comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
Aculpantur in libro sapientiae inqͥsitozes huiussaeculi sienĩ taniũ in¬
quit potuerualen ũ possen i aestimare saeculũ quomodo e usd nm̃ ñ facilus
inuener̃
gnota enim sunt funda menta terxe oculis nr̃is & qui fun¬
da uit tenuem propinquat mentibus nostris
amnunc consideremus ea quae fecit ds̃ omniasimul aquib
insexto die consummatis. requi euit in septimo postea consi¬
deroeturi operceius in quibus usq nunc operatur: Ipse
enim ante sacula. Asacculo autem eadicimus ex quocoe¬
pit saeđ m sicut ipsum mundum. In saecło aũt sicut eaquae
nascuntur inmundo Cum ergoscriptura dixis so
omniaper ipsum fasta suNT & sine ipso factum ẽnihilus
Dculo post alt in hoc mundo enat & mundus ꝑ eũ factus ẽ
He hocopenxedĩ alioloco scribtũ ẽ quifecisti mundum
demateria in formi Hic mundus plerumq caeli&
terace nomine nuncupatur sicutilam cõmemorauimus

Expanded text:
culpantur in libro sapientiae inquisitores huius saeculi: si enim tantum, inculpantur in libro sapientiae inquisitores huius saeculi: si enim tantum, inquit, potuerunt ualere, ut possent aestimare saeculum, quomodo eius dominum non facilius inuenerunt? ignota enim sunt fundamenta terrae oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat mentibus nostris. Iam nunc consideremus ea, quae fecit deus omnia simul, a quibus in sexto die consummatis requieuit in septimo, postea\' consideraturi opera eius, in quibus usque nunc operatur. ipse enim ante saecula; a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit saeculum, sicut ipsum mundum, in saeculo autem, sicut ea, quae nascuntur in mundo. cum ergo scriptura dixisset: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, paulo post ait: in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est. de hoc opere dei alio loco scriptum est: qui fecisti mundum de materia informi. hic mundus plerumque caeli et terrae nomine nuncupatur, sicut iam commemorauimus,
Abbreviated transcription (Latin):
nisi haber&: Nechaber& eaquae nondumfadta erat nisquem¬
ad modum ẽ ipse non factus : Quamuis inquamilla substantia
in effabilissit nec dici ut cumque homini ꝑ hominem possit
nisiusurpatis quibus dam locoum ac temporum uerbis cumsit
antr omnia tempoue & ante omnes locos tamen ꝓpinquior nob
est quifecit quã multa quae facta sunt : In illo enimiuuimus &
mouemur & sumus : Istoꝵ aut̃ pleurq remotas amente nr̃ ꝓp̃t
Eauidere a puddm̃: Vꝑ hoc sciamus quot & quanta qualia que sint
&iã sinonea uideamus ꝑ corꝓorissensus : semota quippesunt
& sensibus corporis nostriquoniam longe sunt : uel in¬
terpositis aut oppositis aliis a nostro contuitu actuquese¬
parantur Ex quo fit ut maio ad illa inuenienda sit
labor quamad illum a quo facta sunt : Cumsit in¬
compauabili felicitate pucestantius illum ex quan¬
tulacum que particula piamene sentire:
Quamilla unuersa con prehendere Vnde recte

Expanded text:
nisi haberet, nec haberet ea, quae nondum facta erant, nisi quemnisi haberet, nec haberet ea, quae nondum facta erant, nisi quemadmodum est ipse non factus —: quamuis, inquam, illa substantia ineffabilis sit nec dici utcumque homini per hominem possit nisi usurpatis quibusdam locorum ac temporum uerbis, cum sit ante omnia tempora et ante omnes locos, tamen propinquior nobis est. qui fecit, quam multa, quae facta sunt. in illo enim uiuimus et mouemur et sumus; istorum autem pleraque remota sunt a mentea uidere apud deum, ut per hoc sciamus, quot et quanta qualiaque sint, etiamsi non ea uideamus per corporis sensus. remota quippe sunt a sensibus corporis nostri, quoniam longe sunt uel interpositis aut obpositis aliis a nostro contuitu actuque separantur. ex quo fit, ut maior ad illa inuenienda sit labor quam ad illum, a quo facta sunt, cum sit inconparabili felicitate praestantius illum ex quantulacumque particula pia mente sentire quam illa uniuersa conprehendere. unde recte
Abbreviated transcription (Latin):
facientis &utique ibi melioꝵa ubi uerioza : ubi a & erna & in com¬
mutabilia Quam quani sufficere debeat ut quis que nouerit
Vel in concusse credat. quod ds̃ hae comnia fecerit No pinoruĩ
esse tamex cordẽ ut dm̃ quae non nouerat fecisse arbitr & ur
Porrosinoueratea. prius quã facer&ea ꝓ fecto prius quã fierem
apudillũ erant eomodo nota quo sempiterne adq in cõmuta biliter
uiuunt. & uita sunt: facta autẽ eomodo quo una quaeq creatun
qđ ds̃ ẽ habensinse ut sit sicut morsidictũ ẽ ego sũ qui sum longe
scilic& alit̃ quam sunt ista quae facta sunt quoniã illuduere a cprim¬
tus ẽ qđ eodemmodo semꝑ .ẽ. Nec solũ non cõmutatꝰ sed cõmuta¬
riomni non potest. nihiloum quae fecit existens & omnia primti
habens sicutipse .e  Neque enim eam facer& nisi ea
noss& antequam facer& : Nec noss& nisi uider & necuider&

