comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
pͥmus acepit crtucilionem a dio ⁊tx
sabato circũ ciditis. Comuncit uos mors
In lege accepistis ut cirtũcidatis octauo
die. accepistis in lege ut uacetis septi
die. Si octauus dies illus qui natus est
occurrerit ad diem septimũ sabbati que
facietio. Dacabitis ut seruetis sabbatu
In circũcidetis ut impleatis sacramcis
diei ectaui: sz noui inquit quid facics
Circũciditis hoĩem. Quare: Quia cirab¬
lio ꝑtinet ad aliquod signacłm salirs
et nõ debent hoĩes sabbato uacare ⁊ faui¬
te. Ergo nec mͥ irascimini qui saluũtea
totũ hoĩem sabbato. Si curcũ cisionem ri
accipit homo in sabbato ut nõ soluatut
lex moysi. aliquid enim ꝑ moy sen ĩuli
ꝯstitutõne circũcisionis salubrit mstici¬
tum est: mͥ oꝑanti salutem in saltat
qͣre indignamini: Forte enĩ illa ciri¬
cisio ip̃m dnĩn significabat. cui istie
ranti ⁊ sananti indignabatur Iuss
eni adhiberi octauo die circũcisio. ti

Expanded text:
mus accepit circumcisionem a Domino. Et in Sabbato circumciditis. Convincit vos Moyses in lege. Accepistis ut circumcidatis octavo die, accepistis in lege ut vacetis septimo die . Si octavus dies illius qui natus est, occurrerit ad diem septimum Sabbati, quid facietis? Vacabitis, ut servetis Sabbatum, an circumcidetis, ut impleatis Sacramentum diei octavi? Sed novi, inquit, quid facitis. Circumciditis hominem. Quare? quia circumcisio pertinet ad aliquod signum salutis, et non debent homines Sabbato vacare a salute. Ergo nec mihi irascamini, quia salvum feci totum hominem sabbato: si circumcisionem, inquit, accipit homo in sabbato, ut non solvatur lex Moysi aliquid enim per Moysen in illa constitutione circumcisionis salubriter institutum est, mihi operanti salutem in sabbato quare indignamini? 5. Forte enim illa circumcisio ipsum Dominum significabat, cui isti curanti et sananti indignabantur. Jussa est enim adhiberi octavo die circumcisio: et quid
Abbreviated transcription (Latin):
obuirgantur illi quib dicitur errã¬
in errorem. ⁊ post errorem reuocant᷑.
Nñ seducti sunt in errorem ⁊ rebap¬
tizati sunt. aut post ouilis dñici so¬
cietatem rursus in etrorem p̾stinũ
reuoluti sunt: oues erant. an nõ etãt
Utiq catholici erant. Si catholici fide¬
les erant:oues erant. Si oues erãt:
quõ uocem alien audire potuerunt
cũ dñs dicat. nõ audierunt eos oues:
Audistis frẽs altitudinem questionis
dicoergo. Nouic dñs qui sunt eius.
Nouit p̾scitos. nouit p̾destinatos. De
illo quippe dicitur. Quos aut̃ p̾scunt
et p̾destinauit conformes fieri yma¬
ginis filii sui: ut sit ip̃e pͥmogenitus
in mł̃tis frĩb. Quos aut̃ p̾destinauit:

Expanded text:
objurgantur illi quibus dicitur, Erranobjurgantur illi quibus dicitur, Erranin errorem, et post errorem revocantur: quando seducti sunt in errorem, et rebaptizati sunt, aut post ovilis dominici societatem rursus in errorem pristinum revoluti sunt, oves erant an non erant? Utique catholici erant. Si catholici fideles erant, oves erant. Si oves erant, quomodo vocem alieni audire potuerunt, cum Dominus dicat, non audierunt eos oves? 12. Audistis, fratres, altitudinem quaestionis. Dico ergo: Novit Dominus qui sunt ejus . Novit praescitos, novit praedestinatos: de illo quippe dicitur, « Quos autem praescivit, et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui, ut sit ipse primogenitus in multis
Abbreviated transcription (Latin):
audierunt eos oucs. Dñc li nõ audierunt
eos oues: quõ errant oues. si oues non
audrunt nisi te: Tu aut̾ uutas es. Quis¬
quis u̾itatem audit: nõ utiq errat. Illi
aut̃ errant. ⁊ oues applłantur. sam si¬
n errore ip̃o oues nõ applłarentur: nõ
dice̾tur ꝑ ezechielem. errandem ouem
nõ reuocastis. Quõ ⁊ erras ⁊ otis est
docem alieui audiuit. Ecce nõ audiert
cos oues. Demde mͦ milti colliguntur
ad ouile xp̃i. ⁊ ex hereticis fumt catho¬
lici. A furib tolluntur pastori reddũ¬
tur. ⁊ alñ murmurant. Tediũ patiunt
ad reuocantem ⁊ nõ intssigunt iugu¬
lantem. Bmptũ etiam cũ ienitentes
uen̾int. que oues sunt agnoscunt uo¬
cem pastoers. ⁊ se uenisse letantur.
et errasse erubescunt. Quõ ergo in illo
errore tamqͣm in uutate głabantur.
et utiq nõ audiebant uocem pastoris.
et alienũ iõ sequebantur. oues erant
an uõ erant: Si oues erant: quõ alienas
uoces auduit: Si oues nõ etant: qͣre

Expanded text:
audierunt eos oves. Domine, si non audierunt eos oves, quomodo errant oves? Si oves non audiunt nisi te; tu autem veritas es: quisquis veritatem audit, non utique errat. Illi autem errant, et oves appellantur. Nam si in errore ipso oves non appellarentur, non diceretur per Ezechielem, Errantem ovem non revocastis. Quomodo et errat, et ovis est? Vocem alieni audivit? Certe non audierunt eos oves. Deinde modo multi colliguntur ad ovile Christi, et ex haereticis fiunt catholici; a furibus tolluntur, pastori redduntur: et aliquando murmurant, taedium patiuntur ad revocantem, et non intelligunt jugulantem; verumtamen etiam cum renitentes venerint quae oves sunt, agnoscunt vocem pastoris, et se venisse laetantur, et errasse erubescunt. Quando ergo in illo errore tanquam in veritate gloriabantur, et utique non audiebant vocem pastoris, et alienum ideo sequebantur, oves erant an non erant? Si oves erant, quomodo alienos oves non audiunt? si oves non erant, quare
Abbreviated transcription (Latin):
eius quod elt omile eius nitrauit adii¬
tam tpẽalem que est in fide. Ideo ait Ego
ueni ut uitam hẽant hoc est fidem que ꝑ
dilectõm oꝑatur. ꝑ quam fidem i otule
ingrediuntur ut uiuant. qr iustus ex
seu̾ando usq in finem ꝑ illud hostium
id est ꝑ fidem xp̃i egrediuntur. qm̃ uiri
fidelos moriuntur. ⁊ abundantius hẽ¬
bunt uitam ueniendo quo pastorille
p̾cessit. ubi nũqͣm deinde moriantur.
Qmus ergo ⁊ hic in ip̃o ouili non de¬
sunt pascua. qm̃ ad utrũq possumus
melligere quod dc̃m est ⁊ pascua inue¬
ment .i. et ad ingressum ⁊ egressum: tñ
tunc u̾e pascua inuenient ubi sacura¬
buntur qui esurumt ⁊ sicrunt iusti¬
tiam. Qualia pascua inuenit cui dcm̃
est hodie mecũ eris in padyso. Nũc q¬

