comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
sanctus suꝑueniet inte: et uir¬
tus altissimi. obtimbrabit tibi Ideo
q quos nascetur. erte sanctum: uo¬
cabitur filius dei. Et cetera quȩ ad
io quoo nunc agitur non ꝑtinent
Hoc ergo matheus commemorauit
dicens de maria. Inuenta ẽ. in ute¬
ro habens de spiritu spscõ hec con¬
trarium ẽ: quia lucas ex posuit. id
quos matheus pretermisit. cum de
spuitu sancto mariam concepisse.
uterq testetur: sicut non ẽ. contra¬
rium quia matheus dempceps
conectit. quod lucas p̃termitit. Se¬
quitur enim et dicit matheus. Io¬
seph autem uir eius cum eẽt iustꝰ
et nollet eam traducere: uosuit oc¬
culte dimitiere eam. Hec autem eo

Expanded text:
niet in te, et Virtus Altissimi obumbrabit tibi; ideoque et quod nascetur sanctum, vocabitur Filius Dei: et caetera, quae ad id quod nunc agitur non pertinent. Hoc ergo Matthaeus commemoravit dicens de Maria, Inventa est in utero habens de Spiritu sancto: nec contrarium est quia Lucas equod Mattheus praetermisit, cum de spiritu sancto Mariam concepisse uterque testetur, sicut non est contrarium quia Mattheus deinceps conectit quod Lucas praetermittit. sequitur enim et dicit Mattheus: Ioseph autem uir eius cum esset iustus et nollet eam traducere, uoluit occulte dimittere eam. haec autem eo
Abbreviated transcription (Latin):
gelista ait. Iue autem uolen̾se
iustificare: dixit. et quis ẽ mi¬
chiꝓrimus : Tunc dominus nar¬
rauit de illo qui descenderat ab
ierłm i ericho: et incidit in la¬
trones. Unde quia et temptans
p̃dictus ẽ. et duo p̃cepta ipse res¬
pondit. et pꝰ admonitionem do¬
mini dicentis hoc fac et iiues.
non bonꝰ comm̃clatur cum dici¬
tur. iłle aũt uolens se iustifica¬
re: iste aũt quem pari ordine
math̃s marcusq commemorãt
tam bene cõmendatus ẽ ut ei di¬
ceret dñs non longe esa regno
cdei: ꝓbabiliꝰ creditur hunc a¬
uum ẽẽ. non illum.

Expanded text:
gelista ait: ille autem uolens se gelista ait: ille autem uolens se iustificare dixit: et quis est mihi proximus? tunc dominus nan-auit de illo qui descendebat ab Hierusalem in Hierichum et incidit in latrones. unde quia et temtans praedictus est et duo praecepta ipse respondit et post admonitionem domini dicentis: hoc fac, et uiues, non bonus commendatur, cum dicitur de eo: ille autem uolens se iustificare, iste autem quem pari ordine Mattheus Marcusque commemorant tam bene commendatus est, ut ei diceret dominus: non longe es a regno dei, probabilius creditur hunc alium esse, non illum.
Abbreviated transcription (Latin):
teptantem fuisse uium a quo
dominuis int̾rogatus ẽ: lucas
autem hoc tacet. et in fine ita
concludit. quod ei dominus
sapient᷑ respondenti dixerit:
non longe es a regno dei. fieri
enim potest. ut quanuis tẽp
tans acceserit: dm̃ tamen res¬
ponsione correptus sit. Aut cer¬
te ipsam temptationem non
accipiamꝰ malam tanquam
decipe uolentis inimicum:
s cautam potius tanquam uo¬
experui amplius uolentis ig¬
notum. Neq enim frustra scrip¬
tum ẽ Qui facile credit leuis
tale aliquid interponit. ꝙtrc̃i
autem hunc recordetur. an aliꝰ
ille: sit cum quo similit̾ de duo
bus istis p̃ceptis dñs egerit: pror¬
sus incertum ẽ. Ninc autem eti¬
am recte uidetur aliꝰ ẽẽ: non
solum ꝓpt̾ ordinis multam
differentiam: s quia etiam.
ip̃e dicitur respondisse dño ĩ¬
terroganti. et insua responsio¬
ne commemorasse duo ista p̃¬
cepta. et cum ei dirisset dñs.
hoc fac et uiues ut illud face¬
ret quod magnum eẽ. in lege
ipse responderat: secutus euã¬

Expanded text:
tentantem finxisse illum a quo Dominus interrogatus est. Lucas autem hoc tacet, et in fine Marcus ita concludit quod ei Dominus sapienter respondenti dixerit: Non longe es a regno Dei . Fieri enitans accesserit, Domini tamen responsione correctus sit. Aut certe ipsam tentationem non accipiamus malam, tanquam decipere volentis inimicum; sed cautam potius, tanquam experiri amplius volentis ignotum. Neque enim frustra scriptum est, Qui facile credit, levistale aliquid interponit : utrum autem hoc recordetur, an alius ille sit cum quo similiter de dubus istis praeceptis dominus egerit, prorsus incertum est. hinc autem etiam recte uidetur alius esse, non solum propter ordinis multam differentiam, sed quia etiam ipse dicitur respondisse domino interroganti et in sua responsione commemorasse duo ista praecepta; et cum ei dixisset dominus: hoc fac, et uiues, ut illud faceret quod magnum esse in lege ipse responderat, secutus euan
Abbreviated transcription (Latin):
ia tua manifestum te facti
tunccepit detestari et iurare
quia non nouisset hominẽ
e contintio gallus cantauit
hec dieit matheus. Intelligi¬
tur autem quod pꝰ ea quam
enit foras cum iam semel ne¬
gass gallus cantauit primꝰ
quod matheus tacet et mareꝰ
dicit. Non autem foris ante ia¬
nuam iterum negauit ẜ cũ
rediss ad focum. Quando aũt
redietit non opus erat cõme¬
morare. Marcus gͦ sic illud nar¬
rat. Et exut foras ante atrium
et gallus cantauit. Rursusau̾t
cum uidiss illum ancilla ce¬
pit dicere circumstantibus
quia hic ex illis ẽ. aAt ille. iter̾
negauit. Hec uͦ ancilla non e¬
adem s alia ẽ: sicut dicit ma¬
theus.Sane hoc quoq intel¬
ligitur. quia in scd̾a negatio¬
ne aduobus conpellatus est.
et abancilla scilicet quam com¬
quem commemorat lucas. Sic¬

Expanded text:
a tua manifestum te facit. tunc coepit detestari et iurare, quia non nouisset hominem. et continuo gallus cantauit. haec dicit Mattheus. intellegitur autem, quod, posteaquam exiit foras. cum iam semel negasset, gallus cantauit prius, quod Mattheus tacet et. Marcus dicit. Non autem foris ante ianuam iterum negauit, sed cum redisset ad focum; quando autem redierit, non opus erat commemorare. Marcus ergo sic illud narrat: et exiit foras ante atrium, et gallus cantauit. rursus autem cum uidisset illum ancilla, coepit dicere circumstantibus: quia hic ex illis est. at ille iterum negauit. haec uero ancilla non eadem, sed alia est, sicut dicit Mattheus. sane hoc quoque intellegitur, quia secunda negatione a duobus conpellatus est, et abquem commemorat Lucas.
Abbreviated transcription (Latin):
ceꝑat. S forte ait aliquis. Nõ¬
dum ȩxierat: surrererat autem
eriturus. Hoc potest dicere qui
putat foris ante ianuam scdo
int̾rogatum negasse. Uideamꝰ
gͦ iohis sequentia. Pontifer gͦ
inquit int̾rogauit iħm dedis¬
cipulis suis et de doctrina eius
Respondit ei iħc. Ego palam lo

