mesopotamiam, ut ibi ducat uxorem. Patris mittentis uerba haec sunt: Non accipies uxorem ex filiabus Chananaeorum; surgens fuge in Mesopotamiam in domum Bathuel, patris matris tuae, et sume tibi inde uxorem de filiabus. Laban, fratris matris tuae. Deus autem meus benedicat te et augeat te et multiplicet patris tui, tibi et semini tuo post te, ut haeres fias terrae incolatus tui,
Abbreviated transcription (Latin):
tem carnis abrahe partim uero ad illũd iemen eius in quo seni
dicuntur om̃s gentes coberedes xp̃i ꝑ testamẽtu nouũ. ad possi¬
dendam uitam eternam regnuq celoꝵ partim au̾t ad ancillam
que inẜuitute generat.i. terrena ierłm. que seruit cum filus
quis. ⁊artim dero ad lib̾am cunitate dei .i. ueram ierłm. ⁊ eter¬
nam in celis cum filiis sius homines ẜm deum uiuentes.pere¬
apmnantur interris. S sunt in eis queclam que ad utraq ꝓtĩei
intelliguntur adancillã proprie ad libam figurate. Eripartita
ad uraq E Rerplum indeo probandir. ee quei dico Nissus ẽ
no tim ppheta qui regem onud argueret de pcc̃o grau ⁊ erõe ⁊¬

Expanded text:
ntem carnis Abrahntem carnis Abrahdicuntur omnes gentes coheredes Christi per testamentum nouum ad possidendam uitam aeternam regnumque caelorum; partim ergo ad ancillam, quae in seruitutem generat, id est terrenam Hierusalem, quae stim uero ad libe- . ram ciuitatem Dei, id est ueram Hierusalem aeternam in caelis, cuius filii homines secundum Deum uiuentes peregrinantur in terris; sed sunt in eis quaedam, quae ad utramque pertinere intelleguntur, ad ancillam proprie, ad liberam figurate. Tripertita ad utramque. Exemplis uideo probandum esse quod dico. Missus est Nathan propheta, qui regem Dauid argueret de peccato graui et
Abbreviated transcription (Latin):
flumine egrpti usq ad flum̃ magnu eufraten. Mec tam̃ ad huc
pohetabatur futuru. s expectabatur implendu. Impletur ẽat
pdaucł. ⁊ eius filuim salomone ciius regnur tanto quantu
promissu fuerat ĩpatio dilatatum ẽ niusos quippe illos
tum ut nihil deinde supeẽt quo terrena illa dei ꝓmissio cõpleret
pisi ut in eadem terra quantu ad prosperitatem attmnet tempora¬
lem ꝑ posteritatis successione. in cõcusso statu usq ad mortalitati
hiuus seculi terminu gens ꝑmaneret hebrea. si do dei sui legib
obedisset s qm̃ deus nõuerat hoc eã non ẽẽ factura. usus ẽ eius
etiq tporalib penis ad exerçendos in ea pancos fideles iuos. ⁊ am¬
monendos qui postea futuri erant in om̃ib gentib. ꝙ eos ãmõe
ri oportebat. in quib alteram promissionẽ reuelato nouo testam̃
ita etiam cetere ab isto regum tpe ꝓphecie partim ꝑtinent ad ge¬

