comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
uiderut mulierẽ ad concupiscendũ eã: iã merha¬
Itus ÷ eã in corde suo. Iustia gͦ minor est. ñ mecha¬
ni corpoꝵ conunctiõe: iusticia uͦ maior ÷ regni
S conformauit qͥ hoc p̃cepit: ñ enĩ uenit legẽ
soluere s implere. Sane ꝯsidandũ ẽ. qđ ñ dix̃
oĩs q̃ concupierit mulierẽ. s qͥ uiderit mulierẽ
ae ꝯcupiscendũ. id ÷ hoc fine ce hoc animo atten¬
derit. ut eã ꝯcupiscat. qđ iã ñ ẽ ticillari delecta¬
tione carnis. s plane consentire libidini: ita ut ñ
refrenet᷑ illicitꝰ apetituᷤᷤ. s si facultas data fuerit sa¬
tiet᷑. Nã tria st̃. quib implet᷑ peccatũ suggestione.
delectatiõe. cõsensione. Suggestio siue ꝑ memoriã
fit. siue ꝑ corporis sensus : cũ aliqͥd uidemꝰ ł audimꝰ
ł olfacimꝰ. ł gustamꝰ. ł tangunꝰ. Qd̾ si frui delectau̾ii
cibis. palati appetitꝰ assurgit: ñ fit nͥ delectatione:
huic tam̃ ñ ꝯsentimꝰ : s eã dñantes rationis iure co¬

Expanded text:
iam moechatus est eam in corde suo. iustitia ergo minor est non moechari corporum coniunctione, iustitia uero maior regni ergo confirmauit qui hoc praecipit; non enim uenit legem soluere, sed implere. sane considerandum est, quod non dixit: omnis qui concupierit mulierem, sed: qui uiderit mulierem ad concupiscendum, id est hoc fine et hoc animo attenderit, ut eam concupiscat, quod iam non est titillari delectatione carnis, sed plane consentire libidini, ita ut non refrenetur inlicitus appetitus, sed, si facultas data fuerit, satietur. Nam tria sunt, quibus impletur peccatum: suggestione, delectatione, consensione. suggestio siue per memoriam fit siue per corporis sensus, cum aliquid uidemus uel audimus uel olfacimus uel gustamus uel tangimus. quod si frui delectaueritcibis palati appetitus assurgit, non fit nisi delectatione; sed huic tamen non consentimus et eam dominantis rationis iure co
Abbreviated transcription (Latin):
si boni. Illo enĩ cibo saturabit᷑. de quo ipse dñs dic̃.
Meus cib est. ut faciã uoluntatẽ patris mei. qđ÷
iusticia: & illa aqua de qua quisquis biberit ut ide
dicit. fiet in eo fons aquȩ salientis in uitã ȩternã.¬

Expanded text:
si boni, illo ergo cibo saturabuntur, de quo ipse Dominus ait: si boni, illo ergo cibo saturabuntur, de quo ipse Dominus ait: Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei, quod est justitia: et illa aqua, de qua quisquis biberit, ut idem dicit, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeterna
Abbreviated transcription (Latin):
tiũ. Significat enĩ qͣndã soliditatẽ & stabilitatẽ he¬
reditatis ꝑpetue: ubi aĩa ꝑ bonũ affectũ tãꝗͣ loco
suo reqͥescit. sic̃ corpꝰ in t̾ra᷑. & inde cibo suo alitur
sicut corpꝰ ex t̾ra: ipsa ÷ requies. & uita scoꝵ. Miteᷤᷤ
autẽ st̃. qui cedunt imꝓbitatib. & ñ resistunt
malo : s uincunt in bono malũ. Rixent᷑ gͦ ummiteᷤ.
& dimicent ꝓ t̾renis & tẽporalib rebus: beati autẽ
mites. qm̃ ipsi hereditate possidebt̃ t̾rã. de qua pel¬
li ñ possunt. Beati lugentes: qm̃ ipsi consolabunt᷑.
Luctus ẽ: tristicia de amissione carorũ. Conuersi
autẽ ad dm̃. ea quȩ in hoc mundo cara amplecte¬
bant᷑: anuitunt. Non enĩ gaudent his rebꝰ. quib
ante gaudebant. & donec fiat in illis amor et̾noꝵ
ut tẽporalẽ amitentes. et̾na letitia ꝑfruantur.¬
Beati qͥ esuriunt &e sitiunt iusticiã: qr ipsi satu¬
rabunt᷑. Iam istos amatores dicit ueri & inconcus¬

Expanded text:
nificat enim quamdam soliditatem et stabilitatem haereditatis perpetuae, ubi anima per bonum affectum, tanquam loco suo requiescit, sicut corpus in terra; et inde cibo suo alitur, sicut corpus ex terra: ipsa est requies et vita sanctorum. Mites autem sunt qui cedunt improbitatibus, et non resistunt malo, sed vincunt in bono malum . Rixentur ergo immites, et dimicent pro terrenis et temporalibus rebus: Beati autem mites; quoniam ipsi haereditate possidebunt terram, de qua pelli non possint. 5. Beati lugentes; quoniam ipsi consolabuntur. Luctus est tristitia de amissione charorum: conversi autem ad Deum, ea quae in hoc mundo chara amplectebantur, amittunt: non enim gaudent his rebus, quibus ante gaudebant; et donec fiat in illis amor aeternorum, ut temporalem amittentes aeterna laetitia Beati qui esuriunt, et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur. Hic amatores dicit, veri et inconcus
Abbreviated transcription (Latin):
abundauerit. ñ intrabitis in regnũ cęloꝵ. Ergo qͥ
soluerit illa minima ⁊ sic docuerit : minimꝰ uoca¬
bit᷑. Qui autẽ fecerit illa minima & sic docuerit.
ñ iã magnꝰ habendus est & idoneus regno celoꝵ: sed
tam̃ ñ tam minimꝰ ꝗͣ illȩ qͥ soluit. Lit aut̃ sit magnꝰ¬

Expanded text:
abundaverit, non intrabitis in regnum coelorum. Ergo qui solverit illa minima, et sic docuerit, minimus vocabitur: qui autem fecerit illa minima, et sic docuerit, non jam magnus habendus est et idoneus regno coelorum; sed tamen non tam minimus
Abbreviated transcription (Latin):
cũ uolumꝰ expͥ̾mere aliqͥd ita exauctũ ut nichil re¬
luiqueretͣ: uł ut significarent᷑ nõie qͣdrantis no¬
uissimi. t̾rena peccata. Quarta enĩ pars distuic
qͣrtã t̾rã. Potest gͦ conuenient̾ uideri dictũ: donec
soluas nouissimũ qͣdrantẽ. donec luas t̾rena peccata.
Hoc enĩ && peccator audiuit: terra es. & in terrã ibis.
Donec soluas autẽ qđ dictũ ẽ: miror si ñ eã penam
significat quȩ uocat᷑ ȩt̾na. Unde enĩ soluet᷑ illud de¬
bitũ: ubi iã ñ dat᷑ penitendi &e correctiꝰ iuuendi locꝰ:
lta enĩ fortasse hic positũ ẽ. donec soluas. qͦmͦ in illo.
ubi dictũ ẽ: sede ad dexterã meã. donec ponã iniͤmi¬
cos tuos sub pedib tuis. Non enĩ cũ fueruit ĩimici
sub pedib positi: desinet ille ẽẽ ad dexterã. Aut ilsd
apłi. oportet enĩ illũ regnare. donec ponat õs ini¬

