comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
AM CARNIS & SP̃S
Hoc inter est: Con¬
cupiscentia carnis est.
motus animae. turpis
inceffectũ sordidae delec¬
tationis: Concupiscentia
uero sp̃s est ardens inten¬
tiomentis in desideria
scãe uirtutis: Is tasibi
consentientis mittt
ad regnum: illa adsup¬
plitium sempiternum.
Illa expeccati est pri¬
mihominis damnatio¬
ne discendens ista lex
mentes est demu nere
redemptoris nostriꝓ
cedens: haec autem sibi
inuicem proaffectu uis¬
tutum uitiorum que
cottidiana conlucta¬
tione taliter aduer¬
santur : concupiscentia
Namque carnis primũ
in lecebras uitiorum in
cogitationibus gignit.
Concupiscentia uero
sp̃s econtrario cogita¬
tiones scãs in desinent̃
opponit : Illa fabulis ua¬
nis oblectatur & uer¬
bis. Ista scripturarũ
meditationibus atque
prȩceptis : Illa gaud&
specta culis rerum
terrestrium. Ista con¬
templatione caelesti¬
um gaudiorum. Illa
terrena gaudia que¬
rit. Ista gemitus &sus¬
piria trah&. Illa tor¬
pore uel somnus. atq
pigricia corpus rela¬

Expanded text:
am carnis et spiritus hoc interest: concupiscentia carnis est motus animae turpis in effectum sordidae delectationis; concupiscentia vero spiritus, ardens intentio mentis in desideria sanctae virtutis. Ista sibi consentientes mittit ad regnum, illa ad supplicium semIlla lex peccati est, de primi hominis damnatione descendens; ista lex mentis est de munere Redemptoris nostri procedens. Haec autem sibi inuicem pro affectu uirtutum uitiorumque quotidiana conluctatione taliter aduersantur. Concupiscentia namque carnis primum inlecebras uitiorum in cogitationibus gignit; concupiscentia uero spiritus e contrario cogitationes sanctas indesinenter opponit. Illa fabulis uanis oblectatur et uerbis, ista Scripturarum meditationibus atque praeceptis. Illa gaudet spectaculis rerum terrestrium, ista contemplatione caelestium gaudiorum. Illa terrena gaudia quaerit, ista gemitus et suspiria trahit. Illa torpore somni atque pigritia corpus rela
Abbreviated transcription (Latin):
dem commonui uos ae¬
lemo sinc̃ dandam per
quac̃ uobis munda sint
omnia : sedue uobis
quia decimatis: mentẽ
& rutam & omne olus
Has enimnoui elemo¬
sinces uestras nede il¬
lis me nunc uos cdmonu¬
isse. arbitremini : & p̃¬
teritis iuditiũ dĩ & cari¬
tactem que elemosina
poss&is ab omni inqui¬
namento interiorimun¬
dccri: ut uobis munda
essent & corpora quȩ
Lauatis hoc ẽ enĩ omnia
& interiora. scilic&
& exteriora sic̃ alibi le¬
gitur : mundate quȩ
intus sunt: & quȩ defo¬
rissunt mundac erunt:
sed ne istas elemosinas
quȩ fiunt defructibus
terroce respuisse uide¬
r&ur. hecec inquidopor¬
tuĩ foccere: id ẽ iudici¬
um & caritectem dĩ & illa

Expanded text:
dem commonui vos edem commonui vos eleemosynam dandam, per quam vobis munda sint omnia; Sed vae vobis qui decimatis mentam et rutam et omne olus; has enim novi eleemosynas vestras, ne de illis me nunc vos admonuisse arbitremini: et praeteritis judicium et charitatem Dei; qua eleemosyna possetis ab omni inquinamento interiori mundari, ut vobis munda essent et corpora quae lavatis: hoc est enim omnia, et interiora scilicet et exteriora; sicut alibi legitur, Mundate quae intus sunt, et quae foris sunt munda erunt . Sed ne istas eleemosynas, quae fiunt de fructibus terrae, respuisse videretur: Haec, inquit, oportuit facere, id est, judicium et charitatem Dei;
Abbreviated transcription (Latin):
essemus: xp̃s pronobis mor¬
tuus ẽ : ut nos ueracit᷑
de nr̃a miseria iudican¬
tes: dñi cccritatem quã do¬
nauit ipse diligentes pie
recte que uiuamus : quod
iuditiũ & ccritatem dĩ
cũ phacrisccei p̃terirent:
d ecimabant tamen ꝓpt̃
aelemosinas quos facie¬
bant & icmqueque mi¬
nititissima fructuum
suorum: & ideo non dac¬
bant elemos incẽ ase in¬
cipientes: secũque pri¬
us mis eđic̃ facientesa
propt̃ quem dilectionis
ordinem dictũ ẽ : diligis
proximũ tuũ tcc̃quac̃ te is¬
sum Cũ ergo increpcss&
eos quod forinsecus se la¬
uabant: intus autẽ rapi¬
na & iniquitate pleni
erant cdmones quacdã.
aelemosinã quã sibi homo
deb& primitus dccre in¬
teriora mundacri : uerũ¬
tamen inqui quod suꝑẽ:
Date elemosinã & ecce
omnia munda sunt uob
deinde ut ostender&
quid cdmonuiss& &
quid ipsi facere non cu¬
sccrent ne illũ puta¬
sent eorum elemosinã
ignorare : sed ucce
uobis in quid phariseis
tac̃quec̃ dicer&. ego qui¬

Expanded text:
s pro nobis mortuus est ; ut et nos veraciter de nostra miseria judicantes, et Deum charitate quam donavit ipse diligentes, pie recteque vivamus. Quod judicium et charitatem Dei cum Pharisaei praeterirent, decimabant tamen propter eleemosynas quas faciebant etiam quaeque minutissima fructuum suorum: et ideo non dabant eleemosynas a se incipientes, secumque prius misericordiam facientes. Propter quem dilectionis ordinem dictum est, Diliges proximum tuum tanquam te ipsum . Cum ergo increpasset eos quod forinsecus se lavabant, intus autem rapina et iniquitate pleni erant, admonens quadam eleemosyna, quam sibi homo debet primitus dare, interiora mundari: Verumtamen, inquit, quod superest, date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis. Deinde ut ostenderet quid admonuisset, et quid ipsi facere non curarent, ne illum putarent eorum eleemosynas ignorare: Sed vae vobis, inquit Pharisaeis: tanquam diceret, Ego qui
Abbreviated transcription (Latin):
nas dederint sicut isti
eccs dandas putant : cũ
sint inmundi omnes quos
non mundat fides xp̃i
dequa scriptum ẽ mun¬
dccns fide cordac eorũa
& dicat apostolus inmun¬
dis autem & infidelibus ni¬
hil ẽ mundũ sed polluta
sunt eorũ & mens & cons¬
cientia: quomodo ergo
phccriscceis munda esset
si elemosincs dccrent &
fideles non essent: aut
quomodo fideles essent
si in xp̃o credere atque
luissent : & tamen uerũ ẽ
quod ccudierunt. Date
elemosinaẽ : & ecce omnia
ui enim uult ordinate:
dcre elemosinc̃ a se¬
ipso deb& incipere & ecc̃
sibi primum dccre est enĩ
elemosina opus mis eđicce
uerissimeque dictum ẽ
miserere animace tucce
placens dõ ropt̃ hoc
rencscimur ut dõ placecc¬
mus cui merito displic&
quod nascendo contraxi.¬
mus: Hccec ẽ prima elemo¬
sina quam nobis dedimus
qm̃ nos ipsos merto u mise ros ꝑ mise¬
quisiuimus: iustũ iuditiũ
eius confitentes: quomise¬
ri effecti sumus: de quo dic̃
apostolus: iuditiũ quidem