Expanded text:
flumine Aegypti, usque ad flumen magnum Eufraten. Nec tamen adhuc flumine Aegypti, usque ad flumen magnum Eufraten. Nec tamen adhuc prophetabatur futurum, sed expectabatur implendum. Impletum est Dauid et eius filium Salomonem, cuius regnum tanto, quanto promissum fuerat, spatio dilatatum est; uniuersos quippe illos tum, ut nihil deinde superesset, quo terrena illa Dei promissio conpleretur, nisi ut in eadem terra, quantum ad prosperitatem adtinet temporalem, per posteritatis successionem inconcusso statu usque ad mortalis huius saeculi terminum gens permaneret Hebraea, si Domini Dei sui legibus oboediret. Sed quoniam Deus nouerat hoc eam non esse facturam, usus est eius etiam temporalibus poenis ad exercendos in ea paucos fideles suos et admonendos qui posri oportebat. In quibus alteram promissionem revelato novo testamento, ita etiam caeterae ab isto Regum tempore prophetiae partim pertinent ad ge
Abbreviated transcription (Latin):
fidt euis nestia consecutur quod promicti sepit his uerbis. et̾
benedicentur inte om̃s trib terre.⁊ deinceps aliis multis ad¬
medu testimoniis. hec duo ꝓmissa eẽ mostrabimus. Erat igit
iam interra ꝓmissionis semen abrahe. idest populus i frahel
ẜ̾m carnem. atq ibi non solum tenendo ac possidendo cinitates adue̾¬
sarior uerum etiam reges habendo. regnare iam ceperat. Impletis
de ip̃o populo promissionib. dei magñaiam exparte non solum q̃
trib illis patrib abraham usaac ⁊ iacob ⁊ quecũq alie tem porib
egrptia liberatus ⁊ per quem cuncta preterita reuelata sunt tp̃o¬
rib eis cum popłm ꝑ heremu duceret facte fuerant. Neq ãt
ꝑ insignem ducem iħm naue ꝑ quem populus ille ĩpromissio¬
nis inductus ẽ terram expugnatisq gentib cnm duodecim tribub
quib deus isserat diuisit ⁊ mortuus ẽ. Neq post illum toto tp̃ore
uidicum impleta fuerat promissio dei de terra chanaan aquodar

Expanded text:
 ejus vestigia consequuntur; quod promitti coepit his verbis: Et benedicentur in te omnes tribus terrae . Et deinceps aliis multis admodum testimoniis haec duo promissa esse monstravimus. Erat igitur jam in terra promissionis semen Abrahae, id est populus Israel, secundum carnem: atque ibi non solum tenendo ac possidendo civitates adversariorum, verum etiam reges habendo, regnare jam coeperat, impletis de ipso populo promissionibus Dei jam magna ex parte; non solum quae illis tribus patribus, Abraham, Isaac, et Jacob, et quaecumque aliae temporibus Aegyptia est liberatus, et per quem cuncta praeterita revelata sunt temporibus ejus, cum populum per eremum duceret, factae fuerant. Neque autem per insignem ducem Jesum Nave, per quem populus ille in promissionis inductus est terram, expugnatisque gentibus, eam duodecim tribubus, quibus jusserat Deus, divisit et mortuus est: neque post illum toto tempore Judicum impleta fuerat promissio Dei de terra Chanaan, a quodam
Abbreviated transcription (Latin):
pheta conuertitur ẜ et ip̃a precatio prophetatioẽ. Uiq quo domine
auertis intinem subancatur faciem tuam. sicut alibi dicit. hode no
uq auertis faciem tuam ame. Nam ideo quidam codices ͥne tẽ
mfietiam gens illa est creditura ante quem finẽ illa fieri opt̃¬
terat que supius erumpnosa deflenit. Propterque et hic seqt
uafrdescet picut ignis ira tua mem̃to que ẽ mer suba. Nihn

Expanded text:
pheta conuertitur; sed et ipsa precatio prophetatio est. Usque quo, Domine, auertis in finem? subauditur \'faciem tuam\', sicut alibi dicitur: Quo usque auertis faciem tuam a me? Nam ideo quidam codices hic non o in Christum Iesum etiam gens illa est creditura, ante quem finem illa fieri oportebat, quae superius aerumnosa defleuit. Propter quae et hic sequitur: Exardescit sicut ign
Abbreviated transcription (Latin):
maentridumeoꝵ que nata est de maiore cui duo nomina erãt.
igrntesaunocabatur ⁊ edom unde idumei. hoc uideri possit ĩ ple¬
tum quia postea superanda fuerat a populo qui ortus est exmi¬
nore .& israhelitico. eiq fuerat futura subiecta. tam̃ ĩ aliqd mai
intentam fuisse istam ꝓphetiam qua scriptum ẽ. Nopulus populum
Ifeus patercius acceperat de quo oraculo sic scriptum ẽ Facti
in temoso fngerari. Apparuit ante: ili dñs ⁊ dreit. Noli descendẽ
nscindo tũsebiti antem interra quam tibi dreero ⁊ incole i
megrotiret ero tecum ⁊ benedicam te. tibi enim ⁊ semini tuo de¬
perom nes terramhanc ⁊ statuam testam̃tum mem qd irani a

