comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
giae uelut electȩ & ꝓbatȩ illã theatricã
abiectã atq reꝓbatã menbrũq partẽq
fecer̃. cũ sit uniuersa turpis & falsa. at¬
q in se contineat cõmentitios dõs. una
pars eiꝰ sit in litteris sacerdotũ. altera
in carminib poetarũ. Utrũ habeat &
alias partes alia quȩstio ẽ. Nunc ꝓpt̃
diuisionẽ uarronis & urbanã & theatri¬
cã theologiã ad unã ciuilẽ ꝑtinere sa¬
tis ut opinor ostendi. Unde quia sunt
ambȩ similis turpitudinis. absurditatis.
indignitatis. falsitatis : absit auiris reli¬
giosis. ut siue ab hac si abilla uita sꝑetur
ȩterna. Deniq & ipse uarro enumerare
& cõmemorare dõs cępit a conceptione
hominis. quorũ numerꝰ ẽxorsus a iano
eamq seriẽ ꝑduxit usq ad decrepiti ho¬
minis mortẽ. & dõs ad ipsũ hominẽ ꝑ¬
tinentes clausit ad neniam deam quȩ in
funerib senũ cantatur. Deinde cȩpit dõs

Expanded text:
giae uelut electae et probatae illam theatricam giae uelut electae et probatae illam theatricam abiectam adque reprobatam membrum partemque fecerunt, ut, cum sit uniuersa turpis et fallax adque in se contineat commenticios deos, una pars eius sit in litteris sacerdotum, altera in carminibus poetarum. Utrum habeat et alias partes, alia quaestio est: nunc propter diuisionem Varronis et urbanam et theatricam theologian ad unam ciuilem pertinere satis, ut opinor, ostendi. Unde, quia sunt ambae similis turpitudinis absurditatis, indignitatis falsitatis, absit a ueris religiosis, ut siue ab hac siue ab illa uita speretur aeterna. Denique et ipse Varro commemorare et enumerare deos coepit a conceptione hominis, quorum numerum est exorsus a Iano, eamque seriem perduxit usque ad decrepiti hominis mortem, et deos ad ipsum hominem pertinentes clausit ad Neniam deam, quae in funeribus senum cantatur; deinde coepit deos
Abbreviated transcription (Latin):
poetarũ uelut res honestas a turpib.
ueraces a fallacib graues a leuib. seras
a ludicris. appetendas a respuendis qͦ
possunt quasi conent᷑ subtilitate discer¬
nere. In telligamus quid agant. Illamdis¬
atricã & fabulosã theologiã ab ista cius¬
li pende nouer̃. & ei de carminib poe¬
tarũ tanquã de speculo resultare. & i
ista ex posita quã damnare ñ audetT¬
illam eius imaginẽ libius arguunt &
rep̃hendunt: ut qui agnoscunt qͥd uelis
& hanc ipsã faciẽ cuius illa imago .ẽ. de
testent᷑. Quã tam̃ dii ipsi tanquã in eodẽ
speculo se intuentes ita diligunt. ut qui
quales sint mutraq melius udeatur..
Unde etiã cultores suos t̾ribilib imꝑiis
cõpuler̃ ut immunditiã theologiȩ fabu¬
losae sibi dicarent. in suis solemnitatib
ponerent. in rebus diuinis haberent: Atq
ita & se ipsos immundissimos sp̃s manifes¬
tius docuer̃. ẽẽ : & huius urbanȩ theolo¬

Expanded text:
poetarum, velut res honestas a turpibus, poetarum, velut res honestas a turpibus, veraces a fallacibus, graves a levibus, serias a ludicris, appetendas a respuendis, qua possunt quasi conentur subtilitate discernere. Intelligimus quid agant: illam theatricam et fabulosam theologiam ab ista civili pendere noverunt, et ei de carminibus poetarum tanquam de speculo resultare; et ideo ista exposita, quam damnare non audeillam eius imaginem liberius arguunt et reprehendunt, ut, qui agnoscunt quid uelint, et hanc ipsam faciem, cuitestentur; quam tamen dii ipsi tanquam in eodem speculo se intuentes ita diligunt, ut qui qualesque sint in utraque melius videantur. Unde etiam cultores suos terribilibus imperiis compulerunt, ut immunditiam theologiae fabulosae sibi dicarent, in suis solemnitatibus ponerent, in rebus diuinis haberent, adque ita et se ipsos inmundissimos spiritus manifestius esse docuerunt, et huius urbanae theolo
Abbreviated transcription (Latin):
in hominib quȩ ñ.ẽ. in numinib non¬
ne: cũ credunt con iugati tot dõs utriꝰ¬
q sexus. eẽ. p̃sentes. & huic oꝑi in stantes
ita pudore afficiuntur. ut & ille minꝰ
moueat᷑. & illa plus reluctet᷑ : & cer¬
te si ad .ẽ. uirginensis dea ut uirgini
tona soluatur. si ad .ẽ. dĩ subigus ut uiro
subigatur. si ad .ẽ. dea p̃ma ut sub acta
ne se cõmoueat cõprimat᷑. dea ꝑtunda
quid facit : Erubescat. eat foras: agat
aliquid. & marito ualde in honestũ :
ut qđ uocat᷑ illud impleat: quisq nisi¬
uocaretur : mauis contͣ eũ ꝓuxoris pudi¬
citia posceret maritꝰ auxiliũ. quã fȩta
contra siluanũ. Sed qͥd hoc dicã cũ ibi sit¬
& priapus nimius masculus. suꝑ cuus
immanis simũ & turpissimũ fascinũ se¬
dere noua nupta iubebat᷑ more hones¬
tissimo & religiosissimo matronarũ :
logia fabulosa urbes a theatris. tẽpla
abscȩnis. sacra pontificũ a carminib

Expanded text:
in hominibus, quae non est in numinibus, nonin hominibus, quae non est in numinibus, nonne, cum credunt coniugati tot deos utriusque sexus esse praesentes et huic operi instantes, ita pudore adficiuntur, ut et ille minus moueatur et illa plus reluctetur? Et certe si adest Virginiensis dea, ut uirgini zona soluatur; si adest deus Subigus, ut uiro subigatur; si adest dea Prema, ut subacta, ne se commoueat, conprimatur: dea Pertunda ibi quid facit? Erubescat, eat foras; agat aliquid et maritus. Valde inhonestum est, ut, quod uocatur illa, vocaretur, magis contra eum pro uxoris pudicitia posceret maritus auxilium, quam feta contra Silvanum. Sed quid hoc dicam, cum ibi sit et Priapus nimius masculus, super cujus immanissimum et turpissimum fascinum sedere nova nupta jubebatur, more honestissimo et religiosissimo matronarum? 4eologia fabulosa, urbes a theatris, templa a scenis, sacra pontificum a carminibus
Abbreviated transcription (Latin):
da quȩ nubit. Ad hibetur & ds̃ domi¬
ducus ut in domosit: ad hibetur domitiꝰ¬
ds̃ ut maneat cũ uiro: additur dea man¬
turna Quid ultra queritur : Parcatur
humanȩ uerecundiȩ Fagat cȩtera con¬
cupiscentia carnis & sanguinis ꝓcurato
secreto pudoris. Quid impletur cubi¬
culũ tribu numinũ. quando & para¬
nr̃mphi inde discedunt : & ad hoc un¬
pletur. ñ ut eorũ p̃sentia cogitata ma¬
ior sit cura puditiciȩ: sed ut̃ feminae
sexu infirmȩ nouitate pauidȩ illis
cooꝑantib sine ulla difficultate uirgi¬
nitas auferatur. Ad .ẽ. enĩ dea uirgini¬
ensis. & dĩ pat̾ subigus. & dea mat̃ p̃¬
ma & dea ꝑtunda. & uenus & priapus.
Quid ÷ hoc si om̃ino laborantẽ in illo
oꝑe uirũ abdiis ad iuuari oportebat.
ñ sufficeret aliquis unus. aut aliqͣ una:
Nunquid uenus sola parũ. eẽt. quȩ ad
hoc etiã dr̃ nuncupata qđ sine uiro fe¬
mina uirgo. eẽ. ñ desinat : Si . ẽ. ulla frors