Expanded text:
ejus, quod est ovile ejus, intraverit ad vitam temporalem, quae est in fide. Ideo ait: « Ego veni ut vitam habeant, » hoc est, fidem quae per dilectionem operatur, per quam fidem in ovile ingrediuntur ut vivant, « quia justus ex ostium, id est, per fidem Christi egrediuntur, quoniam veri fideles moriuntur; et abundantius habebunt vitam, veniendo quo pastor ille praecessit, ubi nunquam deinde moriantur. Quamvis ergo et hic in ipso ovili non desunt pascua, quoniam ad utrumque possumus intelligere quod dictum est, et pascua inveniet, id est, et ad ingressum et ad egressum: tamen tunc vera pascua invenient, ubi saturentur qui esuriunt et sitiunt justitiam ; qualia pascua invenit cui dictum est, Hodie mecum eris in paradiso . Q
Abbreviated transcription (Latin):
quitur ꝑ p̾conem. exceptor nõ bacit. pco
dmit s itex dixit. Alii ergo sunt quos ñ
udierint oues in quib nõ erat uoxi
ur errantes. falsa dicentes. mania gar¬
rrentes. uana fingentes miseros sedu¬
centes. Nutid est ergo quod dixi. maior hoc
ei enim ꝑ ꝓpħas uox pastoris erat. qͣn¬
tomagis uecem pastoris ꝓferebat lin¬
qua ip̃a pastoris: Non omnes audierũt.
or quid putamus: Qui audierũt oues
erant. Etce audiuit iudas ⁊ lupus erat.
squebatur. s pelle ouina tectus pastori
Cum exaltau̾itis filiũ hõis: tunc agnos¬
atis qr ego sum. Quõ enĩ ista soluitur
questio. Audumt nõ oues ⁊ nõ audiũt
ouos: sequuntur uocem pastoris quidã
lupi. ⁊ ei quedam ꝯtradicunt oues. Po¬
stitmo pastorem occidunt oues. Solui¬

Expanded text:
quitur per praeconem, exceptor non facit, Praeco dixit; sed, Judex dixit. Alii sunt ergo quos non audierunt oves, in quibus non erat vox Christi, errantes, falsa dicentes, inania garrientes, vana fingentes, miseros seducentes. 10. Quid est ergo quod dixi, Major haec Si enim per Prophetas vox pastoris erat, quanto magis vocem pastoris proferebat lingua ipsa pastoris? Non omnes audierunt. Sed quid putamus? qui audierunt, oves erant? Ecce audivit Judas, et lupus erat: sequebatur, sed pelle ovina tectus pastori Cum exaltaveritis Filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum . Quomodo enim ista solvitur qoves, sequuntur vocem » pastoris quidam lupi, et eis quaedam contradicunt oves; postremo pastorem occidunt oves. S
Abbreviated transcription (Latin):
ueniente atq hec ꝓmissa adimplente
iam oport̾e cessare. Hoc igitur temꝑa
ex circũcisione credentib qui hec nõ in¬
telligebant: in ea pu̾sitate ꝑmansert̃.
ut ⁊ gentes cog̾e̾nt uidaiare. Hii sũt
quos faustus symmachianoꝵ uł na¬
rareoꝵ nomine ꝯmemorauit. Qui
tisq ad nr̃a tp̃ra iam quid̃ mexigua.
s adhuc tñ uł in ip̃a paucitate ꝑdu¬

Expanded text:
tituta, quo ueniente atque haec promissa adinplente tituta, quo ueniente atque haec promissa adinplente iam oportere cessare. hoc igitur temperex circumcisione credentibus, qui haec non intellegebant, in ea peruersitate manserunt, ut et gentes cogerent iudaizare. hi sunt, quos Faustus Symmachianorum uel Nazaraeorum nomine commemorauit, qui usque ad nostra tempora iam quidem in exigua, sed adhuc t
Abbreviated transcription (Latin):
reuelata est huis iam imbutos inuenat.
ut in eis iam consũmarentur ip̃a actio
ꝓphica. quos añ ad impletõm ꝓpħie tam
cenuerat. Ne si ⁊ ab ip̃is remouetur: ini¬
pbata potius qm t̾minata uideretur
Si aut̃ ⁊ gentib imponetur: aut non
xp̃i ꝓmittendi causa instituta ẽẽ. aut
idhuc xp̃m ꝓmitte̾ putaretur. Primꝰ
itaq ppłs dei: añqͣm xp̃c ueniret legem
pmittebat obseruare indebatur. Liber
i eis qui hec quo ꝑtin̾ent intlłigebãt.
seruus aut̾ in eis qui hoc nõ intlłige¬
bant. Postior no ppł̃s accedens ad fidẽ
qua iam xp̃c uentise. passus eẽ. ac resur¬
rexisse p̾dicabatur: in hiis quid̃ hõib
quos iam talib sacram̃tis insticutos
ead̃ fides inuen̾at. nec cogebatur ista
obseruare. nec ꝓhibebatur. In hiis aũ
qui talib uacui. nlła gen̾is. ulła con¬
suetudinis uł ꝯgruentie noc̃itudine
retenti consid̾ant etiam ꝓhibebatur.

Expanded text:
reuelata est, his iam inbutos inuenerat, reuelata est, his iam inbutos inuenerat, ut in eis iam consummaretur ipsa actio prophetica, quos ante adinpletionem prophetiae iam tenuerat, ne si et ab ipsis remoueretur, inprobata potius quam terminata uideretur, si autem et gentibus inponeretur, aut non Christi promittendi causa instituta esse, aut adhuc Christum promittere putaretur. primus itaque populus dei, antequam Christus ueniret legem promittebant, obseruare iubebatur: liber in eis, qui haec quo pertinerent intellegebant. seruus autem in eis, qui hoc non intellegebant. posterior ergo populus accedens ad fidem, qua iam Christus uenisse, passus esse ac resurrexisse praedicabatur, in his quidem hominibus, quos iam talibus sacramentis institutos eadem fides inuenerat, nec co ebatur ista obseruare nec prohibebatur; in his autem, qui tal bus uacui nulla generis, nulla consuetudinis uel congruentiae necessitudine retenti crediderant, etiam prohibebatur,
Abbreviated transcription (Latin):
et nõ ita nati ut talib sacramentis
imbuerentur. sine more p̾stino ꝓse¬
uenturus adhuc ꝓmictetur: cũ ergo
sic uenirent ad fidem ut iam ex gen¬
tib uenire oportebat. nõ inclłigen¬
tes qui ex circũcisione uen̾ant. cur
sibi illa ꝑmissa ẽẽnt. ⁊ cur gentibus
imponenda nõ ẽent. quibrdam carna¬
lib seditionib ceꝑant eccłam ꝑturba¬
re: ꝙ gentiles ad dei ppłm accedentes
nõ sollempnit̾ ꝓseliti fierent in car¬
nis circũcisione ⁊ cet̾is huiꝰcemodiob¬
seruatõnib legis. Atq in hus erant
qui hoc iõ fieri magnope insistebant
qr timebant uideos inter quos uersa¬
bantur. Contra hos apłs paulus
młta scripsit. Ram in hoꝵ siłatõm
etiam petrum adductũ frat̾na ob¬
iurgatione correxit. S postea qͣm
in imũ apłi ꝯgregatietiam ꝯsilio
suo censuerunt gentes ad hi opera
legis nõ ẽẽ crgendas: displicuit qͥb
nib nõ fuisse ꝓhibendos. quos fides que

