comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
des tuas qͥ miserationes tuas ñ consi¬
derat. quȩ tͥ de medullis meis confi¬
tent᷑. Enĩ uero ille post illa uerba
ꝓripuit se ex fouea tã alta qualiben¬
ter de mergebat᷑. & cũ mirabili uolup¬
iate cecabatur. & excussit animũ forti
tẽꝑantia. & resiluerunt om̃s circen¬
sium sordes ab eo ampliꝰq illue ñ ac¬
cessit. Sed de inde patr̃e reluctante
euicit: ut me magistro uteret᷑. Cessit
ille atq cũ sessit e audire me rur¬
sus in ripiens illa mecũ suꝑsticione
in uolutꝰ ẽ. amans in manichens os¬
tentationẽ c̃tinentie. quã uerã & ger¬
manã putabat. Erat aut̃ illa uecors
seductoria p̾tiosas aĩas captans. ñ dũ
uirtutis altitudinẽ scientes tangere
& suꝑficie decipi faciles. s tam̃ adũ¬
bratȩ simulateꝙ uirtutis. Non sane re¬
linquens in cantatã sibi aparentil t̾re¬
nã iuã romã p̃cesserat ut ius disceret
&e ibi gladiatorii spectaculi hiatu inere¬

Expanded text:
des tuas qui miserationes tuas non consides tuas qui miserationes tuas non considerat, quae tibi de medullis meis confitentur. etenim uero ille post illa uerba proripuit se ex fouea tam alta, qua libenter demergebatur et cum mira uoluptate caecabatur, et excussit animum forti temperantia, et resiluerunt omnes circensium sordes ab eo ampliusque illuc non accessit. deinde patrem reluctantem euicit, ut me magistro uteretur: cessit ille atque concessit. et audire me rursus incipiens illa mecum superstitione inuolutus est amans in manichaeis ostentationem continentiae, quam ueram et germanam putabat. erat autem illa uecors et seductoria, pretiosas animas captans nondum uirtutis altitudinem scientes tangere et superficie decipi faciles, sed tamen adumbratae simulataeque uirtutis. Non sane relinquens incantatam sibi a parentibus terrenam uiam Romam praecesserat, ut ius disceret, et ibi gladiatorii spectaculi hiatu incre
Abbreviated transcription (Latin):
loco solito. & corã me ad essent discipłi.
uenit. salutauit sedit. atq in ea quȩ
agebant᷑ animũ intendit. Et forte lectio
inmanib erat. Quã dũ exponerẽ oppor
circensiũ. qͦ illud quod in sinuaba &
iocundus & planius fieret. eum
itrisione mordaci eorũ quos illa cap¬
tiuasset in sama. Scis tu deus nr quod
tẽ de altpio ab illa peste sanando ñ
cogitauerim. At ille in se rapuit. me¬
q illud ñ nͥ ꝓpt̃ se dixeͥsse credidit. & qͦd
alius acciꝑet᷑ ad succensendũ mͥ. accepit
honestus ad olescens ad succensendũ
sibi : ad me ardentius diligendũ. Dixe¬
ras enĩ tu iã olim & in nexueras lute¬
ris tuis corripe sapienta: & amabit te
At ego illũ ñ corrͥpueram. sed uteris tu
om̃ib & scientil & nescientib ardine
quo nosti. & ille ordo iustus ẽ. De cor¬
de & lingua mea carbones ardentes
oꝑatus es. qͥl mentẽ spei bone adure¬
res tabescentẽ ac sanares. Taceat lau¬

Expanded text:
loco solito et coram me adessent discipuli, loco solito et coram me adessent discipuli, uenit, salutauit; sedit atque in ea quae agebantur intendit animum. et forte lectio in manibus erat. quam dum exponerem et opportcircensium, quo illud quod insinuabam et iucundius et planius fieret et cum inrisione mordaci eorum, quos illa captiuasset insania, scis tu, deus noster, quod tunc de Alypio ab illa peste sanando non cogitauerim. at ille in se rapuit meque illud non nisi propter se dixisse credidit et quod alius acciperet ad suscensendum mihi, accepit honestus adulescens ad suscensendum sibi et ad me ardentius diligendum. dixeras enim tu iam olim et innexueras litteris tuis: corripe sapientem, et amabit te. at illum ego non corripueram, sed utens tu omnibus et scientibus et nescientibus ordine quo nosti — et ille ordo iustus est — de corde et lingua mea carbones ardentes operatus es, quibus mentem spei bonae adureres tabescentem ac sanares. taceat lau
Abbreviated transcription (Latin):
strũ ꝓpt̃ quandã simultatẽ que irt
me & patrem eiꝰ erat exorta & cõꝑeram
quod circũ exiciabilit amaret. & graui¬
ter angebar quod tantã spem ꝑditurꝰ
uel etiam ꝑdidisse mͥ uidebatur: sed mo¬
nendi eũ & aliqua cohereitione reuo¬
candi nulla erat copia. uel amicicie be¬
iuolentia. uel iure magisterii. Putabã
enĩ: eũ de me cũ patre sentire.Ille uͦ: ñ
sic erat. Itaq post posta in hac re patris
uoluntate: salutare me ceꝑat ueniens
in auditoriũ meũ. & audire aliqͥd atq
abire. Sic enĩ de memoria mͥ lapsũ erat.
agere cũ illo ne uanorũ ludorũ cȩco &
p̃cipiti studio. tã boñ interimeret in¬
geniũ. Herũ autem dñe tu qͥ p̃sides gu¬
bernaculis om̃iũ q̃ creasti. ñ eũ oblitus
futurũ fueras inter filios tuos antisti¬
tem sacram̃ti tui. Et ut aꝑte tͥ tͥbueret᷑
eiꝰ correptio: ꝑ me qͥdẽ illã. s neciente¬
me oꝑatus ei. Nã quodã die cũ sederẽ

Expanded text:
strum propter quandam simultatem, quae inter strum propter quandam simultatem, quae inter me et patrem eius erat exorta. et conpereram, quod circum exitiabiliter amaret, et grauiter angebar, quod tantam spem perditurus uel etiam perdidisse mihi uidebatur. sed monendi eum et aliqua cohercitione reuocandi nulla erat copia uel amicitiae beniuolentia uel iure magisterii. putabam enim eum de me cum patre sentire, ille uero non sic erat. itaque postposita in hac re patris uoluntate salutare me coeperat ueniens in auditorium meum et audire aliquid atque abire. Sed enim de memoria mihi lapsum erat agere cum illo, ne uanorum ludorum caeco et praecipiti studio tam bonum interimeretur ingenium. uerum autem, domine, tu, qui praesides gubernaculis omnium, quae creasti, non eum oblitus eras futurum inter filios tuos antistitem sacramenti tui et, ut aperte tibi tribueretur eius correctio, per me quidem illam sed nescientem operatus es. nam quodam die cum sederem
Abbreviated transcription (Latin):
litior erat. ñ tantũ quod hilaritate ꝑ¬
fudebat᷑ cũ ego curis eiuscerarer: uerũ
etiã quod ille bene optando ad qͥsiue¬
rat uinũ: ego aut̃ m̃tiendo querebã
tẏphũ. Dixi tunc multa in hac sentẽ¬
&e dolebam. &e conduplicabã ipsũ ma¬
lũ. & siqͥs arrisisset ꝓsperũ tedebat ap¬
p̃hendere. qr pene pri quã teneretur.:
auolabat. Congemiscebamꝰ in his qͥ
simul amice uiuebamꝰ. & maxime
ac familiarissime cũ alipio & nebridio
ista colloquebar. quorũ alipiꝰ ex eodem
quo & ego erat ortus municipio. parẽ¬
tib pͥmatile muc ipalib. me minor natu.
Nã e studuerat apud me cũ in nr̃o doce¬
tutis in dolẽ: q̃ in ñ magna etate satis
eminebat. Gurges tam̃ morũ cartaginen¬
siũ qͥb nugatinia ferrent spectacula ab¬
sorbuerat eũ in in saniã circentiũ sed
cũ in eo miserabilit uolueret᷑. ego aut̃
rethoricam ibi ꝓfessus publica scola
uterer: ñ dũ me audiebat ut magi¬

