comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
perationem nosꝑtrahant sicut
ca in & iudam ꝓditorem. aut
ꝓspera animum intumorem
suꝑ biae extollant & in sui fidu¬
cia decipiant sicut nabuco dono¬
sor quando dixit: nonne haec ẽ.
babilon quã edifficaui: ꝑgłam
& ignobilitatẽ. sicut nobilis
dr̃ nomini habilis: ita ignobilis
sine dignitatis nomine: Sc̃ĩapłi
apud fideles gloriosi habebant᷑.
& laudabantur ab illis ueraces
eẽ scĩ et iusti: apud infideles

Expanded text:
perationem nos pertrahant. sicut perationem nos pertrahant. sicut Cain et Judam proditorem, aut prospera animum in tumorem superbiae extollant, et in sui fiducia decipiant, sicut et Nabuchodonosor, quando dixit: Nonne haec est illa Babylon quam aedificavi? Per gloriam et ignobilitatem. Sicut nobilis dicitur nominabilis, ita ignobilis sine dignitatis nomine. Sancti apostoli apud fideles gloriosi habebantur, et laudabantur ab illis veraces esse, sancti et justi: apud infideles
Abbreviated transcription (Latin):
sidiligimus ꝓximum ut nos metip¬
sts: Et cuitẽ pore ꝓsperitatis
adherere in debamur: sit̃pre
ꝑsecutionis illum non derelinqui
ponamꝰ spem nr̃am : non in nr̃a
audacia: atit inalicuius hõminis
potentia: quia maledictus
homo qui confidit in homine
Uel inuirtute dei dicit. ⁊d non
boni agimꝰ sed uirtutidĩ qua ad¬
iuuante omnia bona implere
uilemus: Parma iusticiae ad ex¬
tris & asinistris id ẽ ꝑ arma
uur tutũ incedamꝰ inꝓsperis
& maduersis: Arma ergo iđ
custodiam uirtutũ ad extris
habet : cuius animum ꝓspera
huiusscłi noneleuañ in suꝑbiã
neque emolliun .. A sinistris
quoq: armahabet: quẽ ad uer¬
si non deiciun neq franguns:
Paulus igitur adextris & asinistris
arma portabat atq securus
inmedio incedebat cũ talia dice¬
ret : quia & in prosperis erat
humilis & in aduersis fortisfomꝰ:
Semꝑergo ad eẽ debet mentibus
nris in aduersitate fiducia
& spescerta & in prosperitate
timor: nea ut aduersa indes¬

Expanded text:
si diligimus proximum ut nosmetipsos et cui tempore prosperitatis adhaerere videbamur, tempore persecutionis illum non derelinquimponamus spem nostram, non in nostra audacia aut alicujus hominis potentia, quia maledictus homo qui confidit in homine . Vel, in virtute Dei dicit, id est,boni agimus, sed virtute Dei: quo adjuvante omnia bona implere valeamus. Per arma justitiae a dextris et a sinistris, id est, per arma virtutum incedamus in prosperis et in adversis. Arma ergo, id est custodiam virtutum a dextris habet, cujus animum prospera hujus saeculi non elevant in superbiam, neque emolliunt. A sinistris quoque arma habet, quem adversa non dejiciunt, neque frangunt. Paulus igitur a dextris et a sinistris arma portabat, atque securus in medio incedebat cum talia diceret, quia et in prosperis erat humilis, et in adversis fortissimus. Semper ergo adesse debet mentibus nostris in adversitate fiducia, et spes certa, et in prosperitate timor, ne aut adversa in des
Abbreviated transcription (Latin):
sub nectens: Sic inquit id est talimꝰo
in duiminiar malucis.. ut indie
hoc est in claritate uir tutum. honeste
ambu lemus: Qui indie ambulat.
honeste ambulat: quia non offendit
pedem suum ad lapidem. non cadit.
non in pinguit: sic̃ ille qui n nocte
apłi. honeste et sine offensione fidei
et grãe. siuescientiȩ ambularedebemꝰ¬
& N on in comessationibus. Comessatio dr̃¬
Sunt enĩ conuiuia. quȩ celebrastur
alter natim : et p̃parant᷑ a sotis per
uices et di es Sunt etiam alia
conuiuia quȩ ex cõmunione p̃parant᷑.
quando unus affert panẽ. alius
carnes. alius uinũ. atq alius aliud.
et id circo commessationes. hoc est
mensȩ collationes apellant᷑.
Vocantur quoq hacdere cõmessa¬
tiones turpia et honesta. conuiuia

Expanded text:
subnectens: Sic, id est, tali modo subnectens: Sic, id est, tali modo induimini arma lucis, ut in die, hoc est in claritate virtutum, honeste ambulemus. Qui in die ambulat, honeste ambulat, quia non offendit pedem suum ad lapidem, non cadit, non impingit sicut ille qui in nocte tum Apostoli, honeste et sine offensione fidei et gratiae sive scientiae ambulare debemus. Non in comessationibus. Comessatio d» Sunt enim convivia quae celebrantur alternatim, et praeparantur a sociis per dies et vices. Sunt etiam alia convivia, quae ex communione praeparantur, quando unus affert panem, alius carnes, alius vinum, atque alius aliud, et idcirco comessationes, hoc est, mensae collationes appellantur. Vocantur quoque eaedem comessationes turpia et inhonesta convivia
Abbreviated transcription (Latin):
tunc plenissime manifestabitur:
cum dñs de iuditio in regnũ transi¬
erit: Ergo qui aiũ ad propinquat¬
dies: abitiamus op era tenebrarum.
id est adulteriũ. homicidium. forni¬
citionem et cetera talia quȩa regno
cȩloꝵ separant : et ad tenebras ꝓpetuas.
operatorem suum trahunt: Quae
etiã merito opera tenebrarũ uocant᷑
eo quod in tenebris per maximȩ exer¬
ceantur: iuxta quod dñs manifestat
dicens: omĩs qui facit malũ: odit
lucem: Et in duamur uel indua¬
spes. caritas. pax. patientia. iusticia.¬
ceterȩq uir tutes: quȩ nos ad lucem
acter nae beatitudinis ꝑducunt:
Quae non in merito arma apellant᷑
qua nos defenduntabimprobita te
opera tenebrarum: quando expolia¬
mͣ uitiis. et in duimur uirtutibus:
Indiamur. igitur. arma lucis: id est
undiq muniamus nos omĩbus
uircutib ut simꝰ pro tecti. et tuti:
contra aduersa diaiboli: Et quomͦ
debeamus illa arma indui. et his
uirtutibus exor nari: apłs declarat