Expanded text:
da quae nubit; adhibetur et deus Domida quae nubit; adhibetur et deus Domiducus; ut in domo sit, adhibetur deus Domitius; ut maneat cum uiro, additur dea Manturna. Quid ultra quaeritur? Parcatur humanae uerecundiae; peragat cetera concupiscentia carnis et sanguinis procurato secreto pudoris. Quid inpletur cubiculum turba numinum, quando et paranymphi inde discedunt? Et ad hoc inpletur, non ut eorum praesentia cogitata maior sit cura pudicitiae, sed ut feminae sexu infirmae, nouitate pauidae illis cooperantibus sine ulla difficultate uirginitas auferatur. Adest enim dea Virginiensis et deus pater Subigus, et dea mater Prema et dea Pertunda, et Venus et Priapus. Quid est hoc? Si omnino laborantem in illo opere uirum ab dis adiuuari oportebat, non sufficeret aliquis unus aut aliqua una? Numquid Venus sola parum esset, quae ad hoc etiam dicitur nuncupata, quod sine ui femina uirgo esse non desinat? Si est ulla frons
Abbreviated transcription (Latin):
domus. & primo limen securi ferire pꝰ ea
pilo tercio de uerrere scopis. ut his datis
culturȩ signis dĩ siluanꝰ ꝓhibeat᷑ intrare.
qđ neq arbores cȩduntur ac putantur
sine ferro. neq far conficit᷑ sine pilo. neq
fruges coaceruant᷑ sine scopis: Abhis aut̃
trib reb tres nuncupatos dõs. int̾cidonã
a securis in t̾cisione. pilumnũ apilo. de¬
uerram abscopis: quib diis custodibus:
contͣ uim dĩ siluani foeta conseruaret᷑ :
ita contra dĩ nocentis seuitiã ñ ualeret
custodia bonoꝵ nisi plures. eẽnt. ad uersꝰ
unũ: eiq asꝑo.horrendo. inculto. ut pote
siuestri signis culturȩ tanquã contrariis
repugnarent. Itane ista . ẽ. in nocentia
dorũ ista concordia : Ha ecine sunt nu¬
mina sobria urbiũ magis ridenda quã
ludibria theatrorũ : Cũ masculus & fe¬
mina conuinguntur : ad hibetur ds̃ iuga¬
tinus: Sit hoc ferendũ : sed domũ. ẽ. ducen¬

Expanded text:
domus et primo limen securi ferire, postea domus et primo limen securi ferire, postea pilo, tertio deuerrere scopis, ut his datis culturae signis deus Siluanus prohibeatur intrare, quod neque arbores caeduntur ac putantur sine ferro, neque far conficitur sine pilo, neque fruges coaceruantur sine scopis; ab his autem tribus rebus tres nuncupatos deos, Intercidonam a securis intercisione, Pilumnum a pilo, Deuerram a scopis, quibus dis custodibus contra uim dei Siluani feta conseruaretur. Ita contra dei nocentis saeuitiam non ualeret custodia bonorum, nisi plures essent aduersus unum eique aspero horrendo inculto, utpote siluestri, signis culturae tamquam contrariis repugnarent. Itane ista est innocentia deorum, ista concordia? Haeccine sunt numina salubria urbium, magis ridenda quam ludibria theatrorum? Cum mas et femina coniunguntur, adhibetur deus Iugatinus; sit hoc ferendum. Sed domum est ducen
Abbreviated transcription (Latin):
brabantur insania: ubi uarro ipse confitet᷑
a bachantib talia fieri ñ potuis se nisi mente
cõmota. Haec tam̃ post ea displicuer̃ sena¬
tui saniori : & ea uissit auferri. Saltẽ hic
tandẽ forsitan senser̃ quid immundi sp̃s
dũ ꝓdi is habentur in hominũ m̃tib pos¬
sint. Haec certe ñ fierent intheatris. Ludunt
quippe ibi ñ furiunt : quã uis dos habe
qui etiã ludis talib delectent᷑ simile sit
furoris. Quale autẽ illud. ẽ qđ cũ religiosũ
a suꝑstitioso ea distinctione discernat. ut
a suꝑstitiosodicat timeri dõs. a religioso
autẽ tantũ uereri ut parentes ñ ut hostes
timeri: atq om̃s ita bonos dicat. ut faci¬
lius sit eos nocentib parcere. quã ledere
quẽquã innocentẽ: Tam̃ mulieri fetȩ pꝰ
partũ tres dõs custodes cõmemorat ad¬
hiberi ne siluanꝰ dĩ ꝑ noctẽ in grediatur
& uexet. eorũq custodũ significandoꝵ
causa tres homines noctu circuire limina

Expanded text:
brabantur insania. Ubi Varro ipse confitetur brabantur insania. Ubi Varro ipse confitetur a Bacchantibus talia fieri non potuisse, nisi mente commota. Haec tamen postea displicuerunt senatui saniori, et ea jussit auferri. Saltem hic tandem forsitan senserunt quid immundi spiritus, dum pro diis habentur, in hominum possint mentibus. Haec certe quippe ibi, non fuiiunt; quamuis deos habere, qui etiam ludis talibus delectentur, simile sit furoris. Quale autem illud est, quod, cum religiosum a superstitioso ea distinctione discernat, ut- a superstitioso dicat timeri deos, a religioso autem tantum uereri ut parentes, non ut hostes timeri, adque omnes ita bonos dicat, ut facilius sit eos nocentibus parcere quam laedere quemquam innocentem, tamen mulieri fetae post partum tres deos custodes commemorat adhiberi, ne Siluanus deus per noctem ingrediatur et uexet, eorumque custodum significandorum causa tres homines noctu : circuire limina
Abbreviated transcription (Latin):
officia tam uilit̃ minutatimq concisa. ꝓpt̃
qđ eis dicunt ꝓuniꝰ cuiꝰq ꝓprio munere
supplicari oportere  Unde ñ quidẽ om̃ia
sed multa iam diximꝰ: Nonne scurrilitati
mimicȩ. quã diuinȩ consonant dignitati:
Si duas quisquã nutrices ad hibet infanti.
quarũ una nichil nisi ȩscam. altera nichil
nisi potũ daret. sic̃ isti ad hoc duas adhi¬
buer̃ deas educã & potinã: nempe desiꝑe
& aliquid mimo simile in sua domo agere
uideretur. Lib̃um alib̾am̃to appellatũ uo¬
lunt : qđ mares in coeundo ꝑ eius beneficiũ
emissis seminib libentur. Hloc idem in fe¬
minis agere lib̾am quã etiã uenerẽ putaN :
qđ & ipsas ꝑhibeant sem̃ emit tere : & obhȩc
lib̾o eandẽ uirilẽ corporis partẽ in templo
poni femineã liberȩ. Ad hȩc attendunt mu¬
lieres at tributas lib̾o: & uinũ ꝓpt̃ libi di¬
nẽ concitandã. Sic bachanalia summa cele¬