Expanded text:
coeperat. Sed forte ait aliquis: noncoeperat. Sed forte ait aliquis: nondum exierat, surrexerat autem exiturus. hoc potest dputat foris ante januam secundo interrogatum negasse. Videamus ergo Joannis sequentia: Pontifex ergo, inquit, interrogavit Jesum de discipulis suis, et de doctrina ejus. Respondit ei Jesus: Ego palam
Abbreviated transcription (Latin):
ille negauit eum dicens. Aluli¬
er non noui illum. Et post pus¬
illum alius uidens eum dixit.
Et ti ex illis es. Hoc gͦ quodlu¬
cas ait. et post pusillum: iame
egressus erat ianiam petrus et
primꝰ gallus cantauerat iamq
redierat qͣuemadiodum ioħs
dicit ad focum stans iterum ne¬
garet. Ioh̾s enim in pruna ne¬
gatione petri non solum de pͥ¬
mo galli cantu tacet ficut et cet̾i
excepto marct. s etiam quod
secdentem adignem cognouit
ancilla non commemorat. Hoc
entm tantum ait. dicit gͦ petro
ancilla hostiaria. Numquid gͦ
et tu de discipulis es hominis
istius: Dicit il̾s Hon sum. De¬
inde int̾ponit quȩ gesta sunt
ctum iħu in eadem domo quę
cominemoranda arbitratusẽ
ita narrans. Stabant autem
serui et ministri ad prunas qͥa
frigus erat. et calefiebant. Erat
autem :cum eis p̾etrus. stans et
calefaciens se Hice gͦ intelligitur
iam erisse foras petrum et redis¬
se.Primo enti sedebat ad ig¬
nem post ea iam rediens stare

Expanded text:
lle negauit eum dicens: mulier, non noui illum. et post pusillum alius uidens eum dixit: et tu de illis es. hoc ergo quod Lucas ait: et post pusillum, iam egressus erat Petrus ianuam et primus gallus cantauerat, iamque redierat, ut, quemadmodum dicit Iohannes, ad focum stans iterum negaret. Iohannes enim in prima negatione Petri non solum de primo galli cantu tacet, sicut ceteri excepto Marco. sed etiam, quod sedentem ad ignem cognouit ancilla, non commemorat. hoc enim tantum ait: dicit ergo Petro ancilla ostiaria: numquid ergo et tu de discipulis es hominis istius? dicit ille: non sum. deinde interponit, quae gesta sunt cum Iesu in eadem domo, quae commemoranda arbitratus est, ita narrans: stabant autem serui et ministri ad prunas, quia frigus erat, et calefiebant; erat autem cum eis et Petrus stans et calefaciens se. hic ergo intellegitur iam exisse foras Petrum et redisse; primo enim sedebat ad ignem, postea iam rediens stare
Abbreviated transcription (Latin):
ciem eius et colaphis eum ceci¬
derunt alii autem. palmas in
faciem ei dederunt dicentes
prophecira nobis xp̃e. Ouis est
qui te ꝑcussit : Hoc dicit et mar¬
cus Commorat etiam quod ei
faciem uelauerunt. Uebis lu¬
cas quoq atcestatur. Nec intel¬
ad mane indomo principis
sacerdotum quo prius adduc¬
tus est. ubi etiam petrus temp¬
tatus ẽ. S de. petri temptatio¬
ne. que int̾ has domini contu¬
mnelias facta ẽ: non eodem ordi¬
ne. om̃s narrant. Naintpsas ꝑͥ¬
mo cominemorant matheus
et marcus deuide petri temp¬
tationem. lucas uͦ explicat p̃
temptationem petri. tum ꝙ¬
mum has domini contiunt¬
lias. Ioħ̃s aũt incipit petritẽ¬
tationem licere. et int̃ponit
quedam de contumelus do¬
iun et adiungit quod inde
missus ẽ. ad caipham ponti¬
ficem. et inde recapitulat i
explicet quam ceꝑat tempt¬
tionem petri in domo quop¬
mo acdductus ẽ: et redit ador¬
clinem .ubi. ostendit quemas¬
modum ductus sit domutẽ
ad caipham
ic gͣ matheus sequitut

Expanded text:
ciderunt. alii autem palmas in faciem ei dederunt dicentes: prophetiza nobis, Christe, quis est qui te percussit? hoc dicit et Marcus; commemorat etiam quod ei faciem uelauerunt. de his Lucas quoque testatur. Haec intelad mane in domo principis sacerdotum, quo prius adductus est, ubi etiam Petrus tentatus est. Sed de Petri tentatione, quae inter has Domini contumelias facta est, non eodem ordine omnes narrant: nam ipsas primo commemorat Mattheus et Marcus, deinde Petri temtationem; Lucas uero explicat prius temtationem Petri. tum demum has domini contumelias; Iohannes autem incipit Petri temtationem dicere et interponit quaedam de contumeliis domini et adiungit, quod inde missus est ad Caifan pontificem, et inde recapitulat, ut explicet quam coeperat temtationem Petri in domo, quo primo adductus est, et redit ad ordinem, ubi ostendat, quemadmodum ductus sit dominus ad Caifan. Sic ergo Mattheus sequitur:
Abbreviated transcription (Latin):
Marcus autem aͣlus uerbis dicit.
nisi quod tacet quod eum adru¬
rauerit princeps sacerdotum
S tantum ualere ostendit qd̾
eidicit ihic tu diristi quantum
si diceret ego sum. Sequitur
eium idem ut ait marcus Iehe
autem dir̃ illi. Ego sum. et in¬
debitis filium homuns a der¬
tris sedentem uirtutis et ueni

Expanded text:
Marcus autem eadem aliis uerbis dicit, nisi quod tacet, quod eum adiurauerit princeps sacerdotum. sed tantum ualere ostendit quod ei dicit Iesus: tu dixisti, quantulum si diceret: ego sum. sequitur enim, ut ait idem Marcus: Iesus autem dixit illi: ego sum. et uidebitis filium hominis a dextris
Abbreviated transcription (Latin):
uenerimꝰ: ut etiam illic osten¬
datur euangłitas sͥ congrue¬
re. Si aut queruntur ip̃sa om¬
nino uerba quȩ petro dñs di

Expanded text:
uenerimus, ut etiam illic ostendatur euangelistas sibi congruere. Si autem quaeruntur ipsa omnino uerba, quae Petro dominus di
Abbreviated transcription (Latin):
usq ad illudubi ait. Respondẽs
au̾t iudas qui tradidit eum.
dix̃. Numquit ego sum rabbi:
Ait illi. Tu dixisti. In his quȩ cõ¬
sideranda nunc ꝓposiumꝰ in¬
chil afferunt questionis etiam
ceteri ȩuangelistȩ qui talia cõ¬