Expanded text:
tunc plenissime manifestabitur, tunc plenissime manifestabitur, cum Dominus de judicio in regnum transierit. Ergo quia jam appropinquat, Abjiciamus opera tenebrarum, id est adulterium, homicidium, fornicationem, et caetera talia, quae a regno coelorum separant, et ad tenebras perpetuas operatorem suum trahunt. Quae etiam merito opera tenebrarum vocantur, eo quod in tenebris permaxime exerceantur, juxta quod Dominus manifestat, dicens: Omnis qui facit malum, odit lucem . Et induamur arma lucspes, charitas, pax, patientia, et caeterae virtutes, quae nos ad lucem aeternae beatitudinis perducunt; quae non immerito arma appellantur, quia nos defendunt ab improbitate opera tenebrarum, quando exspoliamur vitiis, et induimur virtutibus. Induamur igitur arma lucis, hoc est, undique muniamus nos omnibus virtutibus, ut simus protecti et tuti contra adversa diaboli. Et quomodo debeamus illa arma indui et his virtutibus exornari, Apostolus declarat,
Abbreviated transcription (Latin):
eo tempore quando credimus: qm̃dũ
finimundi magis ac magis ad propin¬
quat. uita futura et salus et̃ na magis
hacmagis festinat: Nox p̃cessit : dies
autem a ꝑꝓpinquabit : Nox est cecitas
infidelitatis. nox est ignorantia: nox
etiã. est conuer satio tenebrosa. in
peccatis : Ista nox dũ pͣcedit cottidie
inclectis. et ad uitã act̾nã prędestinatis.
appropinquat dies. illuminatio
ui delicet fidei. cognitio scȩ̃ trinitatis.
et splendor uirtutũ: Qm̃ dumtran¬
seunt cotidie per mortem corporis
ab erum nis istius scłi : in lucems uper¬
nȩ claritatis colliguntur: Uel etiam
per noctẽ possumus intelle gere omne
spatium prae sentis uitae. usq infinem
scłi : per diem uero. uitam futuram:
Cuius claritatis comparatione. uitaprȩ¬
sensnon in congrue nox appellat᷑: quia
uita p̃sens. semꝑ indo lore uersatur.
et tristicia non habens per petuo leticiã.
illa uõ. gaudiis sine finc mansuris florebit
nichil tristiciae admittens.: Quȩ

Expanded text:
eo tempore quando credidimus, quoniam dum finis mundi magis ac magis appropinquat, vita futura et salus aeterna magis ac magis festinat. Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Nox est caecitas infidelitatis, nox est ignorantia, nox est etiam conversatio tenebrosa in peccatis. Ista nox quotidie praecedit in electis, et ad vitam aeternam praedestinatis appropinquat dies, illuminatio videlicet fidei, cognitio sanctae Trinitatis, et splendor virtutum, quoniam dum transeunt quotidie per mortem corporis ab aerumnis hujus saeculi, in lucem supernae claritatis colliguntur; vel etiam, per noctem possumus intelligere omne spatium praesentis vitae usque ad finem saeculi. Per diem vero, vitam aeternam, cujus claritatis comparatione vita praesens non incongrue nox appellatur, quia vita praesens semper in dolore versatur et tristitia, non habens perpetuitatem: illa vero gaudiis sine fine mansuris florebit, nihil tristitiae admittens; quae
Abbreviated transcription (Latin):
tatem sicut suam quȩrit  In a¬
liis linguis & labiis aliis: locar
ppło huic: Unum significant
qđ dicit linguis & labiis.: Hoc inisa¬
iae libro quinunc lex appellatur¬
ab. apło scriptum est Et haec
ꝓphetia suꝑnouo testamento
p̃dicta ẽ: In lege morsi peccan¬
tes: uariis modis puniebantur
exp̃cepto dñi: Alia lingua loquit᷑
hortatur dicens. poenitentiam
agite & reliqua: Ibi cõmendabat
batum: hic diem dominicum
& ocium apeccatis Ibi sacrificia
pec sorũ hac corporis & sangui¬
nis sui mysterium: & nec sic exau¬
dier̃ increduli iudei dnm : id est
non oboedier̃ illi : Uel aliter scdm
p̃cedentem disputationem apłi:
Die pente costes uenit sp̃s sc̃s suꝑ cre¬

Expanded text:
tatem, sicut suam, quaerit. In atatem, sicut suam, quaerit. In aliis linguis et labiis aliis loquar populo huic: unum significat quod dicit linguis et labiis. Hoc in Isaiae libro , qui nunc lex appellatur, scriptum est, et haec prophetia super Novo Testamento praedicta est. In lege Moysi peccantes variis modis puniebantur ex praecepto Domini. Alia lingua loquiturhortatur, dicens: Poenitentiam agite , et reliqua. Ibi commendabat batum, his diem Dominicum, et otium a peccatis: ibi sacrificia pecorum, hic corporis et sanguinis sui mysterium. Et nec sic exaudient, increduli Judaei Dominum, id est, non obedierunt illi. Vel aliter, secundum praecedentem disputationem Apostoli: Die pentecostes venit Spiritus sanc
Abbreviated transcription (Latin):
Crirs ago dõ: quod omnium ur̃m lin¬
gua loquor: quinq sunt differentiae
grecȩ linguę: sicut in priscini dic¬
tis prudens lector inuenire potest:
Om̃s has nouerat apłs & plures alias :
Inȩccła malo quinq uerba meo sensu
loqui ut & alios instruam: quã decẽ
milia uerborum in lingua. sub incog¬
nita aliis uel in obscur itate sermo¬
nis: Simpliciter accipe: Malo in¬
quid sic quinq uerba proferre
in conuentum fidelium ut intelli¬
gantur ab aliis: quam decẽ milia sine
ꝓfectu aliorum Utilius dicit pau¬
cis uerbis in aꝑcione sermonis loqui
quod om̃s intelligant : qũ ꝓlixam
orationem habere in obscuro: Noli¬
te pueri effici sensibus: Puerilise
sensu id ẽ pueriliter agit : qui obs¬
cure & polito sermone propter
uctantiam loqui quęrit: Mali¬
cia paruuli estote: id ẽ. alieni sitis
amalicia uel ut sunt par uuli :
Sensibus autem ꝑfecti estote:
Sensu ꝑfectus. ẽ: quisic alterius utibi¬

Expanded text:
Gratias ago Deo quod omnium vestrum linGratias ago Deo quod omnium vestrum lingua loquor. Quinque sunt differentiae Graecae linguae, sicut in Prisciani dictis prudens lector invenire potest. Omnes has noverat Apostolus et plures alias. In ecclesia volo quinque verba meo sensu loqui, ut et alios instruam, quam decem millia verborum in lingua, subaudis incognita aliis, vel in obscuritate sermonis. Simpliciter accipe: Malo, inquit, sic quinque verba proferre in conventu fidelium, ut intelligatur ab aliis, quam decem millia sine profectu aliorum. Utilius dicit paucis verbis in apertione sermonis loqui, quod omnes intelligunt, quam prolixam orationem habere in obscuro. Nolite pueri effici sensibus. Puerilis est sensu, id est pueriliter agit, qui obscuro et polito sermone propter jactantiam loqui quaerit: sed malitia parvuli estote, id est, alieni sitis a malitia, sicuti sunt parvuli. Sensibus autem perfecti estote. Sensu perfectus est, qui sic alterius utili
Abbreviated transcription (Latin):
minatus. benedocueris & bene
locutus fueris: audientibus lingua
in cognita. qui supplebit siue quis
ad implebit locum illius qui te
audit. & non intellegit uerbatua :
Ydion dicitur proprium: Indedici¬
tur ydiota: propriam linguam tan¬
tum modo sciens inquanatus & nu¬
tritus est Siigitur talis ad stiterit
tibi. dum aut minis terium missȩ
solẽpniter celebras. aut sermonem
facis aut & iam benedictionem tri¬
buis: Quomo do dicet amen suꝑ
tuam benedictionem qm̃ nescit
quid diccis Id ẽ quamꝰ responde¬
bit uerbũ confirmatorium qđ dici¬
tur amen : cum ille tantum lingue
propriae peritꝰ ignor& quidtu
bar bara illi lingua loquaris.
Non adherit alius quipro illo sciens
quidtu dicas respondeat amen:
Idẽ. uerum .ẽ. quo dixisti uł fiat
ita: nescit quippe ubi est ser monis
dicas nescit: Iuquidem benegrãs
agis sub deo in lingua tibi nota:
sed alter non ȩdifficatur. qui nes¬
cit quid dicas: Et ne dicerent
uult ut nos habeamꝰ sub iunxit.

