comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sermocinandi & belligerandi ad ministros:
quoꝵ mercurius si sermonis etiã dõꝵ potes¬
tatẽ gerit: ipsi quoq regideoꝵ dominatur.
si scd̾m eius arbitriũ iuppit̃ loquit᷑. aut lo¬
quendi ab ilio accipit facultatẽ. Quod utiq
absurdũ ẽ. Si autẽ illi humani tantũ sermo¬
nis potestas tributa ꝑhibet᷑. non. ẽ. credibile
ad lactandos mãma solũ pueros sed etiã
pecora unde ruminus cognominatus est
iouom defcendere ac¬
pecorib ante cellimꝰ ad se ꝑtinere uoluisse: ac
ꝑ hoc idem ipse. ẽ. iouis atq mercurius. Quod
si sermo ipse dr̃. eẽ. mercurius sic̃ ea quȩ de
illo int̃ p̃tant᷑ ostendunt: Nam idõ mercuriꝰ
quasi medius currens dr̃ appellatꝰ: qđ ser¬
no currat int̾ homines medius. Idõ hermes
sit medius : Alas ei in capite & pedibi signi¬
ficare uoluerẽ ferri ꝑ aera sermonẽ. nun
confitentib ds̃ ñ .ẽ. sed cũ sibi dõs faciunt eos
qͥ nec dȩmones sunt. immundis supplicando

Expanded text:
sermocinandi et belligerandi administros. Quorum Mercurius si sermonis etiam deorum potestatem gerit, ipsi quoque regi deorum dominatur, si secundum ejus arbitrium Jupiter loquitur, aut loquendi ab illo accepit facultatem: quod utique absurdum est. Si autem illi humani tantum sermonis postestas tributa perhibetur, non est credibile ad lactandos mamma, non solum pueros, sed etiam pecora, unde Ruminus cognominatus est, Jovem descendere pecoribus antecellimus, ad se pertinere noluisse: ac per hoc idem ipse est Jovis atque Mercurius. Quod si sermo ipse dicitur esse Mercurius, sicut ea quae de illo interpretantur, ostendunt: nam ideo Mercurius, quasi medius currens dicitur appellatus, quod sermo currat inter homines medius ; ideo Ἑρμῆς mo fit medius; alas ejus in capite et pedibus significare volucrem ferri per aera sermonem; nuntconfitentibus, deus non est. Sed cum sibi deos faciunt eos, qui nec daemones sunt, immundis supplicando
Abbreviated transcription (Latin):
iudicabunt : totãq in uidiã qũa xp̃i¬
anȩ religioni de huius uitȩ cladib ter¬
renarũq contritione ac mutatione
rerũ imperiti facere conantur. ñ solũ
dissimulantib sed contra suã conscien¬
tiã etiã fauentib doctis quos impietas
uesana possidet om̃ino. eẽ. in anẽ rectȩ
cogitationis atq rationis. plenãq leuis¬
simȩ temeritatis & ꝑniciosissimȩ ani¬

Expanded text:
judicabunt; totamque invidiam, quam chrijudicabunt; totamque invidiam, quam christianae religioni de hujus vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur, non solum dissimulantibus, sed contra suam conscientiam etiam fauentibus doctis, quos inpietas uesana possedit, omnino esse inanem rectae cogitationis adque rationis plenamque leuissimae temeritatis
Abbreviated transcription (Latin):
qui multos dõs & fal¬
sos quos. eẽ. inutilia si
certe creaturas non creatorẽ
ueritas xp̃iana con uincit ꝓp¬
t̃ uitȩ huius mortalis rerũq: t̃rena¬
rũ utilitatẽ eo ritu ac seruitute
quȩ grece lałRIa dr̃ & uni uerodõ de¬
betur uerandos & colendos putant set
nimiȩ quidẽ stultitiȩ uel pͣn tiȩ. Nec
istos .uͦ. nec ullos alios quanticũq nume¬
rilibros satis. eẽ posse quis nesciat: qͥn¬
do ea gła putat᷑ uanitatis. nullis ceđe
uirib ueritatis. in ꝑnitiẽ utiq eiꝰ cui uiti¬
ũ tam immane dominat᷑ : nã & contra
omnẽ curantis industriã non malo me¬
dici s egroti insanabilis morbus inui¬
tus . ẽ. Huuero qui ea quȩ legunt uel sine
ulla uel non cũ magna ac nimia ueteris
erroris obstinatione intellecta & con¬
sidata ꝑpendunt : facilius nos isto nu¬
mero t̃minatorũ quinq uoluminũ plus
quã questionis ipsius necessitas postula¬
bat satis fecis se quã minus disseruis se

Expanded text:
qui multos deos et falqui multos deos et falsos, quos esse inutilia. sicerte creaturas, non creatorem ueritas Christiana conuincit, propter uitae huius mortalis rerumque terrenarum utilitatem eo ritu ac seruitute, quae Graece Xatpeca dicitur et uni uero Deo debetur, uenerandos et colendos putant. Et nimiae quidem stultitiae uel pertinaciae nec istos quinque nec ullos alios quanticumque numeri libros satis esse posse quis nesciat? quando ea putatur gloria uanitatis, nullis cedere uiribus ueritatis, in perniciem utique eius, cui uitium tam inmane dominatur. Nam et contra omnem curantis industriam non malo medici, sed aegroti insanabilis morbus inuictus est. Hi uero, qui ea quae legunt uel sine ulla uel non cum erroris obstinatione, intellecta et considerata perpendunt, facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus, quam quaestionis ipsius necessitas postulabat, satisfecisse, quam minus disseruisse
Abbreviated transcription (Latin):
clamare quã ueritas : Sed considerent
omia diligent̃. Et si forte sine studio par¬
tiũ uidicantes talia. eẽ. ꝑspexerint quȩ
potius exagitari quã conuelli possint.
garrulitate impudentissima & quasi
satrrica uel mimica leuitate. cohibeant
suas nugas: & potius a prudentib em̃ dari ꝗ
laudari ab imprudentib: eligant. Namsi
non ad libertatẽ uera dicendi. s ad licen¬
tiã maledicendi tempus ex pectant: absi
ut eis eueniat qđ ait tullius de quodam
qui percandi licentia felix appellabat᷑
Omiserũ cui pecare licebat: Unde qͥs qͥs ÷
qui maledicendi licentia felicẽ se putat.
multo erit felicior si hoc illi om̃ino non
liceat: cũ possit deposita inanitate iac¬
tantiȩ etiã isto tẽpore tanquã studiocon¬
sulendi quicqͥd uoluerit contradicere.
& quantũ possit ab eis quos consulit amica
disputatione honeste. grauit̃. quod opor¬
tet audire.
SATIS AUCHI ADUERSꝰ
eos uideor disputas se.