Expanded text:
nas dederit, sicut isti eas dandas putant? cum sint immundi omnes, quos non mundat fides Christi. De qua scriptum est: Mundans fide corda eorum. » Et dicat Apostolus: « Immundis autem et infidelibus nihil est mundum, sed polluta sunt eorum et mens, et conscientia . » Quomodo ergo omnia Pharisaeis munda essent, si eleemosynas darent, et fideles non essent? Aut quomodo fideles essent, si in Christum credere, atque luissent? Et tamen verum est quod audierunt: « Date eleemosynam, et ecce omnia ui enim vult ordinate dare eleemosynam, a seipso debet incipere, et eam sibi primum dare. Est enim eleemosyna opus misericordiae; verissimeque dictum est: « Miserere animae tuae placens Deo : » propter hoc renascimur, ut Deo placeamus, cui merito displicet quod nascendo contraximus. Haec enim est prima eleemosyna, quam nobis dedimus, m nos ipsos miseros per misequisivimus, justum judicium ejus confitentes, quo miseri effecti sumus, de quo dicit Apostolus, Judicium quidem
Abbreviated transcription (Latin):
uȩ sint autem leuia qi:
grauia peccata: non hu¬
mano sed diuino sunt
penscenda iuditio: uide¬
mus enĩ quedam ab ipsis
quoque apostolis ignos¬
cendo fuisse concessa.
quecle illud est quod ue¬
nerabilis paulus coniu¬
gibus ait: Nolite frau¬
dccre inuicem nisi excon¬
sensu adtempus ut uace¬
tis orationi. & iterum
adipsum stote neuos
tempt& satanas. prop¬
ter in continentiam
uestram: quod putccre
posse. non ẽẽ. pecca.¬

Expanded text:
e sint autem levia, quae gravia peccata, non humano, sed divino sunt pensanda judicio. Videmus enim quaedam ab ipsis quoque Apostolis ignoscendo fuisse concessa: quale illud est quod venerabilis Paulus conjugibus ait, Nolite fraudare invicem, nisi ex consensu ad tempus, ut vacetis orationi; et iterum ad idipsum estote, ne vos tentet satanas propter incontinentiam vestram: quod putari posset non esse pecca
Abbreviated transcription (Latin):
on ergo se fccllant¬
quiꝑ ȩlemosincsquas¬
lib& lcrgissimas. fruc¬
tuũ suorũ uel cuiuscũque
ꝓccecunia inpunitatẽ
seemere existimantan
faccinorũ in manitate
ac flagitiorũ nequitia
ꝑmanendi : Non solum
enĩ hȩc faciunt: sedita
diligunt. ut in eis semꝑ
optent tantum. si pos¬
sint impune uersari:
qui autem diligit iniqui¬
tatem odit animcc̃ suam
& qui odit animam suam
non ẽ in ecc misericors.
sed crudelis: diligendo
ecc̃ quippe secundum
sȩculum odit ecc̃s ecundũ
dm̃. siergo uel let ei da¬
dcc illi essent. omnia
odissent ecc̃ secundũ secu¬
lũ & diligere it secundũ
dm̃: Nemo autem dact
ȩlemo sincc̃ qualem lib&
nisiunde d& ab illo ac¬
cipiat qui non eg&: Ideo
dictũ ẽ misericordia

Expanded text:
antqui per eleemosynas quaslibet largissimas fructuum suorum vel cujuscumque pecuniae, impunitatem se emere existimant in facinorum immanitate ac flagitiorum nequitia permanendi: non solum enim haec faciunt, sed ita diligunt, ut in eis semper optent, tantum si possint impune, versari. Qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam ; et qui odit animam suam, non est in eam misericors, sed crudelis: diligendo eam quippe secundum saeculum, odit eam secundum Deum. Si ergo vellet ei da illi essent munda omnia, odisset eam secundum saeculum, et diligeret secundum Deum. Nemo autem dat eleemosynam qualemlibet, nisi unde det ab illo accipiat qui non eget: ideo dictum est, Misericordi
Abbreviated transcription (Latin):
Hoc quidam definier : ÷
quod substantia ẽ ad
quod non alio sed semꝑ
ex se. ẽ. hoc ẽ. quod pro¬
pria intrase uir tute sut¬
sistit: esfentia uero in
dõ. idcirco .ẽ. dicta: quia
semꝑ ẽ nec incipiens
aliquando: nec desinens
ẽ sed ẽe semꝑ propriũ
eius ẽ¬
IU. ITERID

Expanded text:
hoc quidam definierunt, quod substantia est id quod non ab alio, sed semper ex se est, hoc est quod propria intra se uirtute subsistit; essentia uero in Deo idcirco est dicta, quia semper est, nec incipiens aliquando, nec desinens est, sed esse semper proprium eius est. Inter id
Abbreviated transcription (Latin):
AInachus qui subs¬
tantiã suã xp̃o
obtulerit : caueat Neeã
iͫ prudenter effundat
Id est nerem pauperum:
non pauperib: tribuat:¬

Expanded text:
Monachus qui substantiam suam Christo obtulerit, caveat ne eam imprudenter effundat, id est, ne rem pauperum non pauperibus tribuat
Abbreviated transcription (Latin):
obtinere: tepidus in
conuersione. otiosa
uerba & uanas cogitati¬
ones noxias ẽe non
conspicit: quod si a tor¬
porementis euigilaue¬
rit : eaquȩ leuia ex aesti¬
mabat. confestim quasi
horrenda atq: trotia

Expanded text:
olvit. Tepidus in conversatione otiosa verba et vanas cogitationes noxias esse non conspicit. Quod si a torpore mentis evigilaverit, ea quae levia existimabat, confestim quasi horrenda atque atrocia
Abbreviated transcription (Latin):
quia qui cũ tristitiama¬
nũ porrigit : fructum
remunerationis amit¬
tit: Non ẽ enimmise¬
ricordia ubi non est
beneuolentia : Nihil¬

Expanded text:
 Qui cum tristitia manum porrigit, fructum remunerationis amittit. Non est enim misericordia, ubi non est benevolentia. N
Abbreviated transcription (Latin):
prosequi & excelsa
scandere sed lubricũ
iter ẽ. perquodingre¬
deris. Nec tantum sequi
gloriã post uictoriã
quantum ignauiã post
nequaquam debent in
exteriores curꝰs progre¬
di: namsiiͫ plicentur:
confestim quasi planta¬
ta arbuscula : nedum
radice ꝑfixa concuti¬
untur pariter exares¬
num seseratur a uirtu¬
te ꝑ fectionis in anescat
coeptio scĩtatis. Ante
maturitatis tempus mes¬
sesuento urente citope¬
tellegit adhuc amore
laudis pulsare : factabo¬
na in occulto agat: ne
forte quod egerit ꝑdat:¬