Expanded text:
minatus bene docueris, et bene minatus bene docueris, et bene locutus fueris audientibus in lingua incognita, quis supplebit: vel quis adimplebit locum illius qui te audit et non intelligit verba tua? Idios dicitur proprius: unde dicitur idiota, propriam linguam tantummodo sciens, in qua natus et nutritus est. Si igitur talis astiterit tibi, dum aut mysterium missae solemniter celebras, aut sermonem facis, aut etiam benedictionem tribuis: quomodo dicet: Amen, super tuam benedictionem? cum nescit quid dicas; id est, quomodo respondebit verbum confirmatorium quod dicitur Amen, cum ille tantum linguae propriae peritus, ignoret quod tu barbara illa loquaris? Non aderit alius pro illo, sciens quid tu dicas, respondeat: Amen, id est, verum est quod tu dixisti, vel fiat ita. Nescit quippe ubi sermonis dicas nescit. Tu quidem bene gratias agis, subaudis Deo, in lingua tibi nota, sed alter non aedificatur, qui nescit quid dicas. Et ne dicerent vult ut nos habeamus, subjunxit:
Abbreviated transcription (Latin):
in una lingua possit expone aliis
in alia: Nam siorem lingua sub in
cognita & in obscuritate sermo¬
nis sp̃sm̃s orat: mens autẽ mea sine
fructu est. Id ÷ uis animȩ meae
id ẽ. ipsa anima quȩ uiuificat.
tus autem animȩ meae sine utili
anima: ostendit euan gelista
inquiens dedño: Inclinato capi¬
te aemisit sp̃m id .ẽ. animam:
Manifestum ẽ. ignorare animum
nr̃m siue intellectũ si lingua
loquatur quod nescit: sicut ad¬
solent latini homines grece ca¬
tare. oblectati sono uerborũ:
scientes tam̃ quiddicant quę
cantilena sine fructi in telli¬
intelligentiae habere potest quiig¬
norat quȩ loquatur . Quidergo
est sub mihi facien dum.Uel quid
est utile & necessarium orabo
sp̃u. id .ẽ. loquar anima. orabo &m̃te
id ẽ. loquar intellectu: quia illa st̃
dicenda quȩ & proferantur utilit̃
& intelligantur manifeste: Caete¬
rum sibenedixeris sp̃u quiꝰ supplet
locum idiotȩ. Id .ẽ si spũ scõ illu¬

Expanded text:
in una lingua, possit exponere aliis in una lingua, possit exponere aliis in alia. Nam si orem lingua, subaudis incognita, et in obscuritate sermonis, spiritus meus orat, mens autem mea sine fructu est, id est vis animae meae, id est, ipsa anima quae vivificat tus autem animae meae sine aliqualligatur anima, ostendit evangelista inquiens de Domino: Inclinato capite, emisit spiritum , id est animam. Manifestum est, ignorare animum nostrum sive intellectum, si lingua loquatur quod nescit, sicut assolent Latini homines Graece cantare, oblectati sono verborum, nescientes tamen quid dicant. Quae cantilena sine fructu intellinon habere potest qui ignorat quae loquatur. Quid ergo mihi est? subaudis faciendum, vel quid est utile et necessarium. Orabo spiritu, id est, loquar anima, orabo et mente, id est loquar intellectu: quia illa sunt dicenda, quae et proferantur utiliter et intelligantur manifeste. Caeterum si benedixeris spiritu, quis supplet locum idiotae, id est, si Spiritu sancto illu
Abbreviated transcription (Latin):
ideoq: in aniter ꝓfertur sermo.:
qui a non in telligitur: Siergo
nesciero uir tutẽ siue intellectũ
uocis audite: ero ei cui loquor
barbarus. & qui loquitur mihibar¬
barus: Uerbi gr̃a: Ego sum grecus
tues hebreus: Sitibi loqui coe¬
pero grece uidebor barbarus.
Similiter &te loquente mihi hebra¬
ice: uideberis barbarꝰ: AUTER
Pro fero symbolum grecequia sic
repperi scriptum: & sum latinus
non grecus Barbarus tibi sum
Lterum situ greci sermonis aliquid
didicisti& coeperis similiter loqui:
qui primum ui debar tibibarbarꝰ
cernote quasi barbarum mͥ Sic
& uos qm̃ aemulatores estis spirituũ:
Id ẽ. quia stu dium hab&is spitet¬
lium donorum adedifictionem
a ecđae . quȩrite ipsa dona sp̃s
scĩ habere ut habund&is fructi¬
ficantes aliis:: Quiloquitur
lingua sub obscura & in cognita.
oret ut inter precetur. Id .ẽ. or&
dm̃ ut d& illis uirtutem inter¬
p̃tandi : ut quod loquitur

Expanded text:
Ideoque inaniter profertur sermo Ideoque inaniter profertur sermo qui non intelligitur. Si ergo nesciero virtutem, sive intellectum, vocis, auditae, ero ei, cui loquar, barbarus, et qui loquitur mihi, barbarus. Verbi gratia: Ego sum Graecus, tu Hebraeus, si tibi loqui coepero Graece, videbor barbarus: similiter et te loquente mihi Hebraice, videberis barbarus. Aliter: Profero symbolum Graece, quia sic reperi illud scriptum, et sum Latinus, non Graecus, barbarus tibi sum. Iterum si tu Graeci sermonis aliquid didicisti, et coeperis similiter loqui, qui primum videbar tibi barbarus, cerno te quasi barbarum mihi. Sic et vos, quoniam aemulatores estis spirituum, id est, quia studium habetis spiritualium donorum ad aedificationem Ecclesiae, quaerite, ipsa dona Spiritus sancti habere, ut abundetis, fructificantes aliis, quoniam qui loquitur lingua, subaudis obscura et incognita, oret ut interpretetur, id est, oret Deum, ut det illi virtutem interpretandi, ut quod loquitur
Abbreviated transcription (Latin):
Bucinate in eo meniꝰ inin signi
die. solem nitaitis nr̃ae Erat¬
& iam mos. ut imminente bello.
tub bucinarent: & erat in soni¬
tu differentia. quando adbellũ.
& quando inuitabant adiem fes¬
tum: Siergo confuse quisau
disset tubas ꝑsonare ad quid se¬
debuisset p̃parare quomodo
poterat scire : Sic doctore lin¬
gua in cognita loquente aut in
obscuritate : quo modo auditor
poterit intelli gere: acsi diceret:
Siuox tube incerta fuerit. utrũ
sollẽpnitatis uoxsit anbelli. ne¬
mo discernit: ita & uos sicoepe¬
ritis loqui uariis linguis. igno¬
rabunt auditores ur̃am p̃dica¬
tionem : Ur̃t autẽ sermo in tel¬
ligi deb&: ut possitad spĩtale
bellum: xp̃i milites p̃parare ::
auditori si lingua ei incognita
locuti fueritis quasi om̃s linguas
ꝓferatis: Quia sic̃ qui omnibus ei
loqueretur ñ ꝓd ẽ&: sic & uos ni¬
hil ꝓd estis una autduabus linguis
linguis nihil sine uoce est. Et ta¬
men illa uox non capitur ab illis:
qui noticiam lingue non habent.