Expanded text:
ad illud ubi ait: respondens autem ludas, qui tradidit eum, dixit: numquid ego sum, rabbi? ait illi: tu dixisti. in his quae consideranda nunc proposuimus nihil adferunt quaestionis etiam ceteri euangelistae, qui talia com
Abbreviated transcription (Latin):
miam: aut uinum ei ꝓpħis. et
cetera usq ad aiud ubiait st
quod cumq solueritis suꝑ ta
erit solutum et in celis. Hoc end
pene ordine marcus natrat s
int̾posuit primo de ceco illium¬
nato qd solus tp̃e cominemorat:
de illo qui dixit domino. Yides
homines sicut arbores ambu¬
lantes. lucas auͣt. p̃ miraculũ
illud de. quinq panibus: hoc
recordatur atq inserit. Ciqus
recoidationis ordo sictit iam supͣ
sendimus: nichil repugnat or¬
amistoritm. s potest illud moue¬
re qido lucas dominum iuter
rogasse discipulos suos qͣuem
uium dicerent homines. tune
duit cum eẽt solus orans. et ad¬
eeñt etiam ipsi. porro autem
marcus in uia dicit illos boc ab
eodem. interrogatos. S eum mo¬
orauit inuia. Iam etiam diis¬
se me recolo ne quis arbitretur
qd hic petrus nomen acceperit
ubiait illi. Tu es petrus. et suꝑhãc
petram edificabo ecclesiam meam¬
am. Hon entm accepit hoc nom̃:
nͥ ubi ioħ̾s cominemorat ei dic¬
ium eẽ: tuuocaberis cephas:

Expanded text:
is, et cetera usque ad illud ubi ait: et quodcumque solueris super terram, erit solutum in caelis. hoc eodem paene ordine Marcus narrat, sed interposuit primo de caeco inluminato, quod solus ipse commemorat, de illo qui dixit domino: uideo homines sicut arbores ambulantes. Lucas autem post miraculum illud de quinque panibus hoc recordatur adque inserit, cuius recordationis ordo, sicut supra iam ostendimus. nihil repugnat ordini istorum. sed potest illud mouere quod Lucrogasse discipulos suos, quem illum dicerent homines, tunc dixit, cum esset solus orans, et adessent etiam ipsi: porro autem Marcus in via dicit illos hoc ab eodem interrogatos. Sed eum mooravit in via. 109. Jam etiam dixisse me recolo, ne quis arbitretur quod hic Petrus nomen acceperit, ubi illi ait, Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam. Non enim accepit hoc nomen, nisi ubi Joannes commemorat ei dictum esse, Tu vocaberis Cephas,
Abbreviated transcription (Latin):
iħc ostendere: discipulis suis
quia oporteret eum ire ieroso¬
itam. et multa pati a senio¬
ribus et scribis. Et cetera usq
ad uluo ubiait. Non sapis ea que
dei sunt: s ea quȩ sunt hominũ

Expanded text:
Jesus ostendere discipulis suis quia oporteret eum ire Jerosolymam, et multa pati a senioribus et Scribis, etc., usque ad illud ubi ait, Non sapis ea quae Dei sunt, sed ea quae hominu
Abbreviated transcription (Latin):
dominus ad istos sermonem
faciens quos uolebat ab illorũ
errore liberari: scđm hos duos
euangelistas commemoratur
Ut quod illis dietu ẽ quomͦ
dicitis sicuit matheus narrat
sic accipiatur. non tanquam
ad illos s tanquam de illis ad
eos potius dictum sit. quosuo¬
lebat instruere.
Sequitur matħs ita naria¬
tionis suȩ oidinem tenẽs
Tunc ihie locutus ẽ ad turbas
et ad discipu los suos dicens

Expanded text:
dominus ad istos sermonem dominus ad istos sermonem faciens quos uolebat ab illorum errore liberari secundum hos duos euangelistas commemoratur, ut quod illis dictum est: quomodo dicitis, sicut Mattheus narrat, sic accipiatur, non tamquam ad illos, sed tamquam de illis ad eos potius dictum sit, quos uolebat instruere. Sequitur Mattheus ita narrationis ordinem tenens: tunc Iesus locutus est ad turbas et discipulos suo
Abbreviated transcription (Latin):
sus fuit quisquam ex ulla die
eum amplius int̾rogare: Hoc
consequent̾ et eodem ordine:
marcus quoq cominemorauit.
lucasetiam tantum mͦ de illo
tacet qui int̾rogauit dominũ
quod eẽt mancdatum primum
in lege. Hoc aut p̾termisso. eu̾o
etiam ipse ordinem seruat: et
hoc de: rp̃o quomͦ sit filiꝰ dauid
quesisse auideis dominum.
paruer narrat. Hec uit̾ ẽ ad sẽ¬
tentiam. quod scdin matb̃m
cum int̾rogass iħe quio eis
iuideatur de. ip̃o cuiꝰ eẽt filius
illi responderunt dauid: tũ
demum intulit. quomͦ eum da¬
se inueniuntur Incelligere
enum debemꝰ pꝰ eorum respon-¬
sionem. sententiam ipfius do¬
mini a duobus euangelistis in¬
sinuatam: quom ab illo dicta
sit his auclientibꝰ quos uolebat
suo magisterio utiliter infor¬
mare: et ab scribatum aliena¬
re doctrina. qui de.xp̃o illuo
solum sapiebant quod scđm
carnem factus erat ex semine
dauid: non eum autem intel¬
ligebant deum ꝓpt̾ quod erat
dominus ipfuis daiuo. Ideo
tanquam de illis errantibus

Expanded text:
m ex illa die eum amplius interrogare. hoc consequenter et eodem ordine Marcus quoque commemorat. Lucas etiam tantum modo de illo tacet qui interrogauit dominum, quod esset mandatum primum in lege; hoc autem praetermisso eundem etiam ipse ordinem seruat, et hoc de Christo, quomodo sit filius Dauid, quaesisse a Iudaeis dominum pariter narrat. nec interest ad sententiam, quod secundum Mattheum, cum interrogasset Iesus, quid eis uideatur de Christo, cuius esset filius, illi responderunt: Dauid, tum demum intulit, quomodo eum Dase inueniuntur. intellegere enim debemus post eorum responsionem sententiam ipsius domini a duobus euangelistis insinuatam, quomodo ab illo dicta sit, his audientibus quos uolebat suo magisterio utiliter informare et ab scribarum alienare doctrina, qui de Christo illud solum sapiebant, quod secundum carnem factus erat ex semine Dauid, non eum autem intellegebant deum, propter quod erat dominus ipsius Dauid. ideo tamquam de illis errantibus
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑmiserit: quisquis pia diligen¬
tia quesiuerit. diuinitus adu¬
tus poterit ad inuenire: hoc ta¬
men nonẽ huius oꝑis munus
quod nunc suscepimus tantum
ut demonsteremus euangelistas
neq fibi neq inter se repugnate
quolibet ordine: uel easdem res.
uel alias factorum dictorum q
.rp̃i unusquisq eorum potuerit
uolueritue nartare: Quapropter
ubi ordo temporum non apparet.
nichil nr̃a inter eẽ debet quem
narrandi ordinem quilibet eoꝵ
tenuerit. Ubi autem apparet:
si quio monuerit quod fibi aut¬
alteri repugnare iidetur. utiq
considerandum et enodandum ẽ