Expanded text:
maeorum, quae nata est de maiore, cui duo nomina erant nam et Esau uocabatur et Edom, unde Idumaei, hoc uideri possit inpletum, quia postea superanda fuerat a populo, qui ortus est ex minore, id est Israelitico, eique fuerat futura subiecta: tamen in aliquid maius intentam fuisse istam prophetiam, qua dictum est: Populus populum tiens pater eius acceperat. De quo oraculo sic scriptum est: Facta listinorumin Gerara. Apparuit autem illi Dominus et dixit: Noli descendere in Aegyptum; habita autem in terra, quam tibi dixero, et incole in terra hac; et ero tecum et benedicam te. Tibi enim et semini tuo dabo omnem terram hanc, et statuam iuramentummeum, quod iuraui A
Abbreviated transcription (Latin):
pentem conugato preferre quis ambigat Capitulm. uxxix
igitur usaac filii. esan ⁊ iacob pariter crescunt. Primatus ma¬
Ioris transfunditur ĩminorẽ excepto ⁊ placito inter ilos eoq
enticulam quẽ cibum minor parnerit mͥuor ĩmoderitius cc̃tu¬
puut ecqrptio primegenita su fri uiratione intergonti uendidit
ubi discimus inuescendo nõ sibi cibi genere. s ainditate ĩ modita
qͣuẽq culpandum Seneicit naac eñsq oculis osenectum ndus
anfertur nult benedicere filium maiore ⁊ proillo neicieno bndie
minorem. Dro fr̃e maiore qui erit pilosus se ꝑaternes manribus
subronente hectinis sibi pellicuł cdactatis. ueliit aliena pecc̃a po¬
sunter Iste dolus iacob ne putaretur frandulentas dolne anoen
eo magne rei misterum que reretur suꝑius predreit scriptur
habitans domoi re nostri quidam interpretati sont sire docat᷑
orriesqre dolo quiẽ dolus simplids que fictio nonmentien tes

Expanded text:
nentem coniugato praeferre quis ambigat? CAPUT XXXnentem coniugato praeferre quis ambigat? CAPUT XXXigitur Isaac filii Esau et Iacob pariter crescunt. Primatus maioris transfunditur in minorem ex pacto et placito inter illos, eo quod lenticulam, quem cibum minor parauerat, maior inmoderatius concupiuit, eoque pretio primogenita sua fratri iuratione interposita uendidit. Ubi discimus in uescendo non cibi genere, sed auiditate inmodesta quemque culpandum. Senescit Isaac eiusque oculis per senectam uisus aufertur. Vult benedicere filium maiorem et pro illo nesciens benedicit minorem, pro fratre maiore, qui erat pilosus, se paternis manibus subponentem, haedinis sibi pelliculis coaptatis uelut aliena peccata portantem. Iste dolus Iacob ne putaretur fraudulentus dolus et non in eo magnae rei mysterium quaereretur, superius praedixit scriptura: simplex, habitans domum. Hoc nostri quidam interpretati sunt <sine dolo\'. hominis sine dolo? Quis est dolus simplicis, quae fictio non mentientis,
Abbreviated transcription (Latin):
ab aħam patris tui noli timẽ tecum eĩm sum. ⁊ bñdrei te̾. ⁊ mul¬
tiplicabo sementuu ꝑp abrabam pr̃em tuũ ut intelligamus qͣ
caste abraham fecerit qd̾ hominib impudicius ⁊ nequitie s
descripturis sanctis patrocinia requirentibus uidetur fecissẽ
ubidinem. Deinde ut etiam hoc nouerimus. non ex bonis singu¬
lio inter se homines cõparare s mimo quoq consideremus u¬
nuuersa fien enim põt ut heat muita aliquid ⁊ no inmoribus
quispiam quo inperat alium. idꝙ sit longe prestabilius q̃r esti
illucd unde ab alio suꝑatur. Ac ꝑhoc sano ueroq uidiçio. tñ continentia
coniugio preferatur Melior est tamen homo fideł cõuigatus qͣr cõti¬
nẽs ĩnder. s infideus hõ non solum minus laudandus. uerum etiar
maxime detestandus ẽ Constituamus ambos honos etiam nc ꝑ¬
fecto melior est cõuigatus fidelissimus et obedientissunus dec. ꝙt
tinens miñoris fidei minorisq obedientie siuo ꝑai̾a sint cetera. conti¬

