comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
timere. Deniq multis diebus per dubitatioẽ
consumptis cum modo tedio rerum aduersa¬
rum omnia bello potiora duceret. In terdu
secum ipse reputaret:q grauis casus in serui¬
uum ex regno forei: multis magnisq presidiis
ne quicq perditis de integro bellum sumit. Et
rome senatus de prouinciis consultus numidiã
Metello decreuerat:
Er diem tempus utice forte .C. mario per
hosuas diis supplicanti magna atꝙ mira¬
bilia portendi haruspex dixerat: proinde que an¬
mo agitabat: fretus diis ageret. fortunam q̃z se¬
pissimȩ experiretur: cuncta prospere euentura
At illu iam antea consulatus ingens cupido ex¬
agitabat: ad quem capiundum preter uetusta¬
tem familic: alia omnia abunde erant in du¬
stria. probitas: magna scientia militiȩ: animus
belli ingens: modicus domi: libidinis et diuitia¬
rum uictor tantum modo gloriȩ aiudus. Sed
is natus et per omnem puericiam arpini ali¬¬

Expanded text:
timere. Denique multis deibus per dubitationem timere. Denique multis deibus per dubitationem consumptis, cum modo taedio rerum aduersarum omnia bello potiora duceret, interdum secum ipse reputaret, quam grauis casus in servitium ex regno foret, multis magnisque praesidiis nequiquam perditis de integro bellum sumit. Et Romae senatus de prouinciis consultus Numidiam Metello decreverat. Per idem tempus Uticae forte C. Mario per hostias dis supplicanti magna atque mirabilia portendi haruspex dixerat: proinde quae animo agitabat, fretus dis ageret, fortunam quam saepissume experiretur; cuncta prospere eventura. at illum iam antea consulatus ingens cupido exagitabat, ad quem capiundum praeter vetustatem familiae alia omnia abunde erant: industria, probitas, militiae magna scientia, animus belli ingens domi modicus, lubidinis et divitiarum victor, tantummodo gloriae avidus. Sed is natus et omnem pueritiam Arpini al
Abbreviated transcription (Latin):
uirtutem militum: et fortunam iemptatam
caueat ne illo cunctãte numide sibi consultẽt
His atq aliis talibus ad deditionem regis animũ
impellit. Miituntur adimperatorem legati qui u¬
gurtham imperata facturum dicerent. ac sine ul¬
la pactione sese regnumq suum in illum fide
tradere. Metellus propere cunctos senatorii or
dinis accersiri iuber: eorũ atq aliorum quos
idoneos putabat consilium habet. Ita morex
maiorum ex consilii decreto per legatos iugur¬
thȩ imperat argenti pondo ducenta millia. Ele¬
phantos omnes equorum et armorum aliquã¬
tum adduci. Quȩ postq sine mora facta sunt.
iubet omnes perfugas uinctos adduci. Eorum
magna pars ut iussum erat adducti sunt. Pau¬
ci cum primum deditio cocpii adregem bocchũ
in mauritaniam abierant.
Gitur iugurtha ubi armis uirisq et pecu¬
nia spoliatus est: dum ipse ad imperan¬
dum Tisidium uocaretur: rursus coepit flectẽ
animum suum. et ex mala conscientia dignaɨ

Expanded text:
virtutem militum et fortunam temptatam; virtutem militum et fortunam temptatam; caueat, ne illo cunctante Numidae sibi consulant. His atque talibus aliis ad deditionem regis animum impellit. mittuntur ad imperatorem legati, qui Iugurtham imperata facturum dicerent ac sine ulla pactione sese regnumque suum in illius fidem tradere. Metellus propere cunctos senatorii ordinis ex hibernis accersi iubet; eorum et aliorum, quos idoneos ducebat, consilium habet. Ita more maiorum ex consili decreto per legatos Iugurthae imperat argenti pondo ducenta milia, elephantos omnis, equorum et armorum aliquantum. Quae postquam sine mora facta sunt, iubet omnis perfugas vinctos adduci. Eorum magna pars, uti iussum erat, adducti; pauci, cum primum deditio coepit, ad regem Bocchum in Mauretaniam abierant. Igitur Iugurtha, ubi armis virisque et pecunia spoliatus est, cum ipse ad imperandum Tisidium vocaretur, rursus coepit flectere animum suum et ex mala conscientia digna
Abbreviated transcription (Latin):
tendere: et corum perfidia pro armĩs uti parat.
Igitur Bomilcarem qui romȩ cum iugurthax
fuerat: et inde uadibus datis clam de Massine ne¬
ce timens iudicium fugerat. ꝙ ei per maximam
amiciciam maxima copia fallendi erat. multis pol¬
liciationibus aggreditur. Ac primo efficii ut ad
ad se colloquendi gratia occultus ueniat. deinde
fiode data si iugurtham uiuum aui necatum
sibi tradidissent: fore ut illi senatus ĩpunitatem
et sua omnia concederet. Facile numide persua¬
det: tum ingenio infido: tum metuenii si pax
cum romanis fieret ipse per conditiones ad suppli¬
cium traderetur. Is ubi primum opportunum
iugurtham ac miserantem fortunas suas acce¬
dit. monens atq lacrimans ob tesiatur: ut ali¬
quando sibi liberisq et genti numidarum opti¬
mȩ merite prouideat: omnibus preliis se se uicios
agros uastatos: multos mortales captos: auti¬
occisos: regni opes cõminutas esse. satis iam et

Expanded text:
tendere et eorum perfidia pro armis uti parat. tendere et eorum perfidia pro armis uti parat. Igitur Bomilcarem, qui Romae cum Iugurtha fuerat et inde uadibus datis clam de Massiuae nece iudicium fugerat, quod ei per maximam amicitiam maxima copia fallendi erat, multis pollicitationibus aggreditur. Ac primo efficit, uti ad se colloquendi gratia occultus veniat; deinde fide data, si Iugurtham viuum aut necatum sibi tradidisset, fore ut illi senatus impunitatem et sua omnia concederet, facile Numidae persuadet, cum ingenio infido tum metuenti, ne, si pax cum Romanis fieret, ipse per condiciones ad supplicium traderetur. Is, ubi primum opportunum fuit, Iugurtham anxium ac miserantem fortunas suas accedit, monet atque lacrimans obtestatur, uti aliquando sibi liberisque et genti Numidarum optime meritae prouideat: omnibus proeliis sese victos, agrum vastatum, multos mortalis captos occisos, regni opes comminutas esse; satis saepe iam et
Abbreviated transcription (Latin):
rum astrictis repente magna ui murum aggre¬
ditur. etiam scalis eggressi milites prope sũma
ceperant cum oppidani concurrunt. lapides ignẽ
alia preterea tesla ingerunt. Nostri primo resi¬
stere. deinde ubi unȩ: atq altere scale cõminu¬
te sunt: qui super steterant afflicti sunt. Cete¬
ri quo quo modo potuere. pauci integri magna
pars uulneribus confecti abeunt. Deniq utrĩ¬
ꝙ prelium noꝵx diremit. Metellus postq uide
frustra bellum ĩ coeptum: neq oppidum capi
neq iugurtham niti nisi ex in sidiis: aut suo lo¬
co pugnam facere: etiam estatem exactam egse
ab ⁊am̃a discedit: et in his urbibus que ab se de¬
fecerant. satisq: munite loco:aut moenibus erant
presidia imponit. Ceterum excrcitum in prouin¬
ciam quȩ proxima est numide hyemandi gratia
collocat. Neq: id tempus exaliorum more quie¬
ci aui luxuriȩ concedit. Sed quoniam armis bel¬
lum parum procedebat: in sidias regi per amicos