Expanded text:
Buccinate in neomenia tuba in insigni die solemnitatis vestrae . Erat etiam mos ut imminente bello tubis buccinarent, et erat in sonitu differentia, quando ad bellum, et quando invitabant ad diem festum. Si ergo confuse quis tubas audisset insonare, ad quid debuisset se praeparare quomodo poterat scire? sic doctore lingua incognita loquente, aut in obscuritate, quomodo auditor poterit intelligere? ac si diceret: Sicut cum vox tubae incerta fuerit, utrum solemnitatis vox sit an belli nemo discernit, ita et vos, si coeperitis loqui variis linguis, ignorabunt auditores vestram praedicationem. Vester autem sermo intelligi debet, ut possit ad spiritale bellum Christi milites praeparare. Erauditori, si lingua ei incognita locuti fueritis, quasi omnes linguas proferatis, quia sicut quod omnibus ei loqueretur, non prodesset, sic et vos nihil prodestis una aut duabus linguis linguis nihil sine voce est, et tamen illarum vox non capitur ab illis qui notitiam linguae non habent.
Abbreviated transcription (Latin):
a ut̃ in mẽbranis scriptũ habemus
ab illis nobis relictũ : ut in his medi¬
tando exerceamur. Quod aut̃ sub¬
iungit: non docebit unusquisq fratrẽ
adp̃sens tẽpus referendũ ubi inuicẽ
docemur: sed sicut dicit beatus¬
agustinus dũ loqueret᷑ proph&e a
iheremias de primo dnĩ aduentu
subito conuertit occulũ m̃tis ad scđm
postquẽ nemodocebit proximũ
clecti positi inei contẽplacione uidebẽ
et cognoscent illũ sicutiest.: Nam
in p̃senti sicut diximus. docemur¬
in inuicẽ: postea peccatorũ illorũ
nonerit memor : qm̃ om̃s expoliati
abom̃ĩ fece mortalitatis et cor¬
rupcionis corporis et mutabilitate
atq peccato: resurrectionis gła
donati : fulgebt̃ sicut angłi dĩ
incȩlo:: Dicendo aut̃ nouũ : uete¬
rauit prius: Sumens apłs fiduciã
& auctoritatẽ exdictis proph&̧ icis
ubi dr̃: consuma botestam̃tũ nouũ

Expanded text:
autem in membranis scriptum habemus, ab illis nobis relictum, ut in his meditando exerceamur. Quod autem subjungit: Non docebit unusquisque proximad praesens tempus referendum, ubi invicem docemur; sed, sicut dicit B. Augustinus, dum loqueretur propheta Jeremias de primo Domini adventu, subito convertit oculum mentis ad secundum, post quem nemo docebit proximum m omnes electi, positi in ejus contemplatione, videbunt et cognoscent illum sicuti est: nam in praesenti sicut diximus docemur invicem. Postea peccatorum illorum non erit memor: quoniam omnes exspoliati ab omni faece mortalitatis et corruptionis corporis immutabilitate atque peccato, resurrectionis gloria donati, fulgebunt sicut angeli Dei in coelo. Dicendo autem novum, veteravit prius. Sumens Apostolus fiduciam et auctoritatem ex dictis propheticis, ubi dicitur: Consummabo testamentum novu
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ mereges regnant & principes de¬
cernunt iusticiam: Siautem
quȩ rimus quare hae potestates
hordinatesint. illud dicen dum
quod genus humanum bestiale
effectum beluino more contrase
cȩpit se uire. in tantum ut primi
parentis filius infratrem consur¬
gens interfecerit cum: Bestiarũ

Expanded text:
 me reges regnant, et principes docuerunt justitiam. Si autem quaerimus quare hae potestates ordinatae sint, id dicendum, quod genus humanum bestiale effectum, belluino more contra se coepit saevire, intantum, ut primi parentis filius in fratrem consurgens, interfecerit eum. Bestiaru
Abbreviated transcription (Latin):
batur apud inferos om̃s ud ȩos
incredulos sic septẽ milia illoꝵ
significant om̃s qui idola non
adora uerunt: Septenarius
et enim numerus plerisque in
locissacratus. ẽ: & ponitur se¬
piissime prouniuersitate sic̃
inpsalmis ubi dicit psalmista
dño: Septies indie laudem
dicam tibi: Quid. enĩ. eẽ. septi¬
es indie laudem dicam tibi ex¬
posuit cum dixit: Benedicam
in apo calẏpsi sua. septem ȩ̨cdiis
scribit quȩ generaliter omnes
aecclesias significant: Sic ergo
& inhoc tempore. id .ẽ. in dñi
reliqui ae. saluae factȩsunt.

Expanded text:
batur apud inferos: omnes Judaeos batur apud inferos: omnes Judaeos incredulos; sic septem millia illorum significant omnes qui idola non adoraverunt. Septenarius etenim numerus plerisque in locis sacratus est, et ponitur saepissime pro universitate: sicut in psalmo, ubi dicit Psalmista Domino: Septies in die laudem dicam tibi : quid enim sit septies in die laudem dicam tibi, exposuit cum dixit: Benedicam in Apocalypsi sua , septem ecclesiis scribit, quae generaliter omnes ecclesias significant. Sic ergo et in hoc tempore, id est in Domini reliquia
Abbreviated transcription (Latin):
ta fuerat ei iez abel impiissima:
Haec faciant mihi dii et haec ad¬
dant: si non posuero cras animam
heliȩ sicut animam unius existis
Sed quid dic̃ illi responsum diui¬
num: Reliqui mihi uii. uiro¬
rum qui non curuaueruNs
genua anteła al: Cum. eẽ. in
spelunca que ÷ in monte dĩ¬
oreb: hoc responsum diuinum
accepit: Nec ait relicta sunt
mihi: sed ego reliqui. & reserua¬
ui mihi septẽ milia uirorum.
qui aliis ad id olatriam transe¬
untibus. non cur uauer̃ genua
ba al qui erat ds̃ a ab et ieza¬
belis: Quirecte uiri appellan¬
tur: eo qđ idola uiriliter sp̃ue¬
rint: Septem autem ista milia
eorum qui non adora uerun
idola multa signifi cant milia
illorum. quos ds̃ dono gratiae
ser uauit. Necur uarent genua
sua ante baal. indan et inbet¬
hel aut inalico delubro idolor¬
Sicut enim quinq prudentes
uirgines. significant om̃s iustos
integritatem fidei habentes.
& in prudentes. in iusto s. quinq
etiam fratres diuitis quitorque¬