Expanded text:
d ita exactum, ut nihil relinqueretur: vel ut significarentur nomine quadrantis novissimi, terrena peccata. Quarta enim pars distinctquartam terram. Potest ergo convenienter videri dictum, Donec solvas novissimum quadrantem, donec luas terrena peccata: hoc enim et peccator audivit, Terra es, et in terram ibis . Donec solvas autem quod dictum est, miror si non ea. Unde enim solvitur illud debitum, ubi jam non datur poenitendi et correctius vivendi locus? Ita enim fortasse hic positum est, Donec solvas, quomodo in illo ubi dictum est, Sede ad dexteram meam, donec ponam omnes inimicos tuos sub pedibus tuis ; non enim cum fuerint inimici sub pedibus positi, desinet ille sedere ad dexteram: aut illud Apostoli, Oportet enim illum regnare, donec ponat omnes ini
Abbreviated transcription (Latin):
aut caro: aut ds̃. aut p̃ceptũ eiꝰ. S diabolo ñ uideo
qͦm iubeamͣ ẽẽ beniuoli: id ÷ concordes & consenti¬
entes. Namq alii qđ grece positũ est Bynoc uis
int̾p̃tati st̃ consors. alii consentiens: s neq beni¬
uolentiã diabolo iubem᷑ exhibere. ubi enĩ beniuo¬
lentia. ibr anacitia. Nec quicꝗͣ dixerit amicitiã cũ
diabolo ẽẽ faciendã: neq concordare cũ illo expedit
cu semel renuntiando bellũ indiximꝰ. & quo uicto
coronabim. neq consentire illi iam oportet᷑. cii si
nelĩ consentissemꝰ: nũꝗͣ in istas incidissemꝰ misepia
est pace habe. tibi utiq & beniuolentia c concorda
ligoi ante cuiꝰ tribunal om̃s oportet exhiberi sic̃

Expanded text:
ro, aut Deus, aut praeceptum ejus. Sed diabolo non video quomodo jubeamur benevoli esse, id est concordes aut consentientes. Namque alii quod graece positum est εὑνοῶν, interpretati sunt concors, alii consentiens: sed neque benevolentiam diabolo jubemur exhibere; ubi enim benevolentia, ibi amicitia: neque quisquam dixerit amicitiam cum diabolo esse faciendam; neque concordare cum illo expedit, cui semel renuntiando bellum indiximus, et quo victo coronabimur; neque consentire illi jam oportet, cui si nunquam consensissemus, nunquam in istas incidissemus miserias. est, pacem habere, ubi utique et benevolentia, et concordia, ligo, ante cujus tribunal omnes oportet exhiberi, sicut
Abbreviated transcription (Latin):
facit. ut fratͥ suo uł ñ irascat᷑ sine causa. uł racha
ni dicat sine causa: uł eũ fatuũ ñ apellet sine cau¬
sa; Qđ torã suꝑbissime admutit᷑. uel si forte ĩ hor
aliquo lapsus fuerit: qđ unũ : remediũ. supplici
animo ueniã dep̾cet᷑: nisi qͥsqͥs inanis iactantie

Expanded text:
facit, ut fratri suo vel non irascatur sine causa, vel Racha facit, ut fratri suo vel non irascatur sine causa, vel Racha non dicat sine causa, vel eum fatuum non appellet sine causa, quod totum superbissime admittitur; vel forte si in aliquo horum lapsus fuerit, quod est unum remedium, supplici animo veniam deprecetur; nisi quisquis inanis jactantiae
Abbreviated transcription (Latin):
nos habeat fr̃. id ÷ si nos eũ in aliquo lesimus: turle
enĩ ipse habet adu̾sũ nos. Nã nos habemꝰ adu̾sus
illũ. si ille nos lesit: ubi ñ opus ẽ ꝑg̾e ad reconcilia¬
tionẽ. Non enĩ ueniã postulab̾ ab eo qͥ tͥ fec̃ iniuriã.
s tantũ dimites: sic̃ tibi dimiti a dño cupis quod
ipse cõmiseris. ꝑgendũ ÷ gͦ ad reconciliationem:
cum in m̃tẽ uenerit qđ nos forte frẽm in aliqͦ
lesimꝰ. Pgendũ autẽ ñ pedib corporis. s motib
animĩ ut te humili affectu ꝓsternas fr̃i: ad quẽ
sola cara cogitatione cucurreris in conspectu eius
cui munꝰ oblaturꝰ es. Ita enĩ &̃ si p̾sens sit poteris
eũ ñ simulato animo lenire. atq grãm reuocare ue¬
niã postulando. si hoc priꝰ corã deo feceris. ꝑgenꝰ ad
eũ non pigro motu corporis. s celerrimo dilectioniᷤ
affectu÷ atq inde ueniens. id ÷ intentionẽ reuocans
ad id qđ̵ ag̾e ceꝑas: offeres munꝰ tuũ. Quis aut̃ hoc

Expanded text:
nos frater, id est, si nos eum aliquo laesimus, tunc enim ipse habet adversus nos, nam nos habemus adversum illum, si ille nos laesit, ubi non opus est pergere ad reconciliationem; non enim veniam postulabis ab eo qui tibi fecit injuriam, sed tantum dimittes, sicut tibi dimitti a Domino cupis, quod ipse commiseris: pergendum est ergo ad reconciliationem, cum in mentem venerit quod nos forte fratrem in aliquo laesimus; pergendum autem non pedibus corporis, sed motibus animi, ut te humili affectu prosternas fratri, ad quem chara cogitatione cucurreris, in conspectu ejus cui munus oblaturus es. Ita enim etiam si praesens sit, poteris eum non simulato animo lenire, atque in gratiam revocare veniam postulando, si hoc prius coram Deo feceris, pergens ad eum non pigro motu corporis, sed celerrimo dilectionis affectu; atque inde veniens, id est, intentionem revocans ad id quod agere coeperas, offeres munus tuum. 28. Quis autem hoc
Abbreviated transcription (Latin):
ipsã fidẽ acciꝑe possumus: cuiꝰ signũ ÷ altare ui¬
sibile. Quodlibet enĩ munꝰ offerimꝰ deo. siue ꝓ¬
phetiã. siue doctrinã. siue orationẽ. siue hymirũ.
siue psalmũ. & siqͥd tale aliud sp̃aliũ douorum
animo occurit: acceptũ ẽẽ ñ potest deo. nͥ fidei sin-¬
ceritate fulciat᷑. & ei fixe atq immobili altari im
ponat᷑: ut possit integrũ atq illibatũ ẽẽ qđ loqͥ m.
Nã multi heretici ñ habentes altare. id ÷ ueram
fidẽ. blasphemias ꝓ laude dixert̃. t̾renis uidelic&
opinionib aggrauati: uotũ suũ tãꝗͣ in t̾rã ꝓicienti
S debet ẽẽ sana etiã offenͣtis inrtentio: & ꝓpterea

Expanded text:
ipsam fidem accipere possumus, cujus signum est altare viipsam fidem accipere possumus, cujus signum est altare visibile. Quodlibet enim munus offerimus Deo, sive prophetiam, sive doctrinam, sive orationem, sive hymnum, sive psalmum, et si quid tale aliud spiritualium donorum animo occurrit, acceptum esse non potest Deo, nisi fidei sinceritate fulciatur, et ei fixe atque immobiliter tanquam imponatur, ut possit integrum atque illibatum esse quod loquimur. Nam multi haeretici non habentes altare, id est veram fidem, blasphemias pro laude dixerunt; terrenis videlicet opinionibus aggravati, votum suum tanquam in terram projicientes. Sed debet esse sana et
Abbreviated transcription (Latin):
ait si autẽ obtuleris munus tuũ in altare: s ait.
fatuȩ: multo minꝰ fas ÷ animo tenere aliqͥd. ut in
odiũ ĩdignatio conu̾tat᷑: quo ꝑtinet etiã qd alio
loco dr̃. non occidat sol suꝑ iracundiã urãm. Iube¬
mͦ gͦ illaturi munꝰ ad altare. si recordati fuerimꝰ
aliquid adu̾sũ habere frẽm. munꝰ ante altare re¬
linquere. & ꝑgere ac reconciliari fr̃i: de iide ue¬
nire. & muniis offerre. Qđ si accipiat᷑ ad litterã.
fortassis aliqͥs credat ita fieri oportere: si presers
sit fr̃. Non gͦ diutiꝰ differri potest. cũ munꝰ tuũ
relinquere ante altare iubearis. Si gͦ de absente.
& qđ fieri potest etiã transmare ꝯstituto. aliquid
tale ueniat in m̃tẽ: absurdũ ÷ credere ante altare
munꝰ relinquendũ. qđ pꝰ t̾ras & maria & ꝑ erra¬
ta offeras deo: & ideo prorsus intꝰ ad sp̃alia refugere
cogim᷑: ut hoc qđ dictũ ẽ. sine absurditate possit
intelligi. Altare itaq sp̃alit̾ in int̾iore dei tẽplo

