comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
quis magnus uir &esapiens. ahiqui postta
consecuti accepta uitȩ p̾cepta tenue¬
runt: ut ꝑfecti essent. habuerunt
rem. idest sapientiã. habuerunt
speciem. id est eloquentiã. Quhomi¬
nes quõ eimerito uirtictis. dignissima
ta: speciem solam sequi coeperunti.
idest p̃terita sapientia. solam dicendi
copiã consecuti sunt Pręmus itaq
solis inducta cõmoditas.: regnorita
speciem coepit uirtutis imitari Atq
ideo contigit: ut malimores adepti
eloquentia omissa sapientia sint ab¬
usi. Cõmoditas autẽ id.ẽ. praua uir¬
tutis imitatrix tercia illa ẽ: honesto
illi soli contraria Per uertere urbes.
ac uitas hominũ: labe factare assucuit
Sic supra. Bonine. anmaliplus attule¬
rit hominibus &ciuitatibus lis duo¬
bus enim: respublica conflata est:
Ueri simillimum mihiuidetur. quoaã
stẽpore. neq in publicis rebus infantes
: & insipientes homines solitosẽẽ uersa¬
Sri: ner uero ad priuatas causasmag¬

Expanded text:
quis magnus uir ac sapiens et hi qui postea quis magnus uir ac sapiens et hi qui postea consecuti accepta uitae praecepta tenuerunt, ut perfecti essent, habuerunt rem, id est sapientiam, habuerunt speciem, scilicet eloquentiam. Qui homines quoniam ex merito uirtutis dignissima ta speciem solam sequi coeperunt, id est, praeterita sapientia solam dicendi copiam consecuti sunt. Praemiis itaque solis inducta commoditas re ignorata speciem coepit uirtutis imitari; atque ideo contigit ut mali mores adepti cae sola eloquentia, omissa sapientia, sint abusi. Commoditas autem, id est praua uirtutis imitatrix, tertia illa est, honesto illi soli contraria. PERVERTERE VRBES AC VITAS HOMINVM LABEFACTARE ADSVEVIT. Sic supra: 'bonine an mali plus attulerit hominibus et ciuitatibus'; his duobus enim res publica conflata est. VERI Stemporeneque in publicis rebus infantes et insipientes homines solitos esse versari, nec vero ad privatas causas mag
Abbreviated transcription (Latin):
squa uero cõmoditas quedã praua
surtutis imitatrrx. sine ratione offici
dicendi copiã consecuta ẽ : tũ ingenio
freta malitia ꝑuertere urbes auitas¬
s hominũ labe factare assueuit: tq
Sbuius quoq exordiũ mali. quõ princi
piũ boni diximus: explicemus q nb¬
Omne ꝑfectũ bonũ id ẽ. quonatu¬
rahumanasresnullo ad iuncto in cõ¬
modo. muncrata ẽ: duobus ad ple:¬
nũ constat. re ipsa. & specie. atq ima¬
gine sui. ut puta. Alel hab& rem.
scilica dulcedinem. Fab& speciem:
idest colorẽ. atq aspectũ: quo quasi
facile ita ut .ẽ dulce credatur. Ita uir
fortis habaerem. uirtutẽ scilic& Ia¬
b&e speciem: id est pulchiitudinem
corporis Indistorta enĩ membra.
Neq uixta naturã sui cõpe̾tenter
ã pposita uirtus non potest cadere.
ut uirgilius & ceteri. quoscũq fortes:
& pulchros &iam fuisse dixerunt. Sic
uestis &iam habarem: utilitatẽ tex¬
turȩ. Itab& speciem: gratiam scilic&
circa aspectum faciei Ergo ille nescio

Expanded text:
quam vero commoditas quaedam, prava virtutis imitatrix, sine ra- tione officii dicendi copiam consecuta est, tum ingenio freta malitia pervertere urbes et vitas hominum labe- factare assuevit. Atque huius quoque exordium mali, quoniam princi- pium boni diximus, explicemus. Omne perfectum bonum, id est quo natura humanas res nullo adiuncto incommodo munerata est, duobus ad plenum constat, re ipsa et specie atque imagine sui. Vt puta, mel habet rem, scilicet dulcedinem; habet speciem, id est colorem atque aspectum, quo quasi facie, ita ut est, dulce credatur. Ita uir fortis habet rem, uirtutem scilicet, habet speciem, id est pulchritudinem corporis. In distorta enim membra neque iuxta naturam sui competenter apposita uirtus non potest cadere, ut Vergilius et ceteri quoscumque fortes et pulchros etiam fuisse dixerunt. Sic uestis etiam habet rem, utilitatem texturae; habet speciem, gratiam scilicet circa aspectus faciem. Ergo ille nescio
Abbreviated transcription (Latin):
Sphilo sophiam concesserit. Neq eo¬
I quo eus ars quã edidit mihi mendo¬
Ssissime scripta uideatur: Namsa¬
Stis in ea uidetur exantiquis artibus
Iingeniose & diligenter electas rescol¬
locasse: & nonꝰ nihil ipse quoq noui
ptulisse: uerũ oratori minimumẽ.¬
S dearte loqui. quod hic fecit: multo maxi¬
Smũ exarte dicere. quod eũ minime¬
s potuisse omnes uidemus. Quare: mate¬
sria quidem nobis rhetoricȩ uidetur ea.
s quã aristoteli uisã ẽẽ diximus. Partes¬
s autẽ heae : quas pleriq dixerunt: inuen¬
S tio. dispositio. elocutio. memoria. pro¬
s nuntiatio. Inuentio. ẽ. ex cogitatio re¬
srũ uerarũ aut ueri similiũ: quae causã
s ꝓbabilẽ reddant. Dispositio ẽ.: rerũ¬
s inuentarũ in ordinẽ distributio Elo¬
s cutio .ẽ: idoneorũ uerborũ a sententia¬
rũ ad inuentionẽ ac cõmodatio. Alemo¬
sria.ẽ: firma animirerũ ac uerborum¬
÷ adinuentionẽ ꝑceptio. Pronuntiatio ẽ:¬

Expanded text:
philosophiam concesserit: neque eophilosophiam concesserit: neque eo, quo eius ars, quam edidit, mihi mendosissime scripta videatur; nam satis in ea videtur ex antiquis artibus ingeniose et diligenter electas res collocasse et nonnihil ipse quoque novi protulisse; ve- rum oratori minimum est de arte loqui, quod hic fecit, multo maximum ex arte dicere, quod eum minime po- tuisse omnes videmus. Quare materia quidem nobis rhetoricae videtur artis ea, quam Aristoteli visam esse diximus; partes autem eae, quas plerique dixerunt, inventio, dispositio, elo- cutio, memoria, pronuntiatio. inventio est excogitatio rerum verarum aut veri similium, quae causam proba- bilem reddant; dispositio est rerum inventarum in or- dinem distributio; elocutio est idoneorum verborum et sententiarum ad inventionem accommodatio; memoria est firma animi rerum ac verborum ad inventionem perceptio; pronuntiatio es
Abbreviated transcription (Latin):
B̾ ene ait aboratoris officio remotas
Oratoris officiũ enim. ẽ: negotium
ciuile tractare. Nontamen dixit
aboratore remotas. Potest enim
orator postquã proprio officio satis fe¬
cerit: &iam philo sophiȩ operã dare.
N ã quibus in rebus summa ingenia
philo sophorũ plurimo cũ labore con¬
sũpta intellegimus. Quando aliquid
negamus. aut tollimus: quare id faci¬
mus demonstrare debemus: ut nunc
cicero aboratoris materia tollit the¬
sin & probat serecte tollere. Nam
inquit res illas in quibus philosophi
ingeniosissimi. magno cũ labore uer¬
satisunt : has oratori quasi paruas
partes applicare dementiȩ.ẽ: orato¬
ri scilicet. quiȩgrȩ suum quoq im
Is pl& officium. ¶Quod simagnã
Sinhis hermagoras habuiss&e facul¬
Iuideretur fretus suascientia. fal¬
Isũ quiddã constituisse deoratoris
Iartificio. & nonquid ars. sedquid
Sipse poss& exposuisse. Nunc uero
eauis est in homine : ut ei multo.
Irhetoricã citius quisade̾merit: quã