Expanded text:
facientis, et utique ibi meliora, ubi ueriora, ubi aeterna et incomfacientis, et utique ibi meliora, ubi ueriora, ubi aeterna et incommutabilia. quamquam sufficere debeat, ut quisque nouerit, uel inconcusse credat, quod deus haec omnia fecerit, non opinor eum esse tam excordem, ut deum quae non nouerat fecisse arbitretur. porro, si nouerat ea, priusquam faceret ea, profecto, priusquam fierent, apud illum erant eo modo nota, quo sempiterne atque incommutabiliter uiuunt et uita sunt, facta autem eo modo, quo unaquaeque creatura tura, quod deus est, habens in se, ut sit, sicut Moysi dictum est: ego sum qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista, quae facta sunt, quoniam illud uere ac primitus est, quod eodem modo semper est nec solum non commutatur, sed commutari omnino non potest, nihil horum, quae fecit, existens et omnia primitus habens, sicut ipse est — neque enim ea faceret, nisi ea nosset, antequam faceret, nec nosset, nisi uideret, nec uideret,
Abbreviated transcription (Latin):
a ortelsoimus qđ factum ẽ inillouita ẽ. Mamaistasenterla
at ui quo d peripsum factum ẽ. uita eẽ inillo intellegatur No
Inquauita uidit ominia quandofecit &sicit uidit ita ferutu Ror
pimtdcer sei psumuidens sed seipso ita enumerauit ominia quae
fecit nec aliauisio ipsius & patris seduna ficut una substan¬
tat Namn&in libroiob ita ipsa sapientia perquam facta sut
omnia pute dicatur : Sapientia uero inquitunde inuenta ẽ
uel quis sit locus scientiae ignonet mortalis uia meius nec inue¬
ni&ur in hominib: Qpaulo postaudiuimusinquit eius gloꝵiã
dñs commen dauit ui ameius eius. &ipsenouit locumeius uten¬
pseenimomne qđ est subcaelo ꝑfecit: &nouit quae sundnte nir
omnia quae fecituento: libementa A quae mensiantes
Quando fecit sicut uidit enume rocuit his atq huius modi testimoniis
probatur. Quod hae comnia prius quamfierent erant in notia

Expanded text:
t intelligamus, Quod factum est, in illo vita est; manet ista sententia, t intelligamus, Quod factum est, in illo vita est; manet ista sententia, ut id quod per ipsum factum est, vita esse in illo intelligatur, in qua vita vidit omnia, quando fecit; et sipraeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta sunt omnia, praedicatur: sapientia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? ignorat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulo post: audiuimus, inquit, eius gloriam. dominus commendauit uiam eius et ipse nouit locum eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae mensuras quando fecit, sicut uidit, enumerauit. his atque huiusmodi testimoniis probatur, quod haec omnia, priusquam fierent, erant in notitia
Abbreviated transcription (Latin):
ut conditio creatuu que sit sedinillo uita ẽ:Dui aomna
quonoerupsum facta sunt: Noueutante qua mfierent
÷perhos ssilloerant non sicut creatu quam fecit sedsĩc
alita bosux hominum : quodest ipsa sapientia. &ipsum
uitbum unigenitus filiusdi Como do ergo inillouita ẽ
quoa fastumꝰ ẽ quo modo dictum .ẽ sicut bab& pato
quta minsem & ipso sic dedit filio habere uitamin sem&ipso
ec omis ermittendum .ẽ. quo demendatiores codices ha¬
Uept quod facum .ẽ millo uitaerat & sic intellegatur uita
erat quo quomodo in principioerat uerbum & uerbuerat
apuddm̃ de dserat uerbum: Qđergo factum e ianiuita
erat in illo auita non qualis cumque nam& pecora dicuntur
uiuere quae frui nom possunt participatione sapiendur
seduita e ratsix hominumi mentequipperation ales punga¬
tdigratiaeius posunt ꝑuenire ad eius modiuisionem quianẽo