Expanded text:
pisse, et excelsa scandere: sed lubricum iter esse, per quod ingrederis; NEC TANTUM SEQUI gloriae post victoriam, quantum ignominiae post nequaquam debent in curis exterioribus provehi. Nam si implicentur, confestim, quasi plantata arbuscula, et necdum radice praefixa, concutiuntur pariter et areslis reseratur, a virtute perfectionis inanescat coeptio sanctitatis. Ante maturitatis enim tempus messes florentes cito petelligit adhuc amore laudis pulsari, facta sua bona in occulto agat, ne forte quod egerit perdat
Abbreviated transcription (Latin):
chanorum dignitaspas¬
sim atq: in discr&a cunc¬
tis pater& scm̃q cani¬
bus & margaritaspor¬
cis exponer& ut uereat
illis columbe decrgen¬
tacte. modũ cuius posterio¬
ra specicce aurisplen¬
dentis inradicnt. ita
scripturcediuincce
primaqueque argen¬
to fulgenti auro occul¬
tiora rutilarent. Rec¬
te iacq procuratum . ẽ.
ut illa eloquiorum cas¬
titcs promiscuis cuncto¬
rum oculis abditu suo
quecsi quodam uel amine
pudititiae contegere¬
tur ac diuina optimae
dispensatione prouisum
ẽ. ut scripta ipsa ita te¬
gerentur ccelestibus
obumbrata mysteriis
sicut secreto suo ipsa diui¬
nitas operiebatur. Igitus
cumin libris scĩs oculi dñi
uterus dnĩ pedes afm̃cc &i¬
am dñi scripta repperian¬
tur longe quae ab sit aca¬
tholica ecclesiccrum fide
dm̃ corpore d&ermina¬
ri quisit in uisibilis in con
positione reserentur:
hic enim inueniuntur do¬
minici interiora templi
hic illa scã scõrum corpus
ergo scripturae sacrae

Expanded text:
canorum dignitas pascanorum dignitas passim atque indiscrete cunctis pateret sanctumque canibus et margaritas porcis exponeret, ut uere illius columbae deargentatae modum, cuius posteriora specie auri splendentis inradiant, ita scripturae diuinae prima quaeque argento fulgerent, auro occultiora rutilarent. recte itaque procuratum est, ut illa eloquiorum castitas a promiscuis cunctorum oculis abdito suo quasi quodam uelamine pudicitiae contegeretur; ac diuina optime dispensatione prouisum est, ut scripta ipsa ita tegerentur caelestibus obumbrata mysteriis, sicut secreto suo ipsa diuinitas operiebatur. igitur cum in libris sanctis oculi domini, uterus domini, pedes, arma etiam domini scripta reperiantur longeque absit a catholica ecclesiarum fide deum corpore determinari, qui sit inuisibilis inconprpositione reserentur. hic enim inueniuntur illa dominici interiora templi, hic illa sancta sanctorum. corpus ergo scripturae sacrae,
Abbreviated transcription (Latin):
ormulas spiritalis
intellegentice con¬
ponendas tibiquemit¬
tendas prostudio pat̃¬
ncce ergate sollicitudi¬
nis aestimaui quib: ꝑces¬
tis inonni scriptura
diuina facile se ad in¬
tellectum sequa sensu¬
sis intender & pãcum
littera occidat sp̃s au¬
temuiuific&. neces se
ad illam spiritadium
interiora sermonum
spũ uiuisi cante pene¬
ad intellectum allegori¬
cum ẽẽ sumendam ad mo¬
n& nos uel illud quod
inu& eri testamento
legimus : Aperiam in pa¬
rabulis osmeũ loquar
enigmata antiqua.
uel illud item in nouo
testamento scribitꝰ
haec omnia locutus. ẽ
ihs̃ inparabulis adtur¬
bas & sine parabulis ñ
loquebatur eis Nec mi¬
randũ quod sermo diui¬
nus proph&ccrumapos¬
tolorum que oreprola¬
tus abusitactum il lo ho¬
minib: scribendi modo
multum recesserit faci¬
la in promtu habens mag¬
na in interiorib: suis con¬
tinens. quia & reuera
fuit congruum ut sacra
dĩ dicta c&eris scrip¬
tis. sicut merito ita &
specie discernentur
nec illa cccelestium ar¬

Expanded text:
ormulas spiritalis intellegentiae conponendas tibique mittendas pro studio paternae erga te sollicitudinis existimaui, quibus perceptis in omnia scripta diuina facile se ad intellectum sequax sensus intenderet. nam cum littera occidat, spiritus autem uiuificet, necesse est ad illa spiritalium interiora sermonum spiritu uiuificante penead intellectum allegoricum esse sumendam admonet nos uel illud, quod in ueteri testamento legimus: aperiam in parabolis os meum, loquar aenigmata antiqua, uel illud, quod in nouo testamento scribitur: haec omnia locutus est Iesus in parabolis ad turbas et sine parabolis non loquebatur eis. nec mirandum quod sermo diuinus prophetarum apostolorumque ore prolatus ab usitato illo hominibus scribendi modo multum recesserit facilia in promptu habens, magna in interioribus suis continens, quia et re uera fuit congruum, ut sacra dei dicta a ceteris scriptis sicut merito ita et specie discernerentur, ne illa caelestium ar
Abbreviated transcription (Latin):
uantum cihi
dilectissime
daui respondere in¬
terrogationib: tuis:
ꝑ pascha quippe hoc
anno quodominicũ eius
fuit. in sł aprilis a
cartagine mihi miras
litteras tucce dilectio¬
nis accepi: post eos autẽ
dies scõs confestim car¬
taginem sum profectus.
in quaciuitate nihil me
ditare ꝑmitto occupa¬
tionum quȩ ibi nom po¬
test decẽ nimia mul¬
titudo : Sed postea quã
indegressus sumpara¬
tis apud nrõs quinde

Expanded text:
uantum mihi dilectissime davi respondere interrogationibus tuis; per Pascha quippe hoc anno, quo dominicus ejus fuit III KALEND. APRILIS, a Carthagine mihi missas litteras tuae dilectionis accepi. Post eos autem dies sanctos, confestim Carthaginem sum profectus, in qua civitate nihil me dictare permisit occupationum, quae ibi non potest deesse, nimia multitudo. Sed posteaquam inde regressus sum, peractis apud nostros quinde
Abbreviated transcription (Latin):
sionem aut carnalium
uitiorum mostificationẽ
insinuatam cognosci¬
mus. Atimcs non obser¬
uamus quia expurgata
u&eris uitaẽ malitia in
nouã fidei gratiam am¬
bulamus differentias
ciborũ non custodimus.
quia cuncta illa spirita¬
liter discernimus in
morib: hominũq: inmun¬
dorum significabat di¬
uersitas animalium. De
agni esupaschanonce¬
le brcmus quic pascha
nostrumim molatus est
gurabatur quitamquã
ouis ad occisionem duc