Expanded text:
licior erat, non tantum quod hilaritate plicior erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis euiscerarer, uerum etiam quod ille bene optando adquisiuerat uinum, ego mentiendo quaerebam tyfum. dixi tunc multa in hac sentenet dolebam et conduplicabam ipsum male, et si quid adrisisset prosperum, taedebat adprehendere, quia paene priusquam teneretur auolabat. Csimul amice vivebamus, et maxime ac familiarissime cum Alypio et Nebridio ista colloquebar; quorum Alypius ex eodem, quo ego, ortus erat municipio, parentibus primatibus municipalibus, me minor natu. Nam et studuerat apud me, cum in nostro docetutis indolem, quae in non magna aetate satis eminebat. gurges tamen morum Carthaginensium, quibus nugatoria feruent spectacula, absorbuerat eum in insaniam circensium. sed cum in eo miserabiliter uolueretur, ego autem rhetoricam ibi professus publica schola uterer, nondum me audiebat ut magi
Abbreviated transcription (Latin):
tare. Rursus si in terrogarer utrum
me talẽ mallẽ qualis ille an qualis
ego tunc essem: me ipsũ curis timo¬
ribq confectũ eligerem. sed ꝑũsitate
ñquid ueritate: N eq enĩ eo me p̃po¬
nere illi debebã quod dotior eram.
qm̃ ñ in de gaudebã. sed placere in¬
de querebã hõib. ñut eos docerẽ: s
tantũ ut placerẽ. P ropt̃a: & tu baculo
disciplinę tue confringebas ossa mea.
Recedant gͦ ab aĩa mea. qͥ dicunt ei.
Interest unde qͥs gaudeat. Gaudebat
m̃dicꝰ ille uinolentia. tu gaudere cupi¬
Nã sicut uerũ gaudiũ ñ erat: ita nec illa
uera gła. & ampliꝰ ũtebat m̃te meã. Et
ille ip̃sa nocte digesturus erat ebrietatẽ
suã. ego cũ ea dormierã. & surrexerã. &
dormiturus & surrecturus erã. Nide qͦt
diels. Interest uͦ: unde qͥs gaudeat. Scio
& gaudiũ spei fidelis in comꝑabiliter
distat ab illa uanitate: sed & tune dista¬
bat inter nos. Nunirũ quippe ille fe¬

Expanded text:
tare. Rursus si interrogaret, utrum tare. Rursus si interrogaret, utrum me talem mallem qualis ille, an qualis ego tunc essem; meipsum curis timoribusque confectum eligerem: sed perversitate; numquid veritate? Neque enim eo me praeponere illi debebam, quo doctior eram, quoniam non inde gaudebam, sed placere inde quaerebam hominibus; non ut eos docerem, sed tantum ut placerem. Propterea et ut baculo disciplinae tuae confringebas ossa mea. 10. Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: Interest unde quis gaudeat. Gaudebat mendicus ille vinolentia; tu gaudere cupiNam sicut illud verum gaudium non erat, ita nec illa vera gloria; et amplius vertebat mentem meam. Et ille ipsa nocte digesturus erat ebrietatem suam; ego cum mea dormieram et surrexeram, et dormiturus et surrecturus eram; vide quot diebus. Interest vero unde quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis incomparabilidistat ab illa uanitate. sed et tunc distabat inter nos: nimirum quippe ille fe
Abbreviated transcription (Latin):
mediolanensem animũti pauꝑem m̃¬
dicũ iã credo saturũ. iocantẽ atq letan¬
tem. & ingemui: & locutus sũ cũ ami¬
cis qͥ mecũ erãt multos dolores insa¬
niarũ nr̃aũ. qͥa omib talib conatib
nr̃is qualils te laborabã sub stimulis
cupiditatũ. trahens infelicitatis mee
sarcinã. & trahendo exaggerans: nichil
uellemꝰ aliud nͥ ad securam leticiã ꝑ¬
uenire qͦ nos m̃dicus ille iã p̃cessisset:
nunquã illuc fortasse uenturos. Quod
enĩ ia ille pauculis & em̃dicatis num¬
mulis ad eptꝰ erat: ad hoc ego tã erũ¬
nosis an fractib & circũitibꝰ ãbiebam
adleticiã scilicet tẽporalis felicitatis.
Non enim uerũ gaudiũ habebat: sed
&e ego illis ambitionib multo falsius¬
querebã. Et cet̃e ille letabatur: ego an¬
xius erã. Securus ille: ego trepidus. Et
si quisquã ꝑcunctaret᷑ me utrũ mallẽ
exultare an metuere: responderẽ exul¬

Expanded text:
Mediolanensem animaduerti pauperem meMediolanensem animaduerti pauperem mendicum iam, credo, saturum iocantem atque laetantem. et ingemui et locutus sum cum amicis, qui mecum erant, multos dolores insaniarum nostrarum, quia omnibus talibus conatibus nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens infelicitatis meae sarcinam et trahendo exaggerans nihil uellemus aliud nisi ad securam laetitiam peruenire, quo nos mendicus ille iam praecessisset numquam illuc fortasse uenturos. quod enim iam ille pauculis et emendicatis nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam aerumnosis anfractibus et circuitibus ambiebam, ad laetitiam scilicet temporalis felicitatis. non enim uerum gaudium habebat: sed et ego illis ambitionibquaerebam. Et certe ille laetabatur, ego anxius eram; securus ille, ego trepidus. Et si quisquam percontaretur me, utrum mallem exsultare an metuere; responderem, Exsul
Abbreviated transcription (Latin):
suspirabam: & audiebas me. Fluctuabã.
& gubernabas me. Ibam ꝑ uiã scł̃i latam:
nec deserebas. In hiabam honoxil. lueris
conuigio. & tu irridebas. Patiebar in
eis cuptditatib amarissimas difficulta¬
tes te ꝓpitio. tanto magis: quanto mi¬
nus sinebas mͥ dulcescere quod non
eras tu. Hide cor meũ dñe. qui uoluisti
ut hoc recordarer. & confiterer tͥ. nunc
tͥ inhereat aĩa mea qũa de uiscotã te¬
naci mortis exuisti. Quã misera erat
& sensũ uulneris tu pongebas: ut relic¬
tis om̃ib conũteret᷑ ad tẽ qͥ es suꝑ omĩa.
& sine quo nulla essent omĩa. conũte¬
ret᷑. & sanaret᷑. Quã gͦ miser erã. quo¬
mͦ egisti ut sentirẽ miseriã meã die illo
qͦ cũpararẽ recitare imꝑatori laudes.
quil plura mentirer. & m̃tienti faue¬
ret᷑ abscientib. easq quras anhelaret
cor meũ. & cogitationũ tabificarũ febri¬
b estuaret: transiens ꝑ quendã uicũ