Expanded text:
permiserit, quisquis pia diligenpermiserit, quisquis pia diligentia quaesierit, diuinitus adiutus poterit inuenire. hoc tamen non est huius operis munus, quod nunc suscepimus, tantum ut demonstremus euangelistas neque sibi neque inter se repugnare, quolibet ordine uel easdem res uel alias factorum dictorumque Christi unusquisque eorum potuerit uolueritue narrare. quapropter ubi ordo temporum non apparet, nihil nostra interesse debet, quem narrandi ordinem quilibet eorum tenuerit, ubi autem apparet, si quid mouerit, quod alteri repugnare videatur, utique considerandum et enodandum e
Abbreviated transcription (Latin):
um int̃ alia sidera constituerẽt
Que opinio tantum contra illos
in animis humanis p̃ualuit:
ut nec nominare illum uoluerit.
senem potiꝰ ꝗͣ saturnum appellã¬
tes. tam timida suꝑsticione. ut
iam carthaginienses pene uicosu¬
o nom̃ mutauerint. uicum senis
crebriꝰ ꝙͣ uicum saturni appellã¬
tes. Notum ẽ gͦ quid colere conui¬
cantur. et quid colorare conentur.
ud oratores simulachrorum. Uer
et ab istis nouitus saturni inter¬
p̃tatoribus requirendum ẽ: qͥd
de cdeo sentiant hebreorum. Etiã
ipsis placuit õs dõs cum gentibꝰ
colere. cum eos suꝑbos puderet
ꝓ pec̾corum suoꝵ remissione: hu¬
miliari sub. xp̃o. Quio gͦ sentiĩt
de deo isrł: Quem si non colunt:
non õs dõs colunt. Si aũt colũt
non colunt sicut se coli iussit.
quia et alios colunt quos coli
iue ꝓhibuit Per eos enim uates
ista ꝓbibuit: ꝑ quos nec ipsa
que nunc a ip̃ianis eorum simu¬
patuntur futura p̃duit. Siuee

Expanded text:
um inter alia sidera constituerent. um inter alia sidera constituerent. quae opinio tantum contra illos in animis humanis praeualuit, ut nec nominare illum uelint, senem potius quam Saturnum appellantes, tam timida superstitione, ut iam Carthaginienses paene uico suo nomen mutauerint \'uicum senis\' crebrius quam \'uicum Saturni appellantes. Notum est ergo, quid colere conuincantur et quid colorare conentur adoratores simulacrorum. uerum et ab istis nouiciis Saturni interpretatoribus requirendum est, quid de deo sentiant Hebraeorum. etiam ipsis enim placuit omnes deos cum gentibus colere, cum eos superbos puderet pro peccatorum remissione humilari sub Christo. quid ergo sentiunt de deo Israhel? quem si non colunt, non omnes deos colunt, si autem colunt, non colunt sicut se coli iussit, quia et alios colunt, quos coli ille prohibuit. per eos enim uates ista prohibuit, per quos haec ipsa, quae nunc a Christianis eorum simupatiuntur, futura praedixit. siue
Abbreviated transcription (Latin):
nulla stmislacha. aut certe sat᷑¬
no potius quam ioui capitolia
constituerent: Heq enim ullam
animam rationalem sapientẽ
fieri disputant. nisi participati¬
one summe iluus incomutabi¬
lisq sapientie non solum cuius¬
quam hominis animam: sed ip¬
sius etiam mundi quem dicũt
iouem. Hos uero ẽẽ. quandam
summam dei sapientiam cuius
participatione fit sapiens que¬
cumq antma fit uere sapiens:
non tantum concedimꝰ. uerum
etiam maxime p̃dicamꝰ. Untrõ
autem uniuersa ista corporalis
moles que mundus appellatur
habeat quandam animam:
hominem etiam si semꝑ eitm late¬
at: quando quidem nuia anĩa
fit sapiens uel beata ex alia qua¬
cumq anima: s ex illa fũma so¬
ia atq incõmutabili dei sapien¬
tia: Romani tamen qui non sa¬
turno. s ioui capitolium condi¬
derunt et mathematicos. uel ge¬
nethliacos marime delerent.qui
saturnum quem sapientum effec¬
torem isti dicerent. maleficum de¬

Expanded text:
nulla simulacra aut certe Satunulla simulacra aut certe Saturno potius quam Ioui Capitolia constituerent? neque enim ullam animam rationalem sapientem fieri disputant nisi participatione summae illius incommutabilisque sapientiae, non solum cuiusquam hominis animam, sed ipsius etiam mundi, quam dicunt Iouem; nos uero esse quandam summam dei sapientiam, cuius participatione fit sapiens, quaecumque anima fit uere sapiens, non tantum concedimus, uerum etiam maxime praedicamus. utrum autem uniuersa ista corporalis moles, quae mundus appellatur. habeat quandam animam hominem, etiamsi semper eum lateat; quandoquidem nulla anima fit sapiens vel beata ex alia quacumque anima, sed ex illa sola summa atque incommutabili Dei sapientia? 36. Romani tamen, qui non Saturno, sed Jovi Capitolium condient et mathematicos uel genethliacos maxime delerent, qui Saturnum, quem sapientum effectorem isti dicerent, maleficum de
Abbreviated transcription (Latin):
runt: et saturnum alit̃ int̃pre¬
tari conati sunt: dicentes appel¬
latũ cronon uelut a satietate in¬
tellectus: eo quod grece satietas
coros. intellectus autem siue
mens. niis dicitur. cui iudetur
fuffragari et latinum nomen:
quasi ex prima latina parte et
greca posteriore conpositram. ut
diceretur saturnus tanquam
satur cẽt. mus uidunt quam eẽt
absiutdum si filtus temporis iu¬
pit naberetur: quem etnum
uel putabant uel putari uole¬
bant atuero scđm istam nouel¬
lam int̃pretationem quam ue¬
teres eorum si habuissent. mirũ
si ciceronem uarronem q la¬
tuisset. saturni filium iouem
dicunt: tanq ab illa fũma men¬
te ꝓfluentem spm quem uolũt
eẽ. uielut animam mundi buiꝰ.
omnia celestia et terrena corꝑa
implentem. Unde ulud maro¬
nisẽ quod paulo ante cõmemo¬
raui: ioiuis omnia plena. Honne
sipossent isti sicut ipsam int̃p̃¬
tationem. ita etiam suꝑstionẽ
homunitin comutarent: et aut

Expanded text:
runt, et Saturnum aliter interprerunt, et Saturnum aliter interpretari conati sunt dicentes appellatum Cronon uelut a satietate intellectus eo, quod Graece satietas coros, intellectus autem sine mens nus dicitur. cui uidetur suffragari et Latinum nomen quasi ex prima Latina parte et Graeca posteriore conpositum, ut diceretur Saturnus tamquam satur nus. uiderunt, quam esset absurdum, si filius temporis Iuppiter haberetur, quem deum aeternum uel putabant uel putari uolebant. at uero secundum istam nouellam interpretationem, quam ueteres eorum si habuissent, mirum si Ciceronem Varronemque latuisset, Saturni filium Iouem dicunt tamquam ab illa summa mente profluentem spiritum, quam uolunt esse uelut animam mundi huius omnia caelestia et terrena corpora implentem. unde illud Maronis est, quod paulo ante commemoraui: Iouis is omnia plena. numquid non, si possent, isti sicut ipsam interpretationem ita etiam superstitionem hominum commutarent et aut
Abbreviated transcription (Latin):
ademptis qui genus indocile:⁊
disꝑsum montibꝰ altis conpofu¬
in horis: non ne ipsum eius sumu¬
lachrum quoo cohoꝑto capite
fingitur. quasi latentem incdi¬
cat: honne ipse talis ostendit a¬
gri culturam quod falce demos¬
trat: hon inquiunt. Nam iudĩs
si fuerit ille homo et rex quidã
de quo ista narrantur. nos tam̃
saturnum interpretamur umn¬
uersum tempus quos grecum e¬
tiam uocabulum eius offendit
lyocatur entm cronos quod as¬
piratione addita etiam temporis
nomen ẽ: Unde et latine saturnꝰ
appellatuf quasi saturetur annis
Quid iam cum istis agendum sit
nescio qui conantes in meltus
int̃pretari nomina. et simulacͣ
deorum suorum fatentur maio¬
rem deum suum: et patrem cȩte¬
rorum tempus eẽ. Quio enim a¬
liuid indicant. quam omnes dõs
suos temporales ẽẽ: quorum pa¬
trem ipfum tempus constitumt:
Erubuerunt hinc philosophi
eorum recentiores platonici qui
iam.xp̃ianis temporibus fue¬