Expanded text:
clamare quam ueritas. Sed considerent clamare quam ueritas. Sed considerent omnia diligenter, et si forte sine studio partium iudicantes talia esse perspexerint, quae potius exagitari quam conuelli possint garrulitate inpudentissima et quasi satyrica uel mimica leuitate, cohibeant suas nugas et potius a prudentibus emendari quam laudari ab inpudentibus eligant. Nam si non ad libertatem uera dicendi, sed ad licentiam maledicendi tempus expectant, absit ut eis eueniat quod ait Tullius de quodam, qui peccandi licentia felix appellabatur:s o miserum, cui peccare licebat! Unde quisquis est, qui maledicendi licentia felicem se putat, multo erit felicior, si hoc illi omnino non liceat, cum possit deposita inanitate iactantiae etiam isto tempore tamquam studio consulendi quidquid uoluerit contradicere et, quantum possunt, ab eis quos consulit amica disputatione honeste grauiter libere quod oportet audire. atis mihi aduersus eos uideor disputasse,
Abbreviated transcription (Latin):
manifestessimis docum̃tis quib ostendit᷑
quod ad ista tẽporalia quae sola stulti ha¬
bere concupiscunt nichil dõꝵ falsoꝵ nu¬
merositas ꝓsit confutati atq conuicti
conant᷑ asserere. ñ ꝓpt̾ uitȩ p̃sentis utili
lendos dos. Nam istis qͥ ꝓpt̃ amicitias mun¬
di huius uolunt uana colere. & ñ se ꝑmit a
puerilib sensib conquęrunt᷑ : his .uᵈͫ. libris
satis arbitror. ẽe. responsũ. Quorũ .iiͦi. pri¬
ores cũ edidissẽ & in multorũ manib. eẽ.
cȩpissent . audiui quosdã nescio quã ad uer¬
sus eos responsionẽ scribendo p̃parare : de¬
inde ad me ꝑlatũ. ẽ. qđ iã scripserint. Sed
tempus quęrant quo sine ꝑiculo possint
edere: quos ad moneo non optent quod eis
non ex pedit. Eacile. ẽ. enĩ cuiquã uideri
respondisse. qui tacere noluerit. Aut qͥd
.ẽ. loquatius uanitate. quȩ ñ idõ potest qͦd
ueritas. quia si uoluerit etiã plus potest

Expanded text:
manifestissimis documentis, quibus ostenditur, manifestissimis documentis, quibus ostenditur, quod ad ista temporalia, quae sola stulti habere concupiscunt, nihil deorum falsorum numerositas prosit, confutati adque conuicti conantur adserere non propter uitae praesentislendos deos. Nam istis, qui propter amicitias mundi huius uolunt uana colere et non se permitti puerilibus sensibus conqueruntur, his quinque libris satis arbitror esse responsum. Quorum tres priores cum edidissem et in multorum manibus esse coepissent, audiui quosdam nescio quam aduersus eos responsionem scribendo praeparare. Deinde ad me perlatum est, quod iam scripserint, sed tempus quaerant, quo sine periculo possint edere. Quos admoneo, non optent quod eis non expedit. Facile est enim cuiquam uideri respondisse, qui tacere noluerit. Aut quid est loquacius uanitate? quae non ideo potest quod ueritas, quia, si uoluerit, etiam plus potest
Abbreviated transcription (Latin):
ep̃is int̾cedentib ꝓmiserat in dulgentiã¬
tumultu quorũdã qui ei coherebant uindi¬
care cõpulsus. ẽ. & ecclesi astica coercitꝰ dis¬
ciplina sic egit penitentiã. ut imꝑatoriã
celsitudinẽ ꝓ illo popłs orans magis fle¬
ret uidendo ꝓstratã. quã peccando time¬
ret iratã : Haec ille secũ & si qua similia
quȩ cõmemorare longũ . ẽ. bona oꝑa tu¬
lit ex isto tẽporali uapore cuius libet cul¬
minis & sublimitatis humanȩ : quorum
oꝑm merces. ẽ. ȩt̃na felicitas. cuius dator
.ẽ. dĩ solus ueracit̃ pius. Cȩtera uero uitȩ
huius uel fastigia uel subsidia sic̃ ipsum
mundũ. lucẽ auras t̃ras aquas fructus
ipsiusq: hominis animã. corpus. sensus.
mentẽ. uitã bonis malisq: largit᷑ : in quib:
.ẽ. etiã quae libet imꝑii magnitudo. quã
ꝓtemporũ gubnatione dispensat. Proin¬
de iã etiã illis respondendũ. eẽ. uideo: qͥ

Expanded text:
episcopis intercedentibus promiserat indulgentiaepiscopis intercedentibus promiserat indulgentiatumultu quorundam, qui ei cohaerebant, uindicare conpulsus est et ecclesiastica cohercitus disciplina sic egit paenitentiam, ut \'imperatoriam celsitudinem pro illo populus orans magis fleret uidendo prostratam, quam peccando timeret iratam? Haec ille secum et si qua similia, quae commemorare longum est, bona opera tulit ex isto temporali uapore cuiuslibet culminis et sublimitatis humanae; quorum operum merces est aeterna felicitas, cuius dator est Deus solis ueraciter piis. Cetera uero uitae huius uel fastigia uel subsidia, sicut ipsum mundum lucem auras, terras aquas fructus ipsiusque hominis animam corpus, sensus mentem uitam, bonis malisque largitur; in quibus est etiam quaelibet imperii magnitudo, quam pro temporum gubernatione dispensat. Proinde iam etiam illis respondendum esse uideo, qui
Abbreviated transcription (Latin):
xp̃ianos ad ȩccłiã confugientes xp̃ia¬
nos hac occasione fieri uoluit: & xp̃ia¬
na caritate dilexit. Nec priuauit rebus:
sed auxit honorib. In neminẽ post uic¬
toriã priuatas inimicitias ualere ꝑmi¬
sit. bella ciuilia non sic̃ cinna & mariꝰ.
& sylla & alii tales nec finita finire uo¬
luer̃ : sed magis doluit ex orta: quã noce¬
re uoluit t̾minata. Int̾ hȩc om̃ia ex ipso
initio imꝑii sui ñ qui euit iustissimis &
miscdissimis legib ad uersus impios la¬
boranti ȩccłiȩ subuenire quã ualens he¬
reticus fauet arrianis uehem̃t̃ affli¬
xerat: Cuius ȩccłiȩ se menbrũ. eẽ. magis
quã in t̾ris regnare gaudebat. Simula¬
chra gentiliũ ubiq euertenda p̃cepit:
satis intelliget nec t̾rena munera in
dȩmoniorũ. s in dei ueri. eẽ. posita po¬
testate. Quid autẽ fuit eiꝰ religiosa hu¬
militate mirabilius. quando in thessa¬
lonicensiũ grauissimũ scelus. cui iam

Expanded text:
Christianos ad ecclesiam confugientes, ChristiaChristianos ad ecclesiam confugientes, Christianos hac occasione fieri uoluit et Christiana caritate dilexit, nec priuauit rebus et auxit honoribus. In neminem post uictoriam priuatas inimicitias ualere permisit. Bella ciuilia non sicut Cinna et Marius et Sylla et alii tales nec finita finire uoluerunt, sed magis doluit exorta quam cuiquam nocere uoluit terminata. Inter haec omnia ex ipso initio imperii sui non quieuit iustissimis et misericordissimis legibus aduersus inpios laboranti ecclesiae subuenire, quam Valens haereticus fauens Arianis uehementer adflixerat; cuius ecclesiae se membrum esse magis quam in terris regnare gaudebat. Simulacra gentilium ubique euertenda praecepit, satis intellegens nec terrena munera in daemoniorum, sed in Dei ueri esse posita potestate. Quid autem fuit eius religiosa humilitate mirabilius, quando in Thessalonicensium grauissimum scelus, cui iam
Abbreviated transcription (Latin):
magis orando quã feriendo pugnauit.
Milites nobis qui ad erant retuler̃ ex¬
torta sibi. ẽẽ. de manib quȩcũq iacu¬
labantur. cũ a theodosii partib in ad¬
uersarios uehemens uentꝰ iret. & ñ solũ
quȩcũq in eos iaciebant᷑ concitatis sime
rapet. uerũ etiã ipsorũ tela in eorũ cor¬
pora retorqueret. Unde & poeta claudi¬
anus quã uis a xp̃i nomine alienus: in
eius tam̃ laudib dix̃. O nimiũ dilecte
dõ. Cui militat &ther: & conurati ueni¬
unt ad classica uenti. Uictor autẽ sicut
credidat & p̃dixerat iouis simula chra
quȩ aduersus eũ fuerant nescio quibus
ritib uelut consecrata in alpib constitu¬
ta de posuit: eoꝵq fulmina qđ aurea fu¬
issent iocantib quod illa lȩtitia ꝑmit ce¬
bat̃ cursorib & se abeis fulminari uelle
dicentib hilarit̃ benigneq donauit: In i¬
micorũ suoꝵ filios quos ñ ipsius iussus s¬
belli abstulerat impetus etiã non dum