Expanded text:
suspirabam et audiebas me, fluctuabam suspirabam et audiebas me, fluctuabam et gubernabus me, ibam per uiam saeculi latam nec deserebus. Inhiabam honoribus, lucris, coniugio, et tu inridebus.1 patiebar in eis cupiditatibus amarissimas difficultates te propitio tanto magis, quanto minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. uide cor meum, domine, qui noluisti, ut hoc recordarer et confiterer tibi. nunc tibi inhaereat anima mea, quam de uisco tam tenaci mortis exuisti. quam misera erat! et sensum uulneris tu pungebus, ut relictis omnibus conuerteretur ad te, qui es super omnia et sine quo nulla essent omnia, conuerteretur et sanaretur. quam ergo miser eram et quomodo egisti, ut sentirem miseriam meam die illo, quo, cum pararem recitare imperatori laudes, quibus plura mentirer, et mentienti faueretur ab scientibus easque curas anhelaret cor meum et cogitationum tabificarum febribus aestuaret, transiens per quendam uicum
Abbreviated transcription (Latin):
eẽt auctoritate sc̃arũ literarũ: iã credere
ceꝑam nulo mͦ te fuisse tributurũ tam
excellentem illi scripture ꝑ om̃s iã t̃ras
auctoritatem. nisi &e ꝑ ipsam tͥ credi: &
ꝑ ipsã te queri uoluisses. Iã enĩ ab surdi¬
tatem quȩ me in illis litteris solebat of¬
fendere. cũ multa ex eis ꝓbabiliter ex po¬
sita audissem: ad sacramentorũ altitu¬
dinẽ referebã. eoq mͥ illa uenerabilior
& sacroscã fide dignior apparebat auc¬
tortas. quo & om̃ib eẽt ad legendũ in
promptu: & secreti sui dignitatem in
in tellectu ꝓfũdiore seruaret. urͦbis aꝑtis¬
simis & humillimo genere loquendi se
cunctis p̃bens. & exercens intentionẽ eoꝵ
qͥñ sunt leues coide. ut exciꝑet omnes
populari sinu. & ꝑ angusta foramina pau¬
cos ad te traiceret. Multo tam̃ plures:
quã si nec tanto apice auctoritatis emi¬
neret: nec turmas gremio sc̃e humili¬
tatis hauriret. Cogitabã hec : & ad erasm.

Expanded text:
esset auctoritate sanctarum litterarum, iam credere esset auctoritate sanctarum litterarum, iam credere coeperam nullo modo te fuisse tributurum tam excellentem illi scripturae per omnes iam terras auctoritatem, nisi et per ipsam tibi credi et per ipsam te quaeri uoluisses. iam enim absurditatem, quae me in illis litteris solebat offendere, cum multa ex eis probabiliter exposita audissem, ad sacramentorum altitudinem referebam eoque mihi illa uenerabilior et sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum esset in promtu et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore seruaret, uerbis apertissimis et humillimo genere loquendi se cunctis praebens et exercens intentionem eorum, qui non sunt leues corde, ut exciperet omnes populari sinu et per angusta foramina paucos ad te traiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis emineret nec turbas gremio sanctae humilitatis hauriret. cogitabam haec et aderas mihi,
Abbreviated transcription (Latin):
urbib que ñ uideram. tam multa
amicis. tã multa medicis. tã multa
hominib aliis atq aliis. que nͥ crederẽ¬
tͣ: om̃ino in hac uita nichil ageremus.
Postremo quã inconcusse fixum fide
retinerẽ. de quib parentib ortus essem.
quod scire non possem nͥ audiendo cre¬
didissem: ꝑsuasisti mͥ ñ qui crederent
libris tuis quos tanta in om̃ib fere
gentib auctoritate fundasti. sed qui ñ
crederent ẽẽ. culpandos: nec audiendos
ẽẽ siqui forte mͥ dicerent. Inde scis il¬
dũ erat. qm̃ nulla pugnacitas calũmo¬
sarũ questionũ ꝑtã multa que legeram
inter se confligentiũ philosophorũ
extorquere mͥ potuit. ut aliquando
ñ crederẽ te ẽe quicquid esses qͦd ego
nescirẽ. aut administrationẽ rerũ hu¬
manarũ ad te ꝑtinere. Sed id credebã
aliquado robustius. aliquando exilius.
duceret aut reduceret adte. Ideoq cum
essemus infirmi. ad inueniendã liquida
ratione ueritatem. & ob hoc nob̃ opus

Expanded text:
urbibus, quae non uideram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus aliis atque aliis, quae nisi crederentur, omnino in hac uita\'i nihil ageremus, postremo quam inconcusse fixum fide retinerem, de quibus parentibus ortus essem, quod scire non possem, nisi audiendo credidissem, persuasisti mihi non qui crederent libris tuis, quos tanta in omnibus fere gentibus auctoritate fundasti, sed qui non crederent esse culpandos nec audiendos esse, si qui forte mihi dicerent: unde scis ildum erat, quoniam nulla pugnacitas calumniosarum quaestionum per tam multa quae legeram inter se confligentium philosophorum extorquere mihi potuit, ut aliquando non crederem te esse quidquid esses, quod ego nescirem, aut administrationem rerum humanarum ad te pertinere. Sed m credebam aiiquando robustius, aliquando exilius, duceret aut reduceret ad te. ideoque cum essemus infirmi ad inueniendam liquida ratione ueritatem et ob hoc nobis opus
Abbreviated transcription (Latin):
sio se ingurgitandi daretur ebriosis.
& quia illa quasi parentilia suꝑstiti¬
tioni gentilium ẽẽnt similluna: ab¬
stinuit se libentissime. & ꝓ canistro
pleno terrenis fructib: plenum pͣ¬
gatiorib uotis pectus ad memori¬
as martirũ afferre didicerat. & ut
qd̃ posset daret egentib : & sic cõ¬
municatio dñici corꝑis illic celebra¬
retur. cuius passionis imitatione im¬
molati & coronati sunt martires. S
tamen uidetur mͥ dñe ds meus. & ita
ẽ. in conspectu tuo de hac re cor meũ.
beretur. quem ñ sicut ambrosium
diligebat. quem ꝓ salute mea maxi¬
bonis oꝑib tam feruens sp̃u freqͥn¬
tabat eccłiam. ita ut sepe erũ ꝑ et.
Icum me uidet in eiꝰ predicatione.¬