Expanded text:
ademptis, qui genus indocile et ademptis, qui genus indocile et dispersum montibus altis conposutus in oris? nonne ipsum eius simulacrum, quod cooperto capite fingitur, quasi latentem indicat? nonne ipse Italis ostendit agriculturam, quod falce demonstrat? non, inquiunt; nam uideris, si fuit ille homo et rex quidam, de quo ista narrantur, nos tamen Saturnum interpretamur \'uniuersum tempus\', quod Graecum etiam uocabulum eius ostendit; uocatur enim Cronos, quod adspiratione addita etiam temporis nomen est, unde et Latine Saturnus appellatur, quasi saturetur annis. quid iam cum istis agendum sit, nescio, qui conantes in melius interpretari nomina et simulacra deorum suorum fatentur maiorem deum suum et patrem ceterorum tempus esse. quid enim aliud indicant quam omnes deos suos temporales esse, quorum patrem ipsum tempus constituunt? Erubuerunt hinc philosophi eorum recentiores Platonici, qui iam christianis temporibus fue
Abbreviated transcription (Latin):
certior quam poete. qui sepulchra
deorum commemorasse aufus ẽ.
litteris ꝙ mandare: quanius hoc
non ex opinione ꝓpria p̾sunpserit:
s ipsorum sacroritm traditione cõ¬
memorauerit. Humqutd eruarro
uel tanquam poeta fingit. uel tã¬
quam achademicus dubie ponit
quod dicit talium deorum sacra.
er cuiusq eorum uita uel morte
qua it homines iurerunt uel
obierunt ẽẽ conposita: um quio
et leon ille sacerdos egiptius fuit¬
pͣoeta uel achademicus. qui ma¬
cedoni alexandro diuersam quid̃
agregorum opinione istorum
deorum originem. uerumptam̃
ita ꝓdit. ut eos homines fuisse de¬
claret: S quid ad nos: Dicant se
iouem non hominem mortuum
colere. nec homini mortuo capito¬
ltum dedicasse: s piritui uiuifi¬
canti omnia: quo mundus un¬
pletur. et scutum eius in honore
nutricis eius factum de pelle ca¬
prina int̃pretentur ut uolunt
Quio dicunt de saturno: Quem
saturnm colunt: honne ille ẽ
qui primus ab olinpo uenit. ar¬
ma iouis fugiens et regnis erul

Expanded text:
certior quam poetae, qui sepulchra deorum commemorare ausus est litterisque mandare, quamuis hoc non ei opinione propria praesumserit, sed ex ipsorum sacrorum traditione commemorauerit. numquid et Varro uel tamquam poeta fingit uel tamquam Academicus dubie ponit, quod dicit talium deorum sacra ex cuiusque eorum uita uel morte, qua inter homines uixerunt uel obierunt, esse conposita? numquid et Leon ille sacerdos Aegyptius poeta uel Academicus fuit, qui Macedoni Alexandro diuersam quidem a Graecorum opinione istorum deorum originem uerum tamen ita prodit, ut eos homines fuisse declaret? Sed quid ad nos? dicant se Iouem non hominem mortuum colere nec homini mortuo Capitolium dedicasse, sed spiritui uiuificanti omnia, quo mundus impletur, et scutum eius in honorem nutricis eius factum de pelle caprina interpretentur ut uolunt. quid dicunt de Saturno? quem Saturnum colunt? nonne ille est, qui primus ab Olympo uenit arma Iouis fugiens et regnis exsul
Abbreviated transcription (Latin):
sunt. qui eisꝰ deum omnum
creatorem unum uerum deum
cui untuersa subiecta sunt: et
ꝑ sensibilium rerum congruamn
speciem figurate ostenderent.
et quemadinodum secoli p̃ci¬
peret indicarent: siue aliquorũ
quo ⁊ ipsi angeli uident. cons¬
tat tam̃ eos ili deo seruisse. qui
alios coli cdeos ꝓhibuit. ueruisse
autem fide pietatis in regno et
sacerdotio reipliblicȩ suȩ. et. ip̃m
uenturum uerum regem acta¬
cerdotem significantitꝰ sacris
porro autem indus gentium
quos isti dum colere uolunt untũ
qui cum istis coli non potest
colere nolunt: dicant quio cau
seͤ ut muius eorum inuemat᷑
qui alterum coli ꝓhibeat cum
eos indiuersis offitus muneriuꝰ¬
q constituant. et rebus adunũ
quemq ꝓprie ꝑtinentitꝰ p̾sides
uelint. uͥi entm iupit non ꝓhibi¬
bet saturnum coli quia nonest
ule homo qui cittm hominem
patrem de regno expulit:s aut ce¬
li corpus. aut sp̃s implens cȩlum
et t̾ram: et ideo non potest ꝓhibere
colimentem suꝑnam exqua diͣ

Expanded text:
sint, qui eis deum omnium creatorem unum uerum deum, cui uniuersa subiecta sunt, et per sensibilium rerum congruam speciem figurate ostenderent et quemadmodum se coli praeciperet indicarent, siue aliquorum quo et ipsi angeli uident, constat tamen eos illi deo seruisse, qui alios deos coli prohibuit, seruisse autem fide pietatis in regno et sacerdotio reipublicae suae et Christum uenturum regem ac sacerdotem significantibus sacris. Porro autem in dis gentium, quos isti dum colere nolunt illum qui cum istis coli non potest colere nolunt, dicant, quid causae est, ut nullus eorum inueniatur qui alterum coli prohibeat, cum eos in diuersis officiis muneribusque constituant et rebus ad quemque proprie pertinentibus praesides uelint. si enim Iuppiter non prohibet Saturnum coli, quia non est ille homo, qui illum hominem patrem de regno expulit, sed aut caeli corpus aut spiritus implens caelum et terram, et ideo non potest prohibere coli mentem supernam, ei qua dicitur
Abbreviated transcription (Latin):
apuo quos primum audiebatur et
dixerunt reus ẽ mortis qd̃ apuo ma-¬
theum et marchum inuenitur. ut
recapitulando intelligantur de pe-¬
tri negatione post eadixisse qd̃ ante
factum erat. Hon enim absurde co-¬
nitur eo temꝑe quando ut dixi re-¬
um mortis ꝓmntiauerunt nona
horam noctis ẽẽ potuisse. Ex qua ho¬
ia usq ad horam qua sedit pilatus ꝓ
trbunali quasi hora sexta fuit non
diei s parasceues id est immolatio¬
nis dñi qd̃ uerum paschaest ut ple¬
nasexta eiusdem parasceues quȩ ple-¬
nadiei t̾cia occurrebat dñs suspen¬
deretur in ligno. Siue gͦ hoc potuis
intelligendum eligatur. siue marcꝰ
tertiam horam recoluerit eamq ma-¬
ame ad condempnationem tudeoꝵ
in dñi crucifixione cominemorare
uoluerit. qua intelliguntur clama¬
re potuisse ut crucifigeretur ut ip¬
sos potius crucifirisse acciꝑemus
quam eos quorum manibus in
rio magis accessit ad dnm̃ quam
illi amici quos misit. procul dubio