Expanded text:
ta fuerat ei Jezabel impiissima. ta fuerat ei Jezabel impiissima. Haec faciant mihi dii, et haec addant, si non posuero cras animam Eliae sicut animam unius ex istis . Sed quid dicit illi responsum divinum? Reliqui mihi rvaverunt genua ante Baal. Cum esset in spelunca quae est in monte Oreb, hoc divinum responsum accepit; nec ait: Relicta sunt mihi, sed: Ego reliqui et reservavi mihi septem millia virorum qui, aliis ad idololatriam transeuntibus, non curvaverunt genua ante Baal, qui erat deus Achab et Jezabelis: qui recte viri appellantur, eo quod viriliter idola spreverint. Septem autem ista millia illorum, qui non adoraverunt idola, multa significant millia illorum quos Deus dono gratiae suae servavit: ne curvarent genua sua ante Baal, in Dan et Bethel, aut in aliquo delubro idolorSic enim quinque prudentes virgines significant omnes justos integritatem fidei habentes, et imprudentes injustos; quinque etiam fratres divitis, qui torque
Abbreviated transcription (Latin):
qui ex decem tribubus idolatre
unius utri dĩ. Dñe prophetas
tuos occi der̃: Hoc in librð regũ
plenius narratur. quomodo
a ab et iez aibel cum sibi fauentib
prophetcs dñi. occiderint: Al¬
taria sub foderunt: Decem
tribus apud quostalia fiebant
quȩ uitulos aureos indan & in
bet hel aierobo am ad orandos
acceperant. altaria hierosolimi¬
tami templi non sub foderant.
& id circo intelligimus qđ in ipsis
decem tribubus licet quidem
altaria diis gentium ȩdiffica¬
rent erant tamen quidõ edif¬
ficcibant & ibi immolabant
non audentes ire hierłm ꝓpt̃¬
reges isrł idolatras: qui il los
atemplo dĩ arcebant: Horũ
al taria dm̃ scilicet colentium.
illi qui idola colebant suffodis¬
se & funditus euertisse intelli¬
guntur : Et ego relictus sum.
solus: Sic ei uidebatur qđ ipse
solus remansiset ex omnibus
prophetis dñi: premignitidine
stragis et interfectionis quase ui¬
ebatur indĩ cultores: QuȩruNs
animam meam: Sic enim mina¬

Expanded text:
qui ex decem tribubus propter iqui ex decem tribubus propter iunius Dei veri. Domine, prophetas tuos occiderunt. Hoc in libris Regum plenius narratur, quomodo Achab et Jezabel cum sibi faventibus prophetas Domini occiderunt: altaria tua suffoderunt decem tribus, apud quos talia fiebant, qui vitulos aureos in Dan et in Bethel a Jeroboam ad adorandos acceperant, altaria Hierosolymitani templi non suffoderant, et idcirco intelligimus quod in ipsis decem tribubus. Licet quidam altaria diis gentium aedificarent, erant tamen qui Deo aedificabant, et ibi immolabant, non audientes ire in reges Israel idololatras, qui illos a templo Dei arcebant. Horum altaria, Deum scilicet colentium, illi qui idola colebant, suffodisse ac funditus evertisse intelliguntur. Et ego relictus sum solus. Sic enim ei videbatur quod ipse solus remansisset ex omnibus prophetis Domini prae magnitudine stragis et interfectionis, qua saeviebatur in Dei cultores; et quaerunt animam meam. Sic enim mina
Abbreviated transcription (Latin):
neglectis eiꝰ donorum benefi¬
cus. gressus retro in infideli¬
Num quid repulit ds̃ populum
suum. sub audis. Ex toto: absit
Nam & ego is rahelitasum exemi¬
ne habraham detribu ben ia¬
min: qui non sum repulsus sed
cum aliis perfidem xp̃i sal uatus:
Sienim ex toto reppulisset popu¬
lum suum is rahel menon salua¬
ret : qui de eorum ꝓsapia origi¬
nem duco: Non reppulit deus
plebem suam quam presciit :
Prescientia predestinationẽ pre¬
cedit: Et non omĩa quae p̾sci¬
untur. predestinantur : uerum¬
tamen qui predestinantur ante
presciuntur: Hoc autem in
lo co prescientia propredestina¬
tione accipitur. ꝑ quod ostendit
solum modo bona: Ethoc distat
inter. predestinationem & grãm.
quia predestirtio ẽ. preparati¬
o grce: grã aut̃ iam ipsa donatio
munerum gratuita: Annesci¬
tis. iđ ẽ. num quid ignoratis. quid
dicit scriptura inelia. quem ad¬
modum in terpellat dnm̃ ad¬
uersus isrł. contra eos uidelicet

Expanded text:
neglectis ejus donorum benefineglectis ejus donorum beneficiis, gressus retro in infideliNunquid repulit Deus populum suum: subaudis ex toto, Absit. Nam et ego Israelita sum, ex semine Abraham, de tribu Benjamin, qui non sum repulsus, sed cum aliis per fidem Christi salvatus. Si enim ex toto repulisset populum suum Israel, me non salvaret, qui de eorum prosapia originem duco. Non repulit Deus plebem suam quam praescivit. Praescientia praedestinationem praecedit, et non omnia quae praesciuntur, praedestinantur: verumtamen quae praedestinantur, omnia praesciuntur. Hoc autem in loco, praesentia pro praedestinatione accipitur, per quod ostendit  autem solummodo bona. Et hoc distat inter praedestinationem et gratiam: quia praedestinatio est praeparatio gratiae, gratia autem jam ipsa donatio munerum gratuita. An nescitis, id est nunquid ignoratis, quid dicit Scriptura in Elia, quemadmodum interpellat Deum adversum Israel: Contra eos videlicet,
Abbreviated transcription (Latin):
illorum suscituuit. diuersas
infirmitates morborum cu¬
rauit. esuri entes & fame licos
panibus suis pauit. mulitiq
inmulta mirabilia bona eis
contra dixerunt dicentes
deillo in belzebub principe
demoniorum eicit demonia:
Et non ẽ hichomo adeo: qui
sabbatum non custodit .:
es
Siue &iam manus expandit:
ut expandant brachia. quib
carissimos filiosamplexent᷑¬
& ingremium suum collocent:
Sic dñs iud aeos amplexari uo¬
luit. & insinũ suae caritaies
thrahere dicens eis poenitenti¬
am agite ad propinquabit reg¬
num cȩlorum: sed illii semper
studuerunt contra dicere di¬
centes:: Nescimus hic unde
sit: Solet &iam nutrix exten¬
dere manus ut delectetur
his qui nutritur. ueniendo
ad eam & discat ambulare:
Et ppłs israheliticus ad modũ¬
quia gressus bonȩ operationis
non habebat: Adquem dñs
quodam modo manus expan¬
dit: ut ad se ueniret contra¬
dum dixit Uenite ad me om̃s
quila boratis & honerati estis
& ego reficiam uos: Sed ille