Expanded text:
sio se ingurgitandi daretur ebriosis, sio se ingurgitandi daretur ebriosis, et quia illa quasi parentalia superstitioni gentilium essent simillima, abstinuit se libentissime et pro canistro pleno terrenis fructibus plenum purgatioribus uotis pectus ad memorias martyrum afferre didicerat, ut et quod posset daret egentibus et sic communicatio dominici corporis illic celebraretur, cuius passionis imitatione immolati et coronati sunt martyres. sed tamen uidetur mihi, domine deus meus — et ita est in conspectu tuo de hac re cor meum —beretur, quem non sicut Ambrosium diligebat. quem propter salutem meam maxibonis operibus tam feruens spiritu frequentabat ecclesiam, ita ut saepe erumperet, cum me uideret, in eius praedicatione
Abbreviated transcription (Latin):
satͥx potius consuetudinis sue. qͣm
disceptatria illius ꝓhibitionis effecta
sit. Non enim obsidebat sp̃m eius in¬
nolentia. eamq stimulabat in odiũ
ueri amor uiri. sicut plerosq mares
& feminas. qui ad cauticum sobrieta¬
tis. sicut ad potionem aquatam ma¬
didi nausiant. s illa cum attulisser
canistrum cum solennib epłis pregu¬
standis atq largiendis. plus etiam ꝙͣ
uNũ pocillũ ꝓ suo palato satis sobri¬
o temꝑatum. unde dignationem su¬
meret non ponebat. Et si multe ẽẽnt
que illo mͦ uidebantur honorandȩ
memorie defunctorum. idem ipsum
unum qđ uͥq poneret circũferebat.
qd iam non solum aquatissimo. s
etiam tepidissimo cum suis presentibꝰ
ꝑsorbitiones exiguas partiretur. qͥa
pietatem ibi querebat. non uolup¬
tatem. Itaq ubi cõꝑit a preclaro
predicatore atq antistite. pietatis
preceptum ẽẽ. ista non fieri. nec ab
eis qui sobrie facerent. ne ulla occa¬

Expanded text:
satrix potius consuetudinis suae quam satrix potius consuetudinis suae quam disceptatrix illius prohibitionis effecta sit. non enim obsidebat spiritum eius ninnlentia eamque stimulabat in odium ueri amor uini, sicut plerosque mares et feminas, qui ad canticum sobrietatis sicut ad potionem aquatam madidi nausiant: sed illa cum attulisset canistrum cum sollemnibus epulis praegustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum pro suo palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat, et si multae essent quae illo modo uidebantur honorandae memoriae defunctorum, idem ipsum unum, quod ubique poneret, circumferebat, quo iam non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo cum suis praesentibus per sorbitiones exiguas partiretur, quia pietatem ibi quaerebat, non uoluptatem. itaque ubi conperit a praeclaro praedicatore atque antistite pietatis praeceptum esse ista non fieri nec ab eis qui sobrie facerent, ne ulla occa
Abbreviated transcription (Latin):
pectore pleno fidutie respondit mͥ
credere se in ap̃o. qd pͥusquam de
hac uita emigraret. me uisura ẽẽt
fidelem catholicũ. Et hoc quidẽ mͥ
Tibi autem fons miscłiarum preces¬
& lacͥmas densiores. & accelerares ad¬
iutoriũ tuum. & illuminares te¬
nebras meas. & studiosius ad eccłiã
currere. & in ambrosii ora suspendi
ad fontem salientis aquȩ in uitam
ec̃nam. Diligebat autem illum uirũ
sicut angłm d̃ĩ. qđ ꝑ illum cogno¬
uerat me int̾im ad illam ancipitem
fluctuationem iam ẽẽ. ꝑductum. ꝑ
qͣm transiturum me ab egritudine ad
sanitatem int̾currente arciore ꝑicło.
quasi ꝑ accessionem qͣm creticam me¬
dici uocant. certa presumebat. Itaq
cũ ad memorias scõrum sicut in af¬
frica solebat. pultes & panem & me¬
rum atculisset. atq ab ostiario ꝓhi¬
beret᷑. uͥ hoc ep̃m uetuisse cognouit.
tam pie atq obedienter amplexa ẽ.
ut ip̃se mirarer qd tam facile accu¬

Expanded text:
pectore pleno fiduciae respondit mihi pectore pleno fiduciae respondit mihi credere se in Christo, quod, priusquam de hac uita emigraret, me uisura esset fidelem catholicum. et hoc quidem mihi. tibi autem, fons miset lacrymas densiores, ut accelerares adjutorium tuum, et illuminares tenebras meas; et stucurrere et in Ambrosi ora suspendi, ad fontem salientis aquae in uitam aeternam. diligebat autem illum uirum sicut angelum dei, quod per illum cognouerat me interim ad illam ancipitem fluctuationem iam esse perductum, per quam transiturum me ab aegritudine ad sanitatem intercurrente artiore periculo quasi per accessionem, quam criticam medici uocant, certa praesumebat. Itaque cum ad memorias sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes et panem et merum adtulisset atque ab ostiario prohiberetur, ubi hoc episcopum uetuisse cognouit, tam pie atque oboedienter amplexa est, ut ipse mirarer, quam facile accu
Abbreviated transcription (Latin):
a quib rudes abyssi uiatores cum
ꝑturbantur consolari solent polli¬
cens eis ꝑuentionem cũ salute. quia
hoc ei ꝑ uisum tu pollicitus eras.
Et inuenit me ꝑiclitantem quidem
grauiter. desꝑatione indagande u̾i¬
tatis. S tamen ei cũ indicassem. non
me quidem iam ẽẽ. manicheũ. s ne¬
q catholicum ap̃ianum. non qͣi in¬
opinatum aliquid audierit exili uit
letitia. cum iam secura fieret ex ea¬
parte miseriȩ meȩ. in qua me tͣnquam
mortuum s resuscitandũ me tibi fle¬
bat. & feret᷑ cogitationis efferebat. ut
diceres filio uidue. iuuenis tͥ dico sur¬
ge. & reuiuisceret. & inciꝑet loqͥ. &
redderes illũ matͥ sue. Nulla ergo tur¬
bulenta exultatione trepidauit᷑ cor eiꝰ.
cum audisset ex tanta parte iam fcm̃
qd tibi cotidie plangebat ut fieret. ue¬
ritatem me nondum adeptũ. s falsi¬
tati iam ereptum. Immo uͦ quia cer¬
ta erat. & qđ restabat te daturum.
qui totũ ꝓmiseras. placidissime &

Expanded text:
a quibus rudes abyssi uiatores, cum a quibus rudes abyssi uiatores, cum perturbantur, consolari solent, pollicens eis peruentionem cum salute, quia hoc ei tu per uisum pollicitus eras. et inuenit me periclitantem quidem grauiter desperatione indagandae ueritatis, sed tamen ei cum indicassem non me quidem iam esse manichaeum, sed neque catholicum christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit, exiluit laetitia, cum iam secura fieret ex eaparte miseriae meae, in qua me tamquam mortuum resuscitandum tibi flebat et feretro cogitationis offerebat, ut diceres filio uiduae: iuuenis, tibi dico, surge, et reuiuesceret et inciperet loqui et traderes illum matri suae. nulla ergo turbulenta exultatione trepidauit cor eius, cum audisset ex tanta parte iam factum, quod tibi cotidie plangebat ut fieret, ueritatem me nondum adeptum, sed falsitati iam ereptum: inmo uero quia certa erat, quod restabat te daturum, qui totum promiseras, placidissime et
Abbreviated transcription (Latin):
cheos quidem relinquendos ẽẽ. decreui
non arbitrans eo ipso tempore dubita¬
tionis meȩ in illa secta mͥ ꝑ manendũ
ẽẽ. cui iam non nullos philosophos pͣ¬
ponebam. quib tamen philosophis
qd sine salutari nomine. xp̃i essent. cu¬
rationem langoris animȩ meȩ cõmitt̾e
omĩno recusabam. Statui gͦ tam diu
ẽẽ. cathecuminus in catholica eccłia
mͥ a parentib cõmendata. donec aliqͥd
certi eluceret. quo cursum dirigerẽ.¬
pes mea a iuuentute mea.
libi michi eras. & quo recesseras:
An uͦ non tu feceras me. & discreue¬
ras me a quadrupedib. & uolatili¬
b cęli. Sapientiorem me feceras. &
ambulabam ꝑ tenebras & lubricũ.
& querebam te foris a me. & non in¬
ueniebam dm̃ cordis mei. & uenerã
in ꝓfundum maris. & diffidebam.
& desꝑabam de inuentione ueri. Lam
uen̾at ad me mater pietate fortis. t̾ra
mariq me sequens. & in ꝑicłis omĩb
de te secura. Nam & ꝑ marina discͥ¬
mina ipsos naptas conso labatur.