Expanded text:
officia tam uiliter minutatimque concisa, propter officia tam uiliter minutatimque concisa, propter quod eis dicunt pro uniuscuiusque proprio munere supplicari oposed multa jam diximus, nonne scurrilitati mimicae, quam divinae consonant dignitati? Si duas quisquam nutrices adhiberet infanti, quarum una nihil nisi escam, altera nihil nisi potum daret, sicut isti ad hoc duas adhibuerunt deas, Educam et Potinam; nempe desipere, et aliquid mimo simile in sua domo agere videretur. Liberum a liberamento appellatum volunt, quod mares in coeundo per ejus beneficium emissis seminibus liberentur: hoc idem in feminis agere Liberam, quam etiam Venerem putant, quod et ipsas perhibeant semina emittere; et ob hoc Libero eamdem virilem corporis partem in templo poni, femineam Liberae. Ad haec addunt mulieres attributas Libero, et vinum propter libidinem concitandam. Sic Bacchanalia summa cele
Abbreviated transcription (Latin):
ebant utraq contẽpta ea quã natura¬
lẽ uocant apud meliores animos iN¬
inuenire locũ. Nã & ciuilis & fabulosa am¬
bȩ fabulosȩ sunt. ambeq ciuiles : ambas in¬
uenirt fabulosas qui uanitates & obscenita¬
tes ambarũ prudent̃ inspexerit : ambas
ciuiles. qui ad scęnicos ludos ꝑtinentes ad
fabulosam in dõꝵ ciuiliũ festiuitatibus.
& in urbib diuinis reb aduerterit. Quo
mͦ gͥ uitȩ ȩternȩ dande potestas cuiquã
dorũ istorũ tribuitur: quos sua simula¬
chra & sacra conuincunt diis fabulosis aꝑ¬
tissime reꝓbatis. eẽ. simillimos. formis. ae¬
tatib. sexu. habitu. conuigiis. generatio¬
nib. ritib: in quib om̃ib aut homines fu¬
isse intelliguntur: & ꝓuniꝰ cuiꝰq uita uel
morte sacra eis & solemnia constituta.
hunc errorẽ insinuantib firmantibusq
dȩmonib : aut certe ex qualibet occasione
immundissimi sp̃s fallendis humanis

Expanded text:
ebant, utraque contemta ea, quam naturaebant, utraque contemta ea, quam naturalem uocant, aput meliores animos inueniret locum. Nam et ciuilis et fabulosa ambae fabulosae sunt ambaeque ciuiles; ambas inueniet fabulosas, qui uanitates et obscenitates ambarum prudenter inspexerit; ambas ciuiles, qui scaenicos ludos pertinentes ad fabulosam in deorum ciuilium festiuitatibus et in urbium diuinis rebus aduerterit. Quo modo igitur uitae aeternae dandae potestas cuiquam deorum istorum tribuitur, quos sua simulacra et sacra conuincunt dis fabulosis apertissime reprobatis esse simillimos formis aetatibus, sexu habitu, coniugiis generationibus ritibus, in quibus omnibus aut homines fuisse intelleguntur et pro uniuscuiusque uita uel morte sacra eis et sollemnia constituta, hunc errorem insinuantibus firmantibusque daemonibus, aut certe ex qualibet occasione inmundissimi spiritus fallendis humanis
Abbreviated transcription (Latin):
tineat saturnꝰ ad semina quȩ in terrã
de qua oriunt᷑ iterũ recidunt. Itẽq alii
alio mͦ. & similit̃ cȩtera: & tam̃ theolo¬
gia fabulosa dr̃: & cũ om̃ib huius ce¬
modi int̾p̃tationib suis rep̃hendit᷑. abi¬
citur. imꝓbat᷑. Nec solũ naturali quae
phylosophorũ. ẽ. uerũ etiã ab ista ciuili
de qua agimus quȩ ad urbes popłosq
asseritur ꝑtinere eo qđ dediis indig¬
na confinxerint. merito repudianda
decernitur. eo nimirũ consilio. ut qm
acutis simi homines atq doctissimi a
quib ista conscripta st̃ ambas imꝓban¬
das intelligebant. & illã scilicet fabulo¬
sam. & istam ciuilẽ. illã uero audebant
in probare. hanc ñ audebant. illã culpandã
ꝓposuer̃. hanc eius similẽ cõparandã
ex posuer̃: non ut haec p̃ illa tenenda
eligeretur. sed ut cũ illa respuenda
intelligeretur. atq sine periculo eorũ
qui ciuilẽ theologiã rep̃hende metu¬

Expanded text:
pertineat Saturnus ad semina, quae in terram, pertineat Saturnus ad semina, quae in terram, de qua oriuntur, iterum recidunt. Itemque alii alio modo, et similiter caetera. 2. Et tamen theologia fabulosa dicitur, et cum omnibus hujuscemodi interpretationibus suis reprehenditur abicitur inprobatur, nec solum a naturali, quae philosophorum est, uerum etiam ab ista ciuili, de qua agimus, quae ad urbes populosque adseritur pertinere, eo quod de dis indigna confinxerit, merito repudianda discernitur, eo nimirum consilio, ut, quoniam acutissimi homines adque doctissimi, a quibus ista conscripta sunt, ambas inprobandas intellegebant, et illam scilicet fabulosam et istam ciuilem, illam uero audebant inprobare, hanc non audebant; illam culpandam proposuerunt, hanc eius similem conparandam exposuerunt, — non ut haec prae illa tenenda eligeretur, sed ut cum illa respuenda intellegeretur, adque ita sine periculo eorum, qui ciuilem theologian reprehendere metu
Abbreviated transcription (Latin):
dĩ .ẽ. t̾ra ñ mat̃. Uerũ tam̃ quo quo mͦ sa¬
cra eiꝰ in t̃p̃tent᷑ & referant᷑ ad uerã na¬
turã : uiros muliebria pati ñ . ẽ. scđm
naturã s contra naturã. Hic morb hoc
crim̃. hoc dedecus habet int̃ illa sacra
ꝓfessionẽ : quod inuitiosis hominũ mo¬
rib uix habet int̾ torm̃ta confessionẽ.
Deindesi ista sacra quȩ scȩnicis turpitu¬
dinib conuincuntur. eẽ. foediora hinc
excusantur atq purgantur qđ habent
in t̾̃p̃tationes suas. quib ostendant᷑ rerũ
significare naturã: cur ñ etiã poetica
similit̾ excusent᷑ atq purgentur: multi
enĩ & ipsa ad eundẽ modũ int̃p̃tati st̃.
usq ad eo ut qđ ab eis immanissimũ &
nefandissimũ dr̃. saturnũ suos filos de¬
uorasse ita ñ nulli int̃p̃tent᷑. qđ lon¬
ginquitas temporis quȩ saturni nomine
significat᷑ quicquid gignit ipsa consu¬
mit : uel sic̃ idem opinat᷑ uarro qđ ꝑ