Expanded text:
illorum suscitavit: diversas illorum suscitavit: diversas infirmitates morborum curavit, esurientes et famelicos panibus suis pavit, multaque innumerabilia bona eis contradixerunt dicentes de illo: In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemonia , et: Non est hic homo a Deo, quia sabbatum non custodit . e etiam manus expandit, t expandant brachia quibus carissimos filios amplexentur, et in gremium suum collocent: sic Dominus Judaeos amplexari voluit, et in sinu suae charitatis trahere, dicens: Poenitentiam agite, appropinquabit enim regnum coelorum , sed illi semper studuerunt contradicere, dicentes: Nescimus hunc unde sit . Solet etiam nutrix extendere manus, ut delectatus is qui nutritur veniendo ad eam discat ambulare: et populus Israeliticus admoduquia gressus bonae operationis jam non habebat, ad quam Dominus quodammodo manus expandit ut ad se veniret dum dixit: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos . Sed ille,
Abbreviated transcription (Latin):
& ꝑ mire culorum si gnac quȩ
apłi operabantur apparuit
xp̃s gentibus: qm̃ ipse coope¬
rabatur eis & loquebatur ꝑ
ora illorum: Dicit namque
eugłm qđ ꝑfecti predica uer̃
ubiq dño cooperante & ser¬
monem confirmante sequen¬
tibus signis: Sequitur Et
his quime non intersð gaban
Sepe legitur ds̃ omip̃s ascĩs int̃¬
rogatus: sicut amorse abrahã
samu hele & ceteris: At gena¬
les non in t̾ro gabant dm̃. sed
consulebant idola & demonia:
Adisrł autem dic̃ id ẽ isaias exꝑ
sona xp̃i: Totadie expandiminus
meas adppłm non credentem
sed contra dicentem mihi :
Totum diem appellat : totum
tempus dominicȩ predica¬
tionis usquȩ ad passionem il¬
lius: Qui uidelicet manus
suas ad eundem ppłm exten¬
dit: qui a munera benefiorũ
suorum largissima bonitate
exibuit: Expansio et enim
manu um: donationẽ mune.¬
rum designat: Et ille dicit᷑
manus expandere: qui pos¬
centibus beneficiai largissi¬
me tribuit: Nam mortuos

Expanded text:
et per miraculorum signa, quae et per miraculorum signa, quae apostoli operabantur, apparuit Christus gentibus, quoniam ipse cooperabatur eis et loquebatur per ora illorum. Dicit namqueuod profecti praedicaverunt ubique Domino cooperante et sermonem confirmante, sequentibus signis. Sequitur: Et his qui me non interrogabant. Saepe legitur Deus omnipotens a sanctis interrogatus, sicut a Moyse, Abraham, Samuele et caeteris et gentiles non interrogabant Deum: sed consulebant idola et daemonia. Ad Israel autem dicit idem Isaias ex persona Christi: Tota die expandi manus meas ad populum non credentem, sed contradicentem mihi. Totum diem appellat totum tempus Dominicae praedicationis usque ad passionem illius. Qui videlicet manus suas ad eumdem populum extendit, quia munera beneficiorum suorum largissima bonitate exhibuit. Expansio enim manuum, donationem munerum designat. Et ille dicitur manus expandere, qui poscentibus beneficia largissime tribuit. Nam mortuos
Abbreviated transcription (Latin):
gentem: irascuntur uidaei
inuidia ducti: lsayas audet-
& dic̃ Nonsine ratione hoc
pletus. sciebat se contẽpnendũ
aiuidȩis. etiam serra ligneti secan¬
dum.
dum: & tamen audet.
id .ẽ. au dacter dicit. ex ꝑsona
xp̃i. non formidans iudȩos re¬
belles: Inuentus sum non que¬
rentib me: palam appar ui.
his qui me non interrogabant.:
Gentilib ñ quȩ rentib: xp̃m. qui
neq legis neq pro phetarum
aliqđ habebant docum̃ tũ siue¬
es
promissionem deeo: ipse apparu¬
it: Ille apparere dicitur qui ñ
speratur sed subito & insperate ue¬
nit: Sic̃ apparuit dñs abra hȩ
cum nonsperarttur: & sicut ap¬
paruit angłszach aricie: sic
dñs iħs apparuit gentibus pre¬
dicantibus apłis & corus¬
ccoitibus miraculis cũ  non ex¬
pectocretur ab illis: Nam quod
ipse in apłis apparu erit gentib
testatur suis sermonib:: Ecce
ego uobis cum sum omnibus di¬
eb usq ad consumationem sli
Perdoctrinam enim cȩlestem

Expanded text:
gentem irascuntur Judaei gentem irascuntur Judaei invidia ducti. Isaias autem et dicit: Non sine ratione hoc pletus, sciebat se contemnendum a Judaeis, et etiam serra lignea secandum, et tamen audet, id est audacter dicit ex persona Christi, non formidans Judaeos rebelles: Inventus sum a non quaerentibus me, palam apparui his qui me non interrogabant. Gentilibus non quaerentibus Christum, qui neque legis, neque prophetarum aliquod habebant documentum, sie promissionem, de eo ipse apparuit. Ille apparere dicitur, qui non separatur, sed subito et insperate venit, sicut apparuit Dominus Abrahae cum non speraretur, et sicut apparuit angelus Zachariae: sic Dominus Jesus apparuit gentibus, praedicantibus apostolis, et coruscantibus miraculis, cum non exspectaretur ab illis. Nam quod ipse in apostolis apparuerit gentibus, testatur suis sermonibus. Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi . Per doctrinam enim coelestem,
Abbreviated transcription (Latin):
tur: Uerum cum post modum
credidissent tam apłis predican¬
tibus quam eorum suc cessoribus.
udȩ i contra eos excitatisunt
& in flam mati inuidiȩ facibus:
Exponens ergo apłs quod dixerat
non gentem: infert. ingentem
insipientem :: Id ẽ. ꝓ dõ uero ido
la colentem: In iram uos mittã.
sub audis contrahanc gentem in¬
sipientem: Quȩ cum fuisset usq
ad ad uentum xp̃i insipiens: ei fide
potitti facta .ẽ. sapiens: Contra
quam iam credentem: iniram
mit tuntur iudȩi: N quod ds̃
emulationem & iram in illis ope¬
retur: sed quod beneficia suct
quae iudeis displicuerunt.
adse conuersis gentib largiatur:
intelligi: Gentiles increduli
ante ꝑceptamfidem gens uoca¬
bantur: ꝑcepta autẽ grã fidei
nongens uocabatur. sed dĩppis
& plebs appellantur. dicente
dño ꝑpsalmistam. ppłs quẽ non
cognoui seruiuit mͥ Unde
Quod tale ẽ. acsidiceret. Fuistis
quondam gentes sediam non
estis gentes: In hanc ergo non

