comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
ñ resistit illi ullũ malũ. Bene nota
ẽ om̃ib appropinquantib ei: ⁊eis
qui considerant eam diligenter:
Om̃e autẽ p̾ciosum ñ est illa dignũ:
Et illud. Propter hoc optaui: ⁊datꝰ
ẽ mͥ sensus. ⁊ inuocaui. ⁊ uenit in
me sp̃s sapientiȩ: & p̃posui illam
cerimoniis ⁊ sedibꝰ: ⁊ honestatem
nichil ẽẽ dixi ad comparationem
ipsius: nec comparaui illi lapidẽ
p̃ciosũ: qm̃ omne aurũ in cõpara¬
tione illiꝰ arena ẽ exigua ⁊ tanqͣm
lutum estimabit᷑ argentũ ad illã:
hec isti si aut legerent aut ñ im¬
pie legerent.uiderent omĩa in
utriꝰq testam̃ti scͥpturis. ⁊ ad ex¬
petendũ ⁊ ad fugiendum. ⁊ ad su-¬
mendũ. ⁊ ad reiciendum sͥ concor-¬
dantia: ⁊ suis gradib ordinata:
De eo quod scͥptum ẽ in lege. Si
ambulau̾itis in lege ⁊ precepta
mea custodieritis: dabo pluuias
tempore suo: ⁊ ꝓducet terra fructꝰ
suos. ⁊arbores poma. ⁊ uindemie

Expanded text:
non resistit illi ullum malum; bene nota non resistit illi ullum malum; bene nota est omnibus adpropinquantibus ei et eis. qui considerant eam diligenter. omne autem pretiosum non est illi dignum et illud: propter hoc optaui. et datus est mihi sensus. et inuocaui, et uenit in me spiritus sapientiae. et praeposui illam regimoniis et sedinihil esse duxi ad comparationem ipsius. Nec comparavi illi lapidem pretiosum: quoniam omne aurum in comparatione illius arena est exigua et tamquam lutum aestimabitur argentum ad illam. haec isti si aut legerent aut non inpie legerent. uiderent omnia in utriusque testamenti scripturis et ad expetendum et ad fugiendum et ad sumendum et ad reiciendum sibi concordantia et suis gradibus ordinata. De eo, quod scriptum est in lege: si ambulaueritis in lege et praecepta mea custodieritis, dabo pluuias tempore suo et producet terra fructus suos et arbores poma et uindemiae
Abbreviated transcription (Latin):
ad tantam egestatem diues ille re-¬
digitur. ut abeo pauꝑe quem ne-¬
glexerat digito breui in aqua tin-¬
cto arenti lingue sue humorẽ stil¬
lari deprecetur: intelligant. quo¬
modo fiant pauperes inimici dei.
⁊ id ee̾ cognoscant quod in lege scͥp¬
tum ẽ ego sum qui diuitias do ami-¬
cis meis. ⁊ pauꝑtatem inimicis. Nã
istas diuitias temporales ⁊ inuet̾e
scͥptura ẽẽ contemptas ⁊ suꝑiꝰ docur
uininnumerabilib locis qui lege¬
re uoluerit inueniet. Unde ẽ etiã
illud. Melius ẽ modicum iusto:
suꝑ diuitias peccatorum multã:
et illud bonum mͥ lex oris tui: suꝑ
milia auri ⁊ argenti. Et illud Iu-¬
ditia dei uera iustificata in idip¬
sum: desiderabilia suꝑ aurum et
lapidem p̾ciosum multum. Et il¬
lud. Beatus uir qui inuenit sapien¬
tiam: ⁊ in mortalis qui uidet pru-¬
dentiam. Meliꝰ est enim illam mer-¬
cari: quam auri i argenti thesauros:
Preciosior est autẽ lapidib optimis.

Expanded text:
ad tantam egestatem diues ille read tantam egestatem diues ille redigitur, ut ab eo paupere, quem neglexerat, digito breui in aqua tincto arenti linguae suae humorem stillari deprecetur, intellegant, quomodo fiant pauperes inimici dei, et id esse cognoscant. quod in lege scriptum est: ego sum. qui diuitias do amicis meis et paupertatem inimicis. Nam istas diuitias temporales et in uetere scriptura esse contemptas et superius docui et innumerabilibus locis, qui legere uoluerit inueniet. unde est etiam illud: melius modicum iusto super diuitias peccatorum multas et illud: bonum mihi lex oris tui super milia auri et argenti et illud: iudicia dei uera iustificata in id ipsum desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum et illud: beatus uir. qui inuenit sapientiam, et inmortalis, qui uidet prudentiam. melius est enim illam mercari quam auri et argenti thesauros; pretiosior est autem lapidibus optimis,
Abbreviated transcription (Latin):
nerit ingłam patris sui ⁊ laudem
at ad contemptũ rerum tẽporaliũ
ñ uideo. Quod si ꝓpt̾ea pertinet.
ne aliquis territus de taliũ rerũ
dampnis xp̃m confiteri aut eru-¬
bescat aut timeat: quid habent
cum ⁊ nos dicimus ita e̾e̾ ista mu¬
nera di. ut tamen sint infima. & in
comparatione salutaris confessio¬
nis ñ solum amittenda. s ultro etiã
ꝓhicienda: carnalib tam̃ hec aman-¬
tib ⁊ nondum capientib ꝓmissa
celestia ne abidolis ⁊ demonibus
ista peterent utiliter a dño deo
esse pollicita:
Ego sum qui diuitias do ami¬
cis meis: ipauꝑtatem inimicis. hu¬
ic sententiȩ illud opponunt quod
dñs dicit. Beati pauꝑes sp̃u: qm̃ ip
sorum ẽ regnum cȩlorum. ⁊ ue uob̃
diuitib quia recepistis consolationẽ
ur̃am. S cur nolunt ⁊ alia in euan¬
qm̃ ipsi hereditate possidebunt ter-¬
ram. Ecce habent amicos di heredi-¬
tate terrȩ diuites fieri. Cum autẽ

Expanded text:
nerit in gloria Patris sui et laude nerit in gloria Patris sui et laude at ad contemptum rerum temporalium non video. Quod si propterea pertinet, ne aliquis territus de talium rerum damnis, Christum confiteri aut erubescat, aut timeat, quid habent quod dicant? Dicimus ita esse ista munera Dei, ut tamen sint infima, et in comparatione salutaris confessionis, non solum amittenda, sed ultro etiam projicienda: carnalibus tamen haec amantibus, et nondum capientibus promissa coelestia, ne ab idolis et daemonibus ista peterent, utiliter a Domino Deo esse pollicita. Ego sum qui divitias do amicis meis, et paupertatem inimicis meis. Huic sententiae illud opponunt quod Dominus dicit, Beati pauperes spsorum est regnum caelorum et: uae uobis diuitibus, quia percepistis consolationem uestram. sed cur nolunt et alia in euanquoniam ipsi hereditate possidebunt terram. ecce habent amicos dei hereditate terrae diuites fieri. cum autem
Abbreviated transcription (Latin):
tur hȩc ẽẽ contempta: audiant pro-¬
phetam abicientẽ talẽ felicitatẽ: et
ad unũ dm̃n dm̃ confugiendũ esse
cantantẽ. Ita em̃i dicit. de gladio
maligno erue me: ⁊exime me de
manu filiorũ alienorũ. Quorum os
locutũ ẽ uanitatẽ: ⁊ dextera eorũ
dextera iniquitatis. Quorum filii
ipsorum uelud nouellȩ constabilitȩ
in iuuentute sua. Filiȩ eorum com¬
positȩ: ⁊ ornatȩ sicut similitudo
templi. Cellaria eorum plena erue
tantia ex hoc inhoc. Oues eorum
fecundȩ. multiplicantes in exitib
suis: boues eorum crassi: Non est
ruina sepis nec exitus: neq elamor
inplateis eorum. Beatũ dixerunt
irrideatur ista felicitas in homi¬
nib impiis: ⁊ tota beatitudo indo
solo inconcussa figatur. Illi enim
putauerunt huic loco ueteris testa¬
menti. quod dñs ait. omnis qͥ con¬
fessus fuerit me ⁊ u̾ba mea ingente
ista ad ultera ⁊ peccatrice ⁊ filius
hominis confitebitur illũ cũ ue¬

