comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
matͥs yaui mat̾ni cet̾oꝵ ꝙ ꝑ matr̃e ascendntũitant̃ facit. quant᷑ ex ħeda¬
to patͥs: neꝙ eñi matͥ filũ filiã ue. neq auo mat̃no nepotẽ nepte̾ ue ex filia
si eum eam ue ħedem non instituat. ex ħdare neec̃e ẽ. siue de iure cili q̃¬
ranus siue de edicto p̃toris quo pͣt̾itis lib̾is contͣ tabulas bonoꝵ possessionẽ
pmittit.s alid̾ eis adminicłm seruat᷑. Qł paulo pꝰ uob̾ manifestũ fiet.¬

Expanded text:
tantum facit quantum exheredatio patris. neque enim matri filium filiamve neque avo materno nepotem neptemve ex filia, si eum eamve heredem non instituat, exheredare necesse est, sive de iure civili quaeramus, sive de edicto praetoris, quo praeteritis liberis contra tabulas bonorum possessionem omittit. sed aliud eis adminiculum servatur, quod paulo post vobis manifestum fiat.
Abbreviated transcription (Latin):
et peculi legat᷑ extingͣ. Id ÷ si fundꝰ instruetꝰ. ł c̃ instrum̃to legatꝰ fiuĩt :
Nami fundo alienato: ⁊ insteum̃ti legat ex tinguit᷑. Si grex legatꝰ ficit.
legato: q eas oues qͥ pꝰ testam̃t᷑ factũ goi ad itiunt᷑: legato ced̾e uilian ait . Est
enĩ gͥgis umñ eorpꝰ: exdistantib capitib. sicuti ediũ im̃ corpꝰ a eͣ ex conentibꝰ la¬
pidib. Edib deniꝙ legatis cołupnas ⁊ marmora q̃ pꝰ testam̃t̾ fer̃ti adiecta
sũt: legato ced̾e. Si peculiũ legat᷑ fuĩt sine dubio quied peculio accedit.
ut decedit. uiuo testatore: legatari luc ł dampno est. Ꝙ si pꝰ mortem testa¬
tores añ aditã heditatẽ seriuᷤᷤ ad qͥsierit. uilianꝰ ait. Si qui ipi manur

Expanded text:
et peculii legatum extinguitur. idem est si fundus instructus vel cum instrumento legatus fuerit: nam fundo alienato et instrumenti legatum extinguitur. Si grex legatus fueritlegato etiam eas oves quae post testamentum factum gregi adiciuntur legato cedere, Iulianus ait: esse enipidibus: aedibus denique legatis, columnas et marmora quae post testamentum factum adiecta sunt legato cedere. Si peculium legatum fuerit, sine dubio quidquid peculio accedit vel decedit vivo testatore legatarii lucro vel damno est. quodsi post mortem testatoris ante adita
Abbreviated transcription (Latin):
cedit potestate ħedis ñ sit. Et ex diu̾so ħede instituto seruo: qͥn dño recte ⁊ sñ ꝯditios
leget᷑ ñ dubitat᷑. Nã ⁊ si statĩ pꝰ factũ testam̃t᷑ decessit testator. ñ tn ap̃ euꝰ qͥ ħes sit dies
legati cede intelłr. cũ ħeditas alegato seꝑata sit. ⁊ possit ꝑ eũ seriu̾i aliꝰ heres effici. si
pͥus qm iussu dñi adeat in alt̾ius potestatẽ tnͣs latꝰ sit. ł manumissus ip̃e ħes efficitur.
quib casibꝰ utile ẽ legat᷑. Ꝙ si in ead̾ cã ꝑmansit n uissu legatarii adierit: euanescit

Expanded text:
dicione legetur, non dubitatur. nam et si statim post factum testamentum decesserit testator, non tamen apud eum qui heres sit dies legati cedere intellegitur, cum hereditas a legato separata sit et possit per eum servum alius heres effici, si prius quam iussu domini adeat in alterius potestatem translatus sit, vel manumissus ipse heres efficitur: quibus casibus utile est legatum: quodsi in eadem causa permanserit et iussu legatarii adierit, evanescit
Abbreviated transcription (Latin):
eũq ub. łranstri ꝙͦ legat᷑ ab alio ad aliũ pot̾. Ueluti si qͥs ita dixit᷑. hoĩem stich̃u ꝗͣticio le¬
gatir: seio dolego. fuie i n eod̾ testam̃to siue incodicilł ħ fecĩt. Quo casu simul ticio adimi
uꝑ est ut de lege falcidia dispitiamꝰ. qͣ modꝰ nouissime legatis impositꝰ ẽ. Cũ em
oli lege.xii. tabulaꝵ lib̾a erat legandi potestas: ut liõ ł tot̾ patͥmoniũ lega¬
tis errogare. qͥppe ealege ita caut̃ eẽt: uti qͥs legass sue rei ita ius esto. Uisũ est
hanc legandi licentiã coartare. idꝙ ip̃oꝵ testatoꝵ gr̾a ꝓiusũ ẽ. ob id ꝙ pler̾q intesta¬

Expanded text:
erbis. Transferri quoque legatum ab alio ad alium potest, veluti si quis ita dixerit: ‘ hominem Stichum, quem Titio leerbis. Transferri quoque legatum ab alio ad alium potest, veluti si quis ita dixerit: ‘ hominem Stichum, quem Titio legavi, Seio do lego ’, sive in eodem testamento sive in codicillis hoc fecerit: quo casu simul Titio adimi DIA Superest, ut de lege Falcidia dispiciamus, qua modus novissime legatis impositus est. cum enim olim lege duodecim tabularum libera erat legandi potestas, ut liceret vel totum patrimonium legatis erogare quippe ea lege ita cautum esset: ‘ uti legassit suae rei, ita ius esto ’: visum est hanc legandi licentiam coartare, idque ipsorum testatorum gratia provisum est
Abbreviated transcription (Latin):
ne pͥneipẽ qde agnosc̾e ꝙ ei pene nõie legat̾ sit. nͨ exmilitis ꝙ testam̃to talia lega¬
ta ualeb̾at. qmuis alie milit̾ uoluntates in ordinandis testam̃tis ualde obseruan¬
tur. Qui ̃ ñ lib̾tat̾e pene noĩe dari posse placebat. eo ampliꝰ n᷑ ħede̾ pene noĩe adiei¬
pisci posse. sabmꝰ existimabat. Ueluti si qͥs ita dicat. ticiꝰ heres esto. ⁊ si ticiꝰ filiã suã
que relinquunt᷑. hicet pene noĩe fuĩnt relicta. ł adempta.ł in alios t̾ns lata: ni¬
cħ distare acet̾is legatis ꝯstituimꝰ. ł indando. ł in adim̃do. ł tͣnsferendo. Exceptis his u¬
dełꝰ qͣ inpossibilia sũt ł legib int̾elicta aut alia ꝓbrosa. huiꝰ mͦi.ił. testatoꝵ difpocͥs ualẽ.
secta t̃ꝑm meoꝵ ñ patitur. De ad emptione legatoꝵ & translatioẽ. xxx.¬
emptio. iłti si qͥd ita qͥs legau̾it. do. lego: ita adimat᷑. ñ do. ñ lego. sitie ñ gͣris. s aliis qͥbꝰ¬