Expanded text:
magis orando quam feriendo pugnauit. magis orando quam feriendo pugnauit. Milites nobis qui aderant rettulerunt extorta sibi esse de manibus quaecumque iaculabantur, cum a Theodosii partibus in aduersarios uehemens uentus iret et non solum quaecumque in eos iaciebantur concitatissime raperet, uerum etiam ipsorum tela in eorum corpora retorqueret. Unde et poeta Claudianus, quamuis a Christi nomine alienus, in eius tamen laudibus dixit: O nimium dilecte Deo, cui — militat aether, Et coniurati ueniunt ad classica uenti! Victor autem, sicut crediderat et praedixerat, Iouis simulacra, quae aduersus eum fuerant nescio quibus ritibus uelut consecrata et in Alpibus constituta, deposuit, eorumque fulmina, quod aurea fuissent, iocantibus quod illa laetitia permittebat cursoribus et se ab eis fulminari uelle dicentibus hilariter benigneque donauit. Inimicorum suorum filios, quos, non ipsius iussu, belli abstulerat impetus, etiam nondum
Abbreviated transcription (Latin):
magisquã benefaciendi caritate flagra¬
ret. Unde potius eũ seruata eiꝰ imꝑa¬
toria dignitate susceptũ ipsa humani¬
tate && grã consolatus. ẽ. Deinde cũ ma¬
ximũ terribilẽ faceret ille successus.
hic inangusti is curarũ suarũ non . ẽ.
lapsus ad curiositates sacrilegas atq
illicitas : sed ad iohannẽ in egypti he¬
remo constitutũ. quẽ dĩ seruũ ꝓphetan¬
di spũ p̃ditũ fama crebrescente didice¬
rat misit: atq ab eo nuntiũ uictoriae
certissimũ accepit. Mox trranni maxi¬
mi ex tinctor ualentinianũ puerũ im¬
ꝑi sui partib unde fugatꝰ fuerat mise¬
ricordissima ueneratione restituit: eoq
siue ꝑ insidias siue quo alio pacto uel
casu ꝓxime ex tincto. aliũ tr̃rannum
eugeniũ qui in illius imꝑatoris locũ
non legitime fuerat sub rogat᷑. accepto
rursus ꝓphetico responso fide certꝰ opp̃s¬
sit: contra cuius robustissimũ exercitũ

Expanded text:
magis quam benefaciendi caritate flagramagis quam benefaciendi caritate flagraret; unde potius eum seruata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus, hic in angustiis curarum suarum non est lapsus ad curiositates sacrilegas adque inlicitas, sed ad Iohannem in Aegypti eremo constitutum, quem Dei seruum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat, misit adque ab eo nuntium uictoriae certissimum accepit. Mox tyranni Maximi extinctor Valentinianum puerum imperii sui partibus, unde fugatus fuerat, cum misericordissima ueneratione restituit, eoque siue per insidias siue quo alio pacto uel casu proxime extincto alium tyrannum Eugenium, qui in illius imperatoris locum non legitime fuerat subrogatus, accepto rursus prophetico responso fide certus obpressit, contra cuius robustissimum exercitum
Abbreviated transcription (Latin):
.e. grandeuus egritudine & senectute
defunctꝰ ÷ filios imꝑantes reliquit. S
rursus ne imꝑator quisquã idõ xp̃ia¬
nꝰ ẽẽt. ut felicitatẽ constantini mereret᷑:
anus: iouianũ multo citius quã iuli¬
anũ abstulit: gratianũ ferro trrannico
ꝑmisit in terimi: longe quidẽ mitius
quã magnũ pompeiũ colentẽ uelut
romanos dõs. Nam ille uindicari a ca¬
tone ñ potuit. quẽ ciuilis belli qͦdã mͦ
heredẽ reliquerat: Iste autẽ quã uis piȩ
animȩ solatia talia ñ requirant a theo¬
fide societatis quã nimiȩ potestatis. Un¬
de & ille non solũ uiuo seruauit quam
debebat fidem: uerũ etiã post eius mor¬
tẽ pulso eius int̾fectore maximo. ualen¬
tuiianũ eius paruulũ frẽm in sui par¬
tes imꝑii tanquã xp̃ianus excepit: pu¬
pillũ pat̾no custodiuit affectu. Quem
destitutũ om̃ib opib nullo negotio pos¬
set auferre : si latius regn cupiditate

Expanded text:
est; grandaevus aegritudine et senectute est; grandaevus aegritudine et senectute defunctus est; filios imperantes reliquit. Sed rursus ne imnus esset, ut felicitatem Constantini mereretur, anus: Iouianum multo citius quam Iulianum abstulit; Gratianum ferro tyrannico permisit interimi, longe quidem mitius quam magnum Pompeium colentem uelut Romanos deos. Nam ille uindicari a Catone non potuit, quem ciuilis belli quodam modo heredem reliquerat; iste autem, quamuis piae animae solacia talia non requirant, a Theofidae societatis quam nimiae potestatis. de et ille non solum uiuo seruauit quam debebat fidem,_ uerum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius paruulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum, paterno custodiuit adfectu, quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre, si latius regnandi cupiditate
Abbreviated transcription (Latin):
ternȩ̃: si ꝓsuis peccatis humilitatis &
miserationis ðrationis sacrificiũ dõ suo
uero immolare ñ negligunt. Tales xp̃i¬
anos impatores dicimꝰ. eẽ. felices in terim
spe. post ea re ipsa futuros: cũ id quod
ne homines qui eũ credent ꝓpt̃ et̃nã uitã
colendũ has sublimitates & regna t̾rena
existimarent posse neminẽ consequi
nisi dȩmonib supplicet. quod hi sp̃s
intalib multũ ualerent : constantinũ
imꝑatorẽ non supplicantẽ dȩmonib
sed ipsũ uerũ dm̃ colentẽ tantis t̾renis
impleuit munerib quanta optare nullꝰ
auderet: cui etiã conde ciuitatẽ roma¬
no imꝑio sociã uelut ipsius romȩ filia.
sed sine aliquo dȩmonũ templo simula¬
chroq con cessit : diu imꝑauit. uniuier¬
sũ orbẽ ro manũ unus augustus te¬
nuit & de fendit. in ad ministranil
& gerendis bellis uctoriosisimꝰ fuit.
ini trrannis opprim̃dis ꝑ om̃ia ꝓsꝑatꝰ