Expanded text:
tur haec esse contempta, audiant protur haec esse contempta, audiant prophetam abjicientem talem felicitatem, et ad unum Dominum Deum confugiendum esse cantantem. Ita enim dicit: De gladio maligno erue me et exime me de manu filiorum alienorum, quorum os locutum est uanitatem, et dextera eorum dextera iniquitatis. quorum filii ipsorum uelut nouellae constabilitae in iuuentute sua. filiae eorum compositae et ornatae sicut similitudo temtantia ex hoc in hoc. Oves eorum fecundae, multiplicantes in exitibus suis; boves eorum crassae. Non est ruina sepis, nec exitus, neque clamor in plateis eorum. Beatum dixerunt irrideatur ista felicitas in hominibus impiis, et tota beatitudo in Deo solo inconcussa figatur. Illi enim putaverunt huic loco Veteris Testamenti, quod Dominus ait, Omnis qui confusus fuerit me aut verba mea in gente ista adultera et peccatrice, et Filius hominis confundetur illum, cum ve
Abbreviated transcription (Latin):
igrex ouium possint etiã sp̃italit̾
intelligi. s nunc ad rem ñ ꝑtinet
ista tractatio. Si autẽ in ipso nouo
testamento cuiꝰ p̃mium ⁊ heredi
rum temporaliũ contemptores.
ut in euangłio sͥ seruiant ꝓmit¬
tit multiplicationẽ earundem
rerum in hoc scło dicens. qd̃ accipi¬
ent in hoc scło cencies tantum in
etiam inuetere scͥptura dicitur
fideli homini totus mundus di-¬
uitiarum ẽ. unde et exultat apłs
dicens. quasi nichil habentes. et
omnia possidentes: si gͦ innouo
testam̃to preter ȩternã possessio¬
nem quȩ ꝓmittit᷑ scĩs. huiꝰ quoq¬
possessionis quȩ transitura ẽ mul¬
tiplicatio ñ subtrahitur ⁊ tanto
fit uberior quanto contentiꝰ pos¬
sidetur: quantomagis inuetere
testam̃to carnalis ppłi premia
talia ẽẽ debuerunt. in ipso tam̃
uno et uero do gubernatore om¬
nium temporũ omĩa ꝓtempore mo-¬
derante ⁊ amministrante: s ne in
solis noui testam̃ti libris isti arbitrẽ¬

Expanded text:
et grex ouium possint etiam spiritaliter et grex ouium possint etiam spiritaliter intellegi. sed nunc ad rem non pertinet ista tractatio. si autem in ipso nouo testamento, cuius praemium et hereditrum temporalium contemptores, ut in euangelio sibi seruiant, promittit multiplicationem earundem rerum in hoc saeculo dicens. quod accipient in hoc saeculo centies tantum, in etiam in uetere scriptura dicitur: fideli homini totus mundus diuitiarum est. unde exultat apostolus dicens: quasi nihil habentes et omnia possidentes: si ergo in nouo testamento praeter aeternam possessionem, quae possessionis quae transitura est, multiplicatio non subtrahitur, et tanto fit uberior, quanto contemptius possidetur; quanto magis in Veteri Testamento carnalis populi praemia talia esse debuerunt, ipso tamen uno et vero Deo gubernatore omnium temporum omnia pro tempore moderante et administrante. 2. Sed ne in solis Novi Testamenti libris isti arbitren
Abbreviated transcription (Latin):
sum sibi: ⁊ tollat crucem suam. et
sequatur me. Quid enim ꝓdest
homini si totum mundũ lucret᷑.
animȩ autẽ suȩ detrim̃tum paci¬
at᷑: Aut quam dabit homo com¬
mutationẽ ꝓ anima sua: Sexilla
regula ostent᷑itur nee contrariũ.
qua notum ẽẽ iam debet carnali
adhuc ppło congruenter carnalia
⁊ temporalia premia fuisse ꝓmis-
eñi ipse adimantiꝰ posuit testimo¬
nium de euangłio: uͥ dñs ait: No¬
lite iurare neq ꝑcȩlum quia tro¬
nus eius est: neq ꝑ terram quia
scabellum ẽ pedum eius: Quod
quidem ⁊ inueterib libris scͥptũ
ẽ celum mͥ tronus ẽ terra scabellũ
pedum meorum. Quid gͥ mirũ
sibona troni sui dat sp̃italit̾ sibi
seruientib ⁊ bona scabelli pedum
suorũ dat carnaliter sibi seruien
rior sicut suꝑiora sunt celestia
uinferiora terrestria: quãquam
illa omnia id est ager & pratum
ifructus uentris: ⁊ fructus terrȩ
⁊ ium̃torum larmentum boum.

Expanded text:
sum sibi et tollat crucem suam et sum sibi et tollat crucem suam et sequatur me. quid enim prode est homini, si totum mundum lucretur, animae autem suae detrimentum patiatur? aut quam dabit homo commutationem pro anima sua? sed ex illa regula ostenditur non esse contrarium, qua notum esse iam debet carnali adhuc populo congruenter carnalia et temporalia praemia fuisse promisenim ipse Adimantus posuit testimonium de euangelio, ubi dominus ait: nolite iurare neque per caelum, quia thronus eius est. neque per terram, quia scabellum est pedum eius. quod quidem et in ueteribus libris scriptum est: caelum mihi thronus est, terra scabellum pedum meorum. quid ergo mirum, si bona throni sui dat spiritaliter sibi seruientibus et bona scabelli pedum suorum dat carnaliter sibi seruientrior, sicut superiora sunt caelestia et inferiora terrestria? quamquam illa omnia, id est ager et pratum et fructus uentris et fructus terrae et iumentorum et armentum boum
Abbreviated transcription (Latin):
d̾s nesciret: cui dederit hanc potes¬
tatem: Nouerat utiq uoluntatẽ
serui sui: s ut ceteris etiam homi¬
nib ad imitandum in notesceret
ea quȩ incorde dauid iam nota do
erat inimici dilectio: dedit illi in
potestatem inimicum: quem non¬
dum uolebat occidi ꝓpter certam
rerum dispositionẽ quam ꝑ illũ
impleri oportebat. Ita ⁊ dauid
bonitas cõmendata ẽ ut haberẽt
homines quod amarent. n saulis
malitia ad exitum digniorẽ dilata
ẽ ut haberent homines quod ti¬
merent:
De eo quod indeuteronomio
scͥptum ẽ. Si aure audieris
uocem dñi di tui benedictus es
in agro tuo: benedictus es inpra-¬
to tuo: benedictus fructꝰ uentris
tui. ⁊ fructus terrȩ tuȩ. ⁊generatio¬
nes iumentorũ tuorũ. ⁊ arm̃tum
boum tuorũ. igrex ouium tuarũ.
benedictus es in introitu tuo et
egressu hu ic capitulo illud dicut
in euangłio ẽẽ contrarium. Siquiᷤᷤ
uult me sequi. abneget semetip¬