Expanded text:
et non ita nati, ut talibus sacramentis et non ita nati, ut talibus sacramentis inbuerentur, si more pristino proseuenturus adhuc promitteretur — cum ergo sic uenirent ad fidem, ut iam ex gentibus uenire oportebat, non intellegentes qui ex circumcisione uenerant, cur sibi illa permissa essent. et cur gentibus inponenda non essent, quibusdam carnalibus seditionibus coeperant ecclesiam perturbare, quod gentiles ad dei populum accedentes non sollemniter proselyti fierent in carnis circumcisione et ceteris huiuscemodi obseruationibus legis. atque in his erant, qui hoc ideo fieri magnopere insistebant, quia timebant Iudaeos, inter quos uersabantur. contra hos apostolus Paulus multa scripsit; nam in horum simulationem etiam Petrum adductum fraterna obiurgatione correxit. sed posteaquam in unum apostoli congregati etiam concilio suo censuerunt gentes ad huiusmodi opera legis non esse cogendas, displicuit quibunibus non fuisse prohibendos, quos fides, quae
Abbreviated transcription (Latin):
tias implere uen̾at. sic eos mitiatos m¬
uen̾at. ut iam decetõ qui nsła tali ncc̃¬
tudine teu̾entur. s ex diu̾so ueluti po¬
riete .i. ex pputio ad illum angłarem
lapidem qui xp̃c est ꝯuenirent. ad nlla
talia cogẽtur. Si aut̾ hiis qui ex circũ¬
cisione uen̾ant talibq sacramentis
adhuc dediti erant: ultͦ uellent sicut
tymotħs conferre ꝯgruentiam non
putarent suam spem salutemq conti¬
neri: tamqͣm a certa ꝑnitie uetarent
Unde est illud apłi. Ecce ego paulus dico
uob̃: qr si circũdamini xp̃c nob̾ nicħ¬
ꝓderit. Circũcidamini scil sicut ipsi
uolebant. sicut eis a quibrdam dep̃¬
uatis ꝑsuasum erat: ꝙ sine hiis le¬
gis oꝑib salui ẽẽ nõ possent. Nam cũ
gentes ad xp̃i fidem ita uenitent. in¬
maxime ꝑ pauli apłi p̾dicatõm sicut
uenire debuunt. ue ullis eiusmodiol¬
seruatõnib oñarentur. qr ⁊ insolita
ista maxime circũcisionem grandes
etate reformidantes det̾rereutur a fide

Expanded text:
tias inplere uenerat. sic eos initiatos inuenerat, ut iam de cetero, qui nulla tali necessitudine tenerentur, sed ex diuerso ueluti pariete, id est ex praeputio, ad illum angularem lapidem, qui Christus est, conuenirent, ad nulla talia cogerentur. si autem his, qui ex circumcisione uenerant talibusque sacramentis adhuc dediti erant. ultro uellent, sicut Timotheus, conferre congruentiam, nonegis operibus putarent suam spem salutemque contineri, tamquam a certa pernicie uetarentur. unde est illud apostoli: ecce ego Paulus dico uobis, quia si circumcidaminiderit, circumcidamini scilicet, sicut ipsi uolebant, sicut eis a quibusdam deprauatis persuasum erat, quod sine his legis operibus salui esse non possent. nam cum gentes ad Christi fidem ita uenirent, maxime per Pauli apostoli praedicationem, sicut uenire debuerunt, ut nullis eiusmodi obseruationibus onerarentur — quia et insolita ista, maxime circumcisionem, grandes aetate reformidantes deterrerentur a fide,
Abbreviated transcription (Latin):
boni aut̃ od̾unt malũ ne polluan¬
tur: respondote manichei. quinã
eoꝵ impleant quod dñs ait. Dili¬
gite mimicos ur̃os. Ecce si has sin¬
gulas repugnantesꝙ sentẽtias
eẽ uultis: ds uiͣ fecit quod scriptũ
et in lege morli. Sderis mtnnici tres
et gens tenebraꝵ quod scriptũ est in eñ¬
gelio. diligite mimicos ur̃os. Amꝙͣ nec
fingendo muenire potuistis quo pacto
dirimatis qõnem int̾ musicas lucipe¬
tas.⁊ blattas lucifugas Utramq enĩ
plem gentis tenebraꝵ eẽ contenditis
Unde ergo ille amant a se alienam
lucem: ille aut̾ hanc adu̾sando sua po¬
tius origie delectantur: An mũdius
nascuntur musce in fetidis cloatis
qͣm blatte in obscuris cubiculis. Iam
u̾o illud quod antiquis dictũ est ccłm

Expanded text:
boni autem oderunt malum, ne polluanboni autem oderunt malum, ne polluantur, respondete, Manichaei, quinam eorum inpleant, quod dominus ait: diligite inimicos uestros. ecce si has singulas repugnantesque sententias esse uultis, deus uester fecit, quod scriptum est in lege Moysi: oderis inimicum tuum, et gens tenebrarum, quod scriptum est in euangelio: diligite inimicos uestros. quamquam nec fingendo inuenire potuistis. quo pacto dirimatis quaestionem inter muscas lucipetas et blattas lucifugas; utramque enim prolem gentis tenebrarum esse contenditis. unde ergo illae amant a se alienam lucem, illae autem hanc auersando sua potius origine delectantur? an mundius nascuntur muscae in fetidis cloacis quam blattae in obscuris cubiculis? Iam uero illud, quod antiquis dictum est: oculum
Abbreviated transcription (Latin):
tellig̾ẽ młtum est. Urgendi suit tm̃
ut scd̃ calumpnie sue ꝑditam rõm
uł potius amentiam defendant dm̃
suum: quem nõ posunt dic̾e dilec¬
torem gentis tenebraꝵ. Ideoq ad eiꝰ
exemplũ nõ hñt ꝙ̃admod̾ horten¬
tur. ut suũ quisq diligat mimi¬
cum potius enim genti ip̃i tene¬
braꝵ dilectõm inimici tribuere po¬
tuerunt qͣm deo suo Itia quippe sic̃
delirant uicinam sibi lucem atq
ꝯtiguam ꝯcupiuit. eaq frui uo¬
luit: atq ut frueretur inuadere
cogitauit. Req ista culpa est:cum
uerum ⁊ beatificum bonũ appetit̾
dnde ⁊ dñs dicit Regnũ celoꝵ ium
patitur: ⁊ qui uimi fec̾int diripi¬
ent illud. Etce gens tenebraꝵ scdm
eoꝵ uanitatem iuim facere. ac diri¬
pere uoluit bonum quod amau̾at.
eius claritate ⁊ sp̃e delectata: nec
eam uicissim ds̃ dilexit. s odio de¬
testans frui se uolentem fundi¬
tus eradicare molitus est. St ergo
mali amant bonũ quo fruantin

Expanded text:
telligere multum est. Urgendi sunt tantum, telligere multum est. Urgendi sunt tantum, ut secundum calumniae suae perditam rationem, vel potius amentiam, defendant dsuum, quem non possunt dicere dilectorem gentis tenebrarum, ideoque ad eius exemplum non habent, quemadmodum hortentur, ut suum quisque diligat inimicum. potius enim genti ipsi tenebrarum dilectionem inimici tribuere potuerunt quam deo suo. illa quippe. sicut delirant, uicinam sibi lucem atque contiguam concupiuit eaque frui uoluit atque, ut frueretur, inuadere cogitauit. neque ista culpa est, cum uerum et beatificum bonum adpetitur. unde et dominus dicit: regnum caelorum uim patitur, et qui uim fecerint, diripient illud. ecce gens tenebrarum secundum eorum uanitatem uim facere ac diripere uoluit bonum, quod amauerat, eius claritate et specie delectata; nec eam uicissim deus dilexit, sed odio detestans frui se uolentem funditus eradicare molitus est. si ergo mali amant bonum, quo fruantur,
Abbreviated transcription (Latin):
mus mimicũ Pp̃ id quod in eo bo¬
num est .i. sotialem rõnalem q
creaturam. nisi ꝙ nos nõ eũ ꝑ na¬
titram. uł suami uł alienam. s ꝑ
ꝑpͥam uolu̾tatem malũ eẽ ꝯuĩcimꝰ.
illi aut ꝑnaturam gentis tenebraꝵ
putant et hoĩem malum. qm̃ scd̾ ip̃os
ds totus timuit añqͣm in ꝑte unce¬
tur. ⁊ in parte ab ea sic uictus est. ut
nec totus libaretur. Audito igitur ⁊
nõ intssecto quod antiquis dc̃m erat
odis municũ tuũ: ferebantur hoĩes
in hoĩs odium: cum deberent nõ odis¬
se nisi uitium. Hos corrigit dñs di¬
cendo. diligite nimicos ur̃os. Ut qr
iam dix̾at. nõ ueni legem solu̾e. s
adimplere. tõq de odio intinici qd
scriptum est in lege nõ solu̾e: p̾ci¬
piendo utiq ut diligamus inimi¬
cos. cog̾et nos intlłig̾e quonam
modo possemus unũ eumd̾ ꝙ hoĩem
et odisse pp̃ culpam. ⁊ dilig̾e̾ pp̃ natu¬
ram. S hoc ad ꝑu̾sas eoꝵ mentes in¬