Expanded text:
sionem, aut carnalium sionem, aut carnalium vitiorum mortificationem insinuatam cognoscimus. Azyma non observamus, quia, expurgata veteris vitae malitia, in nova fidei gratia ambulamus. Differentias ciborum non custodimus, quia cuncta illa spiritualiter discernimus in moribus hominum quae immundorum significabat diversitas animalium. 4. De agni esu pascha non celebramus, quia pascha nostrum 114 jam immolatus est gurabatur, qui tanquam ovis ad occ
Abbreviated transcription (Latin):
FIO OPERIS
infelicium iudae¬
orum deflenda de¬
mentia. ecce saluato¬
ris aduentũ nec tes¬
tamentiu&eris auc¬
tor raacte intellegunt.
nec eum uenisse acci¬
piunt genu cor¬
uersionẽ legurit & de
sua reprobatione mini¬
me confundunitur
sabbati obseruationẽ
suscipiunt que repro¬
batum scripturae testi¬
ficationẽ cognoscunt
circuncisi onem car¬
nis uenerantur quicer¬
dis munditiam ꝑdider
Nos autem subgratia
positiomnia hec facta
& cullebratones quae
futurorum erant in¬
ditiaiam cagnoscimus
ẽẽ conpl&a. quid quid
enim huius modi sacra¬
mentis proph& abatur
lam xp̃s impleuit qui
nonuenit soluere legẽ
sed adimplere. Atue¬
niente ergo ueritate
umbra cessauit. Idet¬
q: iam carnaliter non
circum cidimus. quia
incircumcisionis tipo
promissi baptis misa¬
crumenta mundanus
Sabbati otiũ suꝑ uacu¬
um ducimus. quia iam¬
reue latam spem quie¬
tis a&erne tenerus
sacrifitia u&ceris le¬
gis non imino lamus.
quia proeadem sa¬
crifitia. aut xpi pas¬

Expanded text:
io operis. 1. O infelicium Judaeorum deflenda dementia! Ecce Salvatoris adventum nec Testamenti Veteris auctoritate intelligunt, nec eum venisse accipiunt. Gentium conversionem legunt, et de sua reprobatione minime confunduntur. Sabbati observationem suscipiunt, quam reprobatam Scripturae testificatione cognoscunt. Circumcisionem carnis venerantur, qui cordis munditiam perdiderunt. 2. Nos autem, sub gratia positi, omnia haec facta et celebrationes, quae futurorum erant indicia, jam cognoscimus esse completa. Quidquid enim hujusmodi sacramenti prophetabatur jam Christus implevit, quia non venit solvere legem, sed adimplere . Adveniente ergo veritate, umbra cessavit, ideoque jam carnaliter non circumcidimur, quia in circumcisionis typo promissi baptismatis sacramento mundamur. Sabbati otium supervacuum ducimus, quia revelatam spem quietis aeternae tenemus. 3. Sacrificia veteris legis non immolamus, quia per eadem sacrificia aut Christi pas
Abbreviated transcription (Latin):
loco idem esaices totam
trinitatẽ indigitorum
numerũ coꝵp̃hendens
sic predicat dicens
quis mensus ẽpugillo
aquas Eccelũ palmo quis
ponderauit: quis apƿen¬
dit trib digitis molẽ ter¬
rae Intriib: quippe digi¬
tis proph& a trinã diui¬
ne omnipotentiace aequa.¬
litatẽ sub quacdam myste

Expanded text:
loco idem Isaias totam Trinitatem in digitorum numero comprehendens, sic praedicat, dicens: Quis mensus est pugillo aquas, et coelos palmo quis ponderavit? quis appendit tribus digitis molem terrae ? In tribus quippe digitis propheta trinam divinae omnipotentiae aequalitatem sub quadam myste
Abbreviated transcription (Latin):
quimittit : & tertia ꝑ¬
sona eiusdem dnĩ quimit¬
titur. Item alibi ꝑeundẽ
proph&am trinitatis
sic demonstratur signi¬
ficantia: Ecce inquit pu¬
ermeus suscipic̃ eũ dilec¬
tus meus. corͫꝰ placuit sibi
in illo anima mec dedi
filium dilectũ ꝓuerũ uo¬
cat : superquẽ dedit spm̃

Expanded text:
qui mittunt, et tertia persona ejusdem Domini, qui mittitur. 8. Item alibi per eumdem prophetam Trinitatis sic demonstratur significantia. Ecce, inquit, puer meus, suscipiam eum, dilectus meus, complacuit sibi in illo anima mea, dedi Filium dilectum puerum vocat, super quem dedit spiritum
Abbreviated transcription (Latin):
fecit dr̃ in eom uero qui
suꝑ ferebatur aquis.
sp̃s scr significatur
Nam & cum ibi dicitdĩ
faciamus hominem
adimaginẽ & similitu¬
dinem nr̃am. Perpluss¬
litactem personarumi
significatio triniaatis :¬
est ibi tamen & unitatẽ
ditactis ostender&: &
confestim amon& di¬
cens: fecit ds̃ hominẽ
adimcginẽ & similitudi¬
nẽ succ̃ : cum dicit idem ds̃
ecce adam factus ẽ quasi
unus ex nobis Ipsc plu¬
ralitas ꝑ sonarũ trini¬
tatis demonstrat niyste¬
riũ cuius trinitectis sa¬
cramentum : & aggeus
proph&a itccaperuit
Sp̃s meus erit in medio
uestri: ecce dr̃ quiloqui¬
tur : eccespr eius. post
hec detestia persona
id .ẽ. Defilio: ita subiec̃
quia ecceego cõmouebo
cȩlũ & terram & ueni&
desideratus cunctis gen¬
tib: Inesaia quoq: sub ꝓ¬
tinctio trinitatis: dicen¬
te eodemfilio: itac osten¬
ditur: ego primus: ego
nouissimus : Manus quo¬
q: mea fundecuit terrã
& dextera mea mensa ẽ
cccelos Non a printipio

Expanded text:
fecit Deus; in eo vero qui fecit Deus; in eo vero qui superferebatur aquis, Spiritus sanctus significatur. 5. Nam et cum ibi dicit Deus: Faciamus hominem ad imaginem 12 et similitudinem nostram , per pluralitatem personarum significatio Trinitatis est. Ubi tamen, ut unitatem deitatis ostenderet, confestim admonet, dicens: Fecit Deus hominem ad imaginem et similitudinem suam. Et cum dicit idem Deus: Ecce Adam factus est quasi unus ex nobis, ipsa pluralitas personarum Trinitatis demonstrat mysterium. 6. Cujus Trinitatis sacramentum et Aggaeus propheta ita aperuit, Spiritus meus erit in medio vestri . Ecce Deus qui loquitur, ecce Spiritus ejus; post haec de tertia persona, id est, de Filio, ita subjecit: Quia ecce ego commovebo coelum et terram, et veniet desideratus cunctis gentibus. 7. In Isaia quoque sub tinctio Trinitatis, dicente eodem Filio, ita ostenditur: Ego primus, et ego novissimus; manus quoque mea fundavit terram, et dextra mea mensa est coelos . Non a principio
Abbreviated transcription (Latin):
esse dmn: eo qđ inmonte
sina uocem dñii intonan¬
tis audierunt: Audi
nitate unum esse dm
nomen in diuiduae
maiestatis. Quȩntmis
ergo inscripturis ue¬
teris testamentreadẽ
trinitatem. Inlibro
quippe primo regum:
ita scriptũ est Dixit
dauid filius isai dixit¬
uir cu constitutũ est
dm̃i locutus ẽ ꝑ me & ser¬
quis autẽ e& adiecit:
ds̃ irrłmihi locutus ẽ:
fortis irł dominator
hominũ iustus: dicendo
& patrem ostendit :
quoque inpsalmis : uer¬
bo inquit dm̃ caelifir¬
matisunt: spũ oris eius
omnis uirtus eorum:
Inꝑsona enĩ dñi patrẽ
accipimus in uerbo
legimus: quo testimonio
& trinitatis numerus:
& communio coopera¬
tionis ostenditur: sic
& in consequentibus
idem proph&a aionit¬
tit uerbum suum &liq:¬
fati& eã flauit sp̃s eius
& fluent aquȩ eccetria :
pater quimittit : & uer¬
bum quod mittitur: sp̃s
intellegitur. In principo
filius agnos citur. qui
dicit: In capite libri
scriptum est deme: ut
fatiam uoluntatem
tuam : Quia dixit dr̃ &