Expanded text:
chaeos quidem relinquendos esse decreui, non arbitrans eo ipso tempore dubitationis meae in illa secta mihi permanendum esse, cui iam nonnullos philosophos praeponebam: quibus tamen philosophis, quod sine salutari nomine Christi essent, curationem languoris animae meae conmittere omnino recusabam. statui ergo tamdiu esse catechumenus in catholica ecclesia mihi a parentibus conmendata, donec aliquid certi eluceret, quo cursum dirigerem.pes mea a iuuentute mea, ubi mihi eras et quo recesseras? an uero non tu feceras me et discreueras me a quadrupedibus et uolatilibus caeli? sapientiorem me feceras, et ambulabam per tenebras et lubricum et quaerebam te foris a me et non inueniebam deum cordis mei; et ueneram in profundum maris et diffidebam et desperabam de inuentione ueri. iam uenerat ad me mater pietate fortis, terra marique me sequens et in periculis omnibus de te secura. nam et per marina discrimina ipsos nautas consolabatur,
Abbreviated transcription (Latin):
nari non poterat. & ne falsa credet. cu¬
rari recusabat. resistens manib suis.
tuis qui medicamenta fidi confecisti.
& sparsisti suꝑ morbos orbis terrarũ
& tantam illis auctoritatem tͥbuisti.
Ex hoc tamen quoq iam p̃ponens do¬
ctͥnam catholicam modestius ibi mi¬
nimeq fallaciter sentiebam iuberiut
crederetur qd non demonstrabat᷑. siue
ẽẽt quid. s cui forte non eẽt. siue ne
quid ẽẽt. qͣm illic temeraria pollicita¬
tione seientiȩ credulitatem irrideri.
& postea tam multa fabulosissima &
absurdissima qͥa demonstrari ñ po-¬
terant. credenda imꝑari. Peinde palla¬
tim tu dñe manu mitissima & miscdis¬
sima ꝑtractans & cõponens cor meum.
considanti qͣm innum̃abilia credẽm
que ñ uidem. neq congererentur af¬
suissem. sicut tã multa in historia
gentium. tam multa de locis. arꝙ¬

Expanded text:
nari non poterat et, ne falsa crederet, cunari non poterat et, ne falsa crederet, curari recusabat, resistens manibus tuis, qui medicamenta fidei confecisti et sparsisti super morbos orbis terrarum et tantam illis auctoritatem tribuisti. Ex hoc tamen quoque iam praeponens doctrinam catholicam modestius ibi minimeque fallaciter sentiebam iuberi, ut crederetur quod non demonstrabatur — siue esset quid, sed cui forte non esset, siue nec quid esset — quam illic temeraria pollicitatione scientiae credulitatem inrideri et postea tam multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant, credenda imperari. deinde paulatim tu, domine, manu mitissima et misericordissima pertractans et conponens cor meum, consideranti, quam innumerabilia crederem, quae non uiderem neque cum gererentur affuissem, sicut tam multa in historia gentium, tam multa de locis a
Abbreviated transcription (Latin):
cat. cum ea que ad litteram pũsitatẽ
docere uidebant᷑ remoto mistico uela¬
mento sp̃ualiter apperiret. ũ dicens
qđ me offenderet. qͣmuis ea diceret q̃
utrum uera ẽẽnt adhuc ignorarem.
Tenebant enim cor meum ab omi assen¬
sione timens precipitium. & suspendio
magis necabar. Uolebam enim eorum
que non uidem ita me certũ fieri. ut cer¬
tus essem qd septem & tria decem sint.
Neq enim tam insanꝰ eram: ut ne hoc
quidem putarem posse comp̃hendi. sed
sicut hoc: ita cetera cupiebam. siue cor¬
ꝑalia que coram sensib meis non ades¬
sent. siue sp̃ualia de quib cogitare
nͥ corꝑaliter nesciebam. & sanari cre¬
dendo pot̾am. ut purgatior aties men¬
tis meȩ dirigeret᷑ aliquo mͦ in u̾itatẽ
tuam semꝑ manentem. & ex nullo de¬
fitientem. S sicut euenire assolet ut
malum medicum exꝑtus: etiam bono
timeat se cõmittere. ita erat ualitu¬
do animȩ meȩ. que utiq nͥ credendo sa¬

Expanded text:
cat, cum ea, quae ad litteram peruersitatem cat, cum ea, quae ad litteram peruersitatem docere uidebantur, remoto mystico uelamento spiritaliter aperiret, non dicens quod me offenderet, quamuis ea diceret, quae utrum uera essent adhuc ignorarem. tenebam cor meum ab omni adsensione timens praecipitium et suspendio magis necabar. uolebam enim eorum quae non uiderem ita me certum fieri, ut certus essem, quod septem et tria decem sint. neque enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem putarem posse conprehendi, sed sicut hoc, ita cetera cupiebam siue corporalia, quae coram sensibus meis non adessent, siue spiritalia, de quibus cogitare nisi corporaliter nesciebam. et sanari credendo poteram, ut purgatior acies mentis meae dirigeretur aliquo modo in ueritatem tuam semper manentem et ex nullo deficientem; sed, sicut euenire assolet, ut malum medicum expertus etiam bono timeat se conmittere, ita erat ualetudo animae meae, quae utique nisi credendo sa
Abbreviated transcription (Latin):
incerta ẽẽnt. & aliquando a me ꝓcer¬
tis habita fuissent. cum catholicam
tuam cecis contentionib accusarem.
& si nundũ comꝑtam uera docentem.
non tamen ea docentem que gͣuiter
accusabam. Itaq confundebar & cõ¬
ũtebar & gaudebam ds meus. qd ec¬
cłia unica. corpus unici tui in qua
mͥ nomen ap̃i infanti ẽ. inditũ. non
saꝑet infantiles nugas. neq hoc ha¬
beret in doctͥna sua sana. qđ te crea¬
torem omĩum in spaciũ loci qͣmuis
sũmum & amplũ. tamen undiq ter¬
minatũ m̃brorum humanoꝵ fig᷑a
contruderet. Gaudebam etiam qđ
uet̾a script᷑a legis & ꝓpħarum iam ñ
illo occło mͥ legenda ꝓponerentur. quo
antea uidebantur absurda. cũ argu¬
ebam tanqͣm ita sentientes scõs tuos.
Uerum autem non ita sentiebant. &
tanqͣm regłam diligentissime cõmen¬
daret. sepe in popularibꝰ sermonibus
suis dicentem ambrosium letus audi¬
ebã. littera occidit. sp̃s autem uiuifi¬