Expanded text:
nec principem quidem agnoscere quod ei poenae nomine legatum sit. nec ex militis quidem testamento talia legata valebant, quamvis alias militum voluntates in ordinandis testamentis valde observantur. quin etiam nec libertatem poenae nomine dari posse placebat. eo amplius nec heredem poenae nomine adici posse Sabinus existimabat, veluti si quis ita dicat: ‘ Titius heres esto: si Titius filiam suam quae relinquuntur, licet poenae nomine fuerint relicta vel adempta vel in alios translata, nihil distare a ceteris legatis constituimus vel in dando vel in adimendo vel in transferendo: exceptis his videlicet quae impossibilia sunt vel legibus interdicta aut alias probrosa: huiusmodi enim testatorum dispositiones valere, secta temporum meorum non patitur. TIT. 21 DE ADEMPTIONE LEGATORUM Aemptio, veluti si quod ita quis legaverit ‘ do lego ’ ita adimatur ‘ non do non lego ’, sive non contrariis
Abbreviated transcription (Latin):
fidi cõmissis tractare. Ut n utͥusq turis cognita: facile possint ꝑmixstionẽ eoꝵ e
ruditi. subtiliorib aurib accipe. Non sołu aũ testatoris P hedis res: s ⁊ aliena legari
martiũ t basilicas. ł templa ł q̃ publico usu destinata st̃ : legau̾it. nã nulliꝰ mo¬
mñti legat᷑ ẽ. Ꝙ aũ diximꝰ alienã rem posse legari: ita intelligend̾ ẽ. Si o̾functus
sciebat alienã rem ẽe n si ignorabat. foesitan. it. si sciss alienã: ñ legass. ⁊ itadiuꝰ

Expanded text:
nt permixtionem eorum eruditi suptilioribus auribus accipere. Non solum autem testatoris vel heredis res, sed et aliena legari Martium vel basilicam vel templa vel quae publico usui destinata sunt, legaverit: nam nullius momenti legatum est. quod autem diximus, alienam rem posse legari, ita intellegendum est, si defunctus sciebat alienam rem esse, non et si ignorabat; forsitan enim si scisset alienam non legasset: et ita divus
Abbreviated transcription (Latin):
liqͣrĩt. Si u intestati decesserit: nullis libis uł fratͥb suꝑstitib. ad parentes eoꝵ
iure ꝯmuni ꝑtineb. Ex ħ intellig̾e possumꝰ ꝙ incastris acqͥsierit miles qͥ inpo¬
testate patͥs ÷  neq ipm patrem adim̾e posse. neꝙ patͥs ẽditores id ued̾e uł ałł
parentũ ꝯpictant᷑. ac si seruoꝵ peculia inbonis dñoꝵ nuñant᷑. exceptis uidt¬
peculiuꝰ ut quãi castrensehñt. si qͥs filuis familias aliꝰ testamtũ fec̾it: mutile est
Licet sue potestatis factꝰ dcesserit. Pret̾ea testam̃tũ fac̃e ñ posst̾ inpub̾es. q null¬
lũ eoꝵ ãi ĩditiũ ẽ. Itẽ furiosi qrm̃te carent. Nec adrem ꝑtinet si inpubes pꝰea

Expanded text:
 fratribus superstitibus, ad parentes eorum iure communi pertinebit. ex hoc intellegere possumus, quod in castris adquisierit miles qui in potestate patris est, neque ipsum patrem adimere posse neque patris creditores id vendere vel aliter parentum computantur acsi servorum peculia in bonis dominorum numerantur: exceptis vidpeculium vel quasi castrense habent, si quis alius filiusfamilias testamentum fecerit, inutile est, licet suae potestatis factus decesserit. Praeterea testamentum facere non possunt impuberes, quia nullum eorum animi iudicium est; item furi
Abbreviated transcription (Latin):
hede ⁊ testatorem agi. Licet . st. tot̃ ꝰ tale ꝯturbatꝰ fuerat. ⁊ ilete̾s qͥ familie ep̃¬
terem ⁊ eos qͥ ꝑ potestatem ei ꝯuincti fuerant. eis testapi s testimonis repellebant.
mentis p̃stare. sicet hii qui id ꝑmitebant: ħ uire mirume abuti debe eos stiade¬
baentAt tn nos eandem oͥbseruatoñẽ corrigentes. ⁊ qd̾ ab illis suasũ est in legis ne¬
cessitatem t nsferentes : ad imitationẽ pͥstini familie emptoris i̾iito nec hediqͥ
imagiñe uetustissum familie emptoris optinet nͦ alis ꝑsenis q̃ ei ut dictũ est
stone nr̃o c̃dici insi ꝑmisimꝰ. Legatariis aũ ⁊ fid̾e ꝯmissariis qͥ nͣ ĩtiris fueces¬
pote state hm̃i licentiã dam Iicħ aũ inter ẽ testam̃tũ intubu. an ĩdr e¬

Expanded text:
rat, et veteres, qui familiae emptorem et eos qui per potestatem ei coadunati fuerant testamentariis testimoniis repellebant, mentis praestare, licet hi qui id permittebant hoc iure minime abuti debere eos suadebant: tamen nos, eandem observationem corrigentes et quod ab illis suasum est in legis necessitatem transferentes, ad imitationem pristini familiae emptoris merito nec heredi, qui imaginem vetustissimi familiae emptoris optinet, nec aliis personis quae ei, ut dictum est, stro codici inseri permisimus. Legatariis autem et fideicommissariis, quia non iuris succespotestate, huiusmodi licentiam damus. Nihil autem interest, testam
Abbreviated transcription (Latin):
cet exuna domo płres testes alieno neg̾o adhibi. Intestib aũ ñ debet ẽe qͥ in pote¬
tate testͣaus est. Si filiꝰ familias de castrensi peculio pꝰ missionem fatiat testanã
nec pat᷑ eiꝰ recte testis adhibetur. nec is qui in potestate eiꝰd patͥs est. Rȩꝓbat
est. it. inea re domestic̃ testimoniũ. S neq heres scͥptꝰ. neq iis qͥ inpotestate eiꝰ ẽ.
nec pat eiꝰ qui ht cum in potestate. neq frẽs eiꝰ qui in etꝰd pat̾s potestate sunt

Expanded text:
res testes alieno negotio adhiberi. In testibus autem non debet esse qui in potestate testatoris est. sed si filiusfamilias de castrensi peculio post missionem faciat testamentum, nec pater eius recte testis adhibetur nec is qui in potestate eiusdem patris est: reprobatum est enim in ea re domesticum testimonium. Sed neque heres scriptus neque is qui in potestate eius est, neque pater eius, qui habet eum in p
Abbreviated transcription (Latin):
ad eo quid qm alieno iuri sub̾tũ ẽẽ testator scit : sec accipruntur. si neꝙ
ip̃e heres exit. neq aliũ ħecdem effeci̾t. In eo uͦ ꝗ̃ patr̃e famisias eẽ ar

Expanded text:
’, in eo quidem quem alieno iuri subiectum esse testator scit, sic accipiuntur: si neque ’, in eo quidem quem alieno iuri subiectum esse testator scit, sic accipiuntur: si neque ipse heres erit neque alium heredem effecerit: in eo vero quem patremfamilias e
Abbreviated transcription (Latin):
testater hedes institu posst̃. ułti si fr̃is filios ꝑegͥnatos ignoras qui een̾t.
hedes instituerit. Ingnorantia.it. testamtis inutilem institutione nõ
otest aut̃ quis intesfam̃to suo płes gradꝰ ħed̃ facere. Ut puta si ille he¬
ues non erit. ille ħes esto. Et deinceps inqnͣt uelit testator. substutuerepͥ.
Nouissimo loco insubsidiũ ł seritui necessariũ hedem instituere. Et płres
in uniꝰ loe̾ possũt substitui. uł unꝰ inpłriũ. ł singłi insingłis. ł in irice
tos sub stitũt. et nulła m̃tionẽ uisubstõnem habu̾it paxccĩi: eas ui¬
dͦr partes insubstitut᷑oñe dedisse. quas ininstitut᷑one exp̃ssit. ⁊ ita
diuꝰ piꝰ resepsit. S si instituto ħedi ⁊ cohedi suo substituto dato aliꝰ substi¬
nitꝰ fũit: duiꝰ seuerꝰ ⁊ antoninꝰ sñ distinctione rescͥpser̃t ad uttͥaꝙ par
substitutũ admitti. Si serũ alienii quis patrem familias arbitratus