Expanded text:
tur. Verum cum postmodum tur. Verum cum postmodum credidissent tam apostolis praedicantibus quam eorum successoribus, Judaei contra eos excitati sunt et inflammati invidiae facibus. Exponens ergo Apostolus quod dixerat, non gentem, infert: In gentem insipientem, id est, idola pro Deo vero colentem, in iram vos mittam, subaudis contra hanc gentem insipientem. Quae cum fuisset usque ad adventum Christi insipiens, ejus fide potita, facta est sapiens. Contra quam jam credentem in iram mittuntur Judaei, non quod Deus aemulationem et iram in illis operetur, sed quod beneficia sua quae Judaeis displicuerunt, ad se conversis gentibus largiatur. intelligi: Gentiles increduli ante perceptam fidem gens vocabantur: percepta autem gratia fidei, non jam gens vocantur, sed Dei populus et plebs appellantur, dicente Domino per Psalmistam: Populus quem non cognovi servivit mihi . Unde Quod tale est ac si diceret: Fuistis quondam gentes, sed jam non estis gentes. In hanc ergo non
Abbreviated transcription (Latin):
non gentem:: A emulatio quȩ
greco uocabulo zelus appellat᷑:
non uniformiter neq sub uno
sensu semꝑ accipitur:: Nam poni¬
tur ꝓimmitatione ꝓstudio:
proamore. pro inuidentia sic̃
hic: hoc autem moyses exꝑso¬
na omip̃is dĩ contra iudaeos lo¬
quitur quiddademulationem. & in¬
uidiam ductis contra gentem.
id ẽ. contra ppłm exgentib
credentem: cui semꝑ inuident
dum uident eum in ipsum crede¬
re quem ipsi occiderunt: Si cut
inactib: apłoꝵ refertur. qđ uiden¬
tes udȩi turbas gentilium credentiũ.
repleti sunt telo: & contra dicetunt
hisquȩ a paulo dicebantur: A &te chñi
aduentum genꝰ humanum iniudeos
diuidebatur & gentes: Sed gentes
perhenor mitatem malorum trans¬
cenderant conditionis suae modũ.
ut &iam gentis nomine meruisseas
appellarisescanes. dicente dnõ
in eugło. non . ẽ. bonum sumere panẽ
filiorum & mittere canib:: Unde
nongens dicebantur: quia ratione.
amissa in rationabilitatem sectaiban¬

Expanded text:
non gentem. Aemulatio quae non gentem. Aemulatio quae Graeco vocabulo zelus appellatur, non uniformiter, neque sub uno sensu semper accipitur. Nam ponitur pro imitatione, pro studio, pro amore, pro invidentia, sicut hic. Hoc autem Moyses ex persona omnipotentis Dei contra Judaeos loquitur, qui ad aemulationem et invidiam ducti sunt contra non gentem, id est contra populum ex gentibus credentem, cui semper invident, dum vident eum in ipsum credere quem ipsi occiderunt, sicut in Actibus apostolorum refertur: Quod videntes Judaei turbas gentium credentium, repleti sunt zelo, et contradicebant his quae a Paulo dicebantur . Ante Domini adventum genus humanum in Judaeos dividebatur et gentes, sed gentes per enormitatem malorum, ita transcenderant conditionis suae modum, ut etiam gentis nomine non meruissent appellari, sed canes, dicente Domino in Evangelio: Non est bonum sumere panem filiorum, et mittere canibus . Unde non gens dicebantur, quia ratione amissa irrationabilitatem sectaban
Abbreviated transcription (Latin):
suo honoraretur actimeretur.¬
sicut factum .ẽ. temporib: dauid
& salamonis:: Quando om̃s reges
incir cuitu suo positi eimunera mit¬
tebant: ł sialege & cultura dĩre¬
cederet: abhostibus affligeretur
acde popularetur : quod sȩpissime
hibi hac agerentur: unde fama eiꝰ
ad om̃s gentes cius posset transuo¬
lare: Reuertamur iterum
adsuperiora: Igitur in omnẽ ter
fecit eis terra quam linga In hoc
autem exem plo ꝑterra¬
plo ꝑterram
intelligere possumus terre nos
homines. quitantum. sonum id .ẽ.
famam p̃dicationis  & simpli¬
perunt: ꝑ fines terre philoso¬
phos & artib liberalib erudi¬
tos qui uerba scrutati sunt. pre¬
ut auguftinus fuit & cyprianus
Seddico: Numi quid isrł non cog¬
nouit Id ẽ. si p̃dicatio apłorum
ad om̃s gentes ꝑuenit. quanto
magis ad iudceos apud quosse¬
minari coepit. p̃fertim cum ipsi
sint omnium gentium medit̃
Primus  moyses dic̃: Ego ad
emulationem uos ad ducam in

Expanded text:
suo honoraretur ac timeretur,suo honoraretur ac timeretur,sicut factum est temporibus David et Salomonis, quando omnes reges in circuitu suo positi, ei munera mittebant: vel si a lege et cultura Dei recederet, ab hostibus affligeretur ac depopularetur, quod saepissime ibi haec agerentur, unde fama ejus ad omnes gentes citius posset transvolare. Revertamur iterum ad superiora. Igitur in omnem terrfecit eis terra quam lingua. In hoc autem exemplo, per terram intelligere possumus terrenos homines, qui tantum sonum, id est, famam praedicationis et simpliperunt: Per fines terrae, philosophos et artibus liberalibus eruditos, qui verba scrutati sunt praeut Augustinus fuit et Cyprianus. Sed dico: Nunquid Israel non cognovit? Id est, si praedicatio apostolorum ad omnes gentes pervenit, quanto magis ad Judaeos, apud quos seminari coepit, praesertim cum ipsi sint omnium gentium mediterPrimus Moyses dicit: Ego ad aemulationem vos adducam in
Abbreviated transcription (Latin):
ihẽ hebrea auditt est Sien
abꝰ ierusalem in quat tuor mundi¬
climata euangelium deuulgatũ
est quo modo ipsis iudeis aquib
predicatio eiꝰdem eugłii exor¬
dium sumpsit non . ẽ. predicatũ.
maxime cum & ipsi medi terra¬
neisint: quod enĩ hierusalem
inmedio terrarum sit posita.
sic̃ ũbi licꝰ uentris testatur
psalmista qui dicit: Os autem
rex nr̃ ante scła operatus salutẽ
in medio terre : id .ẽ. inhirłm:
Et ꝑ ezechi elem dñs loquitur:
Ista .ẽ. inquiens hirłm: in medio
gentium posui eam.: Sed fortas¬
se quęrit aliquis quare omip̃s ds
illam plebem: in me dio gentium
decreuerit collocare: Cui respon¬
den dum. ẽ. ideo hoc factum. eẽ.
ut quia ipsa ex omnib gentibus.
sola cognitionem ueri dĩ habebat
et legem scriptam: suo cul tu
& religione. ꝓuocaret alias
ad cultum omipĩs dĩ. sicut plu¬
rimos gentilium legimꝰ adiuda¬
ismum transisse: Uel id circo
ut si ipsa plebs. dei legem ser¬
uaret : ab omnib: incir cui tu