Expanded text:
esse Deum, eo quod in monte Sina vocem Dei intonantis audierunt: Audi,nitate unum esse Deunomen individuae majestatis. 2. Quaeramus ergo in Scripturis Veteris Testamenti eamdem Trinitatem. In libro quippe secundo Regum ita scriptum est: Dixit Davir cui constitutum est mini locutus est per me, et serQuis autem esset, adjecit: Deus Israel mihi locutus est, fortis Israel, dominator hominum justus . 3. Dicendo et Patrem ostendit. quoque in Psalmis: Verbo, inquit, Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum ; in persona enim Domini Patrem accipimus; in Veligimus. Quo testimonio et Trinitatis numerus, et communio cooperationis ostenditur. 4. Sic et in consequentibus idem propheta ait: Mittet verbum suum, et liquefaciet ea; flabit Spiritus ejus, et fluent aquae . Ecce tria, Pater qui mittit, et Verbum quod mittitur, et Spiritus intelligitur; in principio Filius agnoscitur, qui dicit: In capite libri scriptum est de me, ut faciam voluntatem tuam ; quia dixit Deus, et
Abbreviated transcription (Latin):
inuentus. Id est contra¬
xisse ligna secenum uelsti¬
pulc̃ ad escamignis a &er¬
ni conuenientes. Hȩc enĩ
colligens in succ ꝑniciem
dum fuerit indie ultimo iu¬
dicatus pellendus ẽ ab om¬
nib: angelis & statimmor¬
te nouissima puniendus.
captiuitatem post urbus
cc&ernamruincmcar¬
nales iudcceorum obser¬
uanticcs & ccelebrationes
euacuatos enuntiabo A¬
cipi ergo primũ cauisam
circum cigionis. quia enĩ
ex semine abrahȩ secum¬
rus. in quo cunctarũ gen¬
tium fuerat benedictiore¬
promissa ad abraham
usq a dxp̃m multac erant
seculã post futura price¬
uidens ds̃ genus abrahã
reliquis gentib: miscere¬
tur. & paulatim propago
eius fier& incesta populũ
iudaicum circum cigionis
signo notauit uiuentes
inter aegyptios at quace
assirios interbabylon¬
os siue caldeos. hoc signa¬
culo abhis uel c&eris gen¬
tib: nationib: que distin¬
guerentur. deniq ꝑ
quad raginta annos in
heremo nullus ẽ circum¬
cisus soliquippe sinegen

Expanded text:
inventus, id est, contrainventus, id est, contraxisse ligna, fenum, vel stipulas ad escam ignis aeterni convenientes. Haec enim colligens in suam perniciem, dum fuerit in die ultimo judicatus, pellendus est ab omnibus angelis, et statim morte novissima puniendus. captivitatem, post urbis aeternam ruinam, carnales Judaeorum observantias et celebrationes evacuatas enuntiabo. Accipe ergo primum causam circumcisionis. Quia enim ex semine Abrahae secunChristus, in quo cunctarum gentium fuerat benedictio repromissa, et ab Abraham usque ad Christum multa erant saecula post futura, praevidens Deus ne genus Abraham reliquis gentibus misceretur, et paulatim propago ejus fieret incerta, populum Judaicum circumcisionis signo notavit, ut viventes inter Aegyptios atque Assyrios, inter Babylonios, sive Chaldaeos, hoc signaculo ab iis, vel a caeteris gentibus nationibusque distinguerentur. 2. Denique per quadraginta annos in eremo nullus est circumcisus, soli quippe
Abbreviated transcription (Latin):
dñs. &itemqueritur
quacre dixerit hiere¬
miccs custodite animas
uestras & nolitepor¬
tare pondere indie
sabbati nec inferatis
ꝑpostas hierus alem
& nolite eicere hone¬
ra dedomib: urĩs in
die sabbati ergo au¬
dieius demproph&iȩ
mysterium. pondera
postat insabbato quẽ
dies iuditi inuenerit
cum suo delicto. Ponde¬
rapostat insabbato
qui credens in xpo ñ
desinit apeccato: ipse
ẽ. enim requies animasũ
sic̃ & idemait. discite
ame quia mitissum &
humilis corde : & inue¬
ni&is requiem animab:
ur̃is. Ad huc tertioq¬
ritur. quare homo
ille qui ligna college¬
bat in diesabbati tam
atrociter iussu dĩ fue¬
rit apopulo trucidatꝰ
quod facile ab infideli¬
b p̃ponitur . Intelle¬
gant ergo quia haec
omnia intipo accider
illis scripte sunt autem
ad correptionẽ nostrã
Ille enimpristinus car¬
nedisq: quidems abbati
uiolcre ausus ẽ dũligna
colliger& propter quod
ẽ. punitus formã insiriua¬
bat eius qui indie iudicii.
cum carnalio perefuent

Expanded text:
 quaeritur quare dixerit Jeremias: « Custodite animas vestras, et nolite portare pondera in die Sabbati, nec inferatis per portas Jerusalem, et nolite ejicere onera de domibus vestris in die Sabbati ? » Ergo audi ejus prophetiae mysterium: pondera portat in Sabbato, quem dies judicii invenerit cum suo delicto; pondera portat in Sabbato, qui, credens in Christo, non desinit 97 a peccato. Ipse est enim requies animarum, sicut et idem ait: Discite a me, quia mitis sum, et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris . 9. Adhuc tertio quaeritur quare homo ille qui ligna colligebat in die Sabbati tam atrociter jussu Dei fuerit a populo trucidatus? Quod facile ab infidelibus praeponitur. Intelligant ergo quia haec omnia in typo acciderunt illis; scripta sunt enim ad correptionem nostram. Ille enim pristinus carnalisque, qui diem Sabbati violare ausus est, dum ligna colligeret propter quod est et punitus formam insinuabat ejus qui in die judicii cum carnali opere fuerit
Abbreviated transcription (Latin):
tarium diem: sed alium
sp̃alem. Nam hoc carnaler
sabbatum non est datum
prorter purificationem: sed
proter tẽptationem. dicente
in lege dño. Vt teptem eos utrũ
hambulent in uiis meis an
non sex dier collegitis manna
septimo non collegitis. itaq
dum dicit ut teptem eor adpa¬
r& sabbatum non fusset
preceptum proter iusti fica¬
tionł
sed propter temptationem:
dedit eis precepta non bo¬
nautique quia quedam¬
lio cesra uerunt sicut & pro¬
ph&a dicit cessare fatiam
omenia in quid & sabbata
uestrac odiuit anima mea:
Ideo quȩ sirabbata aderna
sunt curaea cessare manda¬
uit : sibona sunt curodiuit:
Sabbatum enim que is¬
rochelite acceperunt inmu¬
nere significabat requiem
mentis. ut nullo in hac ui¬
ta derrenorum denderiorũ
ad p&itu fatig&ur. Nam
sabbatum requies inter¬
preatur. Ista autem iudae¬
orum otiora festiuitas. con¬
sumitur in luxorus & ebri