Expanded text:
Dei est terra, non mater. Verum tamen quoquo modo saDei est terra, non mater. Verum tamen quoquo modo sacra eius interpretentur et referant ad rerum naturanaturam, sed contra naturam. Hic morbus, hoc crimen, hoc dedecus habet inter illa sacra professionem, quod in vitiosis hominum moribus vix habet inter tormenta confessionem. Deinde si ista sacra, quae scenicis turpitudinibus convincuntur esse foediora, hinc excusantur atque purgantur, quod habent interpretationes suas, quibus ostendantur rerum significare naturam; cur non etiam poetica similiter excusentur atque purgentur? Multi enim et ipsa ad eumdem modum interpretati sunt: usque adeo ut quod ab eis immanissimum et infandissimum dicitur, Saturnum suos filios devorasse, ita nonnulli interpretentur, quod longinquitas temporis, quae Saturni nomine significatur, quidquid gignit ipsa consumat: vel, sicut idem opinatur Varro, quod
Abbreviated transcription (Latin):
eaã ipsa turpes & in fames agunt. Neq
enĩ abhonestis agi debuerunt. Quȩ sunt
gͦ sacra illa quib agendis tales eligit
sc̃ĩtas. quales nec thr̃ melica inse ad mi¬
sit obscenitas : At enĩ habent ista phrsio¬
ologicas quasdã sic̃ auint id ÷ naturaliũ
rationũ int̃p̃tationes : quasi uero nos in
hac disputatione phrsio ologiã quȩrimꝰ
& non theologiã id ẽ. rationẽ ñ naturps
dĩ. Quã uis enĩ qui uerus .ẽ. dis̃ ñ opinione
sed natura ds̃ sit : ñ tam̃ om̃is naturbe
ds̃ ẽ. qui & hominis & pecoris & arborl
& lapidis. utiq natura . ẽ. quoꝵ nichibẽ.
ds̃ Si autẽ int̃p̃tationis huius quando
agitur de sacris matris dm̃ caput ẽ. ue¬
tẽ qđ mat̃ dm̃ t̾ra. ẽ. Quid ultra quęrinꝰ
Quid cȩtera ꝑscrutam̃: quid euidentus
suffragat᷑ eis qui dicunt om̃s istos dos
homines fuisse : Sic enĩ st̃ terrigenȩ : sic
eis mat̃ .ẽ. t̾ra. In uera autẽ theologia opꝰ

Expanded text:
etiam ipsa turpes et infames agunt; neque etiam ipsa turpes et infames agunt; neque enim ab honestis agi debuerunt. Quae sunt ergo illa sacra, quibus agendis tales elegit sanctitas, quales nec thymelica in se admisit obscenitas? CAPUT ologicas quasdam, sicut aiunt, id est naturalium rationum interpretationes. Quasi uero nos in hac disputatione physiologian quaerimus et non theologian, id est rationem non naturae, sed Dei. Quamuis enim qui uerus Deus est non opinione, sed natura Deus sit: non tamen omnis natura deus est, quia et hominis et pecoris, et arboris et lapidis utique natura est, quorum nihil est deus. Si autem interpretationis huius, quando agitur de sacris Matris deum, caput est certe quod Mater deum terra est, quid ultra quaerimus, quid cetera perscrutamur? Quid euidentius suffragatur eis, qui dicunt omnes istos deos homines fuisse? Sic enim sunt terrigenae, sic eis mater est terra. In uera autem theologia opus
Abbreviated transcription (Latin):
theatrũ uidelicet ꝑtinentia uelut se¬
cernere nituntur a ciuili. theo logia
quã ꝑtinere ad urbẽ uolunt. quasi ab
honestis & dignis indigna & turpia :
ltaq potius .ẽ. unde gr̃ȩ debeantur his¬
trionib qui oculis hominũ peꝑcer̃: nec
om̃ia spec taculis nudauer̃ quȩ saera¬
rũ ediũ parietib occuluntur. Quid de
sacris eoꝵ boni sentiendũ. ẽ. quȩ tenebris
oꝑiuntur. cũ tam sint de testabilia quȩ
ꝓferuntur in lucẽ : & certe quid in occul¬
to agant ꝑ abscisos & molles ipsi uiđint:
eosdẽ tam̃ homines in felicit᷑ ac turpit̃
eneruatos atq: corruptos occultare mini¬
me potuer̃. Per suadeant cui possunt se
aliquid sc̃m ꝑ tales agere homines : quos
int̃ sua scã numerari atq uersari negare
ñ possunt. Nescimꝰ quid agant : sed scimꝰ
ꝑ quales agant. Nouimꝰ autẽ quȩ agantꝰ
inscȩna quo nunquã uel inchorũ mere¬
tricũ abscisus aut mollis intrauit : & tam̃

Expanded text:
theatrum uidelicet pertinentia uelut setheatrum uidelicet pertinentia uelut secernere nituntur a ciuili theologia, quam pertinere ad urbem uolunt, quasi ab honestis et dignis indigna et turpia? Itaque potius est unde gratiae debeantur histrionibus, qui oculis hominum pepercerunt nec omnia spectaculis nudauerunt, quae sacrarum aedium parietibus occuluntur. Quid de sacris eorum boni sentiendum est, quae tenebris operiuntur, cum tam sint detestabilia, quae proferuntur in lucem? Et certe quid in occulto agant per abscisos et molles, ipsi uiderint; eosdem tamen homines infeliciter ac turpiter eneruatos adque corruptos occultare minime potuerunt. Persuadeant cui possunt se aliquid sanctum per tales agere homines, quos inter sua sancta numerari adque uersari negare non possunt. Nescimus quid agant, sed scimus per quales agant. Nouimus enim quae agantur in scaena, quo numquam uel in choro meretricum abscisus aut mollis intrauit; et tamen
Abbreviated transcription (Latin):
rentur. Cum uero haec dedecora non po¬
etarũ sed popłorũ. non mimorũ sed sa¬
crorũ. non theatrorũ sed templorũ. id ÷
non fabulosae sed ciuilis theologiae a
tanto auctore ꝓduntur. non frustra
histriones ludicris artib fingunt dõꝵ
quȩ tanta . ẽ. turpitudinẽ : sed plane
frustra sacerdotes uel sacris ritib conan¬
tur fingere dõꝵ quȩ nulla. ẽ. honesta¬
tẽ. Sacra sunt uinonis: & hȩc in eius di¬
lecta in sula samo celebrabantur. ubi
nuptũ data . ẽ. ioui. Sacra sunt cereris:
ubi a plutone rapta ꝓserpina quȩritur.
Sacra sunt ueneris : ubi amatus eius adon
a primo dente extinctꝰ iuuenis formo¬
sissimꝰ plangitur. Sacra sunt matris
dm̃. ubi attis pulcher ad holescens ab ea
dilectus & muliebri ⁊elo abscisus homi¬
nũ abscisorũ quos gallos uocant in feli¬
citate deploratur. Haec cũ deformiora
sint om̃i scȩnica feditate : quid . ẽ. quod
fabulosa de diis figmenta poetarũ ad