Expanded text:
 Hebraea audita est? Si enim ab Hierusalem in quatuor climata mundi Evangelium divulgatum est, quomodo ipsis Judaeis, a quibus praedicatio ejusdem Evangelii exordium sumpsit, non est praedicatum? maxime cum et ipsi mediterranei sint. Quod enim Hierusalem in medio terrarum sit posita, sicut umbilicus ventris, testatur Psalmista, dicens: Deus autem, rex noster ante saecula, operatus est salutem in medio terrae , id est in Hierusalem. Et per Ezechielem Dominus loquitur: Ista est, inquiens: Hierusalem, in medio gentium posui eam . Sed fortasse quaerit aliquis quare Deus omnipotens illam plebem in medio omnium gentium decreverit collocare? Cui respondendum est ideo hoc factum esse, ut quia ipsa ex omnibus gentibus solam cognitionem veri Dei habebat, et legem scriptam suo cultu et religione provocaret alias ad cultum Dei omnipotentis, sicut plurimos gentilium legimus ad Judaismum transiisse: vel idcirco, ut si ipsa plebs legem Dei servaret, ab omnibus in circuitu
Abbreviated transcription (Latin):
hic: ꝓpaucitate accipitur
& paruo numero:: Diminutio
autem infidelium iudcieoꝵ
apłi fuerunt. alii que creden¬
tes execidem plebe: Et. est
sensus: Sipaucitas qui ex iu¬
daeis credidit tantam salu¬
tem attulit gentibus. ut poene
in om nes gentes eugłm ꝑ illos
predica tum sit. Quanto
magis ꝓdesset si omnes credidis¬
sent: Multo magis prod eẽ
predicatum ab illis: Apłi enĩ
aliiq credentes ex iudteis di¬
uiticesunt gentium: quia ꝑ
illorum ministerium acceper̃
fidem cognitionemq diuin&¬
rum scripturtrum ubi notici¬
ceterosq ordines aecclesiasti¬
cos: Et ut amplius dicam
quicquid boni habemus grã
di co operante aclargiente
pereorum ministerium acce¬
pimus. Uobis enim dicogen-¬
tib: Quam diu quidem ego¬
sum gentium apłs minis teriũ
mm honorificabo: Cum cȩteri
apli singuli in locis sibi desci¬
natis predicassent: paulus
apłs poene omnibus gentib
p̃diccunt. quia ad no audiuie
longemit tc̃inte ad gentes:

Expanded text:
hic pro paucitate accipitur hic pro paucitate accipitur et parvo numero; diminutio autem infidelium Judaeorum, apostoli fuerunt aliique credentes ex eadem plebe, et est sensus: si paucitas quae ex Judaeis credidit tantam salutem attulit gentibus, ut pene in omnes gentes Evangelium per illos praedicatum sit, quanto magis prodesset, si omnes credidissent? Multo magis prodesset, praedicatum ab illis. Apostoli enim aliique credentes ex Judaeis divitiae sunt gentium, quiae per illorum ministerium acceperunt fidem cognitionemque divinarum Scripturarum, ubi notiticaeteros ordines ecclesiasticos, et, ut amplius dicam, quidquid boni habemus gratia Dei cooperante ac largiente per illorum ministerium accepimus. Vobis enim dico gentibus: Quandiu quidem egosum gentium apostolus, ministerium meum honorificabo. Cum caeteri apostoli singulis in locis sibi destinatis praedicassent, Paulus apostolus pene omnibus gentibus praedicavit, quia a Domino audivit: Longe mittam te ad gentes .
Abbreviated transcription (Latin):
quando fit quod pro hibitũ . ẽ.
Sed apłs in different̾m ponit
delictum propeccato: Delic¬
tum ergo iudaeorum. mors
xp̃i fuit. & cor inspoenitens cũ
infi delitate: cuius morte
gen tiles sunt redẽpti . & sacro
baptis mate abluti: quosde¬
bent iudaei emulari. id .ẽ. im¬
mitari infidȩ. ut credentes sicut
credunt saluifiant: Quod side
lictum eorum diuitiae sunt.¬
mundi: Propter delictum iudȩo
qđ com mi serunt infilium dĩ &ꝓp¬
ter in fidelitatem illorum infi¬
lium dĩ: ditata .ẽ. multitu do
gentium diuitiis legis ꝓpheca¬
rum psalmorum. & gra fidei
qui a abstulit eis dñs omĩa
ista. & tradidit gentibus in se
credentibus. sicut in eugło mi¬
natus . ẽ. eis dicens: Auferetur
a uob regũ dĩ & dabi turgen¬
ti facienti fructꝰ eĩ: Magne et
in conpensabiles fuerunt di¬
uiticie rudceorum: quȩ totũ¬
es ditauerunt mundum: Et si
diminutio eorum diuitiae¬
gentium. quanto magis pleni¬
tudo eorum. Dimi nutio

Expanded text:
quando fit quod prohibitum est. quando fit quod prohibitum est. Sed Apostolus indifferenter ponit delictum pro peccato. Delictum ergo Judaeorum mors Christi fuit, et cor impoenitens cum infidelitate, cujus morte gentiles sunt redempti et sacro baptismate abluti, quos debent Judaei aemulari, id est imitari in fide, ut credentes sicut illi credunt, salvi fiant. Quod si lictum eorum divitiae suntmundi. Propter delictum Judaeorum quod commiserunt in Filium Dei, et propter infidelitatem illorum, ditata est multitudo gentium divitiis legis, prophetarum, psalmorum, et gratia fidei, quia abstulit eis Dominus omnia ista, et tradidit gentibus in se credentibus, sicut in Evangelio minatus est eis, dicens: Auferetur a vobis regnum Dei, et dabitur genti facienti fructus ejus . Magnae et incompensabiles fuerunt divitiae Judaeorum, quae totum ditaverunt mundum: et si diminutio eorum divitiaegentium, quanto magis plenitudo eorum? Diminutio
Abbreviated transcription (Latin):
& dorsum illorum semꝑ incur¬
ua: Sicut qui graueonus por¬
tat incur uatur in terram.
ita quo dam modo peccator
qui pondere peccatorum p̃mi¬
tur in curuatur: Sicut psal¬
mista deplora dicens: Iniqui¬
ta tes meae suꝑ gressę sunt
capud meum: Dico ergo:
Num quid sic offenderunt. uidȩi.
ut caderent .: Sub audis
solum modo ut eorum casus
nihil profuerit. absit: Et ẽ.
sensus: Non offenderunt iudȩi
dnm solum modo propter hoc
ut ipsi caderent: sed ut mul¬
titudo gentium ineorum lo¬
cum surgeret & magnam uti¬
litatem casus illorum nobis
prestaret: Unde sequitur :
Sed illorum delicto salus gen¬
tibus ut illos emulentur:
Acsidiceret aliis uerbis. in illoꝵ
delicto salus gentibus. ẽ pro¬
curcta: qui anisi iudaei pe¬
rissent inequaquam gentes
sciluarentur: Delictum dr̃
quasi derelictum: Et delictũ
fit incogitatione: percatũ ue¬
ro inoperatione: Dicitur & de¬
lictum quando non impletur
dĩ mandatum: peccatum uero

Expanded text:
et dorsum eorum semper incuret dorsum eorum semper incurva: sicut qui grave onus portat incurvatur in terram, ita quodammodo peccator qui pondere peccatorum premitur, incurvatur; sicut Psalmista deplorat, dicens: Iniquitates meae supergressae sunt caput meum . Dico ergo: Nunquid sic offenderunt Judaei ut caderent? subaudis solummodo, ut eorum casus nihil profuerit. Absit. Et est sensus: non offenderunt Deum Judaei solummodo propter hoc ut ipsi caderent, sed ut multitudo gentium in eorum locum surgeret, et magnam utilitatem casus illorum nobis praestaret; unde sequitur: Sed illorum delicto salus est gentibus, ut illos aemulentur. Ac si diceret aliis verbis: In illorum delicto salus gentibus est procurata, quia nisi Judaei perissent, nequaquam gentes salvarentur. Delictum dicitur quasi derelictum, et delictum fit in cogitatione, peccatum vero in operatione. Dicitur et delictum quando non adimpletur Dei mandatum, peccatum vero