Expanded text:
ternae; si pro suis peccatis humilitatis et ternae; si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo vero immolare non negligunt; tales Christianos imperatores dicimus esse felices interim spe, postea re ipsa futuros, cum id quod ne homines, qui eum crederent propter aeternam vitam colendum, has sublimitates et regna terrena existimarent possse neminem consequi, nisi daemonibus supplicet, quod hi spiritus in talibus multum valerent, Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus, sed ipsum verum Deum colentem, tantis terrenis implevit muneribus, quanta optare nullus auderet: cui etiam condere civitatem Romano imperio sociam, velut ipsius Romae filiam, sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. Diu imperavit, universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit; in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit; in tyrannis opprimendis per omnia prosperatus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑabant atq abundabant quando scribe¬
bat ista salustius. canebatq uirgilius :
non illis artib ad honores & głam. sed
dolis atq fallati is ambiebant. Unde idẽ
dicit. Sed primo magis ambitio quã aua
ritia animos hominũ exercebat. Quod
tam̃ uitiũ ꝓpius uirtuti erat . Nã głam. ho¬
norẽ. imꝑiũ. bonus & ignauus ȩque sibi
ex optant. Sed ille in quit uera uia nitit᷑.
huic quia bonȩ artes de st̃. dolis atq fal¬
latiis contendit. Heȩ sunt ille bonȩ artes:¬

Expanded text:
perabant adque abundabant, quando scribeperabant adque abundabant, quando scribebat ista Sallustius canebatque Vergilius, non illis artibus ad honores et gloriam, sed dolis adque fallaciis ambiebant. Unde idem dicit: ritia, animos hominum excrcebat: quod tamen vitium propius virtutem erat. Nam gloriam, honorem, imperium, bonus, ignavus aeque sibi exoptant, sed ille vera via nititur; us, «quia bone artes desunt, dolis atque fallaciis intendit. Hee sunt igitur ille artes
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpt̾ ea cõmemorare illa uolui: ut osten¬
derẽ dominationẽ post lib̾tatẽ sic habuis¬
se romanos. ut in eoꝵ magnis laudib: po¬
neretur. Hinc ÷ & illud eius dẽ poetȩ qđ
cũ artib aliarũ gentiũ eas ipsas ꝓprias
romanoꝵ artes regnandi atq imꝑandi
& subigendi ac debellandi popłos ante¬
poneret : ait. Excudent alii spirantia
mollius era: credo equidem & uiuos
ducent de marmore uultꝰ. Orabunt causas
alii. cęliq meatus Describent radio & sur¬
gentia sydera dicent. Tu regere imꝑio po¬
płos romane memento. Uel tibi erunt ar¬
tes. paciq imponere mores. Parcere subiec¬
tis & debellare suꝑbos. Has artes illi tan¬
to peritius exercebant quanto minus se
uoluptatib dabant. & eneruationi animi
& corporis in concupiscendis & augendis
diuitiis & ꝑ illas morib corrumpendis
rapiendo miseris ciuib largiendo scȩnicis
turpib Unde qui tales iã morũ labe su¬

Expanded text:
propterea commemorare illa uolui, ut ostenpropterea commemorare illa uolui, ut ostenderem dominationem post libertatem sic habuisse Romanos, ut in eorum magnis laudibus poneretur. Hinc est et illud eiusdem poetae, quod, cum artibus aliarum gentium eas ipsas proprias Romanorum artes regnandi adque imperandi et subigendi ac debellandi populos anteponeret, ait: Excudent alii spirantia mollius aera, Cedo equidem, uiuos ducent do marmore uultus, Orabunt causas melius caelique meatus Describent radio et surgentia sidera dicent: Tu regere imperio populos, Romane, memento Hae tibi erunt artes pacique inponere mores, Parcere subiectis et debellare superbos. Has artes illi tanto peritius exercebant, quanto minus se uoluptatibus dabant et eneruationi animi et corporis in concupiscendis et augendis diuitiis et per illas moribus corrumpendis, rapiendo miseris ciuibus, largiendo scaenicis turpibus. Unde Qui tales iam morum labe su
Abbreviated transcription (Latin):
cerunt. Reddit eis utriusq rei testimoni¬
um etiã poeta in signis illoꝵ. Inde qͥppe
ait. Nec non tarquiniũ eiectũ. porsenna
iubebat. Acciꝑe. ingenti qui urbẽ obsi¬
dione p̃mebat. Aeneadȩ inferrũ ꝓlib̾¬
tate ruebant. Tunc itaq magnũ illis fuit
aut fortit̃ emori: aut liberos uiuere. Sed
cũ. &ẽ. accepta libertas. tanta cupido
głȩ incesserat ut parũ. eã : sola libertas.
nisi & dominatio quereret dũ ꝓmagno
hab̾et᷑. Quod uelut loquente ioue idem
poeta dicit. Quin asꝑa uino. Quȩ mare
nunc t̃rasq metu cȩlũq: fatigat : consilia
in melius referet: mecũq fouebit Roma¬
nos rerũ dños. gentẽq togatam: Sic pla¬
citũ. ueniet lustris labentib atas: Cũ
domus assaraciphthram clarasq: mycenas
Seruitio p̃met: ac cunctis dominabitur
argis. Quȩ quidẽ uirgilius iouem indu¬
cens tanquã futura p̾dicentẽ. ipse iã facꝰ¬
ta recolebat cernebatq p̃sentia. Uerum

Expanded text:
cerunt. Reddit eis utriusque rei testimonicerunt. Reddit eis utriusque rei testimonium etiam poeta insignis illorum; inde quippe ait: Nec non Tarquinium eiectum Porsenna iubebat Accipere ingentique urbem obsidione premebat; Aeneadae in ferrum pro libertate ruebant. Tunc itaque magnum illis fuit aut fortiter mori aut liberos uiuere. Sed cum esset adepta libertas, tanta cupido gloriae incesserat, ut parum esset sola libertas, nisi et dominatio quaereretur, dum pro magno habetur, quod uelut loquente Ioue idem poeta dicit: Quin aspera Iuno, Quae mare nunc terrasque metu caelumque fatigat, Consilia in melius referet mecumque fouebit Romanos rerum dominos gentemque togatam. Sic placitum. Ueniet lustris labentibus aetas, Cum domus Assaraci Phthiam clarasque Mycenas Seruitio premet ac uictis dominabitur Argis. Quae quidem Vergilius Iouem inducens tamquam futura praedicentem ipse iam facta recolebat cernebatque praesentia; uerum
Abbreviated transcription (Latin):
libertate quantũ breui creuit: tanta
cupido głȩ in cesserat. Ista gͦ laudis
auicdlitas & cupido głȩ multa illa mi¬
randa fecit : laudabilia scilicet atq
gloriosa scđm hominũ existimationẽ
Laudat idem salustius temporib suis
magnos & p̃claros uiros. marcũ catonẽ.
& gaium cȩsarẽ. dicens qđ diu illa respu¬
blica non habuit quẽquã uirtute magna
sed sua memoria fursse illos duos ingenti
uirtute diuersis morib. Iti laudib: autẽ
cȩsaris posuit qđ sibi magnũ imꝑiũ. exer¬
citũ. bellũ nouũ ex optabat: ubi uirtus
enitescere posset. Ita fiębat in uotis uiroꝵ
uirtute magnoꝵ: ut excitaret in bellum
miseras gentes. & flagello agitaret bello¬
na sanguineo: ut. e&. ubi uirtus eoꝵ eni¬
tesceret. Hoc illa ꝓfecto laudis auiditas
& głȩ cupido faciebat. Amore itaq pri¬
mitus lib̾tatis. pꝰ etiã dominationis & cu¬
piditate laudis & głȩ multa magna fe¬