Expanded text:
ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouerat, antequam fierent, ac per hoc in illo erant non sicut creatura, quam fecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sapientia et ipsum uerbum unigenitus filius dei. eo modo ergo in illo uita est, quod factum est, quomodo dictum est: sicut habet pater uitam in semet ipso, sic dedit filio habere ec praetermittendum est, quod emendatiores codices habent, Quod factum est, in illo vita erat, ut sic intelligatur, vita erat, quomodo In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Quod ergo factum est, jam vita erat in illo, et vita non qualiscumque; nam et pecora dicuntur vivere, quae frui non possunt participatione sapientiae; sed vita erat lux hominum. Mentes quippe rationales purgatae gratia ejus, possunt pervenire ad ejusmodi visionem, qua nec
Abbreviated transcription (Latin):
perquo facta sunt omnia: Cuius participes eẽ poter¬
a bomni iniquitate & errore mundatae:
Ionergo ita pronuntiari oport& quod factum e millo
uita est ut sub distinguamus quod factum est in illo
& deinde in feurmus uita est. quidenim non in illo fac¬
tum ẽ Cum com me moratis multis &iam terrenis
creaturis dicatur in psalmo omnia in sapientia fecisti
Dicat & apostolus quoniaminipso condita sunt omnia
in caelo & intenre uisibilia & inuisibilia. Consequens¬
6s
ergoerit sita distinxerimus ut &ipsateni & quaecũ¬
qudeinea sunt : uita sitꝰ: quaecum absurde dicantur
meia iuuere quanto absurdius ut &i amuita sint
Sure sertim quia diftinguit de quali uitalo quatur. cũ ad dit
uderat lux hominum si cergo distinguendum eillo
utcum dixerimus quod factum ẽ : Deinde in fenrmus inillo
ucamchrerinuo ninse scilic& hocest insuanatiur qua factũ .e.

Expanded text:
per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterper quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterab omni iniquitate et errore mundatae. Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: omnia in sapientia fecisti, dicat et apostolus: quoniam in ipso condita sunt omnia in caelo et in terra. uisibilia et inuisibilia. consequens ergo erit, si ita distinxerimus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est,
Abbreviated transcription (Latin):
fierent ea nouenet. sicut scribtuur testatur : In prin¬
cipioerat uerbum & uerbum eratapud dm̃. & dserat
uerbum hoc erat in principio aput dm̃. omnia peripsum
facta sunt & sine ipsofactum ẽ nihil Qui sergo tamsit
demens ut dicat non ea dm̃ fecisse quae nõueratꝰ:
Porrosinouerat ubinisi apud scipsũ apudque muerbu merit
per quod facta sunt omnia : Namsi ex tuir seipsum ea no¬
uerat. quis eum docuerat: Qui senimnouit sensum dñi aut
quis consiliarius eius fuit quis prio dedit illi & r&ribu&ir
ei quoniam ex ipso & ꝑ ipsum einipso sunt omnia : Quamquã
& eaquae sequuntur in euangelio satis asserant istam sen¬
tentiam. Adiungit enime uangelista &dicit qđ factũ ẽ
In illouita .ẽ &uita eratlux hominũ quiascilic&
rationes mentes in quogenere homo factus esta dimaginem
dĩ Non habent ueitom lucem suam. Nisupsum uerbum di

Expanded text:
fierent, ea nouerat, sicut scriptura - testatur: in prinfierent, ea nouerat, sicut scriptura - testatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat non ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei.
Abbreviated transcription (Latin):
quio perer&ur tenirm : Istorum autem contexio
sic coepit fonsautem ascendebat d&eni &inriga¬
bat omnem faciem tenire: Ab hac commemoratioñ
fontis huius & de inceps eaquae namentur. per
monrs temporum facta sunt non omniasimul :¬
umergo aliter sehabeant omnium creatiuorum
rationes in commutabiles in uerbodĩ¬
Aliter illa eius opeux a quibus in dieseptimorequieuit
Aliter ista quae ex illis usque nunc operatur: horũ trun
hoc quod ex tremum posui nobis ut cumque notum .ẽ. per
corporissensus &huius consu&u dinemuitae : Duo
uero illa remota a sensibus nostris. & abu sucogitationis
humanae: prius ex diuina auctmitate credenda sunt
De inde perhaec qua e nota sunt. Vt cumq noscenda quanto
quis que magisminus uepotuerit prosuae capacitatis modo
diuinitus adiutus ut possit De primis ergo illis
diuinis in commutabilibus a&ernis querationibus quoniã
ipsadĩ sapientia perquam facta sunt omnia. priusquam

Expanded text:
qui operaretur terram. istorum autem contextio qui operaretur terram. istorum autem contextio sic coepit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. ab hac commemoratione fontis huius et deinceps ea, quae narrantur, per moras temporum facta sunt, non omnia simul. Cum ergo aliter se habeant omnium creaturarum rationes incommutabiles in uerbo dealiter eius illa opera, a quibus in die septimo requieuit, aliter ista, quae ex illis usque nunc operatur, horum trium hoc, quod extremum posui. nobis utcumque notum est per corporis sensus et huius consuetudinem uitae. duo uero illa remota a sensibus nostris et ab usu cogitationis humanae prius ex diuina auctoritate credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit. De primis ergo illis diuinis incommutabilibus aeternisque rationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, priusquam
Abbreviated transcription (Latin):
nuncoperatur idest tunc̃ omniasimul. sin eullis
tem poralium moncrum interuallis Nunc autem
pertemporum morasXUIII
Quibus uidemus side nrmoueri abortu ad occasum
caelum mutari: Ab aestatẽ adhiemem germora
certis dierum momentis pullulare grandescere
uirescere arescere : Animalia quoque statius
temporum m&is & cursibus & concipi. & perfici
& nasci & pera&ates usque in senium mortem¬
que de cuurere: Ocaent huius modi tempora¬
lia  qui senimope ntur istanisids̃ : iã sineul
tali suomotu  Nonenim &ipsi accidit tempus
nter illa ergo opeurdĩ aquibus requieuit in dieseptimno
&ista qua eius que nunc operatur quendam scribtu
interponens suae nanirtionis articulum. Commen¬
dauit se illa explicasse & coepitiamista contexere
Illoum explicatorum commendatio sic facta ẽ : hic .ẽ
liber creatunre caeli& tenite cum factus ẽ. dies fecit
dscaelum & tenirm & omne iuride agri. ante quam e&