Expanded text:
deus nescierit, cui dederit hanc potesdeus nescierit, cui dederit hanc potestatem. nouerat utique uoluntatem serui sui, sed ut ceteris etiam hominibus ad imitandum innotesceret ea quae in corde Dauid iam deo nota erat inimici dilectio dedit illi in potestatem inimicum, quem nondum uolebat occidi, propter certam rerum dispositionem, quam per illum inpleri oportebat. ita et Dauid bonitas commendata est, ut haberent homines quod amarent, et Saulis malitia ad exitum digniorem dilata est, ut haberent homines quod timerent. De eo, quod in deuteronomio scriptum est: si aure audieris uocem domini dei tui, benedictus es in agro tuo, benedictus es in prato tuo, benedictus fructus uentris tui et fructus terrae tuae et generationes iumentorum tuorum et armentum boum tuorum et grex ouium tuarum; benedictus es in introitu tuo et egressu. huic capitulo illud dicunt in euangelio esse contrarium: si quis uult me sequi, abneget semet ip
Abbreviated transcription (Latin):
potiꝰ quam occidere: Non enĩ erat
missus occidere. s neq ꝓhibitus
immo etiam diuinitus audierat
se inpune facere quicquid uellet
inimico: ⁊ tamen tanquã potesta¬
tẽ ad mansuetudinẽ contulit: di¬
catur mͥ quem timuit: cũ inter¬
ficere noluit: Nec hominẽ possu¬
mus dicere timuisse quẽ accepe¬
rat inpotestatem: nec dm̃ qͥ dede¬
rat. Ybi gͦ nec difficultas fuit
occidendi nec timor: dilectio ꝓfe¬
cit inimico Ecce dauid ille bel¬
lator impleuit p̾ceptum xp̃i qd̃
accepimꝰ ut diligamꝰ inimicos:
Atq utinam hoc imitarent᷑ isti qͥ
humanum affectum miscdĩȩ ad
nescio que crudelia deliramenta
torserunt. Dum enim credunt
panem plorare. quod fieri ñ potest
ñ eum porrigunt homini quem
plorantem uident. fortassis dicant
sicut solent ceci iactare insana con¬
uitia meliorẽ fuisse dauid qui peꝑ.¬
cit inimico: quã dm̃ qui dederit
ei occidendi potestatẽ. Quasi uero

Expanded text:
potius quam occidere. non enim erat potius quam occidere. non enim erat iussus occidere sed neque prohibitus; immo etiam diuinitus audierat se inpune facere quicquid uellet inimico; et tamen tantam potestatem ad mansuetudinem contulit. dicatur mihi quem timuit, cum interficere noluit. nec hominem possumus dicere timuisse, quem acceperat in potestatem, nec deum. qui dederat. ubi ergo nec difficultas fuit occidendi nec timor, dilectio pepercit inimico. ecce Dauid ille bellator inpleuit praeceptum Christi. quod accepimus, ut diligamus inimicos. atque utinam hoc imitar.ntur isti, qui humanum adfectum misericordiae ad nescio quae crudelia deliramenta torserunt! dum enim credunt panem plorare, quod fieri non potest, non eum porrigunt homini. quem plorantem uident. fortassis dicant, sicut solent caeci iactare insana conuicia, meliorem fuisse Dauid, qui pepercit inimico, quam deum qui dederat ei occidendi potestatem: quasi uero
Abbreviated transcription (Latin):
meus si feci istud. si est iniquitas
in manib meis: si reddidi retribu¬
entib m mala: decidam merito
ab inimicis meis in anis. Quis hoc
diceret᷑ nͥ qui sciret hoc do place¬
re. ut malum ꝓ malo non reddat:
S hoc ꝑfectorum ẽ ut ñ oderint
inpeccatorib nͥ peccata. ipsos autẽ
homines diligant: et cum uindi¬
cant ñ uindicent acerbitate se¬
uitiȩ s moderatione iusticiȩ: ne
ipsa relaxatio peccati plus noceat
peccatori quam pena uindicte: Nec
tam̃ hoc fecerunt iusti homines
nͥ auctoritate diuina: ne qͥs arbi¬
tretur passim sͥ ẽẽ ꝑmissũ necare
quem uelit: aut iudicio ꝑsequi.
aut penis quibuslibet affligere:
Aliquando autem aꝑte ponitur
inscͥpturis ipsa diuina auctoritaᷤᷤ
aliquando autem occultatur. ut
⁊ manifestis lector instruatur. et
exerceatur obscuris. Certe in imi¬
cum ⁊ꝑsecutorẽ suũ nimis ingra¬
tum ⁊ nimis infestum saul regẽ
accepit dauid inpotestate. ut ei fa¬
ceret quod uellet: ⁊ elegit parcere

Expanded text:
tud, si est iniquitas in manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala, decidam merito ab inimicis meis inanis? quis hoc diceret, nisi qui sciret hoc deo placere, ut malum pro malo nemo reddat? sed hoc perfectorum est, ut non oderint in peccatoribus nisi peccata, ipsos autem homines diligant; et cum uindicant. non uindicent acerbitate saeuitiae, sed moderatione iustitiae, ne ipsa relaxatio peccati plus noceat peccatori quam poena uindictae. nec tamen hoc fecerunt iusti homines nisi auctoritate diuina, ne quis arbitretur passim sibi esse permissum necare quem uelit aut iudicio persequi aut poenis quibuslibet adfligere. aliquando autem aperte ponitur in scripturis ipsa diuina auctoritas, aliquando autem occultatur. ut et manifestis lector instruatur et exerceatur obscuris. Certe inimicum et persecutorem suum nimis ingratum et nimis infestum Saul regem accepit Dauid in potestatem, ut ei faceret quod uellet; et elegit parcere
Abbreviated transcription (Latin):
tia atq concordia: ut nulla maior
cisus etiã in terra laborantẽ sterilitaᷤᷤ
sequeret᷑: illis autẽ ꝑ quorũ ministe¬
riũ inp̃dicando di u̾bo fratres libe¬
rabant᷑. etiã in crastino minime co-¬
gitantib fructuosa terra seruiret:
Qd̃ si inuetere testam̃to ex horrescunt
maledicto di terrã sterilẽ factam e̾e̾
peccatorꝰ curñ ĩ nouo testam̃to ex