Expanded text:
incerta essent et a me aliquando pro cerincerta essent et a me aliquando pro certis habita fuissent, cum catholicam tuam caecis contentionibus accusarem, etsi nondum conpertam uera docentem, non tamen ea docentem, quae grauiter accusabam. itaque confundebar et conuertebar et gaudebam, deus meus, quod ecclesia unica, corpus unici tui, in qua mihi nomen Christi infanti est inditum, non saperet infantiles nugas neque hoc haberet in doctrina sua sana, quod te creatorem omnium in spatium loci quamuis summum et amplum, tamen undique terminatum membrorum humanorum figura contruderet. Gaudebam etiam, quod uetera scripta legis et prophetarum iam non illo oculo mihi legenda proponerentur, quo antea uidebantur absurda, cum arguebam tamquam ita sentientes sanc-. tos tuos; uerum autem non ita sentiebant. et tamquam regulam diligentissime conmendaret, saepe in popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium laetus audiebam: litter.a occidit, spiritus autem uiuifi
Abbreviated transcription (Latin):
non me tot annos ad u̾sus catholicã
sidem. s contra carnalium cogita¬
tionum sigmenta latrasse. Eo qͥppe
temerariꝰ & impius fueram. qđ ea q̃
debebam q̃rendo discere: accusando
dixeram. Tu enim altissime & ꝓxi¬
me. secretissime. & presentissime. cui
m̃bra ñ sunt alia maiora. & alia mi¬
nota. s uͥq totus es. & nusqͣm locors
es: non es utiq forma ista corꝑea. ta¬
men fecisti hominem ad imaginẽ tuã:
& ecce ipse a capite usq ad pedes in
loco ẽ. Cum gͦ nescirẽ quomͦ hec sub¬
sisteret imagõ tua. pulsans ꝓponerẽ
quomͦ credendum esset. non insultãs
opponerem. qͣsi ita creditum ẽẽt. Tan¬
to igͥ acrior cura rodebat intima mea
quid certi retinerem: qͣnto me magis
pudebat tam diu illusum & decep¬
tũ ꝓmissione cet̾orum puerili errore
& animositate tam multa incerta qͣ¬
si certa garrisse. Qd̃ enim falsa ẽẽnt:
pꝰea mͥ claruit. Certum tñ erat. qd

Expanded text:
non me tot annos aduersus catholicam non me tot annos aduersus catholicam fidem, sed contra carnalium cogitationum figmenta latrasse. eo quippe temerarius et inpius fueram, quod ea quae debebam quaerendo discere, accusando dixeram. tu autem, altissime et proxime, secretissime et praesentissime, cui membra non sunt alia maiora et alia minora, sed ubique totus es et nusquam locorum es, non es utique forma ista corporea, tamen fecisti hominem ad imaginem tuam, et ecce ipse a capite usque ad pedes in loco est. Cum ergo nescirem, quomodo haec subsisteret imago tua, pulsans proponerem, quomodo credendum esset, non insultans opponerem, quasi ita creditum esset. tanto igitur acrior cura rodebat intima mea, quid certi retinerem, quanto me magis pudebat tam diu inlusum et deceptum promissione certorum puerili errore et animositate tam multa incerta quasi certa garrisse. quod enim falsa essent, postea mihi claruit. certum tamen erat, quod
Abbreviated transcription (Latin):
tacite legendi. Quolibet tam̃ animo
id ageret. bono utiq ille uir agebat.
S certe nulla mͥ dabat᷑ topia sciscitã¬
di que cupiebam de tã scõ oracło tuo
pectore illius. nͥ cum aliqͥd breuiter
ẽẽt audiendũ. Estus autem illi mei
otiosum eum ualde cui refundent᷑
requirebant. nec umqͣm inueniebãt.
Et eum quidẽ in popło u̾bum u̾ita¬
tis recte tractantem. & omĩ die dñi¬
co audiebam. & magis magisq mͥ
confirmabatur: om̃s u̾sutarũ ca-¬
lumniarum nodos quos illi decepto¬
res nr̃i adũsus diuinos libros inne¬
ctebant. posse dissolui. Ubi uͦ etiam
cõꝑi ad imaginem tuam hominem
a te factum. ab sp̃ualib filiis tuis
quos de matre catholica ꝑ grãm re¬
generasti non sic intelligi. ut huma¬
ni corꝑis forma det̃minatum crede¬
rent atq cogitarent. qͣiquam quo¬
modo se haberet sp̃ualis substantia
ne tenuiter quid̃ atq in enigmate
suspicabar. tamen gaudens erubui.

Expanded text:
tacite legendi. quolibet tamen animo tacite legendi. quolibet tamen animo id ageret, bono utique ille uir agebat. Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quae cupiebam de tam sancto oraculo tuo, pectore illius, nisi cum aliquid breuiter esset audiendum. aestus autem illi mei otiosum eum ualde, cui refunderentur, requirebant nec umquam inueniebant. et eum quidem in populo uerbum ueritatis recte tractantem omni die dominico audiebam, et magis magisque mihi confirmabatur omnes uersutarum calumniarum nodos, quos illi deceptores nostri aduersus diuinos libros innectebant, posse dissolui. ubi uero etiam conperi ad imaginem tuam hominem a te factum ab spiritalibus filiis tuis, quos de matre catholica per gratiam regenerasti, non sic intellegi, ut humani corporis forma determinatum crederent atque cogitarent, quamquam quomodo se haberet spiritalis substantia, ne quidem tenuiter atque aenigmate suspicabar, tamen gaudens erubui
Abbreviated transcription (Latin):
erat. aut corpus refitiebat necessariis
sustentacłis. aut lectione animum.
S cum legebat: occłi ducebantur ꝑ
paginas. & cor intellectum rimabat᷑.
uax autem & lingua quiescebant. Se¬
pe cum adessemus: non enĩ uetabat᷑
qͥsquam ingredi. aut ei uenientem
nuntiari mos erat. sicut eum legentẽ
uidimus tacite. & aliter numquam.
Sedentesq in diuturno silentio. qͥs
enim tam intento eẽ. oneri auderet:
discedebamꝰ. & coniectabamꝰ eum par¬
uo ipso temꝑe qd reꝑande mentis sue
nanciscebatur. feriatus ab strepitu
causarũ alienarũ nolle in aliud aduo¬
cari. & cauere fortasse:ne auditore
suspenso & intento. si qua obscurius
posuisset ille quem legeret etiã expo¬
nere ẽet necesse. aut de aliqͥb difficili¬
orib disceptare questionib. atq hu¬
ic oꝑi temꝑib impensis: minus qͣm
uellet uoluminum euolueret. qͣmqͣ
& causa seruande uocis. quȩ illi facil¬
lime obtundebat᷑. poterat ẽẽ. iustior

Expanded text:
erat, aut corpus reficiebat necessariis erat, aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis aut lectione animum. sed cum legebat, oculi ducebantur per paginas et cor intellectum rimabatur, uox autem et lingua quiescebant. saepe, cum adessemus — non enim uetabatur quisquam ingredi aut ei uenientem nuntiari mos erat — sic eum legentem uidimus tacite et aliter numquam sedentesque in diuturno silentio — quis enim tam intento esse oneri auderet? — discedebamus et coniectabamus eum paruo ipso tempore, quod reparandae menti suae nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum alienarum nolle in aliud auocari et cauere fortasse, ne auditore suspenso et intento, si qua obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere esset necesse aut de aliquibus difficilioribus dissertare quaestionibus atque huic operi temporibus inpensis minus quam uellet uoluminum euolueret, quamquam et causa seruandae uocis, quae illi facillime obtundebatur, poterat esse iustior
Abbreviated transcription (Latin):
gratulans mͥ qd talem matrem habe¬
rem. nesciens qualem illa me filiũ. qui
dubitabam de illis omĩb. & inuenire
posse uiam uitȩ minime putabam.
Nec iam ingemiscebam orando ut sub¬
uenires mͥ. s ad querendũ intentꝰ. & ad
disserendũ inqͥetus erat animus m̃s.
Ipsumq ambrosium felicem quem¬
dam hominem scd̾m scłm opinabar.
quem sic tantȩ potestates honorarẽt.
Celibatus tantum eiꝰ mͥ laboriosus
uidebatur. Quid autem ille spei ge¬
reret adu̾sus ipsiꝰ excellentie tẽpta¬
menta. qͥd luctaminis haberet. quid¬
ue solaminis in adu̾sis. & occultum
os eius. qđ erat in corde eius. qͣm sa¬
pida gaudia de pane tuo ruminaret.
necconicere poteram. nec exꝑtus erã.
nec ille sciebat estus meos. nec foueam
ꝑicłi mei. Non enim querere ab eo po¬
teram qd uolebam sicut uolebam se¬
cludentib me ab eiꝰ aure atq ore ca¬
t̃ius negociosorum hominũ. quorũ
infirmitatib seruiebat. Cum quibus
qͣndo non erat qd ꝑ exiguum temꝑis

Expanded text:
gratulans mihi quod talem matrem haberem; nesciens qualem illa me filium, qudubitabam de illis omnibus et inueniri posse uiam uitae minime putabam. Nec iam ingemescebam orando, ut subuenires mihi, sed ad quaerendum intentus et ad disserendum inquietus erat animus meus ipsumque Ambrosium felicem quendam hominem secundum saeculum opinabar, quem sic tantae potestates honorarent: caelibatus tantum eius mihi laboriosus uidebatur. quid autem ille spei gereret, aduersus ipsius excellentiae temtamenta quid luctaminis haberet quidue solaminis in aduersis, et occultum os eius, quod erat in corde eius, quam sapida gaudia de pane tuo ruminaret, nec conicere noueram nec expertus eram. nec ille sciebat aestus meos nec foueam periculi mei. non enim quaerere ab eo poteram quod uolebam, sicut nolebam, secludentibus me ab eius aure atque ore cateruis negotiosorum hominum, quorum infirmitatibus seruiebat: cum quibus quando non erat, quod perexiguum temporis
Abbreviated transcription (Latin):
atq sormabile est tu fecisti. ex quo ft̃
om̃ia. Nerũ ẽ. om̃e qd̃ ex informi for¬
matur priꝰ eẽ informe deinde forma¬
tũ Ex his om̃il ueris. de quilş ñ dubi¬
tant quorũ int̾iori oculo talia uide¬
re donasti. & qui moy sen famulum
tuũ in sp̃ũ ueritatis locutũ ẽẽ inimo¬
bilit̃ credunt. ex his gͦ om̃ib: aliud
sibi tollit qui dicit. inpͥntipio fecit
deus celũ & trã id est inũbo suo sibi

Expanded text:
atque formabile est tu fecisti, ex quo sunt atque formabile est tu fecisti, ex quo sunt omnia. uerum est omne, quod ex informi formatur, prius esse informe, deinde formatum. Ex his omnibus neris, de quibus non dubitant, quorum interiori oculo talia uidere donasti et qui Moysen, famulum tuum, in spiritu ueritatis locutum esse immobiliter credunt, ex his ergo omnibus aliud sibi tollit qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in uerbo suo sib
Abbreviated transcription (Latin):
sapientiã tuã in qua fecisti om̃ia. Itẽ
uerũ est qr mundus iste uisibilis ha¬
bet magnas partes suas cȩlũ & t̃rã
breui cõplexione factarũ om̃iũ con¬
ditarũq naturarũ. Et uerũ ẽ. qd̃
om̃e mutabile insinuat noticie nr̃ȩ
quandã in formitatẽ que formam
capit ul qͣ mutatur & ũtitur. Uerũ
ẽ. nulla tempora ꝑꝓeti Qd̃ ita cohȩ¬
ret forme incõmutabili. ut quan¬
uis sit mutabile: ñ nutetur. Ue¬
rũ ẽ. in formitate quȩ ꝓpe nichil
ẽ: uices tẽporũ habere non posse.
Uerũ ẽ. qd unde fit aliquid potest
quodã genere locutionis habere
iam nomen eiꝰ rei quȩ in de fit unde
potuit uocari celum & terram: quȩ¬
libet in formitas unde factũ est cę¬
lũ &et̃ra. Uerũ ẽ. om̃iũ formatorũ ni¬
chil ẽẽ informi uicinius: quã terram
& abissum. Uerũ est qd̾ ñ solũ crea¬
tũ at formatũ sed etiã quicqͥd creabile

Expanded text:
sapientiam tuam, in qua fecisti omnia. item sapientiam tuam, in qua fecisti omnia. item uerum est, quod mundus iste uisibilis habet magnas partes suas caelum et terram breui conplexione factarum omnium conditarumque naturarum. et uerum est, quod omne mutabile insinuat notitiae nostrae quandam informitatem, qua formam capit uel qua mutatur et uertitur. uerum est nulla tempora perpeti quod ita cohaeret formae incommutabili, ut, quamuis sit mutabile, non mutetur. uerum est informitatem, quae prope nihil est, uices temporum habere non posse. uerum est, quod, unde fit aliquid, potest quodam genere locutionis habere iam nomen eius rei, quae inde fit: unde potuit uocari caelum et terra quaelibet informitas, unde factum est caelum et terra. uerum est omnium formatorum nihil esse informi uicinius quam terram et abyssum. uerum est, quod non solum creatum atque formatum sed etiam quidquid creabile
Abbreviated transcription (Latin):
nouit magister nr̃: in qͥbs duobus p̃¬
ceptis totam legem ꝓpħasq suspende¬
rit Quȩ mͥ ardenter confitendi deus
m̃s lum̃ oculorũ meoꝵ mocculto qͥd
mͥ obest cũ diũsa inhis ũbis intelligi
possint quȩ tam̃ uera sint: Quud in¬
quã mͥ obest si aliud ego sensero. quã
sensit alius eũ sensise qui scripsit:
Om̃s quidẽ legituꝰ: nitimͣ hoc indaga¬
re atq comp̃hendere. qd uoluit ille
quẽ legimꝰ Et cũ eũ ueridicũ credimꝰ.
nichil qd̃ falsum ẽẽ uel nouimꝰ uł pu¬
tamꝰ audemꝰ eũ existimare dixisse.
Dũ gͦ qͥsq conatur ul sentire inscrip¬
turis scĩs qd in eis sensit ille qͥ scrip¬
sit quid mali est si hoc sentiat qd tu
lex omiũ ueridicarũ mentiũ osten¬
dis uerũ ẽẽ. etiã si hoc non sensit ille
quẽ legit. cũ & ille uerũ. nec tam̃ hoc
senserit : Uerũ est enĩ dñe fecisse te
celũ & terã. & uerũ ẽ. ẽẽ pͥncipium