Expanded text:
rentur. Cum uero haec dedecora non porentur. Cum uero haec dedecora non poetarum, sed populorum; non mimorum, sed sacrorum; non theatrorum, sed templorum; id est non fabulosae, sed ciuilis theologiae, a tanto auctore produntur: non frustra histriones ludicris artibus fingunt deorum quae tanta est turpitudinem, sed plane frustra sacerdotes uelut sacris ritibus conantur fingere deorum quae nulla est honestatem. Sacra sunt Iunonis, et haec in eius dilecta insula Samo celebrabantur, ubi nuptum data est Ioui; sacra sunt Cereris, ubi a Plutone rapta Proserpina quaeritur; sacra sunt Veneris, ubi amatus eius Adon aprino dente extinctus iuuenis formosissimus plangitur; sacra sunt Matris deum, ubi Attis pulcher adulescens ab ea dilectus et muliebri zelo abscisus etiam hominum abscisorum, quos Gallos uocant, infelicitate deploratur. Haec cum deformiora sint omni scaenica foeditate, quid est quod fabulosa de dis figmenta poetarum ad
Abbreviated transcription (Latin):
& nobilissimã meretricẽ larentinã dõ
herculi dedit. At illa cũ dormisset intẽplo
uidit in somnis herculẽ sibi. eẽ. cõmixtũ.
sibiq dixisse quod inde descendet ᷤᷤ cu pͥ¬
mũ iuueni obuia fieret. apud illũ. eẽt. in¬
uentura mercedẽ quã sibi credẽ debei&
ab hercule ꝑsolutã. Ac sic abeunti cũ pͥmꝰ
uiuenis ditissimus tharatius occurris set
eamq dilectã secũ duitius habuisset : il¬
la herede defunctus. ẽ. Quȩ amplissi¬
mã ad epta pecuniã ne diuinȩ mercedi
uideretur in grata. qđ acceptissimũ pu¬
tauit. eẽ. numinib popłm romanũ etiã
ipsa scripsit heredem: atq illa ñ compa¬
rente inuentũ. ẽ. testamentũ. Quib me¬
ritis eam ferunt etiã honores meruis se
diuinos. Haec si poetȩ fingerent. si mi¬
mi agerent. ad fabulosã theologiã di¬
cerentur ꝓculdubio ꝑtinere: & aciuilis
theologiȩ dignitate separanda iudica¬

Expanded text:
et nobilissimam meretricem Larentinam deo et nobilissimam meretricem Larentinam deo Herculi dedit. At illa cum dormisset in templo, uidit in somnis Herculem sibi esse commixtum sibique dixisse, quod inde discedens, cui primum iuueni obuia fieret, aput illum esset inuentura mercedem, quam sibi credere deberet ab Hercule persolutam. Ac sic abeunti cum primus iuuenis ditissimus Tarutius occurrisset eamque dilectam secum diutius habuisset, illa herede defunctus est. Quae amplissimam adepta pecuniam ne diuinae mercedi uideretur ingrata, quod acceptissimum putauit esse numinibus, populum Romanum etiam ipsa scripsit heredem, adque illa non conparente inuentum est testamentum; quibus meritis eam ferunt etiam honores meruisse diuinos. Haec si poetae fingerent, si mimi agerent, ad fabulosam theologian dicerentur procul dubio pertinere et a ciuilis theologiae dignitate separanda iudica
Abbreviated transcription (Latin):
utiq risum quesisse uideretur. Uarro
dixit. non cũ irridẽt dõs: sed cũ cõmen¬
daret hoc dix̃ diuinarũ humanarum
rerũ libri hoc eũ scripsisse testantur. nec
ubi ludos scenicos exponebat : sed ubi
capitolina uira pandebat. Deniq a ta¬
libus uincitur & fatetur: sic̃ forma hu¬
mana dõs fecerunt. ita eos delectari
humanis uoluptatib credidisse. Non
enĩ & maligni sp̃s suo negotio defuerunt :
ut has noxias opiniones humanarũ men¬
tiũ ludificatione firmarent. Unde etiã
illud ẽ qđ herculis edituus otiosus atq fe¬
riatus lusit thesseris secũ utraq manu al¬
ternante. in una constituetꝰ herculẽ. in
altera se ipsũ sub ea conditione. ut si i fe
uicisset. de stipe templi sibi cęnã pararet.
amicãq conduceret. Si autẽ uictoria her¬
culis fieret: hoc idem de pecunia sua uolup¬
tatiherculis exhib̾et. Deinde cũ ase ipso tan¬
quã abhercule uictus. eẽt: debitã cȩnã

Expanded text:
utique risum quaesisse uideretur. Varro utique risum quaesisse uideretur. Varro dixit! non cum inrideret deos, sed cum commendaret hoc dixit; diuinarum, non humanarum rerum libri hoc eum scripsisse testantur, nec ubi ludos scaenicos exponebat, sed ubi Capitolina iura pandebat. Denique talibus uincitur et fatetur, sicut forma humana deos fecerunt, ita eos delectari humanis uoluptatibus credidisse. Non enim et maligni spiritus suo negotio defuerunt, ut has noxias opiniones humanarum mentium ludificatione firmarent. Unde etiam illud est, quod Herculis aedituus otiosus adque feriatus lusit tesseris secum utraque manu alternante, in una constituens Herculem, in altera se ipsum, sub ea condicione, ut, si ipse uicisset, de stipe templi sibi cenam pararet amicamque conduceret; si autem uictoria Herculis fieret, hoc idem de pecunia sua uoluptati Herculis exhiberet; deinde cum a se ipso tamquam ab Hercule uictus esset, debitam cenam
Abbreviated transcription (Latin):
onũ. ut non sint statuȩ delubroꝵ : cur for¬
culus qui forib p̃. ẽ. & lim̃tinus qui limini.
dii st̃ masculi. atq int̾ hos cardinea femi¬
na .ẽ. quȩ cardinẽ seruat : nonne ista in
rerũ diuinarũ libris reꝑiuntur. quȩ gra¬
ues poetȩ suis carminib: in digna duxer̃ :
Nunquid diana theatrica portat arma
& urbana simplicit̃ uirgo. ẽ : nunqͥd scȩ¬
nicus apollo crtharista . ẽ . & abhac arte
delficus uacat : sed haec honestiora sunt¬
in cõparatione turpiorũ. Quid de ipso
ioue senser̃. qui eius nutricẽ in capitolio
posuer̃ : nonne at testati sunt euemero.
qui om̃s tales dõs non fabulosa garruli¬
tate sed hystorica diligentia homines
fuisse mortalesq conscripsit : epulones
etiã dõs parasitos iouis ad eius mensã
qui constituer̃. quid aliud quã inimica
sacra. eẽ. uoluer̃ : nã parasitos iouis ad
conuiuiũ eius adhibitos. si mimꝰ dixiss:

Expanded text:
onum, ut non sint statuae delubrorum? cur Foronum, ut non sint statuae delubrorum? cur Forculus, qui Foribus praeest, et Limentinus, qui limini, dii sunt masculi, atque inter hos Cardea femina est, quae cardinem servat? Nonne ista in rerum divinarum libris reperiuntur, quae graves poetae suis carminibus indigna duxerunt? numquid Diana theatrica portat arma, et urbana simpliciter virgo est? numquid scenicus Apollo citharista est, et ab hac arte Delin conparatione turpiorum. Quid de ipso Ioue senserunt, qui eius nutricem in Capitolio posuerunt? Nonne adtestati sunt Euemero, qui omnes tales deos non fabulosa garrulitate, sed historica diligentia homines fuisse mortalesque conscripsit? Epulones etiam deos, parasitos Iouis, ad eius mensam qui constituerunt, quid aliud quam mimica sacra esse uoluerunt? Nam parasitos Iouis ad conuiuium eius adhibitos si mimus dixisset,
Abbreviated transcription (Latin):
Quȩ tam̃ delectant & popłos & dõs. De¬
lectationis enĩ causa sic̃ dic̃ scribunt po
igitur ad theologiã ciuilẽ theologia
fabulosa theatrica. scȩnica indigni¬
tatis & turpitudinis plena: & hȩc tota
quȩ merito culpanda & respuenda iu¬
dicatur pars huiꝰ.ẽ. quȩ colenda & ob¬
seruanda censetur. Non sane pars in¬
congrua sic̃ ostenđe institui. & quȩ ab uni¬
uerso corpore aliena importune illi cõ¬
nexa atq suspensa sit : sed om̃ino consona.
& tanquã eius dẽ corporis menbrũ conue¬
nientissime copulata. Quid enĩ aliud os¬
tendunt illa simulachra. formȩ. aetates.
sexus. habitus dõrũ : Nunqͥd barbatum
iouẽ. imberbẽ mercuriũ poetȩ habent. pon¬
tifices ñ habent : Nunqͥd priapomimi. ñ
etiã sacerdotes enormia pudenda fecer̃ :
Analit̃ stat ad orandus in locis sacris. quã
ꝓcedit ridendus intheatris : num saturnꝰ
senex apollo ephoebus ita ꝑsonȩ sunt histri¬

Expanded text:
quae tamen delectant et populos et deos. Dequae tamen delectant et populos et deos. Delectationis enim causa, sicut dicit, scigitur ad theologiam civilem theologia fabulosa, theatrica, scenica, indignitatis et turpitudinis plena: et haec tota, quae merito culpanda et respuenda judicatur, pars hujus est, quae colenda et observanda censetur; non sane pars incongrua, sicut ostendere institui, et quae ab universo corpore aliena importune illi connexa atque suspensa sit, sed omnino consona, et tanquam ejusdem corporis membrum convenientissime copulata. Quid enim aliud ostendunt illa simulacra, formae, aetates, sexus, habitus deorum? numquid barbatum Jovem, imberbem Mercurium poetae habent, pontifices non habent? numquid Priapo mimi, non etiam sacerdotes enormia pudenda fecerunt? an aliter stat adorandus in locis sacris, quam procedit ridendus in theatris? num Saturnus senex, Apollo ephebus, ita personae sunt histri
Abbreviated transcription (Latin):
in templis. Deniq cũ memoratus auctor
ciuilẽ theologiã a fabulosa & naturali
terciã quandã sui generis distinguere
conaretur: magis eã ex utraq tẽꝑatã
quã abutraq parte separatã intelligi
uoluit. Ait enĩ ea quȩ scribunt poete
minus: ẽe. quã ut popłi sequi debeant :
quȩ autẽ phs losopbi. plus quã ut ea uul¬
gũ scrutari ex pediat. Quȩ sic abhor¬
rent inquit: ut tam̃ ex utroq genere
ad ciuiles rationes as sumptã sint non
pauca. Quare quȩ er̃ communia cũ¬
maior societas debet. eẽ cũ phylosofis
quã cũ poetis. Non gͦ nulla cũ poetis.
& tam̃ alio locodr̃ de generationib dõꝵ¬
magis ad poetas quã ad phrsicon fuis se
popłos inclinatos. Hinc enĩ dix̃ qͥd fieri
debeat: ibi quid fiat. Phrsicos dix̃ utili¬
tatis causa scripsisse. poetas delectatio¬
nis: ac ꝑhoc ea quȩ apoetis conscripta
popłi sequi non debent crimina dõrũ.

Expanded text:
in templis. Denique cum memoratus auctor in templis. Denique cum memoratus auctor ciuilem theologian a fabulosa et naturali tertiam quandam sui generis distinguere conaretur, magis eam ex utraque temperatam quam ab utraque separatam intellegi uoluit. Ait enim ea, quae scribunt poetae, minus esse quam ut populi sequi debeant; quae autem philosophi, plus quam ut ea uulgum scrutari expediat. \'Quae sic abhorrent, inquit, ut tamen ex utroque genere ad ciuiles rationes adsumta sint non pauca. Quare quae erunt communia, unmaior societas debet esse nobis cum philosophis quam cum poetis. Non ergo ulla cum poetis. Et tamen alio loco dicit de generationibmagis ad poetas quam ad physicos fuisse populos inclinatos. Hic enim dixit quid fieri debeat; ibi, quid fiat. Physicos dixit utilitatis causa scripsisse; poetas, delectationis. Ac per hoc ea quae a poetis conscripta populi sequi non debent, crimina sunt deorum:
Abbreviated transcription (Latin):
natur. Hincine uita ȩterna sꝑabitur.
unde ista breuis temporalisq polluit
An uero uitã polluit consortiũ nefari¬
orũ hominũ si se inserant affectionib
& assensionib nr̃is & uitam non pol¬
luit societas dȩmonũ qui colunt᷑ crim¬
nib suis: si ueris quã malis. si falsis
quã male : Haec cũ dicimꝰ uideri sos¬
casse cuipiã nimis harũ rerũ ignaro
potes ea sola de diis talib maiestati in dig¬
na diuinȩ & ridicula de testabilia cele¬
brari quȩ poeticis cantant᷑ carminib
& ludis scȩnicis actitant᷑ : saera uero il¬
la quȩ non histriones sed sacerdotes a¬
gunt ab om̃i. eẽ. dedecore purgata &
aliena. Hoc si ita. eẽt: nũquã theatri¬
cas turpitudines in eorũ honorẽ qͥs qͥã
celebrandas. eẽ. censeret. nunquã eas
ipsi dii p̃ciꝑent sibimet ex hiberi: sed
idõ nichil pudet ad obsequiũ deoꝵ talia
gerere in theatris. quia similia gerunt᷑