Expanded text:
nunc operatur : id est, tunc omnia simul sine ullis nunc operatur : id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus sidera moueri ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usque in senium mortemque decurrere et cetera huiusmodi temporalia. quis enim operatur ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. inter illa ergo opera dei, a quibus requieuit in die septimo, et ista, quae usque nunc operatur, quendam scriptura interponens suae narrationis articulum commendauit se illa explicasse et coepit iam ista contexere. illorum explicatorum commendatio sic facta est: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne ui
Abbreviated transcription (Latin):
alicunde eruptionẽ siue ꝓpt̃ aliquam intentre occultis
sinibus unitatem: unde omnes aquae super temem sca¬
tent omnium fontium magnorum adq: paruorum
unus fons dictus ẽ. pomnes disꝑtitioes suas ascendens d& r
& inrigans omnem faciem tenre:: Siue &iã qđ credibilius quia ñ
Ait unus fonsascendebat d&enio sed ait fonsaut̃ ascendeba t d& ne
Pronumero pluucli posuit singularem. ut sic intellegamus
fontesmultos peruniuers amte naem loca uel regiones
proprias inrigantes : Si cut dicitur miles
& multi intelleguntur : sicut dicta est
lucusta & urna in plagis quibus a egrptii per cussi sunt
Cumess& innumerobilis lucus tarum numerus & ranarũ
imnon diutius laboremus: sed illud &iam adq &iam
consideremus ut rumpossit nobis peromnia constare sen¬
tentia : qua dicebamus aliter operatum dm̃ omnescreati¬
nesprima conditione a quibus operibus in die septimo requi¬
euit ÷Aliter ista eozum amministuartionem quausq

Expanded text:
alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem faciem terrae, siue etiam, quod est credibilius, quia non ait: unus fons ascendebat de terra. sed ait: fons autem. ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigantes, sicut dicitur miles lleguntur, sicut dicta est rana in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis lucustarum numerus et ranarum: iam non diutius laboremus. Sed illud etiam atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus operibus in die septimo requieuit, aliter ista eorum administratione, qua usque
Abbreviated transcription (Latin):
contin& unde seomnes fontes amnesq diuersis tractibus uenis¬
que distribuunt & suis quiquelocis erumpunt fontemuol¬
uit scribtunt appellare non fontes. propt̃ natunre unita¬
tem: Cumque pinnume iebiles uias antrorum adq: rimarũ
ascendentem deł tenir. & ubi quedispertitis quasicrinibus
inrigantemomnem faciem tenitȩ non continua specie.
tam quaminaris aut stagni sed sicut ui demusire aquas
per alueos fluminum flexus queriuorum. & eorum ex¬
cessuuicina perfundere quis non accipiat. nisi qui conten¬
tiosospũlaborat Potest quippe &iamita dicta intellegi
omnis tenite facies inrigata qu emam modũ dicitꝰomnis
uestis facie colourta. &iam sinon continuatim sed maculatim
fiat : Puresertim quia tunc in nouitate tenixrũ usi niomnia.
pluurtamen plana fuisse credibile .ẽ qualatius possenterum¬
pentia fluenta dispergi at que distendi: Qua ꝓp̃t deistius
fontis magnitudine uel multitudine quisiue unam babuit

Expanded text:
continet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus ueniscontinet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus uenisque distribuunt et suis quique locis erumpunt, fontem uoluit scriptura appellare, non fontes, propter naturae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris aut- stagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit
Abbreviated transcription (Latin):
Cuire spondaur quia hocuicibus tempoꝵ possa. sicut cesto
tempore perplana a egyptinilus restagnat.  alio
tempore adripassuas redit: Aut suste nescio cuiusignotae
aclongiquae partismundi aquis & pruinis hie malib anni¬
uersaria creditur incrementa colligere: Quid deo cenaalt¬
nisaestibus quiddequibus damlitoribus quae late
nudantur fluctib uicissimq: operiuntur dicipotest :
Vt omittã quod de quorundam fontium miutuicissitudine per¬
hib&ur certo annorum interuallo. sic eosinundare ut tota
illam regionem rigent cui alio tempore ex altis putris ad potan¬
dum sufficientem picebent aquã : Quursitergo incredibile
siexuno abys sicapite alterna inundatione fluente at que
refluente tunc uniuer satento: rigata est : XUII¬
uod sipsius abrssimagnitudine mea parte excepta quod mare
Adicitur: Qeuidenti amplitudine atq amaris fluctibus
tenirs ambit. In ea sola parte quam reconditus sinibus tenio