Expanded text:
aput quos primo audiebatur, et aput quos primo audiebatur, et dixerunt: reus est mortis, quod aput Mattheum et Marcum inuenitur, ut recapitulando intellegantur de Petri negatione postea dixisse quod antea factum erat. non enim absurde conicitur eo tempore, quando, ut dixi, reum mortis pronuntiauerunt, nonam horam noctis esse potuisse. ex qua hora usque ad horam, qua sedit Pilatus pro tribunali, quasi sexta hora fuit, non diei, sed parasceues, id est immolationis domini, quod uerum pascha est, ut plena sexta eiusdem parasceues, quae plena diei tertia occurrebat, dominus suspenderetur in ligno. siue ergo hoc potius intellegendum eligatur, siue Marcus tertiam horam recoluerit eamque maxime ad condemnationem Iudaeorum in domini crucifixione commemorare uoluerit, qua intelleguntur clamare potuisse, ut crucifigeretur, ut ipsos potius crucifixisse acciperemus quam eos quorum manibus susrio magis accessit ad dominum quam illi amici, quos misit: procul dubio
Abbreviated transcription (Latin):
hora parasceu̾es sexta scđm ioħm:
et hora dieit̾cia scd̃m marcum. t
non marcus horam illam recordi¬
tam recapitulando cominemoral¬
runt iudei clamauerunt iudeicu¬
cifige. crucifige: s eam ꝓrsus horã
t̾ciam dixerit qua dominus estf¬
.xus in ligno. Quis fidelis non hi¬
ic faueat solutioni questionis:s
modo possit aliguis articululo¬
nici ab hora nona noctis. unde cȩpisse
ligamus: Si enim dicamꝰ eamcepi¬
sse quando a uideis adp̾hensus est
ans: ad huc noctis primȩ partes er̾at
siquando ad domum ꝑductus est
soceri carpbȩ ubi et auditusest apr̃i¬
cipibus sacerdotum: adhuc gallus
non cantauerat quod ex petri nega¬
tione collunus: quȩ cum iam audi-¬
retur facta est Si autem quando
pilato traditus est iam mane fuis¬
se aptissime. scriptum ẽ. restat gͦ
ut intelligatur tunc cepisse istam
parasceuem paschȩ: id est p̃paratioẽm
mortis domini quando responde-¬
runt om̃s principes sacerdotum

Expanded text:
hora parasceue sexta secundum Iohannem hora parasceue sexta secundum Iohannem et hora diei tertia secundum Marcum, ut non Marcus horam illam recordatam recapitulando commemorauerit, qua clamauerunt Iudaei: crucifige, crucifige, sed eam potius horam tertiam dixerit, qua dominus est crucifixus in ligno. quis fidelis non ic faueat solutioni quaestionis, si modo possit aliquis articulus conici ab hora nona noctis, unde coepisse ter intellegamus? si enim dicamus eam coepisse, quando a Iudaeis adprehensus est dominus, adhuc noctis primae partes erant; si. quando ad domum perductus est soceri Caifae, ubi et auditus est a principibus sacerdotum, adhuc gallus non cantauerat, quod ex Petri negatione colligimus, quae, cum iam audiretur, facta est; si autem, quando Pilato traditus est, iam mane fuisse apertissime scriptum est. restat ergo, ut intellegamus tunc coepisse istam parasceuen paschae, id est praeparationem mortis domini, quando responderunt omnes principes sacerdotum,
Abbreviated transcription (Latin):
re potiusse. diligens inquisitor
inueniet: cum adu̾terit hoc quod a
militibus factum est hora serta fac¬
tun eẽ. Quamquam non desint
qui parasceues quam ioh̃s cõme¬
morauit dicens. erat autem paras¬
ceue hora fere serta. horam diert̃¬
ciam uelint intelligi qua sedit
pilatus ꝓ tribunali. Ut ẽadem ter¬
cia completa uideatur quandociu¬
cifixus est atq illo iam pendente
in ligno aliȩ tres hore ꝑactȩ suit.
reddiderit sp̃m. ut ab ea hora qua
defunctus est. id est dici serta tenebr
fierent usq ad nonam. Dicunt em̾
die quidem illo quem dies sabbati
sequebatur. parasceuen fuisse pas¬
chȩ iudeorum. quod ab eodem sab¬
bato iam inciꝑent arima. S tam̃
uerum pascha quod iam in passi¬
ne domini gerebatur non tudem
parasceuen habe ab hora noctis no¬
na in eo quod dominus a iuides
occidendus p̃parabatur. Parasce¬
ue quippe interpretatur p̃param
du illa ergo nona noctis hora usq
ad eius crucifirionem: occurit

Expanded text:
re potuisse diligens inquisitor re potuisse diligens inquisitor inueniet, cum aduerterit hoc quod a militibus factum est hora sexta factum esse. Quamquam non desint qui parasceues — quam Iohannes commemorauit dicens: erat autem parasceue hora fere sexta — horam diei tertiam uelint intellegi, qua sedit Pilatus pro tribunali, ut eadem tertia conpleta uideatur, quando crucifixus est, adque illo iam pendente in ligno aliae tres horae peractae sint et reddiderit spiritum, ut ab ea hora, qua defunctus est, id est diei sexta, tenebrae fierent usque ad nonam. dicunt enim die quidem illo, quem dies sabbati sequebatur. parasceuen fuisse paschae Iudaeorum, quod ab eodem sabbato iam inciperent azyma; sed tamen uerum pascha, quod iam in passione domini gerebatur, non Iudaeparasceuen habere, ab hora noctis nona in eo quod occidendus praeparabatur. parasceue quippe interpretatur praeparatio. ab illa ergo nona hora noctis usque ad eius crucifixionem occurrit
Abbreviated transcription (Latin):
neo eos qui hec legunt ꝑ nos ad ui¬
uante domino elaborata. ut huius
sermonis quem hoc loco int̾ponen¬
dum arbitratus sum: in omni si¬
mili questionum difficultate me¬
minerint. ne sepius eadem repeten¬
da sint. Facile autem uidebit qui
sine impietatis duritia uoluerit
attendere quam oportuno loco. mar¬
cus hoc de t̾cia hora posuerit ut qͥsq
ibi recordetur qua hora iudei cruci¬
firerint dominum qui uolebant
in romanos uel principes uel mili¬
tes tranfferre ipsum facinus: ubi
factum ministrorum militum cõ¬
memoratum ẽ. Ait enim. Et cruci¬
figentes eum: diuiserunt uestim̃¬
ta euis: mutentes sortem suꝑ eis.
quis quid tolleret. Quid hoc nisi
milites sicut ioħs manifestat:
Ergo ne quisquam cogitationem
tanti criminis. auersus iniudeis
ĩmilites illos conuerteret. erat au¬
tem inquit hoia tercia. et crucifi¬
rerunt eum. Ut illi eum potuis
crucifirisse inueniantur quos ho¬
ra tercia ut crucifigeretur clama¬