Expanded text:
t, heredes institui possunt, veluti si fratris filios peregri natos, ignorans qui essent, heredes instituerit: ignorantia enim testantis inutilem institutionem nonotest autem quis in testamento suo plures gradus heredum facere, ut puta ‘ si ille heres non erit, ille heres esto ’; et deinceps, in quantum velit, testator substituere potest et novissimo loco in subsidium vel servum necessarium heredem instituere. Et plures in unius locum possunt substitui, vel unus in plurium, vel singuli singulis, vel invicem ubstituerit et nullam mentionem in substitutione habuerit partium, eas videtur partes in substitutione dedisse quas in institutione expressit: et ita divus Pius rescripsit. Sed si instituto heredi et coheredi suo substituto dato alius substitutus fuerit, divi Severus et Antoninus sine distinctione rescripserunt, ad utramque partem substitutum admitti. Si servum alienum quis patremfamilias arbitratus,
Abbreviated transcription (Latin):
ancillee ħeditariaꝵ aut exfetu pecoꝵ tm accessit ħeditati ut cent̾ aureis legatoꝵ
noĩe̾ erogatis: heres qrͣtã parte ħeditatis habiturꝰ sit. S necesse ẽ ut nicħominꝰ qͣrta
pars legatis detͣhat᷑. Eit ex diu̾iso si septuagͥnta qͥnq leiugauĩt. ⁊ añ ad ita ħeditatẽ ĩ
tant᷑ dec̃uint bona incendiis focte aut naufragus. aut motte seruoꝵ. ut ñ ãpliꝰ
sa ẽ h̾edi eũ ⁊ lib̃m ẽ ñ adire ħeditat̾e. Iuare res efficit ut necesse sit leguartis ne
añ dedricit᷑ es alieñ. ite fum̃s ĩ pensa. ⁊ p̃tia seruoꝵ manumissoꝵ Tune d̾ind̾ in re¬

Expanded text:
ancillarum hereditariarum aut ex fetu pecorum, tantum accesserit hereditati ut, centum aureis legatorum ancillarum hereditariarum aut ex fetu pecorum, tantum accesserit hereditati ut, centum aureis legatorum nomine erogatis, heres quartam partem hereditatis habiturus sit, sed necesse est ut nihilo minus quarta pars legatis detrahatur. ex diverso si septuaginta quinque legaverit et ante aditam hereditatem in tantum decreverint bona, incendiis forte aut naufragiis aut morte servorum, ut non amplsa est heredi, cui liberum est non adire hereditatem: quae res efficit ut necesse sit legatariis, neante deducitur aes alienum, item funeris impensa et pretia servorum
Abbreviated transcription (Latin):
Et cͥ suꝑ ħ tã lex furia qmͣ foconia late  st̃: quaꝵ neut᷑ suffitiens ad rei ꝯsitmatio¬
nem uidebat᷑: nouissime lata ẽ lex falcidia. qua cauet᷑ ne plꝰ legare licerͫ qmͣ do¬
reman. Et cũ q̃sitũ eẽt. duob ħedib institutis ułti ticio ⁊ seio. si ticii pars arit tota
ex hausta sit legataq nõiatĩ ab eo data sĩt. dut supͣ mod̾ hon̾ata: a seio uͦ aut nulla re¬
licta st̃ legata. aut que partẽ eiꝰ dũ taxat in partẽ dimidiã minuat. ait qr hisqrͣ¬
tã partẽ tociꝰ ħeditatis aut ampliꝰ ħt: ticio nicħ ex legatis qͣ ab eo relicta sut retine
lie: placuit ut qͣrtã partẽ siue partis salu̾a hãt: ⁊posse retmn̾e. ⁊ eni insiglis ħedibꝰ
rõ legis falcidie ponenda ẽ. Qnͣtitas aũ patͥmorri ad ꝗͣ ro legis falcidie reducit᷑. mor¬
tis tͣꝑe spectatur. Itaꝙ si u̾bi gr̃a his qͥ cent̾ aureoꝵ patͥmoniũ inbonis habebat: cent᷑

Expanded text:
hoc tam lex Furia quam lex Voconia latae sunt, quarum neutra sufficiens ad rei consummationem videbatur: novissime lata est lex Falcidia, qua cavetur, ne plus legare liceat quam doremaneret. Et cum quaesitum esset, duobus heredibus institutis, veluti Titio et Seio, si Titii pars aut tota exhausta sit legatis quae nominatim ab eo data sunt, aut supra modum onerata, a Seio vero aut nulla relicta sint legata, aut quae partem eius dumtaxat in partem dimidiam minuunt, an, quia is quartam partem totius hereditatis aut amplius habet, Titio nihil ex legatis quae ab eo relicta sunt retinere liceret: placuit, ut quartam partem suae partis salvam habeat, posse retinere: etenim in singulis heredibus ratio legis Falcidiae ponenda est. Quantitas autem patrimonii, ad quam ratio legis Falcidiae redigitur, mortis tempore spectatur. itaque si verbi gratia is qui centum aureorum patrimonium habebat centum
Abbreviated transcription (Latin):
cede ea ana legato nͥ ex reb peculiarib auctũ fur̃t. Peculiti aũ misi legat᷑ fu¬
erit manuriisso ñ debetur qmus si uiuꝰ marumisi̾t: fufficit si nꝰadutiatur
et ita dicii seliꝰ ⁊ antoninꝰ rescͥp sert̃. Id̾ reseͥpser̃t peculio legato ñ udi id re¬
lictũ. ut petitonẽ ħat pecimie qmͣ inrones dñicas impendit᷑. Id̾ rescͥpserĩt
pecultũ iudi legat᷑: c̃ rõnib redclitis. lib eẽ iussus ẽ: et ex eo reliqs inferre.
łam au̾ corꝑales res qũa in corꝑales legari possũt. ⁊ ĩo ⁊ ꝙ de functo debetur
pot᷑ alicui legari. ut acc̃ones suas hes legatario p̾ster. nͥ exegĩt uiuꝰ testa¬
tor pecimiã. nam ħ casii legat᷑ extingͥtur. S tale legat ualet. Pa̾pnas estołie¬
meꝰ domũ illiꝰ refice̾. ł alũi alieno ere lib̾are. Si gn̾alit̃ seru̾s ł alia res legat᷑¬
electo legatari ẽ: nͥ aliud testator dixerit. Opt̃onis legat᷑ .i. uͥ testator ex ser¬

Expanded text:
cedere ea legata, nisi ex rebus peculiaribus auctum fuerit. peculium autem nisi legatum fuerit, manumisso non debetur, quamvis si vivus manumiserit, sufficit si non adimatur: et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt. iidem rescripserunt, peculio legato, non videri id relictum, ut petitionem habeat pecuniae quam in rationes dominicas impendit. iidem rescripserunt, peculium videri legatum, cum rationibus redditis liber esse iussus est et ex eo reliquas inferre. 2 Tam autem corporales res quam incorporales legari possunt. et ideo quod defuncto debetur potest alicui legari, ut actiones suas heres legatario praestet, nisi exegerit vivus testator pecuniam: nam hoc casu legatum extinguitur. sed et tale legatum valet: ‘ damnas esto heres domum illius reficeelectio legatarii est, nisi aliud testator dixerit. Optionis legatum, id est ubi testator ex ser
Abbreviated transcription (Latin):
neꝙ ex qͥnq testiũ num̾o qͥ infidi comissis legitimꝰ ẽe noscit᷑ res possit manifestari

Expanded text:
neque ex quinque testium neque ex quinque testium
Abbreviated transcription (Latin):
in una re qͣ deducta aut ꝑcepta restituere aliqͥs ħeditatẽ rogatꝰ ẽ. maxima parᷤᷤ
heditatis ꝯtmeat᷑ : eque insolid̾ tnsferͣt᷑ accõnes. s sec dub̾are deb hs eui restitu¬
ue q̃ qͥrtã ł m max̾ parte̾ ħeditatis ꝯtinet rogatꝰ sit aliqͥs ħeditatẽ restituere. id iuris
ẽ. Que diximꝰ d̾eo qui ex asse ħes institutꝰ ẽ ead̾ tnfferamꝰ ⁊ ad eũ qͥ ex parte hes scͥpnꝰ ĩ. Pre¬
t̾ea ĩtestato qͦ moriturꝰ: pͥ. rogare eũ ad qm bona sua ł legitimo uire ł honorario ꝑtin̾e
intellig̾. Ut ħeditatẽ suã totã parte̾ ue eiꝰ aut rẽ aliqͣm uelti fund̾. hoĩem. pecuniam.
alicui restituat. c̃ alioqͥn legata. nͥ ex testam̃to ñ ualeat. Eũ qͦ cui aliqͥ restituit᷑ pot̾
rogare ut id rursus alii totũ aut ꝓparte ł ⁊̃ alid̾ aliqͥ restituat. Et qr pͥma fid̾i co̾mis¬
dei ħedis sui cõmisit ut ł ħeditat̾e. ł sp̃ale fid̾i cõmissũ restituat: nneq ex scͥptura.