Expanded text:
natur. Hincine uita aeterna sperabitur, natur. Hincine uita aeterna sperabitur, unde ista breuis temporalisque polluitur? An uero uitam polluit consortium nefariorum hominum, si se inserant adfectionibus et adsensionibus nostris, et uitam non polluit societas daemonum, qui coluntur criminibus suis? Si ueris, quam mali! si falsis, quam male! Haec cum dicimus, uideri fortasse cuipiam nimis harum rerum ignaro potest ea sola de dis talibus maiestati indigna diuinae et ridicula detestabilia , celebrari, quae poeticis cantantur carminibus et ludis scaenicis actitantur; sacra uero illa, quae non histriones, sed sacerdotes agunt, ab omni esse dedecore purgata et aliena. Hoc si ita esset, numquam theatricas turpitudines in eorum honorem quisquam celebrandas esse censeret, numquam eas ipsi di praeciperent sibimet exhiberi. Sed ideo nihil pudet ad obsequium deorum talia gerere in theatris, quia similia geruntur
Abbreviated transcription (Latin):
Quid. ab eis diis quib hȩc placent. & qͦs
hȩc placant. cũ eoꝵ illic crimina fre¬
quentent᷑. uita ȩterna poscenda. ẽ : Ne¬
mo ut arbitror usq ad tantũ p̃cipitium
furiosissimȩ impietatis insanit. Nec fa¬
bulosa igit᷑ nec ciuili theologia sempi
ternã quis quã ad ipiscitur uitã. Illa¬
& enĩ de diis turpia fingendo seminat:
hec fauendo metit. Illã mendacia spar¬
git: hec colligit. Illa res diuinas falsis
criminib in sectatur : hec eoꝵ criminũ
ludos in diuinis reb amplectitur. Illa
dediis nefanda figmenta hominũ car¬
minib ꝑsonat: hȩc adõꝵ ipsoꝵ festiu¬
tatib con secrat facinora & flagitia nu¬
minũ. Illa cantat : hȩc amat. Illa ꝓdit
aut fingit: hȩc autẽ aut at testat᷑ ueris.
aut oblectatur falsis. Ambȩ turpes : am¬
bȩq damnabiles. Sed illa quȩ theatrica
.ẽ. publicã turpitudinẽ ꝓfitetur : ita
quae urbana .ẽ. illius turpitudine or¬

Expanded text:
Quid? ab eis dis, quibus haec placent et quos Quid? ab eis dis, quibus haec placent et quos haec placant, cum eorum illic crimina frequententur, uita aeterna poscenda est? Nemo, ut arbitror, usque ad tantum praecipitium furiosissimae inpietatis insanit. Nec fabulosa igitur nec ciuili thternam quisquam adipiscitur vitam. Illa enim de diis turpia fingendo seminat, hec favendo metit. Illa mendacia spargit, hec colligit. Illa res divinas falsis criminibus insectatur, hec eorum criminum ludos, in divinis rebus amplectitur. Illa de diis nefanda figmenta hominum carminibus personat, hec deorum ipsorum festivitatibus consecrat. Facinora et flagitia numinum illa cantat, hec amat. Illa prodit aut fingit, hec autem, aut attestatur veris, aut oblectatur et falsis, ambe turpes, ambeque damnabiles: sed illa que theatrica est, publicam turpitudinem profitetur; ista, quae urbana est, illius turpitudine or
Abbreviated transcription (Latin):
pe fabulosos accõmodatos eẽ ad thea¬
trũ. naturales ad mundũ. ciuiles ad
urbẽ: cũ mundus opus sit diuinũ. ur¬
bes uero & theatra. oꝑa sint hominũ :
nec alii derideantur intheatris. quã¬
qui ad orantur intẽplis. nec aliis ludos
exhibeatis quã quib uictimas immo¬
latis. Quanto liberius subtiliusq ista
diuideres dicer. alios. eẽ . dõs natura¬
les. alios ab hominib institutos : sed de
institutis aliud hab̾e lit teras poeta¬
rũ. alud sacerdotũ. utrasq tam̃ ita. ẽẽ
int̃ se amicas consortio falsitatis ut
gratȩ sint utreq dȩmonib quib: docꝰ¬
trina inimica. ẽ. ueritatis. Sequestrata
igitur paululũ theologia quã natura¬
lẽ uocant. de qua post ea disserendũ
.ẽ: Placet ne tandẽ uitã ȩternã peti aut
sꝑare adiis poeticis. theatricis. ludicris
scȩnicis : Absit : immo auertat ds̃ uerus
tam immanẽ sacrilegamq dementiam.

Expanded text:
pe fabulosos adcommodatos esse ad theape fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris, quaqui adorantur in templis, nec aliis ludos exhibeatis, quam quibus uictimas immolatis. Quanto liberius subtiliusque ista diuideres, dicens alios esse deos naturales, alios ab hominibus institutos, sed de institutis aliud habere litteras poetarum, aliud sacerdotum, utrasque tamen ita esse inter se amicas consortio falsitatis, ut gratae sint utraeque daemonibus, quibus doctrina inimica est ueritatis! Sequestrata igitur paululum theologia, quam naturalem uocant, de qua postea disserendum est, placetne tandem uitam aeternam peti aut sperari ab dis poeticis theatricis, ludicris scaenicis? Absit; immo auertat Deus uerus tam inmanem sacrilegamque dementiam.
Abbreviated transcription (Latin):
uarro cũ sis homo om̃iũ acutissimꝰ & sine
ulla dubitatione doctissimꝰ sed tam̃ homo
non ds̃. nec spũ dĩ ad uidenda & annun¬
tianda diuina inueritatẽ lib̾tatẽq sub¬
uectꝰ. cernis quidẽ quã sint res diuinȩ
abhumanis nugis atq mendaciis dirim̃¬
dȩ : sed uitiosissimas popłoꝵ opiniones
& consuetudines in suꝑstitionib publi¬
cis uereris offenđe. quas ab dõꝵ natura
ab horrere uel taliũ quales in huiꝰ mundi
elementis humani animi suspicat᷑ in fir¬
mitas. & sentis ipse cũ eas usquequaq
considas. & om̃is ur̃a lit teratura circũ¬
sonat: quid hic agit humanũ quã uis
ex cellentis simũ in geniũ: Quid tibi
humana licet multiplex ingensq doc¬
trina in his angustiis suffragatur :
Naturales dõs colere cupis: ciuiles co¬
geris: In uenisti alios fabulosos : in qͦs
lberiꝰ quod sentis euomas: unde & istos
ciuiles uelis nolis ue ꝑfundas: dicis qͥp¬

Expanded text:
um acutissimus et sine um acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quip
Abbreviated transcription (Latin):
me sacerdotes nosse atq ad ministrare
ac sacrificia cõlere facere quẽq par
theo logia maxime accõmodata .ẽ. ad the¬
atrũ. scđa ad mundũ : tercia ad urbẽ.
Quis ñ uideat cui palmã dedit: Utiq
scđae : quã supra dix̃. eẽ. phylosophorũ.
Hanc enĩ ꝑtinere testat᷑ ad mundũ: qͥo
isti nichil. ẽẽ. excellentius opinant᷑ in re¬
bus. Duas uero illas theologias. primã
& terciã theatri scilicet atq urb distin¬
xit. & ad uixit. Uidemꝰ enĩ ñ continuo qđ
.ẽ. urbis ꝑtinere posse ad mundũ: quam¬
potest: ut in urbe scđm falsas opiniones
ea colant᷑ & ea credantur quoꝵ in mundo
uel extra mundũ natura sit nusquã. The¬
atrũ uero ubi. ẽ. nisi in urbe : Quis thea¬
trũ instituit nisi ciuitas : ꝓpt̃ quid insti¬
tuit nisi ꝓpt̃ ludos scęnicos: Ubi st̃ ludi
scȩnici nisi in rebus diuinis. de qͥb hili¬
bri tanta sollertia conscribunt᷑ : O marce¬