Expanded text:
neo eos qui haec legunt per nos adiuneo eos qui haec legunt per nos adiuuante domino elaborata, ut huius sermonis, quem hoc loco interponendum arbitratus sum in omni simili quaestionum difficultate meminerint, ne saepius eadem repetenda sint. facile autem uidebit qui sine impietatis duritia uoluerit adtendere, quam oportuno loco Marcus hoc de tertia hora posuerit, ut quisque . ibi recordetur, qua hora Iudaei crucifixerint dominum, qui uolebant in Romanos uel principes uel milites transferre ipsum facinus, ubi factum ministrorum militum commemoratum est. ait enim: et crucifigentes eum diuiserunt uestimenta eius mittentes sortes super eis, quis quid tolleret. qui hoc, nisi milites, sicut Iohannes manifestat? ergo ne quisquam cogitationem tanti criminis auersus a Iudaeis in milites illos conuerteret, erat autem, inquit, hora tertia et crucifixerunt eum, ut illi eum potius crucifixisse inueniantur quos hora tertia, ut crucifigeretur, clama
Abbreviated transcription (Latin):
quis idoneus intelligere quam uis¬
te fiat: Quod idem dominus dicit.
egoueni ut qui non uident uide¬
ant et quiuident cecifiant. Ipsa ẽ
enuim altitudo diuitiarum scientiȩ
et sapientie dei qua fit ex eadem mas¬
sa aliud uas in honorem aliuo in cõ¬
tumeliam. et dicitur carni et sangui
ni. Ohomo tu quis es qui responde¬
as deo: Quis gͦ et in hac re. cognoscit
intellectum domini. aut quis consi¬
liarius illi fuit ubi sic gub̾nauit cor¬
da reminiscentium euangelistarũ
et in eccłiȩ fastigio tanto auctorita¬
tis culmine: sublimauit. ut ꝑ hȩc
ipsa quȩ in eis contraria uideri pos¬
sunt multi excecarentur. digne tra¬
diti in conscupiscentias cordis sui
et reprobum sensum et multierer¬
cerentur ad elimandum pium
intellectum scd̃m occultam om̃i¬
potentis iusticiam: Uicit enim
ꝓpħa domino. Himis ꝓfundȩ fac¬
tȩ sunt cogitationes tuȩ. uir insi¬
piens non cognoscit et stultus nõ
intelligit hȩc. Peto autem et ad mo¬

Expanded text:
quis idoneus intellegere, quam iusquis idoneus intellegere, quam iuste fiat? quod idem dominus dicit: ego ueni, ut qui non uident uideant et qui uident caeci fiant. ipsa est enim altitudo diuitiarum sapientiae et scientiae dei, qua fecit ex eadem massa aliud uas in honorem, aliud in contumeliam, et dicni: O homo, tu quis es qui respondeas Deo? Quis ergo et in hac re cognoscit intellectum Domini, aut quis consiliarius illi fuit , ubi sic gubernavit corda reminiscentium evangelistarum, et in Ecclesiae fastigio tanto auctoritatis culmine sublimavit, ut per haec ipsa quae in eis contraria videri possunt, multi excaecarentur, digne traditi in concupiscentias cordis sui et in reprobum sensum , et multi exercerentur ad elimandum pium intellectum secundum occultam Omnipotentis justitiam. Dicit enim propheta domino: nimis profundae factae sunt cogitationes tuae, uir inprudens non cognoscit et stultus non intellegit haec. Peto autem et admo
Abbreviated transcription (Latin):
ipse narrauit. Dignetur gͦ consilio
marei ȩuangelistȩ suꝑari consiltũ
suum qui eo loco id ponendum u¬
dicauit quo loco diuina inspirati¬
one suggestum ẽ. Recordationes eñi
corum eius manu gub̾natȩ sunt
nu gubernat aquam sicut scrip¬
tum ẽ qualit̾ illi placuerit. fiuitat
enun humana memona ꝑuarias
eogitauones nec meuius quam po¬
testate ẽ quid et quando eiueniat
inmentem. Cum gͦ illi sc̃i et ueraces
uiri : quasi fortuita recordationũ
suarum ꝓpter narrationis ordinem
occultȩ dei potestati cui nichil fortu¬
itum est commnisisent: non oportet
quemquam hominum dicere. lon¬
ge abiectum ab oculis dei et longe
ꝑeregrinantem hoc loco pomi debu¬
it quod ualde ignorat eur eo loco
dominus pom uoluerit. Quia et
si obuelatum est euangelium nr̃m
ait apłs. in his qui ꝑeunt obuela¬
tum ẽ. Et cum dixiss alus quidem
sumus ordor uite inuitam. alus
odor mortis inmortem: subiecte sta¬
tim. Et ad hec quis idoneus: idest

Expanded text:
ipse narrauit. dignetur ergo consilio ipse narrauit. dignetur ergo consilio Marci euangelistae superari consilium suum, qui eo loco id ponendum iudicauit, quo loco diuina inspiratione suggestum est. recordationes enim eorum eius manu gubernatae sunt qui gubernat aquam, sicut scriptum est, qualiter illi placuerit. fluitat enim humana memoria per uarias cogitationes, nec in cuiusquam potestate est, quid et quando ei ueniat in mentem. cum ergo illi sancti et ueraces uiri quasi fortuita recordationum suarum propter narrationis ordinem occultae dei potestati, cui nihil fortuitum est, commisissent, non oportet quemquam hominum dicere longe abiectum ab oculis dei et longe peregrinantem: hoc loco poni debuit, quod ualde ignorat. cur eo loco deus poni uoluerit, quia: et si obuelatum est euangelium nostrum, ait apostolus, in his qui pereunt obuelatum est, et cum dixisset: aliis quidem sumus odor uitae in uitam, aliis odor mortis in mortem, subiecit statim: et ad haec quis idoneus? id est
Abbreviated transcription (Latin):
cum intelligeremus. Quia uͦ ait dice¬
bat satis uitimauit intelligentibus
multismodis et sepe dictum eẽ. quo
usq incipet hora serta. Cogitemus gͦ
quam breuiter hoc dixerit marcus in
conꝑatione mathei: quam breuiter
matheus inconꝑatione. lucȩ: quam
ureuiter lucas inconꝑatione iohis
cum tamen alia atq alia quisq cõ¬
memoraret. quam deniq breuiter
ipse ioħs in conpatione rerum quȩ
geste sunt et morarum cum ila a
gererentur.et sine: insania resisten¬
di credamus duas horas. et quiddam
illo interuallo transite potuisse. qͥs¬
quis aũt duerit potuisse marcum
si ita eẽt eo temꝑe dicere: fuisse horã
tciam quo erat hora tercia cum uor
iudeorum de crucifigendo domino
sonuisset: dicere: etiam quod eum
tunc ipsi crucifirerint nimis suꝑbȩ
leges narratoribus ueritatis impo¬
int. Sic enim potest dicere si hec ip̃e
narraret eo modo eodem q ordine
ab omnibus debuisse narrari. quo