Expanded text:
tia atque concordia, ut nulla maior tia atque concordia, ut nulla maior cisus, etiam in terra laborantem sterilitas sequeretur, illis autem, per -quorum ministerium in praedicando dei uerbo fratres liberabantur, etiam de crastino minime cogitantibus fructuosa terra seruiret ? quodsi in uetere testamento exhorrescunt maledicto dei terram sterilem factam esse peccatori, cur non in nouo testamento
Abbreviated transcription (Latin):
niret᷑. calũniantes manichei. ⁊ ȩuã¬
głio contrariũ demonstrare cupien¬
tes. ñ sane mͥ uident᷑ cogitare cum ho¬
minib se agere: sed ꝓrsus quasi peco¬
ra ẽent qui eos audirent. uel eorum
scͥpta legerent. sic abusi sunt imꝑi.¬
tia eorum ⁊ tarditate ingenii uł
potiꝰ animi cecitate Quippe dixe¬
runt huic capitulo illud in euan
głio ẽẽ contrarium. qd̃ dñs ait dis¬
cipulis suis. nolite cogitare de cras¬
tino: nã crastinꝰ dies ipse cogitabit
sͥ Respicite uolatilia celi quia ñ
seminant neq metunt neq colli¬
gunt inhorrea. Quasi uero cam par-¬
ricida discipłis xp̃i cõparandꝰ fuit.
ut qm̃ ille meruit penã sterilitatiᷤᷤ
terrȩ consequens eẽt ut eandẽ steri¬
litatẽ isti etiam paterent᷑: qͥ dñm
głio parabant᷑ Immo etiã inistis
duob capitulis quorũ unũ de gene¬
si alterũ de euangłio tamquã sͥ ini-¬
mica posuert̃ tanta inuenit᷑ amiti¬

Expanded text:
niretur, calumniantes Manichaei, et Evanniretur, calumniantes Manichaei, et Evangelio contrarium demonstrare cupientes, non sane, mihi videntur cogitare cum hominibus se agere, sed prorsus quasi pecora forent, qui eos audirent vel eorum scripta legerent; sic abusi sunt imperitia eorum et tarditate ingenii, vel potius animi caecitate. Quippe dixerunt huic capigelio esse contrarium. quod dominus ait discipulis suis: nolite cogitare de crastino; nam crastinus dies ipse cogitabit sibi. respicite uolatilia caeli, quia non seminant neque metunt neque colligunt in horrea. quasi uero Cain parricida discipulis Christi conparandus fuit, ut, quoniam ille meruit poenam sterilitatis terrae, consequens esset, ut eandem sterilitatem isti etiam paterentur, qui domgelio parabantur. immo etiam in istis duobus capitulis, quorum unum de Genesi, alterum de euangelio tamquam sibi inimica posuerunt, tanta inuenitur amici
Abbreviated transcription (Latin):
meliorẽ multũ filiorũ atq filiarũ:
Nom̃ ȩternũ dabo illis: nec uniquã
de erit. Certis enim qͥbusdã umbͥs
⁊ figuris rerum ante dñi aduentũ
scd̾m mirabilẽ atq ordinatissimã
distributionẽ tẽporũ ppłs ille tene¬
bat᷑ qͥ testam̃tũ uetus accepit. Ca¬
men in eo tanta p̃dicatio ⁊ p̃nun¬
tiatio noui testam̃ti ẽ: ut nulla in
euangłica atq apłica disciplina re-¬
ꝑiant᷑ quamuis ardua ⁊ diuina p̾¬
cepta ⁊ ꝓmissa quȩ illis etiam libris
ueterib desint: s sc̃ȩ scͥpture ñ te¬
merarios ⁊ suꝑbos accusatores s di¬
ligentes ⁊pios lectores desiderant:
e eo quod scͥptum est
ingenesi: ⁊dixit ds ad cam. Qͥd feci¬
sti: uox sanguinis fratris tui clamat
ad me de terra. Nunc maledictus
eris a faciȩ terre: quȩ absorbuit et
recepit sanguinẽ fratris tui excede
capitulo genesȩos quo maledictũ
accepit cain. ut terre sterilitate pu¬

Expanded text:
meliorem multum filiorum atque filiarum: meliorem multum filiorum atque filiarum: nomen aeternum dabo illis nec umquam deerit. certis enim quibusdam umbris et figuris rerum ante domini aduentum secundum mirabilem atque ordinatissimam distributionem temporum populus ille tenebatur, qui testamentum uetus accepit; tamen in eo tanta praedicatio et praenuntiatio noui testamenti est. ut nulla in euangelio atque apostolica disciplina reperiantur quamuis ardua et diuina praecepta et promissa. quae illis etiam libris ueteribus desint. sed sanctae scripturae non temerarios et superbos accusatores, sed diligentes et pios lectores desiderant. De eo quod scriptum est in genesi: et dixit deus ad Cain: quid fecisti? uox sanguinis fratris tad me de terra. Nunc maledictus eris a facie terrae, quae absorbuit et recepit sanguinem fratris tui ex caedcapitulo Geneseos, quo meledictionem accepit Cain, ut terrae sterilitate pu
Abbreviated transcription (Latin):
uxorẽ suã diligat: mulier autem
timeat uirũ. Nonne alio loco eui¬
dentissime ostendit utriꝰq sexus
i naturã ⁊ coniunctionẽ adño do
conditore atq ordinatore consis¬
tere cum dicit. uerũtam̃ neq mu¬
lier sine uiro. neq uir sine muliere
indño: sicut eñi mulier ex uiro.
ita ⁊uir ꝑ mulierẽ omĩa autẽ ex
do: Qd̃ isti siconsiderare uellent.
ñ quibusdã capitulis separatis. et
adu̾sum se inuicem magna fraude
collatis caliginẽ facerent imꝑitis:
testam̃to uno sẽõ sp̃u conseripta et
cõmendata ẽẽ sentirent. Na ⁊ inue
nouo solo arbitrent᷑ eẽ laudatos
a dño. uͥ dicit ẽẽ quosdam qͥse ipsos
castrauert̃ ꝓpter regnũ cȩlorum:
⁊ addidit qui potest caꝑe capiat:
Nã ⁊ ẏsaias ita dicit hec dicit dñs
spadonib eis qui custodierint
p̃cepta mea. ⁊elegerint sͥ quȩ ego
uolo:⁊ capaces fuerint testamenti
mei: dabo eis indomo mea:⁊inmu¬
ro meo locum nominatissimum:

Expanded text:
ut se ipsum diligat: mulier autem ut timeat uirum. nonne alio loco euidentissime ostendit utriusque sexus et naturam et coniunctionem a domino deo conditore atque ordinatore consistere, cum dicit: uerumtamen neque mulier sine uiro neque uir sine muliere in domino. sicut enim mulier ex uiro, ita et uir per mulierem: omnia autem ex deo? quod isti si considerare uellent, non quibusdam capitulis separatis et aduersum se inuicem magna fraude conlatis caliginem facerent inperitis, testamento uno sancto spiritu conscripta et commendata esse sentirent. Nam et in nouo solo arbitrentur esse laudatos a domino, ubi dicit esse quosdam, qui se ipsos castrauerunt propter regnum caelorum, et addidit: qui potest capere. capiat. nam et Esaias ita dicit: haec dicit dominus spadonibus eis: qui custodierint praecepta mea et elegerint sibi, quae ego uolo. et capaces fuerint testamenti mei, dabo illis in domo mea et in muro meo locum nomina tissimum,
Abbreviated transcription (Latin):
iustorũ animis p̃mium futurum
re quale corpꝰ iustorum ꝑ inmuta¬
tionẽ in resurrectone futurum sit.
qͥa ñ nubent neq uxores ducent.
s erunt sicut angłi incęlis: hanc
gͦ immutationẽ futurã corporum
sc̃orũ uolens insinuare: dixit apłs
dico eñi uob̃ fratres: quia caro ⁊ san¬
guis regnum di ñ possidebunt. Qd̃
ñuna separata ⁊ ad fraudẽ cõme-¬
morata sententia: s toto ipso epłȩ
loco ꝑtractato uel potiꝰ lecto. ñ eñi
res obscura ẽ inueniri potest: Sic
eñi dicit. Oportet corruptibile hoc
induere incorruptionẽ: ⁊ mortale
hoc induere in mortalitatẽ. Quod
eũ de corpore dicere: de suꝑiorib
manifeste inuenit᷑ cũ ait. Non oĩs
caro eadem caro. Alia quidem ho¬
minũ. alia autẽ pecorum. alia uero
uolucrum. alia piscium: ⁊corpora
cȩlestia.: ⁊ corpora t̾restria: S alia
ẽ celestiũ gła: ⁊ alia terrestriũ. Alia
gła solis. alia głalune: ⁊alia gloria