Expanded text:
mus inimicum propter id. quod in eo bomus inimicum propter id. quod in eo bonum est, id est socialem rationalemque creaturam, nisi quod 1108 non eum per naturam uel suam uel alienam, sed per propriam uoluntatem malum esse conuincimus. illi autem per naturam gentis tenebrarum putant esse hominem malum, quam secundum ipsos deus totus timuit, antequam in parte uinceretur, et in parte ab ea sic uictus est. ut nec totus liberaretur. audito igitur et non intellecto. quod antiquis dictum erat: oderis inimicum tuum, ferebantur homines in hominis odium, cum deberent non odisse nisi uitium. hos corrigit dominus dicendo: diligite inimicos uestros, ut qui iam dixerat: non ueni legem soluere, sed adinplere ideoque de odio inimiciscriptum est in Lege non solveret, praecipiendo utique ut diligamus inimicos, cogeret nos intelligere quonam modo possemus unum eumdemque hominem et odisse propter culpam, et diligere propter naturam. Sed hoc ad perversas eorum mentes in
Abbreviated transcription (Latin):
aut̃ quõ seruand̾ sit: longũ est dis¬
putare: S ad istos int̾im quib ge¬
neralit̾ displicet. si quis od̾it mumi¬
cũ suũ est nob̃ sermo. qui eoꝵ fron¬
tem p̾mat: cum eos int̾roganus
utrũ diligat ds eoꝵ gentem tene¬
braꝵ Aut si pp̃ea nimc inimici dili¬
gendi sunt ꝙ hẽant ꝑtem bonrcur
nõ ob hoc eos ⁊ odisse debemus qd
hẽant ꝑtem mali: Ea quippe regu¬
la ⁊ hoc soluitur docetur ꝙ non ẽẽ
ꝗtͣrium quod in antiqͣ scriptura
dictum est odis mimicũ tuũ. ⁊ in
cũngłio . diligite mimicos ur̃os.
quod imusquesq mimicus homo
inqͣntũ iniquus est: odio hñ dtis ẽ.
inqñtum aut̃ homo est: diligendus
Ut illud quod in eo recte odimus ar¬
gnamus .i. uitiũ: quo posfit illud
quod in eo recte diligimus .i. hũa¬
na ip̃a natura emendato uitio li¬
berari. Hec inqͣm regła est qua ⁊
od̾imus inimicũ pp̃ id quod in eo
malũ est .i. iniquitatem: ⁊ diliga¬

Expanded text:
autem quomodo seruandum sit longum est disautem quomodo seruandum sit longum est disputare. sed ad istos interim, quibus generaliter displicet, si quis oderit inimicum suum, est nobis sermo, qui eorum frontem premat, cum eos interrogamus, utrum diligat deus eorum gentem tenebrarum. aut si propterea nunc inimici diligendi sunt, quod habeant partem boni, cur non ob hoc eos et odisse debemus, quod habeant partem mali. ea quippe regula et hoc soluitur doceturque non esse contrarium, quod in antiqua scriptura dictum est "oderis inimicum tuum" et in euangelio "d iligi te inimicos uestros," quod unusquisque iniquus homo, in quantum iniquus est, odio habendus est, in quantum autem homo est. diligendus est. ut illud. quod in eo recte odimus, arguamus, id est uitium. quo possit illud, quod in eo recte diligimus. id est humana ipsa natura emendato uitio liberari: haec, inquam. regula est, qua et oderimus inimicum propter id. quod in eo malum est. id est iniquitatem, et diliga
Abbreviated transcription (Latin):
iurando tutius a pariirto ꝯseruari.
luib ꝑspectis: nec mueninins illa
eẽ destructa. sicut faustus putat: q̃
uelut ꝓpͥe nult ad moysen ꝑtinere.
nelint s legi morli qned dica esban¬
tiquis: diliges ꝓximũ tuũ ⁊ odĩs mi¬
micũ tuũ. An ⁊ apłs paulus nõ dixit
hoĩes quosdam deo odibiles. Et utiz
in hac ommnonitione ip̃e dñs ad hoc
nos hortatur ut imitemur dm̃. ut
sitis inquit filii patris urĩ qui in
celis est: qui facit solem suũ oriri
suꝑ bonos ⁊ malos ⁊ pluit suꝑ iustos
et iniustos. Querend̾ itaq est qũo
intlłigatur exemplo dei cui dixit
quosdam odibiles d̾s paulus odio
hñdos mumicos. ⁊ rursus exemplo
dei qui facit solem suil oriri super
bonos ⁊malos. ⁊ pluit suꝑ iustos et
mniustos. diligendos muimicos. Sic ap¬
parebit dũii male intlłigentib id
quod dcm̃ est. od̾is inimicũ tuũ. in¬
ferre uoluisse quod oĩo nõ norant.
ut dilig̾ent mimicos suos Utrũq

Expanded text:
jurando tutius a perjurio conservari. jurando tutius a perjurio conservari. Quibus perspectis, invenimus nec illa esse destructa, sicut Faustus putat, quae velut proprie vult ad Moysen pertinerevelint esse Legis Moysi, quod dictum estantiquis: diliges proximum tuum et oderis inimicum tuum. an et apostolus Paulus non dixit homines quosdam deo odibiles? et utique in hac admonitione ipse dominus ad hoc nos hortatur, ut imitemur deum. ut sitis, inquit, filii patris uestri, qui in caelis est, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos. quaerendum itaque est. quomodo intellegatur exemplo dei, cui dixit quosdam odibiles Paulus, odio habendos inimicos, et rursus exemplo dei, qui facit solem suum oriri super bonos et malos et pluit super iustos et iniustos, diligendos inimicos. sic adparebit dominum male intellegentibus id, quod dictum est "oderis inimicum tuum," inferre uoluisse, quod omnino non norant, ut diligerent inimicos suos. utrumque
Abbreviated transcription (Latin):
homicidiũ nisi ꝑempcõm corporis hu¬
mani ꝑ quam uita pͥuaretur: apuit
dñs omnem iiquũ motũ ad nocend̃
fratri. in homicidii gen̾e deputari
Unde ⁊ tohes dicit. Qui odit frẽm suũ
homicida est. Et qm̃ putabant tm̃m
cocporalem cum femina illicitam cõ¬
mixtionem uocari mechiam: demõ¬
strauit magist̾ etiam talem ꝯcu¬
piscentiam nich ẽẽ aliud. Item qr pe¬
ierare graue pccm̃ est. nõ iurare aut̃.
sicut uerũ uirare ulłm pccm̃ est. sed
longius temotus est a falsũ iurando
qui nec uirare consueuit: qͣm qui ue¬
ꝑiuriũ. maluit nos dñs ⁊ nõ iurando¬
tos nõ recedẽ a uero. qͣm uerũ iuran¬
monib quos hũisse narratur. nulqͣm
uirauit: ne uirandi consuetudinei
alũ uł nescius in pariuriũ lab̾e̾tur.
In scriptis aut̃ ubi est consid̾atõ ma¬
ior atq ꝓpensior: plib locis urasse in¬
uenitut. Ne quisqͣm putaret etiam
uerũ uirando peccari. s potius intel¬
lig̾et humane fragilitatis corda ñ