Expanded text:
Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte, quam reconditis sinibus terra
Abbreviated transcription (Latin):
scribituno commemorat uel resiliata fide uel nonac¬
cedat adfidem: Pro inde cumde isto fonte quaeri¬
mus quo moid quod dictum ẽ a scendebat d&enix &
inrigabat omnem faciem temce Non in possibile
indiatur ÷ gi ea quae diximus in possibilia cuiquã uid&
quaerat ipsealiud quo tamen uerax ista scribtura monstr&ur
quae ꝓcul dubiouerax ẽ. &iã si non monstr&ur: XUI.
Tam̃ siargumentari uoluerit quo eam falsã eẽ: coniuncat aut
pse nullauonr decreaturũ conditione atq administuxtione
dicturus ẽ. Aut siue ur dixerit. Istam nonintellegendo falsa
putabit : Velut si contendat ideo non potuisse unoquanto¬
lib& fonte omnem tenite facie mrigari quia si montes non rigabat
no n omnẽ tenite faciem rigabat si aut̃ &iã montesrigabat
nonerat iaminpertĩo saginae sed diluui inundatio: Qđ sit̃ rax
tune ficerat totum mare erat & nondum discr&a era tarida

Expanded text:
scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non acscriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem. Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida.
Abbreviated transcription (Latin):
uersis per omnem tenim capitib: fluminũ acforliũ
iammanarent : Acde inde in regione illius fontis¬
fo noniam uniuersamte uxmrigantis : sed memor a¬
biles solos illos quattuo fluuios emittentis plantasse
panrdisum ubi hominem que m fecerat conlocar& :V
suiuenim non omnia scrib tasunt que madmodum postillã¬
A priniam rerum conditionem tempont cucurrer int seque
secuta sint ad ministuctionis creatuntrum. quae primitus
facta .ẽ. sexto que die illo consummatae sunt Sed
quantum satis iudicauit sp̃s qui inerat scribenti: ea qua non
solum ad facta rum rerumꝰ notitiam sed&iam ad futura rumꝰ
pure figuuttionemualerent nescenter coniectamus quid fi¬
eri potuerit quod ille non nesciens ꝓur&er misit: Tantum
iconantes promodulo nr̃o: quantum adiuuamur effi¬
cere  Ne aliqua ab surditas uel repugnantia put &ur
esse in scribturis sc̃is: qua eo pinionem lestoris offenda
Rdum ex istimat fieri non potuisse qua e fasta sñm

Expanded text:
uersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium uersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emittentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret? Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque secutae sint administrationes creaturarum, quae primitus factae sextoque die illo consummatae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes pro modulo nostro, quantum adiuuamur,\' efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse
Abbreviated transcription (Latin):
credendum .ẽ. un o fonte maximo inrigare omnem temrm
ut eaquae in illa principaliter condiderat. accepto
umoris adiutozio. Iam&iam per temponelia spatiagigne¬
rentur prosuorum generum diuersitate &iam diuer¬
sis numeris dierum: & postea plantato panidisore p̃sisse
illum fontem multis que fontib: sicut eam nuncui demus in pleuis¬
s& tenit̃ :: De pane disi autem un o fonte quattuoꝵ ingentia
flumina diuis sisse ut & tenix c&enx creatuur in suarũ plenage¬
nerib: congruos numeros suorum temporum a gentibus:
fontes &iam suos haber& ac fluuics & pauidisus loco electioꝵ
plantatus quat tuo illa flumina ex capite sui fontis emitte¬
r& Aut ex ipso uno fonte pair disi multo largius exun¬
dante. Prius tota mrigasse temr̃ atq ad parienda
ꝓtemporum numeros genen quae inea sine inter uallis
temporũ creauerat fecundasse: Ac postea rep̃sisse
ineo loco aquarum eruptionem uas tissimam ut dedi¬

Expanded text:
credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam etiam per temporalia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum, et postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte quattuor ingentia flumina diuisisse, ut et terra cetera creaturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de di
Abbreviated transcription (Latin):
Vuncenim uidemus nullum esse fonte i quo in rig&uir
omnis faciestemre fortasisergo peccatum
hominum hanc &iam poenam comineruit. ut tanta illius fon¬
tis repressa largitas facillimam terris aufer& fecundi tatem
ut incolentium a ger&ur laboꝵ: Poss& hoc quamuis nulla
id scribtuur nanreuerit affirmare umafia suscipio: Nisuillud
occurrer& quod peccatum hominum. cui poena laboris
inposita ẽ post paraedisi delicias extitit : Panc dissus
autem habebat pucegirndem potentiam suam de quopost
diligentius suolocoquendum .ẽ. ex cuius unti capitequat tu¬
omagna flumina & nota gentibus manre nantentur:
Vbiergo eratiste fons autista flumina. quando illeunus
maximus ascendebat d&enir. & inrigaba tomnem
faciemte nre Certe enim tunc non geonquidicitur
nilus unus exillis quattuoꝵ rigabat aegyptũ. quando
fons ascende bat d&enio : & non aegy ptum tantum sed
omnem faciemtemre satiabat :An primo dm̃ uoluisse