Expanded text:
iustorum animis praemium futurum iustorum animis praemium futurum re, quale corpus iustorum per inmutationem in resurrectione futurum sit, quia neque nubent neque uxores ducent. sed erunt sicut angeli in caelis, hanc ergo inmutationem futuram corporum sanctorum uolens insinuare dixit apostolus: dico enim uobis, fratres, quia caro et sanguis regnum dei non possidebunt. quod non una separata et ad fraudem commemorata sententia, sed toto ipso epistulae loco pertractato uel potius lecto - non enim res obscura est — inueniri potest. sic enim dicit: oportet corruptibile hoc induere hoc induere immortalitatem. Quod eum de corpore dicere, de superioribus manifeste invenitur, cum ait: Non omnis caro eadem caro: alia quidem hominum, alia autem pecorum; alia caro volucrum, alia piscium. Et corpora coelestia, et corpora terrestria: sed alia est coelestium gloria, alia terrestrium; alia gloria solis, alia gloria lunae, et alia gloria
Abbreviated transcription (Latin):
la. Deinde si inmustelam potest.
cur inmurẽ ñ potest: Et sunistũ
potest: cur instellionẽ ñ potest:
Et si in eum potest᷑cur in locustam
ñpote st: deinde inapem: deinde
in mus cam. deinde incimicẽ. atq
inde usq ad pulicẽ ⁊ siquid ẽ aliud
multo minutiꝰ ꝑuenire: Ubi enim
terminũ contituant ñ inueniunt:
atq ita ꝑistam nugatoriã creduli¬
tatẽ conscientiȩ illorum innume¬
rabilib homicidiorũ sceleribus
obruunt᷑. Nam exeo quod scͥptum
ẽ sanguinẽ pecoris animã eius e̾e:
preter id quod supra dixi ñ ad me
ꝑtinet quid agatur de pecoris ani¬
ma. Possum etiã int̾pretari p̃ceptũ
illud insigno ẽẽ positum. si eñi dñs
dubitauit dicere. hoc ẽ corpꝰ meum:
cũ signũ daret corporis sui. Qd̃ autẽ
ait apłs. caro ⁊ sanguis regnũ d̃i ñ
possidebunt: etiã in lege dictum ẽ
Non ꝑmanebit inistis sp̃s meus: qm̃
caro sunt. Et tocies in ueterib libͥs

Expanded text:
la. deinde si in mustelam potest, la. deinde si in mustelam potest, cur in murem non potest? et si in istum potest, cur in stellionem non potest? et si in eum potest, cur in locustam non potest? deinde in apem, deinde in muscam, deinde in cimicem atque inde usque in pulicem et si quid est aliud multo minutius peruenire? ubi enim terminum constituant, non inueniunt atque ita per istam nugatoriam crudelitatem conscientiae illorum innumerabilibus homicidiorum sceleribus obruuntur. Nam ex eo, quod scriptum est sanguinem pecoris animam eius esse, praeter id, quod supra dixi, non ad me pertinere, quid agatur de pecoris anima, possum etiam interpretari praeceptum illud in signo esse positum. non enim dominus dubitauit dicere: hoc corpus meum, cum signum daret corporis sui. Quod autem ait apostolus: caro et sanguis regnum dei non possidebunt, etiam in lege dictum est: non permanebit in istis spiritus meus, quia caro sunt. et totiens in ueteribus libris
Abbreviated transcription (Latin):
omĩa scdm horũ intellectũ acci-¬
disse dixit: ipsi aliqua ex parte lese
suam qua credidit ȩtiã rationales
id ẽ. hominũ animas. inbeluina
corpora posse contrudi : Qd gͦ faci¬
et de tanto scelere. si quando tar¬
dum iumentum plagis aut con¬
citatũ freno fatigauit in quo for¬
te patris eiꝰ anima fuerit: ut non
dicam qd̃ etiã occidere parentes
suos inter pediculos ⁊ pulices po¬
tuerit. aquorũ isti int̾fectione ñ tẽ¬
perant: Quid enim eis ꝓdest quod
aliquando negant usq ad ista minu¬
tissima animantia reuolui animas
humanas posse: Hoc eñi negant ne
ta multarum int̾fectionum rei tene¬
ant᷑: aut cogantur parcere pulicib
ipediculis ⁊cimicib. ⁊ tantas ab eis
molestias sine ulla cedis eorũ licen¬
tia sustinere. Nam uehem̃ter urgent᷑
cur inuulpeculã reuolui anima hu¬
mana possit ⁊ ñ possit in mustelam:
cum catulus uulpeculȩ fortasse e¬
tiam minor sit quã magna muste¬

Expanded text:
omnia secundum horum intellectum acciomnia secundum horum intellectum accidisse dixit, ipsi aliqua ex parte laesesuam, qua credidit etiam rationales, id est hominum animas in beluina corpora posse contrudi? quid ergo faciet de tanto scelere. si quando tardum iumentum plagis aut concitatum freno fatigauit, in quo forte patris eius anima fuerit? ut non dicam, quod etiam occidere parentes suos inter peduculos et pulices potuerit, a quorum isti interfectione non temperant. quid enim eis prodest, quod aliquando negant usque ad ista minutissima animantia reuolui animas humanas posse ? hoc enim negant, ne tam multarum interfectionum rei teneantur aut cogantur parcere pulicibus et peduculis et cimicibus et tantas ab eis molestias sine ulla caedis eorum licentia sustinere. nam uehementer urgentur, cur in uulpeculam reuolui anima humana possit et non possit in mustelam, cum catulus uulpeculae fortasse etiam minor sit quam magna muste
Abbreviated transcription (Latin):
qͥd ad nos ꝑtinet si anima pecoris
aut ledi ab interfectore potest: aut
possidere di regnũ ñ potest: Sed
qͥa de animis pecorum nimis st̃
isti solliciti: cũ eñi sint hominũ
animȩ rationales. reuolui tamen
eas inpecora existimant. causa sͥ
ẽẽ arbitrant᷑ regna cȩlorũ: si pecoꝵ
animis clausa ẽẽ consentiant: ꝗͥd
qd̾ etiam insultare ausus ẽ ppło isrł
adimantiꝰ unꝰ ex disciplis manichȩi
quẽ magnum doctorẽ illius sectȩ
fuisse cõmemorant: Insultare gͦ
ausus ẽ ppło iudorũ: quod scđm eo¬
rum intellctum quo existimant
sanguinẽ ẽẽ animã parentũ ipsorũ
anime partim a serpentib deuorate:
partim igne consumptȩ: partĩ in
desertis atq asperrimis montium
locis arefacte sint. Qd̃ siuerum esse
quisquã concederet: sine scelere ta¬
men eorũ quib iste insultare uolu¬
it factum ẽe conuinceret. Non enĩ
parentũ suorũ animas quib illa