Expanded text:
dium, nisi peremptionem corporis humani, per quam vita privaretur; aperuit Dominus omnem iniquum motum ad nocendum fratri in homicidii genere deputari. Unde et Joannes dicit: Qui odit fratrem suum, homicida est . Et quoniam putabant tantummodo corporalem cum femina illicitam commixtionem vocari moechiam, demonstravit Magister etiam talem concupiscentiam nihil esse aliud. Item quia pejerare grave peccatum est; non jurare autem, sicut verum jurare, nullum peccatum est; sed longius remotus est a falsum jurando, qui nec jurare consuevit, quam qui ve: maluit nos Dominus et non jurantes non recedere a vero, quam verum juranmonibus, quos habuisse narratur, nunquam juravit, ne jurandi consuetudine aliquando vel nescius in perjurium laberetur. In scriptis autem, ubi est consideratio major atque propensior, pluribus locis jurasse invenitur, ne quisquam putaret etiam verum jurando peccari, sed potius intelligeret, humanae fragilitatis corda non
Abbreviated transcription (Latin):
silib colitis. defunctoꝵ umibras: umo
placatis ⁊ dapib sollempnes gentiũ
dies cum ip̃is celebratis: ut kalendas
et solstitia. De uita certe mutastis n¬
chil: cẽ sane scisina a matrice sua diu̾¬
sum nich hñs nisi ꝯuentũ. Necuõ ⁊
pͥores ur̃i iuidei segregati etiam ip̃i
agentib: sculturas solũ dimiserũt.
templo u̾o immolatõnes. ⁊ atas. et
sacerdotia. atq omne sacroꝵ ministe¬
rium eod̃ ritu excuerunt: ac młto
suꝑstitiosius qͣm gentes. De opiõne
u̾o monarchie: in ulło etiam ip̃i dissẽ¬
tiunt a paganis. Quare constat uos
atq uideos scismata ẽẽ gentilitatis.
ciuius fidem tenentes. ⁊ ritus modice
ꝙͣuis immutatos. de sola ꝯuentuũ
diuisione putatis uos ẽẽ sectas. Por¬
ro aut̃ sectas si queras nõ plus erũt
qͣm due .i. gentiũ ⁊ nr̃a: qui eis lon¬
ge diu̾sa sentimus. Ita quid̃ opositi
muioem nob̃. ut est u̾itas ⁊ m̃datiũ.

Expanded text:
similibus colitis; defunctorum umbras uino similibus colitis; defunctorum umbras uino placatis et dapibus, sollemnes gentium dies cum ipsis celebratis, ut Kalendas et solstitia . de uita certe mutastis nihil: estis sane schisma a matrice sua diuersum nihil habens nisi conuentum. necnon et priores uestri Iudaei segregati etiam ipsi a gentibus sculpturas solum dimiserunt: templa uero et inmolationes et aras et sacerdotia atque omne sacrorum ministerium eodem ritu exercuerunt ac multo superstitiosius quam gentes. de opinione uero monarchiae in nullo etiam ipsi dissentiunt a paganis . quare constat uos atque Iudaeos schismata esse gentilitatis, cuius fidem tenentes et ritus modice quamuis inmutatos de sola conuentuum diuisione putatis uos esse sectas. porro autem sectas si quaeras, non plus erunt quam duae, id est gentium et nostra, qui eis longe diuersa sentimus, ita quidem obpositi inuicem nobis, ut est ueritas et mendacium,
Abbreviated transcription (Latin):
nabile dei templũ puto: uniũ iuuei
maiestatis siłachrũ. xp̃m filiũ eiꝰ accipto.
lram: tñcem bonis artib ⁊ disciplints
mibuitam: honores quoq drutnos ac
sacrifitia in solis orõnib ⁊ ip̃is puris
ic simplicib pono. Quõ ergo scisma sũ
paganoꝵ: Hactenus enim ⁊ iudeoꝵ
me dice pot̾as scisma. qr ⁊ õipotendem
dm̃ colam. quod sibi ⁊ iudeus omnis
audacit᷑̾ assumit. cum nõ ꝯsid̾ares ri¬
tuum diu̾sitatem qua a me coleretur
op̃s ⁊ auideis: si tñ õt̃potentem idei co¬
lunt. S int̾un de opĩone tractamus:
que sic ⁊ paganos de solis cultura fe¬
fellit. ut de oĩpotentis uideos. S nec
nr̃m quid̃ scisma si me dixĩs uerũ est
ꝙͣuis xp̃m uenerer ⁊ colam: qr alio eũ
ritu colo ⁊ alia fide qͣm nos. Scisma u̾o
aut nicħ imnutare debet ab eo unde
frm̃n est: aut nõ młtũ. Ut puca uos qͥ
credatis ex deo. sacrifitia eoꝵ u̾tistis in
agapes. ydola in martyres. quos uotis

Expanded text:
nabile dei templum puto, uiuum uiuae nabile dei templum puto, uiuum uiuae maiestatis simulacrum Christum filium eius accipio, aram mentem bonis artibus et disciplinis inbutam. honores quoque diuinos ac sacrificia in solis orationibus et ipsis puris ac simplicibus pono. quomodo ergo schisma sum paganorum? Hactenus enim et Iudaeorum me deum colam, quod sibi et Iudaeus omnis audaciter adsumit, cum non considerares rituum diuersitatem, qua a me coleretur a Iudaeis, si tamen omnipotentem Iudaei colunt. sed interim de opinione tractamus, quae sic et paganos de solis cultura fefellit ut de omnipotentis Iudaeos. sed nec uestrum quidem schisma si me dixeris, uerum est, quamuis Christum uenerer et colam, quia alio eum ritu colo et alia fide quam uos. schisma uero aut nihil inmutare debet ab eo, unde factum est, aut non multum. ut puta uos, qui est, ut omnia credatis ex deo; sacrificia uero eorum uertistis in agapes, idola in martyres, quos uotis
Abbreviated transcription (Latin):
qͣm ius nec illud ad p̾sens minus firmũ
sic argum̃tũ: quod uł tu uł quilz alius
regatus ubtuam dm̃ suũ credat hĩtare
responde nõ dubitabit in lumine. Ex
quo cultus hic meus: oĩm pene testimo
nõ sectam s scisma gentiũ nũcupasti
scisma ni si fallor est ead̾ optnantem at
cod̾ ritu colentem quo ceteri solo ꝯgre¬
gatõns delectari disedto: secta u̾o est
longe alia optnantem qm cetĩ. alio ⁊̃
sibi ac longe dissiłi ritu diuinitatis in¬
stituisse culturam. Que si tta sunt: mea
int̾imi ⁊ optnio ⁊ cultus longe alia sunt
q̃m paganoꝵ. De tuis postea nidebimus
Pagani bona ⁊ mala t̾ra ⁊splendida.
ppetua ⁊ caduca. mutabilia ⁊ certa. cor¬
poralia ⁊ diuna. unũ hr̃e pͥncipiũ dog¬
matirant. Hus ego ualde ꝯtͣria sentio
ac naturam theologus nr̃ appeslat. Itẽ
pagani aris delubris. siłachris. uictimis
itq incenso: dm̃ colend̃ putant. Ego
ab hiis in hoc quoq młtũ dii̾sus in¬
cedo: qui ip̃m me si mͦ sum dignits rõ¬