Expanded text:
in una re, qua deducta aut praecepta restituere aliquis hereditatem rogatus est, maxima pars hereditatis contineatur, aeque in solidum transferuntur actiones et secum deliberare debet is cui restituiel etiam maximam partem hereditatis continet, rogatus sit aliquis hereditatem restituere, idem iuris est. quae diximus de eo qui ex asse heres institutus est, eadem transferimus et ad eum qui ex parte heres scriptus est. Praeterea intestatus quoquniam, alicui restituat: cum alioquin legata nisi ex testamento non valeant. Eum quoque, cui aliquid restituitur, potest rogare, ut id rursus alii totum aut partem vel etiam aliud aliquid restituat. Et quia prima fideicommisdei heredis sui commisit, ut vel hereditatem vel speciale fideicommissum restituat et neque ex scriptura
Abbreviated transcription (Latin):
Uñ nr̃a ꝯst̃o his ⁊ subuenit. ut c̾tis casib ⁊modis sccłm norm̃a eiꝰ possibtes¬
tari. aliaꝙ fac̾e q̃ eis ꝑmissa st̃. S si quis pꝰ testam̃tũ factũ adu̾sa ualcuidie
aut qͣlibet alio casũ mittꝰ arit surtlus eẽ ceꝑit. rat nicħ omitꝰ. A uemiane¬
suie alic decesserit: ualet ex lege cornelia: De ex hereditatione liberoꝵ.xii.¬
on tñ ut om̃im᷑ ualeat testam̃t᷑ suffic̃ ħ obsuato qmͣ supͣ exposumꝰ:

Expanded text:
io etiam his subvenit, ut certis casibus et modis secundum normam eius possint testari, aliaque facere quae eis permissa sunt. sed si quis post testamentum factum valetudine aut quolibet alio casu mutus aut surdus esse coeperit, ratum nihilo minus eius remanesive illic decesserit, valet ex lege Cornelia. TIT. 13 DE EXHEREDATIONE LIBERORUM Non tamen, ut omnimodo valeat testamentum, sufficit haec observatio quam supra exposuimus.
Abbreviated transcription (Latin):
ꝑ que extra expeditioñ necessitatem in algs locis uel insuis edib degũt:
miime aduendicandũ tale pͥuilegiui ad iuuant᷑. S testari quid̾ ⁊ si filii fam¬
lias sũt ꝓpter militiam ꝯcedunt᷑. uire tam̃ ꝯmni ⁊ eadem obseruatione
et ineoꝵ testam̃tis adhib̾da qu̾a ⁊ intestamtis paganoꝵ. ꝓxime expo¬
siimꝰ. Plane de milit᷑ testamͣtis: duꝰ traianꝰ statilio seuero ita rescripsit.
id pͥui legium qd militantib ÷ dat̾: Ut łmͦ facta ab his testam̃ta rata sint.
uocatis ad ħ hom̃ibꝰ. Ut uoluntatem suã testaretur. ira locutꝰ ⁊̃ ut declar

Expanded text:
s locis vel in suis sedibus degunt, minime ad vindicandum tale privilegium adiuvantur: sed testari quidem, et si filiifamilias sunt, propter militiam conceduntur, iure tamen communi ea observatione et in eorum testamentis adhibenda quam et in testamentis paganorum proxime exposuimus. Plane de militum testamentis divus Traianus Statilio Severo ita rescripsit : ‘ Id privilegium quod militantibus datum est, ut quoquo modo facta ab his testamenta rata sint, onvocatis ad hoc hominibus, ut voluntatem suam testaretur, ita locutus est ut de
Abbreviated transcription (Latin):
ex istẽ potĩt. Io si qͥs aut uolin̾it ħes ee.aut uuio testatore. aut pꝰ mort̾e eiꝰ añ qnꝰ
heditatem adierit. decesserit. Qut coditone sub qua heres institutꝰ ẽ defectꝰ ẽ: in
casib istis pat᷑ ftmilias intestatꝰ mout᷑. Ham ⁊ pͥus testam̃t̃ ñ ualet rupt᷑ a
posteriore. et pꝰtiꝰ eqͣ nullas uires ħt. ẽ ex eo nemo heres exstitiͣt. S si quiᷤ
stituĩt: suꝑiꝰ testam̃t̃ sublatũ ẽe diui seiu̾is ⁊ antoninꝰ rescͥpsert̃. cꝰ ꝯstõnis¬

Expanded text:
 esse, aut vivo testatore aut post mortem eius, antequam hereditatem adiret, decesserit, aut condicione, sub qua heres institutus est, defectus sit, in his casibus paterfamilias intestatus moritur: nam et prius testamentum non valet, ruptum a posteriore, et posterius aeque nullas vires habet, cum ex eo nemo heres extiterit. Sed si quisstituerit, superius testamentum sublatum esse divi Severus et Antoninus rescripserunt. cuius
Abbreviated transcription (Latin):
testam̃tor sinceritatẽ ut nulla fraus adhib̾eatur: ħ ad dit̃ ÷. ut ꝑ manum
ꝓcedant. Possunt aũ testes om̃s ⁊ uno anulo signare testam̃t᷑. Quid it. si .uii. anu¬
si rina sculptura fuĩnt.  sedm̃ ꝙ pomponio uisum est. S ⁊ alieno quoꝙ anulo li¬
cet signare. Testes aũ adhib̃i possunt. Nii cum qui b testam̃ti est factõ. S neq mu¬
lier netpinpubes. neꝙ s̃ uus. neꝙ mutꝰ. neq sucrdꝰ neq furiosus. neq his curi bonis in
beri. S ẽ aliqͥs extestib testam̃ti qͥd̃ fatiendi tꝑe lib existimabat᷑. pꝰea uͦ seruꝰ ap¬
pariut. tam diuꝰ adrianꝰ eatonio uͦ qm pꝰ ea diri seltuꝰ ⁊ antoninꝰ reseͥpsert sub¬
uenire se ex sua lib̾tate testam̃to. ut sic ħatur atꝙ si ut opoetet factũ esset
Cum eo temꝑe quo testam̃t᷑ signaretur omiiũ ꝯsensu ħ testis lib̾oꝵ loço fui̾t. nͦ