Expanded text:
me sacerdotes, nosse adque administrare me sacerdotes, nosse adque administrare ac sacrificia colere et facere quemque par theologia maxime adcommodata est ad theatrum, secunda ad mundum, tertia ad urbem\'. Quis non uideat, cui palmam dederit? Utique secundae, quam supra dixit esse philosophorum. Hanc enim pertinere testatur ad mundum, quo isti nihil esse excellentius opinantur in rebus. Duas uero illas theologias, primam et tertiam, theatri scilicet adque urbis, distinxit an iunxit? Videmus enim non continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum, quampotest, ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur, quorum in mundo uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit nisi ciuitas? Propter quid instituit nisi propter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de quibus hi libri tanta sollertia conscribuntur? C
Abbreviated transcription (Latin):
cere. & ꝑ hȩc placandos. eẽ. decernunt. di
xerit aliquis: hȩc duo genera mythicon &
phrsicon id ÷ fabulosũ atq naturale dis¬
cernamꝰ ab hoc ciuili de qͦ nunc agit᷑ : unde¬
illa & ipse discreuit. Iamq ipsũ ciuile uide¬
amus qualit̃ explicet: uideo quidẽ cur de¬
beat discerni fabulosũ : quia falsũ quia
turpe. quia indignũ . ẽ. Naturale autẽ
a ciuili uelle discernere. quid ÷ aliud qͥã
etiã ipsũ ciuile fateri. eẽ. m̃dosũ : Si enĩ
illud naturale. ẽ. quid habet rep̃hensionis
ut excludatur : Si autẽ hoc qđ ciuile dr̃
naturalȩ non . ẽ. quid habet meriti ut ad¬
mittat᷑: Haec nempea causa .ẽ. quare
prius scripserit de reb humanis. posteriꝰ
de diuinis : qm̃ in diuinis reb ñ naturã¬
dõꝵ sed hominũ instituta secutꝰ. ẽ. In tu¬
eamur sane & ciuilẽ theologiam. Terciũ
genus . ẽ. inquit qđ in urbib ciues maxi¬

Expanded text:
cere, et per haec eos placandos esse decernunt. 3. cere, et per haec eos placandos esse decernunt. 3. Dixerit aliquis, Haec duo genera, mythicon et physicon, id est fabulosum atque naturale, discernamilla et ipse discreuit, iamque ipsum ciuile uideamus qualiter explicet. Video quidem, quur debeat discerni fabulosum: quia falsum, quia turpe, quia indignum est. Naturale autem a ciuili uelle discernere quid est aliud quam etiam ipsum ciuile fateri esse mendosum? Si enim illud naturale est, quid habet reprehensionis, ut excludatur? Si autem hoc quod ciuile dicitur naturale non est, quid habet meriti, ut admittatur? Haec nempe illa causa est, quare prius scripserit de rebus humanis, posterius de diuinis, quoniam in diuinis rebus non naturam, sed hominum instituta secutus est. Intueamur sane et ciuilem theologian. \'Tertium genus est, inquit, quod in urbibus ciues, maxi
Abbreviated transcription (Latin):
ut ait epicurus . Sic alia quȩ facilius intͣ
parietes inscola : quã extra in foro ferre
possunt aures. Nichil in hoc genere cul¬
pauit qđ physicon uocant. & ad phẏloso¬
phos ꝑtinet : tantũq eorũ int̃ se controuer¬
sias cõmemorauit. ꝑ quos facta . ẽ. dissi¬
dentiũ multitudo sec tarũ. Remouit tam̃¬
hoc genus a foro. id ÷ a popłis: scolis uero
& parietib clausit. Illud autẽ primũ men¬
dacissimũ atq turpissimũ a ciuitatib ñ
remouit. O religiosas aures popłares. atq
in his etiã romanas. quod de diis immor¬
talib phy losophi disputant ferre ñ pos¬
sunt. quod uero poetȩ canunt & hystriones
agunt quia contra dignitatẽ ac naturã
immortaliũ ficta sunt qr ñ mͦ in hominẽ
sed etiã in contẽptissimũ hominẽ cadere
possunt ñ solũ fer̃. sed etiã libent̃ audiuns:
neq id tantũ sed diis quoq ipsis hȩc pla¬

Expanded text:
ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra ut ait Epicurus. Sic alia, quae facilius intra parietes in schola, quam extra in foro ferre possunt aures. Nihil in hoc genere culpauit, quod physicon uocant et ad philosophos pertinet, tantum quod eorum inter se controuersias commemorauit, per quos facta est dissidentium multitudo sectarum. Remouit tamhoc genus a foro, id est a populis; scholis uero et parietibus clausit. Illud autem primum mendacissimum adque turpissimum a ciuitatibus non remouit.s o religiosas aures populares adque in his etiam Romanas! Quod de dis inmortalibus philosophi disputant, ferre non possunt; quod uero poetae canunt et histriones agunt, quia contra dignitatem ac naturam inmortalium ficta sunt, quia non modo in hominem, sed etiam in contemtissimum hominem cadere possunt, non solum ferunt, sed etiam liNeque id tantum, sed diis quoque ipsis haec pla
Abbreviated transcription (Latin):
nitatẽ & naturã immortaliũ ficta. In
hoc enĩ. ẽ. ut dĩ alius ex capite. alius ex
femore sit: alius exguttis sanguinis
natus in hoc ut dii furati sint. ut adul¬
terarint: ut seruierint homini. Deinde
in hoc om̃ia diis at tribuuntur : quȩ ñ
mͦ in hominẽ. sed etiã in contẽptissimũ
hominẽ cađe possunt. Hic certe ubi po¬
tuit. ubi ausus. ẽ. ubi impunitũ putauit :
quanta mendacissimis fabuł naturȩ dõ¬
rũ fieret in uiria sine caligine ulius am¬
biguitatis ex p̃ssit. Lo quebat᷑ enĩ ñ de
naturali theologia. ñ de ciuili: sed fa
bulosa quã lib̾e a se putauit. eẽ. culpan¬
dam. Uideamus de altera qͥd dicat. Se¬
cđm genus. ẽ. inquit quod de monstraui.
de quo multos libros phylosophi reliqͥe¬
r̃. in quib.ẽ. dii qui sint ubi qđ genus¬
quale.ẽ.: a quodã tempore. ana sempit̃no
fuerint: dii ex igne sint ut credit heracdrtꝰ.
an ex numeris ut prtagoras. an exꝰ thomis

Expanded text:
nitatem et naturam immortalium ficta. In nitatem et naturam immortalium ficta. In hoc enim est, ut deus alius ex capite, alius ex femore sit, alius ex guttis sanguinis natus: in hoc, ut dii furati sint, ut adulteraverint, ut servierint homini: denique in hoc omnia diis attribuuntur, quae non modo in hominem, sed etiam quae in contemptissimum hominem cadere possunt. Hic certe ubi potuit, ubi ausus est, ubi impunitum putavit, quanta mendacissimis fabulis naturae deorum fieret injuria, sine caligine ullius ambiguitatis expressit. Loquebatur enim, non de naturali theologia, non de civili, sed de fabulosa, quam libere a se putavit esse culpandam. 2. Videamus quid de altera dicat. Secundum genus est, inquit, quod demonstravi, de quo multos libros philosophi reliquerunt: in quibus est, dii qui sint, ubi, quod genusquale; a quodam tempore, an a sempiterno fuerint dii; ex igne sint, ut credit Heraclitus; an ex numeris, ut Pythagoras; an ex atomis,