Expanded text:
irmum sit argumentum, quod vel tu, vel quilibet alius rogatus, ubinam Deum suum credat habitare, respondere non dubitabit, In lumine: ex quo cultus hic meus omnium pene testimonnon sectam, sed schisma Gentium nuncupasti. Schisma, nisi fallor, est eadem opinantem atque eodem ritu colentem quo caeteri, solo congregationis delectari discidio. Secta vero est longe alia opinantem quam caeteri, alio etiam sibi ac longe dissimili ritu divinitatis instituisse culturam. Quae si ita sunt, mea interim et opinio et cultus longe alia sunt quam Paganorum. De tuis postea videbimus. Pagani bona et mala, tetra et splendida, perpetua et caduca, mutabilia et certa, corporalia et divina unum habere principium dogmatizant. His ego valde contraria sentio, ac naturam theologus noster appellat. Item Pagani, aris, delubris, simulacris, victimis, atque incenso Deum colendum putant. Ego ab his in hoc quoque multum diversus incedo, qui ipsum me, si modo sim dignus, rat
Abbreviated transcription (Latin):
donec a dño adimpletur addente. ne qͥs
ad concupiscend̃ uideat mulierem: Si
enim ꝯmemorasti ip̃am sententiam:
audistis dcm̃ eẽ. nõ mechab̾is. Ego a
dico uob̃ ne ꝯcupiscatis quid: adim¬
pletio est inquis. Explica plane ipsa
u̾ba eũngłica noli tuis extenuare
quod dcm̃ est. ⁊ ude quid de illis antiqͥ¬
simis iustis senseris. Andistis inquit
quod dcm̃ est nõ mechabio. ego autem
dico uob. si quis iud̾it mulierem ad

Expanded text:
donec a domino adinpleretur addente, ne quis donec a domino adinpleretur addente, ne quis ad concupiscendum uideat mulierem ? sic enim commemorasti ipsam sententiam: audistis dictum esse: non moechaberis; ego autem dico uobis, ne concupiscatis quidem. adinpletio est, inquis. explica plane ipsa uerba euangelica, noli tuis extenuare, quod dictum est, et uide, quid de illis antiquissimis iustis senseris. audistis, inquit, quia dictum est: non moechaberis; ego autem dico uobis: si quis uiderit mulierem ad
Abbreviated transcription (Latin):
tium ꝑtinentrum. nec intemꝑan¬
tem audes dice coꝵ fuisse iustitiam
intantũ ut eos face̾t reos gehenne.
Cur ergo illam legem scd̃ quam iu¬
uebant antiqui iusti hec addendo
sine istis eẽ nõ posset: An dicturus
es ꝙ p̾ceps iracundia. ⁊ lingua imꝑ¬
ba. ex quo uenit xp̃c cepit ad iniqui¬
nõ lic̾e̾ quod ante licuerit: uł quod
añ nõ licu̾it. nunc lic̾e : Nõ uiq a do
desipis: ut hoc dicas. S etiam si dicas
respondebitur tibi ꝙ scd̃ istũ intel¬
lectum xp̃c nõ adimplere uenit ꝙ
legi antique defuit. s legem insti¬
tuere que nõ fuit: si dice̾ frĩ fatue.
cum apud antiquos iustos nõ fuis¬
set iniustum: nunc tta inustũ ce
xp̃c uoluit ut quisquis hoc dix̾it.
reus sit gehenne. Pinde nond̾ in¬
uenisti cuinam legi hec alñ defue¬
rut: quib nuncadottis eam xp̃c
impleret. An borte lex nõ mechandias
illos iustos antiquos semiplena erat

Expanded text:
cium pertinentium nec intemperancium pertinentium nec intemperantem audes dicere eorum fuisse iustitiam in tantum, ut eos faceret reos gehennae. cur ergo illam legem. secundum quam uiuebant antiqui iusti, haec addendo sine istis esse non posset? an dicturus es, quod praeceps iracundia et lingua inproba. ex quo uenit Christus, coepit ad iniquinon licere, quod ante licuerit uel quod ante non licuerit, nunc licere. non usque adeo desipis, ut hoc dicas.; sed etiam si dicas, respondebitur tibi, quod secundum istum intellectum Christus non adinplere uenerit, quod legi antiquae defuit, sed legem instituere. quae non fuit, si dicere fratri "fatue," cum apud antiquos iustos non fuisset iniustum, nunc ita iniustum esse Christus uoluit. ut quisquis hoc dixerit, reus sit gehennae. proinde nondum inuenisti, cuinam legi haec aliquando defuerunt, quibus nunc additis eam Christus inpleret. An forte lex non moechandi apud illos iustos antiquos semiplena erat,
Abbreviated transcription (Latin):
et nunc a xpo no loluta b adimplena.
Puide pͥmũ ab hus quero utrũ illi
antiqui iusti enoch ⁊ sech. hos entm
potissimũ faustus ꝯmemorat: et si
qui alii nõ solum añ moysen. s si qui
añ abraham fu̾unt irati sint fratri
sine causa. aut dix̾unt fratri fatue
Si enim nõ dixunt: cur nõ et talia
docũunt: Ad si ⁊ talia docũunt q̃ ro
ꝙ̃admod̾ uł eoꝵ iustitiam doct̾namq
xp̃c ad impleu̾it addendo: ego autem
dico uob̾ si quis irascitur fratri suo.
aut si quis dicit racha. aut si quis
dicit facue. reus erit uł iuditii. uł
concilii uł gehenne ignis: qñquid
et illi cod̾ modo uiuebant. eod̾ modo
uiuend̾ monebant. An ignorabant
illi iusti frenandam ẽẽ iracundiam
nec petulanti ꝯuitio frẽm lacescen¬
dum: Aut nou̾ant quid̾. s ab hiis se
abstinere nõ pot̾ant. Ergo rei erãt
gehenne. Quõ igitur iusti: ꝑfecto
enim nec imꝑitam reꝵ ad suũ offi¬

Expanded text:
et nunc a Christo non soluta, sed adinpleta. et nunc a Christo non soluta, sed adinpleta. Proinde primum ab his quaero, utrum illi antiqui iusti. Enoch et Seth — hos enim potissimum Faustus commemorat — et si qui alii. non solum ante Moysen, sed et si qui ante Abraham fuerunt, irati sint fratri sine causa aut dixerunt fratri: fatue. si enim non dixerunt, cur non et talia docuerunt? quodsi et talia docuerunt, quaero, quemadmodum uel eorum iustitiam doctrinamque Christus adinpleuerit addendo: ego autem dico uobis: si quis irascitur fratri suo aut si quis dicit "racha" aut si quis dicit "fatue." reus erit uel iudicii uel consilii uel gehennae ignis, quandoquidem et illi eodem modo uiuebant, eodem modo uiuendum monebant. an ignorabant illi iusti frenandam esse iracundiam nec petulanti conuicio fratrem lacessendum, aut nouerant quidem, sed ab his se abstinere non poterant ? ergo rei erant gehennae, quomodo igitur iusti ? profecto enim nec inperitam rerum ad suum offi
Abbreviated transcription (Latin):
plentur. Illa u̾o que in ꝓmittente
signi ficatõne u̾sata sunt: reb addi¬
tis tñsierunt. Ita ⁊ ip̃a nõ soluta s
adimpleta sunt: qr ea nõ irrita nec
fallacia xp̃c ostendit. cum id quod
eoꝵ significatõne ꝓmittebatur exhi¬
buit. Non itaq sicut faustus opina
tur q̃dam dñs ihe adimpleuit que
ab antiquis iustis tam dicta erant
añ legem moyseos sicuti est. non
occides: quod nõ ꝯtͣrio redarguit.
s magis firmauit cum ⁊ ab ira ⁊
a ꝯuitio renocauit: quedam t̾ĩo sol¬
uit que ꝓpͥa iudebantur legis hebri¬
oꝵ. sicuti est ocłm ꝓ ocło. dentem ꝓ
dente quod iundecur potius abstulis¬
se qͣm confirmasse: cũ ait. Ego aut̃
dico nob. nõ resiste̾ malo: s si quis
te ꝑcusserit in maxillam tuam dex¬
t̾am: p̾be ei ⁊ alt̾am. ⁊ cet̾a. Nos enim
dicimus etiam hec que isti ꝑtitant
soluisse xp̃m uelut ꝯtͣria referendo
et tunc ꝑ tpr̃e bene fiusse instituta

Expanded text:
plentur; illa uero, quae in promittente plentur; illa uero, quae in promittente significatione uersata sunt, rebus redditis transierunt. ita et ipsa non soluta. sed adinpleta sunt, quia ea non inrita nec fallacia Christus ostendit, cum id quod eorum significatione promittebatur exhibuit. Non itaque. sicutur, quaedam Dominus Jesus adimplevit, quae ab antiquis justis jam dicta erant ante Legem Moyseos, sicuti est, Non occides. quod non contrario redarguit, sed magis firmauit. cum et ab ira et a conuicio reuocauit. quaedam uero soluit. quae propria uidebantur legis Hebr sicuti est, Oculum pro oculo, dentem pro dente; quod videtur potius abstulisse quam confirmasse, eum ait, Ego autem dico vobis, non resistere malo, sed et si quis te percusserit in maxillam tuam dextram. praebe illi et alteram et cetera. nos enim dicimus etiam haec. quae isti putant soluisse Christum. uelut contraria referendo et tunc pro tempore bene fuisse instituta
Abbreviated transcription (Latin):
uen̾it potius qm adimplere: qr xp̃ia¬
ni nõ obseruant que ibi p̾cepta sunt
cum ea sola nõ obseruent ꝑ que xp̃c ꝓ
q ead̾ ꝓmissa iam xp̃c impleuit. nec
adhuc ꝓmittuntur que iam impleta
sunt. eoꝵ ꝓmissa ibi signa in ets ter¬
minari debuunt. quos fidos xp̃i hec
omplentis iam talib mibutos i¬
ni quod in illa scriptura est. audi isrł
accipias nom̃ dñi dei tui inuanum
Rũquid ip̃m salbm quod ad intelli¬
gendam u̾am requiem ꝑtinet nõ
obseruant xpiani: sũquid honorẽ
parentib xp̃iam nõ deferunt: quod
ibi p̾ceptum est: Nũquid a fornca¬
cõnib aut homicidiis. aut furtis.i
aut falsis testimonns a concupiscen
sunt. Hec p̾cepta sunt moꝵ. illa sacta¬
menta sunt ꝓmissoꝵ. hec implent̾
reuelantem. ⁊ hanc uitatem tunc
ꝑmutentem. tunc exhibentem. Na
lex ꝑ moysen data est: gr̃ã aut̃ ⁊ in
tas ꝑ iħm xp̃m facta est. Demq ista
que in recte iuuente conscĩa conser¬
uantur: fide ꝑ dilectom oꝑante com¬

Expanded text:
uenerit potius quam adinplere, quia christiani non obseruant, quae ibi praecepta sunt, cum ea sola non obseruent, per quae Chrquia eadem promissa iam Christus inpleuit, nec adhuc promittuntur, quia iam inpleta sunt, eorumque promissiua signa in eis terminari debuerunt, quos fides Christi haec adinplentis iam talibus inbutos ini, quod in illa scriptura est: audi. Israaccipias nomen domini dei tui in uanum? numquid ipsum sabbatum, quod ad intellegendam ueram requiem pertinet, non obseruant christiani? numquid honorem parentibus christiani non deferunt, quod ibi praeceptum est ? numquid a fornicationibus aut homicidiis aut furtis aut falsis testimoniis, a concupiscendsunt. haec praecepta sunt morum, illa sacramenta sunt promissorum; haec inplentur reuelantem, et hanc ueritatem tunc promittentem, nunc exhibentem, quia lex per Moysen data est, gratia autem et sum Christum facta est. denique ista. quae in recte uiuente conscientia conseruantur, fide per dilectionem operante con
Abbreviated transcription (Latin):
prĩs quid̃ dei oĩpotentis. ⁊ xp̃t filii
eius. ⁊ spc̃ scĩ. unũ idem q sb triplici
appellatione colimus numen s pr̃em
ip̃m quid̃ lucem incolere credimus
sũmam ac pͥncipalem quam paulit
alias maccessibilem uocat: filiũ u̾o
in hac scd̾a ac uisibili luce consiste̾
in sole hĩtare ciedimus. sapĩam in lu¬
na. Necnõ ⁊ spc̃ sc̃i qui est maiestas t̃¬
tia: aeris hunc oẽm ambicũ sedem
fatemur. ac diu̾soꝵ. Cuiuo ex utrib
ac spiritali ꝓfusiono t̾tam quoꝙ cõ¬
cipientem gign̾e patibilem ihm
qui est uita ac salus salus hominũ
omni suspensus ex ligno. Quapp̃ ⁊ uol
circa untũsa. ⁊ uob̃ siłr erga ponemi
et calicem par religio est qͣmus cor

Expanded text:
patris quidem dei omnipotentis et Christi filii patris quidem dei omnipotentis et Christi filii eius et spiritus sancti unum idemque sub triplici appellatione colimus numen; sed patrem quidem ipsum lucem incolere credimus summam ac principalem, quam Paulus alias inaccessibilem uocat, filium uero in hac secunda ac uisibili luce consistere. in sole habitare credimus, sapientiam uero in luna. necnon et spiritus sancti, qui est maiestas tertia, aeris hunc omnem ambitum sedem fatemur ac diuersorium; cuius ex uiribus ac spiritali profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Iesum, qui est uita ac salus hominum, omni suspensus ex ligno. quapropter et nobis circa uniuersa et uobis similiter erga panem et calicem par religio est, quamuis eorum
Abbreviated transcription (Latin):
gendos ⁊ sacerdotem ad scĩficandos fi¬
deles suos uniu̾sus ille apparatus fi¬
uet̾is instrum̃ti in gen̾atõnib facte
dictis. sacrifitiis. obseruacõnib oĩb¬
q eloquioꝵ p̾contis. ⁊ reb gestis ⁊ rer
figuris parturiebat ẽẽ uenturum:
qui plenus grã ⁊ uitate ⁊ ad p̾cepra
facienda adiuuando ꝑ gr̃am. ⁊ ꝑmis¬
sa implenda curando pu̾itatem le
qr estis pagani ⁊ gentiũ scisma
non secta. Igitur nõ ab re fu̾it ⁊ hoc
ip̃m q̃rere: quo manifestius udere
possimus. uter nr̃m hoc nomine debeat
appellari. Et quid̃ si tibi fidem meam i¬
nunc simpłr in amicis referam: uideat
fortasse excusatõnis causa id fingete.
aut diuinoꝵ quod ad sit luminũ eru¬
bescere culturam. S cu quidꝰ utcũꝙ
uolius accipe: me tñ dixisse nõ pem¬
tebit. uł pp̃ aliquos qui hactenus sci¬
re hẽbunt religionem nr̃am nichil
cum gentib hr̃e ꝯmune. Igitur nos

Expanded text:
gendos, et sacerdotem ad sanctificandos figendos, et sacerdotem ad sanctificandos fideles suos universus ille apparatus veteris Instrumenti in generationibus, factis, dictis, sacrificiis, observationib eloquiorum praeconiis et rebus gestis et rerum figuris parturiebat esse uenturum: qui plenus gratia et ueritate et ad praecepta facienda adiuuando per gratiam et promissa inplenda curando per ueritatemia estis pagani et gentium schisma, non secta? igitur non ab re fuerit et hoc ipsum quaerere, quo manifestius uidere possimus, utrum nostrum hoc nomine debeat appellari. et quidem si tibi fidem meam nunc simpliciter, ut in amicis. referam, uidear fortasse excusationis causa id fingere aut diuinorum, quod absit, luminum erubescere culturam. sed tu quidem, utcumque uolueris, accipe: me tamen dixisse non paenitebit uel propter aliquos, qui hactenus scire habebunt religionem nostram nihil cum gentibus habere commune. Igitur nos
Abbreviated transcription (Latin):
stimonia uite et̾ne: ⁊ de ip̃a corpoꝵ re¬
surrectione nõ tacũunt ꝓpbe. Unde
phisci adti̾sum saduceos eam nõ cre¬
dentes acerrtine confligebant. Qd̃
nõ solum in actib apłoꝵ canonicis
quos isti nõ accipuint: ne do aduen¬
tu ueri ꝑacditi quem ꝓmisit dñs
ꝯuincantur: eudenter apparet. u̾
etiam in eungłio ubi ei ꝓponunt
saducei qõnem de muliere que sep¬
tem foib singillatim nupserat. cũ
m eius conubium alt̾̃ alc̾i morien¬
ti succederet. cuiusnam eoꝵ in resur¬
rectione uxor ẽẽt futura. Pinde te¬
stimoniis uite et̾ne ⁊ resurrectõnis
mortuoꝵ abundat illa scriptura.
S hoc nom̃ idest regnũ celoꝵ de ulld
inde mͥ loco occurrit. Hoc enĩ pprie
ꝑtinet ad reuelatõm noui destam̃ti
qr ea corpora que t̾rena fuant mu¬
tatione illa quam parlus aptius ami¬
morat. in resur rectione fient spiritali
ac ꝑ hoc celestia in quib possideamus
regnũ celoꝵ. Quod ori eius etiam nom¬
nand̾ seruabatur: quem regem ad re¬

Expanded text:
t de ipsa corporum resurrectione non tacuerunt prophetae. unde pharisaei aduersum Sadducaeos eam non credentes acerrime confligebant: quod non solum in actibus apostolorum canonicis, quos isti non accipiunt, ne de aduentu ueri paracleti, quem promisit dominus, conuincantur, euidenter adparet, uerum etiam in euangelio. ubi ei proponunt Sadducaei quaestionem de muliere, quae septem fratribus singulatim nupserat, cum in eius conubium alter alteri morienti succederet. cuiusnam eorum in resurrectione uxor esset futura. proinde testimoniis uitae aeternae et resurrectionis mortuorum abundat illa scriptura; sed hoinde loco mihi occurrit; hoc enim proprie pertinet ad revelationem Novi Testamenti, quia ea corpora quae terrena fuerant, mutatione illa quam Paulus apertius commemorat, in resurrectione fient spiritualia , ac per hoc coelestia, in quibus possideamus regnum coelorum. Quod ori ejus etiam nominandum servabatur, quem regem ad re
Abbreviated transcription (Latin):
exposuit:⁊ dandum libellũ repudi
pp̃ duritiam uł domandi. uł indo¬
miti cordis ostendit. Quapp̃ cũ oĩa
illa excellentia p̾cepta dñi que ne¬
terib hebreoꝵ libeis ꝯtͣria faustus
uolebat ostendere. in eisd̃ quoq li
bris inueniantur: unde nõ uenit
dñs legem nõ solu̾e s adimplete
nisi ut exceptis pmissoꝵ figuris
que reddita u̾itate adimplete ats
sublate sunt. ip̃a quoq p̾cepta per
que lex ula sc̃a ⁊ usta ⁊ bona est
nõ ꝑ uetustatem litt̾e̾ iubentis. et
delicta suꝑboꝵ iratu etiam p̾uari¬
catõnis augentis: s ꝑ nouitatem
spc̃ adiuuantos ⁊ humiliũ ꝯfessio¬
nem salutis gr̃a libantis implete¬
tur in nob: Quia re uera sicut oĩa
ista p̾cepta sublimia nec in illis
libris uet̾ib desunt. ⁊ta illic finis
quo teferantur occultus est: ꝙͣuis
scd eum iuu̾ent sc̃ĩ qui futuram
regni celoꝵ. quod tam crebro noĩat
dus. Dicitur quid̾ ibi. diligite sapt¬

Expanded text:
exposuit et dandum libellum repudii exposuit et dandum libellum repudii propter duritiam uel domandi uel indomiti cordis ostendit. Quapropter cum omnia illa excellentia praecepta domini, quae ueteribus Hebraeorum libris contraria Faustus uolebat ostbris inveniantur; unde venit Dominus Legem non solvere. sed adimplere, nisi ut exceptis promissorum figuris, quae reddita veritate adimpletae atque suhblatae sunt, ipsa quoque praecepta, per quae Lex illa sancta et justa et bona est , non per vetustatem litterae jubentis, et delicta superborum reatu etiam praevaricationis augentis, sed per novitatem spiritus adjuvantis, et humilium confessionem salutis gratia liberantis, implerentur in nobis? Quia revera, sicut omnia ista praecepta sublimia nec in illis Libris veteribus desunt; ita illic finis quo referantur occultus est: quamvis secundum eum viverent sancti, qui futuram regni coelorum, quod tam crebro nominat Dominus. Dicitur quidem ibi: Diligite sapi
Abbreviated transcription (Latin):
um sacrilegam q sni̾am moy sen
solidantem: Iam illud quõ aperit
magister bonus cur ip̃e moyses ex
cuius libro ꝓlata est de pͥma ꝯuinc¬
tione masculi ⁊ femine. tam scã ⁊
nlła seꝑatione iolanda castitas
ꝯuigalis: postea ꝑmiserit dimit¬
tere uxorem. sam cũ illi respondis¬
sent. quid ergo moyses mandauit
dari libellũ repudi ⁊ dimitt̾e: aic
illis. Qm̃ moy ses ad duritiam
cordis urt. ꝑmisit uob dimittẽ
uxores ur̃as. Hoc est quod paulo
añ exposuimus. Qñta enim du¬
ritia erat que nec ꝑ libelli int̾põ¬
nem ubi dissuadendi locus iustis ⁊
prudentib tribuebatur. solui ⁊ flecti
posset ad recipiendam uł reuocands
ꝯuigi caricatem: Ita dñs quid lex
et bonis p̾ciꝑet ⁊ duris ꝑmict̾et eiꝰd
legis testimonio declarauit: cum
et nõ dimittendam uxorem ex ead̾
scriptura amemorata ꝯunictione
masculi ⁊ femine monuit. diumã¬
qr auctoritatem ciusd̃ ꝯuinctõnis

Expanded text:
tam sacrilegamque sententiam Moysen tam sacrilegamque sententiam Moysen solidantem? iam illud quomodo aperit magister bonus, cur ipse Moyses, ex cuius libro prolata est de prima coniunctione masculi et feminae tam sancta et nulla separatione uiolanda castitas coniugalis, postea permiserit dimittere uxorem? nam cum illi respondissent: quid ergo Moyses mandauit dari libellum repudii et dimittere? ait illis: quoniam Moyses ad duritiam cordis uestri permisit uobis dimittere uxores uestras. hoc est, quod paulo ante exposuimus. quanta enim duritia erat, quae nec per libelli interpositionem, ubi dissuadendi locus iustis et prudentibus tribuetur, solui et flecti posset ad recipiendam uel reuocandam coniugii caritatem? ita dominus, quid lex et bonis praeciperet et duris permitteret, eiusdem legis testimonio declarauit, cum et non dimittendam uxorem ex eadem scriptura commemorata coniunctione masculi et feminae monuit diuinamque auctoritatem eiusdem coniunctionis