Expanded text:
tecum enim sum et benedixi te et multiplicabo semen tuum propter Abraham patrem tuum; ut intellegamus quam caste Abraham fecerit, quod hominibus inpudicis et nequitiae suae de scripturis sanctis patrocinia requirentibus uidetur fecisse libidine; deinde ut etiam hoc nouerimus, non ex bonis singulis inter se homines conparare, sed in uno quoque consideremus uniuersa. Fieri enim potest, ut habeat aliquid in uita et moribus quispiam, quo superat alium, idque sit longe praestabilius, quam est illud, unde ab alio superatur. Ac per hoc sano ueroque iudicio, cum continentia coniugio praeferatur, melior est tamen homo fidelis coniugatus quam continens infidelis. Sed infidelis homo non solum minus laudandus, uerum etiam maxime detestandus est. Constituamus ambos bonos; etiam sic profecto melior est coniugatus fidelissimus et oboedientissimus Deo quam continens minoris fidei minorisque oboedientiae. Si uero paria sint cetera, conti
Abbreviated transcription (Latin):
dando regrs meas inmente: eorum ⁊ suꝑ corda eor scribam eas.
iuidebo eos et ero illis in deum. ⁊ ip̃i erunt mͥ in plebem. ierłm siñ
dubio surerna prophetabatur cuus deus ip̃e p̾mium ẽ eumq hã¬
bere atqr ipnas ee summu. ibi est summu atq totum bonum
tatur futura domus dei eaq ꝓpła udetur impleri cum salomo
retreclitirat ild nobilissimu templu. Hec eĩm ⁊ intertenae¬

Expanded text:
dabo leges meas in mentem eorum, et super corda eorum scribam eas, videbo eos, et ero illis in Deum, et ipsi erunt mihi in plebem ; Jerusalem sine dubio superna prophetatur, cujus Deus ipse praemium est, eumque habere atque ipsius esse summum ibi est atque totum bonum.tatur futura domus Dei, eaque prophetia videtur impleri, cum Salomon rex aedificat illud nobilissimum templum. Haec enim et in terrena
Abbreviated transcription (Latin):
der sunt ouo porusi deuentre tuo seperabuntur ⁊ populus popłim
ueeuait mmnor seru et minori qued paulus apostolus magnur
set ioteluio gpatie deum̃tu quia nõ dum illis natis nec aliquid
urer tib bomi fenmali. sine ullis bonis meritis eligitur minor ma¬
igrentio obato qn prculclubio quantũ attinet ad origiale peccatũ
iores pres erant quantũ autẽ ad ꝓprium. ullus eõ um nullus
ambo edrun de hac redicere aliquid. latius instituti opis patio

Expanded text:
et duo populi de uentre tuo separabuntur et populus populum superabit et maior seruiet minori. Quod Paulus apostolus magnum uult intellegi gratiae documentum, quia nondum illis natis nec aliquid agentibus boni seu mali sine ullis bonis meritis eligitur minor maiore reprobato; quando procul dubio, quantum adtinet ad originale peccatum, ambo pares erant; quantum autem ad proprium, ullius eorum nullum erat. Sed nunc de hac re dic
Abbreviated transcription (Latin):
bosem ruinteo terre pocoqd ob andut abraham pater tus
orienẽ sae nt ⁊ custeduuit precepta mea et mandata mea ⁊isti¬
riecenonee mras et legitima. Iite patriarcha nec uxorem hunt
ficationie mlquam concubinam sed potestate dnor geminoꝵ
alim rencubitu procceatoru contentus fint. tiput etiamo sa
iiine cenculn de puscritudine conuigis cum habitaret inter a
bent eimci propinqna ex paterno ⁊ materno sangume seta ppa
Potri cis greferre debemus quia iste nullam femina pretera
pis roniũgem nouerat. Frant eĩm proculdubio paterne fidei
iodro enti merita potiora intantus ut ꝑꝑ illum dicat deus hiuc
facere bonã que fecit. Senedicentur inquit in semine tuo om̃s
tentes terre proeo qd̾ ob audunt abraham ꝑater tuus nocẽ me¬
Sm icustediuit precepta mea ⁊ mandata mea. ⁊ iustificationes

Expanded text:
s uocem meam et custodiuit praecepta mea et mandata mea et iustificationes meas et legitima mea. Iste patriarcha nec uxorem habuit aliam nec aliquam concubinam, sed posteritate duorum geminorum ex uno concubitu procreatorum contentus fuit. Timuit sane etiam ipse periculum de pulchritudine coniugis, cum habitaret inter alerat enim ei propinqua et paterno et materno sanguine; sed etipatri eius praeferre debemus, quia iste nullam feminam praeter unam coniugem nouerat. Erant enim procul dubio paternae fidei et oboedientiae merita potiora, in tantum, ut propter illum dicat Deus huic se facere bona quae facit. Benedicentur, inquit, in semine tuo omnes gentes terrae, pro eo quod obaudiuit Abraham pater tuus uocem meam et custodiuit praecepta me
Abbreviated transcription (Latin):
gepd eit non iitias manum tũam suꝑer puerum. neꝙ faci id̾¬
Ii quaqua unc enim sciu quia times deumtu ⁊ non pe¬
perce euutio non dum sciebat ds. geinde ariete illo immolito
UesIefio suo uocauit ut legitur abrabam. nom̃ lcci illius. doꝰ
spxaiut ho est uderi se fecit. Et uocnut angelus domini abraha
secundo decelo dicens. Per me metipm iurnũ dicit dñs. ꝑꝑ quod¬

Expanded text:
Et dixit: Non inicias manum tuam super puerum, neque facias ilEt dixit: Non inicias manum tuam super puerum, neque facias illi quicquam; nunc enim sciui quia times Deum tuum, et non pesciri feci\'; neque enim hoc nondum sciebat Deus. Deinde ariete illo immolato pro Isaac filio suo uocauit, ut legitur, Abraham nomen loci illius: Dominus apparuit, hoc est uideri se fecit. Et uocauit angelus Domini Abraham secundo de caelo dicens: Per me ipsum iuraui, dicit Dominus, prop
Abbreviated transcription (Latin):
iinicuruoc ibuu tioi semen. &citans quia exmortins eecitar
i pst deu oroude adclidit. Pro hocetiam eum insimilitudĩe:
gecueit Quius similitudinẽ. ssi illius uñ dicit apłs. qui propo
filio suo non pepcit.s pro nobis omnib tradiclit illu eñ ppea ĩ
usuc sicut dominus crucem suam. ita si ligua ad uictime lecum t
quib fuerit imponendus ip̃e portauit Postremo quia usaac oe¬
uoi non oportebat posteaqͣ est pater ferire ꝓhibitus quis erat il¬
le aries quo imolato impsetum ẽ significato sanguine sacrificiũ
Nempe quando udit eum abraham. cornibus fructie: tenebat
Sius ergo illo figurabatur.nisi iħs ante quam imolaret
somus idaics cõronatus: s diuina ꝓ. ingelum uerba potins
spiduamus. ait quippe scriptura Eetenddit ab.Im manim suam
im macerim ut occideret filium num. Et nocanit illum cn
seo⁊orumor celo ⁊dreit. abrabam ille antem dixit. Egre ege