Expanded text:
tarium diem servare, sed alium tarium diem servare, sed alium spiritualem; nam hoc carnale Sabbatum non est datum propter purificationem, sed propter tentationem, dicente in lege Domino: Ut tentem eos, utrum ambulent in lege mea, an non. Sex diebus colligetis manna, septimo non colligetis . 4. Itaque dum dicit: Ut tentem eos, apparet Sabbatum non fuisse praeceptum propter justificationem, sed propter tentationem. Dedi eis praecepta non bonalio cessaverunt, sicut Ezechiel propheta dicit: Cessare faciam menias, inquit, et Sabbata vestra odivit anima mea . 5. Ideoque si Sabbata aeterna sunt, cur ea Deus cessare mandavit? si bona sunt, cur odivit? Sabbatum enim quod Israelitae acceperunt in munere significabat requiem mentis, ut nullo in hac vita terrenorum desideriorum appetitu fatigetur. Nam Sabbatum requies interpretatur. Ista autem Judaeorum otiosa festivitas consumitur in luxuriis, et ebri
Abbreviated transcription (Latin):
eniginatibus constat non est
accipienda rabbati obrerua¬
tionis spiritaliter: Nam
& a patribis dissoluta sunt:
Nam sicrimen est sabbati
otiosum ron obseruare: cur
ds̃ operatur insabbatum
sic enim scriptum est ingene¬
si. conpleuit quȩ dr̃ die sep¬
timo opus suum quod sece¬
rirt. Ergo in printipio sab¬
batum dis solutum est. Dum
ds̃ operctur in ipso explens
cuncta ineo &benedicens ipsi
diei quia uniuersa in illo
conpleuit. temsicrimen est
sabbatiotia non obseruare
curihu naue discipulu s ac
suc cesor morsi precipien¬
te dño septem diebis con¬
cinuis int̾ quos ut iqua
ut sabbatum enat exertitũ
& arma produxit. atquae
circum ei intem arca tubisq
clangentibus hiericho mu¬
ros subuertit. quididem de
machabeis eloquar dequi¬
bus scriptum est & nolebant
iudaei in die sabbati uindicare
se de alienigenis. postea con¬
silio accepto pugnauerunt
die sabbati & triumphauer̃ĩ
de hostibus quib testimoniis
edocemur non pertinere
adfidem istam sabbati elem̃¬

Expanded text:
est accipienda Sabbati observatio, nisi spiritualiter. 2. Nam et a Patribus dissoluta sunt. Nam si crimen est Sabbati otium non observare, cur Deus operatur in Sabbato? Sic enim scriptum est in Genesi: Complevitque Deus die septimo opus suum, quod fecerat ; ergo in principio Sabbatum dissolutum est, dum Deus operatur in ipso, explens cuncta in eo, et benedicens ipsi diei, quia universa in illo complevit. Item si crimen est Sabbati otia non observare, cur Jesus Nave, discipulus ac successor Moysi, praecipiente Domino, septem 95 diebus continuis, inter quos utique et Sabbatum erat, exercitum, et arma produxit, atque circumeunte arca, tubisque clangentibus, Jericho muros subvertit ? 3. Quid item de Machabaeis eloquar? de quibus scriptum est: Et nolebant Judaei in die Sabbati vindicare se de alienigenis . Postea consilio accepto, pugnaverunt die Sabbati, et triumphaverunt de hostibus. Quibus testimoniis edocemur non pertinere ad fidem istum Sabbati elemen
Abbreviated transcription (Latin):
INmerito sabbatum carna¬
liter iudaei custo dirent
siquio sit sabbatum nor¬
sent: Nom̃ quidem sabba¬
tiusurpant: sed quid ipse
ualeat ignora ne legem
carnaliter custodise de¬
lectantur. dum tota sp̃a¬
liter intellegatur. dicente
dño perꝓph&am Aperiam
in parebolir osmeum propo¬
sitiones ab initio. ergosilex¬

Expanded text:
Merito Sabbatum carnaliter Judaei custodirent, si quid sit Sabbatum nossent. Nomen quidem Sabbati usurpant, sed quid ipsum valeat ignorant. Legem carnaliter custodire delectantur, dum tota spiritualiter intelligatur, dicente Domino per prophetam: Aperiam in parabolis os meum, loquar propositiones ab initio sae
Abbreviated transcription (Latin):
Sed queritur sinonest inqui¬
unt custodiendum sabbatũ
quare distum sit in manda¬
tis dĩ: Diemento ut diem
sabati sanctifices Sex dieb
in eo omne opus. In opere
enim sex dierum sex mili¬
um annorum opera demons¬
tibentur Mille autem an¬
ni apud dm̃ unius diei con¬
parentur. sicut testatur
ante oculos tuos tam quã
dies una horum dierum
sabbatum septimi mille¬
simi anni tempus ac requi¬
es futuri regni acsłi est
ubi iam nullaerit operatio
rerum sed requies sola scoꝵ
Nam ista temporaeria sab¬
bata odit dr̃. dum dicit: Ne¬
omenia & sabbata uestra
odiuit anima mea: & bene
dixit uestrit: quia non sunt
illa que dĩ prȩcepsit:. sed que
sibi populur carnules ele¬
git. Nam deillis dixit sab¬
bata mea prosunastis. Vn¬
dedinoscitur sabbatũ
temporale humanum
eẽ. Sabbatum autem di¬
uinum illum a & ernum
ẽẽ. de quo per esaiam di¬
citur. & erit inquid men¬
sis ex mense & dies dedie¬

Expanded text:
Sed quaeritur: Si non, inquiunt, custodiendum Sabbatum, quare dictum est in mandatis Domini: « Memento ut diem Sabbati sanctifices; sex diebus in eo omne opus ? » In opere enim sex dierum sex millium annorum opera demonstrantur. Mille enim anni apud Deum uni diei comparantur, sicut testatur ante oculos tuos tanquam dies una . Horum dierum Sabbatum septimi millesimi anni tempus, ac requies futuri regni ac saeculi est, ubi jam nulla erit operatio rerum, sed requies sola sanctorum. 7. Nam ista temporalia Sabbata odit Deus, dum dicit: Neomenias et Sabbata vestra odivit anima mea. Et bene dixit vestra, quia non sunt illa quae Deus praecepit, sed quae sibi populus carnalis elegit. Nam de illis dixit: Sabbata mea profanastis . Unde dignoscitur Sabbatum temporale humanum esse, Sabbatum autem divinum illud aeternum esse, de quo per Isaiam dicitur: Et erit, inquit, mensis ex mense
Abbreviated transcription (Latin):
nis lugentium omnes qui
comedent eum contami¬
nebeentur. non intra
uestrisacrificium & li¬
batio Itemma lachices :
Nonẽ mihi uoluntas in
non accipiam demanu
uestra. ab ostuenim solis
usque ad oc casum magnũ
ẽ. nomen meum ingentib:
& in omniloco scĩficatur:
& offertur nominimeo
oblatiomunda : quia mag