Expanded text:
tum intelligeremus: quia vero ait, dicetum intelligeremus: quia vero ait, dicebat; satis imultis modis et saepe dictum esse, quo usque inciperet hora sexta. cogitemus ergo, quam breuiter hoc dixerit Marcus in conparatione Matthei, quam breuiter Mattheus in conparatione Lucae, quam breuiter Lucas in conparatione Iohannis, cum tamen alia adque alia quisque commemoraret, et quam denique breuiter ipse lohannes in conparatione rerum, quae gestae sunt, et morarum, cum illa gererentur: et sine insania resistendi credamus duas horas et quiddam illo interuallo transire potuisse. Quisquis autem dixerit potuisse Marcum, si ita esset, eo tempore dicere fuisse horam tertiam, quo erat hora tertia, cum uox Iudaeorum de crucifigendo domino sonuisset, dicere etiam, quod eum tunc ipsi crucifixerint, nimis superbe leges narratoribus ueritatis inponit. sic enim potest dicere, si haec ipse narraret, eo modo eodemque ordine ab omnibus debuisse narrari, quo
Abbreviated transcription (Latin):
titur atq inter hȩc uarus conuitus
illuditur simul enim cum illa age¬
rentur etiam conuitia iaciebantur.
completa ẽ hora serta et facte. sun
tenebrȩ quas matheus et marcus
et lucas commnemorant. Iam itais
corruat impia ꝑtinatia et credat do
firum linga iudeorum. et serta mi¬
nibus militum: quia intumultu
udeonim et pilati estibus duȩ atqi
amplius horȩ p̃terierunt a uoce qͣ
direrunt crucifige. S ipse marcus
qui mariine breuitatis sectator est
bereiuiter uoluit intiare. pilati
uoluntatem et conatiun pro do¬
mini utta. Cum enun dixisset atil¬
li iterum clamauerunt crucifige
eum. ubi ostendit quod iam clama¬
uerant cum uellent sibi dimitu
barabant: adiunxit. Pilatus uer
dicebat eis. Quid enim mali fecii:
hoc modo breuiter insinuauit ad
hu gestum est memor tamen etiam
e quid ueller intelligi. Non ait.
atus uͦ duxit eis: s ait pilatus uero
dicebat eis. Quid eium mali fecit:
quia si diceret dixit: quasi semel dic¬

Expanded text:
titur adque inter haec uariis conuiciis titur adque inter haec uariis conuiciis inluditur — simul enim, cum illa gererentur, etiam conuicia iaciebantur —, conpleta est et hora sexta et factae sunt tenebrae, quas Mattheus et Marcus et Lucas commemorant. Iam itaque conruat impia pertinacia et credat domfixum lingua Iudaeorum et sexta manibus militum, quia in tumultu Iudaeorum et Pilati aestibus duae adque amplius horae praeterierunt a uoce, qua dixerunt: crucifige. sed ipse Marcus, qui maxime breuitatis sectator est, breuiter uoluit intimare Pilati uoluntatem et conatum pro domini uita. cum enim dixisset: at illi iterum clamauerunt: crucifige eum, ubi ostendit, quod iam clamauerant, cum uellent sibi dimitti Barabban, adiunxit: Pilatus uero dicebat eis: quid enim mali fecit? hoc modo breuiter insinuauit quod diu gestum est. memor tamen etiam iste quid uellet intPilatus vero dixit eis; sed ait, Pilatus vero dicebat eis, Quid enim mali fecit? Quia si diceret, dixit; quasi semel dic
Abbreviated transcription (Latin):
gabata. Erat aũt parasceue pachȩ.
hora quasi serta. Ab illa gͦ uoce iui¬
deorum qua primo direrunt cru¬
cifige cum eẽt hoia t̾cia usq ad hoc
quod sedit ꝓ tribunali ꝑ medias
horas cunctationis pillati et tu¬
multuantium iudeorum: duȩ ho¬
re.p̾terierant et pacta quunta iam
de serta aliquid ceperat. Uicit ergo
iideis. Ecce. rex ur. Iui autem cla¬
mabant. Tolle tolle: crucifige eũ
S neq iam commotus pilatus ti¬
more. calumpniȩ facile cedebat.
Tunc enim uror eius ad eum mise¬
rat sedentem ꝓ tribunali quod pre¬
occupauit matheus qui hoc solue
commemorauit ante quam ade¬
um locum uarrationis ueniret ut
ibi hoc poneret ubi oportunum
iudicauit. Temptans itaq adhuc
pilatus ne quid ꝓficeret. ait illis.
Regem ur̃m crucifigam: Respond¬
runt pontifiees. Non habemus reg̾e
nisi cesarem. Tunc gͦ tradidit ulis
illum ut crucifigeretur. Et dum ꝑ¬
git et dum erucifigitur cum duos
latromibus: dum uestes eius diui¬
duntur et in sortem illa tumea mit¬

Expanded text:
Gabbatha. erat autem parasceue pascha hora quasi sexta. ab illa ergo uoce Iudaeorum, qua primo dixerunt: crucifige, cum esset hora diei tertia, usque ad hoc, quod sedit pro tribunali, per medias moras cunctationis Pilati et tumultuantium Iudaeorum duae horae praeterierunt et peracta quinta iam de sexta aliquid coeperat. dicit ergo Iudaeis: ecce rex uester. illi autem clamauerunt: tolle, crucifige eum. sed neque iam commotus Pilatus timore calumniae facile cedebat. tunc enim uxor eius ad eum miserat sedentem pro tribunali, quod praeoccupauit Mattheus, qui hoc solum commemorauit, antequam ad eum locum narrationis ueniret, ut ibi hoc poneret, ubi oportunum iudicauit. temtans itaque adhuc Pilatus, ne quid proficeret, dixit eis: regem uestrum crucifigam? responderunt pontifices: non habemus regem nisi Caesarem. tunc ergo tradidit illis eum, ut crucifigeretur. et dum pergit et dum crucifigitur cum duobus latronibus, dum uestes eius diuiduntur et in sortem illa tunica mit
Abbreviated transcription (Latin):
cum: nisi quia uoluit. aliquio
recapitulando significare. quos
aięsitum inueniretur cum scrip¬
tura ipsa illis temporibus legere¬
tur quibus untuerse eccłie notũ
erat qua hora dominus ligno sus¬
pensus sit. unde. posset hiuus uł
error corrigi. uel mendatium re¬
futari: S quia sciebat amiliribꝰ
fuspensum dominum non a
iudeis sicut ioħs aꝑtissime. diẽ
gis crucifuisse qui clamauerunt
ut crucifigeretur: quam illos qui
ministerium principi suo scd̃m
suum offitium p̃buerunt. Intel¬
ligitur gͦ. fuisse hora ĩcia cum cla¬
mauerunt iudei. ut dominus cru¬
cifigeretur: et ueracissime. dem̾o¬
stratur. tune eos crucifirisse. quan¬
do clamauerunt: marime quia
nolebant uideri se hoc fecisse et ꝓp¬
terea eum pilato tradiderant qd̾
eorum u̾ba satis indicant s cd̃m
ioħ̾m. Cum enim dixiss eis pilatꝰ
quam accusationem adfertis ad¬
uersus hominem hunc: refpon¬

Expanded text:
eum, nisi quia uoluit aliquid eum, nisi quia uoluit aliquid recapitulando significare, quod quaesitum inueniretur, cum scriptura ipsa illis temporibus legeretur, quibus uniuersae ecclesiae notum erat, qua hora dominus ligno suspensus est, unde posset huius uel error corrigi uel mendacium refutari? sed quia sciebat a militibus suspensum dominum, non a Iudaeis, sicut Iohannes apertissime dicit, gis crucifixisse qui clamauerunt, ut crucifigeretur, quam illos qui ministerium principi suo secundum suum officium praebuerunt. intellegitur ergo fuisse hora tertia, cum clamauerunt Iudaei, ut dominus crucifigeretur; et ueracissime demonstratur tunc eos crucifixisse, quando clamauerunt, maxime quia nolebant uideri se hoc fecisse; et propterea eum Pilato tradiderant, quod eorum uerba satis. indicant secundum Iohannem. cum enim dixisset eis Pilatus: quam accusationem affertis aduersum hominem hunc