Expanded text:
testamentorum sinceritatem, ut nulla fraus adhibeatur, hoc additum est, ut per manum tionis tenorem procedant. Possunt autem testes omnes et uno anulo signare testamentum quid enim, si septem anuli una sculptura fuerint? secundum quod Pomponio visum est. sed et alieno quoque anulo licet signare. Testes autem adhiberi possunt ii cum quibus testamenti factio est. sed neque mulier neque impubes neque servus neque mutus neque surdus neque furiosus nec cui bonis intberi. Sed cum aliquis ex testibus testamenti quidem faciendi tempore liber existimabatur, postea vero servus apparuit, tam divus Hadrienus Catonio Vero quam postea divi Severus et Antoninus rescripserunt, subvenire se ex sua liberalitate testamento, ut sic habeatur atque si ut oportet factum esset, cum eo tempore quo testamentum signaretur omnium consensu hic testis liberorum loco fuerit, nec
Abbreviated transcription (Latin):
intͦdux. Si uͦ qntao̾ꝙ pars ħeditatis ł res eis fu̾it relicta: de in officioso quere¬
la qͥescente. idseis deest usꝙ ad qrͣtã legitime partis: replet᷑. licet ñ fui̾t ad¬
iectũ boniuri arbit᷑tu deb̾e eam repleri. Situtor noĩe pupilli cꝰ tutelam
gerebat extestam̃to patͥs sui legat᷑ acceꝑit: ẽ nicħ erat ipͥ tutori relictꝰ apatre su
noĩe cui nicħ relictũ fui̾t de in officioso egi̾t ⁊ suꝑatꝰ ẽ: ip̃e qd̾ ͥ in eod̾ testam᷑¬

Expanded text:
ntacumque pars hereditatis vel res eis fuerit relicta, de inofficioso querela quiescente, id quod eis deest, usque ad quartam legitimae partis repletur, licet non fuerit adiectum, boni viri arbitratu debere eam repleri. Si tutor nomine pupilli, cuius tutelam gerebat, ex testamento patris sui legatum acceperit, cum nihil erat ipsi tutori relictum a patre suonomine, cui nihil relictum fuerit, de inofficioso egerit et superatus est, ipse quod sibi in eodem testam
Abbreviated transcription (Latin):
cessarii ħedes st̃ ułti filiꝰ. filia. nepos. neptis ꝙ ex filio. ⁊ deinceps cet̾i libi qͥ mͦ
inpotestate morentis fuĩnt. s ut nepos ł neptis sui ħedes sunt : ñ sufficit
eum eã ue inpotestate aui mortis t̃ꝑe fuisse. S opꝰ ẽ ut pat̾ eiꝰ uiuo patre
suo desier suus heres ẽẽ.Aut. mecte int̾ceptꝰ. aut qͣlib alia rõne lib̃at
potestate. lunc it. nepos neptis ue: in loc̃ patͥs suri succed̾. S sui qͥd̃ ħedes ap

Expanded text:
deinceps ceteri liberi, qui modo in potestate morientis fuerint. sed ut nepos neptisve sui heredes sint, non sufficit eum eamve in potestate avi mortis tempore fuisse, sed opus est ut pater eius vivo patre suo desierit suus heres esse, aut morte interceptus aut qualibet alia ratione liberatus potestate: tunc enim nepos nept
Abbreviated transcription (Latin):
is ꝓc̃ati. Itap ħedes instituendi uł exħedandi sũt scd̾m ea qͣ de nͣlib exꝑosumtꝰ.
Emancipati u̾o apatre adopt̃o: neꝙ uire ciruli neq qd ad edictũ pͣtoris adtinet. inter
quid̃ sint in adopt̾a familia extuineo nũo habeantur. Ut eos neꝙ ħecdes austi¬
tuere neꝙ ex heclare necesse sit. Cũ uͦꝰ emrancipati fuerint ab ad optõ patre:
tunc incipient in ea c̾a c̾e in qua futuri essent si ab ip̃o nͣli patre emanctpa¬

Expanded text:
i: itaque heredes instituendi vel exheredandi sunt secundum ea quae de naturalibus exposuimus: emancipati vero a patre adoptivo neque iure civili neque quod ad edictum praetoris attinet inter lquidem sint in adoptiva familia, extraneorum numero habeantur, ut eos neque heredes instituere neque exheredare necesse sit. cum vero emancipati fuerint ab adoptivo patre, tunc incipiunt in ea causa esse in qua futuri essent si ab ipso naturali patre emancipa
Abbreviated transcription (Latin):
et uoluntas eiꝰ rata hab̃nda ẽ. Cetũ si ut pleꝵꝙ sermonib fi̾ sob: dixit
alicrl. Ego te ħedem meũ fatio. aut tͥ bona mea relinquo: ñ oportet
ħ ꝓtestamto obseruari nͨ ulloꝵ mag̾ int est qm ipõꝵ quib id pͥuilegi¬
um dat᷑ ÷ ei mõi exemplũ ñ admitti. alioqͥn ñ difficult̾. Post morte̾ alicui
militis testes existent: qui affirmarẽt se audisse dicent̾e aliq̃m relinq̃¬

Expanded text:
rata habenda est. ceterum si, ut plerumque sermonibus fieri solet, dixit alicui : ‘ ego te heredem facio ’ aut ‘ tibi bona mea relinquo ’, non oportet hoc pro testamento observari. nec ullorum magis interest quam ipsorum quibus id privilegium datum est, eiusmodi exemplum non admitti: alioquin non difficulter post mortem alicuius militis testes existent, qui adfirment se audisse dicentem aliquem, relinqu
Abbreviated transcription (Latin):
tociꝰ legitime scĩe pͥma elem̃ta qͥbus b̾ut̾ expoĩtũ est n ꝙ anea optinebat. ⁊ qđ¬

Expanded text:
totius legitimae scientiae prima elementa. Quibus breviter expositum est et quod antea optinebat totius legitimae scientiae prima elementa. Quibus breviter expositum est et quod antea optinebat
Abbreviated transcription (Latin):
tinc maͣm extendimꝰ cur̃a ad ĩmensa prudentie uet̾is uolumina. ⁊ pꝰdisꝑatũ
philo. ⁊ dorotheo uiris illustͦb añcessorib quoꝵ om̃ĩi soͥłciã ⁊ legũ seiãm et
cirea nr̃as ussiones fidem ĩa ex multis rer̃ argum̃tis accepimꝰ. conuocatis:
sp̃alit᷑ mandauimꝰ. Ut nr̃a auctoritate nr̃is ꝙ suasionib ꝯponãt instones:
Ut liceat uobis pͥma legum cunabula nͣ abantiquis fabulis cliscere. s ab imꝑia¬
li splendore appetẽ. ⁊ tã aures qu̾a aĩe ur̃e nicħ inutil ncł q ꝑpera appositum.
s ꝙ in ipͥs rer̾ optinet argum̃tis accipiãt.  ꝙ in pͥoti temꝑe uxx pꝰ quadriennũ pͥo
rib ꝯtingebant. ut tunc c̾stones inꝑacorias legerẽt ⁊ Hoc uos apͥmordio ing̾diami¬
ni. digni taito honore tanta ꝙ reꝑti felicitate. Ut ninitul uobis ⁊ finis legũ erudi¬
et facundissimos ꝯfecimꝰ. in hos .iiii. ubros easd̾ instones partiri uissimꝰ. Ut sint

Expanded text:
tunc nostram extendimus curam et ad immensa prudentiae veteris volumina et opus desperatum, philo et Dorotheo, viris illustribus, antecessoribus, quorum omnium sollertiam et legum scientiam et circa nostras iussispecialiter mandavimus ut nostra auctoritate nostrisque suasionibus componant Institutiones: ut liceat vobis prima legum cunabula non ab antiquis fabulis discere, sed ab imperiali splendore appetere, et tam aures quam animae vestrae nihil inutile nihilque perperam positum, sed quod in ipsis rerum optinet argumenti tunc constitutiones imperatorias legerent, hoc vos a primordio ingrediamini, digni tanto honore tantaque reperti felicitate, ut et initium vobis et finis legum erudiet facundissimos confecimus, in hos quattuor libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint
Abbreviated transcription (Latin):
us scͥptũ:ẽ. lex. plebiscita. senatꝰ ꝯsulta pͥn cip̃ placita magistaatũ edicta. responsa pru¬
dentũ. Lex. ẽ ꝙ płs romanꝰ senatore magistrotu. introgante ueluti ꝯsule intͦducebat.
P leb̾citũ ẽ ꝙ ples plebeio magistratu uit̾ rogante ueluti tͥbuno ꝯstituebat. Plebs aũ a pło eo
differt: qͦ spes agn̾e. Nã appeslatone płi uniu̾si ciues sig̾cant᷑. connum̾atis n patͥsss ⁊ sena¬
toribꝰ plebis aũ appellat̾one sũ patͥcis ⁊ senatorb cetꝰi ciues sig̃cantur s ⁊ plebiscita lege¬