Expanded text:
nis lugentium; omnes, qui nis lugentium; omnes, qui comedent eum contaminabuntur, non intrabvestri sacrificium et libatio . » Item Malachias: « Non est mihi voluntas in non accipiam de manu uestra. ab ortu enim solis usque ad occasum magnum est nomen meum in gentibus et in omni loco sacrificatur et offertur nomini meo obla
Abbreviated transcription (Latin):
sacrifitia non prose
carnaliter comen¬
dis & fidei oboedienti¬
am qucc̃ increduli admi¬
serunt. unde adhuc
idemproph&a sic dicit
holo caustomata urã Ad¬
dite uictis urĩs comedite
carnes quia non sũlo¬
cutus patrib: uestris &
non precepi eis indie
quec ȩduxi eos d&erra
aegypti de uerbo holo¬
caustomatum & uictima¬
rum. sed hoc uerbum p̃¬
cepi eis dicens. Audite
uocem mecem. & ero uob
ds̃ & uos eritis mihi popu¬
lus & ambulate inomnia
que mandaui uobis &
bene sit uobis & non au¬
dierunt : nec inclina.¬
uerunt aurem sucom sed
habierunt inuoluntati¬
bus & prauatate cordis
suimali inqua sententia.
sub audiendum ẽ non p̃¬
cepieis. de uerbo holo¬
caustomato quasi illa ꝑ
quisupra. Scribam in¬
quid multiplices leges
meas que uelut alience
conputate sunt. hostias
afferent : immolabunt
carnes & comedent :
dñs non suscepit eas.
& post haec de testans
eorũ sacrifitia. non
libebunt inquid dño ui¬
num nec placebunt ei sa¬
crifitia eorum quacsĩpa¬

Expanded text:
r se carnaliter commendis et fidei obedientiam, quam increduli amiserunt. 4. Unde adhuc idem propheta sic dicit: « Holocaustomata vestra addite victimis vestris, comedite carnes, quia non sum locutus patribus vestris, et non praecepi eis in die qua eduxi eos de terra Aegypti, de verbo holocaustomatum, et victimarum. Sed hoc verbum praecepi eis, dicens: Audite vocem meam, et ero vobis Deus, et vos eritis mihi populus, et ambulate in omnia, quae mandavi vobis, et bene sit vobis. Et non audierunt, nec inclinaverunt aurem suam, sed abierunt in voluptatibus, et pravitate cordis sui mali. » In qua sententia subaudiendum est: Non praecepi eis de verbo holocaustomatum, quasi illa per qui supra: Scribam, inquit, multiplices leges meas, quae velut alienae computatae sunt. Hostias afferent, immolabunt carnes, et comedent, et Dominus non suscipiet eas. Et post haec detestans eorum sacrificia: Non libabunt, inquit, Domino vinum, nec placebunt ei sacrificia eorum, quasi pa
Abbreviated transcription (Latin):
qui mactat pecus qua si
qui excerebrat canem
qui offer& oblationem
quasi qui sanguinẽ suillũ
offerat qui recordatur
turis. quac si qui benedicat
idolum. Item hieremias
derepulsis a dño uicti¬
mis & holo caustis iude¬
rũ ut quid mihi tus de
sabba offertis & cala¬
mũ suaue olentẽ d&er¬
ra longinqua : holo caus¬
tomata uestra non sunt
accepta & uictimȩ ur̃ȩ
non placuerunt mihi
propterea haec dic̃ dñs.
ecce ego dabompopulũ
istum ruinccs & erunt
in eis tres filii simul ui¬
cinus & proximus & pe

Expanded text:
qui mactat pecus, quasi qui mactat pecus, quasi qui excerebret canem; qui 100 offert oblationem, quasi qui sanguinem suillum offerat; qui recordatur thuris, quasi qui benedicat idolo . 3. Item Jeremias de repulsis a Domino victimis et holocaustis Judaeorum: « Ut quid mihi thus de Saba offertis, et calamum suaveolentem de terra longinqua? holocaustomata vestra non sunt accepta, et victimae vestrae non placuerunt mihi. Propterea haec dicit Dominus: Ecce ego dabo in populum istum ruinas, et ruent in eis patres, et filii simul, vicinus
Abbreviated transcription (Latin):
& bene cultris lapidȩis
dentes purgantur ab
omnib: in lecebris uitioꝵ.
I XUII. DES ACRIFICIORŨ
am uero des acrifitiis
tione quod uictime eoꝵ
abiecerentur & in ab omi¬
nationem transierint. ꝑ
esaiam sic dñs dicit. quo
mihi multitudinem uicti¬
marum uestrarum dicit
dñs plenus sum holo caus¬
tis ari&um & adipepin¬
guium & sanguine uitu¬
lorũ & agnorũ & hir coꝵ
nolui cũ ueneritis ante
conspectũ meũ quis que siuit
hȩc demanib: uestris
ut ambulccretis inatriis
scĩs meis ne afferatis ul¬
tra sacrifitium frustra in¬
censum ab ominatio ẽmi¬
hi neo menia sabbata &
festiuitates uestras alias
nonferam iniqui sunt c&us
lemnitates ur̃as adiuit
anima mec. facta sunt mi
ticina eorũ quasi stercus
inmedio plateccrum quȩ
sunt haec mosticina ni¬
siue teris legis sacrifitia
uel ut abiecta stercora
reputaritur. unde &
idemproph&a alias de
ipsis eorũ sacrifitiis sic
dic̃ qui immolat bouen
quasi qui interfitiat uisũ

Expanded text:
Et bene cultris lapideis sEt bene cultris lapideis sdentes purgantur ab omnibus illecebris vitiorum. CAPUT XVII. De sacrificiis. am vero de sacrificii tione, quod victimae eorum abjectae sint, et in abominationem transierint, per Isaiam sic Dominus dicit: « Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum? dicit Dominus. Plenus sum holocaustis arietum, et adipe pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et hircorum nolui. Cum veneritis ante conspectum meum, quis quaesivit haec de manibus vestris, ut ambularetis in atriis sanctis meis? Ne afferatis ultra sacrificium frustra; incensum abominatio est mihi. Neomeniam, et Sabbata, et festivitates vestras alias non feram, iniqui sunt coetus lemnitates vestras odivit anima mea; facta sunt mihticinia eorum quasi stercus in medio platearum . Quae sunt haec morticinia, nisi veteris legis sacrificia,velut abjecta stercora reputantur? Unde et idem propheta alias de ipsis eorum sacrificiis sic dicit: Qui immolat bovem, quasi qui interficiat virum;
Abbreviated transcription (Latin):
fide purificans cordaeo¬
rum quã similiter fidem
iam non ꝑprisca signacula
carnis & iniuria corpo¬
lauacrispiritdlis adipis¬
cendam dñs ꝑ esaiam ad¬
nuntiat dicens. Neme¬
mineritis priorũ & anti¬
qua ne intuemini. ecce
noua faciam q: nunc ori¬
entur & cognosc&is ea
& ut ostender&q: ẽent ip¬
sanoua. subiecit faciam
in deserto uiam & flumi¬
na in loco inaquoso. ad a¬
quare genus meũ electum
& plebem mecẽ quã ad quesi
ui. quid ergo hoc indica¬
uetusta circum cisione
carnis quisq: sigractur.
sed sola gratia sacrace
unde ꝑfidem abluitur
uerum quiahanc cordis
circumcisionẽ hacebreiñ
recipiunt hieremics pse¬
dix̃ dicens. Omnes gentes
habent prȩputium omnes
autem domus isrł incircum¬
cisus ẽ corde Nam quod
& abihũ duce secundo legi¬
tur. populus circum cisus
ut significar& in heremo
cesscss& circũcisionẽ que
incegypto exercebatur
& adnõ saluatore cordis
circum cisionẽ post modum
credentes ẽe mundandos.