Expanded text:
quid ad nos pertinet, si anima pecoris quid ad nos pertinet, si anima pecoris aut laedi ab interfectore potest aut possidere dei regnum non potest? sed quia de animis pecorum nimis sunt isti solliciti — cum enim sint hominum animae rationales, reuolui tamen eas in pecora existimant — clausa sibi esse arbitrantur regna caelorum, si pecorum animis clausa esse consentiant. Quid? quod etiam insultare ausus est populo Israhel Adimantus, unus ex discipulis Manichaei. quem magnum doctorem illius sectae fuisse commemorant. insultare ergo ausus est populo Iudaeorum, quod secundum eorum intellectum, quo existimant sanguinem esse animam. parentum ipsorum animae partim a serpentibus deuoratae, partim igni consumptae, partim in desertis atque asperrimis montium locis arefactae sint. quod si uerum esse quisquam concederet. sine scelere tamen eorum. quibus iste insultare uoluit. factum esse conuinceret. non enim parentum suorum animas, quibus illa
Abbreviated transcription (Latin):
cum de sanguine multa faciant:
siue excipientes ⁊ canib uolucri¬
bq in escam ꝓponentes. siue effun¬
dentes aut ceno lutoq miscenteᷤ:
hȩc enĩ ialia innumerabilia:
sine difficultate homines de san¬
guine possunt facere. Ido isti quȩ¬
runt insultantes quomodo si san.¬
guis ẽ anima: ñ possit hominis in¬
t̾fector nocere animȩ. cum tantam
in eiꝰ sanguinẽ habeat potestatẽ:
Addunt etiã quod ait apłi paulus.
quia caro ⁊ sanguis regnũ dei ñ
possidebunt: idicunt. Si san-¬
guis ẽ anima sicut moy ses dicit.
nulla inueniet᷑ anima posse reg¬
num d̃i adipisci. Cui calumniȩ
pͥmo ita respondendũ ẽ: ut ipsi
cogantur ostendere uͥ scͥptum sit
in libris ueteris legis. qd̃ anima
humana sanguis sit Nusquam
enĩ hoc inuenient in illa scͥptu¬
ra: quã lacerare miseri quãdiu
conantur nullomodo intellige¬
re ꝑmittunt᷑. Qd̃ side anima hu¬
mana nichil tale ibi dictum est.

Expanded text:
cum de sanguine multa faciant cum de sanguine multa faciant siue excipientes et canibus uolucribusque in escam proponentes siue effundentes aut caeno lutoque miscentes ? haec enim et alia innumerabilia sine difficultate homines de sanguine possunt facere. ideo isti quaerunt insultantes, quomodo, si sanguinis est anima, non possit hominis interfector nocere animae, cum tantam in eius sanguinem habeat potestatem. addunt etiam, quod ait apostolus Paulus: quia caro et sanguis regnum dei non possidebunt et dicunt: si sanguis est anima, sicut Moyses dicit, nulla inuenietur anima posse regnum dei adipisci. cui calumniae primo ita respondendum est, ut ipsi cogantur ostendere, ubi scriptum sit in libris ueteris legis, quod anima humana sanguis sit. nusquam enim hoc inuenient in illa scriptura, quam lacerare miseri quamdiu conantur, nullo modo intellegere permittuntur. quodsi de anima humana nihil tale ibi dictum est,
Abbreviated transcription (Latin):
mus: ut ad diuinum ꝑueniamꝰ silen¬
tium. S si contraria dicunt ẽẽ ⁊elan¬
tẽ dm̃. uustum dm̃: qͥd dicturi sũt
cũ ⁊ in nouo testam̃to inuenio
relo di uos zelo uel adhibitum etiã
de uet̾ib in euangłio testimoniũ.
relus domꝰ tuȩ comedit me: Rur¬
sus inuetere cũ legunt iustꝰ dñs &
iusticiã dilexit. equitatẽ uidit uultꝰ
eiꝰ: nonne fatebunt᷑ etiã hoc modo
imperitis duo testam̃ta uideripos¬
se contraria. ut in nouo inueniamꝰ
zeli di inuetere iusticiã di. bene
autẽ intelligentib utrumq in
utroq magna sci sp̃s unitate et
pace concinere:
De eo quod scͥptum ẽ ñ e̾e̾ man-¬
ducandum sanguinẽ quod
anima sit carnis sanguis. huic
sententiȩ ueteris legis manichȩi
ex ȩuangłio illud opponunt qd̃
dicit dñs ñ ẽe timendos eos qui
occidunt corpus. anime autem
nocere ñpossunt: & disputant di¬
centes. Si sanguis anima ẽ quomͦ
homines potestatẽ in eã ñ habent.

Expanded text:
mus. ut ad diuinum perueniamus silenmus. ut ad diuinum perueniamus silentium. sed si contraria dicunt esse zelantem deum et iustum deum, quid „dicturi sunt, cum et in nouo testamento inuenio: zelo dei uos zelo et adhibitum etiam de ueteribus in euangelio testimonium: zelus domus tuae comedit me? rursus in uetere cum legunt: iustus dominus et iustitias dilexit, aequitatem uidit uultus eius, nonne fatebuntur etiam hoc modo inperitis duo testamenta uideri posse contraria, ut in nouo inueniamus zelum dei, in uetere iustitiam dei? bene autem intellegentibus utrumque in utroque magna sancti spiritus unitate et pace concinere? De eo, quod scriptum est non esse manducandum sanguinem, quod anima carnis sit sanguis. huic sententiae ueteris legis Manichaei ex euangelio illud obponunt, quod dicit dominus non esse timendos eos. qui occidere possunt corpus, animae autem nocere non possunt et disputant dicentes: si sanguis anima est, quomodo homines potestatem in eam non habent.
Abbreviated transcription (Latin):
appellatã miscđiam dicunt: quod
miserũ cor faciat. dolentis alienã
miseriã Nunqͥd gͦ uirtus miserũ
cor facit: Qd gͦ calumniosis tullius
responderet. nͥ miscđiȩ nomine cle-¬
m̃tiã se appellare uoluisse: Qm̃ recte
solemꝰ loqui: ñ solum u̾ba ꝓpria. s etiã
uicina usurpantes. Cuiꝰ auctoris m̃¬
tionem facere uolui: qm̃ ñ de requȩ¬
stio s de u̾bo ẽ. Sicut enĩ nr̃i aue¬
tores diuinarum scilicet litterar̃
de rebus maxime cogitauerunt:
sic mundanorũ auctorũ ꝓpe omĩs
cura de u̾bis ẽ. S habeo ȩuangłium
iom̃s noui testam̃ti libros: inqͥbus
miscđia dĩ frequentissime cõmen¬
datur. Si audent gͦ isti miseri etiã
inde faciant questionem: inegent
ẽe misericordẽ dm̃. ne miserũ cor
habere intelligat᷑ Sicut gͦ potest
ẽẽ indo miscdia sine cordis miseria.
sic etiã sine tabe atq cruciatu ani¬
mi relum di ñ dedignem acciꝑe: et
humani sermonis conditionẽ fera¬