Expanded text:
rum asstrictis repente magna vi murum aggrerum asstrictis repente magna vi murum aggreditur. Et iam scalis egressi milites prope summa ceperant, cum oppidani concurrunt; lapides ignem alia praeterea tela ingerunt. Nostri primo resistere; deinde ubi unae atque alterae scalae comminutae, qui supersteterant afflicti sunt, ceteri, quoquo modo potuere, pauci integri, magna pars uulneribus confecti abeunt. Denique utrimque proelium nox diremit. Metellus postquam videt frustra inceptum neque oppidum capi neque Iugurtham nisi ex insidiis aut suo loco pugnam facere et iam aestatem exactam esse, ab Zama discedit et in iis urbibus, quae ad se defecerant satisque munitae loco aut moenibus erant, praesidia imponit. Ceterum exercitum in prouinciam, quae proxima est Numidiae, hiemandi gratia collocat. Neque id tempus ex aliorum more quieti aut luxuriae concedit, sed, quoniam armis bellum parum procedebat, insidias regi per amicos
Abbreviated transcription (Latin):
Eodem tp̃re apud Zamam magna ui certabat
ubi quisq legatus: aut tribunus curabat: eo acẽ¬
rime niti:neq: alius in alio magis ꝙ in se se spez
habere. pariter q opidani agere. Oppugnare:
aut parare omnibus locis. Auidius alteri alteros
sauciare. ꝙ semetipsos tegere Clamor per mixtꝰ
hortacione leticia. gemitu. Item strepitus armo¬
rum ad celum ferri. tela utrinque uolare. Sed
illi qui moenia defensabant ubi hostes paululu
modo pugnam remiserant:intenti prelium eq̃¬
stre prospectabant. Eos uti quȩq iugurthe res
erant lectos modo: modo pauidos animaduertẽs.
Ac sicuti audiri a suis: aut cerni possent monẽ
alii hortari: aut manu significare: aut niti cor¬
poribus huc et illuc quasi uitabundi: aut iacentes
tela agitare. Quod ubi Mario cognitum est na
is in eã parte curabat consulto leuius agere: ac
diffidentiam rei simulare: pati numidas sine tu¬
multu regis pręlium uisere. Ita illis studio suo¬

Expanded text:
Eodem tempore apud Zamam magna vi certabatur. Eodem tempore apud Zamam magna vi certabatur. ubi quisque legatus aut tribunus curabat, eo acerrime niti, neque alius in alio magis quam in sese spem habere; pariterque oppidani agere: oppugnare aut parare omnibus locis, auidius alteri alteros sauciare quam semet tegere, clamor permixtus hortatione laetitia gemitu, item strepitus armorum ad caelum ferri, tela utrimque uolare. Sed illi, qui moenia defensabant, ubi hostes paulum modo pugnam remiserant, intenti proelium equestre prospectabant. Eos, uti quaeque Iugurthae res erant, laetos modo, modo pauidos animaduerteres; ac, sicuti audiri a suis aut cerni possent, monere alii, alii hortari, aut manu significare aut niti corporibus, et ea huc et illuc quasi vitabundi aut iacientes tela agitare. Quod ubi Mario cognitum est—nam is in ea parte curabat —, consulto lenius agere ac diffidentiam rei simulare, pati Numidas sine tumultu regis proelium visere. Ita illis studio suo
Abbreviated transcription (Latin):
ue hostes multos abire sinat. Ille breui manda¬
ta efficit. At iugurtha munimento castroru
impeditus:cum alii super uallum prȩcipitarẽt
alii in angustiis ipsis sibi properantes officerẽt.
multis amissis in loca munita se se recepit. Me¬
tellus in fecto negocio postqͣ nox aderat in ca
pugnandum egrederet. equitatum omnem in
ea parte qua regis aduentus erat pro castris agi¬
tare iubet. Portas et proxima loca tribunis
dispartit. Deinde ip̃e pergit ad oppidum atq
uti superiore die murum aggreditur. Interis
in proximo locati fuerant paulisper terreti per¬
turbantur. reliqui cito subueniunt: neq diuttꝰ
numide resistere quiuissent ni pedites cũ equi¬
tibus per mixti magnam cladem in congressu
facerẽt: quibus illi freti non uti equestri prȩlio¬
fieri solet sequi: deinde cedere: sed aduersis eꝗs
concurre implicare ac perturbare aciem. Ita ex¬
peditis suis peditibus: hostes pene uictos dare.

Expanded text:
ue hostis inultos abire sinat. Ille brevi mandaue hostis inultos abire sinat. Ille brevi mandata efficit. At Iugurtha munimento castrorum impeditus, cum alii super vallum praecipitarentur, alii in angustiis ipsi sibi properantes officerent, multis amissis in loca munita sese recepit. Metellus infecto negotio, postquam nox aderat, in capugnandum egrederetur, equitatum omnem in ea parte, qua regis adventus erat, pro castris agitare iubet, portas et proxima loca tribunis dispertit, deinde ipse pergit ad oppidum atque uti superiore die murum aggreditur. Interim in proximo locati fuerant, paulisper territi perturbantur, relicui cito subueniunt. Neque diutius Numidae resistere quiuissent, ni pedites cum equitibus permixti magnam cladem in congressu facerent. Quibus illi freti non, uti equestri proelio solet, sequi, dein cedere, sed aduersis equis concurrere, implicare ac perturbare aciem : ita expeditis peditibus suis hostis paene victos dare.
Abbreviated transcription (Latin):
sidio erant: et omnia magis ꝙͣ prelium expectan¬
tibus portam irrupit. At nostri repentino metu
perculsi. sibi quisq promoribus consulũt. alii fu¬
gere: alii arma capere magna pars uulnerati. aut
occisi. Ceterum ex omni multitudine non ampli¬
us quadraginta memores nominis romani gre¬
ge facto locum ceperunt: paulo q alii editiore.
neq inde maxima ui depelli quiuerunt. Sed
tela eminus missa remittere. Pauci ĩ plurib
minus frustrati. Si numide propius accessissẽi
ibi uero uirtutem ostendere: et cos maxima ui ce¬
dere: funderc:atq fugare. Interim Metellus cu
acerrime rem gereret:clamorem hostilem acce¬
pit atergo et tumultum. deinde conuerso equo
animaduertit fugam ad se uersum fieri. quȩ res
indicabat populares suos esse Igitur equitatũ
omnem ad castra propere mittit ac statim .C.x
Marium cum cohortibus sociorum. eumq lacri¬
contumeliam remanere in exercitu uictoriȩ: ne¬

Expanded text:
sidio erant et omnia magis quam proelium expectansidio erant et omnia magis quam proelium expectantibus portam irrumpit. At nostri repentino metu perculsi sibi quisque pro moribus consulunt; alii fugere, alii arma capere; magna pars uulnerati aut occisi. Ceterum ex omni multitudine non amplius quadraginta memores nominis Romani grege facto locum cepere paulo quam alii editiorem, neque inde maxima vi depelli quiuerunt, sed tela eminus missa remittere, pauci in pluribus minus frustrari; sin Numidae propius accessissent, ibi vero virtutem ostendere et eos maxima vi caedere, fundere atque fugare. Interim Metellus cum acerrime rem gereret, clamorem hostilem a tergo accepit, dein conuerso equo animaduertit fugam ad se versum fieri, quae res indicabat popularis esse. Igitur equitatum omnem ad castra propere misit ac statim C. Marium cum cohortibus sociorum, eumque lacricontumeliam remanere in exercitu victore ne
Abbreviated transcription (Latin):
rei egens: armis uirisq opulentum. Igitur Me¬
tellus pro tempore atq loco paratis rebus cun¬
cta moenia exercitu circundedit. legatis impai
ubi quisq curaret. deinde signo dato undiq si¬
mul ingens clamor exoritur. Neq ea res numi¬
das terret. infensi: intentiq sine tumultu ma¬
nent: prelium incipitur. Romani pro ingenio
quisq pars eminus glande aut lapidibus pu¬
gnare. Alii succedere: ac murum modo suffodere
modo scalis aggredi cupere. prelium manibus
facere. Contra oppidani in proximos saxa uoluẽ.
sudes. pila preterea picem sulphure: et tedam mi¬
xtam ardenti mittere. Sed ne illos quidem qui
procul manserant timor animi satis muniuerat
Nam plerosq iacula tormentis aut manibus o¬
cmissa uulnerabant.pariq periculo. sed fama di¬
spari boni atq ignaui erant. Dum apud Lama
sic certatur iugurtha ex improuiso castra hostiũ
cum magna manu inuadit. remissis qui in prȩ¬

Expanded text:
rei egens, armis virisque opulentum. Igitur Merei egens, armis virisque opulentum. Igitur Metellus pro tempore atque loco paratis rebus cuncta moenia exercitu circumvenit, legatis imperat, ubi quisque curaret. Deinde signo dato undique simul clamor ingens oritur, neque ea res Numidas terret: infensi intentique sine tumultu manent, proelium incipitur. Romani, pro ingenio quisque, pars eminus glande aut lapidibus pugnare, alii succedere ac murum modo subfodere modo scalis aggredi, cupere proelium in manibus facere. Contra ea oppidani in proximos saxa voluere, sudis, pila, praeterea picem sulphure et taeda mixtam ardentia mittere. Sed ne illos quidem, qui procul manserant, timor animi satis muniuerat; nam plerosque iacula tormentis aut manu emissa uulnerabant, parique periculo, sed fama impari boni atque ignavi erant. Dum apud Zamam sic certatur, Iugurtha ex improuiso castra hostium cum magna manu invadit; remissis qui in prae
Abbreviated transcription (Latin):
tu affore. Ita compositis rebus in loca qua maxĩe
&x itinere frumentatum cum paucis cohortibus
Siccam missum: quod oppidum primum omni¬
um post malam pugnam ab rege defecerat. Eo cũ
delectis equitibus noctu pergit. et iam egredienti¬
bus romanis in porta pugnam fecit. Simul uoce
magna Sicenses hortatur uti cohortes atergo cir¬
cũueniant. fortunam illis prȩclari facinoris casũ
dare. si id fecerint postea se se in regno. illos inli¬
bertate sine metu ȩ̨tatem acturos . At ni mariꝰ
signa in ferre atq: euadere oppido properauis¬
sẽt. profecto cuncu: aut magna pars Siccensium
fidem mutauissent. Tanta nobilitate se se numi¬
oĩe gerunt. Sed milites iugurthini paulisper a re¬
ꝯe sustentati. postq maiore ui hostes urgent pau¬
cis amissis profugi discedunt Marius ad Zama
peruenit Id opp̃idum ĩ campo situm erat magis
opere q natura munitum erat. nullius idonce

Expanded text:
tu affore. Ita compositis rebus in loca quam maxime tu affore. Ita compositis rebus in loca quam maxime am missum, frumentatum cum paucis cohortibus Siccam missum, quod oppidum primum omnium post malam pugnam ab rege defecerat. Eo cum delectis equitibus noctu pergit et iam egredientibus Romanis in porta pugnam facit, simul magna voce Siccensis hortatur, uti cohortis ab tergo circumveniant: fortunam illis praeclari facinoris casum dare; si id fecerint, postea sese in regno, illos in libertate sine metu aetatem acturos. Ac ni Marius signa inferre atque euadere oppido properauisset, profecto cuncti aut magna pars Siccensium fidem mutauissent: tanta mobilitate sese Numidae gerunt. Sed milites Iugurthini, paulisper ab rege sustentati, postquam maiore vi hostes urgent, paucis amissis profugi discedunt. Marius ad Zamam pervenit. Id oppidum, in campo situm, magis opere quam natura munitum erat, nullius idoneae
Abbreviated transcription (Latin):
tempore iugurtha per colles sequi: tempus aut
locum pugnȩ querere. Qua uenturum hostẽ
audierat. pabulum et aquarum fontes quorum
penuria erat corrumpere. Modo se metello in¬
terdum mario ostendere. Postremos in agmĩe
temptate: ac statim in colles digredi. Rursus aliis
post aliis minitari: neq prȩlium facere: neq oci¬
um pati: tantum modo hostem abincoepto reti¬
nere. Romanus imperator ubi se dolis fatigari
uidet: neq ab hoste copiam pugnandi fieri urbẽ
magnam. et inca parte qua sita erat arcem regni
statuit oppugnare ratus id quod negocium põsce¬
bat iugurtham laborantibus suis auxilio uentu¬
rum: ibiq prȩlium fore. At ille quȩ parabant
a per fugis edoctus: magnis itinerib metellum
anteuenit. Opidanos hortat᷑ menia ut defen¬
dant: additis auxilio perfugis: quod genus ex co¬
pus regis quia fallere nequibat. firmissimum erat
prcterea pollicetur intempore semet cum exerci¬

Expanded text:
tempore Iugurtha per collis sequi, tempus aut tempore Iugurtha per collis sequi, tempus aut locum pugnae quaerere, qua venturum hostem audierat, pabulum et aquarum fontis, quorum penuria erat, corrumpere, modo se Metello interdum Mario ostendere, postremos in agmine temptare ac statim in collis regredi, rursus aliis, post aliis minitari, neque proelium facere neque otium pati, tantummodo hostem ab incepto retinere. Romanus imperator ubi se dolis fatigari videt neque ab hoste copiam pugnandi fieri, urbem magnam et in ea parte, qua sita erat, arcem regni nomine Zamam statuit oppugnare, ratus, id quod negotium poscebat, Iugurtham laborantibus suis auxilio venturum ibique proelium fore. At ille, quae parabantur a perfugis edoctus, magnis itineribus Metellum anteuenit. Oppidanos hortatur, moenia defendant, additis auxilio perfugis, quod genus ex copiis regis, quia fallere nequibat, firmissimum erat; praeterea pollicetur in tempore semet cum exerci
Abbreviated transcription (Latin):
cognitis metelli rebus: ut se et exercitum more x¬
maiorum gereret.ut in aduerso loco uictor tamẽ
fuisset uirtutc hostium agro potiretur. Iugur¬
tham magnificum ex Auli albini secordia: spez
salutis insolitudine: aut fuga coegisset habere.
Etaq senatus ob ea feliciter acta diis ĩ mortalibus
ta de belli euentu leticiam agere. de metello fa¬
ma prȩclara esse. Igitur eo intentior aduictoriã
nitebatur omnibus modis festinare. cauere tamẽ
necubi hosti oportunus fieret meminisse post
gloriam inuidiam sequi. Ita quo clarior eo magis
anxius erat neq post insidias iugurthe fuso exerci¬
tu predari. Ubi frumento et pabulo opus erat co¬
hortes cum omni equitatu presidium agitabant.
Exercitus partem ipse: reliquos marius ducebat
Sed igni magis q preda ager uastabatur. Duob
locis haud longe interse castra faciebant. ubi ui
opus erat cuncti aderant. Ceterum quo fugax
atq formido latius cresceret diuersi agebant. Fo

Expanded text:
cognitis Metelli rebus, ut seque et exercitum more cognitis Metelli rebus, ut seque et exercitum more maiorum gereret, in advorso loco victor tamen virtute fuisset, hostium agro potiretur, Iugurtham magnificum ex Albini socordia spem salutis in solitudine aut fuga coegisset habere. itaque senatus ob ea feliciter acta dis inmortalibus suta de belli eventu, laeta agere; de Metello fama praeclara esse. igitur eo intentior ad victoriam niti, omnibus modis fnecubi hosti opportunus fieret, meminisse post gloriam invidiam sequi. Ita, quo clarior erat, eo magis anxius erat, neque post insidias Iugurthae effuso exercitu praedari; ubi frumento aut pabulo opus erat, cohortes cum omni equitatu praesidium agitabant; exercitus partem ipse, relicuos Marius ducebat. Sed igni magis quam praeda ager vastabatur. Duobus locis haud longe inter se castra faciebant; ubi vi opus erat, cuncti aderant; ceterum, quo fuga atque formido latius cresceret, diuersi agebant. Eo
Abbreviated transcription (Latin):
puberes interficit. Iubet alia omnia militum prȩda
esse. Ea formidine multi mortales romanis dediti
obsides sunt: frumentum et alia quȩ usui forent
affatim prebita sunt. Ubicunq res postulabat
presidium impositum est: quȩ negocia multo ma¬
gis ꝙͣ pręlium male pugnatum asuis regem ter¬
rebant. Quippe cui spes omnis infuga sita erat:
sequi cogebatur: et qui sua loca defendere. neq¬
uerant ĩ alienis bellum gerere. Tamen ex inopia
qđ optimum uidebatur consilium capit. Exer¬
citum plerunq in hisdem Iocis operiri iubet. Ip̃e
cum delectis equitibus Metellum sequitur noctuͣ¬
nis: et auiis itineribus ignoratus romanos pallan¬
tes repente aꝯgreditur. Eorum pleriq inermes
cadunt: multi capiuntur: nemo omnium inta¬
ctus profugit: et numiae priusq ex castris subue¬
niretur sicuti iussi erant ĩproximos colles disce¬
dunt. Interim rome gaudium ingens est ortũ

Expanded text:
puberes interficit, iubet alia omnia militum praedam puberes interficit, iubet alia omnia militum praedam esse. ea formidine multi mortales Romanis dediti; obsides, frumentum et alia, quae usui forent, affatim praebita; ubicumque res postulabat, praesidium inpositum. quae negotia multo magis quam proelium male pugnatum ab suis regem terrebant; quippe, quoius spes omnis in fuga sita erat, sequi cogebatur et, qui sua loca defendere nequiverat, in alienis bellum gerere. tamen ex copia quod optumum videbatur consilium capit: exercitum plerumque in isdem locis opperiri iubet, ipse cum delectis equitibus Metellum sequitur, nocturnis et aviis itineribus ignoratus Romanos palantis repente aggreditur. eorum plerique inermes cadunt, multi capiuntur, nemo omnium intactus profugit, et Numidae, prius quam ex castris subveniretur, sicuti iussi erant, in proxumos collis discedunt. Interim Romae gaudium ingens ortum
Abbreviated transcription (Latin):
aut quid ageret cum paucis ne esset: an exercitus
haberet: et ut se uictum gereret ex ploratum misit.
At ille se se in saltuosa et natura munita receperat
ibiq cogebat exercitum numero hominum ampli¬
orem: sed hebetem infirmũq agri ac pecoris ma¬
gis ꝙͣ belli cultorem. Id ea gratia eueniebat. ꝙ prę¬
ter regios equites nemo omnium numidarum ex
fuga regem sequitur. Quo cuiusq animus fertx
eo discedunt: neq id flagitium militię ducitur. ita
se mores habent. Igitur Netellus ubi uidet regis
ctiam tum animum ferocem esse bellum renoua¬
ri. quod nisi ex illius libidine geri non posset.p̃¬
terea inimicum certamen sibi fore cum hostib.
minori detrimento illos uinci q suos uincere.
statuit non preliis: neq acic: s alio more gerẽdũ
bellum. Itaq in loca numidiȩ opulentissima per¬
ꝯit: agros uastat: multa castella et oppida temẽ
mumĩta aut sine presidio capit incenditq om̃es

Expanded text:
aut quid agitaret, cum paucisne esset an exercitum aut quid agitaret, cum paucisne esset an exercitum haberet, ut sese victus gereret, exploratum misit. at ille sese in loca saltuosa et natura munita receperat ibique cogebat exercitum numero hominum ampliorem, sed hebetem infirmumque, agri ac pecoris magis quam belli cultorem. id ea gratia eveniebat, quod praeter regios equites nemo omnium Numida ex fuga regem sequitur. quo quoiusque animus fert, eo discedunt, neque id flagitium militiae ducitur: ita se mores habent. Igitur Metellus, ubi videt etiam tum regis animum ferocem esse, bellum renovari, quod nisi ex illius lubidine geri non posset, praeterea iniquom certamen sibi cum hostibus, minore detrimento illos vinci quam suos vincere, statuit non proeliis neque in acie sed alio more bellum gerundum. itaque in loca Numidiae opulentissuma pergit, agros vastat, multa castella et oppida temere munita aut sine praesidio capit incenditque,
Abbreviated transcription (Latin):
tiq obuiam procedunt. Nam numidarum dol¬
nihil languidi neq remissi patiebatur. Ac primo
obscura nocte postq haud procul inter se erant
sirepitu uelut hostes aduentare. alteri apuod al¬
teros formidine simul et tumultum facere:
et pęne imprudentia ad missum facinus mise
explorauissent . Igitur pro metu repente gau¬
dium exortum est. milites alius alium leti ap¬
pellant: acta edocent atq audiunt. Sua quisq
fortia facta ad celum fert. Quippe res humane ita
se se habent. In uictoria uel ignauis gloriari licet.
Ad uerse res etiam bonos detractant. Metellus ĩ his¬
dem castris qua triduo moratus saucios cura refi¬
cit. meritos ĩ preliis more militie ddonat uniuersos
incontione laudat atq agit gratias: hortatur ut
adcetera quȩ leuia sunt parem animum gerant.
Prouictoria satis iam pugnatum esse. Reliquos
labores praedę fore. Tamen interim transfugas &
alios opportunos iugurtha ubi uis gentium foret¬

Expanded text:
tique obviam procedunt; nam dolus Numidarum tique obviam procedunt; nam dolus Numidarum nihil languidi neque remissi patiebatur. Ac primo obscura nocte, postquam haud procul inter se erant, strepitu uelut hostes adventare, alteri apud alteros formidinem simul et tumultum facere; et paene imprudentia admissum facinus miserexplorauissent. Igitur pro metu repente gaudium mutatur: milites alius alium laeti appellant, acta edocent atque audiunt, sua quisque fortia facta ad caelum fert. Quippe res humanae ita sese habent: in victoria vel ignavis gloriari licet, aduersae res etiam bonos detrectant. Metellus in isdem castris quatriduo moratus saucios cum cura reficit, meritos in proeliis more militiae donat, uniuersos in contione laudat atque agit gratias, hortatur, ad cetera, quae levia sunt, parem animum gerant: pro victoria satis iam pugnatum, relicuos labores pro praeda fore. tamen interim transfugas et alios opportunos, Iugurtha ubi gentium
Abbreviated transcription (Latin):
ceret. latius porrigit. Eoꝙ modo ad Rutilii ca¬
stra peruenit. Romani eximprouiso pulueris uiz
magnam animaduertunt. Nam prospectum ager
arbustis consitus prohibebat et primo rati hu¬
mum aridam uento aguari. Post ubi equabilẽ¬
per manere: et sicuti acies mouebatur magis ma¬
ꝯisq appropinquare uident cognita re pr̃ope¬
rantes arma capiuni: ac pro castris sicut imperabat
ꝯsistũt. Deinde ubi propius uentum est: utrinq
magno clamore concurritur. Numide tantũ¬
modo remorati dum inelephantis auxiliumx
putant. Postqͣ cos impeditos ramis arborum
atq disicctos circumueniri uident. fugam faciũt
ac pleriq abiectis armis collis aut noctis que ia
aderat auxilio integri abcunt. Elephanti quatu¬
or capti. reliqui omnes numero xxx. interfecti¬
sunt. At romani quãq itinere atq opere castro¬
rum: et prelio fessi. letiq erant. tamen quia Me¬
tellus amplius opinione morabat: instructi inten¬

Expanded text:
ceret, latius porrigit eoque modo ad Rutili caceret, latius porrigit eoque modo ad Rutili castra procedit. Romani ex improuiso pulueris vim magnam animaduertunt; nam prospectum ager arbustis consitus prohibebat. Et primo rati humum aridam vento agitari, post ubi aequabilem manere et, sicuti acies movebatur, magis magisque appropinquare vident, cognita re properantes arma capiunt ac pro castris, sicuti imperabatur, consistunt. Deinde ubi propius ventum est, utrimque magno clamore concurritur. Numidae tantummodo remorati, dum in elephantis auxilium putant, postquam eos impeditos ramis arborum atque ita disiectos circumveniri vident, fugam faciunt, ac plerique abiectis armis collis aut noctis, quae iam aderat, auxilio integri abeunt. Elephanti quattuor capti, relicui omnes numero quadraginta interfecti. At Romani, quamquam itinere atque opere castrorum et proelio fessi lassique erant, tamen, quod Metellus amplius opinione morabatur, instructi inten
Abbreviated transcription (Latin):
the alia omnia preter milites opportuna. Deniq
romani ubi in telligunt: neq sibi presidium ẽe
neq ab hoste copiam pugnandi fieri et iam diei
uesper erat. aduerso colle sicuti preceptum erat
euadunt. Amisso loco numide fusi fugati pau¬
ci interiere: plerosq uelocitas et regio hostibus
ignara tuta sunt. Interea Bomilcar quem ele¬
phantis et parti copiarum pedestrium prȩfectũ
ab iugurtha supradiximus: ubi eum Rutilius p̃¬
tergressus est. paulatim suos inequum locum
deducit. ac dum legatus ad flumen quo premis¬
sus fuerat fesrinãs pergit: quietus uti res postu¬
labat aciem exornat. neq interim remitrit quȩ
ubiq hostis ageret explorare. Postqͣ rutilium
consedisse et iam esse animo uacuum accepit:
simulq ex iugurthe prȩlio clamorem augeri:
ueritus ne legatus cognita re laborantib suis
auxilio foret. aciem quam diffidens uirtuti mi¬
litum arte statuerat quo hostium itineri offi¬

Expanded text:
thae alia omnia praeter milites opportuna. Denique thae alia omnia praeter milites opportuna. Denique Romani, ubi intellegunt neque sibi perfugium esse neque ab hoste copiam pugnandi fieri—et iam die uesper erat—, aduerso colle, sicuti praeceptum fuerat, euadunt. Amisso loco Numidae fusi fugatique; pauci interiere, plerosque uelocitas et regio hostibus ignara tutata sunt. Interea Bomilcar, quem elephantis et parti copiarum pedestrium praefectum ab Iugurtha supra diximus, ubi eum Rutilius praetergressus est, paulatim suos in aequum locum deducit ac, dum legatus ad flumen, quo praemissus erat, festinans pergit, quietus, uti res postulabat, aciem exornat neque remittit, quid ubique hostis ageret, explorare. Postquam Rutilium consedisse iam et animo uacuum accepit, simulque ex Iugurthae proelio clamorem augeri, veritus, ne legatus cognita re laborantibus suis auxilio foret, aciem, quam diffidens virtuti militum arte statuerat, quo hostium itineri offi
Abbreviated transcription (Latin):
agi. fors omnia regere. Itaq multum diei pro¬
cesserat: cum etiam tum euentus belli in incer¬
to erat. Deniq: omnibus labore et estu langui¬
dis. Metellus ubi uidet numidas minus ĩstare
paulatim milites in unum conducit ordines re¬
stituit: et cohortes legionarias quatuor adu̾sus
pedites hostium collocat. Eorum magna pars
superioribus locis fessa consederat.Simul orare
et hortari milites ne deficerent: neu paterent
hostes fugientes uincere: neq illis castra esse
neꝙ munimentũ ullum quo cedentes tenderẽt
in armis omnia sita. Sed nec iugurtha quidem in¬
terea quictus erat. Circumire:hortari renouare
prelium. ipse cum delectis temptare omma sub¬
uenire suis hostibus dubiis instare: quos firmos
cognouerat eminus pugnando retinere. Eo mõ
inter se imperatores duo summi uiri certabant
ipsi pares: ceterum opibus dispares. Nam me¬
tello uirtus militum erat locus aduersus iugũ¬

Expanded text:
agi, fors omnia regere. Itaque multum diei proagi, fors omnia regere. Itaque multum diei processerat, cum etiam tum eventus in incerto erat. Denique omnibus labore et aestu languidis Metellus, ubi videt Numidas minus instare, paulatim milites in unum conducit, ordines restituit it cohortis legionarias quattuor aduersum pedites hostium collocat. Eorum magna pars superioribus locis fessa consederat. Simul orare et hortari milites, ne deficerent neu paterentur hostis fugientis vincere: neque illis castra esse neque munimentum ullum, quo cedentes tenderent; in armis omnia sita. Sed ne Iugurtha quidem interea quietus erat: circumire, hortari; renovare proelium et ipse cum delectis temptare omnia; subvenire suis, hostibus dubiis instare, quos firmos cognoverat, eminus pugnando retinere. Eo modo inter se duo imperatores, summi viri, certabant, ipsi pares, ceterum opibus disparibus. Nam Metello virtus militum erat, locus aduersus; Iugur
Abbreviated transcription (Latin):
firmiorib animis obuiam hostibus fuerant lu¬
dificati incerto prelio ipsi modo cominus non¬
eminus sauciabantur. neq contra feriendi autx
conserendi manum copia erat.antea iam docti
ab iugurtha equites erant ubicũq romanoru
in unum recipiebant. sed alius alio ꝙͣ maximȩ
diuersi. Ita numero priores si a persequendo
hostes deterrere nequiuerant: disiectos atergo
aut ab lateribus circũueniebant. Sin opportu¬
nior fuge collis qͣ campi fuerat. ea uõ consue¬
ti numidarum equi: facile inter uirgulta eua¬
dere: nostros asperitas: et in solentia loci reti¬
nebat. Ceterum facies totius negocii uaria in¬
certa foeda atq miserabilis. dispersi a suis. pars
cedere: alii in sequi: neq signa: neq ordines ob¬
seruare: ubi quẽq periculum ceperat ibi resis tẽ
ac propulsare arma: tela equi: uiri:hostes atq
ciues permixti erant. nihil consilio neq imꝑio

Expanded text:
firmioribus animis obvii hostibus fuerant, lufirmioribus animis obvii hostibus fuerant, ludificati incerto proelio ipsi modo eminus sauciabantur, neque contra feriendi aut conserendi manum copia erat. Ante iam docti ab Iugurtha equites, ubi Romanorum in unum sese recipiebant, sed alius alio quam maxime diuersi. Ita numero priores, si ab persequendo hostis deterrere nequiuerant, disiectos ab tergo aut lateribus circumveniebant; sin opportunior fugae collis quam campi fuerat, ea vero consueti Numidarum equi facile inter virgulta euadere, nostros asperitas et insolentia loci retinebat. Ceterum facies totius negoti varia, incerta, foeda atque miserabilis: dispersi a suis pars cedere, alii insequi; neque signa neque ordines obseruare; ubi quemque periculum ceperat, ibi resistere ac propulsare; arma tela, equi viri, hostes atque ciues permixti; nihil consilio neque imperio
Abbreviated transcription (Latin):
neq acolle digredi animaduertit. ueritus exani
tempore. et in opia aquȩ ne siti conficeretur exẽ¬
citus Rutilium legatum cum ex peditis cohorti¬
bus et Parte equitum premisit ad flumen mu¬
lucam uti locum casiris antecaperet existimas
hostes crebro impetu et transuersis prȩliis: iter
suum remoraturos: et quoniam armis diffide¬
rent lassitudinem et sitimtemptaturos. Dein
ipse pro re atq loco sicuti monte descenderat
procedere paulatim. Marium post principia
qui inagmine principes facti erant. At iugur¬
tha ubi extremum Metelli agmen primos suos
prȩtergressum uidet presidio quasi duum mi¬
lium peditum montem occupat: qua Metellus
descenderat: ne forte cedentibus aduersariis re¬
ceptui: ac post munimento foret. Deinde repe¬
te signo dato hostes inuadunt. Numide alii po¬
stremos cȩdere. pars sinistra ac dextera tempta¬
re in fẽsi adec atq instarc omnibus locis roma¬
norum ordines conturbare. Quorum etiam ꝗ

Expanded text:
neque colli degredi animaduertit, veritus ex anni neque colli degredi animaduertit, veritus ex anni tempore et inopia aquae, ne siti conficeretur exercitus, Rutilium legatum cum expeditis cohortibus et parte equitum praemisit ad flumen, uti locum castris antecaperet, existimans hostis crebro impetu et transuersis proeliis iter suum remoraturos et, quoniam armis diffiderent, lassitudinem et sitim militum temptaturos. Deinde ipse pro re atque loco, sicuti monte descenderat, paulatim procedere, Marium post principia qui in agmine principes facti erant. At Iugurtha, ubi extremum agmen Metelli primos suos praetergressum videt, praesidio quasi duum milium peditum montem occupat, qua Metellus descenderat, ne forte cedentibus aduersariis receptui ac post munimento foret. Dein repente signo dato hostis invadit. Numidae alii postremos caedere, pars a sinistra ac dextra temptare, infensi adesse atque instare, omnibus locis Romanorum ordines conturbare. Quorum etiam qui
Abbreviated transcription (Latin):
aut honore extulerat cõmone facere beneficii sui
et eum ipsum aliis ostentare. Postremo cuiusq ĩ¬
gẽnium pollicendo minitando: alium alio modo
excitare. Cum inierim metellus ignarus hostiu
monte digrediens cum exercitu conspicitur. Pri¬
mo dubius quidnam in solita facies ostenderet.Nã
inter uirgulta equi. numideq consederant: neq
planc occultati humilitate arborum: et tamen
incęrti quidnam esset:tum ĩprimis natura lo¬
ci: tum dolo ipsi atq signa militaria erant obscu¬
rati. Deinde breui cognitis insidiis paulisper
agmen instituit: ibiq comutatis ordinibus in
dextro latere quod proximum hostib erat tri¬
plicibus subsidiis aciem instruxit inter manipulos
funditores et sagutarios dispartit equitatum omnẽ
in cornibus locat: ac pauca pro tempore milites hõ¬
tatur aciem sicuti instruxerat transuersis princi¬
piis ĩplanum deducii. Sed ubi numidas quietos

Expanded text:
aut honore extulerat, commonefacere benefici sui aut honore extulerat, commonefacere benefici sui et eum ipsum aliis ostentare, postremo pro cuiusque ingenio pollicendo minitando obtestando alium alio modo excitare, cum interim Metellus ignarus hostium monte degrediens cum exercitu conspicatur. Primo dubius, quidnam insolita facies ostenderet—nam inter virgulta equi Numidaeque consederant, neque plane occultati humilitate arborum et tamen incerti, quidnam esset, cum natura loci tum dolo ipsi atque signa militaria obscurati—, dein brevi cognitis insidiis paulisper agmen constituit. Ibi commutatis ordinibus in dextro latere, quod proximum hostis erat, triplicibus subsidiis aciem instruxit, inter manipulos funditores et sagittarios dispertit, equitatum omnem in cornibus locat, ac pauca pro tempore milites hortatus aciem, sicuti instruxerat, transuersis principiis in planum deducit. Sed ubi Numidas quietos
Abbreviated transcription (Latin):
pecoribus atq cultorib frequentabantur. Igit
in co colle quem transuerso itinere porrectum
docuimus iugurtha extenuata aciȩ consedit ele¬
phantib: et partib copiarum pedestrium. Bo¬
milcarem prefecit. eum qͥedocet que ageret. lp̃e
propior montem cum omni equitatu et peditibus
delectis suos collocat. Deinde singulas turmas et
res pristinȩ uirtutis. et uictorie se se regnumq su¬
um ab romanorum auaricia defendani. cumhis
certamen forc quos antea uictos subiugum mi¬
serint.duccm illis non animum mutatum. Quȩ
ab imperatore decuerit omnia suis prouisa: locũ
superiorem ut prudentes cum imperitis neq pau¬
ciores cum pluribus: aut rudes cum bello meliori¬
bus manum consererent. proinde in tentiparati¬
q essent signo dato romanos inuadere. illum diez
aut omnes labores et uictorias confirmaturum
aut maximarum erumnarum initium fore. Ad
hoc uiritim quẽq ob militare facinus pecunia

Expanded text:
pecore atque cultoribus frequentabantur. Igitur pecore atque cultoribus frequentabantur. Igitur in eo colle, quem transuerso itinere porrectum docuimus, Iugurtha extenuata suorum acie consedit. Elephantis et parti copiarum pedestrium Bomilcarem praefecit eumque edocet quae ageret. Ipse propior montem cum omni equitatu et peditibus delectis suos collocat. Dein singulas turmas et res pristinae virtutis et victoriae sese regnumque suum ab Romanorum auaritia defendant: cum iis certamen fore, quos antea victos sub iugum miserint; ducem illis, non animum mutatum; quae ab imperatore decuerint omnia suis prouisa, locum superiorem, ut prudentes cum imperitis, ne pauciores cum pluribus aut rudes cum belli melioribus manum consererent. Proinde parati intentique essent signo dato Romanos invadere: illum diem aut omnis labores et victorias confirmaturum aut maximarum aerumnarum initium fore. Ad hoc viritim, uti quemque ob militare facinus pecunia
Abbreviated transcription (Latin):
li dicta cum factis composuit ac se suis artibus tẽ¬
ptari animaduertit. Quippe cui uerbis pax nũ¬
ciabatur. cȩterum in re bellum asperrimum erat
urbs maxima alienata: ager hostibus cognitus.
animi popularium temptati coactus necessitu¬
dine rerum stacuit armis certare. Igitur hosti¬
um exploratio itinere in spem uictoriȩ adductꝰ
ex opportunitate loci quam maximas potest co¬
pias omnium gentium parat ac per occultos tra¬
mites exercitum metelli anteuenit. Erat in cap¬
te numidiȩ quam Adherbal in diuisione posse¬
derat flumen oriens a meridiȩ nomine Muthul
aquo aberat mons ferme milia uiginti passuuz
no cultu alienatus. Sed ex eo medio quasi collis
oriebatur ĩimensum pertingens: uestitusq olea¬
stro: ac mirtetis: aliisq arborum generibus: quȩ
humo arida: atq harenosa gignuntur. Media
aut erat planicies deserta penuria aquȩ: preter
flumini propinqua loca. Ea consita arbustis.

Expanded text:
li dicta cum factis composuit ac se suis artibus temli dicta cum factis composuit ac se suis artibus temptari animaduertit, quippe cui verbis pax nuntiabatur, ceterum re bellum asperrimum erat, urbs maxima alienata, ager hostibus cognitus, animi popularium temptati, coactus rerum necessitudine statuit armis certare. Igitur explorato hostium itinere, in spem victoriae adductus ex opportunitate loci, quam maximas potest copias omnium generum parat ac per tramites occultos exercitum Metelli anteuenit. Erat in ea parte Numidiae, quam Adherbal in divisione possederat, flumen oriens a meridie nomine Muthul, a quo aberaine Arnus; sed ex eo medio, quasi collis oriebatur, in immensum pertingens, uestitus oleastro ac murtetis aliisque generibus arborum, quae humi arido atque harenoso gignuntur. media autem planities deserta penuria aquae praeter flumini propinqua loca; ea consita arbustis
Abbreviated transcription (Latin):
in incerto haberet̃. Erãt haud longe ab eo iti¬
nere quo Metellus pergebat oppidum numi¬
darum nomine uacca. Forum rerum uenaliũ
totius regni maxime celebratum ubi et in colẽ
et mercari consueuerant italici gnis multi mor¬
tales. Nuic oppido consul simul temptandi gra¬
tia: et si paterentur opportunitates loci prȩsidi¬
um imposuit. Prererea imꝑauit frumentu
aliaq quȩ bello usui forent cõportare: ratus
id quod res monebat frequentiam negociato¬
rum: et cõmeatum iuuaturum exercitum suũ:¬
etiam paratis rebus munimento fore. Inter
hȩc negocia iugurtha impensius modo legatos
supplices mutere: pacem orare: preter suam. li¬
berorumq uitam: metello omnia dedere.Quos
item uti priores consul illectos ad proditionez
domum dimittebat. Regi pacem quam postulabat
neq ab nuere neq polliceri: et inter eas moras pro¬
missa legatorum expectare.Iugurtha ubi Metel¬

Expanded text:
in incerto haberetur. Erat haud longe ab eo itiin incerto haberetur. Erat haud longe ab eo itinere, quo Metellus pergebat, oppidum Numidarum nomine Vaga, forum rerum venalium totius regni maxime celebratum, ubi et incolere et mercari consueuerant Italici generis multi mortales. Huc consul, simul temptandi gratia, et si paterentur, et ob opportunitates loci, praesidium imposuit. Praeterea imperauit frumentum et alia, quae bello usui forent, comportare, ratus, id quod res monebat, frequentiam negotiatorum et commeatum iuvaturum exercitum et iam paratis rebus munimento fore. Inter haec negotia Iugurtha impensius modo legatos supplices mittere, pacem orare, praeter suam liberorumque vitam omnia Metello dedere. Quos item uti priores consul illectos ad proditionem domum dimittebat, regi pacem, quam postulabat, neque abnuere neque polliceri et inter eas moras promissa legatorum expectare. Iugurtha ubi Metel
Abbreviated transcription (Latin):
in numidiam procedit: ubi contra faciem belli
tuguria plena hominum. pecora cultores q ĩ agͥs
erant. Ex opidis et mapalibus prȩfecti regis obꝰ¬
uiam procedunt metello. parati frumentum a¬
darc cõmeatum portare. postremo omnia que
impcrarẽt᷑ facere. Neq Metellus id circo minus
sed pariter ac si hostes adessent inimico agmine
incedere. late explorare omnia. illa deditionis sigͥ
ostentui esse credere: et in sidiis locum temptate.
Itaq ipse cum expeditis cohortibus. item fundi¬
torum et sagutarioꝵ delecta manu apud primos
erat. In postremo .C. Marius legatus cum eq¬
tibus curabat. In utrunq latus auxiliarios mi¬
lites tribunis legionus: et prefectis cohortium.
dispartiuerat: ut cum his permixti uelites quo¬
cunq accederent equitatus hostium propulsa¬
rent. Nam in iugurtha tantus dolus.tantaq: pe¬
ritia locorum et militiȩ erat: ut absens an pre¬
sens pacem an bellum gerens pernitior esset:

Expanded text:
in Numidiam procedit, ubi contra belli faciem in Numidiam procedit, ubi contra belli faciem tuguria plena hominum, pecora cultoresque in agris erant. Ex oppidis et mapalibus praefecti regis obvii procedebant parati frumentum dare, commeatum portare, postremo omnia quae imperarentur facere. Neque Metellus idcirco minus, sed pariter ac si hostes adessent munito agmine incedere, late explorare omnia, illa deditionis signa ostentui credere et insidiis locum temptari. itaque ipse cum expeditis cohortibus, item funditorum et sagittariorum delecta manu apud primos erat, in postremo C. Marius legatus cum equitibus curabat, in utrumque latus auxiliarios uites tribunis legionum et praefectis cohortium dispertiuerat, ut cum iis permixti uelites, quocumque accederent, equitatus hostium propulsarent. Nam in Iugurtha tantus dolus tantaque peritia locorum et militiae erat, ut, absens an praesens, pacem an bellum gerens perniciosior esset,
Abbreviated transcription (Latin):
ne quispiam ordine aggrederetur. ut cum signis
frequentes incederent: miles cibum et arma porta¬
rent. Ita prohibendo adelictis magis q uindican¬
do exercitum breui confirmauit. Interca iugur¬
tha ubi quȩ Metellus agebat: simul de innocentia
eius certior romȩ factus: diffidere suis rebus: ac
tum demum ueram deditionem facerc conatus ẽ.
igitũ legatos ad consulem cum suppliciis mittit ꝗ
tantum modo ipsi.liberisq uitam peterent. aliax
omnia dederent populo xo. Sed Metello iam an¬
tea experimentis cognitum erat genus numida¬
rum infidum. ingenio mobili rerum nouarum
auidum esse. Itaq legatos alium ab alio diuersos
aggreditur: ac paulatim temptando. postqͣ oppõ¬
tunos sibi cognouit multa pollicendo persuadei uti
iugurtham maxime uiuum: sin id procedat par
necatum sibi traderent. Cȩterum palam quodx
ex uoluntate foret regi nunciare iubet: ddeinde
ipse paucis dicbus intento atq infesto exercitu

Expanded text:
ne quispiam ordine egrederetur, ut cum signis ne quispiam ordine egrederetur, ut cum signis frequentes incederent, miles cibum et arma portaret. Ita prohibendo a delictis magis quam vindicando exercitum brevi confirmauit. Interea Iugurtha, ubi quae Metellus agebat ex nuntiis accepit, simul de innocentia eius certior Romae factus, diffidere suis rebus ac tum demum veram deditionem facere conatus est. Igitur legatos ad consulem cum suppliciis mittit, qui tantummodo ipsi liberisque vitam peterent, alia omnia dederent populo Romano. Sed Metello iam antea experimentis cognitum erat genus Numidarum infidum, ingenio mobili, novarum rerum auidum esse. Itaque legatos alium ab alio diuersos aggreditur ac paulatim temptando, postquam opportunos sibi cognovit, multa pollicendo persuadet, uti Iugurtham maxime viuum, sin id parum procedat, necatum sibi traderent. Ceterum palam quae ex voluntate forent regi nuntiari iubet. Deinde ipse paucis diebus intento atque infesto exercitu