Expanded text:
munus tuum ad altare; sed ait,Fatue; multo minus fas est animo tenere aliquid ut in odium indignatio convertatur. Quo pertinet etiam quod alio loco dicitur, Non occidat sol super iracundiam vestram . Jubemur ergo illaturi munus ad altare, si recordati fuerimus aliquid adversum nos habere fratrem, munus ante altare relinquere, et pergere ac reconciliari fratri, deinde venire et munus offerre. Quod si accipiatur ad litteram, fortassis aliquis credat ita fieri oportere, si praesens frater sit non enim diutius differri potest, cum munus tuum relinquere ante altare jubearis: si ergo de absente, et, quod fieri potest, etiam trans mare constituto aliquid tale veniat in mentem, absurdum est credere ante altare munus relinquendum, quod post terras et maria pererrata offeras Deo. Et ideo prorsus intro ad spiritualia refugere cogimur, ut hoc quod dictum est sine absurditate possit intelligi. 27. Altare itaque spiritualiter in interiore Dei templo
Abbreviated transcription (Latin):
temunistro: & ut in carcerẽ mutaris. Am̃dico
tu qiexies inde. donec reddas nouissimũ qͣdrantẽ.
Iudic̾ẽ intelligo: pat̾ enĩ ñ udicat quequã
s om̃e uidiciũ dedit filio. Ministrũ intelli¬
gor & angłi inqͥt ministrabant ei : & cũ angłis suiᷤ
senturũ credimus. ad iudicandos uiuos & mortuoᷤ.
Carcerẽ intelligo. penas uidelicet tenebrarũ: quas
alio loco exteriores uocat. Credo. ꝓpt̾ea qđ intrin¬
secus in ipsa m̃te. uł etiã si qͥd secretiꝰ cogitari potest
gauaut diuinoꝵ p̾mioꝵ. de quo dr̃ seruo bene me¬
pito uitea in gaudiũ dñi tui: que ad modũ etiã in
hac ordinatione rei publice. uł a secretario uel
a p̃torio uidicis extramitit᷑. qͥ in carcerẽ trudit᷑
nsoluendo autẽ nouissimo qͣdrante potest ñ ab¬
surde intelligi. aut ꝓ eo positã qđ nichil relinqͥt᷑

Expanded text:
o, et in carcerem mittaris. Amen dico tibi, non exies inde, donec reddas novissimum quadrantem. Judicem intelligo: Pater enim non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio . Ministrum intelligo: Et Angeli, inquit, ministrabant ei : et cum Angelis suis venturum credimus ad judicandos vivos et mortuos. Carcerem intelligo; poenas videlicet tenebrarum, quas alio loco exteriores vocat : credo propterea quod intrinsecus sit in ipsa mente, vel etiam si quid secretius cogitari potest, gaudium divinorum praemiorum; de quo dicitur servo bene merito, Intra in gaudium Domini tui : quemadmodum etiam in hac ordinatione reipublicae, vel a secretario, vel a praetorio judicis extra mittitur qui in carcerem truditur. 30. De solvendo autem novissimo quadrante, potest non absurde intelligi aut
Abbreviated transcription (Latin):
suo. & sine causa. Hoc ÷ unde defendit᷑ qđ apłs gala
thas uocat stultos: qͦs etiã fr̃s nominat. Non enĩ id
facit sine causa. Ideo autẽ hic fr̃ subaudiendꝰ est. qͥ a
de inimico postea dr̃: qͦmͦ etiã ipse tractandus sit
maiore iusticia. Dẽ inde hic seqͥtur. Si gͦ obtule¬
ris munꝰ tuũ ad altare. & illic recordatꝰ᷑ fueris qͥ fr̃
tuus habet aliqͥd adu̾sũ te: relinquȩ ibi munꝰ tuũ
aute altare: &e uade priꝰ reconciliari fr̃i tuo. &a

Expanded text:
suo, et sine causa. Hoc est unde defenditur, quod Apostosuo, et sine causa. Hoc est unde defenditur, quod Apostolus Galatas vocat stultos , quos etiam fratres nominat: non enim id facit sine causa. Ideo autem hic frater subaudiendus est, quia de inimico postea dicitur quomodo etiam ipse tractandus sit majore justitia. CAPUT X.--26. Deinde hic sequitur: Si ergo obtuleris munus tuum ad altare, et illic recordatus fueris quod frater tuus habet aliquid adversum te; relinque ibi munus tuum ante altare, et vade, prius r
Abbreviated transcription (Latin):
intersit int̾ iusticiã phariseoꝵ: & istã maiorẽ quȩ in
regnũ cȩloꝵ introducit. Qđ cũ sit grauiꝰ occide quã
uerbo irrogare conuitiũ: ibi occisio reũ facit iudicio:
hic autẽ ira facit reũ iudicio. qđ triũ illoꝵ peccatoꝵ
leuissimũ ẽ: qi illic questionẽ homicidii int̾ hoĩes
agrtabãt: hic aute oĩa diuino iudicio dimitunt᷑.
ubi finis dãpnatoꝵ ÷ gehenna ignis. Quisqͥs aut̃ dixe¬
rit qđ grauiori supplicio in maiore iusticia punitur
homicidiũ. si gehenna ignis punit᷑ conuitiũ: cogit in¬
telligi ẽ ẽ differentiã gehennarũ. Sane initrib istis sen¬
tentiis. subauditio uerboꝵ intuenda ẽ. Habet enĩ pͥma
sententia oĩa u̾ba necessaria: ut nichil subaudiatur.
Qirascit᷑ inqͥt fr̃i suo sine causa: reus erit iudicio. In
scda uͦ cũ ait. qͥ autẽ dixerit fr̃i suo racha. subaudit᷑
sine causa: & ita uingit᷑ reus erit concilio. Iã ĩ t̾cia
ubi ait qͥ autẽ dixerit fatuȩ. duo subaudunt᷑: & fr̃ĩ

Expanded text:
stitiam Pharisaeorum, et istam majorem quae in regnum coelorum introducit, quod cum sit gravius occidere quam verbo irrogare convicium, ibi occisio reum facit judicio, hic autem ira facit reum judicio, quod trium illorum peccatorum levissimum est: quia illic quaestionem homicidii inter homines agitabant; hic autem omnia divino judicio dimittuntur, ubi finis damnatorum est gehenna ignis. Quisquis autem dixerit quod graviore supplicio in majore justitia punitur homicidium, si gehenna ignis punitur convicium, cogit intelligi esse differentias gehennarum. 25. Sane in tribus istis sententiis subauditio verborum intuenda est. Habet enim prima sententia omnia verba necessaria, ut nihil subaudiatur: Qui irascitur, inquit, fratri suo sine causa, reus erit judicio. In secunda vero cum ait, Qui autem dixerit fratri suo, Racha, subauditur, sine causa, et ita jungitur, reus erit concilio. Jam in tertia ubi ait, Qui autem dixerit, Fatue, duo subaudiuntur, et fratri
Abbreviated transcription (Latin):
iusticia ur̃a plus ꝗͣ scribarũ ⁊ phariseoꝵ. ñ intͣ¬
bitis in regnũ cȩloꝵ: id ÷ si ñ solũ illa minima
legis p̾cepta ñ inpleueritis quȩ inchoant hominẽ. s
etiã ista quȩ a me addunt᷑. qui ñ ueni soluere legẽ
s implere: ñ intrabitis in regnũ cȩloꝵ. S dicis m.
Si de illis minimis mandatis cũ suꝑiꝰ loqueretar.
dixit ininimũ uocari in regno cęloꝵ: quisqͥs unũ
eoꝵ soluerit. & scđm suã solutionẽ docuerit᷑. mag¬
nũ autẽ uocari. qͥsqͥs ea fecerit & sic docuerit. & ex
eo iã in regno cȩloꝵ futurũ ẽẽ qr magnꝰ est. quid
opꝰ ÷ addi p̾ceptis legis minimis: si iam in regno
celoꝵ potest ẽẽ qr magnꝰ est. qͥs qͥs ea fecerit q sic
docuerit: Qua ꝓpt̾ sic accipienda ÷ illa sententia.
Qͥ autẽ fecerit & docuerit sic. magnꝰ uocabit᷑ in