Expanded text:
appellatam misericordiam dicunt, quod appellatam misericordiam dicunt, quod miserum cor faciat dolentis aliena miseria. numquid ergo uirtus miserum cor facit ? quid ergo calumniosis Tullius responderet. nisi misericordiae nomine clementiam se appellare uoluisse? quoniam recte solemus loqui non solum uerba propria, sed etiam uicina usurpantes. cuius auctoris mentionem facere uolui, quoniam non de re quaestio sed de uerbo est. sicut enim nostri auctores. diuinarum scilicet litterarum. de rebus maxime cogitauerunt, sic mundanorum auctorum prope omnis cura de uerbis est. sed habeo euangelium et omnes noui testamenti libros, in quibus misericordia dei frequentissime commendatur. si audent ergo isti miseri, etiam inde faciant quaestionem et negent esse misericordem deum, ne miserum cor habere intellegatur. sicut ergo potest esse in deo misericordia sine cordis miseria. sic etiam sine tabe atque cruciatu animi zelum dei non dedignemur accipere et humani sermonis condicionem fera
Abbreviated transcription (Latin):
his etiam u̾bis uti uoluit quȩ apud
homines inuitio poni solent: ut
inde amonerent᷑ etiã illa quȩ cum
aliqua dignitate dei se putant ho¬
mines dicere. indigna ẽe illiꝰ ma-¬
iestate: cui honorificũ poti silenti¬
um quã ulla uox humana cõpet̾et
Quero zelum hominis: ⁊ inuenio
ꝑturbationẽ cruciantẽ cor. Tam̃
cũ quero causam: nichil aliud in¬
uenio nͥ quod ñ patitur coniugis
adult̾ium. Maxime eñi iꝓpͥe inter
coniugia zelotipia dici solet. Itaq
si maritꝰ ee̾t ꝑseipsum beatus ⁊om¬
nipotens ⁊ iustus: sine ullo crucia¬
tu ⁊ tota facilitate ⁊ nulla iniqͥta¬
te peccatum coniugis uindicaret:
Quã tam̃ etiã actionẽ humano loqͦn¬
di modo: etiã si ñ ꝓpͥe translate tam̃
⁊ recte zelũ uocarẽ. Qͥs eñi tullio ca¬
lũniatꝰ ẽ qui certe nouerat latine
loqui cum ait cesari. nulla de uir¬
tutib tuis nec ammirabilior. nec
gratior miscdia ẽ: Et tam̃ ex eo

Expanded text:
his etiam uerbis uti uoluit, quae apud his etiam uerbis uti uoluit, quae apud homines in uitio poni solent, ut inde admonerentur etiam illa, quae cum aliqua dignitate dei se putant homines dicere, indigna esse illius maiestate, cui honorificum potius silentium quam ulla uox humana conpeteret. quaero zelum hominis et inuenio perturbationem cruciantem cor. tamen cum quaero causam, nihil aliud inuenio, nisi quod non patitur coniugis adulterium. maxime enim et proprie inter coniugia zelotypia dici solet. itaque si maritus esset per se ipsum beatus et omnipotens et iustus, sine ullo cruciatu et tota facilitate et nulla iniquitate peccatum coniugis uindicaret. quam tamen eius actionem humano loquendi modo etiamsi non proprie. translate tamen et recte zelum uocarem. quis enim Tullio calumniatus est, qui certe nouerat latine loqui, cum ait Caesari: nulla de uirtutibus tuis nec admirabilior nec gratior misericordia est? et tamen ex eo
Abbreviated transcription (Latin):
sertant. ⁊ decipiunt miseros: ñ in¬
telligentes totam spem salutis nr̃e
ẽẽ zelum di. hoc eñĩ nomine illa
eiꝰ significat᷑ prudentia qua nullã
a se animã fornicari impune ꝑmit.¬
tit: sicut ꝓpħa dicit. Perdes om̃s qͥ
fornicantur abste. Sicut eñi ea
quȩ dicitur iradi ñ ꝑturbatio
mentis ẽ s potentia uindicandi:
sic zelum di ñ crutiatũ animi quo
maritus adu̾sus uxorẽ uel uxor ad¬
u̾sus maritũ torqueri solent: sed
tranqͥllissimã sincerissimãq iusti¬
ciã qua nulla anima beata ẽẽ sinit᷑
falsis opinionib prauisq cupidi¬
tatib corrupta. ⁊ quodãmodo gͣ¬
uidata. Illi enim hȩc u̾ba exhorres¬
cunt: qͥ ñdum uiderunt in effabili
maiestati nulla u̾ba congruere: Sic
eñi ab istis u̾bis tẽꝑandũ putant:
quasi aliqͥd dignũ dodicant cum
ista ñ dicunt. Sẽs enim sp̃s hoc ipsũ
hominib intelligentib insinuans
quã sint ineffabilia sũma diuina:

Expanded text:
serunt et decipiunt miseros non inserunt et decipiunt miseros non intellegentes totam spem salutis nostrae esse zelum dei. hoc enim nomine illa eius significatur prouidentia, qua nullam a se animam fornicari inpune permittit, sicut propheta dicit: perdes omnes, qui fornicantur abs te. sicut enim ea quae dicitur ira dei, non perturbatio mentis est, sed potentia uindicandi, sic zelum dei non cruciatum animi, quo maritus aduersus uxorem uel uxor aduersus maritum torqueri solent, sed tranquillissimam sinceramque iustitiam. qua nulla anima beata esse sinitur, falsis opinionibus prauisque cupiditatibus corrupta et quodam modo grauidata. illi enim haec uerba exhorrescunt, qui nondum uiderunt ineffabili maiestati dei nulla uerba congruere. sic enim ab istis uerbis temperandum putant, quasi aliquid dignum deo dicant. cum ista non dicunt. sanctus enim spiritus hoc ipsum hominibus intellegentibus insinuans, quam sint ineffabilia summa diuina,
Abbreviated transcription (Latin):
iterum ds ur relans appellatur.¬
⁊ zelans eñi relauit. Huic capitu.¬
lo quod scͥptum ẽ ne ad oraueris
dos alienos cum caluniant᷑ mani¬
chȩi satis ostendunt placere sͥ ado¬
rari multos dos. Nec mirũ quan.¬
doquidẽ insecta sua numerosissi¬
mã dorum familiã cõmemorant.
atq cõmendant: quippe qͥ etiam
ad ista uisibilia uenerunt: quȩ ꝓ
istius ueritatis luce uenerantur
⁊ ad orant. et ideo displicet eis qd̃
scͥptum ẽ in exodo. ne adoraueris
dos alienos. Addunt etiã illud ꝓpt̾
hoc dictum ẽẽ. ds ur̃ zelans appellat᷑.
relans enĩzelauit: ut tanquam dm̃
relantem ñ amemus. cuiꝰ relo deos
alienos adorare ñsinim᷑. Et ido di¬
cunt ista ęuangłio ẽẽ contraria.
qm̃ dñs dicit᷑ pater iuste mundꝰ
te ñ cognouit: quasi ñ sit dicendꝰ
d̃s iustus. nͥ nos dos alienos ad ora-
re ꝑmittat. Iustum eñi dm̃ izelan¬
tẽ dm̃ tamquã contraria sͥ ẽẽ dis¬