Expanded text:
nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse
Abbreviated transcription (Latin):
Iaecenimiam permoras temporum fiunt quae tunc
nonerant cum fecit omnia simul unde &iam tẽpora
inciperent. Quodergo sequitur fons autem a scendebat
d& eiux & inrigabat omnem faciemtenite : hinciam
quantum arbitro intimatur qua fiant secđm̃ in teruallatem¬
poꝵ ex illa prima conditione creatuurrũ ubi facta somnia
simul: & reste abeo coepitelemento ex quocunctageñ nr
nascuntur uel animalium uel herbarum atq lignorum ut
agant temponrles numeros suos naturis ꝓprus distributos
Omnia quippe primo dia seminũ siue unde omnis caro. siueunde
omnis frucecta gignuntꝰ umida sunt. & exumore concrescunt :¬
nsulaũt illis efficacis siminumeri trabentes secũ sequaces
pontedias: ex illis ꝑfecti soperib: dĩ aquib: indie septimore qͥeuit :
Ierum tamen quis iste sit fons. adinrigandam faciem tenire¬
omnis idoneus merito quaeritur: Sienim fuit¬
& obstrusus .ẽ. uel siccatus causa quaerenda est.

Expanded text:
haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent. Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum arbitror, intimatur, quae fiant secundum interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primordia seminum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem teromnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est.
Abbreviated transcription (Latin):
dm̃ illa gingentia cumtantum poss& adiuuare pluua quan¬
tũ fonsin riganstenrm: Verum & sialiquid minus: minora
illa fortasseꝰ non tamen nulla nascerentur : Anhic &iam
more suo scribtum tamquam in firmis infirmiterloquitur
& tameninnuit aquid quodintellegat quiua luerit : Nimirũ
enim sicut istodiȩ paulo superius comme morato significauit unũ
diem factimadõ Ꝙ tuncdm̃ fecissecaelũ & temõ cum fac¬
tus ẽ dies: ut quomodo possemus cogita remus simulomniad
fecisse : quamius superio sex dierum enument tio uelut te¬
porum interualla ostendis seuider&ur : It acumdixiss&
cumcȩlo & tenio dm̃fecisse omne uiride agri. ante quam e&
supertenum & omne faenum agri ante quamexortum ẽ
addidit non dumenim pluer& ds̃ suꝑ tenimnec erat homo qui
operar&ur tenirm tamquã dicer& nonea sic fecitds̃ quem¬
ad modũ facit nunc talia cum pluuit &cumo perantur homine

Expanded text:
deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quandeum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines.
Abbreviated transcription (Latin):
Inide o tertio ds̃ fec̃ ista quia nondũ erat homo quio penrndo
temt̃ fece r&ea: Quasi uerotã multaligna & tã multa geñ¬
ra herbarum nisine ulla opert hominum nascantur extr
operx humananon .ẽ. : perpluuiam ista nascuntur
sunt autem quaedam qua e&iã ꝑ pluuiam nonnascuntur
nisi humana opera accedat : Idenunc utrumq adiuto¬
rium neces sarium .e. ut cuncta nascuntur : Tunc autem
ut rumque de fuit ideo fecit haecds̃ potentia uerbi sui
sinepluuia & sineo pere humano Nam&iã nunc ipse
facit sediam ꝑ pluuiam & ꝑ hominũ manus: Quamuis
neque qui plantat sit aliquid neque quirigat sed qui in¬
crementum datds̃ ÷ Quidest ergo quod adiungit.
fons autem a scendebat d&eni & inrigabat omnẽ facie
temire : Ille quip pefonstanta largͦitate manans
sicutnilus aegi pto poss& uniuer se&enire esseꝓ pluua: quid
itaq promagno commnendatum .ẽ. ante quam pluuer& fecisse

Expanded text:
an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herbarum non sine ulla opera hominum nascuntur ex teopera humana non est, per pluuiam ista nascuntur. sunt autem quaedam, quae etiam per pluuiam non nascuntur, nisi opera humana accedat. ideo nunc utrumque adiutorium necessarium est, ut cuncta nascantur; tunc autem utrumque defuit. ideo fecit haec deus potentia uerbi sui sine pluuia et sine opere humano. nam etiam nunc ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. Quid est ergo, quod adiungit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse
Abbreviated transcription (Latin):
uideri & dicipotuit aut potuerit XII¬
uod autem sequitur non enimplueratds̃ super tenirm.
& homononerat quio penar&ur tenirm quo pertine at
& quid nobis insinu& indagare difficile .ẽ. : Tam quamideo
antequam ex ortum e. fecitds̃ faenum agriqui a nondum
pliuaet suꝑ temem Si enimpost pluuiam faenũ feciss&
pluuiam agis exortum quam factum abeo uider&ur: Quid
enim quod post pluuiam exoritur abaliofit. nisi ab eodem dõ
Quur autemnonerat homo qui o perar &ur terrã : Noniam
sex todie fecerat hominẽ &septimore quieuerat
ab omnibus operibus sus : An hoc recapitulando comme¬
morat quoniam quando fecitds̃ omne uiride agri. &
omne faenum. non pluuerat super tentem & nondũ
erat homo. tertio quippe diefecitistam: Homi¬
nem autemsexto sed cum fecitds̃ omne uiride.
At que omne faenuma gri: Ante quamex ortum .ẽ.
supertentom: Nonsolum homononerat quiope¬
rar&ur tenem. sed nec ipsum faenumerat superter¬
nrm. quodutiq antedicit fatum quamexortum:

Expanded text:
t potuerit. Quod autem sequitur: non enim pluerat deus super terram, et homo non erat. qui operaretur terram, quo pertineat et quid nobis insinuet, indagare difficile est. tamquam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum quam factum ab eo uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur terram? nonne iam sexto die fecerat hominem et septimo requieuerat ab omnibus operibus suis? an hoc recapitulando commemorat, quoniam, quando fecit deus omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum.
Abbreviated transcription (Latin):
or dinate diesille cognouit. & perh&c cõgitationem
sexies quodammnodo pncesentatus. Tamquam sex dies ex¬
hibuit Cumsit unus dies eaquae facta sunt. Increa
tore primitus & inipsis consequenter agnoscens : Necin
ipsis remanens sedeorum &iamposteriorem cognitionem
addĩ referens dilectionẽ uespenrm & mañ & meridiem in
omnibus purebuit: Non ꝑmoras temporũ sed ꝑpt̃ o dinem
condito Postremo qui &a siucreatoris. qua inserequie scit
abomnibus o peribus suis notitiam repure sentans. in qua non ha¬
b& uespenam benedici & sanctificari ob hoc meruit: unde
ipsumsepte narium numerum scõsspũ quodam modo dedicatũ
conimendat scribtuio & nouit ecclesia : Hic ẽ ergo liber
creatunre caeli& tenixe : Quia in principio fecit ds̃ caelum
& tenum secundum materiae quandam utita dicamfor¬
mabilitatem quae consequenter uerbo eius formanda
fuerat. prcecedens formationem suã. Non tempore
sedorigine Namutique cumformareiur: primum

Expanded text:
ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tamquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae facta sutore primitus, et in ipsis consequenter agnoscens, nec in ipsis remanens, sed eorum etiam cognitionem posteriorem ad Dei referens dilectionem, vesperam et mane et meridiem in omnibus praebuit; non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. Postremo, quietis sui Creatoris, quab omnibus operibus suis. notitiam repraesentans, in qua non habet uesperam, benedici et sanctificari ob hoc meruit. unde ipsum septenarium numerum sancto spiritui quodammodo dedicatum commendat scriptura et nouit ecclesia. Hic est ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum
Abbreviated transcription (Latin):
dita ÷ Primum factus .e. dies : Oportebatenim ut prima¬
tumcreatune optiner & illanatur quaecreaturm
intenio potentialiter ut ita dicam natuin herbarum atq longi¬
norum: sienim tenitadi uerbum ea ꝓduxit ante quã ex orta essert
ccipiens omnes numeroseorum quosper tempora exerer& secđm
suungenus : Deinde postea quam baȩ cuelut habitatiorerum
condita ẽ quasto diȩ luminaria & sideir creata sunt uprius
parsmundi superio rebus quae intra mundum mouent iuisibilibus
or dinar&ur : Quinto a quarumnatun quia caelo aeriq con¬
iungitur ꝓduxit ad di uerbum indige n assuos. omnia scilic&
natalia & uolatilia & haec potenti aliter innumeris qui ꝑ congru¬
os temporum matus exererentur : Sexto terestria similit̃
animalia : : Tamquam exultimo elemento mundi ultima.
Nihi lominus potentialit̃ quorum numeros tempus postea
auisbiliter explicar&: Hun comnemor diemcreatunce

Expanded text:
dita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primadita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura, quae creaturain terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. deinde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibilibus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia caelo aerique coniungitur, produxit ad dei uerbum indigenas suos, omnia scilicet natatilia et uolatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea uisibiliter explicaret. Hunc omnem ordinem creaturae
Abbreviated transcription (Latin):
ratus .ẽ unde inciperent tempora. Quemad modum
operatus ẽ. omnia simul purestanseis &iamor dinem
noninter uallis temporum. sed conexione causarum
Vt ea quae simul facta sunt senario quoque illius dieinumero
picesentato perficerentur Nuncitaque temporali
sed causalior dine prius factus .ẽ. in formis formabilisq: ma¬
teries & spiritalis & corporlis dequafier& quod facien¬
dumess& : Cum &ipsa prius quaminstitutos ẽ non fuiss&
Vec inftituta .e. nisi ab illo utiq summodõ &uero exquo sunt
omnia Quaesiue caeli& tenie nomine significatasit.
quae in principio fecitds. Ante unum illum diem qua̧ in con¬
didit Propterea lamsic appellata qui a iaminde facta
sunt caelum & teniom siue nomine tenir in uisibilis &in¬
composite atq: abrs sitenebrosae. Iamin primo libro
tractatum ẽ: In hisuero quaeiam ex infomitate forma¬
ta sunt euidemtiusq appellatur creata uel facta uel con¬

Expanded text:
ratus est, unde inciperent tempora, quemadmodum ratus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesentato perficerentur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informis formabilisque materies, et spiritalis et corporalis, de qua fieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo sunt omnia. quae siue caeli et terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante unum illum diem, quem condidit, propterea iam sic appellata, quia inde facta sunt caelum et terra, siue nomine terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. In his uero, quae iam ex informitate formata sunt euidentiusque appellantur creata uel facta uel con
Abbreviated transcription (Latin):
creatunremotibus coeper̃ cunere tẽpoa :¶Xf
Inde antecreatunrm frustiir tempona requiruntur.
Quasi possint inuenire ante tempora temponr : Motusenim
sinullus e& uel spiritalis uel corponlis creature quoper
puresens pra&eritis futurt succederent: Nullum eo
tempusomnino. Moueri autemcreatur nonutiq poss&
sinoness& : Potiusergo tempus acreatura quamcreatura
coepitatempore. utrum que autem exdõ: Ex ipso
enim & p ipsum &inipsosunt omnia. Necsic accipiatur
quod dĩctum .ẽ. tempus a creatuua coepit quasi tempus
creatum non sit: Cumsit creatune motus exalio in ali¬
ud consequentibus rebus secundum odinationẽ adminis¬
trantisdĩ. cuncta quaecreauit:
ua propter cum primam conditionem creatuntrum cogi¬
tamus aquibus o peribus suis ds̃ in dieseptimor equie¬
uit Nec illos diessicut istos solares  Nec ipsam ope¬
rationem it a cogitare debemus quem ad modum nunc ali¬
quid ds̃ openrtur in tempore : Sed quem ad modum ope¬

Expanded text:
creaturae motibus coeperunt currere tempora: creaturae motibus coeperunt currere tempora: unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inueniri ante tempora tempora. motus enim si nullus esset uel spiritalis uel corporalis creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset tempus omnino. moueri autem creatura non utique posset, si non esset. potius ergo tempus a creatura quam creatura coepit a tempore, utrumque autem ex deo; ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omnia. nec sic accipiatur quod dictum est: tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, cum sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinationem administrantis dei cuncta quae creauit. quapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis deus in die septimo requieuit, nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus, quemadmodum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemadmodum ope
Abbreviated transcription (Latin):
nea quippelam tamquam in radicibus ut ita dixerim tempoꝵ
factaerant quae ptempora futunt erant: Nãutiq postea
plantauitds panrdisũ. luxtamitẽ & eiecitibi d&ĩnomnelignum¬
speciosũ ad aspectum & bonũ adescam : Nectam̃ dicendũ .ẽ. eum ali¬
quid tunc addi disse creatunre qđ ante ñfecerat qđ uelut illi ꝑfec
tioni qua omniabon aualdes ex todie consũmauit potess& addem¬
dum: sed quiaia momnes natuice fruticũ adq: lignoꝵ in prima
conditdoñ factaefuerant. a qua conditioñ ds̃ requieuit mouens
deinde ad ministurnsq ptemporalescursus illa ipsaquae condidit
&a quib: conditis requieuit : Ñsolũ tunc plantauit paradisũ. sed &ã
nuncomnia quae nascuntur : Quisenim alius &iã nuncista cieat
nisiquiusq nunco peratꝰ: sedcreat haec modo ex his quaeiams :
Tunc autẽ ab illo cum omnino nulla essent creata sunt cum
factus .ẽ. diesille qui&i am ipse omninonerat spiritalis¬
spiritalis
uidelic& adq intellestualȩ screatuna : factae itaque

Expanded text:
ea quippe iam tamquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae per tempora futura erant; nam utique postea plantauit deus paradisum iuxta orientem et eiecit ibi dspeciosum ad aspectum, et bonum ad escam : nec tamen dicendum est, eum aliquid tunc ationi, qua omnia bona ualde sexto die consummauit post esset addendum; sed quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum in prima conditione factae fuerant, a qua conditione deus requieuit, mouens deinde administransque per temporales cursus illa ipsa, quae condidit et a quibus conditis requieuit, non solum tunc plantauit paradisum, sed etiam nunc omnia, quae nascuntur. quis enim alius etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat haec modo ex his, quae iam sunt; tunc autem ab illo, cum omnino nulla essent, creata sunt, cum factus et dies ille, qui etiam ipse omnino non erat, spiritalis uidelicet atque intellectualis creatura. Factae itaque
Abbreviated transcription (Latin):
huc potest quando ds̃ istas conspicuas aquarum tenxerum que
species qualitates qui ecreauerit : Innullo enim sex dierum
Hoc inuenitur. Itaquesihoc ante omnem diem fecit̃ sicut ante
istorũ primorũ dierũ cõme monitionem contuli scriptum ẽ:
In principio fec̃ ds̃ caelum ei t̃nam ut int̃ure uocabulo intellegi

Expanded text:
huc potest, quando Deus istas conspicuas aquarum terrarumque huc potest, quando Deus istas conspicuas aquarum terrarumque species qualitatesque creaverit; in nullo enim sex dierum hoc invenitur. Itaque si hoc ante omnem diem fecit, sicut ante istorum primorum dierum commemorationem scriptum est, In principio fecit Deus coelum et terram; ut in