Expanded text:
justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum: id est, nisi non solum illa minima Legis praecepta impleveritis quae inchoant hominem, sed etiam ista quae a me adduntur, qui non veni solvere Legem, sed implere, non intrabitis in regnum coelorum. Sed dicis mihi: Si de illis mandatis minimis cum superius loqueretur, dixit minimum vocari in regno coelorum quisquis unum eorum solverit, et secundum suam solutionem docuerit; magnum autem vocari quisquis ea fecerit, et sic docuerit, et ex eo jam in regno coelorum futurum esse quia magnus est: quid opus est addi praeceptis Legis minimis, si jam in regno coelorum potest esse, quia magnus est quisquis ea fecerit, et sic docuerit? Quapropter sic est accipienda illa sententia, Qui autem fecerit et docuerit sic, magnus vocabitur in
Abbreviated transcription (Latin):
qr uno ductu fit. Apex autẽ ẽ: etiã ipsiꝰ aliqua in
summo particula. Quib u̾bis ostendit: in lege ad
effectũ etiã minimã queq ꝑduci. Dẽ ide subdidit.
Qui enĩ soluerit unũ de mandatis istis minimis.
& docuerit sic homines : minimꝰ uocabit᷑ in reg¬
no celoꝵ. Mandata gͦ minima significant᷑. ꝑ unũ
iota: &e unũ apicẽ. Qui gͦ soluerit & docuerit sic.
id ÷ scđm i quod soluit. ñ scdm id qđ inuenit &¬
legit: minimꝰ uocabit᷑ in regno cȩloꝵ. E fortasse
ideo ñ erit in regno cȩloꝵ: ubi nͥ magni ẽe̾ non
posst̃. Qͥ autẽ fecerit & docuerit sic. hoc ÷ qͥ ñ
soluerit &e docuerit sic. scđm id qđ ñ soluit: mag¬
nus uocabit᷑ in regno cȩloꝵ. Qđ uero magnus

Expanded text:
quia uno ductu fit; apex autem est etiam ipsius aliqua in quia uno ductu fit; apex autem est etiam ipsius aliqua in summo particula. Quibus verbis ostendit in Lege ad effectum etiam minima quaeque perduci. Deinde subjicit: Qui enim solverit unum de mandatis istis minimis, et docuerit sic homines, minimus vocabitur in regno coelorum. Mandata ergo minima significantur per unum iota et unum apicem. Qui ergo solverit et docuerit sic, id est, secundum id quod solvit, non secundum id quod invenit et legit, minimus vocabitur in regno coelorum: et fortasse ideo non erit in regno coelorum, ubi nisi magni esse non possunt. Qui autem fecerit et docuerit sic, hoc est, qui non solverit, et docuerit sic, secundum id quod non solvit, magnus vocabitur in regno coelorum. Qui ver
Abbreviated transcription (Latin):
tra ea quȩ in lege scͥpta st̃: Non inqͥt. Nolite enun
putare qm̃ ueni soluere legẽ aut ꝓpħas. Non ueni
soluere. s adimplere. In hac sententia sensus duplex
est. scđ̾m utrũq tractandũ ẽ. Nã qͥ dicit. ñ ueni sol¬
uere legẽ s implere: aut addendo dicit qđ minꝰ ha¬
bet. aut faciendo qđ habet. Illud gͦ pͥus ꝯsidemuᷤ.
quod primo posuit. Nã qͥ addit qđ minus habet. ñ utꝙ
soluit qđ inuenit: s magis ꝑficiendo confirmat. Et
ideo sequit᷑ & dicit. Amen dico uob̾ donec transeat
celũ &e terra. iota unũ uł unꝰ apex ñ transiet a lege:
donec oĩa fiant. Dũ enĩ fiunt etiã illa quȩ addunt᷑
ad ꝑfectionẽ: multomagis fiuint illa quȩ p̾missa sc̃
add inchoationẽ. Qđ autẽ ait iota unũ uł unꝰ apex ñ
transibit a lege. nichil potest aliud intelligi. nisi ue¬
hemens expressio ꝑfectionis: quando ꝑ litteras singłas
demonstrata ẽ. Inter quas literas iota minor ÷ cet̾is.

Expanded text:
scripta sunt: non, inquit, nolite enim putare quoniam veni solvere legem aut prophetas. Non veni solvere sed adimplere. In hac enim sententia sensus duplex est, et secundum utrumque tractandus est. Nam qui dicit, non veni solvere legem, sed adimplere, aut addendo dicit quod minbet, aut faciendo quod habet: illud ergo prius consideremus, quod primo posui. Nam qui addit quod minus habet, non utique solvit quod invenit, sed magis perficiendo confirmat: et ideo sequitur, et dicit, Amen dico vobis, donec transeat coelum et terra, iota unum aut unus apex non transiet a Lege, donec omnia fiant. Dum enim fiunt etiam illa quae adduntur ad perfectionem, multo magis fiunt illa quae praemissa sunt ad inchoationem. Quod autem ait, Iota unum, aut unus apex non transiet a Lege, nihil potest aliud intelligi nisi vehemens expressio perfectionis, quando per litteras singulas demonstrata est: inter quas litteras iota minor est caeteris,
Abbreviated transcription (Latin):
in gehetinã. Hic uͦ magna opus ÷ fortitudine. ad
mẽbra p̃cidenda. Quicqͥd enĩ ẽ qđ significat ocłs.
sine dubio tale ẽ qđ uehem̃t̾ diligit᷑. Solet enĩ &
ab eis qͥ uehem̃t̾ uolt̃ expͥmere dilectionẽ suã ita
dici. dilgo eũ ut ocłos meos : aut etiã plus ꝗͣ ocłos¬
meos. Quod autẽ additũ ÷ dexter : fortasse ad augẽ¬
dã uim dilectionis ualet. Quamquã enĩ ad uden¬
isti ocłi eorporis cõmunit̾ intendant᷑. & si ambo in¬

Expanded text:
inus : « Hic vero magna opus est fortitudine ad membra praecidenda. Quidquid enim est quod significat oculus, sine dubio tale est quod vehementer diligitur. Solet enim et ab eis qui vehementer volunt exprimere dilectionem suam ita dici, Diligo eum ut ocmeos. Quod autem additum est, dexter, fortasse ad augendam vim dilectionis valet. Quanquam enim ad videnisti oculi corporis communiter intendant
Abbreviated transcription (Latin):
tatꝰ ÷ audientes ut se p̾pararent ad oĩa sustinenda
ꝓ ueritate atq iusticia. & ut ñ abscondent bonũ qͥ
accepturi erant: s ea beniuolentia discerent. ut ce¬
teros docerent. ñ ad laudẽ suã s ad głam dei bona
oꝑa sua referentes: incipit eos iam informare ⁊ do¬
cere qđ doceant. tamꝗͣ si quererent dicente ᷤ Ecce
uolumꝰ & oĩa sustinere ꝓ tuo noie. & doctrinã tuã
ñ absconde: s qͥd ÷ hoc ipsũ qđ uetas abscondi. &¬

Expanded text:
ia sustinenda pro veritate atque justitia, et ut non absconderent bonum quod accepturi erant, sed ea benevolentia discerent, ut caeteros docerent, non ad laudem suam, sed ad gloriam Dei bona sua opera referentes; incipit eos jam informare et docere quid doceant, tanquam si quaererent dicentes: Ecce volumus et omnia sustinere pro tuo nomine, et doctrinam tuam non abscondere; sed quid est hoc ipsum q
Abbreviated transcription (Latin):
tibus. ꝗͣ p̾ceptũ dei. id ÷ lex eiꝰ & scripta diuina.
que data ÷ nob̾ ad hanc uitã. ut sit nob̾cũ ĩ uia ᷤ
cui ñ oportet contradicere ne nos tradat iudici
sel oportet ꝯsentire cito: ñ enĩ qͥsq nouit qͣndo
tis ⁊ut qđ intelligit. ñ ꝓpt̾ hoc oderit qđ pecca¬
tis suis adu̾sari sentit: s magis diligat correctio¬
nẽ suã. &e gaudeat qđ morbis suis donec sanent᷑
ñ parcitui. Quod uͦ aut obscurũ. aut absurdũ
illi sonat: ñ inde concitet ꝯtradictionũ certã¬
mia. s oret ut intelligat: beniuolentiã tam̃
ce ireuerentiã tante auctoritati exhibendã ẽẽ me¬
minerit.S qͥs hoc facit: nͥ qͥsqͥs ad testam̃tũ
patris aꝑiendũ & cognoscendũ. ñ litiĩ imita¬
tione a cerb s pierate mitis accesserit: Beatigͦ
mites. qm̃ ip̃si hereditate possidebt̃ t̾rã. Uida¬

Expanded text:
ex ejus et Scriptura divina, quae data est nobis ad hanc vitam, ut sit nobiscum in via, cui non oportet contradicere, ne nos tradat judici; sed ei oportet consentire cito? Non enim quisquam novit quando tis, ut quod intelligit, non propter hoc oderit quod peccatis suis adversari sentit; sed magis diligat correptionem suam, et gaudeat quod morbis suis, donec sanentur, non parcitur: quod vero aut obscurum, aut absurdum illi sonat, non inde concitet contradictionum certamina, sed oret ut intelligat; benevolentiam tamen et reverentiam tantae auctoritati exhibendam esse meminerit? Sed quis hoc facit, nisi quisquis ad testamentum patris aperiendum et cognoscendum, non litium minitatione acerbus, sed pietate mitis accesserit? Beati ergo mites; quoniam ipsi haereditate possidebunt terram. Videa
Abbreviated transcription (Latin):
s addidit. & glorificẽt patrẽ ur̃m qͥ in celis ẽ: ut
hoc ipsũ qđ homo ꝑ bona oꝑa placet hominib̾. ñ
ibi finẽ constituat ut hominib placeat: s referat
hoc ad laudẽ dei. & ꝓpt̾ea placeat hominib ut
in illo głificet᷑ ds̃. Hoc enĩ laudantib expedit.
ut ñ hominẽ s dm̃ honorent: sic̃ in ipso hõie
quẽ portabat dñs ostendit ubi admirate turbe¬
de paralitico sanato uͥtutes eiꝰ. sic̃ in ȩuangłio sc̃ͥp¬
tũ est. timuert̃ & glorificauert̃ dm̃. qui dedit᷑

Expanded text:
 addidit, « et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est: » ut hoc ipsum quod homo per bona opera placet hominibus, non ibi finem constituat ut hominibus placeat; sed referat hoc ad laudem Dei, et propterea placeat hominibus ut in illo glorificetur Deus. Hoc enim laudantibus expedit, ut non hominem, sed Deum honorent: sicut in ipso homine qui portabatur, Dominus ostendit, ubi admiratae turbae paralytico sanato virtutes ejus, sicut in Evangelio scriptum est, « Timuerunt et glorificave
Abbreviated transcription (Latin):
intelligi potest. nullã naturã malã inimicã dõ
ẽẽ: qͣndoquidẽ ipsi reconciliant᷑. qͥ ĩmici fuerĩt.
Quisqͥs ergo in hac uia id ÷ in hac uita ñ fuerit
reconciliatuᷤ dõ ꝑ mortẽ filii eiꝰ. tradet᷑ uidici ab
illo: qr pat̾ ñ iudicat quẽꝗͣ. s om̃e iudiciũ dedit
filioꝰ atq ita cetera ꝗͣ in hoc capitulo scͥpta sunt
consequunt᷑ : de qͥb iam tractauimꝰ. Unũ solũ est
qđ huic intellectu difficultatẽ facit. qͦmͦ possit rec¬
te dici. in uia nos ẽẽ cũ deo: si hoc loco ipse ꝯcipien¬
dus ẽ adu̾sariꝰ impioꝵ cui iubem᷑ cito reconciliari:
nͥ forte qͥa ipse ubiq ẽ. nos etiã cũ in hac uia sumꝰ.
cũ illo utiq sumꝰ Si enĩ ascendo in cęlũ inqͥt tu
ibi es : si descendo ĩ infernũ ades. Si recipiã pen¬
nas meas in directũ. & habitabo in nouissima ma¬
ris: & enĩ iluc manꝰ tua deducet me: & adducet

Expanded text:
intelligi potest, nullam naturam malam inimicam Deo intelligi potest, nullam naturam malam inimicam Deo esse, quandoquidem ipsi reconciliantur qui inimici fuerunt. Quisquis ergo in hac via, id est in hac vita, non fuerit reconciliatus Deo per mortem Filii ejus, tradetur judici ab illo; quia Pater non judicat quemquam, sed omne judicium dedit Filio: atque ita caetera quae in hoc capitulo scriptuuntur, de quibus jam tractavimus. Unum solum est quod huic intellectui difficultatem facit, quomodo possit recte dici in via nos esse cum Deo, si hoc loco ipse accipiendus est adversarius impiorum, cui jubemur cito reconciliari: nisi forte quia ipse ubique est, nos etiam cum in hac via sumus, cum illo utique sumus. Si enim ascendero in coelum, inquit, tu ibi es; si descendero in infernum, ades; si recipiam pennas meas in directum, et habitabo in novissima maris; etenim illuc manus tua deducet me, et continebit
Abbreviated transcription (Latin):
cordet cũ eo. qr iã ñ ÷ cũ illo in ua id ÷ in hac uitã
nec tani ideo ñ sanabit᷑ penitendo & ad illiꝰ muisciã
cu sac̾ficio tribulati cordis refugiendo. qͥ donat
peccata conu̾sis ad se: qui plus gaudet de uno pe¬
nitente. ꝗͣ de nonaginta nouẽ iustis. Carni uero.
multominꝰ uideo quomͦ beniuoli uł concorde. uł
consentientes ẽẽ uibeam᷑. Magis enĩ peccatore s
amant carnẽ suã: & concordant cũ illa q consen¬
suunit ei. Quͦ eã seruituti subitiunt. ñ ipsi ei cõ¬
sentunt: s eam sibi consentire coguit. fortassis
conciliem᷑ a quo peccando au̾si sumꝰ. ut adu̾sariꝰ nr̃
dici possit. Quib enĩ resistit: recte dr̃ eoꝵ adu̾sariꝰ.
itiũ om̃is peccati. suꝑbia. Initiũ autẽ suꝑbie hõis:
apostatare a deo. Et apłs dicit. Si enĩ cum ĩ imici
essemꝰ. reconciliati sumꝰ deo ꝑ mortẽ filii eiꝰ: multõ
magis reconciliati. salui erimꝰ in uita ipsiꝰ. Ex quo

Expanded text:
cum illo in via, id est in hac vita: nec tamen ideo non sanabitur poenitendo, et ad illius misericordiam cum sacrificio tribulati cordis refugiendo qui donat peccata conversis ad se, et qui plus gaudet de uno poenitente, quam de nonaginta novem justis . Carni vero multo minus video quomodo benevoli vel concordes vel consentientes esse jubeamur. Magis enim peccatores amant carnem suam, et concordant cum illa, et consentiunt ei: qui vero eam servituti subjiciunt, non ipsi ei consentiunt, sed eam sibi consentire cogunt. 32. Fortasconciliemur, a quo peccando aversi sumus, ut adversarius noster dici possit. Quibus enim resistit, recte dicitur eorum adveritium omnis peccati superbia; initium autem superbiae hominis, apostatare a Deo : et Apostolas dicit, Si enim cum inimici essemus, reconciliati sumus Deo per mortem Filii ejus, multo magis reconciliati salvi erimus in vita ipsius . Ex quo
Abbreviated transcription (Latin):
occidat. ñ continuo magnus erit ꝙ& idoneus regno celoꝵ:
sed tam̃ ascendit aliquẽ gradũ. Pficiet᷑ autẽ: si nec irascat᷑
sine causa. Quod si ꝑfecerit: multo remotior erit ab
homicidio. Qua ꝓpt̾ qͥ docet ut ñ irascam᷑. ñ soluit
legẽ ne occidamus: s implet potiꝰ. ut &̾ foris dũ ñ
occidimꝰ. & in corde dũ ñ irascim᷑: innocenciã custo¬
diamꝰ. Audistis gͦ inqͥt qͥa dictũ ÷ antiqͥs: non occi

Expanded text:
occidat, non continuo magnus erit et idoneus regno coelorum, sed tamen ascendit aliquem gradum; perficietur autem, si nec irascatur sine causa: quod si perfecerit, multo remotior erit ab homicidio. Quapropter qui docet ut non irascamur, non solvit Legem ne occidamus, sed implet potius, ut et foris dum non occidimus, et in corde dum non irascimur, innocentiam custodiamus. 22. Audistis ergo, in
Abbreviated transcription (Latin):
similit̾ ubi caritas ñ est. ñ potest ẽẽ iusticia. Dilec¬
tio enĩ ꝓximi: malũ ñ oꝑat᷑. Quã si haberẽt. ñ
lũ dic̾e sed alit̾ maledictũ iactat᷑ cũ contume.
corã illo cui maledicit᷑ : sic̃ dño nr̃o dictũ est. ñne
uerũ dicimꝰ qͥa samaritanꝰ es & demoniũ habẽ
alit̾ cũ absentis fama leditͣ: sic̃ de illo itẽ sebit
alii dicebãt qͥa ꝓpħa ẽ: alii dicebat non. s seducit
popłm.Persequi autẽ ẽ uim inferre uł insidus
appet̾e: qđ fecit qͥ eũ tradidit & qͥ eũ crucifi¬

Expanded text:
bi charitas non est, non potest esse justitia: dilectio enim proximi malum non operatur , quam si haberent, non dlum dicere. Sed aliter maledictum jactatur cum contumelia coram illo cui maledicitur, sicut Domino nostro dictum est, Nonne verum dicimus, quia Samaritanus es, et daemonium habes ? aliter cum Alii dicebant: Quia propheta est; alii dicebant: Non, sed seducit populum . Persequi autem, est vim inferre vel insidiis appetere. Quod fecit, qui eum tradidit, et qui eum crucifi
Abbreviated transcription (Latin):
fatuatũ fuerit: in quo saliet᷑: Id ÷ si uos ꝑ quos con¬
diendi st̃ qͦdammꝰ popłi metu ꝑsecutionũ tẽpora¬
liũ amiseritis regna cęloꝵ: qui er̃t homines ꝑ qͦs
uob̾ error auferat᷑. cũ uos elegerit ds̃. ꝑ qͦs errorem
auferat ceteroꝵ: Ergo ad nichilũ ualet sal infatua¬
tũ: nisi ut mittat᷑ foras & calcet᷑ ab hominibꝰ. Non
itaq calcat᷑ ab hominib qͥ patit᷑ ꝑsecutionẽ: s qͥ ꝑ¬
secutionẽ tim̃do infaruatur. Calcari enĩ ñ potest᷑:
nͥ inferior. S inferior ñ est. qͥ quãuis corpore multa
in t̾ra sustineat: corde tam̃ fixus in cęlo ẽ. Uos estis
lum̃ mundi. Quomͦ dixit suꝑiꝰ sal t̾rȩ: sic nc̃ dic̃
lum̃ mundi. Nã neq suꝑiꝰ ista t̾ra accipienda est. ꝗͣ

Expanded text:
fatuatum fuerit, in quo salietur? id est, si vos per quos confatuatum fuerit, in quo salietur? id est, si vos per quos condiendi sunt quodammodo populi, metu persecutionum temporalium amiseritis regna coelorum; qui erunt homines per quos a vobis error auferatur, cum vos elegerit Deus, per quos errorem auferat caeterorum? Ergo ad nihilum valet sal infatuatum, nisi ut mittatur foras, et calcetur ab hominibus. Non itaque calcatur ab hominibus qui patitur persecutionem, sed qui persecutionem timendo infatuatur. Calcari enim non potest nisi inferior: sed inferior non est qui quamvis corpore multa in terra sustineat, corde tamen fixus in coelo est. 17. Vos estis lumen mundi. Quomodo dixit superius sal terrae, sic nunc dicit lumen mundi.
Abbreviated transcription (Latin):
cȩlos dici puto. suꝑiores partes huiꝰ uisibił mun¬
di. Non enĩ merces nr̃a quȩ inconcussa & ȩt̃¬
na ẽẽ debet in reb uolubilib & tẽporalibus
collocanda ẽ: s in cȩlis dictũ puto in spirita¬
lib firmam̃tis. ubi habitat sẽpit̾na iusticia.
Inquoꝵ cõparatione. t̾ra dr̃ aĩa iniqua: cui pec¬
canti dictũ est t̾ra es & in t̾rã ibis. De his celis
parte ꝑficiet᷑: cũ d̃ hoc mortale ĩduerit ĩ mortalitatẽ:¬
ꝑsecutionẽ generalit̾ posuit: et in maledictis & in dila¬
ceratione fame. Et bene exemplo ad ortat᷑ est. qͥa uera
dicenteᷤᷤ solent ꝑsecutionẽ pati: nec tam̃ ideo ꝓpħȩ an¬
tiqui. timore ꝑsecutioĩs a ueritatis p̾dicatiõe defecert̃.¬
Rect ssime enĩ sequit᷑. uos estis sal t̾rȩ: ostendens
fatuos ẽẽ iudicandos. qͥ tẽporaliũ bonoꝵ uł copiam
sectantes uł inopiã metuentes: amittunt ȩt̾na. quȩ
nec dari posst̃ ab hominib nec auferri. Itaq si sal in¬

Expanded text:
coelos dici puto superiores partes hujus visibilis mundi. Non enim merces nostra, quae inconcussa et aeterna esse debet, in rebus volubilibus et temporariis collocanda est; sed in coelis dictum puto in spiritalibus firmamentis, ubi habitat sempiterna justitia. In quorum comparatione terra dicitur anima iniqua, cui peccanti dictum est: Terra es, et in terram ibis . De his coelis parte perficietur, cum etiam hoc mortale induerit immortalitatepersecutionem generaliter posuit, et in maledictis et in dilaceratione famae; et bene exemplo adhortatus est, quia vera dicentes solent persecutionem pati: nec tamen ideo Prophetae antiqui timore persecutionis a veritatis praedicatione defecerRectissime itaque sequitur, Vos estis sal terrae: ostendens fatuos esse judicandos, qui temporalium bonorum vel copiam sectantes, vel inopiam metuentes, amittunt aeterna, quae nec dari possunt ab hominibus, nec auferri. Itaque si sal in
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑpeti fructuosũ ẽ: s ista pati ꝓ xp̃i nõie. & ñ solũ
equo animo. s etiã cũ exultatione tolerare. Nã mul¬
ti heretici noĩe xpĩano animas decipientes. multa
talia patiunt᷑: s ideo excludunt᷑ ab ista mercede:
qͥa ñ dictũ ÷ tantũ. beati qͥ ꝑsecutionẽ patiunt᷑.
s additũ ÷ ꝓpt̾ iusticiã. Ubi autẽ sana fides ñ