Expanded text:
In Isaac uocabitur tibi semen, cogitans quia et ex mortuis suscitare In Isaac uocabitur tibi semen, cogitans quia et ex mortuis suscitare potest Deus. Proinde addidits unde dicit apostolus: Qui proprio filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum? Propterea et Isaac, sicut Dominus crucem suam, ita sibi ligna ad uictimae locum, quibus fuerat inponendus, ipse portauit. Postremo quia Isaac occidi non oportebat, postea quam est pater ferire prohibitus, quis erat ille aries, quo immolato inpletum est significatiuo sanguine sacrificium? Nempe quando eum uidit Abraham, cornibus in frutice tenebatur. Quis ergo illo figurabatur, nisi Iesus, antequam immolaretur, spinis Iudaicis coronatus? Sed diuina per angelum uerba potius audiamus. Ait quippe scriptura: Et extendit Abraham manum suam sumere machaeram, ut occideret filium suum. Et uocauit illum anaelo et dixit: Abraham! Ille autem dixit: Ecce ego.
Abbreviated transcription (Latin):
illi deus. cum de ancilla ⁊ filio enis foras eiciendis. noluntatẽ ꝯiugi
nollet implere. in isaac uocabitur tibi sem̃. ⁊ certe ibi sequitur ac
dicitur. Et filum antem ancille huius in magnam gentem fa¬
ciam illum. quia semen tuum ẽ Quo modo ergo dictum ẽ.ĩ isaac
uecabitur tibi semen cum ⁊ ismahelem ds sem̃ eius nocauerit.
Eeponens autem apostolus qͣuit sit in ĩ saac uccabitur t̃ semẽ
idẽ in quit non qui filii cxnis bn filii dei s fili promissionis deputã¬
ter iemine acpto filii promissionis. ut snt semen abrale inxsa
touaratu. focesẜ in ep̃o uecante gratia congregatur. Hancergo
Nomissione pater pius fideliter tenens. qu̾ia ꝑ hunc oportebat im¬
plemnuem deus iubebat cccidi. Non exitauit ꝙ sibi reddi poterit in¬
pron auon sedari potiit non speratus. sic intellectu. ẽ mepła ad
heoscoru obtiuit qui promissione suscepit. ad quemdictur est

Expanded text:
illi Deus, cum de ancilla et filio eius foras eiciendis uoluntatem coniugis illi Deus, cum de ancilla et filio eius foras eiciendis uoluntatem coniugis nollet inplere: In Isaac uocabitur tibi semen. Et certe ibi sequitur ac dicitur: Et filium autem ancillae huius in magnam gentem faciam illum, quia semen tuum est. Quo modo ergo dictum est: In Isaac uocabitur tibi semen, cum et Ismaelem Deus semen eius uocauerit? Exponens autem apostolus quid sit: In Isaac uocabitur tibi semen: Id est, inquit, non qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine. Ac per hoc filii promissionis, ut sint semen Abrahae, in Isaac uocantur, hoc est in Christo uocante gratia congregantur. Hanc ergo promissionem pater pius fideliter tenens. quia per hunc oportebat inpleri, quem Deus iubebat occidi, non haesitauit, quod sibi reddi poterat immolatus, qui dari potuit non speratus. Sic intellectum est et in epet unicum obtulit, qui promissiones suscepit, ad quem dictum est:
Abbreviated transcription (Latin):
superne ierusalemsoc est cuntatis dei figura geĩt Capitubã.3.
Nter ħ que omnia commemorirenimis lonͤgum est Temptat
abraham de ĩ molando dilectissimo fihio ip̃o isãac ut pie ens obe¬
dientia probaretur seculis innocentia proferenda non deo Req e
omnis culpanda temptatio. quia ⁊ gratulanda ẽ qua fit ꝓbatio ⁊
⁊plerumq aliter animus humanus sibi ip̃i innotescere non põt
nisi in res suas sibi non uerbo. s experĩto temptatione quoda
malo int̾ogante respondeat. ubi si dei mimus agnouerit. tunc pi
est. tunc solidatur firmitate gratie non inflatur manitate iacta¬
tie. Nũq sane crederet abraham. ꝙ uictimis dens delectitur hum̾¬
tus. qualus diumno intonante precepto. obediendum sit. nõ dispu¬
tindum erumtamen habraam confestim filium cum fuisset ĩ¬
moliturus resurrecturum credididisse laudandus ẽ Dixerat nãq

Expanded text:
supernae Jerusalem, hoc est civitatis Dei, figuram gerit . CAPUT XXXII.supernae Jerusalem, hoc est civitatis Dei, figuram gerit . CAPUT XXXII.ec, quae omnia commemorare nimis longum est, tentatur Abraham de immolando dilectissimo filio ipso Isaac, ut pia eius oboedientia probaretur, saeculis in notitiam proferenda, non Deo. Neque enim omnis est culpanda tentatio, quia et gratulanda est, qua fit probatio. Et plerumque aliter animus humanus sibi ipsi innotescere non potest, nisi uires suas sibi non uerbo, sed experimento tentatione quodam modo interrogante respondeat; ubi si Dei munus agnouerit, tunc pius est, tunc solidatur firmitate gratiae, non inflatur inanitate iactantiae. Numquam sane crederet Abraham, quod uictimis Deus delectaretur humanis; quamuis diuino intonante praecepto oboediendum sit, non disputandum; uerum tamen Abraham confestim filium, cum fuisset immolatus, resurrecturum credidisse laudandus est. Dixerat namque
Abbreviated transcription (Latin):
¶N de rursus abrabam fecit ingeraris aprod regem cutatie illis
abimalech. quod in egrpto dẽ coninge fecerãt eio in tacta siłt
redita est. Obi sane abrabam obiurganti regi cur taciussetit
suo soror erat abrahe. de quo propinqua eis erat. tante antem
pulcritudinis fuit ut etiam in illa etate poss adamari. Eapi¬
filius. eumq nominauit ysaac. ꝙ int̾pretatur risus. Riserat e
etiam pater qñ ei ꝑmissus ẽ. admirans ingaulio. riserat ⁊ mater
quando ꝑillos tres uiros iterum promissus ẽ dubitans ĩgandio
Quauis ex probrante angelo ꝙ risus ille etiam gaudii fuit tamẽ
plene fidei non tint post ab ecdem angło. infide ẽtiam confimata
est ex hoc ergo puer nomen accepit. Nam ꝙ risus ille non ad ir¬
ridendu obp̃brium. s ad celebrandu gaudiu ꝑtinebat.Nato isa¬
ac ex eo nomine uocato sarra mostrarãt. ait quippe. risum mihi
fecit dominus. quicũq enim audierit congandebit mihi. ẜ po¬

Expanded text:
Inde rursus Abraham fecit in Geraris aput regem ciuitatis illius Abimelech, quod in Aegypto de coniuge fecerat, eique intacta similiter reddita est. Ubi sane Abraham obiurganti regi, quur tacuisset suo soror erat Abrahae, de quo propinqua eius erat. Tantae autem pulchritudinis fuit, ut etiam in illa aetate posset adamari. CAPfilius, eumque nominavit Isaac, quod interpretatur Risus. Riserat enim et pater, quando ei promissus est, admirans in gaudio: riserat et mater, quando per illos tres viros iterum promissus est, dubitans in gaudio; quamvis exprobrante angelo quod risus ille, etiamsi gaudii fuit, tamen plenae fidei non fuit . Post ab eodem angelo in fide etiam confirmata est. Ex hoc ergo puer nomen accepit. Nam quod risus ille non ad irridendum opprobrium, sed ad celebrandum gaudium pertinebat, nato Isaac, et eo nomine vocato, Sarra monstravit; ait quippe, Risum mihi fecit Dominus; quicumque enim audierit, congaudebit mihi . Sed po
Abbreviated transcription (Latin):
nes seri carnis infilii dei s filii ꝓmissionis deputant in semĩe
&e quo dictum ẽ. In isaac uecabitur tibi semen. neq enim inde
rium dicta sit concubina s quisquis ħ nõ uult mittis significa¬
tionib accipere non calum pnientur abrale. Quid ñ eñimet
tio miusum e contra bereticos futuros ẜarum aduersanos nue¬
pimnt in ipo patre multaru gentiu post obitum⁊ igis ite¬
ramumart mom demostraretur nõn eẽ pc̃cm. Et mortue est. ab¬

Expanded text:
qui filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in seminequi filii carnis, hi filii Dei, sed filii promissionis deputantur in semine, de quo dictum est, In Isaac vocabitur tibi semen . Neque enim video, rium, dicta sit concubina. Sed quisquis haec non vult in istis significationibus accipere, non calumnietur Abrahae. Quid si enim et hoc provisum est contra haereticos futuros secundarum adversarios nuptiarum, ut in ipso patre multarum gentium post obitum conjugis iterum conjugari demonstraretur non esse peccatum? Et mortuus est Ab
Abbreviated transcription (Latin):
qui ppe ⁊ urores abrabe ⁊ concubinesunt appellate. Sarra uero nuqiã
dicta est concubina. Nam et qñ data ẽ agar abrahe ita scriptum est
⁊ apprebendit sarra uxor abraham. Agar egiptiam ancillam sua¬
post decem annos. quam habitauerat abraham intra canaan. ⁊ de¬
dit eam abraham iuro suo ip̃i uxorem. de cethura autẽ. quam post
obitum sarre accepit. sic legitur. adcliciens autẽ abraham. sumsit
uxorem cui nom̃ cethura. ecce ambe dicimtur uxores. mbx poro
concubine fuisse reperiuntur. postea diçente scriptura. Dedit antẽ
sbabam omne censum sum ysaac filio suo. ⁊ filus concbinar
abaru dedit abraham dationes ⁊ dimisit eos ab isaac filio suo.
huc se uuo adoriente in terra orientis. Iñt ergo nõ nulla
mimera filii concubiar s nõ ꝑuenuunt ad regnu᷑ promissu
mee seratici. ne uidei carnales quia ꝑꝑ ysaac nlłs est beres. et nõ

Expanded text:
quippe et uxores Abrahae et concubinae sunt appellatae; Sarra uero numquam quippe et uxores Abrahae et concubinae sunt appellatae; Sarra uero numquam dictEt apprehendit Sarra uxor Abram Agar Aegpost decem annos, quam habitauerat Abram in terra Chanaan, et dedit eam Abram uiro suo ipsi uxorem. De Cettura autem, quam post obitum Sarrae accepit, sic legitur: Adiciens autem Abraham sumsit uxorem, cui nomen Cettura. Ecce ambae dicuntur uxores; ambae porro concubinae fuisse reperiuntur, postea dicente scriptura: Dedit autem Abraham omnem censumsuumlsaacfiliosuo, etfiliisconcubinarum suarum dedit Abraham dationes et dimisit eos ab Isaac filio suo adhuc se uiuo ad orientem, in terram orientis. Habent ergo nonnulla munera filii concubinarum, sed non perueniunt ad regnum promissum, nec haeretici, nec Iudaei carnales, quia praeter Isaac nullus est heres, et non
Abbreviated transcription (Latin):
uriheum fuisse corpus emortiu qm̃ non ex omini feminar
an adhue ẽẽt aliquod tp̃s pariendi extremus grrierire. Ip̃a m
Ila et ite adhuc poss ad aliquid enim emortiua. corpus ertelli¬
gere debemus non ad omnia. nam si ad om̃ii nõiam senectuo
A dño a ecepit etiam post obitum manut uroris. Sĩ pẽi nitere
uidetur ilia quam secuti sumus. hnius solutionis questio p̃terẽ¬
da. quia centenarius quidam senex s tp̃is nostri.de nulla potest
femina gingere non tunc qñ ad huc tam clindiuidebat urçent
anni non dũm facerent.homine de crepite senectutis. Capitulũ¬
intrib uiris quos dubitantum nõ est angelos fuisse. quaus quida
ceistiment unum in eis fuusse dominum xꝑ̃m. asserentes eum etia
ante indumentu carnis fuisse uisibilem. Est quide: diuine potesta¬
tis ⁊ inisibił in corporał ĩmutabilisq nature. si ne ulla sui mutatioe

Expanded text:
Abrahae iam fuisse corpus emortuum, quoniam non ex omni femina, Abrahae iam fuisse corpus emortuum, quoniam non ex omni femina, cui adhuc esset aliquod pariendi tempus extremum, generare ipse in illa aetate adhuc posset. Ad aliquid enim emortuum corpus intellegere debemus, non ad omnia. Nam si ad omnia, non iam senectus a Domino accepit, etiam post obitum mansit uxoris. Sed propterea mihi uidetur illa, quam secuti sumus, huius quaestionis solutio praeferenda, quia centenarius quidem senex, sed temporis nostri, de nulla potest femina gignere; non tunc, quando adhuc tamdiu uiuebant, ut centum anni nondum facerent hominem decrepitae senectutis. CAPUtribus uiris, quos dubitandum non est angelos fuisse; quamuis quidam existiment unum in eis fuisse Dominum Christum, adserentes eum etiam ante indumentum carnis fuisse uisibilem. Est quidem diuinae potestatis et inuisibilis, incorporalis inmu: tabilisque naturae, sine ulla sui mut