Expanded text:
libertate quantum breui creuerit; tanta libertate quantum breui creuerit; tanta cupido gloriae incesserat. Ista ergo laudis auiditas et cupido gloriae multa illa miranda fecit, laudabilia scilicet adque gloriosa secundum hominum existimationem. Laudat idem Sallustius temporibus suis magnos et praeclaros uiros, Marcum Catonem et Gaium Caesarem, dicens quod diu illa res publica non habuit quemquam uirtute magnum, sed sua memoria fuisse illos duos ingenti uirtute, diuersis moribus. In laudibus autem Caesaris posuit, quod sibi magnum imperium, exercitum, bellum nouum exoptabat, ubi uirtus enitescere posset. Ita fiebat in uotis uirorum uirtute magnorum, ut excitaret in bellum miseras gentes et flagello agitaret Bellona sanguineo, ut esset ubi uirtus eorum enitesceret. Hoc illa profecto laudis auiditas et gloriae cupido faciebat. Amore itaque primitus libertatis, post etiam dominationis et cupiditate laudis et gloriae multa magna fe
Abbreviated transcription (Latin):
honestates uolebant. Hanc̃ ardentissi
me dilexer̃. ꝓpt̃ hanc uiuere uoluer̃¬
mori ñ dubitauer̃ : ceteras cupiditates
huuts uniꝰ ingenti cupitate p̃sser̃. Ip¬
sam deniq patriã suã qua seruare uideba¬
tur ingloriũ. dominari uero atq impare
gloriosũ : prius om̃i studio liberã deinde
dominã. eẽ. concupier̃. Hinc ÷ qđ rega¬
lẽ dominationẽ ñ ferentes. annua imꝑia
binosq imꝑatores sibi fecer̃ qͥ consules
appellati sunt a consulendo. ñ reges aut
dñi. a regnando atq dominando. cum
& reges utiq a regendo dicti melius uide¬
antur ut regnũ a regib. Reges aut̃ ut
dictũ ÷ a regendo: s fastus regius non
disciplina putata. ẽ. regentis uł beni¬
uolentia consulentis: sed suꝑbia domi¬
nantis. Ex pulso itaq rege tarquinio &
consulib institutis: secutũ ẽ. qđ idem
aucdor in romanoꝵ laudib posuit. qđ
ciuitas in credibili memoratu ad epta

Expanded text:
honestas uolebant; hanc ardentishonestas uolebant; hanc ardentisme dilexerunt, propter hanc vivere volueron dubitaverunt. Caeteras cupiditates hujus unius ingenti cupiditate presserunt. Ipsam denique patriam suam, quoniam servire videbatur inglorium, dominari vero atque imperare gloriosum, prius omni studio liberam, deinde dominam esse concupierunt. Hinc est quod regalem dominationem non ferentes, annua imperia binosque imperatores sibi fecerunt, qui consules appellati sunt a consulendo, non reges aut domini a regnando atque dominando: cum et reges utique a regendo dicti melius videantur, ut regnum a regibus, reges autem, ut dictum est, a regendo; sed fastus regius non disciplina putata est regentis, vel benevolentia consulentis, sed superbia dominantis. Expulso itaque rege Tarquinio, et consulibus institutis secutum est, quod idem auctor in Romanorum laudibus posuit, quod \'ciuitas incredibile memoratu est adepta
Abbreviated transcription (Latin):
manoꝵ mores & quã ob causã ds̃ uerus
ad augendũ imꝑiũ ad uiuare dignatꝰ
.ẽ. in cuius potestate sunt etiã regna
terrena. Quod ut absolutius disserere
possemus : ad hoc ꝑtinentẽ & suꝑiorẽ
librũ conscripsimꝰ. quod in hac re potestas
nulla sit eoꝵ deoꝵ quos etiã reb nugato¬
rus colendos putar̃. & p̃sentis uolumi¬
nis partes suꝑiores quas huc usq ꝑ duxi¬
mus de fati quȩstione tollenda. ne qͥs quã
cui iã ꝑsuasũ. e&̃. ñ illorũ dõꝵ cultu roma¬
nũ imꝑiũ ꝓpagatũ atq seruatũ nescio
cui fato potius id tribueret. quã dĩ sũmi
potentis simȩ uoluntati. Ueteres igitur
primiq romani quantũ eoꝵ docet & cõ¬
mendat hrstoria quã uis ut aliȩ gentes
excepta una popłi hebreoꝵ dõs falsos
colerent. & ñ dõ uictimas sed demoniis
immolarent : tam̃ laudis auidi. peccu¬
niȩ lib̾ales erant. głam ingentẽ. diuitias.

Expanded text:
ausam Deus verus ausam Deus verus ad augendum imperium adjuvare dignatus est, in cujus potestate sunt etiam regna terrena. Quod ut absolutius disserere possemus, ad hoc pertinentem et superiorem librum conscripsimus, quod in hac re potestas nulla sit eorum deorum, quos etiam rebus nugatoriis colendos putarunt, et praesentis uoluminis partes superiores, quas huc usque perduximus, de fati quaestione tollenda, ne quisquam, cui iam persuasam esset non illorum deorum cultu Romanum imperium propagatum adque seruatum, nescio cui fato potius id tribueret quam Dei summi potentissimae uoluntati. Ueteres igitur primique Romani, quantum eorum docet et commendat historia, quamuis ut aliae gentes excepta una populi Hebraeorum deos falsos colerent et non Deo uictimas, sed daemoniis immolarent, tamen \'laudis auidi, pecuniae liberales erant, gloriam ingentem, diuitias
Abbreviated transcription (Latin):
cũ arborib: uitã sensualẽ etiã cũ peco¬
rib uitã intellectualẽ cũ solis angłis
dedit: a quo .ẽ om̃is modus. om̃is spe¬
cies om̃is ordo a quo ẽ mensura. numerꝰ
generis. ẽ cuius libet estimationis est :
A quo sunt semina formarũ. formȩ se¬
minũ: motus seminũ atq formarũ. qͥ
dedit & carni originẽ. pulchritudinẽ.
ualitudinẽ: ꝓpagationis fecunditatẽ.
menbroꝵ dispositionẽ. salutẽ concor¬
diã qui & animȩ irrationali dedit me¬
moriã. sensũ. appetitũ: rationali autẽ
qui non solũ cȩlũ & terrã. nec solũ angłm
& hominẽ. sed nec exigui & contẽptibilis
animantis uscera. nec auis pennulã. nec
herbe fosculũ. nec arboris foliũ sine sua¬
rũ partiũ conuenientia. & quadã ueluti
pace dereliquit: nullo modo. ẽ. credendꝰ
regna hominũ eoꝵq dominationes. &
sẽruitutes a suae ꝓuidentiȩ legib alienas