Expanded text:
perpeti fructuosum est, sed ista pro Christi nomine non solum aequo animo, sed etiam cum exsultatione tolerare. Nam multi haeretici, nomine christiano animas decipientes, multa talia patiuntur: sed ideo excluduntur ab ista mercede, quia non dictum est tantum, Beati qui persecutionem patiuntur; sed additum est, propter justitiam: ubi autem
Abbreviated transcription (Latin):
in dom̃o st̃: domũ puto dictã habitationẽ istam
hominũ. id÷ ipsũ mundũ ꝓpt̾ id qđ suꝑiꝰ ait. uos
estis lum̃ mundi. Aut si domũ quisq uult accipere
ur̃m corã hominibꝰ: ut uideant bona facta ur̃a.
& glorificẽt patrẽ urm qͥ incelis ẽ. Si tantũ modo
diceret. sic luceat lum̃ ur̃m corã hominib. ut uide¬
ant bona facta ur̃a. finẽ constituisse uideretur in
laudib hominũ. quas quert̃ hypocrite. & qͥ ambi¬
unt ad honores & captant inanissimã głam. contͣ
quos dr̃. Si adhiic hominib placerẽ. xp̃i seruus

Expanded text:
domum puto dictam habitationem hominum, id est ipsum mundum, propter id quod superius ait, Vos estis lumen mundi: aut si domum quisque vult accipere vestrum coram hominibus, ut videant bona facta vestra, et glorificent Patrem vestrum qui in coelis est. Si tantummodo diceret, Sic luceat lumen vestrum coram hominibus, ut videant bona facta vestra; finem constituisse videretur in laudibus hominum, quas quaerunt hypocritae, et qui ambiunt ad honores, et captant inanissimam gloriam. Contra quos dicitur. « Si adhuc hominibus placerem, Christi servus
Abbreviated transcription (Latin):
Gaudete & exultate: qm̃ merces ur̃a multa ÷ in cęlis.
Animadu̾tat quisqͥs delitias huiꝰ scłi & facultates re¬
rũ tẽporaliũ querit in hõie xp̃iano. intrinsecꝰ esse
beatitudinẽ nr̃am: sic̃ de aĩa eccłiastica ore ꝓphetico
dicit᷑. Om̃is pulchritudo filiȩ regis: intrinsecꝰ. Nam
extͥnsecꝰ maledicta & ꝑsecutioẽs & detractioẽs ꝓmit¬
tunt᷑. De qͥb tam̃ magna merces in cȩł est: quȩ sen

Expanded text:
Gaudete et exsultate, quoniam merces vestra multa est in coelis. Animadvertat quisquis delicias hujus saeculi et facultates rerum temporalium quaerit in nomine christiano, intrinsecus esse beatitudinem nostram; sicut de anima ecclesiastica ore prophetico dicitur: Omnis pulchritudo filiae regis intrinsecus : nam extrinsecus maledicta et persecutiones et detractiones promittuntur: de quibus tam
Abbreviated transcription (Latin):
ad salutẽ: beati qͥ esuriunt & sitiunt iusticiã. qm̃
ipsi saturabunt᷑. Misericordib miscdia. tãgͣ uero &
optimo ꝯsilio utentibꝰ: ut hoc eis exhibeat᷑ a potentiore qd̃
inferiorib exhibent : beati misericordes qm̃ ipsoꝵ mi¬
serebit᷑ dg̃. Mundis corde facultas uidendi dm̃. tãꝗͣ purũ
oculũ ad ĩtelligenda ȩt̾na gererentib: beati mun¬
di corde qm̃ ipsi dm̃ uidebt̃. Pacificis dĩ similitu

Expanded text:
qui esuriunt et sitiunt justitiam; quoniam ipsi saturabuntur. Misericordibus misericordia, tanquam vero et optimo consilio utentibus, ut hoc eis exhibeatur a potentiore, quod invalidioribus exhibent. Beati misericordes; quoniam ipsorum miserebitur. Mundis corde facultas videndi Deum, tanquam purum oculum ad intelligenda aeterna gerentibus. Beati mundi corde; quoniam ipsi D
Abbreviated transcription (Latin):
dulcedine innexus ẽ. Hic gͥ esurit᷑ & sitit᷑ iusticia:
& multũ necessaria fortitudo: qr ñ relinquit᷑ sine do¬
lore. qđ cũ delectatiõe retinet᷑. Quinto aut̃ gradu
ꝑseuerantib in labore. dat᷑ euadendi consiliũ: qr
nͥ quisꝙ adiuuet᷑ a suꝑiore: nullomͦ sibi ÷ idoneuꝰ.
ut sese tantis miseriarũ implicam̃tis expediat.
Est autẽ iustũ consiliũ. ut qͥ se a potentiore adiu¬
uari uult: adiuuet & infirmiorẽ. in qͦ ÷ ipse po¬
tentior. Itaq beati miscdes: qr ipsoꝵ miserebit᷑ ds̃.
Sexto gradu ÷ cordis munditia de conscientia bo¬
noꝵ oꝑũ: ualens ad contẽplandũ sũmũ illud bonũ:
qđ solo puro & sereno intellectu cerni potest. Postre¬
mo ÷ septima ipsa sapientia id ÷ contẽplatio uerita¬
tis: pacificans totũ hominẽ. & suscipiens simili¬
tudinẽ dei : quȩ ita concludit᷑. Beati ꝑacifici: qm̃

Expanded text:
dulcedine innexus est: hic ergo esuritur et sititur justitia, dulcedine innexus est: hic ergo esuritur et sititur justitia, et multum necessaria est fortitudo; quia non relinquitur sine dolore quod cum delectatione retinetur. Quinto autem gradu perseverantibus in labore datur evadendi consilium; quia nisi quisque adjuvetur a superiore, nullo modo sibi est idoneus ut sese tantis miseriarum implicamentis expediat: est autem justum consilium, ut qui se a potentiore adjuvari vult, adjuvet infirmiorem in quo est ipse potentior: itaque Beati misericordes; quia ipsorum miserebitur. Sexto gradu est cordis munditia, de bona conscientia bonorum operum valens ad contemplandum summum illud bonum, quod solo puro et sereno intellectu cerni potest. Postremo est septima ipsa sapientia, id est contemplatio veritatis, pacificans totum hominem, et suscipiens similitudinem Dei, quae ita concluditur: Beati pacifici; quoniam
Abbreviated transcription (Latin):
quȩ uident᷑ p̾sentib specialit̾ dici. ꝑtineant etiã
ad illos qͥ absentes uł post futuri erant. Qua ꝓpt̾¬
iste sententiarũ numerꝰ. diligent̾ consid̾andus ẽ.
Incipit enĩ beatitudo ab humilitate. Beati pau
dit aĩa. timens post hanc uitã ne ꝑgat ad penas :
etiã si forte in hac uita beata sibi e̾ẽ iudeat᷑. Inde
uenit ad diuinarũ scͥpturarũ cognitionẽ. ubi
oportet eã se mitẽ p̾bere pietati: ne id qđ imꝑitiᷤ
udet᷑ ab surdũ. uituꝑare audeat: pͤuicacib con¬
certationib efficiat᷑ indocilis. Inde iã incipit sci¬
re quib nodis seculi huiꝰ ꝑ carnalẽ consuetu¬
dinẽ ac peccata teneat᷑. Itaq in hoc t̾cio gradu
in quo scientia est. luget᷑ amissio sũmi boni: qr inhe¬
ret᷑ extremis. In qͣrto autẽ gradu labor ẽ: ubi uehe¬
ment᷑ incũbit᷑. ut sese animꝰ euellat ab eis. qͥb pestifera