Expanded text:
io remotas': oratoris officium enim est negotium ciuile tractare. Non tamen dixit 'ab oratore remotas': potest enim orator, postquam proprio officio satis fecerit, etiam philosophiae operam dare. NAM QVIBVS IN REBVS SVMMA INGENIA PHILOSOPHORVM PLVRIMO CVM LABORE CONSVMPTA INTELLEGIMVS. Quando aliquid negamus aut tollimus, quare id facimus demonstrare debemus, ut nunc Cicero ab oratoris materia tollit thesin et probat se recte tollere. Nam, inquit, res illas in quibus philosophi ingeniosissimi magno cum labore uersati sunt, has oratori quasi paruas partes adplicare dementiae est, oratori scilicet qui aegre suum quoque implet officium. QVOD Sl MAGNAM IN HIS HERMAGORAS HABVISSET FACVLvideretur fretus sua scientia falsum quiddam constituisse de oratoris artificio et non quid ars, sed quid ipse posset, exposuisse. nunc vero ea vis est in homine, ut ei multo rhetoricam citius quis ademerit, quam
Abbreviated transcription (Latin):
in hominibus bonã naturam. Quȩ ut ꝑ¬
fecta eẽ poss&: p̃ceptorũ adhibuit disci¬
plinã Ergo in hominibus fuit materi¬
es. id est perfecta natura. quã ꝑfectam
p̃cepta fecerunt. inuenta ꝑsapientiam.¬
s̃ insinuata.  oquentiã. Profecto ñe¬
S mo. nisigraui. ac suaui. cõmotus oratio

Expanded text:
in hominibus bonam naturam, quae ut pin hominibus bonam naturam, quae ut perfecta esse posset praeceptorum adhibuit disciplinam. Ergo in hominibus fuit materies, id est natura, quam perfectam praecepta fecerunt inuenta per sapientiam, insinuata per eloquentiam. PROFECTO NEMO NISI GRAVI AC SVAVI COMMOTVS ORATIO
Abbreviated transcription (Latin):
ca salute susciperent. ac non modo labo¬
rem susciperent: sed &iam uitã amitte¬
rent. Multum ergo egit eloquentia.
ut illi uitam par ui penderent. quiiam
dudum sibi uictufero uitã ꝓpagabant.
Quitandem fieri potuit. Quęritur. utrũ
homines ad has rationes uiuendi. ꝑnatu¬
ram deductisint: anp̃ceptis uideantur
adducti. Erat quidem in hominibus pa¬
tura melior: sed oppressa corporis ui¬
tio. ad malũ declinauerat. Uerũ quia
nihil uniformiter funditus existit.
quinsemꝑ aliquidsit. quo intelligamus
quid incȩteris desit. istequidam magnus
uir. ac sapiens: cognouit bonã in homini¬
bus naturã multũq eẽ profuturã. siprȩ¬
ceptis melior fuiss& effecta. Ergo omne
quod ꝑfectum. ẽ: natura & disciplina per¬
fectum. ẽ. Sed quia iste primus uir disci¬
plinã accipere non potuit : ꝑfectus fuit
natura. &usu. Cũ enĩ cognouit habitũ
suũ : & diusecũ ꝑtractando: cognouit eẽ

Expanded text:
ca salute susciperent, ac non modo laboca salute susciperent, ac non modo laborem susciperent, sed etiam uitam amitterent. Multum ergo egit eloquentia, ut illi uitam parui penderent qui iam dudum 'sibi uictu fero uitam propagabant'. QVI TANDEM FIERI POTVIT? Quaeritur utrum homines ad has rationes uiuendi per naturam deducti sint an praeceptis uideantur adducti. Erat quidem in hominibus natura melior, sed oppressa corporis uitio ad malum declinauerat. Verum quia nihil uniformiter funditus existit, quin semper aliquid sit quo intellegamus quid in ceteris desit, iste quidem magnus uir ac sapiens cognouit bonam in hominibus naturam multumque esse profuturam, si praeceptis melior fuisset effecta. Ergo omne quod perfectum est natura et disciplina perfectum est. Sed quia iste primus uir disciplinam accipere non potuit, perfectus fuit natura et usu. Cum enim cognouit habitum suum, et diu secum pertractando cognouit esse
Abbreviated transcription (Latin):
cupiditas ad se explendam uiribus cor¬
poris abute batur: quasi quȩdam bella
gerebantur. Cumergo fides colitur:
aut idagitur. Nesint bella. aut restin¬
guuntur illaquȩ fuerunt. Et iusticiã
retinere discerent. Iustitia omnis:
a nobiscirca aliosest. ut unicuiq
meritũ propriũ tribuamus. Potest
tamen hic quasi societas custodiri. Ius¬
tis & enĩ conditionibus: societas facien¬
da. uel conseruanda. ẽ. Etaliis pare¬
re: sua uoluntate consuescerent. Ius¬
ticia: ȩquales homines essefecit. Hic
iam &minores esse patiuntur : sua &iã
uoluntate. Possunt tamen hic amici¬
tiȩ copulari. Nr̃a enim uoluntate
nulli obsequimur. nisi amici fuerimꝰ
Antea autẽ siuiribus corporis cuncta
agebantur : non sua uoluntate quis¬
quisquã alteri paruit. Nec potuit
amicus ẽẽ: qui cogebatur. Ac non modo
labores excipiendos cõmunis cõmodi
causa Perfectum.ẽ. in quit eloquen¬
tia: ut libent̃ omnes laborem ꝓpubli¬

Expanded text:
cupiditas ad se explendam uiribus corcupiditas ad se explendam uiribus corporis abutebatur, quasi quaedam bella gerebantur; cum ergo fides colitur, aut id agitur, ne sint bella, aut restinguuntur illa quae fuerunt. ET IVSTITIAM RETINERE DISCERENT. lustitia omnis a nobis circa alios est, ut unicuique meritum proprium tribuamus. Potest tamen hic quasi societas custodiri. lustis enim condicionibus societas facienda uel conseruanda est. ET ALIIS PARERE SVA VOLVNTATE CONSVESCERENT. Iustitia aequales homines esse fecit; hic iam et minores se esse patiuntur sua etiam uoluntate. Possunt tamen hic amicitiae copulari: nostra enim uoluntate nulli obsequimur, nisi amici fuerimus. Antea autem si uiribus corporis cuncta agebantur, non sua uoluntate quisquam alteri paruit nec potuit amicus esse qui cogebatur. AC NON MODO LABORES EXCIPIENDOS COMMVNIS COMMODI CAVSA. Perfectum est, inquit, eloquentia, ut libenter omnes laborem pro publi
Abbreviated transcription (Latin):
tudinẽ tollere. & hoc difficilius. alias
aiã uiuendi ꝑsuadere rationes
Age uero. Urbibus constitutis: ut fi¬
dem colere. &iusticiã retinere disce¬
rent. & aliis parere sua uoluntate
consuescerent. ac non modo labores
excipiendos cõmunis cõmodi causa.
sed &iã uitã amittendã existimarent.
quitandem fieri potuit. nisihomines
ea quę racione inuenissent᷑. eloquen¬
cum. de cõmodis eloquentiȩ loqueret᷑.
hunc ordinẽ fecit. multas urbes consti¬
tutas. plurima bella restincta. firmis¬
simas societates. scĩssimas amicitias
Et quanquã hic homines ex immanibus
primo ȩquales facti. postaiam. obseqͥ
ultro coeperint: supradictũ tamen
ordinem seruatum possumus inueni¬
re Primo itaq beneficiis eloquentiȩ
ciuitates factȩ sunt: ut ait supra. multas
urbes constitutas. Ciuitas autẽ fieri
dr̃: cũ homines unũ in locũ congregan¬
tur ad: iure uiuendũ. Ut fidem cole¬
re. Hic bella restinguuntur. Sienim

Expanded text:
tudinem tollere; hoc difficilius, alias tudinem tollere; hoc difficilius, alias etiam uiuendi persuadere rationes. AGE dem colere et iusti- tiam retinere discerent et aliis parere sua voluntate consuescerent ac non modo labores excipiendos com- munis commodi causa, sed etiam vitam amittendam existimarent, qui tandem fieri potuit, nisi homines ea, quae ratione invenissent, eloquencum de commodis eloquentiae loqueretur, hunc ordinem fecit, 'multas urbes constitutas, plurima bella restincta, firmissimas societates, sanctissimas amicitias'. Et quamquam hic homines ex inmanibus primo aequales facti, post etiam obsequi ultro coeperint, supra dictum tamen ordinem seruatum possumus inuenire. Primo itaque beneficiis eloquentiae ciuitates factae sunt, ut ait supra: 'multas urbes constitutas'. Ciuitas autem fieri dicitur cum homines unum in locum congregantur ad iure uiuendum. VT FIDEM COLERE. Hic bella restinguuntur. Si enim
Abbreviated transcription (Latin):
quentiã. Hoc loco negat tacitã sapien¬
tiã. ꝑficere hoc potuisse: Negat in opem
dicendi. id est quȩ uerbis naturalibus
uteretur. Sed illam sapientiã quȩ iunc¬
Perficere inquitͥ Alioquin: plenęsa¬
pientiȩ officiũ. ẽ. inuenire. ut supra.
Q uotem pore inquit quidã uir. magnus
uidelica & sapiens. cognouit quȩ mate¬
ria ẽẽt. & quanta ad maximas resopor¬
tunitas. in animis inẽet hominũ: si qͥs
eam posset elicere. &p̃cipiendo melio¬
rem reddere. Ergo animũ in hominib
cẽ sapientia cognouit. Uit congrega¬
rentur. &inunã quãq remutilem
at que honestã inducerentur: sapien¬
tia quidem. sed eloquentia opitulante
ꝑfecit. A consuetudine subito conuer
conuertit. Et hocẽ. quod non potest
sapientia. Alioquin. &sapientia ꝑficit.
sednon subito. Et qđait. & ad diuersas
uitȩ rationes traducer&: Vt supradixi¬
mus : difficile .ẽ. cuius lib& rei consue¬

Expanded text:
quentiam. Hoc loco negat tacitam sapienquentiam. Hoc loco negat tacitam sapientiam hoc perficere potuisse, negat inopem dicendi, id est, quae uerbis naturalibus uteretur, sed illam sapientiam quae iunc'Perficere', inquit: alioqui plenae sapientiae officium est inuenire, ut supra: 'quo tempore', inquit, 'quidam magnus uidelicet uir et sapiens cognouit quae materies et quanta ad maximas res opportunitas in animis inesset hominum, si quis eam posset elicere et praecipiendo meliorem reddere'. Ergo animum in hominibus esse sapientia cognouit, ut congregarentur et in unam quamque rem utilem atque honestam inducerentur, sapientia quidem, sed eloquentia opitulante perfecit. A CONSVETVDINE SVBITO CONVERTconuertit, et hoc est quod non potest sapientia; alioquin et sapientia perfacit, sed non subito. Et quod ait 'et ad diuersas uitae rationes traduceret', ut supra diximus, difficile est cuiuslibet rei consue
Abbreviated transcription (Latin):
neri. Usuergo nihil conse quitur
Etsi quando. concepta. uer bis uoluerit
indicare: non ideo sapiens sapientior
fit. quia indicat se. sapien tẽ: sed ꝑ¬
fecta. ac salua sapientia: u quid dã
ei adactus alios accedit. Ergo homi¬
nes eximmanibus acferis: mites rea¬
diti acmansueti: paulatim quoq ho¬
nestum. atq utile. didicerunt. Sed quia
de exordio eloquentiȩ loquitur: uide¬
amus. utrũ hoc. sola sapientia fecerit.
insapientia sedcũ eloquentia. Primo
itaq cognoscere debemus: quot modis.
quid ꝑsuadeat sapientia. Et posumus
intelligere: multum hic eloquentiam
ualuisse. Sapientia igitur sola: duob
modis aliquid ꝑsuado&x. Aut cũtac&
x aliquid facit: &id quod facit quiabo¬
num .ẽ. alter imitatur: id est ut quic¬
quid tacitus fecerit sapiens. id alter.
re. nonuerbis doctus imitetur: aut cũ
aliquid faciendũ. uel nonfaciendum.
uerbis ꝑsuad& : & hoc duplicimodo.
nunc naturalibus uerbis. nunc ꝑelo¬

Expanded text:
neri: usu ergo nihil consequitur. neri: usu ergo nihil consequitur. Et si quando concepta uerbis uoluerit indicare, non ideo sapiens sapientior fit quia indicat se sapientem, sed perfecta ac salua sapientia quiddam ei ad actus alios accedit. Ergo homines ex inmanibus ac feris mites redditi ac mansueti, paulatimque honestum atque utile didicerunt. Sed quia de exordio eloquentiae loquitur, uideamus utrum hoc sola sapientia fecerit an sapientia, sed cum eloquentia. Primo itaque cognoscere debemus quot modis quid persuadeat sapientia; et possumus intellegere multum hic eloquentiam ualuisse. Sapientia igitur sola duobus modis aliquid persuadet: aut cum tacet et aliquid facit, quod quia bonum est alter imitatur, id est, ut quidquid tacitus fecerit sapiens, id alter re, non uerbis ductus imitetur; aut cum aliquid faciendum uel non faciendum uerbis persuadet, et hoc duplici modo: nunc naturalibus uerbis, nunc per elo
Abbreviated transcription (Latin):
rem traducti uideantur: propter
rationẽ inquit atq orationem stu¬
dio sius audientes: Ergo ubi ratio est
a sapientia: malitia in esse non potest
Rationẽ ad sententiarũ grauitatẽ re¬
ferendã sciamus: orationẽ ador nam̃¬
ta uerborum. Exferis & in manibus:
mites reddidit & mansuetos. Diffici¬
leiẽ. remaliquã cuicũq tollere. diffi¬
cilius aliam dare. Hic utrumq fac¬
tũ.ẽ. Sublataẽ. hominibus feritas.
atq immanitas: & data .ẽ. humanitas.
s emansuetudo Ac mihi quidem
Suidetur hoc: nectacita. nec in ops
s dicendi sapientia. ꝑficere potuisse:¬
S ut homines a consuetudine subito¬
s conuerteret: & ad diuersas rationes
solo habitu sui ꝑfecta sunt: sunt mul¬
ta. quȩ & habitu. & usu. ut athleta.
Sihabeat corporis magnitudinẽ: non
continuo ꝑfectus ẽ: nisiei & usus. ac
cedat. Sapientia uero habitu sui per¬
fecta ẽ: nec indiga uocis. id est usus
Sufficit ei autem: intra animos conti¬

Expanded text:
rem traducti uideantur, PROPTER rem traducti uideantur, PROPTER RATIONEM, inquit, ATQVE ORATIONEM STVDIOSIVS AVDIENTES. Ergo ubi ratio est et sapientia malitia Messe non potest. 'Rationem' ad sententiarum grauitatem referendam sciamus, 'orationem' ad ornamenta uerborum. EX FERIS ET IMMANIBVS MITES REDDIDIT ET MANSVETOS. Difficile est rem aliquam cuicumque tollere, difficilius aliam dare. Hic utrumque factum est: sublata est hominibus feritas atque immanitas, data humanitas et mansuetudo. AC MIHI QVIDEM VIDETVR s dicendi sapientia perficere potuisse, ut homines a consuetudine subito converteret et ad diversas rationes solo habitu sui perfecta sunt, multa quae et habitu et usu; ut athleta si habeat corporis magnitudinem, non continuo perfectus est nisi ei et usucedat; sapientia uero habitu sui perfecta est nec indiget uocis, id est usus. Sufficit ei autem intra animos conti
Abbreviated transcription (Latin):
tũ utile. quod cũ utilitate ẽ. Tertiasit
cõmoditas : quȩ solis lucris intenta. ẽ:
ab iecta omni honestate. Nonestum
uero phylosophicũ soligloriȩ stud&e. ab¬
iecta &iã utilitate. Nunc ergo qͣm
collectis hominibus & congregatis. ciui¬
tas facta.ẽ: quid deb& ꝑsuadert.
quid hominibus insinuari: Non
honestum illud solum quod phylo¬
sophorũ. ẽ: Non cõmoditas quȩ homi¬
nũ ꝑditorũ.ẽ: sed illud medium ho¬
nestũ. atq utile: quod in omni. rp̃.
quod in omni ciuitate uersatur.
Primo ꝓpt̃ insolentiã reclamantes
Nihil egerat eloquentia. sistatim ut
in sinuare coepit. quid eẽt honestũ.
atq utile: ꝑsua siss&. Sed hostendit
magnas in eẽ uires eloquentiȩ. si ad
id quod erat optimũ: traduxit inui¬
tos. Et ne uideantur ic circo. recla¬
masse. quodres optima pon esset:
ideo ait ꝓpt̾ insolentiã primo recla¬
mantes. Deinde ne eloquentiȩ qui¬
busdam uenenis. &lam ad malam

Expanded text:
tum quod cum utilitate est; tertia sit tum quod cum utilitate est; tertia sit commoditas, quae solis lucris intenta est abiecta omni honestate. Honestum uero philosophicum soli gloriae studet abiecta etiam utilitate. Nunc ergo, quoniam collectis hominibus et congregatis ciuitas facta est, quid debet persuaderi? quid hominibus insinuari? Non honestum illud solum quod philosophorum est, non commoditas, quae hominum perditorum est, sed illud medium honestum atque utile quod in omni re publica, quod in omni ciuitate uersatur. PRIMO PROPTER INSOLENTIAM RECLAMITANTES. Nihil egerat eloquentia, si statim, ut insinuare coepit quid esset honestum atque utile, persuasisset. Sed ostendit magnas inesse uires eloquentiae, si ad id quod erat optimum traduxit inuitos. Et ne uideantur idcirco reclamasse quod res optima non esset, ideo ait 'propter insolentiam' et 'primo reclamitantes'. Deinde ne eloquentiae quibusdam uenenis etiam ad malam
Abbreviated transcription (Latin):
Uerũ illud honestum: phrlosophorũ
student. qui inciuitate uersantur
Quod quidem honestum: utilitati sẽꝑ
adiunctũ. ẽ. & utilitas honestati Hoc
&iam socrates ait : Nihil eẽ utile. qđ
non honestum sit. nihilhonestũ. qđ
non utile sit. Sedut ipsum intelligamꝰ :
rerũ exempla proferenda sunt. Esse
iudicem: honestum . ẽ. iuncta ẽ. tam̃
utilitas honestati Namnemo ei
ergo siquid prȩstat: &iã utile. ẽ Sed
quanquã hȩc duo iunctasint: ponta¬
menita mixta sunt. ut uino a qua
miscetur. scilic& ut se cerni pullo
modo possint Sedita mixta sunt:
ut se cerni posse uideantur. quemad
modum sifiat aceruus extritico & hor¬
deo Quanquã ergo duohȩc mixtasint.
tamen aliquo modo & secerni possuis
Et enĩ siquid alicui p̃sto: Necgratiã re¬
posco: honestũ est At idipsũ qđ p̃sto
si grãm reposco: fit utile. Ergo primũ
sit illud solũ honestum. quod ꝑse plac&
Nulla adiuncta grã. Hoc mediũ. hones¬

Expanded text:
Verum illud honestum philosophorum Verum illud honestum philosophorum  publicae student, qui in ciuitate uersantur. Quod quidem honestum utilitati semper adiunctum est et utilitas honestati. Hoc etiam Socrates ait, nihil esse utile quod non honestum sit, nihil honestum quod non utile sit. Sed ut ipsum intellegamus, rerum exempla proferenda sunt. Esse iudicem honestum est; iuncta est tamen utilitas honestati; nam nemo ei ergo si quid praestat, etiam utile est. Sed quamquam haec duo iuncta sint, non tamen ita mixta sunt ut uino aqua miscetur, scilicet ut secerni nullo modo possint, sed ita mixta sunt ut secerni posse uideantur, quem ad modum si fiat aceruus ex tritico et hordeo. Quamquam ergo duo haec mixta sint, tamen aliquo modo et secerni possunt. Etenim, si quid alicui praesto nec gratiam reposco, honestum est; at id ipsum quod praesto, si gratiam reposco, fit utile. Ergo primum sit illud solum honestum quod per se placet nulla adiuncta gratia; hoc medium hones
Abbreviated transcription (Latin):
atq honestam. Cõpulit unũ in locum. s¬
& congregauit. Compulit: quasiiuis¬
torum est. Iam uolentiũ: congregauit
Sed debemus scire: quidsit cõpulit. &
congregauit. Quasi ciuitatẽ fecit.
Nã ut supͣ diximus. ciuitas. ẽ. collecta ho¬
minũ multitudo adiure uiuendum
Ergo eloquentia : plurimũ prodest Nã
facit ciuitatẽ Et quic quid utile atq
honestum. ẽ: insinuat: & eos in unam
quãq rem inducens utilem atq honess¬
tam. Ci cero duplex eẽ honestum do¬
cor. Unũ illud solũ. atq purũ. aliud
quod cũm utili iunctũ sit. Sed solum
illud : apud paucos ẽ. eosscilic& quisolȩ
gloriȩ student. Nihilq ad sui utilitatẽ
gerunt. Quic qiuid sanciunt: conside¬
ratione boni. maliq generatim san¬
ciunt: nongratia in eodem uersan¬
tium ꝑsonarum. Honestum uero
illud cum utili: ideo honestũ uocat.
quia id quod coniunctũ acduplexẽ :
abeo quod maus est nomen accepit

Expanded text:
atque honestam. COMPVLIT VNVM IN LOCVM Eatque honestam. COMPVLIT VNVM IN LOCVM ET CONGREGAVIT. 'Compulit' quasi inuitorum est, iam uolentium 'congregauit'. Sed debemus scire quid sit 'compulit et congregauit', quasi ciuitatem fecit. Nam, ut supra diximus, ciuitas est collecta hominum multitudo ad iure uiuendum. Ergo eloquentia plurimum prodest: nam facit ciuitatem et quidquid utile atque honestum est insinuat. ET EOS IN VNAM QVAMQVE REM INDVCENS VTILEM ATQVE HONESTAM. Cicero duplex esse honestum docet, unum illud solum atque purum, aliud quod cum utili iunctum sit. Sed solum illud apud paucos est, eos scilicet qui soli gloriae student nihilque ad sui utilitatem gerunt; quidquid sanciunt, consideratione boni malique generatim sanciunt, non gratia in eodem uersantium personarum. Honestum uero illud cum utili ideo honestum uocatur, quia id quod iunctum ac duplex est ab eo quod maius est nomen accipit.
Abbreviated transcription (Latin):
tes. p̃ceptis utilib atq honestis. ad
humanã atq diuinã cogitationem
traducere: Ergo istũ uirũ magnũ
atq sapientẽ quem cũq accipiamus
Multienĩ. saturnũ. platonẽ. aristote¬
lem. atq alios uolunt intelligi seder¬
rant. Quidis persos homines in agros.
& in tectis siluestribus ab ditos. ratione
quadam cõpulit unũ in locũ. & congre¬
gauit. Duasres sup̃ posuit: honestis¬
simas fuisse causas. obtimasq rationes.
ut ad actus eloquentia nasceretur.
Explicitis ergo honestissimis causis: inci¬
pit ostendere optimas eloquentiȩ ad
actus fuisse rationes. Et ut intelligas
iam de causis eẽ dictum: rationequadã
inquit cõpulit unũ in locũ & congrega¬
uit. diximus rationẽ eẽ. reigerendȩ
ordinẽ Necessariũ. ut puta. hoc puta.
hoc primũ deb& fieri hoc deinde. ac
tercio. ut nunc primo cõpelluntur
homines. post: congregantur. deinde
inunã quãq rem inducuntur utilem

Expanded text:
tes praeceptis utilibus atque honestis ad tes praeceptis utilibus atque honestis ad humanam atque diuinam cognitionem traducere? Ergo istum uirum magnum atque sapientem quemcumque accipiamus; multi enim Saturnum, Platonem, Aristotelem atque alios uolunt intellegi, sed errant. QVI DISPERSOS HOMINES IN AGRIS ET IN TECTIS SILVESTRIBVS ABDITOS RATIONE QVADAM COMPVLIT VNVM IN LOCVM ET CONGREGAVIT. Duas res supra posuit, honestissimas fuisse causas optimasque rationes, ut ad actus eloquentia nasceretur. Explicitis ergo honestissimis causis incipit ostendere optimas eloquentiae ad actus fuisse rationes. Et ut intellegas iam de causis esse dictum, 'ratione quadam', inquit, 'compulit unum in locum et congregauit'. Diximus rationem esse rei gerendae ordinem necessarium, ut puta, hoc primum debet fieri, hoc deinde, hoc tertio, ut nunc primo compelluntur homines, post congregantur, deinde in unamquamque rem inducuntur utilem
Abbreviated transcription (Latin):
oportunitas in materia non ẽ Simi¬
lia & dereliquis materiis possumus
dicere. Ergo non suffecerat inuenta¬
materia in hominibus nisi in eadem
materiȩ. &iam oportunitas fuiss&
potest elici Hoc de inde attendamus
Unus potest uidere aliquid effici posse.
nontamen &eiam efficere. Deniq aiã
istũ sapientẽ. & magnũ uirũ. ciceroait
uidisse in hominibus materiẽ. sed dubi¬
tasse de effectu. Aitenĩ. siquis eam
poss& elicere. Uitrumq tamendat
huic uiro. & intelligere & efficere. Est
enim & sapiens. eloquens Et p̃cipi¬
endo: meliorẽ reddere Erat ergo
in hominib: animusiSed ideo
reddere: qui a uidebatur amissus.
Erat bonus animus: & ideo ait. p̃cipien¬
do meliorẽ reddere Fis causis igit᷑
honestissimis ut uidemus. iste quidã
cõpulsus . ẽ. ad eloquentiã. hoc ẽ adid.
unde nasci ad actus primũ coepit: elo¬
quentia. Quȩ enĩ causa honestior.
quã homines bestiarũ modo uiuen¬

Expanded text:
opportunitas in materia non est; simiopportunitas in materia non est; similia et de reliquis materiis possumus dicere. Ergo non suffecerat inuenta in hominibus materia, nisi in eadem materie etiam opportunitas fuisset potest elici. Hoc deinde attendamus. Vnus potest uidere aliquid effici posse, non tamen etiam eflicere. Denique etiam istum sapientem et magnum uirum Cicero ait uidisse in hominibus materiem, sed dubitasse de effectu. Ait enim: 'si quis eam posset elicere'. Vtrumque tamen dat huic uiro, et intellegere et efficere; est enim et sapiens et eloquens. ET PRAECIPIENDO MELIOREM REDDERE. Erat ergo in hominibus animus, sed ideo 'reddere' quia uidebatur amissus; erat bonus animus, et ideo ait 'praecipiendo meliorem reddere'. His causis igitur honestissimis, ut uidemus, iste quidam compulsus est ad eloquentiam, hoc est ad id unde nasci ad actus primum coepit eloquentia. Quae enim causa honestior quam homines bestiarum modo uiuen
Abbreviated transcription (Latin):
telligentiã consequamur: rerum
similitudo proferen da est: Anima¬
ita ẽ. ut uinum. Nam quem ad modũ
uinũ ꝓuase in quo ẽ: habitum. aut re¬
tin&. autamittit uinolentiã: pro¬
inde anima si obtimũ & castum cor¬
pus offenderit: seruat naturam.
Sinalias: uelut amittit. Ita ergo cum
mortalegenus brutum atq inscium.
rerũ omniũ uagaretur : extitit qui¬
dam uirmagnus in quo anima suam
retinerae naturam. & qui intelligera&
omnes homines. habere in se quod dã
diuinũ. sed id uitio corporis obprimi
atq deperire. Quodsi fuisset elici¬
tũ. maximas inde cõmoditates homi¬
num posse contingere. Cognouit quȩ
materia eͬẽt & quanta ad maximas
res oportunitas res in animis inesset
hominũ Materia. non adhoc ipsum
materia ẽ quod materia uocatur:
sed adid quod inde fieri hab& mate¬
ria ẽ. Oportunitas uero non accidit.
neq in altero. ẽ: sed in eadem materi¬¬
Ca est. Potes autẽ in ligno eẽ materies
ad aliquid faciendũ. sed si putrescit:

Expanded text:
tellegentiam consequamur, rerum similitudo proferenda est. Animaita est ut uinum. Nam quemadmodum uinum pro uase in quo est habitum aut retinet aut amittit uiolentiam, proinde anima, si optimum et castum corpus offenderit, seruat naturam, sin alias, uelut amittit. Ita ergo cum mortale genus brutum atque inscium rerum omnium uagaretur, extitit quidam uir magnus in quo anima suam retineret naturam et qui intellegeret omnes homines habere in se quiddam diuinum, sed id uitio corporis opprimi atque deperire; quod si fuisset elicitum, maximas inde commoditates hominibus posse contingere. COGNOVIT QVAE MATERIES ET QVANTA AD MAXIMAS RES OPPORTVNITAS IN ANIMIS INESSET HOMINVM. Materia non ad hoc ipsum materia est, quod materia uocatur, sed ad id quod inde fieri habet, materia est; opportunitas uero non accidit neque in altero est, sed in eadem materia est. Potest autem in ligno esse materies ad aliquid faciendum, sed, si putrescit,
Abbreviated transcription (Latin):
continetur. Atificium ẽ: quod ad ali¬
quid citius faciendũ ꝑ p̃cepta formam᷑
Nam idquod ex artificio conficitur: i is¬
t Crgo hic rhetoris. ui inquit offen¬
dirt undeuis illa descendit : & artificio
curtiner Quare hanc orato¬

Expanded text:
o', artificium est quo ad aliquid citius faciendum per praecepta formamur. Iam id quod ex artificio conficitur uis est; ergo hic 'rhetoris ui', inquit, ostenditque unde uis illa descendat: 'et artificio contineri'. QVARE HANC ORATO
Abbreviated transcription (Latin):
uersata Datis fecit propositio¬
ni suȩ Supraenĩ dixit Acsiuo lu¬
mus eius rei quȩ uocatur eloquen¬
tia considerare principiũ: reperie¬
mus id ex honestissimis causis natũ.
atq optimis rationibus profectum.
Ita & hic Ac primo quidem sic &nata
xprogressa longius eloquentia uide¬
tur. Et itẽ postea. maximis in rebus
pacis & belli. Ostendit diu eloquentiã
profuisse. Uerũ quod ait maximis
in rebus ut supra. cognouit quȩ mate¬
ries. & quanta ad maximas resopor¬
tunitas in animis incẽt hominũ: siquis
eã possa elicere. Ergo maximȩres.

Expanded text:
ENTIA. Satis fecit propositioni suae: supra enim dixit: 'ac si uolumus eius rei quae uocatur eloquentia considerare principium, reperiemus id ex honestissimis causis natum atque optimis rationibus profectum'. Ita et hic: 'ac primo quidem sic et nata et progressa longius eloquentia uidetur'. ET ITEM POSTEA MAXIMIS IN REBVS PACIS ET BELLI. Ostendit diu eloquentiam profuisse. Verum quod ait 'maximis in rebus', ut supra: 'cognouit quae materies et quanta ad maximas res opportunitas in animis inesset hominum, si quis eam posse
Abbreviated transcription (Latin):
tẽ Ab io cundissima consuetudine
recederet. Nondixit .a. consuetudi¬
ne receder& : sed ab iocundissima in¬
quit. Omniũ enĩ rerũ miã mala¬
rũ: apud gerentes iocundissima con¬
suetudo ẽ Quȩ p̃sertim: iamnatu¬
rȩ uim obtiner&r propter uetustatẽ
Ergo hominũ natura bona est: sed ma¬
litia: ꝑ consuetudinẽ. Naturȩ uicem
coeperat obtinere. c primo
quidem. sic anata. & progressa lon¬

Expanded text:
tem. AB IVCVNDISSIMA CONSVETVDINE tem. AB IVCVNDISSIMA CONSVETVDINE RECEDERET. Non dixit 'a consuetudine recederet', sed 'a iucundissima', inquit. Omnium enim rerum etiam malarum apud gerentes iucundissima consuetudo est. QVAE PRESERTIM IAM NATVRAE VIM OPTINERET PROPTER VETVSTATEM. Ergo hominum natura bona est, sed malitia per consuetudinem naturae uicem coeperat optinere. AC PRIMO QVIDEM SIC ET NATA ET PROGRESSA LON
Abbreviated transcription (Latin):
natura fuerit apta adperfectã uitã:
tamen ipsam naturam pͣceptis ait
adhas uiuendi rationes eẽ ꝑductã.
Graui inquit. ac suaui. cõmotus oratio¬
ne. Grauitatẽ ad sapientiã : suaui¬
tatem adeloquentiã referamus
Immograuitatẽ ad sententias: suaui¬
tatẽ aduerborũ ormamenta refe
puta. eloquens uincitur ab eo quielo¬
quentior fuerit. Fortis nonuincit᷑.
nisi abeo qui fortior fuerit. Astutus
nonuincitur : nisi abeo qui astutior
fuerit. Anim aduertendũ ergo acu¬
men ciceronis Homines inquit for¬
tissummi ad ȩqualitatẽ uiuendi: non
fortitudine quasol& uinci inferior
fortitudo: sedeloquentia deductis.
Ergo supra omnes uires: eloquentia ẽ.
sed quȩ sit mixta sapientiȩ. Ut inter
quos possa excellere: & his sepateret᷑
equari Excellere iuribus scilicae. Cũ
his sepateretur ȩquari: ita supra. pon
ius equabile. quid utilitatis haberet
acceperat. Et sua uoluntate. Non
coacti uiribus corporis: sed in his iã
fecerat eloquentiȩ ꝑsuasio: uolunta¬

Expanded text:
natura fuerit apta ad perfectam uitam, tamen ipsam naturam praeceptis ait ad has uiuendi rationes esse perductam. 'Graui', inquit, 'ac suaui commotus oratione'. 'Grauitatem' ad sapientiam, 'suauitatem' ad eloquentiam referamus; immo 'grauitatem' ad sententias, 'suauitatem' ad uerborum omamenta referputa, eloquens uincitur ab eo qui eloquentior fuerit; fortis non uincitur nisi ab eo qui fortior fuerit; astutus non uincitur nisi ab eo qui astutior fuerit. Animaduertendum ergo acumen Ciceronis: homines, inquit, fortissimi ad aequalitatem uiuendi non fortitudine, qua solet uinci inferior fortitudo, sed eloquentia deducti sunt. Ergo supra omnes uires eloquentia est, sed quae sit mixta sapientiae. VT INTER QVOS POSSET EXCELLERE, CVM HIS SE PATERETVR AEQVARI. 'Excellere' uiribus scilicet. 'Cum his se pateretur aequari': ita supra: 'non ius aequabile quid utilitatis haberet acceperant'. ET SVA VOLVNTATE. Non coacti uiribus corporis, sed in his iam fecerat eloquentiae persuasio uolunta
Abbreviated transcription (Latin):
iuria uiuitur. ubi est iuris equalitas.
aequalib̾tas. ubi aliquid. aut omni¬
bus licet facere. aut omnibus non
lic&. Pernitiosissimis satellitibus
Uires corporis eẽ ait: cupiditatis
ministras. que in animis hominũ
quandã optinent trrannidem :
Quotempore quidã magnus uides¬
lica uir & sapiens: cognouit quȩ

Expanded text:
iuria uiuitur ubi est iuris aequalitas, iuria uiuitur ubi est iuris aequalitas, aequa libertas, ubi aliquid aut omnibus licet facere aut omnibus non licet. PERNICIOSISSIMIS SATELLITIBVS. Vires corporis esse ait cupiditatis ministras, quae in animis hominum quandam optinent tyrannidem. QVO TEMPORE QVIDAM, MAGNVS VIDELICET VIR ET SAPIENS. Vt
Abbreviated transcription (Latin):
tias uiderat legitimas: noncertos
quisquami inspexerat liberos non
ius equabile quidutilitatis haberae
acceperat. Ita propter errorem.
atq inscientiam: cęca ac temera¬
ria dominatrix animi cupiditas. ads
se explendam uiribus corporis ab¬
utebatur. ꝑnitiosissimis satellitib :¬
Plena phylosophya est. quȩ constat
ex duobus. exphysica aethyca Phr¬
sica ẽ. quȩ de diuinis agit: aethyca.
quȩ de humanis disserit. Sed quia:
cicero illud doca. quod oratori . ẽ. ne¬
cessarium. aethicã ꝓsequitur. Quȩ
si: tunc ab hominibus ignorata est.
multo magis physica. Ergo indicat ut
illi uixerunt. quianimȩ cõmodis ig¬
noratis. corporis uiribus pleraq ges¬
serunt. emo nuptias uiderat legi¬
timas. Noncertos quisqua inspererat
liberos. Utrumq enim uaga atq
incerta uenere. conficiebatur. Neq
erant. iura. quȩ id fieri prohiberes
Nonius ȩquabile. quidutilitatis habe¬
r& acceperat: Iilic enim pullius in¬

Expanded text:
tias viderat legi- timas, non certos tias viderat legi- timas, non certos quisquam aspexerat liberos, non, ius aequabile quid utilitatis haberet, acceperat. ita propter errorem atque inscientiam caeca ac temeraria domi- natrix animi cupiditas ad se explendam viribus cor- poris abutebatur, perniciosissimis satellitibPlena philosophia, quae constat ex duobus, ex physica et ethica. Physica est quae de diuinis agit, ethica quae de humanis disserit. Sed quia hodie illud docet quod oratori est necessarium, ethicam prosequitur, quae si tunc ab hominibus ignorata est, multo magis physica ignorata est. Ergo indicat ut illi uixerint qui animae commodis ignoratis corporis uiribus pleraque gesserunt. NEMO NVPTIAS VIDERAT LEGITIMAS, NON CERTOS QVISQVAM INSPEXERAT LIBEROS. Vtrumque enim uaga atque incerta Venere conficiebatur, neque erant iura quae id fieri prohiberent. NON IVS AEQVABILE QVID VTILITATIS HABERET ACCEPERANT. Illic enim nullius in
Abbreviated transcription (Latin):
ferri. Ergohis causis eloquentia in itiũ
non nascendi. sedagendi sũpsit. Nam
fuit quoddam tempus: cum in agris
homines passim bestiarũ modo uaga¬
bantur: sicut uirgłis. Hȩc nemora
indigene fauni. nsmphȩque. tene¬
bant gensq uirum truncis. & duro
robore nata : quisneq mos. neq cultꝰ
erat. Nec iungere tauros: aut cõpone¬
re opesnorant: aut parcere parto
Et sibi uictu fero: uitam propagabant.
Sapiens omnis: memoriȩ studa Iili
in quibus uis animȩ mole corporis
oppressa delitescit: non memoriȩ
student. sedferi no ritu subsidia solis
prospiciunt diebus: Sic salusti¬
us. Et qm̃ uita ipsa quafruimur
breuis est. memoriã nr̃i quammgxi¬
me longam efficere conuenit. non
petorũ more uiuere : quȩ natura
prona atq uentri oboedientia furẽ :
ut isti homine Is fuerant qui sibi uic¬
tufero uitã propagabant. Non
dum diuinȩ religionis: non huma¬
ni officii ratio colebatur. Nemonups¬

Expanded text:
ferri. Ergo his causis eloquentia initium ferri. Ergo his causis eloquentia initium non nascendi, sed agendi sumpsit. 'Nam fuit quoddam tempus cum in agris homines passim bestiarum modo uagabantur'. Sic Vergilius: "Haec nemora indigenae Fauni Nymphaeque tenebant Gensque uirum truncis et duro robore nata; Quis neque mos neque cultus erat, nec iungere tauros Aut componere opes norant aut parcere parto". ET SIBI VICTV FERO VITAM PROPAGABANT. Sapiens omnis memoriae studet. Illi, in quibus uis animae mole corporis oppressa delitescit, non memoriae student, sed ferino ritu subsidia singulis prospiciunt diebus. Sic Sallustius: "Et quoniam uita ipsa qua fruimur breuis est, memoriam nostri quam maxime longam efficere conuenit, non pecorum more uiuere, quae natura prona atque uentri oboedientia finxit", ut isti homines fuerunt qui sibi 'uictu fero uitam prdum divinae religionis, non hu- mani officii ratio colebatur, nemo nup
Abbreviated transcription (Latin):
s pagabant necratione animi quic¬
S quã : sed pleraq uiribus corporis ad¬
ministrabant. Incipit cõmemorare
causas fuisse honestas. quibus eloquey¬
tia non ad id ipsũ quod est patasit.
sedcirca agendum: principium sũp¬
serit ut supradiximus. Aiunt phy¬
lo sophye duobus hominẽ constare.
anima. & corpore: Animã uero eẽ
ꝑfectã: sedimpediri crassitudine cor¬
poris. quominus setalem exerat. qua¬
lis ẽ. pernaturã. Ergo mundo consti¬
tuto: erant homines nimis impediti
corpore. & inquibus uis animȩ : obru¬
ta atq oppressa esset. Tunc necessa¬
rio rapto uiuebant: & malis morib
oppresso animȩ bono. circares omnes
uiribus corporis ab utebantur. Sed
quia natura nonȩqualiter se: per
omnes fundit. aliquando unus exti¬
tit. qui se bene intelliger&. & quiuide¬
r& ẽẽ in hominibus. animam illam
diuinam. quȩ haberae in semultas
utilitates: sitamen possae ab aliquo
ex latebris quibus dam elici: atq pro¬

Expanded text:
pagabant, nec ratione animi quicpagabant, nec ratione animi quicquam, sed pleraque viribus corporis adABANTVR. Incipit commemorare causas fuisse honestas, quibus eloquentia non ad id ipsum quod est nata sit, sed circa agendum principium sumpserit. Vt supra diximus, aiunt philosophi e duobus hominem constare, anima et corpore; animam uero esse perfectam, sed impediri crassitudine corporis quo minus se talem exserat qualis est per naturam. Ergo mundo constituto erant homines nimis impediti corpore et in quibus uis animae obruta atque oppressa esset; tunc necessario rapto uiuebant et malis moribus, oppresso animae bono, circa res omnes uiribus corporis abutebantur. Sed quia natura non aequaliter se per omnes fundit, aliquando unus extitit qui se bene intellegeret et qui uideret esse in hominibus animam illam diuinam quae haberet in se multas utilitates si tamen posset ab aliquo e latebris quibusdam elici atque pro
Abbreviated transcription (Latin):
unde pascatur eloquentia. Siue ex
arte inquit. siue exstudio. siue exer¬
citatione. siue: a natura. Nuius inqͥd¬
quit eloquentiȩ cuius incerta est origo
siuo lumus considerare principium:
inuenimus inquit id ex honestissimis
causis natum. atq optimis rationi¬
bus profectum. Causa est animi
impulsus. ad aliquid agendum : Ra¬
tio ẽ. gerendorũ ordo. ex causaueni¬
entiũ : ut quid quoloco facias. acdicas
intelligas. Ergo inquit sieloquentiȩ
principium considerare. uolumus.
primũ causa attendenda ẽ. Hec cau¬
sa honesta. ẽ. Deinde : rationes: a eas¬
dem optimas inuenimus. Inter stu¬
dium autẽ & exercitationẽ : hoc int̾.ẽ
Studiũ ẽ: animi ad aliquid agendum
ꝑtinatia. Exercitatio ẽ: suscepti ac¬
tus continuatio. Ex his quoq supra
dpximus: Nasci eloquentiã posse
Nam fuit quoddã tẽpus. cũ mnagris¬
S homines: passim bestiarũ modo uaga¬
s bantur. esibi uictufero. uitam pro

Expanded text:
unde nascatur eloquentia. SIVE EX unde nascatur eloquentia. SIVE EX ARTE, inquit, SIVE EX STVDIO SIVE EXERCITATIONE SIVE AB NATVRA, huius, inquit, eloquentiae, cuius incerta est origo, SI VOLVMVS CONSIDERARE PRINCIPIVM, INVENIMVS, inquit, ID EX HONESTISSIMIS CAVSIS NATVM ATQVE OPTIMIS RATIONIBVS PROFECTVM. Causa est animi impulsus ad aliquid agendum, ratio est gerendorum ordo ex causa uenientium, ut quid quo loco facias ac dicas intellegas. Ergo, inquit, si eloquentiae principium considerare uolumus, primum causa attendenda est. Haec causa honesta est; deinde rationes et easdem optimas inuenimus. Inter studium autem et exercitationem hoc interest: studium est animi ad aliquid agendum pertinacia, exercitatio est suscepti actus continuatio. Ex his quoque supra diximus nasci eloquentiam posse. NAM FVIT QVODDAM TEMPVS, CVM IN AGRIS HOMINES PASSIM BESTIARVM MODO VAGABANTVR. I
Abbreviated transcription (Latin):
cioffici: asbi inutilis apnitiosus patriȩ
cius alitur. Quiuero ita sese armat s̃¬
mihi uir. & suis. & publicis rationibus
Sutilissimus. atꝙ amicissimus ciuis fore
Suidetur. ¶Bene armat. quasi sa¬
pientia ꝓ roboresit: proarmis elo¬
quentia. Attendamus tamen. ut cũ¬
supͣ ꝓeloquentia. aut copiã dicendi.
aut exercitationẽ. aut disertitudinẽ
nominauerit. nunc: ubi & desapi¬
entia loquitur. ut securus: eloquen¬
tiã nomin&e Hic quoq duo illa ser¬
uat quȩ supͣ diximus. Qui inquit sa¬
pientiȩ miscuerit eloquentiã: is
& suis & publicis racionibus utilissi¬
mus. atq amicissimus ciuis fore ui¬
detur. Utilem circapriuata: ami¬
cũ circa publica accipiamus Acsi
eloquentia. siue artis initiũ. siue
studii. siue exercitationis cuiusdã. s¬
siue facultatis ab natura profectȩ. s¬
considerare principiũ: reperiemꝰ
mo: rem quandam constituit. cui
elo quentia nomen imposuit. & oftendit

Expanded text:
et officii', et 'sibi inutilis' et 'perniciosus patriae et officii', et 'sibi inutilis' et 'perniciosus patriae ciuis alitur'. QVI VERO ITA SESE ARMAT mihi vir et suis, et publicis rationibus utilissimus, atque amicissimus civis fore IA: bene 'armat', quasi sapientia pro robore sit, pro armis eloquentia. Adtendamus tamen ut supra pro eloquentia aut copiam dicendi aut exercitationem aut disertitudinem nominauerit, nunc, ubi et de sapientia loquitur, ut securus eloquentiam nominet. Hic quoque duo illa seruat quae supra diximus: qui, inquit, sapientiae miscuerit eloquentiam, is 'et suis et publicis rationibus utilissimus atque amicissimus ciuis fore uidetur'; 'utilem' circa privata, 'amicum' circa publica accipiamus. AC SI eloquentia, sive artis sive studii sive exercitationis cuiusdam sive facultatis ab natura profectae considerare principium, reperiemus mo rem quandam constituit cui eloquentiae nomen imposuit, et ostendit
Abbreviated transcription (Latin):
ciuis alitur: : Ostendt: quid sit plena
sapientia. Sapiens est enim: qui diui¬
na atq humana obtime nouit. Ergo
studiũ rectȩ rationis ad diuina: studiũ
si dixiss&. Quare: siquis omissa racio¬
ne atq officip. In his enim nominibus:
ꝑfecta phylosophyaẽ: Quã quia nullus
orator plene potest assequi: Ideo nob̃
horũ uelstudiũ habendũ eẽ. demonstrat
Consumit omnẽ operã in exercitatione
dicendi. Consumit inquit. Iam in ipso
uerbo: ẽ inutilis labor: Quod autem
ait. in exercitatione. dicendi: tim& elo¬
quentiã nominare. ut sup̾ diximus. ne
sensũ audientis offendat. Itaq hȩc dif¬
exercitatio dicendi Isinutilis sibi. per¬
nitiosus patriȩ ciuis alitur. Omnis ho¬
mo. aut sibi. aut patriȩ. consulit. aut
plus sibi quam patriȩ. Recte ergo homi¬
nes ad hȩc duo miscenda : sapientiam.
aclo quentiã : primo ab utilitatib suis
deinde &iam publicis inuitantur:
Qui inquit fuerit in sola dicendi exercita¬
none uersatus: omissis studiis rationis

Expanded text:
OFFICII. Ostendit quid sit plena sapientia: sapiens est enim qui diuina atque humana optime nouit. Ergo studium rectae rationis ad diuina, studium ixisset 'quare si quis omissa ratione atque officio'. In his enim nominibus perfecta philosophia est, quam quia nullus orator plene potest adsequi, ideo nobis horum uel studium habendum esse demonstrat. CONSVMIT OMNEM OPERAM IN EXERCITATIONE DICENDI. 'Consumit', inquit; iam in ipso uerbo inest inutilis labor. Quod autem ait 'in exercitatione dicendi', timet eloquentiam nominare, ut supra diximus, ne sensum audientis offendat. Itaque haec deexercitatio dicendi. IS INVTILIS SIBI, PERNICIOSVS PATRIAE CIVIS ALITVR. Omnis homo aut sibi aut patriae consulit aut plus sibi quam patriae. Recte ergo homines ad haec duo miscenda, sapientiam et eloquentiam, primo ab utilitatibus suis, deinde etiam publicis inuitantur. Qui, inquit, fuerit in sola dicendi exercitatione uersatus, 'omissis studiis rationis
Abbreviated transcription (Latin):
rp̃. nr̃a: ad extraneas ciuitates. Etrecte.
post romam: maximas ciuitates nomi¬
nat Ergo quõ uetustiora sunt harum.
exẽpla ciuitatũ: animose: ait colligere.
Recte itaq maximarũ ciuitatiũ collegit
calamitates. Illic enĩ aliquid operatur
eloquentia: ubi populus maior est.
Nonminimã uideo. Quia demodo hic
agitur. id est utrũplus boni anplus mali
afferat eloquentia: ideo ait. nonmini¬
supra disputauimus. noluit ꝑeloquen¬
tiã dicere. sed ꝑ disertissimos homines
idẽ quihabeant copiã dicendi solam.
autẽ res. a nr̃a memoria propter ues
tustatẽ remotas. ex litterarum mos¬
nimentis repetere instituo: multas s¬
urbes constitutas. plurima bella ress¬
tincta. firmissimas societates. scĩssis¬
mas amicitias intelligo. cũ animiras

Expanded text:
e publica nostra ad extraneas ciuitates, et recte e publica nostra ad extraneas ciuitates, et recte post Romam maximas ciuitates nominat. Ergo quoniam uetustiora sunt harum exempla ciuitatium, 'animo' se ait 'colligere'.recte itaque maximarum ciuitatium collegit calamitates. Illic enim aliquid operatur eloquentia, ubi populus maior est. NON MINIMAM VIDEO. Quia de modo hic agitur, id est, utrum plus boni an plus mali adferat eloquentia, ideo ait 'non minisupra disputauimus, noluit 'per eloquentiam' dicere, sed 'per disertissimos homines', id est qui habeant copiam dicendi solam. AVTEM RES A Ntustatem remotas ex litte- rarum monumentis repetere instituo, multas urbes constitutas, plurima bella restincta, firmissimas socie- tates, sanctissimas amicitias in