Expanded text:
us est lex, plebiscita, senatusconsulta, principum placita, magistratuum edicta, responsa prudentium. Lex est quod populus Romanus senatorio magistratu interrogante veluti consule constituebat. plebiscitum est, quod plebs plebeio magistratu interrogante, veluti tribuno, constituebat. plebs autem a populo eo differt quo species a genere: nam appellatione populi universi cives significantur, connumeratis etiam patriciis et senatorib
Abbreviated transcription (Latin):
q multis ꝯmentatiis ꝯpo̾itas eũ .iii.p̃dicti uiri prudentes nobis obtuler. n legiꝰ oog
stridio has ieges ñas accipite. n uosmet ip̃os sic eruditos ostendite. Ut spes uos
pulcima foueat toto legitimo oꝑe ꝑfecto. Posse ⁊ nrãm publicã rem in partibꝰ eiꝰ uo¬
Uticia ẽ ꝯstans ⁊ ꝑpetua uoluntas uis suũ cuiꝙ tͥbuens. Iuris prudentia ÷ diui¬
nar᷑ atq humanar rerũ tiotit̾a. iusti atꝙ iniusti scĩa. Hi̾ e gn̾alit̾ cognitis ⁊ ĩctpien¬
tib nobis expon̾e uira ppłi romani. Ita maxͤ uident᷑ posse tradi ꝯmodissime. si pͥ¬
mo leui ac simplici uia pꝰ deide diligentissima atꝙ exactissima intͣptone singła
tradantur. Alioquin si statim ab inito rudem ad huc n infirmũ aium studiosi mł
aut cũ magno labore eiꝰ. sepe ñ cũ diffidenta q̃ pler̾ꝙ uitienes au̾tit: seriꝰ ad id ꝑdu¬
cemꝰ. ad qd̵̾ leuiori uia deduetꝰ sine magno laboie ⁊ sñ ulla diffidentia maturiꝰ ꝑ¬

Expanded text:
sque multis commentariis compositas cum tres praedicti viri prudentes nobis optulerunt, et legimustudio has leges nostras accipite et vosmet ipsos sic eruditos ostendite, ut spes vos pulcherrima foveat, toto legitimo opere perfecto, posse etiam nostram rem publicam in stitia est constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribuens. Iurisprudentia est divinarum atque humanarum rerum notitia, iusti atque iniusti scientia. His generaliter cognitis et incipientibus nobis exponere iura populi Romani ita maxime videntur posse tradi commodissime, si primo levi ac simplici, post deinde diligentissima atque exactissima interpretatione singula tradantur. alioquin si statim ab initio rudem adhuc et infirmum animum studiosi mulaut cum magno labore eius, saepe etiam cum diffidentia, quae plerumque iuvenes avertit, serius ad id perducemus ad quod leniore via d
Abbreviated transcription (Latin):
memoriȩ mandarent. Athenienses uͭ ea qͥ in legib seͥpta ꝯp̃endisent: elistodirets
tari solent. uł tacito ꝯsensu płi ł alia pea lege lata. ¶Om̃e aũ ius quo utimur ł ad ꝑsona
ptinet. ł adres ł ad acciones. ac pͥꝰ de ꝑsonis uid̾amꝰ. Na parͣ ÷ iꝰ nosse si ꝑsone quar̃ õa ꝯstitu¬

Expanded text:
memoriae mandarent, Athenienses vero ea quae in legibus scripta reprehendissent custodirent. memoriae mandarent, Athenienses vero ea quae in legibus scripta reprehendissent custodirent. tari solent vel tacito consensu populi vel alia postea lege lata. Omne autem ius, quo utimur, vel ad personas pertinet vel ad res vel ad actiones. ac prius de personis videamus. nam parum est ius nosse, si pe
Abbreviated transcription (Latin):
nã qd̾ alicit obm̃itũ indulsit. ł si penã cui rerogauit. ł si eui sine exemplo subuenit:
ꝑͥm ñ tirisgͥdit᷑. alie aũ c̃ gn̾ales sit om̃s ꝓeul dubio tenẽt. ꝑretoꝵ quoꝙ edicta ñ modicã
iuris obtinent auctoritatẽ. ł loc ñ iꝰ honorariũ solemꝰ apellare qd̵ qui honores ꝗd ger̃t uti
est magistratꝰ auctoritatẽ huic iuri dedrt. ꝑponeb̾at aũ ⁊ ediles ⁊ curules edictũ de qͥb¬
dam causis qd̾ edictũ iuiris honorari poetꝰo ÷. Responsa pͣdentũ st̃ sententie ⁊ ꝯpini¬
nes eor quibꝰ ꝑmissũ erat iura ꝯde. Nam antiquitꝰ institut᷑ erat. ut eẽnt qͥ una
publice int᷑ p̃tarent᷑. quib a cesare uis respondendi dat̃ ÷. qͥ utris ꝯsulti apellabent᷑. Quo¬
rũ oĩũ sententie n opiniones eã auctoritatẽ tenebant. Ut uidici reced̾e a respon¬
enĩ ciuitatib ita agi solitũ erat⁊St lacedomonis quid magis ea q̃ ꝓlegibꝰ obseruarẽt

Expanded text:
nam quod alicui ob merita indulsit, vel si cui poenam irrogavit, vel si cui sine exemplo subvenit, personam non egreditur. aliae autem, cum generales sunt, omnes procul dubio tenent. Praetorum quoque edicta non modicam iuris optinent auctoritatem. haec etiam ius honorarium solemus appellare, quod qui honorem gerunt, id est magistratus, auctoritatem huic iuri dederunt. proponebant et aediles curules edictum de quibusdam casibus, quod edictum iuris honorarii portio est. Responsa prudentium sunt sententiae et opiniones eorum, quibus permissum erat iura condere. nam antiquitus institutum erat ut essent qui iura publice interpretarentur, quibus a Caesare ius respondendi datum est, qui iurisconsulti appellabantur. quorum omnium sententiae et opiniones eam auctoritatem tenebant ut iudici recedere a responenim civitatibus ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem magis ea quae pro legibus observarent
Abbreviated transcription (Latin):
qd̃ nu̾m ẽ. Cũ aũ ungenuꝰ aliqͥs natꝰ sit ñ offic̃ illi inseruitute fuisse. ⁊ pꝰea manu missũ¬
tꝑertinii sũt. qͥ ex iusta seruitute manu missi st̃. Manu missio auꝰ ẽ ⁊dat̾o lib̾tatis.
um origine in sumpiit ut pote c̃ uire nat᷑ali om̃s lib̾i nasce̾nt᷑ nͨ eẽt nota manumissio ẽ
seruitus eẽt incognita. S postea cũ uire gentuꝰ seruitꝰ inuasit.: secut᷑ ÷ bñficiũ manu¬
missionis: ⁊ c̃ uno ꝯmuni noĩe om̃s ħoies appellarem᷑. iure gentũ tͥa gn̾a ho̾iu ẽẽ cepunt¬