Expanded text:
quae videntur praesentibus specialiter dici, pertineant etiam quae videntur praesentibus specialiter dici, pertineant etiam ad illos qui absentes vel post futuri erant. Sed iste sententiarum numerus diligenter considerandus est. Incipit enim beatitudo ab humilitate: Beati paupdit anima, timens post hanc vitam ne pergat ad poenas, etiamsi forte in hac vita sibi beata esse videatur. Inde venit ad divinae pietate, ne id quod imperitis videtur absurdum vituperare audeat, et pervicacibus concertationibus efficiatur indocilis. Inde jam incipit scire quibus nodis saeculi hujus per carnalem consuetudinem ac peccata teneatur: itaque in hoc tertio gradu, in quo scientia est, lugetur amissio summi boni, quia inhaeretur extremis. In quarto autem gradu labor est, ubi vehementer incumbitur ut sese animus avellat ab eis quibus pestifera
Abbreviated transcription (Latin):
filiꝰ dei. Nleq enĩ imꝑare inferiorib potest. nisi
suꝑiori se ipse subitiat: et hec ÷ pax quȩ datur
in t̾ra hominib bone uoluntatis: hec uita con¬
sũmati ꝑfectiq sapientis. De huiusmodi regno
Hac pace intrinsecꝰ constituta atq firmata
quaseũq ꝑsecutiones ille qͥ foras missus ẽ forin¬
secus concitauerit. auget głam. quȩ scđdm dm̃
est: ñ aliqͥd in illo edifitio labefactans: s defi-¬
tientib machinis suis. innotescere faciens qͣn¬
ta firmitas intꝰ extructa sit. Ideo sequitur.
dicens. Beati eritis cũ uob̃ maledicent & ꝑseqͣn¬
tur uos. Suꝑiores autẽ sententias. generalit di¬
rigebat. Non enĩ dixit beati pauꝑes qm̃ ur̃m :¬
possidebt̃ t̾rã : & ita ceteras usq ad octauã sententiã
p̾sentes cõpellans. cũ & illa quȩ supͣ dicta st̃. ad eos
etiã ꝑtinerent. qͥ p̾sentes audiebant: & hȩc postea

Expanded text:
Filius Dei. Neque enim imperare inferioribus potest, nisi Filius Dei. Neque enim imperare inferioribus potest, nisi superiori se ipse subjiciat. Et haec est pax quae datur in terra hominibus bonae voluntatis ; haec vita consummati perfectique sapientis. De hujusmodi regno ominatur. Hac pace intrinsecus constituta atque firmata, quascumque persecutiones ille qui foras missus est, forinsecus concitaverit, auget gloriam quae secundum Deum est; non aliquid in illo aedificio labefactans, sed deficientibus machinis suis innotescere faciens quanta firmitas intus exstructa sit. Ideo sequitur: aderant, dicens: Beati eritis, cum vobis maledicent, et persequentur vos. Superiores autem sententias generaliter dirigebat: non enim dixit, Beati pauperes spipossidebunt terram; et ita caetera, usque ad octavam sententiam, praesentes compellans, cum et illa quae supra dicta sunt ad eos etiam qui praesentes audiebant, et haec postea,
Abbreviated transcription (Latin):
ocłis quert̃. cũ corde uideat᷑. sic̃ alibi scriptũ est.¬
& in simplicitate cordis querite illũ. Hoc ÷ enim
mundũ cor: qđ ÷ simplex cor. Et quẽ adiodũ lu¬
men hoc uideri ñ potest. nͥ ocłis mundis: ita nec
ds̃ uidet᷑. nͥ mundũ sit illud quo uideri potest.
Beati pacifici: qm̃ ipsi filii dei uocabunt᷑. In
pace ꝑfectio ẽ: ubi nichil repugnat. Et ideo fili
dei pacifici. qm̃ nichil resistit deo: & utiq filii¬
similitudinẽ patris hab̾e debent. Pacifici aut̃
in semet ipsis st̃. qͥ om̃s animi sui motꝰ cõponen¬
tes. & subitientes rationi id ÷ m̃ti & spiritui. car¬
nalesq concupiscentias habentes edomitas: fiuñ
regnũ dei. In quo ita st̃ ordinata oĩa. ut id qđ
est in hoĩe p̾cipuũ &e excellens. hoc imꝑet ceteriꝰ
ñ reluctantib quȩ st̃ nob bestiisꝙ cõmunia: atꝙ
id ipsũ qđ excellit in hoĩe. id ÷ mens & ratio subi¬
tiatur potiori: qđ ÷ ipsa ueritas unigenitus

Expanded text:
t. Sicut alibi scriptum est: In simplicitate cordis, quaerite illum, hoc est enim mundum cor, quod est simplex cor, et sicut lumen hoc videri non potest, nisi oculis mundis, ita nec Deus videbitur, nisi mundum sit illud quod videre potest. Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur. In pace perfectio est, ubi nihil repugnat, et ideo filii Dei pacifici, quonisimilitudinem patris habere debent. Pacifici autem in semetipsis sunt, qui omnes animi sui motus componentes et subjicientes rationi, id est menti et spiritui, carnalesque concupiscentias habentes edomitas, fiunt regnum Dei: in quo ita sunt ordinata omnia, ut id quod est in homine praecipuum et excellens, hoc imperet caeteris non reluctantibus, quae sunt nobis bestiisque communia; atque idipsum quod excellit in homine, id est mens et ratio, subjiciatur potiori, quod est ipsa veritas unigenitus
Abbreviated transcription (Latin):
fortasse & circũcisionẽ octaua die in ueteri testam̃¬
to. & dñi resurrectionẽ pꝰ sabbatũ. qͥ ÷ utiq octauus
idemq pͥmꝰ dies: & celebrationẽ octauarũ feriarũ
quas in regeneratione noui hominis celebramus.
& numero ipio pentecosten. Nã septenario nu¬
mero seꝑties multiplicato quo fiunt qͣdraginta
nouẽ. qͣsi octauus addit᷑. ut qͥnqͣginta cõpleantur:
& tãꝗͣ redeat᷑ ad caput. quo die missus sp̃s sc̃s÷¬

Expanded text:
in Veteri Testamento; et Domini resurrectione post sabbatum, qui est utique octavus, idemque primus dies; et celebratione octavarum feriarum, quas in regeneratione novi hominis celebramus; et numero ipso Pentecostes. Nam septenario numero septies multiplicato, quo fiunt quadraginta novem, quasi octavus additur, ut quinquaginta compleantur et tanquam redeatur ad caput: quo die missus est S
Abbreviated transcription (Latin):
& p̾sũptio sp̃s. Presũptio autẽ sp̃s: audatiã & suꝑbiã
significat. Uiulgo etiã magnos sp̃s suꝑbi hab̾e dicunt᷑.
Et recte : qͣndo quidẽ sp̃s etiã uentꝰ uocat᷑. Unde scͥptũ
est. Ignis. grando .nix. glaties. sp̃s tẽpestatis. Quis
uero nesciat suꝑbos inflatos dici. tãquã uento dis¬
tentos: Unde etiã ÷ illud apłi. Scientia inflat: cari¬
tas edificat. Qua ꝓpt̾ recte hic intelligunt᷑ pauꝑes
sp̃ũ. humiles & tim̃tes dm̃: id ÷ ñ habentes inflatũ
sp̃m. Nec aliunde om̃ino inciꝑe oportuit beatitu¬
dinẽ: siquidẽ ꝑuent᷑a ÷ ad sũmã sapientiã. Initiũ

Expanded text:
et praesumptio spiritus ; praesumptio autem spiritus, audaciam et superbiam et praesumptio spiritus ; praesumptio autem spiritus, audaciam et superbiam significaet recte, quandoquidem spiritus etiam ventus vocatur. Unde scriptum est, Ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis . Quis vero nesciat superbos inflatos dici, tanquam vento distentos? Unde est etiam illud Apostoli: Scientia inflat, charitas vero aedificat . Quapropter recte hic intelliguntur pauperes spiritu, humiles et timentes Deum, id est, non habentes inflantem spiritum. Nec aliunde omnino incipere oportuit beatitudinem; siquidem perventura est ad summam sapientiam: Initium