comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
exerere & agere motꝰ sinat. Quã uis enĩ ni¬
chil.eẽ. possit sine ipso: ñ tam̃ sunt qđ ipse.¬
agit autẽ multa etiã ꝑ angłos: sed non nisi
ex se ipso beatificat angłos. Itaq quã uis ꝓpt̃
aliquas causas hominib: angłos mittat: ñ
tam̃ ex angłis homines. sed ex se ipso s ange¬
los beatificat. Ab hoc uno & uero dõ uitam¬
iei sꝑamꝰ aet̾nã. Habemꝰ enĩ ab illo p̃t̃ huiꝰcemo¬
dibenefitia quae ex hac de qua ñ nulla di¬
ximꝰ administratione naturȩ bonis malisq
largit᷑ magnũ & bonorũ ꝓpriũ magnae di
mentẽ atq rationẽ qua eũ ipsũ qͥ haec om̃ĩa
condidit inquiramꝰ nequaquã ualeamus
accioni sufficere grarũ: tam̃ qđ nos omeratos¬
obrutosq peccatis & a conp̃latione suae lucis
auersos ac tenebrarũ id ÷ iniqͥtatis dilectione
cȩcatos ñ om̃ino deseruit. misitq nobis uerbũ
suũ qͥ ÷ eiꝰ unicꝰ filius. qͦ ꝓnobis assũpta carne

Expanded text:
exerere et agere motus sinat. Quamuis enim niexerere et agere motus sinat. Quamuis enim nihil esse possint sine ipso, non sunt qAgit autem multa etiam per Angelos, sed nonnisi ex se ipso beatificat Angelos. Ita quamvis propter aliquas causas hominibus Angelos mittat, non tamen ex Angelis homines, sed ex se ipso, sicut Angelos, beatificat. Ab hoc uno et vero Deo speramus vitam aeternam: habemus enim ab illo praeter hujusmodi beneficia, quae ex hac, de qua nonnulla diximus, administratione naturae, bonis, malisque largitur, magnum, et bonorum proprium magnae dilmentem, atque rationem, qua cum ipsum, qui haec omnia condidit, inquiramus, nequaquam valeamus actioni sufficere gratiarum, tamen quod nos oneratosobrutosque peccatis, et a contemplatione suae lucis aversos, ac tenebrarum, id est iniquitatis dilectione caecatos, non omnino deseruit, misitque nobis Verbum suum, qui est ejus unicus filius, quo pro nobis assumpta carne
Abbreviated transcription (Latin):
principales s etiã subsequentes nouit atq
ordinat: qui lunȩ statuit modũ suũ: qͥuias
celestes atq t̾restres locorũ mutationib p̃bet:
qui humanis ingeniis qu&e creauit etiã sci¬
entiã artiũ uariarũ concessit ad ad iuiuan¬
instituit : qͥ hominũ cętib quẽ focis et
luminib adiberent ad facillimos usus mu¬
nus t̃reni ignis indulsit. Ista sunt certe quȩ¬
diis selectis ꝑ nescio quas phỹsicas int̾p̃tati¬
ones uir acutissimꝰ atq doctissimꝰ uarro siue
quae aliunde accepit. siue quae ipse coniecit
distribuere laborauit. Haec autẽ facit atq
agit unꝰ uerus ds̃. sed sic̃ dĩ idem ubiq to¬
tus. nullis inclusus locis. nullis uinculis al¬
ligatꝰ. innullas partes sectilis. ex nulla par¬
te mutabilis. implens cȩlũ & t̾rã p̃sente po¬
tentiam̃ indigente natura. Sic itaq ad mini¬
strat om̃ia quȩ creauit : ut etiã ipsa ꝓprios

Expanded text:
principales, sed etiam subsequentes nouit adque principales, sed etiam subsequentes nouit adque ordinat; qui lunae statuit modum suum; qui uias caelestes adque terrestres locorum mutationibus praebet; qui humanis ingeniis, quae creauit, etiam scientias artium uariarum ad adiuuaninstituit. Qui hominum cetibus, quem focis et luminibus adhiberent, ad facillimos usus munus tdis selectis per nescio quas physicas interpretationes uir acutissimus adque doctissimus Varro, siue quae aliunde accepit, siue quae ipse coniecit, distribuere laborauit. Haec autem facit adque agit unus uerus Deus, sed sicut Deus, id est ubique totus, nullis inclusus locis, nullis uinculis adligatus, in nullas partes sectilis, ex nulla parte mutabilis, inplens caelum et terram praesente potentia, non indigente natura. Sic itaque administrat omnia, quae creauit, ut etiam ipsa proprios
Abbreviated transcription (Latin):
tuit: qui rerũ causas habet: nouit atq dis¬
ponit: qui uim seminũ condidit. qͥ rationalẽ
animã quȩ dr̃ animꝰ quib uoluit uiuentib in¬
didit. qui sermonis facultatẽ usũq donauit.
qui munꝰ futura dicendi quib placuit spir¬
tib imꝑtiuit: & ꝑ quos placet ipse futura
p̃dicit : & ꝑ quos placet malas ualitudines
pellit : qui belloꝵ quoq ipsoꝵ cũ sic emendan
uehementissimũ & uiolentis simũ ꝓimm̃s&
naturȩ temꝑam̃to & creauit & regit: qͥ uni¬
uersarũ aquarũ creator & gubnator . ẽ: qͥ
solẽ fecit corporaliũ clarissimũ luminũ. eiq:
umm congruã & motũ dedit: qui ipsis etiã in¬
feris dñationẽ pͣotestatẽq ñ sub trahit: qͥ se¬
mina & alim̃ta mortaliũ. siue arida siue li¬
quida naturis cõpetentib at tributa substituit.
qui t̃rã fundat atq fȩcundat: qͥ fructꝰ eiꝰ mi¬
malib hominibq: largit᷑ : qͥ causas ñ solum

Expanded text:
tuit; qui rerum causas habet, nouit adque distuit; qui rerum causas habet, nouit adque disponit; qui uim seminum condidit; qui rationalem animam, quod dicitur animus, quibus uoluit uiuentibus indidit; qui sermonis facultatem usumque donauit; qui munus futura dicendi quibus placuit spiritibus inpertiuit et per quos placet ipse futura praedicit et per quos placet malas ualetudines pellit; qui bellorum quoque ipsorum, cum sic emendanduehementissimum et uiolentissimum pro inmensae naturae temperamento et creauit et regit; qui uniuersarum aquarum creator et gubernator est; qui solem fecit corporalium clarissimum luminum eique uim congruam et motum dedit; qui ipsis etiam inferis dominationem suam potestatemque non subtrahit; qui semina et alimenta mortalium, siue arida siue liquida, naturis conpetentibus adtributa substituit; qui terram fundat adque fecundat; qui fructus eius animalibus hominibusque largitur; qui causas non solum
Abbreviated transcription (Latin):
ad homines mortuos & ad demones pessimos
& nulla quaestio remanebit : Nãq om̃ia¬
quae ab eis existorũ dõꝵ theologia ueluro
phrsicis rationib referunt᷑ ad mundũ . qualie
sine ullo scrupulo sacrilegȩ opinionis deo
potiꝰ uero qui fecit mundũ om̃is animȩ & om̃is
corporis conditori tribuant᷑ aduertamus
hoc modo. Nos dm̃ colimꝰ ñ cęlũ & t̾rã. quib
duab partib mundus hic constat. nec animã
uel animas ꝑuiuentia quecũq diffusas: sed
dm̃ qͥ fecit celũ & t̾rã. & omĩa quae in eis sunt.
qui fecit omnẽ animã siue qͦcũq mͦ uiuentẽ.
& sensus ac rationis exꝑtẽ. siue etiã sentientẽ.
& uera dĩ oꝑa ꝑcurrere. ꝓpt̃ quae isti sibi
dũ quasi honeste conant᷑ sacram̃ta t᷑pissima
& scelestis sima int̃p̃tari dõs multos falsosq
fecer̃ : illũ dm̃ credimꝰ. qui naturis a se creaus
& subsistendi & mouendi initia finesq consti¬

Expanded text:
ad homines mortuos, et ad daemones pessimos, ad homines mortuos, et ad daemones pessimos, et nulla quaestio remanebit. CAPUT quae ab eis ex istorum deorum theologia velut physicis rationibus referuntur ad mundum, quam sine ullo scrupulo sacrilegae opinionis Deo potius vero, qui fecit mundum, omnis animae et omnis corporis conditori tribuantur, advertamus hoc modo: Nos Deum colimus, non coelum et terram, quibus duabus partibus mundus hic constat: nec animam vel animas per viventia quaecumque diffusas; sed Deum qui fecit coelum et terram et omnia quae in eis sunt: qui fecit omnem animam, sive quocumque modo viventem et sensus ac rationis expertem, sive etiam sentientem, et ueri Dei opera percurrere, propter quae isti sibi, dum quasi honeste conantur sacramenta turpissima et scelestissima interpretari, deos multos falsosque fecerunt: illum Deum colimus, qui naturis a se creatis et subsistendi et mouendi initia finesque consti
Abbreviated transcription (Latin):
torũ deoꝵ rationẽ illam triũ dõrũ quib qͣsi
cuncta cõplexus ÷ ꝑdidisse. Cȩlo enĩ tribuit
masculos dõs : faeminas t̃rȩ. Int̃quas posuit
mineruã : quã supͣ ipsũ cęlũ ante posuerat.
Deinde masculus ds̃ neptimnꝰ in mari. ẽ: qđ ad
terrã potius quã ad celũ ꝑtinet. Dispat̃ pos
nens. in inferiore habens ꝓserpinã conuigẽ.
Quomͦ gͦ dõs ad cęlũ. deas ad trã referre co¬
natur : Quid solidũ. quid constans. qͥd sobriũ.
quid definitũ habet haec disputatio: Illa ÷ aut̃
tellus mnitiũ dearũ. mat̾ scilicet magna: apđ
quã molliũ & abscisorũ seseq secantiũ atq iac¬
tantiũ in sana ꝑstrepit turpitudo. Quid ÷ gͦ
nec ibi facit unũ caput error: nec hic sanũ
furor. Cur haec frustra referre nitrtuntur
ad mundũ : quod & si possent ꝓdõ uero mun¬
dũ nemo pius colit: & tam̃ eos nec hoc posse
ueritas aꝑta conuincit. Referant hoc potius

Expanded text:
torum deorum, rationem illam trium deorum, quibus quasi torum deorum, rationem illam trium deorum, quibus quasi cuncta complexus est, perdidisse. Coelo enim tribuit masculos deos, feminas terrae: inter quas posuit Minervam, quam supra ipsum coelum ante posuerat. Deinde masculus deus Neptunus in mari est, quod ad terram potius quam ad coelum pertinet. Dispater posnens, in inferiore habens Proserpinam conjugem. Quomodo ergo deos ad coelum, deas ad terram referre conantur? Quid solidum, quid constans, quid sobrium, quid definitum habet haec disputatio? Illa autem est Tellus initium dearum, Mater scilicet magna, apud quam mollium et abscisorum seseque secantium atque jactantium insana perstrepit turpitudo: quid est eNec ibi facit unum caput error, nec hic sanum furor. Cur haec frustra referre nituntur ad mundum? Quod etsi possent, pro Deo vero mundum nemo pius colit: et tamen eos nec hoc posse, veritas aperta convincit. Referant haec potius
Abbreviated transcription (Latin):
patiat᷑ ingeniũ. Dcit̾ enĩ quadã ratione ueri¬
simili cȩlũ. ẽe. quod faciat trã qu& patiatur:
& idõ illi masculinã uim tribuit. huic femini¬
nã : & ñ attendit eũ potius. eẽ. qui haec facit᷑ qͥ
utrũq fecit. Hinc etiã samotracũ nobilia mrs¬
teria in suꝑiore libro sic int̾p̃tat᷑ eaq
seꝰ nec suis nota sunt scribendo ex positurũ :
eisq missurũ quasi religiosissime pollicetur. Rex¬
Dic̃ enĩ se ibi multis indiciis collegisse in simu¬
lachris aliud significare celũ. aliud t̾rã. ali¬
ud exempla rerũ. quas plato appellat ideas.
cȩlũ iouẽ. terrã uinonẽ. Ideas mineruã uult
intelligi: cȩlũ a quo fiat aliquid: t̾rã de qͣfiat:
exemplũ scđm quod faciat. Qua in re omit co
dicere quod plato illas ideas tantã im hab̾e
dicit ut scd̾m eas ñ cęlũ aliqͥd fecerit: sed etiã
çȩlũ factũ sit. Hoc dico istum in hoc libro selet¬

Expanded text:
patiatur ingenium. Ducitur enim quadam ratione ueripatiatur ingenium. Ducitur enim quadam ratione uerisimili, caelum esse quod faciat, terram quae patiatur, et ideo illi masculinam uim tribuit, huic rem femininam, et non adtendit eum potius esse qui haec facit, qui utrumque fecit. Hinc etiam Samothracum nobilia mysteria in superiore libro sic interpretatur eaque se, quae nec suis nota sunt, sceisque missurum quasi religiosissime pollicetur. Dicit enim se ibi multis indiciis collegisse in simulacris aliud significare coelum, aliud terram, aliud exempla rerum, quas Plato appellat ideas: coelum Jovem, terram Junonem, ideas Minervam vult intelligi: coelum a quo fiat aliquid, terram de qua fiat, exemplum secundum quod fiat. Qua in re omitto dicere, quod Plato illas ideas tantam vim habere dicit, ut secundum eas non coelum aliquid fecerit, sed etiam coelum fatum sit. Hoc dico, istum in hoc libro selec
Abbreviated transcription (Latin):
luerint. eẽt obscurũ. nisi eoꝵ testaret᷑ hysto¬
ria. ea ipsa quae foeda & turpia confitentur
numinib t̃ribilit̾ exigentib reddita. unde
remotis constat ambagib nefarios dȩmones
atq immundissimos sp̃s aͥc omĩ ciuili theo¬
logia in uisendis stolidis imaginib & ꝑ eas
possidendis etiãstultis cordib inuitatos. Qͥd¬
ro uelut subtili disputatione hos om̃s dõs in
cȩlũ & t̃rã redigere ac referre conatꝰ & ñ po¬
test: Fluunt de manib resiliunt. labuntur
& decidunt. Dicturꝰ enĩ de feminis hoc ÷ de
deab qm̃ inquit ut primo libro dixi de locis.
duo sunt principia dõrũ animaduersa de cȩlo
& t̾ra a qͦ dii partim dicunt᷑ cȩlestes. partim
t̾restres. ut in suꝑiorib initiũ fecimꝰ acȩlo cũ
diximꝰ de iano quẽ alii cȩlũ. alii dixer̃ mun¬
dũ: sic de feminis scribendi facimꝰ initiũ a tel¬
lure. Sentio quantã molestiã tale ac tantum

Expanded text:
luerint, esset obscurum, nisi eorum testaretur histoluerint, esset obscurum, nisi eorum testaretur historia ea ipsa, quae foeda et turpia confitentur, numinibus terribiliter exigentibus reddita; unde remotis constat ambagibus nefarios daemones adque inmundissimos spiritus hac omni ciuili theologia inuisendis stolidis imaginibus et per eas possidendis etiam stultis cordibus inuitatos. Cro uelut subtili disputatione hos omnes deos in caelum et in terram redigere ac referre conatur? Non potest; fluunt de manibus, resiliunt, labuntur et decidunt. Dicturus enim \' de feminis, hoc est deabus: \'Quoniam, inquit, ut primo libro dixi de locis, duo sunt principia deorum animaduersa de caelo et terra, a quo di partim dicuntur caelestes, partim terrestres: ut in superioribus initium fecimus a caelo, cum diximus de Iano, quem alii caelum, alii dixerunt esse mundum, sic de feminis scribendi facimus initium a Tellure. Sentio quantam molestiam tale ac tantum
Abbreviated transcription (Latin):
seruitꝰq debet᷑. Si autẽ stoliditate uel mors¬
truositate simula chroꝵ sacrificiis homici¬
diorũ. coronatione uiriliũ pudendorũ. mer¬
cede stuprorũ. sectione menbrorũ. abscisi¬
one genitaliũ. consecratione molliũ. festis
impurorũ obscenicoꝵq ludorũ unũ uerũ
dm̃ id ÷ om̃is animae corporisq creatorem
colere se qͥsq contendat. ñ idõ peccat. quia
ñ ÷ colendus quẽ colit : s quia colendũ non
ut colendus ÷ colit. Qui uero & reb talib
id ÷ turpib & scelestis. & non uerũ dm̃ id ÷
animȩ corporisq factorẽ. sed creaturã qͣm¬
uis ñ uitiosã colit. siue illa sit anima siue
corpus. siue anima simul & corpus: is peccat
in dm̃ quod & ꝓipso colit qđ ñ ÷ ipse. & talib
reb colit. qualib nec ipse colendus ÷. nec non
ipsa. S hi quonã mͦ id ÷ quã turpit̾̃ nefari etq
coluerint: in ꝓmptu. ẽ. Quiꝰ autẽ uel quos co¬

Expanded text:
seruitusque debetur. Si autem stoliditate uel monsseruitusque debetur. Si autem stoliditate uel monstrositate simulacrorum, sacrificiis homicidiorum, coronatione uirilium pudendorum, mercede stuprorum, sectione membrorum, abscisione genitalium, consecratione mollium, festis inpurorum obscenorumque ludorum unum uerum Deum, id est omnis animae corporisque creatorem, colere se quisque contendat: non ideo peccat, quia non est colendus quem colit, sed quia colendum non ut colendus est colit. Qui uero et rebus talibus, id est turpibus et scelestis, et non Deum uerum, id est animae corporisque factorem, sed creaturam quamuis non uitiosam colit, siue illa sit anima siue corpus siue anima simul et corpus. bis peccat in Deum, quod et pro ipso colit, quod non est ipse, et talibus rebus colit, qualibus nec ipse colendus est nec non ipse. Sed hi quonam modo, id est quam turpiter nefarieque coluerint, in promtu est; quid autem uel quos co
Abbreviated transcription (Latin):
uinas : nichil uideo nisi ad temporalia t̾re¬
naq oꝑa naturãq corporeã uel etiã si in¬
uisibilẽ tam̃ mutabilẽ potuisse reuocari.
quod nullomͦ. ẽ. ds̃ uerus. Hoc autẽ si saltẽ
religiositati congruis significationib agenet᷑:
.eẽt. quidẽ dolendũ ñ his uerũ dm̃ annunti¬
ari. atq p̾dicari. tam̃ aliqͦ mͦ ferendũ. tͥam foe¬
cla & turpia ñ fieri. nec iuberi. at nunc cum
ꝓuero dõ quo solo anima se in habitante fit
felix nefas sit colere aut corpus aut animã:
quanto magis nefariũ ÷ ista sic colere ut nec¬
salutẽ nec decus humanũ corpus aut anima
colentis optineat. Quã obrem si templo. sacer¬
dote. sacrificio. quod uero debet᷑ colat᷑ alqͦd
elementũ mundi uel creatꝰ aliqͥ sp̃s. etiã si
ñ imundus & malus. ñ idõ malũ ÷ qͥa illa
mala sunt qͥb colit̾: s quia illa talia sunt
quib solus ille colendus sit cui talis cultus

Expanded text:
vinas, nihil video nisi ad temporalia terrevinas, nihil video nisi ad temporalia terrenaque opera naturamque corpoream, vel etiamsi invisibilem, tamen mutabilem potuisse revocari: quod nullo modo est verus Deus. Hoc autem si saltem religiositati congruis significationibus ageretur, esset quidem dolendum, non his verum Deum annuntiari atque praedicari; tamen aliquo modo ferendum tam foeda et turpia non fieri nec juberi: at nunc cum pro Deo vero, quo solo anima se inhabitante sit felix, nefas sit colere aut corpus aut animam; quanto magis nefarium salutem nec decus humanum corpus aut anima colentis obtineat! Quam ob rem si templo sacerdote sacrificio, quod uero Deo debetur, colatur aliquod elementum mundi uel creatus aliquis spiritus, etiamsi non inmundus et malus: non ideo malum est, quia illa mala sunt, quibus colitur, sed quia illa talia sunt, quibus ille solus colendus sit, cui talis cultus
Abbreviated transcription (Latin):
s tanquã opus dei ꝓpt̃ mundũ laudet dm̃.
& mundanis sordib ex piatꝰ mundus ꝑue¬
niat ad dm̃ qui condidit mundũ. Istos uͦ¬
dõs selectos uidemꝰ quidẽ clarius in notuisse
quã ceteros⁊ ñ tam̃ ut eoꝵ illustrarentur
merita. s nec ocxultarent᷑ obꝓbria ÷ unde
eos magis homines fuisse credibile . ẽ. sic̃
ñ solũ poeticȩ lit terȩ uerũ etiã hystoricȩ
tradider̃. Nam qđ uirgilius ait . primus
ab aethereo uenit saturnꝰ olimpo. arma¬
iouis fugiens & regnis exul ademptis & quȩ
adhanc ꝑtinentia consequnt᷑ totam de hoc
homerus pandit hystoriã : quã ennius in la¬
tinũ uertit eloquiũ. Unde quia plurima po¬
suer̃ qui contͣ huius modi errores ante nos
uel greco sermone uel latino scripser̃:
ñ in eomͥ placuit immorari. Ipsas physiolo¬
gias cũ consido quib doc di & acuti homines
has res humanas conant᷑ uertere in res di¬

Expanded text:
sed tanquam opus Dei propter Deum laudet mundum; sed tanquam opus Dei propter Deum laudet mundum; et mundanis sordibus expiatus, mundus perveniat ad Deum, qui condidit mundum. CAPUT deos selectos uidemus quidem clarius innotuisse quam ceteros, non tamen ut eorum inlustrarentur merita, sed ne occultarentur obprobria; unde magis eos homines fuisse credibile est, sicut non solum poeticae litterae, uerum etiam historicae tradiderunt. Nam quod Vergilius ait: Primus ab aetherio uenit Saturnus Olympo, ArmaIouis fugiens et regnis exul ademtis, et quae ad hanc rem pertinentia consequuntur, totam de hoc Euhemerus pandit historiam, quam Ennius in Latinum uertit eloquium; unde quia plurima posuerunt, qui contra huius mvel graeco sermone vel latino scripserunt, non in eo mihi placuit immorari. 2. XXVII. Ipsas physiologias cum considero, quibus docti et acuti homines has res humanas conantur vertere in res di
Abbreviated transcription (Latin):
ficta. quasi poetȩ id etiã finxerint qđ ea
sint diis grata & accepta. Ut gͦ cane req̃
uel scriberent᷑ : fit audatia uel petulantia
poetarũ. Ut uero diuinis reb & honorib
eisdẽ imꝑantib & extorquentib numinib
adderent᷑ : quid.ẽ. nisi crim̃ deoꝵ. immo uͦ
confessio dȩmonioꝵ. & deceptio eoꝵ: Ue¬
rũ illud quod de abscisoꝵ consecratione
mat̃ dm̃ coli meruit ñ poetȩ confixeruN:
sed horrere magis quã canere maluerun.
his ne diis selectis quisquã consecrandus ÷
ut pꝰ mortẽ uiat beate : quib consecratꝰ an¬
te mortẽ honeste ñ potest uiuere. tam foedis
suꝑstitionib subditus. & immundis demo¬
monib obligatꝰ : Sed haec om̃ia inqͥt referun᷑
ad mundũ. Quid autẽ : gͦ ñ potest referri¬
t ad mundũ. quod . eẽ. demonstrat᷑ inꝰ mundũ
Nos autẽ animũ quęrimꝰ qui uera religione
confisus. ñ tanquã dm̃ suũ ad oret mundũ.

Expanded text:
ficta: quasi poetae id etiam finxerint, quod ea ficta: quasi poetae id etiam finxerint, quod ea sint diis grata et accepta. Ut ergo canerentur vel scriberentur, audacia sit vel petulantia poetarum: ut vero divinis rebus et honoribus eisdem imperantibus et extorquentibus numinibus adderentur, quid est nisi crimen deorum; imo vero confessio daemoniorum, et deceptio miserorum? Verum illud quod de abscisorum consecratione Mater deorum coli meruit, non poetae confinxerunt, sed horrere magis quam canere maluerunt. Hisne diis selectis quisquam consecrandus est, ut post mortem vivat beate, quibus consecratus ante mortem honeste non potest vivere, tam foedis superstitionibus subditus et immundis daemonibus obligatus? Sed haec omnia, inquit, referuntur ad mundum.  ad mundum, quod esse demonstratur in mundo? Nos autem animum quaerimus, qui vera religione confisus, non tanquam deum suum adoret mundum,
Abbreviated transcription (Latin):
mollib ꝓfessis & publicis & in quinauit t̾rã.
& cȩlo fecit in uriã. Saturnũ fortasse possem
huic in isto genere turpissimȩ crudelitatis
siue conferre siue p̃ferre : qui patrẽ castrasse
ꝑhibet̾. Sed in saturni sacris homines aliens
manib potius occidi quã suis abscidi potu¬
er̃. Deuorauit ille filios ut poetȩ fer̃. & phy¬
sici ex hoc int̾ p̃tant᷑ quod uolunt. Ut autẽ
hrstoria ꝓdit necauit. sed quod ei poeni suos
filios sacrificati st̃ ñ receꝑe romani. At uͦ
ista magna dõꝵ mat̃ etiã romanis templis
castratos intulit: atq istam seuitiã morẽq
seruauit. credita uires ad uiuare romanoꝵ
execando uirilia uiroꝵ. Quid st̃ ad hoc ma¬
iũ furta mercurii. ueneris lasciuia. stupibe.
tris: Sed haec qͥd sunt ad tantũ malũ: cuiꝰ
magnitudo matri magnȩ tantũ mͦ cõpete¬
bat: p̃sertim qđ illa dicunt᷑ a poetis. eẽ. con

Expanded text:
mollibus professis et publicis et inquinauit terram mollibus professis et publicis et inquinauit terram et caelo fecit iniuriam. Saturnum fortasse possemus huic in isto genere turpissimae crudelitatis siue conferre siue praeferre, qui patrem castrasse perhibetur; sed in Saturni sacris homines alienis manibus potius occidi quam suis abscidi potuerunt. Deuorauit ille filios, ut poetae ferunt, et physici ex hoc interpretantur quod uolunt; ut autem historia prodit, necauit; sed quod ei Poeni suos filios sacrificati sunt, non recepere Romani. At uero ista Magna deorum Mater etiam Romanis templis castratos intulit adque istam saeuitiam moremque seruauit, credita uires adiuuare Romanorum exsecando uirilia uirorum. Quid sunt ad hoc malum furta Mercurii, Veneris lasciuia, stupra tris? Sed haec quid sunt ad tantum malum, cuius magnitudo Magnae Matri tantummodo conpetebat? Praesertim quod illa dicuntur a poetis
Abbreviated transcription (Latin):
est: Merito huic auersatꝰ .e. & uarro nr̃ :
neq hoc dicere uoluit. Non enĩ hominẽ doc
tissimũ latuit. Itẽq de mollib eidẽ matri
magnae contͣ omnẽ uiroꝵ mulierũq uere¬
cundiã consecratis. qui usq in hesternũ
diẽ madidis capillis. facie de albata. flu¬
entib menbris. incessu femineo. ꝑplateas
uicosq chartaginis etiã a popłis unde tur¬
pit̾ uiuerent exigebant nicluil uarro
dicere uoluit : nec uspiã me legisse cõmemini.
Defecit int̃p̃tatio. erubuit ratio. conticuit
oratio : uicit matris magnȩ om̃s dõs filios
ñ nominis magnitudo. sed criminis: Huic
monstro nec iani monstrositas cõparatur.
Ille in simulachris habebat solam deformitatẽ:
ista in sacris de formen crudelitatẽ. Ille m̃¬
bra in lapidib addita : haec in hominib ꝑ¬
dita. Hoc de decus tot iouis ipsius & tanta
stupra ñ uincunt. Ille int̾ femineas corrup¬
telas uno ganimede celũ in famauit: ista tot

Expanded text:
est? Merito hinc auersatus est Varro noster, est? Merito hinc auersatus est Varro noster, neque hoc dicere uoluit; non enim hominis magnae. Itemque de mollibus eidem Matri magnae contra omnem virorum mulierumque verecundiam consecratis, qui usque in hesternum diem madidis capillis, facie dealbata, fluentibus membris, incessu femineo per plateas vicosque Carthaginis, etiam a populis unde turpiter viverent exigebant, nihil Varro dicere voluit, nec uspiam me legisse commemini. Defecit interpretatio, erubuit ratio, conticuit oratio. Vicit Matris magnae omnes deos filios, non numinis magnitudo, sed criminis. Huic monstro nec Jani monstrositas compIlle in simulacris habebat solam deformitatem, ista in sacris deformem crudelitatem; ille membra in lapidibus addita, haec in hominibus perdita. Hoc dedecus tot Iouis ipsius et tanta stupra non uincunt. Ille inter femineas corruptelas uno Ganymede caelum infamauit; ista tot
Abbreviated transcription (Latin):
cõmemoratꝰ: nec eius abisto int̃ p̃tatio reqͥsta
.ẽ. in cuius dileccionis memoriã gallus abs¬
ciditur: sed docti greci atq sapientes neqͥ¬
quã rationẽ tam scãm p̃clarãq tacuer̃. Propt̃
uernalẽ quippe faciẽ t̾rȩ. quae ceteris. ẽ. tem¬
porib: pulchrior porphyrius phylosophus
nobilis attin flores significare ꝑhibuit: &
idõ abscisũ. quia flos decidit ante fructũ.
Non gͦ ipsũ hominẽ uel quasi hominẽ qͥ ẽ.
uocatꝰ atcis: sed uirilia euis flori cõpara¬
uer̃. Ipsa quippe illo uiuente decider̃: im¬
mouero ñ decider̃: neq decẽpta. sed plane
discerpta sunt. Nec illo flore amissoquisquã
pꝰea fructꝰ. s potius sterilitas consecuta est.
Quid gͦ ipse reliquus. & quie qͥd remansit
abscisõ: quid eo significari dr̃ : qͦ refertur :
quae int̃p̃tatio inde ꝓfert᷑ : An haec frustͣ
moliendo nichilq inueniendo ꝑsuadebat
illud potius. eẽ. credendũ quod de homine
castrato fama iactauit. lit terisq: mandatũ

Expanded text:
commemoratus nec eius ab isto interpretatio requisita est, in cuius dilectionis memoriam Gallus absciditur. Sed docti Graeci adque sapientes nequaquam rationem tam sanctam praeclaramque tacuerunt. Propter uernalem quippe faciem terrae, quae ceteris est temporibus pulchrior, Porphyrius, philosophus nobilis, Attin flores significare perhibuit, et ideo abscisum, quia flos decidit ante fructum. Non ergo ipsum hominem uel quasi hominem, qui est uocatus Attis, sed uirilia eius flori conparauerunt. Ipsa quippe illo uiuente deciderunt; immo uero non deciderunt neque decerpta, sed plane discerpta sunt; nec illo flore amisso quisquam postea fructus, sed potius sterilitas consecuta est. Quid ergo ipse reliquus, et quidquid remansit absciso? quid eo significari dicitur? quo refertur? quae interpretatio inde profertur? An haec frustra moliendo nihilque inueniendo persuadent illud potius esse credendum, quod de homine castrato fama iactauit litterisque mandatum
Abbreviated transcription (Latin):
nia constituta. Dicit deinde multa in mys¬
teriis eius tradi: quȩ nisi ad frugũ inuen
liquidis seminib ac ꝑhoc ñ solũ liquorib
fruccuũ. quorũ quodã mͦ primatũ uinũ
tenet. uerũ etiã seminib animaliũ p̃fecer̃¬

Expanded text:
nia constituta. Dicit deinde multa in mysnia constituta. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi, quae nisi ad frugum inuentliquidis seminibus ac per hoc non solum liquoribus fructuum, quorum quodam modo primatum uinum tenet, uerum etiam seminib
Abbreviated transcription (Latin):
de saturno dicunt᷑. & ad sem̃ om̃ia referuñ.
Sed saltẽ saturnꝰ seminib cũ tanta ista po¬
testate sufficeret: quid ad hȩc dii alii reqͥ¬
runt᷑. maximȩ liber & liba id ÷ cȩres : de qͥb
rursus quod ad sem̃ attinet tanta dicit: quasi
p̃dicant᷑ illa eleusina: quae apud athenien¬
ses nobilissima fuer̃. De quib iste nichil int̾¬
p̃tatur nisi quod attinet ad frum̃tũ qđ cȩres
inuenit. & ad ꝓserpinã quã rapiente orco
ꝑdidit: & hanc ipsã dicit significare foecun¬
ditatẽ seminũ. Quȩ cũ defuisset qͦdã tẽpore.
eadẽq sterilitate terra areret: ex ortã esse
opinionẽ. qđ filiã cereris id ÷ ipsã foecunta¬
tẽ quȩ a ꝓserpendo ꝓserpina dicta.ẽ. & orcꝰ
abstulerat. & apud in feros detinuerat. Qͦȩ
res cũ fuisset luctu publico celebrata. quia
rursus eadem foecunditas redit ꝓserpina
reddita exortam. ec̃. letitiã: & ex hoc solem¬

Expanded text:
de Saturno multa dicuntur, et ad semen omnia referuntur. de Saturno multa dicuntur, et ad semen omnia referuntur. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potestate sufficeret; quid ad haec di alii l\'equiruntur, maxime Liber et Libera, id est Ceres? De quibus rursus, quod ad semen adtinet, tanta dicit, quasi praedicantur illa Eleusinia, quae aput Athenienses nobilissima fuerunt. De quibus iste nihil interpretatur, nisi quod adtinet ad frumentum, quod Ceres inuenit, et ad Proserpinam, quam rapiente Orco perdidit; et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum; quae cum defuisset quodam tempore eopinionem, quod filiam Cereris, id est ipsam fecunditatem, quae a proserpendo Proserpina dicta esset, Orcus abstulerat et aput inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu publico celebrata, quia rursus eadem fecunditas rediit, Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollem
Abbreviated transcription (Latin):
timũ.ẽ. genus humanũ. De hac crudelis¬
sima uanitate quid opus ÷ plura dicere :
Hoc potius aduertamus atq teneamus
has in t̃p̃tationes ñ referri ad dm̃ uerum
uiuã in corporeã. in cõmutabilẽq: nat᷑am.
a quo uita in et̃nũ beata possidenda est.
sed earũ. eẽ. fines in rebus corporalibus.
temporalib: mutabilib: atq mortalibus.¬
Quod cȩlũ inquit patrẽ saturnus castrasse
in fabulis dr̃ : hoc significat penes sat̾nũ
ñ penes cȩlũ sem̃. eẽ. diuinũ: hoc ꝓpt̃ ea
quantũ intelligidat᷑. quia nichil in cęlo
de seminib nascit᷑. Sed ecce sat̾nus si celi
.ẽ. filius : iouis.ẽ. filius. Cęlũ enĩ. eẽ. iouem
innumerabilit̃ & diligent̃ affirmant.
lta ista quȩ aueritate ñ ueniunt plerũq
& nullo impellente seꝰ subuertunt: chronon
appellatũ dix̃. qđ greco uocabulo signifi¬
cat temporis spatiũ: sine quo sem̃ inquit
ñ potest. eẽ. fęcundũ. Haec & alia multa¬

Expanded text:
timum est genua humanum. De hac crudelistimum est genua humanum. De hac crudelissima uanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius aduertamus adque teneamus, has interpretationes non referri ad Deum uerum, uiuam, incorpoream incommutabilemque naturam, a quo uita in aeternum beata poscenda est; sed earum esse fines in rebus corporalibus, temporalibus, mutabilibQuod Coelum, inquit, patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur, hoc significat penes Saturnum, n penes Caelum semen esse diuinum\'. Hoc propterea, quantum intellegi datur, quia nihil in caelo de seminibus nascitur. Sed ecce, Saturnus si Caeli est filius, Iouis est filius. Caelum enim esse Iouem innumerabiliter et diligenter adfirmant. Ita ista, quae a ueritate non ueniunt, plerumque et nullo inpellente se ipsa subuertunt. Chronon appellatum dicit, quod Graeco uocabulo significat temporis spatium, sine quo semen, inquit, non potest esse fecundum. Haec et alia
Abbreviated transcription (Latin):
gleba cooꝑtũ. ẽ : ita enĩ hoc dictũ ÷ quasi qͥ
lebã opposuit sem̃ abstulerit. sic̃ saturno
ꝑhibent oblata gleba ablatũ iouem: ac non
potius gleba sem̃ oꝑiendo fecerit illud di¬
ligentius deuorari. Deinde istomͦ sem̃. ẽ.
iuppit̾ ñ seminis causa: quod paulo ante
dicebat᷑. Sed quid faciant homines qͥ cum
res stultas int̃p̃tant̾ ñ inueniunt qͥd sapi¬
enter dicat᷑: łalcẽ habet inquit ꝓpt̃ agri¬
culturã. Certe illo regnante ñ dũ erat agri¬
cultura: & idõ priora eiꝰ tẽpora ꝑhibentur
sic̃ idem ipse fabellas int̾p̃tatur. qͥa pͥmi
homines ex his uiuebant seminib quȩ t̾ra
sponte gignebat. An falces sceptro ꝑdito
accepit : ut qͥ primis temporib rex fuerat
ociosus. regnante fieret oꝑariꝰ laboriosus :
Demnde idõ dicit a quib dã pueros ei solitos
immolari sic̃ a poenis. & aquib dã etiã
maiores sic̃ agallis : quia om̃iũ seminũ op¬

Expanded text:
gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est, quasi qui gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est, quasi qui glebam operhibent oblata gleba ablatum potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius deuorari. Deinde isto modo semen est Iuppiter, non seminis causa, quod paulo ante dicebatur. Sed quid faciant homines, qui, cum res stultas interpretantur, non inueniunt quid sapienter dicatur? Saturnum habet, inquit, propter agriculturam.\' Certe illo regnante nondum erat agricultura, et ideo priora eius tempora perhibentur, sicut idem ipse fabellas interpretatur, quia primi homines ex his uiuebant seminibus, quae terra sponte gignebat. An falcem sceptro perdito accepit, ut, qui primis temporibus rex fuerat otiosus, filio regnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari, sicut a Poenis, et a quibusdam etiam maiores, sicut a Gallis, quia omnium seminum op
Abbreviated transcription (Latin):
iouẽ. quã sem̃ qđ ꝑtinet ad saturnũ: si enĩ
hoc ita . &ẽ : nunquã saturnꝰ prior fuisset.
nec umquã generat᷑ ex semine. Sed cũ conant̾
uanissimas fabulas siue hominũ res gestas
uelut naturalib: in t̃p̃tationib honorare etiã
homines acutissimi tantas patiunt᷑ angusti¬
as: ut eoꝵ quoq uanitatẽ dolere cogamur.
solitũ deuorare : qđ eo semina unde nasce¬
rent᷑ redirent. & qđ illi ꝓ ioue gleba obiec¬
ta . ẽ. deuoranda : significat in quit manib
humanis obrui cęptas serendo fruges. ante¬
quã utilitas arandi. eẽt. inuenta. Saturnꝰ
gͦ dici debuit ipsa t̾ra: ñ semina. Ipsa enĩ
quodã mͦ deuorat quȩ genuerit: cũ ex ea na¬
ta semina in eã rursus recipienda redient¬
& qđ ꝓioue accepisse dr̃ glebã. quid hoc ad id
ualet quod manib hominũ sem̃ gleba cooꝑ¬
tũ. ẽ : nunqͥd in eoñ. ẽ. ut cetera deuoratũ. qđ

Expanded text:
Iouem, quam semen quod pertinet ad Saturnum. Si enim Iouem, quam semen quod pertinet ad Saturnum. Si enim hoc ita esset, numquam Saturnus prior fuisset nnec umquam generatur ex semine. Sed cum conantur uanissimas fabulas siue hominum res gestas uelut naturalibus interpretationibus honorare, etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias, ut eorum quoque uanitatem dolere cogamur. solitum deuorare, quod eo semina, unde nascerentur, redirent. Et quod illi pro Ioue gleba obiecta est deuoranda, significat, inquit. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges, antequam utilitas arandi esset inuenta. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra, non semina; ipsa enim quodam modo deuorat quae genuerit, cum ex ea nata semina in eam rursus recipienda redierintpro Ioue accepisse dicitur glebam, quid hoc ad id ualet, quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est, ut cetera, deuoratum, quod
Abbreviated transcription (Latin):
tenti regi atq ad ministrari certa animi sta¬
bilitatẽ credebat. ita poterat affirmare de
iano qđ mundus ipse. eẽt. aut de saturno in¬
uenire qͦmͦ & iouis pat̾. eẽt. & ioui regnanti
subditꝰ factꝰ. &ẽ: & cȩtera talia. De qͥb credi¬
bilior reddit̾ ratiocũ ꝑhibent᷑ homines fu¬
isse. & unicuiq: eoꝵ abhis qͥ eos adulando dos
.eẽ. uoluer̃ ex eius ingenio. morib. actibus.
casib sacra & solemnia constituta. atq haec
paulatim ꝑ animas hominũ demonib si¬
miles & ludicrarũ rerũ auidas irrependo
longe lateq uulgata ornantib ea m̃daciis
poetarũ. & ad ea fallacib spiritib sed ucen¬
tib. Iacilius enĩ fieri potuit ut uiuenis im¬
pius uel ab impio patre int̾ fici metuens &
auidus regni patrẽ pelleret regno. quã id
qđ iste int̃p̃tat᷑. Idõ saturnũ patrẽ a ioue
filio suꝑatũ. qđ ante .ẽ. causa quȩ ꝑtinet ad

Expanded text:
tenti regi adque administrari certa animi statenti regi adque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat adfirmare de Iano, quod mundus ipse esset, aut de Saturno inuenire, quo modo et Iouis pater esset et Ioui regnanti subditus factus esset et cetera talia. CAPUT bilior redditur ratio, cum perhibentur homines fuisse et unicuique eorum ab his, qui eos adulando deos esse uoluerunt, ex eius ingenio moribus, actibus casibus sacra et sollemnia constituta adque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum auidas inrependo longe lateque uulgata, ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. Facilius enim fieri potuit, ut iuuenis inpius uel ab inpio patre interfici metuens et auidus regni patrem pelleret regno, quam id, quod iste interpretatur, ideo Saturnum patrem a Ioue filio superatum, quod ante est causa quae pertinet ad
Abbreviated transcription (Latin):
p̃locutꝰ ÷ qđ ex naturali theologia p̃ loqͥen¬
dũ putauit in gressurꝰ huiꝰ ciuilis theolo¬
giȩ uanitatesẽ in sanias mendaces. ubi eũ
ñ solũ de ducebat rerũ ueritas sed etiam
maiorũ p̃mebat auctoritas : dediis in qͥt
popłi romani publicis qͥb ȩdes dedicauer̃
eosq plurib signis ornatosnotauer̃ in hoc
libro scribã. sed ut xenophanes colophonus
scripsit. qͥd putẽ : nunqͥd contendã : Ponam
hominis enĩ ÷ hec opinari : dĩ scire. Rerũ igitꝰ
ñ conp̃hensarũ nec firmissime creditarũ sed
opinatarũ & dubitandarũ sermonẽ trepidꝰ
pollicet᷑ : dicturꝰ ea quae ab hominib instituto
sunt. Neq enĩ sic̃ sciebat. ẽẽ. mundũ. eẽ. cȩlũ
& t̾ram. cęlũ sydib fulgidũ. t̾rã seminib fer¬
tilẽ. atq huius modi cȩtera sic̃ hanc totã mo¬
lẽ atq naturã uiquadã in uisibili ac p̃po¬

Expanded text:
praelocutus est quod ex naturali theologia praeloquenpraelocutus est quod ex naturali theologia praeloquendum putauit, ingressurus huius ciuilis theologiae uanitates et insanias mendaces, ubi eum non solum non ducebat rerum ueritas, sed etiam maiorum premebat auctoritas: \'De dis, inquit, populi Romani publicis, quibus aedes dedicauerunt eosque pluribus signis ornatos notauerunt, in hoc libro scribam, sed ut Xenophanes Colophonius scribit, quid putem, non quid contendam, ponam. Hominis est enim haec opinari, dei scire\'. Rerum igitur non conprehensarum nec firmissime creditarum, sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea, quae ab hominibus instituta sunt. Neque enim, sicut sciebat esse mundum, esse caelum et terram, caelum sideribus fulgidum, terram seminibus fertilem, adque huius modi cetera, sicut hanc totam molem adque naturam ui quadam inuisibili ac praepo
Abbreviated transcription (Latin):
in fimo limite existimant. Unã gͦ rem deos
plures ita faciunt. & ianꝰ ÷ munđ & iuppit̃
Sic & iuno . ẽ. t̾ra & magna mat̾. & cęres. Et¬
sic̃ haec quae exempli gr̃a cõmemoraui: ita
& cetera ñ ex plicant sed potius implicant
sic̃ impetꝰ errabundȩ opinionis impulerit.
ita huc atq illuc. hinc atq illinc insiliunt¬
& resiliunt : ut ipse uarro de om̃ib dubita¬
re quã aliquid affirmare maluerit. Nã
in altero de diis incertis dicere ingressus.
ait. Cũ in hoc libello dubias dediis opinio¬
nes posuero: rep̃hendi ñ debeo. Qui enĩ pu
tabit iudicare oportere & posse cũ audi¬
erit faciet ipse. ego citius ꝑduci possũ ut in
primo libro quȩ dixi in dubitationẽ reuocẽ.
quã in hoc quȩ ꝑscribã om̃ia ut aliquam
dirigã sũmã. ita ñ solũ istũ de diis incer¬
tis. sed etiã illũ decertis fecit in certũ.
In t̃cio porro isto dedi is selectis pꝰea quã

Expanded text:
infimo limite existimant Unam uero rem deos infimo limite existimant Unam uero rem deos plures ita faciunt: Et Ianus est mundus et Iuppiter; sic et Iuno est terra et Mater Magna et Ceres. sicut haec, quae exempli gratia commemoravi, ita caetera non explicant, sed potius implicant; sicut impetus errabundae opinionis impulerit, ita huc atque illuc, hinc atque illinc insiliunt et resiliunt: ut ipse Varro de omnibus dubitare, quam aliquid affirmare maluerit. Nam sset librum, in altero de diis incertis dicere ingressus, ait: Cum in hoc libello dubias de diis opiniones posuero, reprehendi non debeo. Qui enim tabit iudicari oportere et posse, cum audierit, faciet ipse. Ego citius perduci possum, ut in primo libro quae dixi in dubitationem reuocem, quam in hoc quae perscribam omnia ut ad aliquam dirigam summam. Ita non solum istum de dis incertis, sed etiam illum de certis fecit incertum. In tertio porro isto de dis selectis, postea quam
Abbreviated transcription (Latin):
uã etiã quia eã humanis m̃tib p̃posuer̃.
nec in uener uel stellã ubi eã ponerent:
eandẽ uel sũmũ aethera. uel etiã lunã esse
dixer̃. Uestam quoq ipsã ꝓpt̃ ea dea maximã
putauer̃ qđ ipsa sit t̾ra. quã uis ignẽ mundi
leuiorẽ qui ꝑtinet ad usus hominũ facilẽ
ñ uiolentiorẽ qualis uulcani. ẽ. ei deputandũ
.eẽ. credider̃ : ac ꝑhoc om̃s istos selectos dõs
hunc. eẽ. mundũ uolunt. in quib dã uniuer¬
sũ. in quib dã partes eius. uniuersũ sicut
iouem. partes eiꝰ ut geniũ. ut matrẽ magnã.
ut solẽ ut lunã. uel potius apollinẽ & dia¬
nã. & aliquando unũ dm̃ res plures: aliqͣndo
unã rem dõs plures faciunt. Nã unꝰ ds̃ res plu¬
res sunt sic̃ ipse iuppit̃: mundus enĩ totꝰ iup¬
pit̃. & solũ cęlũ iuppit̃. & sola stella iuppit᷑
iuno stella. Similit̃ minerua summꝰ aether:
& minerua itiden luna. quã. eẽ. in aetheris

Expanded text:
uam etiam, quia eam humanis artibus praeposuerunt uam etiam, quia eam humanis artibus praeposuerunt nec inuenerunt uel stellam, ubi eam ponerent, eandem uel summum aethera uel etiam lunam esse dixerunt. Vestam quoque ipsam propterea dearum maximam putauerunt, quod ipsa sit terra, quamuis ignem mundi leuiorem, qui pertinet ad usus hominum faciles, non uiolentiorem, qualis Vulcani est, ei deputandum esse crediderunt. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum uolunt, in quibusdam uniuersum, in quibusdam partes eius; uniuersum sicut Iouem, partes eius, ut Genium, ut Matrem Magnam, ut Solem, ut Lunam, uel potius Apollinem et Dianam. Et aliquando unum deum res plures, aliquando unam rem deos plures faciunt. Nam unus deus res plures sunt, sicut ipse Iuppiter; et mundus enim totus Iuppiter, et solum caelum Iuppiter, et sola stella IuppiterIuno stella. Similiter Minerua summus aether et Minerua itidem luna, quam esse in aetheris
Abbreviated transcription (Latin):
derib p̃bet nullas aras. nulla sacra. nulla
templa fecer̃. nec dõs ñ dico int̾ hos selectos
sed int̃ illos quidẽ quasi plebeios habuer̃:¬
apollinẽ quã uis diuinatorẽ & medicũ ue¬
lint: tam̃ ut in aliqua parte mundi statu
et idõ ambossagittas habe. qđ ipsa duo syđa
de cȩlo radios tras usq ꝑtendant. Wlcanũ
uolunt ignẽ mundi. neptunũ aquas mundi:
ditẽpatrẽ hoc ẽ. orcũ terrenã & infimam
partẽ mundi. Liberũ & cererẽ p̃ponunt
seminib uel illũ masculinis. illã feminis:
uel illũ liquori. illã uero ariditati seminũ:
& hoc utiq totũ refert᷑ ad mundũ id ÷ ad
qđ omĩa semina ex se mit teret & in se reci¬
pet. quando quidẽ etiã matrẽ magnã ean¬
dẽ cererẽ uolunt. quã nichil aliud dicunt
ei scdas causas rerũ tribuunt. cũ tam̃ ioui
sit dictũ ꝓ genitor genitrixq dm̃: quia se¬
cundũ eos totus ipse mundus ÷ iouis. Miner¬

Expanded text:
deribus praebet, nullas aras, nulla sacra, nulla deribus praebet, nullas aras, nulla sacra, nulla templa fecerunt, nec deos, non dico inter hos selectos, sed ne inter illos quidem quasi plebeios habuerApollinem quamuis diuinatorem et medicum uelint, tamen ut in. aliqua parte mundi statueet ideo ambos sagittas habere, quod ipsa duo sidera de caelo radios terras usque pertendant. Vulcanum uolunt ignem mundi, Neptunum aquas mundi, Ditem patrem, hoc est Orcum, terrenam et infimam partem mundi. Liberum et Cererem praeponunt seminibus, uel illum masculinis, illam femininis; uel illum liquori, illam uero ariditati seminum. Et hoc utique totum refertur ad mundum, id est ad se emitteret et in se reciperet. Quando quidem etiam Matrem Magnam eandem Cererem uolunt, quam nihil aliud dicunt ei secundas causas rerum tribuunt, cum tamen Ioui sit dictum \'progenitor genetrixque deum\', quia secundum eos totus ipse mundus est Ionis. Miner
Abbreviated transcription (Latin):
nitas meruit: quare saturnꝰ ibi .ẽ. ioue suꝑior:
Anuanitas fabulȩ quȩ regẽ iouẽ facit ñ pociut
usq ad syda ꝑuenire. & qđ ñ ualuit saturnꝰ
in regno suo neq in capitolio. saltẽ optinere
.ẽ. ꝑmissus in cȩlo : Quare autẽ ianꝰ ñ acce¬
pit aliquã stellã : si ꝓpt̃ ea quia mundus ÷
& om̃s in illo sunt: & iouis mundus ÷ & tam̃
habet. An iste causa suã cõposuit ut potuit:
& ꝓuna stella quã ñ habet int̾ syda tot fa¬
cies accepit int̾ra: Deinde si ꝓpt̃ solas stellas
mercuriũ & martẽ partes mundi putant.
ut eos dõs habe possint : quia utiq sermo &
bellũ ñ sunt partes mundi sed actꝰ hominũ:
cur arieti & tauro. & cancro. & scorpioni. cȩ¬
terisq huiꝰ modi quae cȩlestia signa numeratq̃¬
& stellis ñ singuł sedͤ singula plurib constani
suꝑusq istis in sũmocelo ꝑhibent collocata.
ubi constantior motus inerrabilẽ meatũ sy¬

Expanded text:
nitas meruit, quare Saturnus ibi est Ioue superior? nitas meruit, quare Saturnus ibi est Ioue superior? An uanitas fabulae, quae regem Iouem facit, non potuit usque ad sidera peruenire, et quod non ualuit Saturnus in regno suo neque in Capitolio, saltem obtinere est permissus in caelo? Quare autem Ianus non accepit aliquam stellam? Si, quia mundus est et omnes in illo sunt: et Ionis mundus est et habet tamen. An iste causam suam conposuit ut potuit et pro una stella, quam non habet inter sidera, tot facies accepit in terra? Deinde si propter solas stellas Mercurium et Martem partes mundi putant, ut eos deos habere possint, quia utique sermo et bellum non sunt partes mundi, sed actus hominum: quur Arieti et Tauro et Cancro et Scorpioni ceterisque huius modi, quae caelestia signa numerant et stellis non singulis, sed singula pluribus constant superiusque istis in summo caelo perhibent conlocata, ubi constantior motus inerrabilem meatum si
Abbreviated transcription (Latin):
illȩ stellȩ sunt hii dii quas eoꝵ appellauere
nominib. Nam stellã quandã uocant mercu
ibi quã uocant saturnũ: & tam̃ ei p̃t̃ eã dant
ñ paruã substantiã. om̃iũ uidelicet seminũ:
ibi .ẽ. & illa om̃iũ clarissima quae ab eis ap¬
pellat᷑ uenus. & tam̃ eandẽ uenerẽ. eẽ. etiã
lunã uolunt : quã us de illo fulgentissimo
srde apud eos tanquã de malo aureo. iuno
uenusq contendant. Luciferũ enĩ quidam
ueneris quidã dicunt. eẽ. iunonis: sed ut so¬
let uenus uincit. Nã multo plures eam stellã:
ueneri tribuunt : ita ut uix eoꝵ qͥsquã reꝑiat᷑
qui aliud opinetur. Iuis autẽ ñ rideat cũ
regẽ om̃iũ iouem dicant qđ stella eiꝰ abstella
ueneris tanta uincit᷑ claritate : Tanto enĩ. eẽ.
debuit cȩteris illa fulgentior: quanto .ẽ. ipe
potentior. Respondent idõ sic uideri: quia
illa quȩ putat᷑ obscurior supior ÷ atq a t̾ris
longe remotior. Si gͦ suꝑiorẽ locũ maior dig¬

Expanded text:
illae stellae sunt hi di, quas eorum appellauere nominibus. Nam stellam quandam uocant Mercuribi quam uocant Saturnum, et tamen ei praeterea dant non paruam substantiam, omnium uidelicet seminum; ibi est et illa omnium clarissima, quae ab eis appellatur Venus, et tamen eandem Venerem esse etiam Lunam uolunt; quamuis de illo fulgentissimo sidere aput eos tamquam de malo aureo Iuno Venusque contendant. Luciferum enim quidam Veneris, quidam dicunt esse Iunonis; sed, ut solet, Venus uincit. Nam multo plures eam stellam Veneri tribuunt, ita ut uix eorum quisquam reperiatur, qui aliud opinetur. Quis autem non rideat, cum regem omnium Iouem dicant, quod stella eius ab stella Veneris tanta uincitur claritate? Tanto enim esse debuit ceteris illa fulgentior, quanto est ipse potentior. Respondent ideo sic uideri, quia illa, quae putatur obscurior, superior est adque a terris longe remotior. Si ergo superiorem locum maior dig
Abbreviated transcription (Latin):
sidata ꝑpendunt : facilius nos isto nu¬
mero t̃minatorũ quinq uoluminũ plus
quã questionis ipsius necessitas postula¬
bat satis fecis se quã minus disseruis se
iudicabunt : totãq in uidiã qũa xp̃i¬
anȩ religioni de huius uitȩ cladib ter¬
renarũq contritione ac mutatione
rerũ imperiti facere conantur. ñ solũ
dissimulantib sed contra suã conscien¬
tiã etiã fauentib doctis quos impietas
uesana possidet om̃ino. eẽ. in anẽ rectȩ
cogitationis atq rationis. plenãq leuis¬
simȩ temeritatis & ꝑniciosissimȩ ani¬

Expanded text:
siderata perpendunt, facilius nos isto nusiderata perpendunt, facilius nos isto numero terminatorum quinque voluminum plus, quam quaestionis ipsius necessitas postulabat, satisfecisse, quam minus disseruisse judicabunt; totamque invidiam, quam christianae religioni de hujus vitae cladibus terrenarumque contritione ac mutatione rerum imperiti facere conantur, non solum dissimulantibus, sed contra suam conscientiam etiam fauentibus doctis, quos inpietas uesana possedit, omnino esse inanem rectae cogitationis adque rationis plenamque leuissimae temeritatis