Expanded text:
nouit magister noster, in quibus duobus prnouit magister noster, in quibus duobus praeceptis totam legem prophetasque suspenderit. quae mihi ardenter confitenti, deus meus, lumen oculorum meorum in occulto, quid mihi obest, cum diuersa in his uerbis intellegi possint, quae tamen uera sint? quid, inquam, mihi obest, si aliud ego sensero quam sensit alius eum sensisse, qui scripsit? omnes quidem, qui legimus, nitimur hoc indagare atque conprehendere, quod uoluit ille quem legimus, et cum eum ueridicum credimus, nihil, quod falsum esse uel nouimus uel putamus, audemus euDum ergo quisque conatur id sentire in Scripturis sanctis, quod in eis sensit ille qui scripsit; quid mali est si hoc sentiat, quod tu, lux omnium veridicarum mentium, ostendis verum esse, etiamsi hoc non sensit ille quem legit; cum et ille verum, nec tamen hoc senserit? Verum est enim, domine, fecisse te caelum et terram. uerum est esse principium
Abbreviated transcription (Latin):
telligatur materies corporalis ante
qualitatẽ forme tenebre aut̃ suꝑ ab¬
ẏssũ. sp̃ualis materies añ cohibitionẽ
quasi fluentis imoderationis. & ante
illuminacionẽ sapientie: Est ad huc
quod dicat: siqͥs alius uelit. Non seilicet
iã ꝑ fectas atq formatas in uisibiles ui¬
sibilesq naturas cęli & t̃re noĩe significa.¬
ri. cũ legit᷑ inpͥntipio fecit deus cęlũ &
ne rerũ creabilẽ formabilẽq materiã
his nominibus appellatã. qd̾ inea iã eent
ista confusa nondum qualitatatil for¬
nisq distincta quȩ nunc iã digestasuis
ordinib uocantur celũ & t̾ra. illa spũalis
hec corporalis creatura. Quilx om̃il au¬
ditis & consideratis: nolo ũbis contendere
Ad nichil em̃ utile e. nisi ad subũsionẽ
audientiũ. Ad edificationẽ autembo¬
na est lex siquis ea legitime utatur.
qr finis eius ẽ. caritas de conde puro
& conscientia bona & fide ñficta. Et

Expanded text:
tellegatur materies corporalis ante tellegatur materies corporalis ante qualitatem formae, tenebrae autem super abyssum spiritalis materies ante cohibitionem quasi fluentis inmoderationis et ante inluminationem sapientiae? Est adhuc quod dicat, si quis alius uelit, non scilicet iam perfectas atque formatas inuisibiles uisibilesque naturas caeli et terrae nomine significari, cum legitur: in principio fecit deus caelum et nem rerum formabilem creabilemque materiam his nominibus appellatam, quod in ea iam essent ista confusa, nondum qualitatibus formisque distincta, quae nunc iam digesta suis ordinibus uocantur caelum et terra, illa spiritalis, haec corporalis creatura. Quibus omnibus auditis et consideratis nolo uerbis contendere; ad nihil enim utile est nisi ad subuersionem audientium. ad aedificationem autem bona est lex, si quis ea legitime utatur, quia finis eius est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta; et
Abbreviated transcription (Latin):
qui cęli &t̾re noĩe sepe appellari solet.
conditus atq ꝑfectꝰ est: Quid si dicat
& alliis celũ & t̾rã quidẽ in uisibilẽq
usibilẽq naturã ñ indeenter appellatã
ac ꝑ hoc uniuersam creaturã quam
fecit insapientia id est in pͥncipio deus
huiꝰ cemodi duobus uocabulis ẽẽ conp̃¬
hensam ueruntam̃ ꝙ ñ de ipsa substanti¬
a dei sed ex nichilo cuncta facta sunt
qr ñ st̃ id ipsum quod deus & in est eis¬
quȩdã mutabilitas om̃ibus siue ma¬
neãt sic̃ et̃na domꝰ dei. siue mutent᷑
sic̃ aĩa hõis & corpus cõmunẽ om̃tũ
rerũ uisibiliũ iniusibiliũq materiã
ad huc in formen sed certe formabilem
unde fieret celũ & terrã. ul est in uisi¬
bilis atq uisibilis iã utraq formata
creatura his nominils enuntiata quib
appellaret᷑ terra inuisibilis. & in cõposi¬
ta & tenebre suꝑ abẏssũ ea distinctio¬
ne. ut t̃ra in uisibilis & in cõposita in¬

Expanded text:
qui caeli et terrae nomine saepe appellari solet, qui caeli et terrae nomine saepe appellari solet, conditus atque perfectus est? quid? si dicat et alius caelum et terram quidem inuisibilem uisibilemque naturam non indecenter appellatam ac per hoc uniuersam creaturam, quam fecit in sapientia, id est in principio, deus, huiuscemodi duobus uocabulis esse conprehensam; uerum tamen quia non de ipsa substantia dei, sed ex nihilo cuncta facta sunt, quia non sunt id ipsum, quod deus, et inest quaedam mutabilitas omnibus, siue maneant, sicut aeterna domus dei, siue mutentur, sicut anima hominis et corpus, communem omnium rerum inuisibilium uisibiliumque materiem adhuc informem, sed certe formabilem, unde fieret caelum et terra, id est inuisibilis atque uisibilis iam utraque formata creatura, his nominibus enuntiatam, quibus appellaretur terra inuisibilis et inconposita et tenebrae super abyssum, ea distinctione, ut terra inuisibilis et inconposita in
Abbreviated transcription (Latin):
in quiunt hoc ille uir sensit. hoc uerb̃
istis elocutus ẽ. Quid illud ẽ: Noĩe auiq
cȩli & terre. totũ istũ uisibilẽ mũdum
pͥus uniuersalit̃ & breuiter significare
itoluit ut postea digereret dierũ enume¬
ratione quasi articulatĩ uniũsa quȩ sc̃o
sp̃mi placuit sic enũtiare. Tales quippe
homines erant. raͣdis ille atq carnalis
popłs cui loquebat᷑. ut eis oꝑa dei ñ nͥ
sola uisibilia cõmendanda iudicaret. Ter¬
rã uͦ inuisibilẽ & incõpositã. tenebrosamq
abẏssũ. unde consequent̃ ostendit᷑ ꝑ illos
dies facta atq disposita ẽẽ cuncta uisibi¬
lia quȩ nota ft̃ om̃ibus: ñ in congruen¬
ter in formen istã materiã intelligen¬
cdam ẽẽ consentiunt. Quid si dicat aliꝰ
eandẽ informitat̾e confusionẽq materiȩ
cȩli e t̾re noĩe pͥus insinuatã qd̵ ex ea
mundus iste uisibilis cũ om̃ibus natu¬
ris quȩ in eo manifestissime apparent

Expanded text:
inquiunt "hoc ille uir sensit, hoc uerbis inquiunt "hoc ille uir sensit, hoc uerbis istis elocutus est". quid illud est? "nomine" aiunt "caeli et terrae totum istum uisibilem mundum prius uniuersaliter et breuiter significare noluit, ut postea digereret dierum enumeratione quasi articulatim uniuersa, quae sancto spiritui placuit sic enuntiare. tales quippe homines erant rudis ille atque carnalis populus, cui loquebatur, ut eis opera dei non nisi sola uisibilia commendanda iudicaret." terram uero inuisibilem et incompositam tenebrosamque abyssum, unde consequenter ostenditur per illos dies facta atque disposita esse cuncta ista uisibilia, quae nota sunt omnibus, non incongruenter informem istam materiem intellegendam esse consentiunt. Quid? si dicat alius eandem informitatem confusionemque materiae caeli et terrae nomine prius insinuatam, quod ex ea mundus iste uisibilis cum omnibus naturis, quae in eo manifestissime apparent,