Expanded text:
iterum: deus uester zelans appellaturiterum: deus uester zelans appellatur; zelans enim zelauit. huic capitulo, quod scriptum est: ne adoraueritis deos alienos, cum calumniantur Manichaei, satis ostendunt placere sibi adorari multos deos. nec mirum, quandoquidem in secta sua numerosissimam deorum familiam commemorant atque commendant. quippe qui etiam ad ista uisibilia uenerunt, quae pro ipsius ueritatis luce uenerantur et adorant; et ideo displicet eis, quod scriptum est in exodo: ne adoraueritis deos alienos. addunt etiam illud propter hoc dictum esse: deus uester zelans appellatur; zelans enim zelauit, ut tamquam deum zelantem non amemus, cuius zelo deos alienos zelare non sinimur. et ideo dicunt ista euangelio esse contraria, quoniam dominus dicit: pater iuste, et mundus te non cognouit, quasi non sit dicendus deus iustus, nisi nos deos alienos adorare permittat. iustum enim deum et zelantem deum tamquam contraria sibi esse dis
Abbreviated transcription (Latin):
bent uͥ libri ueteris testam̃ti predi-¬
cant dm̃ intemplis manu factis ñ
habitare: ⁊ tamen filius d̃i flagello
de restib facto expulit de templo
eos qui boues ⁊ columbas uendebãt.
inũmulariorum euertit mensas.
iait: domus patris mei domꝰ oratio.¬
nis uocabitur: uos autẽ fecistis il¬
lam speluncam latronum. Si ergo
aliquis etiam istis duob exadu̾so
capitulis constitutis. uelit imꝑi¬
tos deciꝑe. ⁊dicere inuetere testam̃¬
to magnificari dm̃ cuiꝰ dicit᷑ sedes
cȩlum: ⁊ terra scabellum pedum.
inegatur habitare in domo manu¬
facta. in nouo aut̃ testam̃to domꝰ eius
dicit᷑ templum constructum ab
hominib nonne manichei uł sero
fatebunt᷑ ⁊habitaculum i ꝑ manꝰ
hominũ factum ad aliquã signifi¬
cationẽ in utroq testam̃to accipi:
idm̃ ñ habitare in locis ab homi¬
nib fabricatis in utroq testam̃to
predicari:
e eo quod in exodo scͥptum est.
ne adoraueris deos alienos:&

Expanded text:
bent, ubi libri ueteris testamenti praedibent, ubi libri ueteris testamenti praedicant deum in templis manufactis non habitare ; et tamen filius dei nostri flagello de restibus facto expulit de templo eos, qui boues et columbas uendebant, et nummulariorum euertit mensas et ait: domus patris mei domus orationis uocabitur, uos autem fecistis eam speluncam latronum. si ergo aliquis etiam istis duobus ex aduerso capitulis constitutis uelit inperitos decipere et dicere in uetere testamento magnificari deum, cuius dicitur sedes caelum et terra scabellum pedum et negatur habitare in domo manufacta, in nouo autem testamento domus eius dicitur templum constructum ab hominibus: nonne Manichaei uel sero fatebuntur et habitaculum dei per manus hominum factum ad aliquam significationem in utroque testamento accipi et deum non habitare in locis ab hominibus fabricatis in utroque testamento praedicari ? De eo. quod in exodo scriptum est: ne adoraueritis deos alienos et
Abbreviated transcription (Latin):
oleum ad illuminationẽ: tymiama¬
ta. lapides preciosos. hoc ẽ berillos:
⁊ constituite tab̾naculum in quo cõ¬
parari uob̃cum possint. Cõmouent
etiã hinc manichei questionẽ: ⁊huic
scͥpturarum loco illud in ȩuangłio
dicunt eẽ ꝯtrarium quod ait dñs.
ñ iurabis neq ꝑcȩlũ qͥa sedes dĩ est
neq ꝑterram quia scabellũ ẽ pe-¬
dũ eius. disputant enim ⁊ magnũ
aliquid sͥ uident᷑ dicere cũ dicunt.
quomͦ ille ds̃ cuiꝰ cȩlũ sedes ⁊ terra
scabellũ pedum eius ẽ in tab̃nacu¬
lo habitat qd̃ ex auro. uel argento
tare in accessibilẽ. Quib nos parẽ
questionẽ referimus: ⁊ qd̃ de nouo
testam̃to ꝓtulerunt. de uetere tes¬
tam̃to ꝓferimꝰ. Ibi enĩ inuenitur
pͥus scͥptum. cęlum mͥ sedes ẽ: t̾ra¬
autẽ scabellum pedum meorum:
Quã domum edificabitis mͥ: aut
quis locus requiei meȩ: Nonne
manꝰ mea fecit hȩc omĩa: Ecce ha¬

Expanded text:
oleum ad inluminationem. thymiamaoleum ad inluminationem. thymiamata. lapides pretiosos, hoc est beryllos, et constituite tabernaculum. in quo commorari uobiscum possim. commouent etiam hinc Manichaei quaestionem et huic scripturarum loco illud in euangelio dicunt esse contrarium, quod ait dominus: DOD iurabis neque per caelum, quia sedes dei est, neque per terram, quia scabellum est pedum eius. disputant enim et magnum aliquid sibi uidentur dicere, cum dicunt: quomodo ille deus, cuius caelum sedes et terra scabellum pedum eius est, in tabernaculo habitat. quod ex auro uel argento tare inaccessibilem. quibus nos parem quaestionem referimus, et quod de nouo testamento protulerunt, de uetere testamento proferimus. ibi enim inuenitur prius scriptum: caelum mihi sedes est, terra scabellum pedum meorum: quam domum aedificabitis mihi, aut quis locus requiei meae ? nonne manus mea fecit haec omnia? ecce ha
Abbreviated transcription (Latin):
slam cum ipse dñs dixisset pater
clarifica me ea claritate qua fui apud
te pͥus quã mundꝰ fieret: sonuit uox
de cęlo ⁊ clarificaui ⁊ clarificabo. Quã
uocẽ multi iudȩorum p̃sentes audie¬
runt: nec ideo tamen audisse dicen-¬
di sũt: quia ñ obtemꝑauer̃t ut crede¬
rent. Qua ꝓpter siñ ẽ mirandũ quod
u̾bum di. id.ẽ. unicus filius di. qui
de patre annuntiat cui uult ꝑseipsũ
cui uult ꝑ aliquam creaturã uel so¬
nando uel apparendo. cum tamen
ipse ꝑseppsum mundo corde uideat᷑.
⁊ꝑ illum pater: beati eñi mundi¬
cordes quia ipsum dm̃ uidebunt:
ñ ẽ mirandum ex utroq testam̃to
ista omĩa testimonia consonare:
De eo qd̃ scͥptum ẽ qd̾ locutus est
dñs moysi: ⁊dixit illi. Loquere
ad filios isrł. Sumite pͥmitias ab oĩ
homine quod mͥ destinetis: hoc ẽ.
aurum. argentum. exam̃tũ. purpu¬
rã. bissum. coccum. pilos caprinos.
pelles rubeas agnorum. ligna integͣ.

Expanded text:
nam cum ipse dominus dixisset: pater, nam cum ipse dominus dixisset: pater, clarifica me ea claritate, qua fui apud te, priusquam mundus fieret, sonuit uox de caelo: et clarificaui et clarificabo. quam uocem multi Iudaeorum praesentes audierunt nec ideo tamen audisse dicendi sunt. quia non obtemperauerunt, ut crederent. quapropter si non est mirandum, quod uerbum dei, id est unicus filius dei, qui de patre adnuntiat, cui uult per se ipsum, cui uult per aliquam creaturam uel sonando uel adparendo, cum tamen ipse per se ipsum mundo corde uideatur et per illum pater — beati enim mundicordes, quia ipsi deum uidebunt —: non est mirandum ex utroque testamento ista omnia testimonia consonare. De eo, quod scriptum est, quod locutus est deus Moysi et dixit illi: loquere ad filios Israhel: sumite primitias ab omni homine, quas mihi destinetis, hoc est aurum. argentum, aeramentum, purpuram, byssum. coccum. pilos caprinos, pelles rubeas agnorum, ligna integra.