Expanded text:
quod et verum est. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, non officit illi inquod et verum est. Cum autem ingenuus aliquis natus sit, non officit illi innt qui ex iusta servitute manumissi sunt Manumissio autem est datio libertatis. um originem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi nascerentur nec esset nota manumissio, cum seruitus esset incognita: sed posteaquam iure gentium seruitus inuasit, secutum est beneficium manumissionis. et cum uno naturali nomine homines appellaremur, iure gentium tria genera
Abbreviated transcription (Latin):
uiris hr̃e intellig̾. ut ip̃e tm habitet. Nec ħiꝰ ad aliũ tͣnsferre pͭ. ⁊ iux receptũ
esse iudrꝰ. Ut hospit̾e ei reciꝑe liceat. ⁊ cum uxore sua lib̾is ꝙ suis. It̃ lib̾tis nͨ
non alis ub̃is ꝑsonis quib non minꝰ quam se̾ius ttitur habitandi uis bat.
pe quenient si admulierem usus ediũ ꝑtineat : cum marito eiꝰ habitare
aliu uͦ nullor ius suĩi tnͣst᷑re ẽĩ ꝯdessũ est. Id̾ scit iuiris : ⁊ inum̃tts. S. sipe¬
ccuis ł ouiũ usus legat fũt: neꝙ lacte. neꝙ agnis neꝙ lana utetur usuari
tatio legata sit suie aliquo m ꝯstituta sit: neꝙ usus uid̾r. neꝙ usus frue¬

Expanded text:
abitet, nec hoc ius ad alium transferre potest: et vix receptum videtur ut hospitem ei recipere liceat et cum uxore sua liberisque suis, item libertis nec non aliis liberis personis, quibus non minus quam servis utitur, habitandi ius habeat, et convenienter, si ad mulierem usus aedium pertineat cum marito habitare est. idem scilicet iuris est et in iumento. Sed si pecoris vel ovium usus legatus fuerit, neque lacte neque agnis neque lana utetur usuarius, tatio legata sive aliquo modo constituta sit, neque usus videtur neque usus fruc
Abbreviated transcription (Latin):
suut s Est a tutela ut seruiꝰ definuit ius ⁊ potestas incapłte li̾o ad tu¬
enõi eũ qͥ ꝓpt᷑ eratẽ se defend̾e nequit iure cuuli data ac ꝑmissan
appellant᷑ tutmes qͣi tuitores at ꝙ defensores. siẽ editu dñt qui edes tu¬
entur: ꝑmissũ ẽ itaꝙ parentibꝰ lib̾is impub̾ib qͦs in potestate ħnt testam̃to tutores dare.
et hͥ in filios filiasq õmi ꝓcedit. Nepotib tn neptib ꝙ ita dem̃ parentes possũt testam̃to
tutores dare: si post morte̾ inpatͥs fu̾i potestatẽ ñ st̃ recasiri Itaꝙ si filiꝰ tiuuiꝰ mactis
tue tp̃e inpotestate . sit : nepotes ex eo ñ pot̾unt testam̃to tuo turorem hr̾e. ꝗͣuis ĩ potes¬
pꝰ hitini ꝓĩa natis ħnt᷑. ⁊ ĩ hac ẽa placuit ñ minꝰ pꝰhumis qm ĩã natis testam̃to tutores daripo

Expanded text:
sunt. Est autem tutela, ut Servius definivit, ius ac potestas in capite libero ad tuendom eum qui propter aetatem se defendere nequit, iure civili data ac permissa. appellantur tutores quasi tuitores atque defensores, sicut aeditui dicuntur qui aedes tuentur. Permissum est itaque parentibus liberis impuberibus, quos in potestate habent, testamento tutores dare. et hoc in filio filiaque omnimodo procedit; nepotibus tamen neptibusque ita demum parentes possunt testamento tutores dare, si post mortem eorum in patris sui potestatem non sint recasuri. itaque si filius tuus mortis tuae tempore in potestate tua sit, nepotes ex eo non poterunt testamento tuo tutorem habere, quamvis in potes natis habeantur, et in hac causa placuit non minus postumis quam iam natis testamento tutores dari po
Abbreviated transcription (Latin):
diui selius ⁊ antonmꝰ rescͥpser̃t. Norussime sciendu : rem tałe ẽẽ deb̾e. ut
in s̃e non ħat uitiũi. yt abone fidei emptore usu capi possit uł qui ex aliena
iusta cã possidet. Error autem salse c̾e uslicupionem non par. ueluti si quis
cum non em̃it. emisse sese existimans possideat. Uel ẽ donatũ ei non fu̾at.
ũ iustũ ñ habiit: ħedi ⁊ bonoꝵ possessori licet ignoranti. possessio non

Expanded text:
divi Severus et Antoninus rescripserunt. Novissime sciendum est, rem talem esse debere, ut divi Severus et Antoninus rescripserunt. Novissime sciendum est, rem talem esse debere, ut in se non habeat vitium, ut a bona fide emptore usucapi possit vel qui ex alia iusta causa possidet. Error autem falsae causae usucapionem non parit. veluti si quis, cum non emerit, emisse se existimans possideat: vel cum ei donatum non fuerat, um iustum non habuit, heredi et bonorum possessori, licet ignoranti, possessio non
Abbreviated transcription (Latin):
expedit : Sita ꝓcedit. Ut si quis loei uacantis possessionẽ ꝓpter absentiã. aut
negligentiam ddñuaut qr sine successiore decesser. fine ui nanciscat᷑ qui
qͣmuis ip̃e mala fide possidet. qr intelligit se alienũ fundu occupasse: tam̃
si alh bona fide accrpienti tradidi̾t pot̾it ei longa possessione res ad qͥri.qr
neq furtuii neq inpossessũ accep̃. Abolita est enĩ quoꝵd̾a uet̾ũ sententia.
ex istimantiũ ñ fundi loci ue surtꝰ fieri. Et eoꝵ qrii res soli possib̾nt: pͥn
aliqñ m̃ furtiua uel urpossessa res usu capi pͥ. ueliti si indnĩ potestate
reu̾sa fũt. tẽ it. uitio rei purgato ꝓcedit eͦi usucapio. Res fisci nr̃i usu¬
capi n pͥ S papinianꝰ ĩcͥpsit. bonis uacantib fisco nondum nuntiatis: bona.
fide emiptoiem s flita rem ex his bonis usucaꝑe posse. ⁊ ita duiꝰ pris. ⁊

Expanded text:
expeditius procedit: ut si quis loci vacantis possessionem propter absentiam aut expeditius procedit: ut si quis loci vacantis possessionem propter absentiam aut neglegentiam domini, aut quia sine successore decesserit, sine vi nanciscatur. qui quamvis ipse mala fide possidet, quia intellegit, se alienum fundum occupasse, tamen, si alii bona fide accipienti tradiderit, poterit ei longa possessione res adquiri, quia neque furtivum neque vi possessum accepit; abolita est enim quorundam veterum sententia existimantium, etiam fundi locive furtum fieri, et eorum qui res soli possident princAliquando etiam furtiva vel vi possessa res usucapi potest: veluti si in domini potestatem reversa fuerit; tunc enim, vitio rei purgato, procedit eius usucapio. Res fisci nostri usucapi non potest. sed Papinianus scripsit, bonis vacantibus fisco nondum nuntiatis, bona fide emptorem sibi traditam rem ex his bonis usucapere posse: et ita divus Pius et
Abbreviated transcription (Latin):
pel aliena cã tradicłit: furtũ eiꝰ ꝯmittit S tñ id aliqñ ałr se ħt. Nã si ħes rẽ
dfuneto ꝯmodat᷑a. aut locata. it ap̃ eum depoi̾tã. existim̃as ħeditariã esse.
bona fide accipienti uend̾it aut donau̾it. aut dotis noĩe ded̾it: quin is qui
accep tisii caꝑe possit dubui ñ est. Siuppe cum ea res infurti uttiu ñ cecidit.
Cum utiq ħes qui bona fide tãꝗͣ fuã alienaua̾it furtũ ñ ꝯmitiit. It si is
ad qͣm andille usufructꝰ ꝑtinet part̾ suũ ẽe c̾ dens uendid̾it. aut donaũt.¬
fuctũ ñ ꝯmttit. furtli.it. sũ affectu furandi ñ ꝯmitiitur. Aliis quoꝙ in¬
dis accid̾e pot̾ut quis sine uitio furti rem alieña ad alini transferat. ⁊ ef¬
fitiat ut apossessore ufu capiatur ¶ꝙ aũ ad eas res ĩ mobiles q̃ solo ꝯtinentur