Expanded text:
Fide purificans corda eoFide purificans corda eorum . Quam similiter fidem, jam non per prisca signacula carnis, et injuriam corpolavacri spiritualis adipiscendam, Dominus per Isaiam annuntiat, dicens: Ne memineritis priorum, et antiqua ne intueamini. Ecce nova faciam, quae nunc orientur, et cognoscetis ea; et ut ostenderet quae essent ipsa nova, subjecit: Faciam in deserto viam, et flumina in loco inaquoso, adaquare genus meum electum, et plebem meam, quam acquisivi . 5. Quid ergo hoc indicanon jam vetusta circumcisione carnis quisque signatur, sed sola gratia sacrae undae per fidem abluitur. Verum quia hanc cordis circumcisionem Hebraei non recipiunt, Jeremias praedixit 99 dicens: Omnes gentes habent praeputium, omnis autem domus Israel circumcisus est corde . 6. Nam quod et a Jesu duce secundo legitur populus circumcisus, ut significaret in eremo cessasse circumcisionem, quae in Aegypto exercebatur, et a Domino Salvatore cordis circumcisione postmodum credentes esse mundandos.
Abbreviated transcription (Latin):
mine abrahȩ fuerat repro¬
missus qui non iam ꝑ circũ¬
cisione carnis. sed ꝑ ampu¬
tatione uitiorum munda¬
r& corda omniũ gentium
quod non carnis circumci¬
sionem sed cordis moyses
filiis isrł ita futurã prae¬
nuntiab at dicens. Inno¬
uissimis dieb: circumcid&
dñs cortuum & cor semi¬
nistui unde & hieremias
prȩuid ens iam illud pro¬
ximum tempus iudcceos
ad nouum testamentum
& ad circumcisionẽ cor¬
dis non corporis ita pro¬
uocat dicens. Haec dic̃
dñs uiro iuda & hierusa¬
lem Nouate uobis noua¬
le & nolite serere super
spinis circum cidimini dño
tia cordium uestrorũ uin
iuda & habitatores he¬
rusalem paeforte egre
ductur. ut ignis indigna¬
tio mec & succendatur
& non sit qui ex tinguat.
quib: uerbis ad mon&ur
hierus alem aue tustate
circumcisionis & legisq
spinis comparatur & ue¬
pri ad gratiam noui trari¬
sire testamenti. & ꝑfidẽ
euangelii cordis circũ¬
cisionẽ tenere non car¬
nis iuxta quod legimus
p&ro apostolo dicente

Expanded text:
mine Abrahae fuerat repromissus, qui non jam per circumcisionem carnis, sed per amputationem vitiorum mundaret corda omnium gentium. 3. Quod non carnis circumcisionem, sed cordis, Moyses filiis Israel ita futuram praenuntiabat dicens: In novissimis diebus circumcidet Dominus cor tuum, et cor seminis tui . Unde et Jeremias praevidens jam illud proximum tempus, Judaeos ad Novum Testamentum et ad circumcisionem cordis, non corporis, ita provocat, dicens: « Haec dicit Dominus viro Juda, et Jerusalem: Novate vobis novale, et nolite serere super spinas; circumcidimini Domino tia cordium vestrorum, viri Juda, et habitatores Jerusalem, ne forte egrdiatur ut ignis indignatio mea, et succendatur, et non sit qui exstinguat . Quibus verbis admonetur Israel a vetustate circumcisionis et legis, spinis comparatur, et vepribus, ad gratiam Novi transire Testamenti, et per fidem Evangelii cordis circumcisionem tenere, non carnis, juxta quod legimus, Petro apostolo dicente:
Abbreviated transcription (Latin):
gentes magnificauit dñs
facere cum illis magnifi¬
cauit dñs facere nobiscũ
factisumus lu&antes
quib: testimoniis mani¬
nifestectur prius iudaceis¬
eẽ testamentum legis con¬
cessum postea uero genti¬
b: quod propterea conla¬
tum ẽ illis quia in eo cognos¬
cere poterant xpm. quẽ
iudcceimente cacecatine¬
quecquam intellegunt.

Expanded text:
Magnificavit Dominus facere cum illis; magnificavit Dominus facere nobiscum, facti sumus laetantes . » Quibus testimoniis manifestatur, prius Judaeis Testamentum legis esse concessum, postea vero gentibus; quod propterea collatum est illis, quia in eo cognoscere poterant Christum, quem Judaei mente caecati nequaquam intelligunt.
Abbreviated transcription (Latin):
dium etcrum admarenouis¬
simũ Indie illa erit dñs
unus & nomen eius unum.
& reuert&ur omnister¬
rausq: ad desertum quȩ
sunt igitur iste aquȩ ui¬
ucce nisi baptismaquȩ ho¬
nem uiuificant. sed corde
hierusalem &ire adnun¬
tiantur. niss quia dñs in
populo eodem consistens
ait discipulis. Ite doc&e
pars media uadit ad mare
orientale id ẽ ad populũ
circumcisionis. & dimidia
admare nouissimũ. quod
ẽ. ad populum gentium
fidepostremũ ut omnib:
sicientib: largiatur tã
iudcceis quam gentibus
quiindño credunt. De
pergant ad solitudinẽ
siue admare mortuum
& omnia adquem cũque
uenerint uiuificentur
atq: sanentur. sic enim
idem proph& a dic̃. con¬
uestime ad portam domꝰ
dñi & ecce aqua egredie¬
batur subter limen domꝰ
adorientẽ facies enim
domus respiciebat adori¬

Expanded text:
dium earum ad mare novissimum. In die illa erit Dominus unus, et nomen ejus unum, et revertetur omnis terra usque ad desertum . » 4. Quae sunt igitur istae aquae vivae, nisi baptisma, quod hone vivificat? Sed cur de Jerusalem exire annuntiantur, nisi quia Dominus in populo eodem consistens, ait discipulis: Ite, docetpars media vadit ad mare orientale, id est, ad populum circumcisionis; et media ad mare novissimum, quod est ad populum gentium, fide postremum, ut omnibus sitientibus largiatur tam Judaeis, quam gentibus, qui in Domino credunt. 5. pergant ad solitudinem, sive ad mare Mortuum, et omnia ad quaecunque venerint, vivificentur atque sanentur. Sic enim idem propheta dicit: « Converti me ad portam domus Domini, et ecce aqua egrediebatur subter limen domus ad Orientem. Facies enim domus respiciebat ad Ori
Abbreviated transcription (Latin):
cam & manducauit.
tunc helices iussudĩ ua¬
scc eius repleura &
apud ipsam alieniginã
hos pitactus escis genti¬
lib: uixit. quod fieri
non licer& nisi lex spi¬
ritccliter data fuss&
dum enim quedam in le¬
ge quecsi non munda in
cibo damnantur mo¬
res hominuma tuldubio sis¬
nificantus quia non admituo
bus hominum conparan¬
tur. omnia enim que¬
cumque adõ in ipsis pri¬
mor diismundi creata.
sunt succe uocis auctori¬
tacte non tantum bona
sed &iam ualdebona.
pro bantur. Ideo que¬
cumq ingenere signifi¬
cantur animalum in¬
mundorum rectius diri¬
uantur inmorib homi¬
num.

Expanded text:
cam, et manducavit . » Tunc Elias jussu Dei vasa ejus replevit, et apud ipsam alienigenam hospitatus escis gentilibus vixit, quod fieri non liceret, nisi lex spiritualiter data fuisset. 2. Dum enim quaedam in lege, quasi non munda, in cibo damnantur, mores hominum procul dubio significantur, quia non admittitibus hominum comparatur. Omnia enim quaecunque a Deo in ipsis primordiis mundi creata sunt, suae vocis auctoritate non tantum bona, sed etiam valde bona probantur. Ideoque quaecunque in genere significantur animalium immundorum, rectius derivantur in moribus hominum.