Expanded text:
cum arboribus, vitam sensualem etiam cum pecocum arboribus, vitam sensualem etiam cum pecoribus, vitam intellectualem cum solis Angelis dedit: a quo est omnis modus, omnis species, omnis ordo; a quo est mensura, numerus, generis est, cujuslibet aestimaa quo sunt semina formarum, formae seminum, motus seminum atque formarum, qui dedit, et carni originem, pulchritudinem, valetudinem, propagationis fecunditatem, membrorum dispositionem, salutem concordiae, qui et animae irrationali dedit memoriam, sensum, appetitum, rationali autem qui non solum caelum et terram, nec solum angelum et hominem, sed nec exigui et contemtibilis animantis uiscera nec auis pinnulam, nec herbae flosculum nec arboris folium sine suarum partium conuenientia et quadam ueluti pace dereliquit: nullo modo est credendus regna hominum eorumque dominationes et seruitutes a suae prouidentiae legibus alienas
Abbreviated transcription (Latin):
pinã deã tellus illa quid erit: ita enĩ totum
qđ ipsa erat induas istas partes dõsq diui¬
sũ .ẽ. ut ipsa t̃cia quae sit aut ubi sit inueniri
ñ possit. nisi quis dicat simul istos dõs orcũ
atq ꝓserpinã unã deã. eẽ. tellurẽ. & ñ esse
iã tres. sed aut unã aut duos. & tam̃ tres dicu¬
nt᷑. & tres habent᷑. tres colunt᷑ aris sus. de¬
lubris suis. sacris simulachris. sacerdotib
sus. & ꝑ haec etiã fallacib ꝓstitutã animã
constuprantib dȩmonib suis. Ad huc respon
mi: ut dm̃ faciat tellumonẽ. Non inquit: s
una eadẽq t̾ra habet geminã uim:& mascu¬
linã qͦd semina ꝓducat: & femininã qͦd re¬
cipiat atq nutriat. Inde a ui feminȩ dictã
ẽẽ. tellurẽ: a masculi tellumonẽ. Cur gͦ
pontifices ut ipse indicat additis quoq: aliis
duob .iiͦiͦͬi. diis faciunt rem diuinã telluri.
tellumoni. altori. & rusori. De tellure & tel¬

Expanded text:
pinam deam: Tellus illa quid erit? Ita enim totum, pinam deam: Tellus illa quid erit? Ita enim totum, quod ipsa erat, in duas istas partes deosque diuisum est, ut ipsa tertia quae sit aut ubi sit inuenire non possit; nisi quis dicat simul istos deos Orcum adque Proserpinam unam deam esse Tellurem et non esse iam tres, sed aut unam aut duos; et tamen tres dicuntur, tres habentur, tres coluntur aris suis, delubris suis, sacris, simulacris, sacerdotibus suis, et per haec etiam fallacibus prostitutam animam constuprantibus daemonibus suis. Adhuc respondemi, ut deum faciat Tellumonem? Non, inquit, sed una eademque terra habet geminam uim, et masculinam, quod semina producat, et femininam, quod recipiat adque nutriat; inde a ui feminae dictam esse Tellurem, a masculi Tellumonem. Quur ergo pontifices, ut ipse indicat, additis quoque aliis duobus quattuor dis faciunt rem diuinam, Telluri, Tellumoni, Altori, Rusori? De Tellure et Tel
Abbreviated transcription (Latin):
tiã quia in homine st̃ qͥ habet intelligentiã
tam stultꝰ . ẽ. qui hos immundo dicit dõs. quã
stultꝰ ÷ qui in nobis ossa & ungues homines
dicit. Sed haec cũ phylosophis fortassis agenda
sunt. Nunc autẽ istum ad huc politicũ uolo. łi¬
eri enĩ potest ut licet in illã naturalis theolo¬
gixe ueluti lib̾tatẽ caput erigere paululũ uo¬
luisse uideat᷑: Adhuc tam̃ hunc librũ uersars
& se in illo cogitan eũ etiã inde respexerit &
hoc ꝓpt̃ ea dixerit ne maiores eius siue ali&
aiuitates tellurẽ atq neptunũ in anit̃ colu¬
isse credant᷑. Sed hoc dico par ᷤᷤ animi mun
si ita fecit: ubi erit orcus fr̃ iouis atq nep¬
tuni quẽ ditem patrẽ uocant : Ubi eiꝰ conũix
ꝓserpina: quȩ scđm aliã in eisdẽ libris posi¬
tam opinionẽ: ñ t̾rȩ fȩcunditas sed parꝰ in¬
ferior ꝑhibet̾: Quod si dicunt animi mun¬
dani partẽ cũ ꝑmanat t̾rȩ partẽ suꝑiorẽ
ditem patrẽ facere dm̃: cũ uͦ in feriorẽ ꝓser¬

Expanded text:
a in homine sunt qui habet intellegentiam, tam stultum esse qui hos in mundo deos dicit, quam stultus est qui in nobis ossa et ungues homines dicit. Sed haec cum philosophis fortassis agenda sunt; nunc autem istum adhuc politicum uolo. Fieri enim potest, ut, licet in illam naturalis theologiae ueluti libertatem caput erigere paululum uoluisse uideatur, adhuc tamen hunc librum uersans et se in illo uersari cogitans, eum etiam inde respexerit et hoc propterea dixerit, ne maiores eius siue aliae ciuitates Tellurem adque Neptunum inaniter coluisse credantur. Sed hoc dico: pars animi mundsi ita fecit, ubi erit Orcus, frater Iouis adque Neptuni, quem Ditem patrem uocant? ubi eius coniunx Proserpina, quae secundum aliam in eisdem libris positam opinionem non terrae fecunditas, sed pars inferior perhibetur? Quod si dicunt animi mundani partem, cum permeat terrae partem superiorem, Ditem patrem facere deum; cum uero inferiorem, Proser
Abbreviated transcription (Latin):
te dictũ ÷ homini: qđ maior ei pęna
si ñ faceret immineret. Cũ etiã sic non
audet : in morbũ incidit acrẽ & hor¬
ribilẽ. Tũ uero ex amicoꝵ sententia
ad magistratꝰ rem de tulit. atq: in lec¬
tica allatꝰ ÷ in senatũ : ex positoq som¬
nio. recepta continuo ualitudine pedi¬
bus suis sanus abscessit. Tanto stupe¬
factꝰ miraculo senatꝰ : quadriplicata
pecunia ludos censuit instaurari. Qͥis
ñ uideat qui sanũ sapit subditos homi¬
nes malignis demonib aqͦꝵ dñatione¬

Expanded text:
te dictum est homini, quod major ei poena, te dictum est homini, quod major ei poena, si non faceret, immineret. Cum etiam sic non auderet, in morbum incidit acrem et horribilem. Tum vero ex amicorum sententia ad magistratus rem detulit, atque in lectica allatus est in senatum: expositoque somnio, recepta continuo valetudine, pedibus suis sanus abscessit. Tanto stupefactus miraculo senatus quadruplicata pecunia ludos censuit instaurari. Quis non videat, qui sanum sapit, subditos homines malignis daemonibus, a
Abbreviated transcription (Latin):
Hic ex clamet crcero ñ contͣ figm̃ta poe¬
tarũ : sed contͣ instituta maiorũ. An ex¬
clamarent & illi . quid nos fecimꝰ : ipsi du
ista suis honorib exhibenda flagitauer̃.
atrocit̃ imꝑar̃. cladẽ nisi fierent p̃nun¬
tiar̃. quia neglectũ ÷ aliquid seuerissime
uindicar̃ : quia id qđ neglectũ fuerat facũ
placatos se. eẽ. monstrar̃. Int̃ eoꝵ cõme¬
moratur uirtutes & miranda facta qđ
dicã. Tito latin o rustico romano patri
familias dictũ ÷ in somnis. insenatũ nun¬
tiare. ut ludi romani instaurarent᷑ : qͦd
primo eorũ die in quodã scelerato qͥ po¬
pulo spectante ad suppliciũ duci iussus
.ẽ. numinib uidelicet ex ludis hilari
tatẽ quęrentib triste displicuis set im¬
ꝑuim. Cũ gͦ ille qui somnio cõmonitus
erat postero die uissa facere ñ ausus. &e:
scđa nocte hoc idemrursus seueriꝰ imꝑa¬
tũ.ẽ. Amisit filiũ qe ñ fecit. Tertia noc¬

Expanded text:
Hic exclamet Cicero non contra figmenta poeHic exclamet Cicero non contra figmenta poetarum, sed contra instituta maiorum; an exclamarent et illi: Quid nos fecimus! Ipsi di ista suis honoribus exhibenda flagitauerunt, atrociter imperarunt, cladem nisi fieret praenuntiarunt, quia neglectum est aliquid, seuerissime uindicarunt, quia id quod neglectum fuerat factum est, placatos se esse monstrarunt. Inter eorum commemoratur uirtutes et miranda facta quod dicam. Tito Latinio rustico Romano patri familias dictum est in somnis, in senatum nuntiaret, ut ludi Romani instaurarentur, quod primo eorum die in quodam scelerato, qui populo spectante ad supplicium duci iussus est, numinibus uitatem quaerentibus, triste displicuisset imperium. Cum ergo ille, qui somnio commonitus erat, postero die jussa facere non ausus esset, secunda nocte hoc idem rursus severius imperatum est: amisit filium, quia non fecit. Tertia noc
Abbreviated transcription (Latin):
demonioꝵ. Illi ñ sufficiat hic ds̃: cui ñ
sufficit munus eiꝰ. Illi in quã ñ sufficiat
ad colendũ ds̃ dator felicitatis : cui non
sufficit ad accipiendũ ipsa felicitas. Cui
autẽ sufficit : non enĩ habet homo quid
amplius optare debeat : seruiat uni dõ
datori felicitatis. Non ÷ ipse quẽ nominani
iouẽ. Nam si eũ datorẽ felicitatis agnosce¬
rent: ñ utiq aliũ uel aliã a qua daret᷑ fe¬
licitas nomine ipsius felicitatis in quirerent
neq ipsũ iouẽ cum tantis in iuriis colendũ
putarent . Iste alienarũ dr̃ ad ult̃ uxorũ :
iste pueri pulchri in pudicus amator &
raptor. S fingebat haec homerus ait tulliꝰ.
& humana ad dõs trans ferebat: diuina
mallẽ ad nos. Merito displicuit uro graui
diuinoꝵ criminũ poeta confictor. Curgͦ
ludi scenici ubi haec dictitant᷑. cantant᷑.
actitant᷑. deorũ honorib exhibent᷑: int̃
res diuinas a doctissimis conscribunt᷑ :

Expanded text:
daemoniorum; illi non sufficiat hic deus, cui non daemoniorum; illi non sufficiat hic deus, cui non sufficit munus eius. Illi, inquam, non sufficiat ad colendum Deus dator felicitatis, cui non sufficit ad accipiendum ipsa felicitas. Cui autem sufficit non enim habet homo quid amplius optare debeat, seruiat uni Deo datori felicitatis. Non est ipse, quem nominant Iouem. Nam si eum datorem felicitatis agnoscerent, non utique alium uel aliam, a qua daretur felicitas, nomine ipsius felicitatis inquirerent, neque ipsum Iouem cum tantis iniuriis colendum putarent. Iste alienarum dicitur adulter uxorum, iste pueri pulchri inpudicus amator et raptor. et humana ad deos transferebat: diuina mallem ad nos.\' Merito displicuit uiro graui diuinorum criminum poeta confictor. Quur ergo ludi scaenici, ubi haec dictitantur cantitantur actitantur, deorum honoribus exhibentur, inter res diuinas a doctissimis conscribuntur?
Abbreviated transcription (Latin):
concordiã. uictoria quȩ dat uictoriã:
ita inquiunt cũ felicitas dea dicit᷑. ñ ipa
quae dat᷑. sed num̃ illud attendit᷑ a quo
felicitas datur. Ista nob̵ reddita ratione
multo facilius eis quoꝵ cor ñ nimis obdu¬
ruit ꝑsuad ebimus fortas se quod uolumꝰ.
Si enĩ iam humana in firmitas sensit ñ
nisi ab aliquo dõ dariposse felicitatẽ. &
hoc senser̃ homines quitã multos colebaNs
dõs. in quib & ipsũ eorũ regẽ iouẽ quia
nom̃ eius a qͦ daret᷑ felicitas ignorabant
idõ ipsius rei nomine quã credebant ab
illo dari eũ appellare uoluer̃. Satis ergo
indicarunt ne ab ipso ioue dari posse fe¬
litatẽ quẽ iã colebant. sed utiq ab illo
quẽ nomine ipsius felicitatis colendũ esse
censebant. Confirmo ꝓrsus a quodã dõ
quẽ nesciebant eos credidisse dari felici¬
tatẽ. Ipse gͦ quȩrat᷑. ipse colatur & suffi¬
cit : repudiet᷑ strepitus innumerabiliũ

Expanded text:
concordiam, Victoria, quae dat uictoriam. concordiam, Victoria, quae dat uictoriam. Ita, inquiunt, cum Felicitas dea dicitur, non ipsa quae datur, sed numen illud adtenditur a quo felicitas damulto facilius eis, quorum cor non nimis obduruit, persuadebimus fortasse quod uolumus. Si enim iam humana infirmitas sensit non nisi ab aliquo deo dari posse felicitatem, et hoc senserunt homines, qui tam multos colebant deos, in quibus et ipsum eorum regem Iouem: quia nomen eius, a quo daretur felicitas, ignorabant, ideo ipsius rei nomine, quam credebant ab illo dari, eum appellare uoluerunt, satis ergo indicarunt nec ab ipso Ioue dari posse felicitatem, quem iam colebant, sed utique ab illo, quem nomine ipsius felicitatis colendum esse censebant. Confirmo prorsus a quodam deo, quem nesciebant, eos credidisse dari felicitatem: ipse ergo quaeratur, ipse colatur, et sufficit. Repudietur strepitus innumerabilium
Abbreviated transcription (Latin):
offenders. Sic enĩ carere non potest in fe¬
licitate qui tanquã deã felicitatẽ colit.
& dm̃ datorẽ felicitatis relinquit : sicut
carere ñ potest̃ fame qui panẽ pictum
lingit. & ab homine qui uerũ habet ñ pe¬
usq ad eone inquiunt maiores nr̃os insipi¬
entes fuisse credendũ ÷ ut haec nescirent di
nemini talia nisi aliquo dõ largiente conce¬
di. quoꝵ dõrũ nomina ñ in ueniebant ea¬
rũ rerũ nominib: appellabant dõs quas
ab eis sentiebant dari ab eisq uocabula in¬
de flectentes: sic̃ abello bellonã nuncu¬
pauer̃ ñ bellũ. sic̃ acunis cuninã ñ cunã
sic̃ a segetib segetiã ñ segetẽ. sic̃ a pomis
pomonã ñ pomũ. sic̃ abob bobonã ñboriẽ.
aut certe nulla uocabuli declinatione si¬
cut res ipsa nominat᷑. ut peccunia dicta
.ẽ. dea que dat pecuniã. ñ om̃ino pecunia
dea ipsa putata. ẽ. Ita uirtꝰ qui dat uir¬
tutẽ. honor qui honorẽ. concordia quae

Expanded text:
offendens. Sic enim carere non potest infeoffendens. Sic enim carere non potest infelicitate, qui tamquam deam felicitatem colit et Deum datorem felicitatis relinquit, sicut carere non potest fame, qui panem pictum ngit et ab homine, qui uerum habet, non peUsque adeone, inquiunt, majores nostros insipientes fuisse credendum est, ut haec nescirent munnemini talia nisi aliquo deo largiente concedi, quorum deorum nomina non inveniebant, earum rerum nominibus appellabant deos, quas ab eis sentiebant dari, aliqua vocabula inde flectentes, sicut a bello Bellonam nuncupauerunt, non Bellum; sicut a cunis Cuninam, non Cunam; sicut a segetibus Segetiam, non Segetem, a pomis Pomonam, non Pomum: sicut a bubus Bubonam, non Bouem: aut certe nulla uocabuli declinatione sicut res ipsae nominantur, ut Pecunia dicta est dea, quae dat pecuniam, non omnino pecunia dea ipsa putata est; ita Virtus. quae dat uirtutem, Honor, qui honorem, Concordia, quae
Abbreviated transcription (Latin):
acciꝑe. uel quod ad felicitatẽ existimat
ꝑtinere : Pro inde si felicitas habet in
potestate cũ qͥo homine sit. habet autẽ
si dea . ẽ: quae stultitia ÷ ab aliqͥo eã dõ
petere quã possis a se ipsa impetrare :
Hanc gͦ deã suꝑ dõs cȩteros honorare
etiã loci dignitate debuer̃. Sic enĩ apđ
ipsos legitur sromani ueteres nescio quẽ
sũmanũ cui noc turna fulmina tribue¬
bant coluer̃ magis quã iouẽ : ad quem
diurna fulminã ꝑtinerent. Sed pꝰquã
ioui templũ insigne ac sublime construc¬
tũ . ẽ. ꝓpt̃ edis dignitatẽ sic ad eũ mul¬
titudo confluxit. ut uix inueniat᷑ qͥ sum¬
mani nom̃ qđ audire iã ñ potest se saltẽ
legisse meminerit. Si autẽ felicitas dea
quęrat᷑ qui eam dare possit & falorum
dõrũ multitudo noxia relinquat᷑. quam
stultoꝵ hominũ multitudo uana sectat᷑
dĩ dona dõs sibi facier & ipsũ cuiꝰ ea do¬
na sunt obstinatione suꝑbȩ uoluntatis

Expanded text:
accipere uel quod ad felicitatem existimat accipere uel quod ad felicitatem existimat pertinere? Proinde si felicitas habet in potestate cum quo homine sit habet autem, si dea est: quae tandem stultitia est ab aliquo eam deo petere, quam possis a se ipsa inpetrare? Hanc ergo deam super deos ceteros honorare etiam \' loci dignitate debuerunt. Sicut enim aput ipsos legitur, Romani ueteres nescio quem Summanum, cui nocturna fulmina tribuebant, coluerunt magis quam Iouem, ad quem diurna fulmina pertinerent. Sed postquam Ioui templum insigne ac sublime constructum est, propter aedis dignitatem sic ad eum multitudo confluxit, ut uix inueniatur qui Summani nomen, quod audire iam non potest, se saltem legisse meminerit. Si autem felicitas dea quaeratur, qui eam dare possit, et falsorum deorum multitudo noxia relinquatur, quam stultorum hominum multitudo uana sectatur, Dei dona deos sibi faciens et ipsum, cuius ea dona sunt, obstinatione superbae uoluntatis
Abbreviated transcription (Latin):
etiã isti tres intus. eeñt. tam obscuris
signis ut hoc uix homines doctissimͥ scireñ.
Nullo mͦ igit᷑ felicitatẽ iuppit̃ ipse contẽ¬
neret. sicut a t̾mino. marte. & iuuent᷑e
contẽptꝰ. e: sed ipsi etiã qui ñ cesserant ioui
ꝓfecto cedent felicitati quȩ illis regẽ fe¬
cerat iouem. Aut si ñ cedent. ñ id contẽptu
eius facerent : sed qđ indomo felicitatis
obscuri. eẽ. mallent. quã sine illa in locis
ꝓpriis eminere. Ita dea felicitate in
loco amplissimo & celsissimo constituta
discerent ciues unde om̃is boni uoti pe¬
tendũ. eẽt. auxiliũ: ac sic ipsa suadente
natura alioꝵ deoꝵ suꝑflua multitudine
derelicta coleretur una felicitas. uni sup¬
plicaret. unius templũ frequentare tur
aciuib qui felices. eẽ. uellent. quoꝵ ess&
nemo qui nollet. atq ita ase ipsa pete¬
retur quȩ ab om̃ib petebat᷑. Quis enim
aliquid ab aliquo dõ nisi felicitatẽ uelit

Expanded text:
etiam isti tres intus essent tam obscuris etiam isti tres intus essent tam obscuris signis, ut hoc uix homines doctissimi scirent. Nullo modo igitur Felicitatem Iuppiter ipse contemneret, sicut a Termino, Marte, Iuuentate contemtus est. Sed ipsi etiam, qui non cesserant Ioui, profecto cederent Felicitati, quae illis regem fecerat Iouem. Aut si non cederent, non id contemtu eius facerent, sed quod in domo Felicitatis obscuri esse mallent quam sine illa in locis propriis eminere. Ita dea Felicitate in loco amplissimo et celsissimo constituta discerent ciues, unde omnis boni uoti petendum esset auxilium, ac sic ipsa suadente natura aliorum deorum superflua multitudine derelicta coleretur una Felicitas, uni supplicaretur, unius templum frequentaretur a ciuibus qui felices esse uellent, quorum esset nemo qui nollet, adque ita ipsa a se ipsa peteretur, quae ab omnibus petebatur. Quis enim aliquid ab aliquo deo nisi felicitatem uelit
Abbreviated transcription (Latin):
licitati construeret᷑: etiã ipse iupiter
cederet. ut ipsũ uerticẽ collis capitolim
felicitas poturs optineret. Non enĩ quis¬
piã resisteret felicitati: nisi qđ fieri ñ
potest qͥ. eẽ. uellet in felix. Nullo modo
om̃ino si consuleret᷑ faceret iuppit̃ qđ
eifecer̃ tres dii. mars. t̃minus. & iuuen¬
tus: qui maiori & regi suo nullomͦ cede
loco uoluer̃. Nã sic̃ eoꝵ habent lit terȩ
cũ rex tarquinius capitoliũ fabricari
uellet.eũq locũ qui ei dignior aptior¬
q uidebat᷑ adiis aliis cerneret p̃occu¬
patũ. ñ audet aliquid contͣ eoꝵ face¬
re arbitriũ. & credens eos tanto numi¬
ni suoq principi uoluntate cessuros.
quia multi erant illic ubi capitolium
constitutũ ÷ : ꝑ auguriũ quȩsiuitutrũ
concede locũ uellent ioui: atq ipsi in¬
de cede om̃s uoluer̃ p̃t̃ illos quos cõ¬
memoraui. martẽ. t̃minũ. iuuente:
atq idõ capitoliũ ita constructũ ÷ ut

Expanded text:
licitati construeretur; etiam ipse Iuppiter licitati construeretur; etiam ipse Iuppiter cederet, ut ipsum uerticem collis Capitolini Felicitas potius obtineret. Non enim quispiam resisteret Felicitati, nisi, quod fieri non potest, qui esse uellet infelix. Nullo modo omnino, si consuleretur, faceret Iuppiter, quod ei fecerunt tres di, Mars, Terminus et Iuuentas, qui maiori et regi \'suo nullo modo cedere loco uoluerunt. Nam sicut habent eorum litterae, cum rex Tarquinius Capitolium fabricari uellet eumque locum, qui ei dignior aptiorque uidebatur, ab dis aliis cerneret praeoccupatum, non audens aliquid contra eorum facere arbitrium et credens eos tanto numini suoque principi uoluntate cessuros, quia multi erant illic, ubi Capitolium constitutum est. per augurium quaesiuit, utrum concedere locum uellent Ioui; adque ipsi inde cedere omnes uoluerunt praeter illos quos commemoraui, Martem, Terminum, Iuuentatem; adque ideo Capitolium ita constructum est, ut