Expanded text:
vel ex alia causa tradidit, furtum eius committit. Sed tamen id aliquavel ex alia causa tradidit, furtum eius committit. Sed tamen id aliquadefuncto commodatam aut locatam vel apud eum depositam existimans hereditariam esse, bona fide accipienti vendiderit aut donaverit aut dotis nomine dederit, quin is qui acceperit usucapere possit, dubium non est, quippe ea res in furti vitium non ceciderit, cum utique heres qui bona fide tamquam suam alienaverit furtum non committit. Item si is ad quem ancillae usus fructus pertinet, partum suufurtum non committit; furtum enim sine affectu furandi non committitur. aliis quoque modis accidere potest, ut quis sine uitio furti rem alienam ad aliquem transferat et efficiat ut a possessore usucapiatur. Quod autem ad eas res quae solo continentur
Abbreviated transcription (Latin):
terra que nr̃o imꝑio gub̾natur: dominia reꝵ iusta c̾a possessionis pced̾te. ad qͥ¬
rantur. S aliqͣti etiam si maxͣ quis bona fide rem possed̾it. non tͣn illi usucapio
uillo temꝑe ꝓcedit:. Ueluti s̃ quis lib̾um hoiẽra. uł iem saerã. uł religiosã uł
seruui fugitiuũ possideat. Furtuie quoꝙres ⁊ que iti possesse stͣuec si pͣdicto longo
loꝵ ⁊ lex athenia inhibẽt usucapionẽ: lii possessaꝵ lex iulia ⁊ plautia. Raũ dieꝰ¬
tum ẽ furtiuaet ꝯui possessoeꝵ reꝵ usucapionẽ ꝑ legem ꝓ hibit̾a ẽe : n eo ꝑtin
ut ne ip̃e fur qui ue ꝑuym possidet. usu caꝑe possit. Hã his alia rone lisu¬
capio ñ ꝯpetit. Quia soł mala fide possid̾nt. S ne ullus aliꝰ qͣmus ab eis bona fi¬
de em̃it. uł alia c̃a acceꝑit: usucapiendi ius ħat. Uñ in reb mobilib ñ fatibe
ꝓced. ut bone fid̾i possessori usucapio ꝯpetat. Nam qͥ aliena rem uendid̾i

Expanded text:
erra quae nostro imperio gubernatur, dominium rerum iusta causa possessionis praecedente adquiratur. Sed aliquando etiamsi maxime quis bona fide rem possederit, non tamen illi usucapio ullo tempore procedit, veluti si quis liberum hominem vel rem sacram vel religiosam vel servum fugitivum possideat. Furtivae quoque res et quae vi possessae sunt, nec si praedicto longo  tabularum et lex Atinia inhibet usucapionem, vi possessarum lex Iulia et Plautia. Quodet vi possessarum rerum usucapionem per legem prohibitam esse, non eo pertinet ut ne ipse fur quive per vim possidet usucapere possit: nam his alia ratione usucapio non competit, quia scilicet mala fide possident: sed ne ullus alius, quamvis ab eis bona fide emerit vel ex alia causa acceperit, usucapiendi ius habeat. unde in rebus mobilibus non facile procedit ut bonae fidei possessori usucapio competat. nam qui alienam rem vendidit
Abbreviated transcription (Latin):
que edificiis inħ̾ent: Io urbanoꝵ pͣdioꝵ diete sũt: qm edificia oĩa urbana
p̾dia appellamꝰ. ⁊ si inuilla edificata sunt. It̾e p̃dioꝵ urbanoꝵ seruitutes
sũt hee. Ut uicinꝰ hon̾a uicini qͣtineat. Ut inparietem eiꝰ liceat uietno
tigñ intnitt̃e. Ut stillicidiũ uł flum recipiat qͥs medes suas. uł ĩ eloasã
uel maream. uł ñ recipiat. ⁊ ne altiꝰ tollat qͥs edes suas. ne luminibꝰ¬
tuemi siti officiatur. In rusticoꝵ p̃dioꝵ. seruturte quid̾a ꝯputari recte
putant a que haustũ. pecoris adaquã ad pulsũ. ius pascendi. calcis eoqͣn

Expanded text:
s inhaerent, ideo urbanorum praediorum dictae quoniam aedificia omnia urbana praedia appellantur, etsi in villa aedificata sunt. item praediorum urbanorum servitutes sunt hae: ut vicinus onera vicini sustineat: ut in parietem eius liceat vicino tignum immittere: ut stillicidium vel flumen recipiat quis in aedes suas vel in aream, vel non recipiat: et ne altius tollat quis aedes suas, ne luminibus vicini officiatur. In rusticorum praediorum servitutibus quidam computari recte puta
Abbreviated transcription (Latin):
nis ꝑius ade̾scendi ꝙ ẽ tale. Si ꝯmunem se̾iũ hñs aliꝙ cͣticio solꝰ lib̾tat̾e̾ ei inpo¬
suit ut iundicta uł testam̃to: eocasu pars eiꝰ amitebatur. ⁊ socio ac̾scebat.
S cũ pessimo fuerat exemplo et lib̾tate serũu defraudari. et ex ea humanio¬
nib quid̃ dñis d̾apñ inferri. seruorb aũ luẽr acc̾sc̾e: ħ quasi inrudie plen̾ pio
remedio ꝑ nrãm ꝯstõne med̾i necessariũ duxꝰ. et uienmꝰ uiã ꝑ qm manu¬

Expanded text:
d est tale: si communem servum habens aliquis cum Titio, solus libertatem ei imposuit vel vindicta vel testamento, eo casu pars eius amittebatur et socio adcrescebat. sed cum pessimum fuerat exemplo, et libertate servum defraudari et ex ea humanioribus quidem dominis damnum inferri, severioribus autem lucrum adcrescere: hoc quasi invidiae plenum pio remedio
Abbreviated transcription (Latin):
si ab eo dnͣs petat edificium. defendi potest ꝑ exceptioñe doli mali scd̾m ea que diximꝰ
ita eiꝰdem exceptionis auxilio tutꝰ ẽe p̃.is qui alienꝰ fund̾ sua inpẽsa bona fide ꝯ¬
seruit. Littere quoꝙ licet auree sint ꝑ mñ cartis m̃branis ue cedunt. ac s̃ ea solo¬
ced̾e solent qͥ in edificant᷑. aut insert᷑. Iõꝙ si in cartis m̃branis ue tuis carm̃ ł hiᷤ.¬
libro ᷤᷤ tuas ue m̾branas ẽe̾. ñ inpensas seͥpt᷑e solu̾e paratꝰ sis: pot̾it se ticiꝰ d̾fend̾e̾.
ꝑ exceptione doli mali. ytiq sibona fide eaꝵ. cartarͣ m̃biaanaꝵ ue possessionẽ
nactꝰ ÷ Y Si qͥs in aliena tabła puyxer̃: quid̾a putãt tabuła picture ced̾e. in altis
uid̾r picturã qͣłerĩcp sit tabule ced̾e. S nob̾ uid̾r meliꝰ esse tabuła picture cedere.

Expanded text:
si ab eo dominus petat aedificium, defendi potest per exceptionem doli mali, secundum ea quae diximus: si ab eo dominus petat aedificium, defendi potest per exceptionem doli mali, secundum ea quae diximus: ita eiusdem exceptionis auxilio tutus esse potest is qui alienum fundum sua impensa bona fide consevit. Litterae quoque, licet aureae sintcedere solent ea quae aedificantur aut seruntur. ideoque si in chartis membranisue tuis carmen uel his nec impensam scripturae solvere paratus sis, poterit se Titius defendere per exceptionem doli mali, utique si bona fide earum chartarum membranarumve possessionem nanctus est. Si quis in aliena tabula pinxerit, quidam putant tabulam picturae cedere: aliis videtur pictura, qualiscumque sit, tabulae cedere. sed nobis videtur melius esse, tabulam picturae cedere: