comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
bono facti st̃. qui malũ facere ñ potest. Sic itaq
boni erant ⁊ ñ mali. ⁊ quẽ ad modũ boni erant
ita ⁊ iusti erant. ⁊ beati erant: s ea bonitate. ⁊
iustitia et beatitudine qͣm natura incipiens
acceperat. ñ quã fecerat ipsa. uel meruerat.
faciendo. Si enim boni dicuntur boni erant:
quẽ admodũ bonum erat qͦd bonũ fecerat to¬
tum. Et simeliores erant sicut erant. melioreᷤ
erant ꝓ eo qđ facti erant: ñ ꝓ eo qđ fecerant
ipsi uel faciebant. Similiter & qd̃ iusti dicun¬
tur. solum hoc illis erat iniustos ñ fuisse. &
qđ beati. ñ miseros extitisse. Uerũptamen
neq iusti ad meritum. neq inusti adculpã:
quẽ admodũ neq ad głificationẽ uel consum¬
mationẽ beati. uel ad torm̃tum aut penam
miseri. uerissime affirmant᷑. Et forte exp̃ssiꝰ.
& adintelligentiã euidentius sit: nec bonos
nec. malos. nec iustos nec iniustos. nec conũ¬

Expanded text:
bono facti sunt qui malum facere non potest. Sic itaque bono facti sunt qui malum facere non potest. Sic itaque boni erant et non mali; et quemadmodum boni erant, ita et justi erant et beati erant. Sed ea bonitate et justitia et beatitudine quam natura incipiens acceperat, non quam fecerat ipsa vel meruerat faciendo. Si enim boni dicuntur boni erant, quemadmodum bonum erat quod bonus fecerat totum. Et si meliores erant sicut erant meliores erant pro eo quod facti erant, non pro eo quod fecerant ipsi vel faciebant. Similiter et quod justi dicuntur, solum hoc illis erat injustos non fuisse; et quod beati, non miseros ex stitisse. Verumtamen neque justi ad meritum, neque injusti ad culpam, quemadmodum neque ad glorificationem vel consummationem beati, vel ad tormentum vel poenam miseri verissime affirmantur Et forte expressius et ad intelligentiam evidentius sit, nec bonos nec malos, nec justos nec injustos nec conve
Abbreviated transcription (Latin):
inuenitur inconditis. qđ natura contulit con¬
ditionis. Qd̃ enim ceper̾t cotum acceperunt:
& ñ poterat millis exillis ẽs̃ quicqͣm. q̃m omne
qͦd ex illis ẽ. posterus ẽ. illis. Itaq omne q̃d̃ fac̃¬
ti sunt ñ fecerunt ipsi s tantũ facti st̃. & qđ
facti st̃ boni. facti sunt totum. Si enim qđ fac¬
ti sunt mali facti st̃. culpa ẽ. facientis ñ facti:
quia aluid ẽẽ ñ potuert̃. neq facere ipsi cum
facti st̃. tẽ ut aliud ẽẽnt qͣm facti sunt. Itaq
exfaciente erant qͣndo primũ erant. totum qđ
erant. ⁊ acceꝑant totum qͦd erant. & a se nichil
habebant. qui & hoc qd̾̃ erant erant exnichilo:
& a creatore acceperant qd̃ erant. Non po¬
tuit autem creator optimus. actor mali esse.
& id̃o totum bonum erat. qͦd ex ipso illis erat:
⁊ totum bonum erat. qm̃ ex ipso totum erat.
Hoc modo ꝓbamus. qm̃ boni erant angeli qͣndo¬
primum facti st̃: ⁊ qđ boni facti st̃ om̃s. qm̃ a

Expanded text:
invenitur in conditis quod natura contulit coninvenitur in conditis quod natura contulit conditionis. Quod enim ceperunt totum acceperunt. Et non poterat in illis ex illis esse quidquam, quoniam omne quod ex illis est posterius est illis. Itaque omne quod facti sunt non fecerunt ipsi; sed tantum facti sunt et quod facti sunt boni facti sunt totum. Si enim quod facti sunt mali facti sunt, culpa est facientis non facti; quia aliud esse non potuerunt neque facere ipsi cum facti sunt tunc ut aliud essent quam facti sunt. Itaque ex faciente erant quando primum erant totum quod erant, et acceperant totum quod erant, et a se nihil habebant qui et hoc quod erant, ex nihilo, et a Creatore acceperant quod erant. Non potuit autem Creator optimus, aet ideo totum bonum erat quod ex ipso illis erat; et totum bonum erat, quoniam ex ipso totum erat. Hoc modo probatur qprimum facti sunt, et quod boni facti sunt omnes, quoniam a
Abbreviated transcription (Latin):
uoluntatis sue. sinecerrore ⁊ spe iutroq. ꝓpt̃¬
ea monstratũ ẽ. eis quid faciendum eẽt. nũquid
cĩt fuurum. ut nulla necessitate ꝓuidentie im¬
ꝑelli uiderentur. s ratione dirigi. &. ꝓpͥa deflic¬
ti. uoluntate inambob. uta bonũ fuit ⁊ conue¬
nic iñ est sio reprehensione dignum opus
di. quia ita fecit ut bonum fuit. Quales ꝯditi ft̃
humane mentis quieta ẽẽ ñ sinit. Interrogãt
si bomi fuerint uel mali creati angłi. iusti & uł
mnuisti. beati an miseri: & fortassis alia quedã
his similia. Et quia multa st̃ alia que inque¬
stiont coaceruantur ñ possumus nos ad omĩa
ꝓlira responsione occurrers: s breuiter diffi¬
dio uichoationis. qd̃ humana consideratio
ia breue ⁊ momentaneũ. simplicisq instantiᷤ.
sunc mora : unteruallo pͥme subsistentie deni¬
chlo maliquid apparentis accipiat. ut id qđ
primũ omnium illis erat. intelligat: hoc solum

Expanded text:
voluntatis suae sine terrore et spe in utroque. Proptevoluntatis suae sine terrore et spe in utroque. Propterea monstratum est eis quid faciendum esset non quid esset futurum, ut nulla necessitate providentiae impelli viderentur, sed ratione dirigi et propria deflecti voluntate in ambobus. Et ita bonum fuit et conveniens; et non est sic reprehensione dignum opus Dei, quia ita fecit ut bonum fuit. CAP. XIX. Quales humanae mentis quieta esse non sinitur. Interrogant utrum boni fuerunt an mali creati angeli, justi an injusti, beati an miseri; et fortassis alia quaedam his similia. Et, quia multa sunt alia quae in quaestione coacervantur, non possumus nos ad omnia prolixa responsione occurrere; sed breviter defindio inchoationis quod humana consideratio ita breve et momentaneum simplicisque instantis sine mora et intervallo primae subsistentiae de nihilo in aliquid apparentis accipiat, ut id quod primum omnium illis erat intelligat: hoc solum
Abbreviated transcription (Latin):
eundi in melius: nisi reliquum fuisset
pͥma dona nature quo crescere potuise
isapientia data agnouerunt quid futurũ
Ii siꝑ eos. Uidetur enim utrĩq aliquid in¬
nenientis occurrere. Si enim qui futuri erãt
ali lapsum suũ presciuert̃. penamq cogno¬
uert. que ruinam sequi debuerat. ⁊ finiri non
achuttat: tanta sibi mala imminere p̃uidentes.
em nescieuer̃t. ceci erant. neq ãgnouerunt
quo ꝑgerent. et incontingens ac fortuitũ misert̃
pedem: ut ultra ꝓcederent quo nesciebant. Et
uidetur quasi aliquid absurditatis afferre. si
hoc dicatur. & melius sedero. & aptũ ẽẽ magis.
uo scientes dicantur eoꝵ que futura fuerant. Et
cepuguat iterũ alia ratio qͣm contra posuimus:
& potest facile mentib infirmis scandalum nas¬
ci malterutrũ. nisi conueniat. ꝓpter hoc dicimꝰ
quia ñ erant prescii euentus sui. neq data ẽ. eis
cognitio eoꝵ que futura fuerant suꝑ eos: qm ñ
opportuit ita. ut liberam haberent electionem

Expanded text:
luissent eundi in melius, nisi reliquum fuisset post prima dona naturae quo crescere potuissent vel sapientia data agnoverunt quid futurum esset super eos. Videtur enim utrinque aliquid inconvenientis occurrere. Si enim qui futuri erant mali, lapsum suum praescierunt, poenamque cognoverunt quae ruinam sequi debuerat, et finiri non debuerat, tanta sibi mala imminere praevidentesautem nesciverunt caeci erant, neque agnoverunt quo pergerent; et in contingens ac fortuitum miserunt pedem ut ultra procederent quo nesciebant. Et videtur quasi aliquid absurditatis afferre si hoc dicatur, et melius sedere et aptum esse magis, ut scientes dicantur eorum quae futura fuerant. Et repugnat iterum alia ratio quam contra posuimus, et potest facile mentibus infirmis scandalum nasci in alterutrum nisi conveniat. Propter hoc dicimus quod non erant praescii eventus sui, neque eis data est cognitio eorum quae futura fuerant super eos. Quoniam non oportuit ut ita liberam haberent electionem
Abbreviated transcription (Latin):
batur. quia ꝑ se mouebatur: & ñ impulsu
alieno. Et hoc ipsũ meritũ erat: ⁊ uocabat᷑
bonũ uel malũ. quia liberum erat. ⁊ exseerat.
Et ex tc mereri ceꝑunt. ex quo uoluntate
mereri ceperunt: ⁊ hoc pꝰ primũ principiũ
erat. ⁊ a primo principio erat.⁊ ñ in ipso.
qm̃ ab ipso tantum erat. Ex quo autem
uoluntas erat. libertas erat. quia uolunta¬
tis ẽ. lib̾tas. qm̃ potens erat ꝑse moueri.
ut ultra iret huo uel illuc. sine coactione.
uel adiuta uel derelicta: qm̃ lib̾tas ẽ. uo¬
luntatis. ex quo ẽ. uoluntas ipsa in ipso
pͥmo principio. ꝓpter hoc erat liberum
spontaneus motus uel uoluntarius
appecitus liberũ arbitriũ ẽ: liberũ quidẽ
in eo qd̾ est uoluntarius. arbitrũ uͦ n.¬
testate eligere. ⁊ libtate iudicare: inquos
liberum arbitriũ. Et ꝓpter hoc factis
eligere. neq concupiscere. q̃m simpler s¬

Expanded text:
batur, quia per se movebatur et non impulsu batur, quia per se movebatur et non impulsu alieno. Et hoc ipsum meritum erat et vocabatur bonum vel malum, quia liberum erat et ex se erat. Et extunc mereri coeperunt, ex quo voluntate moveri coeperunt. Et hoc post primum principium erat; et a primo principio erat; et non in ipso, quoniam ab ipso tantum erat. Ex quo autem voluntas erat, libertas erat, quia voluntatis est libertas; quoniam potens erat per se moveri ut ultra iret huc vel illuc sine coactione vel adjuta vel derelicta; quoniam libertas est voluntatis ex quo est voluntas ipsa in ipso primo principio. Propter hoc erat arbitriurium. Quoniam spontaneus motus vel voluntarius appetitus liberum arbitrium est: liberum quidem in eo quod est voluntarius; arbitrium est potestate eligere et libertate judicare, in quo constat liberum arbitrium. Et propter hoc facti st; neque eligere, neque concupiscere, quoniam simplex
Abbreviated transcription (Latin):
qd erat primũ incipere. uelle ñ erat aut
facere: qui aduolendum & faciendum tantũ
facti erant. ñ uolentes aut facientes. Uelle
enim aut facere motum habet ⁊ de hoc in
illud. ⁊ successum ⁊ moram: qđ incipientis
principii ẽe ñ potest qđ incipit tantum. &¬
amplius ñ ẽ. adhuc. s primũ ẽ: iñ deinceps.
Uelle autẽ. uoluntate ẽ uelle: cũ mouetur
uoluntas ⁊ oꝑatur iam aliquid. & est ibi hoc
⁊ illud. ⁊ de hoc mnillud qͦd p̃cessit uoluntas.
ex qua uelle erat. cum adhuc uelle ñ erat. s
uoluntas erat tantum. ut ex ea uelle esset qđ
incipientis ñ erat. aut facere. Non gͦ sic in¬
telligendum ẽ. simplex principiũ. & prima
origo nascentis nature. s unum ipsum. &
hoc tantum. ⁊ ñ amplius sine spatio & motu.
& mora: que omĩa subsequuntur postea. in
quib uelle constat & facere. & ꝓcessus mo¬
tuum & actionum. post primũ principiũ.
Erquo autem uoluntas mouebatur. uelle
erat. ⁊ a uoluntate erat. que libere moue¬

Expanded text:
d erat primum incipere, velle non erat aut facere, qui ad volendum et faciendum tantum facti erant non volentes aut facientes. Velle enim aut facere motum habet, et de hoc in illud, et successum et moram; quod incipientis principii esse non potest, quod incipit tantum amplius non est adhuc, sed primum est et non deinceps. Velle autem voluntate est velle, cum movetur voluntas et operatur jam aliquid; et est ibi hoc et illud; et de hoc in illud quod praecessit voluntas ex qua velle erat cum adhuc velle non erat; sed voluntas erat tantum ut ex ea velle esset quod incipientis non erat aut facere. Non ergo sic intelligendum est simplex principium et prima origo nascentis naturae. Sed unum ipsum et hoc tantum et non amplius sine spatio et motu et mora, quae omnia subsequuntur postea, in quibus velle constat et facere, et processus motuum et actionum post primum principium. Ex quo autem voluntas movebatur velle erat; et a voluntate erat, quae libere move
Abbreviated transcription (Latin):
erant: qm̃ tẽ ipsum erant. ⁊ ẽẽ ceperi
lum mͦ. Et si potestas illis erat. ut ale
quia liberum arbitriũ erat. ñ erai
potestas illis. ut tc̃ aluid ẽẽnt qͣmc¬
inciperent qđ ñ erant. Non enĩ c̃ s

Expanded text:
erant, quoniam tunc ipsum erant, et esse coeperunt solummodo. Et si potestas illis erat, ut aliud essent, quia liberum arbitrium erat, non erat tamen potestas illis ut tunc aliud essent; qusinerent quod tunc erant et ali
Abbreviated transcription (Latin):
pant. uiciuq ad effectũ famulabatur. natuira
ppria mea uͦ qͣm adse inuicem habebant
quibidã subieta erat obedientia aliena: in
ea autem qmͣ adinferiora possidebant. po¬
testate uucuiq scđ̃m uirtutem nature. ⁊ cig¬
intatem offitii. ministeriũ ephibebat subies¬
ta creatura. Hec de potentia prima rationa¬
bis uature dicta: future inuestigatiom yͥmã
dccurrit: q̃m illuminabantur tripliciter aut
adtria simpliciter: et erat trina cognitiom
et boni coguitionem acceꝑant. ut inteligerẽt
quid appecendũ illis foret. uel quid respuen¬
dum scđm potentiam iurtutis inse: ⁊ liber¬
tarem uoluntatis. S ⁊ ipsius aqͦ facti erant
coguitionem acceꝑant. ut intelligerent &

Expanded text:
perant, unicuique ad effectum famulabatur natura perant, unicuique ad effectum famulabatur natura propria. In ea vero quam ad se invicem habebant; quibusdam subjecta erat obedientia aliena. In ea autem quam ad inferiora possidebant potestate, unicuique secundum virtutem naturae et dignitatem officii ministerium exhibebat subjecta creatura. Haec de potentia prima rationalis naturae dicta, futurae investigationi primam occurrit. Quoniam illuminabantur tripliciter, vel ad tria simpliciter; et erat trina cognitio in et boni cognitionem acceperant, ut intelligerent quid appetendum sibi foret vel quid respuendum secundum potentiam virtutis in se et libertatem voluntatis. Sed et ipsius a quo facti erant cognit
Abbreviated transcription (Latin):
te potens ẽ. & sapiens: ⁊ liberum ex parte: quia
nec omnis effectus potestati creature subicit᷑.
nec omne occultum sapientiȩ manifestatur.
nec omnis euentus electionem sequitur. aut
uoluntati famulatur. s scđ̃m aliquid tantũ
possunt. ⁊ sapunt scđm aliquid ⁊ lib̃i sunt.
Et ꝓpterea det̾minanda ẽ. potestas eoꝵ. et
decerminanda ẽ. sapientia: ⁊idet̾minanda
ẽ. libertas. Potestas autem ad oꝑationem ꝑ¬
tinet. sapientia ad cognitionem: libertas
t exiit primum triplex discretio po¬
quã acceperant ad ea quȩ conditione ordi¬
nata fuerant subse. Prima potestas uirtu¬
tis erat. scda dñationis: tertia administra¬
tionis. In ea potestate qͣm acceꝑant omnes
inse differentes erãt. in ea uͦ quã acceperãt
uiter se quidam excellentes: inea autẽ quã
accepant subse. ⁊ differentes et ercellentes.
Inea potestate qͣm insemet ip̃sis singuli acce¬

Expanded text:
te potens et sapiens et liberum ex parte; quia te potens et sapiens et liberum ex parte; quia nec omnis effectus potestati creaturae subjicitur, nec omne occultum sapientiae manifestatur, nec omnis eventus electionem sequitur. aut voluntati famulatur; sed secundum aliquid tantum possunt et sapiunt, secundum aliquid et liberi sunt. Et propterea determinanda est potestas eorum et determinanda est sapientia, et determinanda est libertas. Potestas autem ad operationem pertinet, sapientia ad cognitionem, libertas tate illorum. Et erat primum triplex discretio poquam acceperant ad ea quae conditione ordinata fuerant sub se. Prima potestas virtutis erat, secunda dominationis, tertia administrationis. In ea potestate quam acceperant in se, omnes differentes erant; in ea vero quam acceperant inter se quidem excellentes; in ea autem quam acceperant differentes et excellentes. In ea potestate quam in semetipsis singuli acce
Abbreviated transcription (Latin):
discretiones inuisibiles inuisibiliũ untelligi.¬
bilium naturar᷑ solus ponderare potuit. iuniꝰ¬
cuiusq mensuram ⁊ modum ⁊ terminũ sapi¬
entia sua comp̃hendere. cuius potentia con¬
ditum erat totũ: ⁊ꝓuidentia ordinatum.
Nos uero caligante intelligentia. timide
incedimꝰ ad illa: & palpamus sensu cognitio¬
nis infirme. quȩ uirtute ñ comprehendim᷑.
Que gͥ uis. & qͣnta potentia fuerit inuisibi¬
lium essentiarum. quȩ ue sapientia. qualis¬
ue lib̃tas. &. qͣntum in his commune omnib
& quid singulis ꝓprium uel singulare. acdif¬
ferens datum sit: ualde ineffabile ẽ. ⁊a sen¬
su humano remotum. Sola enim diuina po¬
testas: i sapientia diuma. nec termino. nec m̃¬
nulla umꝗͣ minoratione suie necessitatis an¬
gustie coartatur: s absolutum ẽ ⁊ dñans. &
glariter ꝑfectum. ac ꝓpria potestate plenam.
Omne autem qͦd creatum ẽ. ex parte ẽ. & expar¬

Expanded text:
discretiones invisibiles invisibilium et intelligidiscretiones invisibiles invisibilium et intelligibilium natura solus ponderare potuit et uniuscujusque mensuram et modum et terminum sapientia sua comprehendere, cujus potentia conditum erat totum, et providentia ordinatum. Nos vero caligante intelligentia timide incedimus ad illa, et palpamus sensu cognitionis infirmae quae virtute non comprehendimus. Quae igitur vis et quanta potentia fuerit invisibilium essentiarum; quaeve sapientia, qualisque libertas, et quantum in his commune omnibus, et quid singulis proprium vel singulare ac differens datum sit; valde ineffabile est et a sensu humano remotum. Sola enim divina potestas et sapientia divina nec termino nec mennulla unquam minoratione sive necessitatis angustia coarctatur; sed absolutum est et dominans et gulariter perfectum, ac propria potestate plenum. Omne autem quod creatum est ex parte est, et ex par
Abbreviated transcription (Latin):
natura subtiles magis. & sapientia am¬
ꝑlius pspicaces st̃̾creati: hii merito dignitatis
suꝑiores st̃ constituti. Qui uͦ & natura minus
subtiles. & sapientia minus ꝑspicaces conditi
sunt. merito dignitate inferius st̃ ordinati:
ita tam̃ ut ⁊ihi qui excellentiores constituti st̃.
sinc suꝑbia p̾lati ẽẽnt. et qui inferiores positi
cd̃m differentẽ nature uirtutẽ. ⁊ sapien¬
tie i cognitionis ⁊ ntelligentie uim. siquis dif¬
ferenter assignare uoluerit. non ẽ. qui exratio¬
ne occurrat: quia sic̃ differens uigor. ⁊ subtili¬
tas nature infirmitatem ñ adducit. minorq
cogritio sapientie ignorantiam ñ ingerit. sic
lib̾tas inferior nullam arbitrio uoluntatis ne¬
mortales erant: equales om̃ib erat. Qd̃ autẽ
natura potentes erant. qd̃ eẽntia subtiles erãt.
qd̃ intelligentia sapientes erant. ⁊ lib̾tate uo¬
luntatis ꝓmpti adutrũlibet ⁊ habiles. ñ eqͣle
omnib erat: ⁊ tam̃ sufficienter erat. Istas

Expanded text:
natura magis et sapientia amplius perspicaces creati sunt, ii merito dignitate superiores sunt constituti. Qui vero et natura minus subtiles et sapientia minus perspicaces conditi sunt, merito dignitate inferiores sunt ordinati, ita tamen ut ii qui excellentiores constituti sunt sine superbia praelati essent, et qui inferiores positi ndum differentem naturae virtutem et sapientiae et cognitionis et intelligentiae vim; si quis differentem assignare voluerit non est qui ex ratione occurrat. Quia sicut differens vigor et subtilitas naturae infirmitatem non adducit, minorque cognitio sapientiae ignorantiam non ingerit; sic libertas inferior nullam arbitrio voluntatis nemortales erant: aequales omnibus erant. Quod autem natura potentes erant, quod essentia subtiles erant, quod intelligentia sapientes erant, et libertate voluntatis prompti ad utrumlibet et habiles; non aequale omnibus erat, et tamen sufficienter erat. Istas
Abbreviated transcription (Latin):
ut stuporẽ imminentis ꝑicłi. siue alia qͣc̃q
causa p̃uent᷑. dum baptixaret locutionis
memor ñ fuit: siquis gͦ forte hoc querat.
ego de his que occulta sunt iudicare nolo.
pcipue quia nom̃ trinitatis ibi ñ audiui.
uͥ et si uera fides fuit. confessio tam̃ fidi ñ
fuit. Et hec quidẽ de eo quid sit sacram̃tũ
baptismatis. & de u̾bo scificante: inp̾senti

Expanded text:
vel stuporem imminentis periculi, sive alia quacunque vel stuporem imminentis periculi, sive alia quacunque causa praeventus dum baptizaret, locutionis memor non fuit. Si quis ergo forte hoc quaerat, ego de his quae occulta sunt judicare nolo, praecipue quia nomen Trinitatis hic non audivi. Ubi etsi vera fides fuit, confessio tamen fidei non fuit. Et haec quidem de eo quid sit sacramentum baptismatis, et de verbo sanctificante in praesenti
Abbreviated transcription (Latin):
n iimo spũ baptirati sumus. Unũ op̾.
quia unum minisfium: unũ baptisma. qͥa
mors una ꝓ mundo. Unitas gͦ oꝑationis. uni¬
tas p̃dicationis. que ñ potest seꝑari. huc usq
ũba beati ambrosii qualit̃ de recta baptutan.¬
ddi forma sentiendũ sit. manifeste explanãt.:
num sit baptismatis sacͣm̃tũ. & quẽ ad modũ
sine fide tͥnitatis etiã trib simul nominatis
imꝑfectum. Sicut enĩ uͥq fides integra que¬
ritur. sic eãdem fidi integritate manente. sine
detrimento salutis sermo uariat᷑. Uerumpta¬
men eccłastica consuetudo hanc potissimũ
in baptirando formã ten̾e elegit: qũa ab
ipso scĩficationis auctore expͥma institu¬
tione conseruandam accepit. Siqͥs forte q̃¬
rat. utrũ in articulo necessitatis sufficere
possit ad plenũ baptismatis sac̃mentum:
si fu̾it quis infide trinitatis sine ꝓlatione
ũboꝵ baptiratus. uł quia is qui baptirauit
loqui ñ potuit. siue quia obfestinationem

Expanded text:
itum baptizati sumus . Unum opus, quia unum mysterium; unum baptisma, quia mors una pro mundo. Unitas ergo operationis, unitas praedicationis quae non potest separari. Hucusque verba beati Ambrosii qualiter de recta baptizandi forma sentiendum sit manifeste explanant. Vnum sit baptismatis sacramentum, et quemadmodum sine fide Trinitatis etiam tribus simul nominatis imperfectum. Sicut enim ubique fides integra quaeritur, sic eadem fidei integritate manente sine detrimento salutis sermo variatur. Verumtamen ecclesiastica consuetudo hanc potissimum in baptizando formam tenere elegit, quam ab ipso sanctificationis auctore ex prima institutione servandam accepit. Si quis forte quaerat utrum in articulo necessitatis sufficere possit ad plenum baptismi sacramentum, si fuerit quis in fide Trinitatis sine prolatione verborum baptizatus, vel quia is qui baptizavit loqui non potuit, sive quia ob festinationem
Abbreviated transcription (Latin):
trinitatis. sufficiat ad forma sacram̃ti cõ.¬
plendam. & sc̃ificationẽ ꝑficiendã. sine la¬
borum p̾latione. cũ sola fide baptirandũ
immergere. Qui enĩ dixit. ut infide trinita¬
tis homines baptirarentur: nunquid dicat᷑
docuit.s. quid credat᷑ ostendit. Quappt̃ ne
forte in scĩficatione sac̃m̃ti ficdĩ ꝓfessio suꝑ¬
uacua eẽ. uideat᷑. oportet nos in eo qs dictũ
lii. & sp̃s scĩ. Plus enĩ aliquid habere uide¬
tur nom̃ quam fides. Nam fides intus est¬
& latet occulta: donec nominari incipiat.
& uenire in manifestationẽ. Tunc quippe
nom̃ eẽ incipit. quando nominari incip̃.
& notificari ut cognoscatur. Et sic quidẽ
Docete: ⁊ baptizate. Si tingis & taces. tingis &
ñ doces. habes baptirate. s docete ñ habes.
Crede gͦ & confitere. loquere & merge: ut
in confessione. lauentur que mundanda
sunt. S forte queris. ipsam ꝓfessionis fidei
formã. imꝑficiendo baptismatis sacͣm̃to qͣ¬

Expanded text:
ufficiet ad formam sacramenti complendam et sanctificationem perficiendam sine verborum prolatione cum sola fide baptizandum immergere. Qui enim dixit ut in fide Trinitatis homines baptizarentur: non quid dicatur docuit, sed quid credatur ostendit. Quapropter ne forte in sanctificatione sacramenti fidei professio supervacua esse videatur, oportet nos in eo quod dictulii, et Spiritus sancti. Plus enim aliquid habere videtur nomen quam fides. Nam fides intus est, et latet occulta donec nominari incipiat, et venire in manifestationem. Tunc quippe nomen esse incipit quando nominari incipit et notificari, ut cognoscatur. Et sic quidem Docete et baptizate; si tingis et taces, tingis et non doces. Habes baptizate, sed docete non habes. Crede ergo et confitere; loquere et merge, ut in confessione laventur quae mundanda sunt. Sed forte quaeris ipsam professionis fidei formam in perficiendo baptismatis sacramento, qu
Abbreviated transcription (Latin):
studinẽ. & rationẽ sequantur. qui a qͥ
⁊̃ hrerit. trinitatem signauit. Si xp̃m ii¬
bgnasti. Scͥptum ẽ. enĩ. Hunc iħm a na-¬
dti quẽ unxit ds̃ spũ scõ. Et si patrem
it rationi copuletur auctoritas: in spũ qͦ

Expanded text:
plenitudinem. Rationem sequamur; quia qui unum dixerit, Trinitatem signavit. Si designasti. Scriptum est enim: Hunc Jesum a Nazareth quem unxit Deus Spiritu sancto . Et si Patrem ut rationi copuletur auctoritas, in Spiritu q
Abbreviated transcription (Latin):
famam & noticiã magis ꝗͣ uocẽ aliguam
uł sonum uocis adaures uenientem in¬
telligͥt debemꝰ. Ergo fama eiꝰ. & noticia eiꝰ:
ipsum eͥ. nom̃ eiꝰ. Et rursum ipsa noticia
eiꝰ ñ aliud ẽ. qͣ fides eiꝰ quia ꝑfidem solã
nc̃ interim cognoscit᷑ ds. post modũ etiã
cognoscendus ꝑ sp̾em. fides gͥ dĩ. ipsa eͥ no¬
m̃ dĩ. ꝑ quam nc̃ in hominib noticia eiꝰ ha-¬
betur.: ͥ ad huc ab hominibꝰ p̾sentia eiꝰ ñ ui¬
dct᷑. Puto iam obscurum uł ambiguũ non
eẽ quem admodum in noĩe dĩ saluat᷑. qui
in eo qd̾ de ipso sentire potuit. et sentien¬
do credit iustificat᷑: & iustificatꝰ liberatur.
Rursum qualit̃ nom̃ dĩ sc̃ificat᷑. quando ab
his a quibus cognoscitur ds̃ honoratur.
hoc dubium non e. si ei quẽ iã ꝑfidẽ cog.¬
nosce meruimus. casti timoris & dilec¬
tionis reuerentiam exhibemus. Quid t ui
decur: Si nomen dĩ ẽ. noticia eiꝰ & fides eiꝰ

Expanded text:
famam et notitiam magis quam vocem aliquam famam et notitiam magis quam vocem aliquam vel sonum vocis ad aures venientem intelligere debemus. Ergo fama ejus et notitia ejus ipsum est nomen ejus. Et rursum ipsa notitia ejus non est aliud quam fides ejus; quia per fidem solam nunc interim cognoscitur Deus; postmodum etiam cognoscendus per speciem. Fides ergo Dei ipsa est nomen Dei per quam nunc in nominibus notitia ejus habetur, ubi adhuc ab hominibus praesentia ejus non videtur. Puto jam obscurum vel ambiguum non esse, quemadmodum in nomine Dei salvatur, qui in eo quod de ipso sentire potuit, et sentiendo credit, justificatur et justificatus liberatur. Rursus qualiter nomen Dei sanctificatur quando ab iis a quibus cognoscitur Deus honoratur: hoc dubium non est, si ei quem jam per fidem cognoscere meruimus: casti timoris et dilectionis reverentiam exhibemus. Quid tibi videtur? Si nomen Dei est notitia ejus, et fides ejus
Abbreviated transcription (Latin):
Clamainꝰ cotidie: sc̃ificet᷑ nom̃tuũ. Et quomͦ
in nob̃ sc̃ificat᷑. si a nob̾ ignorat᷑. Et si uoce scĩ¬
ficari petimꝰ dicat qͥ pot̃ quomͦ inuoce saluari
rogamus. Ds inquit: in noie tuo saluũ me
fat. Si gͥ inuoce salꝰ ẽ. g tacentes. uł potiꝰ loqͥ
ñ ualentes saluari ñ posst̃. quia loqͥ ñ posst̃:
Quis hoc dicat: Ergo nom̃ dĩ in quo nos sc̃ĩfi¬
cari & saluari oportet. extra uoce querere opor¬
tet: ne forte si illud insola uoct ponini scan.¬
dalum ueritati faciamus. Notus in iudea
dĩ in isrł magnum nom̃ elꝰ. Ergo uͥ notitia ẽ.
ibi nom̃ ẽ: quia & ipsa noticia nomen est.
Dica aliquis. Magni nominis eͥ homo ille.
et homo ille magnum nom̃ ht̃ in popło.
sillabis formatur norũ dĩ: Uides mͦ uͥsit
magnitudo nominis di. uͥ enĩ magnitu¬
do nominis ẽ. ibi ec ipsũ nom̃ considare
oportet. Si gͦ magnitudinẽ nominis. ma¬
nitudinẽ fame & noticie. magnitudinẽ
conuenient᷑ intelligimꝰ: nom̃ ipsũ. ipsam

Expanded text:
otidie: Sanctificetur nomen tuum . Sed quomodo in nobis sanctificatur, si a nobis ignoratur? Et si vocem sanctificari petimus dicat qui potest, quomodo in voce salvari rogamus? Deus, inquit, in nomine tuo salvum me fac . Si igitur in voce salus est, ergo tacentes, vel potius loqui non valentes salvari non possunt, quia loqui non possunt. Quis hoc dicat? Ergo nomen Dei in quo nos sanctificari et salvari oportet, extra vocem quaerere oportet, ne forte, si illud in sola voce ponimus, scandalum veritati faciamus. Notus in Judaea Deus; in Israel magnum nomen ejus . Ergo ubi notitia est, ibi nomen est, quia et ipsa notitia nomen est. Dicit aliquis: Magni nominis est homo ille, et homo ille magnum nomen habet in populo. syllabis formatur nomen Dei. Vides modo ubi sit magnitudo nominis Dei. Ubi enim magnitudo nominis est, ibi et ipsum nomen considerare oportet; si ergo magnitudinem nominis, magnitudinem famae; et notitiae magnitudinem convenienter intelligimus, nomen ipsum ipsam
Abbreviated transcription (Latin):
ma diu̾sum ȩẽt. s quantum ad ꝑfessionen
u̾itatis ñ ẽ et contrariũ utrũ ne uerũ dps¬
matis sacramentũ in illo constare deberet.
Poterant fortasse ad hanc questionẽ trã slua¬
dã. plurime hitc inde rationes conduci a
tendi quia uͥ eadẽ fides constat. diusitas setta¬
nis ab ipsa dum taxat sinceritate ec unias
fidĩ ñ discrepans. nichil offitiat. S. in hacp¬
te uisum mͥ est auctoritate poti quã mear¬
tione interrogationi tue respondendum.
Beatus ambrosius in libro quẽ detͥnitate sͥo¬
sit. sic ait. Illi qui negauert se scire spm̃ scr
baptizati sunt postea: quia ioħes in remisi¬
baptizare solebat acceꝑant. Ioħes eni licr ñ
eẽt xp̃c: respondit. Ego uos aqua baptioe
calciam̃ta portare. ipse uos baptirabit inspi

Expanded text:
et; sed quantum ad professionem veritatis non esset, contrarium: An ne verum baptismatis sacramentum in illo constare deberet? Poterant fortasse ad hanc quaestionem tuam solvendam plurimae hinc inde rationes conduci et ostendi, quod ubi eadem fides constat, diversitas sermonis ab ipsa duntaxat sinceritate et unitate fidei non discrepans, nihil officiat. Sed in hac parte visum est mihi auctoritate potius quam mea ratione interrogationi tuae respondendum. Beatus Ambrosius in libro quem de Trinitate scripsit, sic ait: Illi qui negaverunt se scire Spiritum baptizati sunt postea: quia Joannes in remissibaptizare solebat acceperant. Joannes enim licet non esset Christus, respondit: Ego vos aqua baptizo. calc
Abbreviated transcription (Latin):
terctur: qͣm ut ponderosa deorsum: ⁊ sursum
lenia disponerentur. Ergo cerra deorsũ erat.
& cclum fursum: & qͦd suꝑ terram erat: celũ
erat. Ergo celum supͣ terram erat: ⁊ aque ubi
crante Sub celo: ansupra celum: Nec sub
celo. neq supra celum aque erant. s. inipso celo
aque erant. qͥa ipsum celum aque erant: totũ

Expanded text:
teretur, quam ut ponderosa deorsum, et sursum teretur, quam ut ponderosa deorsum, et sursum levia disponerentur. Ergo terra deorsum erat et coelum sursum, et quod supra terram erat coelum erat. Ergo coelum supra terram erat. Et aquae ubi erant? sub coelo an supra coelum? Neque sub coelo, neque supra coelum aquae erant; sed in coelo aquae erant, quia ipsum coelum aquae
Abbreviated transcription (Latin):
ꝓpter motũ ⁊ fluctuationem. Nam si abyssus
interra erat. & tenebre erant suꝑ faciem abys¬
si: gͦ cenebre erant suꝑ terram. S quid erat
super terrã : Duo in principio posita st̃: ce¬
lum & terra. Quid hoꝵ putas subtus: aut
qͥd supͣfuisse dicemꝰ : Aut terra supra & celũ
subtus: aut terra subtus. & cȩlum supra.
S nũquid credendũ ẽ. in illa prima conditio¬
ne rerum celum subteriꝰ creatum fuisse: &
postea informatiõe supͣ dispositum : fortas¬
sis qͥa prius scriptura nominauit celũ qͣm
terram: ꝓpt̾ea celũ quasi fundam̃tum subtꝰ
creatũ t̾uisse quis dicat. Ego autem ñ ordi¬
nis s dignitatis causa sic positum reor: ⁊
qͥa etiã sermo sequens de elem̃to terrȩ qͣsi
de ꝓrimo ⁊ ob hoc post̾ius nominato haben¬
dus fuit. ideo ⁊ ꝑrius celũ. ⁊ postea terra no¬
minari debuit. S neq ipsa conditoꝵ nacͤa¬
alium positionis aut locationis ordinem pa¬

Expanded text:
propter motum et fluctuationem. Nam si abyssus propter motum et fluctuationem. Nam si abyssus in terra erat et tenebrae erant super faciem abyssi; ergo tenebrae erant super terram. Sed quid erat super terram? Duo in principio posita sunt coelum et terra. Quid horum putas subtus, aut quod supra fuisse dicemus? Aut terra supra et coelum subtus; aut terra subtus et coelum supra? Sed nunquid credendum est prima illa conditione rerum coelum subter creatum fuisse; et postea in formatione supra dispositum? Fortassis quia prius Scriptura nominavit coelum quam terram, propterea coelum quasi fundamentum subtus creatum fuisse quis dicat. Ego aut non ordinis sed dignitatis causa sic positum reor; et quia etiam sermo sequens de elemento terrae quasi de proximo et ob hoc posterius nominato habendus fuit, ideo et prius coelum et postea terra nominari debuit. Sed neque ipsa conditorum naalium positionis aut locationis ordinem pa
Abbreviated transcription (Latin):
bre erant suꝑfaciem abissi. Duo suꝑius ꝓposue¬
rat. uidelicet celum ⁊ t̾ram: mͦ quedã alia duo
subiungit. scilicet cenebras ⁊ abyssum. alterũ
idẽ. abyssum interra. alterũ idẽ. tenebras. in
co qđ celum uocauerat. significans intelligen¬
dum. ꝓpterea namq suꝑfaciem abyssi tene¬
bre erant. qͥa absssus subtus erat ⁊ desuꝑ ca¬
ligo tenebrosa erat. Neq abyssus tenebre
erat. quia lumen futura ñ erat: s. desuꝑ faciẽ
abyssi tenebrarũ locus fuit in eo scilicet elem̃to.
unde lum̃ pꝰea uenire debuit. Neq enim nisi
mlucis loco tenebre ẽẽ potuert̃. Opterea te
cũ prius in rerũ creatione de sola terra & celo
mentionem fecisset. S ñ ꝓpterea aquas in¬
creatas ẽẽ credendũ ẽ. qͥa increatione rerũ
aquarũ nomen positũ non ẽ: quia ipsũ celũ
ipse sunt tenebre. ipse ⁊ aque. celum ꝓpter
leuitatẽ. tenebre ꝓpter lucis pͥuationem. aqͦ

Expanded text:
brae erant super faciem abyssi. Duo superius proposuebrae erant super faciem abyssi. Duo superius proposuerat; videlicet coelum et terram. Modo quaedam alia duo subjungit scilicet tenebras et abyssum; alterum, id est abyssum in terra, alterum, id est tenebras in eo quod coelum vocaverat, significans intelligendum. Propterea namque super faciem abyssi tenebrae erant; quia abyssus subtus erat, et desuper caligo tenebrosa erat. Neque abyssus tenebrae erat, quia lumen futura non erat; sed desuper faciem abyssi tenebrarum locus fuit. in eo scilicet elemento unde lumen postea venire debuit. Neque enim nisi in lucis loco, tenebrae esse potuerunt; propterea tencum prius in rerum creatione de sola terra et coelo mentionem fecisset. Sed non propterea aquas increatas esse credendum est, quia in creatione rerum aquarum nomen positum non est; quia ipsum coelum ipsae sunt tenebrae, ipsae et aquae. Coelum propter levitatem; tenebrae propter lucis privationem; aquae
Abbreviated transcription (Latin):
bras scͥptura cũ celũ & terra creantur. suꝑfaciẽ
abissi fuisse testatur. Talis mundi facies in pͥnci¬
pio prĩqͣm formã reciꝑet. aut dispositionẽ: ꝑ
scripturam significatur cũ dr̃. Inpͥncipio crea¬
uit ds celum ⁊ terrã. Terra autẽ erat manis
⁊ uacua. siue ut alia translatio habet incõposi¬
ta: & tenebre erant suꝑ faciem abyssi. ꝑ celũ
namq ⁊ terrã mat̾iam illam omnium celestiũ
terrestriũq hoc loco significari puto: dequa
postea succedenter informa facta st̃ que in ipsa
prius ꝑ essentiam simul creata fuerunt. Ibi
namq terra erat ipsũ terrȩ elem̃tũ. ⁊ celũ erat¬
mobilis illa ⁊ leuis confusio. reliquoꝵ triũ que
incirtuitu medio iacentis terre suspensa fere¬
batur : ⁊ his duob ommũ corpoꝵ siue celesti¬
um siuie terrestriũ formandoꝵ mat̾ia contine¬
batur. Deinde sequit᷑ scͥptura ⁊ dicit. Et tene¬

Expanded text:
bras, Scriptura cum coelum et terra crearentur super faciem bras, Scriptura cum coelum et terra crearentur super faciem abyssi fuisse testatur. Talis mundi facies in principio priusquam formam reciperet aut dispositionem, per Scripturam significatur cum dicitur: In principio creavit Deus coelum et terram. Terra autem erat inanis et vacua ; sive, ut alia translatio habet, « incomposita, » et tenebrae erant super faciem abyssi . Per coelum namque et terram, materiam illam omnium coelestium terrestriumque, hoc loco significari puto, de qua postea succedenter in forma facta sunt quae in ipsa prius per essentiam simul creata fuerunt. Ibi namque terra erat ipsum terrae elementum, et coelum mobile erat illa et levis confusio reliquorum trium quae in circuitu medio jacentis terrae suspensa ferebatur; et his duobus omnium corporum coelestium sive terrestrium formandorum materia continebatur. Deinde sequitur Scriptura et dicit: Et tene
Abbreviated transcription (Latin):
sis. ita inuolutũ. ut apparere ñ posset qđ fuit.
Iua uͦ tria inuna sic̃ dictum ẽ. adhuc confusione
ꝑmirta. siue potius muna ꝑmixtione confusa
circũ quaq suspensa. eo usq maltũ porrigebant᷑.
qͦusq nc̃ sũmũ corporee creature ꝑtingit: totũq
hoc spatiũ qđ asuꝑficie cerre medio iacentis lo¬
co usq adextremũ sup̃mũq ambitus celi limitẽ
patit. illa nebula ⁊ caligine replebatur. Et qui
nc̃ st̃ aluei siue thracones aquarũ. iam t̃c inipso
nascentis mundi exordio in corpore t̾re futura
aquis receptacula parata erant: in quib etiam
magna illa abissus de qͣ omniũ fluenta aqͣrum
ꝑducenda siuc deriuanda fuerant. patulo ad¬
huc hyatu uacuoq horrendũ inpreceps in ane
p̃ferebat. Cui quidẽ desuꝑ tenebrose illius cali¬
ginis qua tota tc̃ terre suꝑficies obuoluta erat
nebula cendebatur: quas ut ego arbitror cene¬

Expanded text:
sis ita involutum ut apparere non posset quod fuit. sis ita involutum ut apparere non posset quod fuit. Illa vero tria in una, sicut dictum est, adhuc confusione permista sive potius in una permistione confusa, circumquaque suspensa, eousque in altum porrigebantur quousque nunc summum corporeae creaturae pertingit. Totumque hoc spatium quod a superficie terrae medio jacentis loco usque ad extremum supremumque ambitus coeli limitem patet, illa nebula et caligine replebatur. Et quod nunc sunt alvei sive trachones aquarum, jam tunc in ipso nascentis mundi exordio in terrae corpore futura aquis receptacula parata erant. In quibus etiam magna illa abyssus de qua omnium fluenta aquarum producenda sive derivanda fuerant patulo adhuc hiatu vacuoque horrendum in praeceps inane praeferebat. Cui quidem desuper tenebrosae illius caliginis qua tota tunc terrae superficies obvoluta erat nebula tendebatur; quas, ut ergo arbitror, tene
Abbreviated transcription (Latin):
liter ereata ẽ. ⁊ininisibiliũ nitura. nichilq p̾ea
factũ. cuiꝰ in ipso pͥmordio aat mat̾ia ut in corꝑib
aut similitudo ut insp̃itib ñ precesserit. Nam
isinoue adhuc cotidie creantur anynȩ. noua
tamen creatura ñ fit: quia inangh̃cis spiritib
iã tr̃ qͣndo creabantur eius simistudo precessit.
Duo autẽ nobis nõ discutienda occurrunt: pri¬
mũ illa primȩ conditionis forma informis qͣli
fuerit. scđ̃m. qualiter erilla informitate adhã
quã nẽ habet formam ꝓducta sit. De prima
pͥma.
nifrmitate rerũ ominiũ. quals fuit. ⁊iqͣmdui
gundus milla permansit.
uantũ conicere potui ex his que insc̾pturis
scdm rei geste ueritatẽ exp̃ssa: pͥma illa rerũ om¬
mũ moles qͣndo creata ẽ. ibidẽ tc̃ adcẽ ꝑdiio. ubi
ne formata subsistit. Eratq terrenũ hoc elem̃tũ
medio eodemq uno loco subsidens. ceteris ĩ una
confusione ꝑmixtis. forma mebore p̃ditum: s
isdem circũquaq inmodũ cuiꝰdam nebule oppan¬

Expanded text:
invisibilium natura; nihilque postea factum cujus in ipso primordio aut materia ut in corporibus aut similitudo ut in spiritibus non praecesserit. Nam etsi novae adhuc quotidie creantur animae, nova tamen creatura non fit; quia in angelicis spiritibus jam tunc quando creabantur ejus similitudo praecessit. Duo autem nunc nobis discutienda occurrunt: primum, illa primae conditionis forma informis qualis fuerit; secundum, qualiter ex illa informitate ad hanc quam nunc habet formam producta sit. CAP. VI. De prima informitate rerum omnium qualis fuit, et quandiu mundus in illa permansit. Quantum conjicere potui ex iis quae in Scriptursecundum rei gestae veritatem expressa, prima illa rerum omnium moles quando creata est, ibidem tunc adesse prodiit, ubi nunc formata subsistit. Eratque terrenum hoc elementum medio eodemque imo loco subsidens caeteris in una confusione permistis forma meliore praeditum; sed iisdem circumquaque in modum cujusdam nebulae oppan
Abbreviated transcription (Latin):
informis ꝑmanebat. Utraq gͦ natura. &. cor¬
porea scilicet ꝑmateriam: uincorporea ꝑessen¬
Nam spũalis natura cum simplex sit. eiq idẽ
sit omiino ẽẽ qd ẽ. mat̾ialiter priusqͣm ꝑsonale¬
ter fieri ñ habet. sicut corporea natura: &
ꝓpterea illa dum crearetur pruis quidẽ ꝑ
materiam exqua facta ẽ. adẽẽ ꝓdiit. hec uͦ
statim in ipsa qua subsistit uita simplici. &
eẽntia immortali. indissolubiliq primũ ẽẽ¬
accepit. Utraq tam̃ simul facta ẽ: altera ios
corporea mes eoquo ipsa ẽ. altera uͦ idẽ. incol¬

Expanded text:
informis permanebat. Utraque ergo natura et corinformis permanebat. Utraque ergo natura et corporea scilicet per materiam, et incorporea per essenNam spiritualis natura, cum simplex sit eique idem sit omnino esse quod est materialiter prius quam personaliter fieri non habet, sicut corporea natura; et propterea illa dum crearetur prius quidem per materiam ex qua facta est ad esse prodiit: haec vero statim in ipsa qua subsistit vita simplici et essentia immortali indissolubilique primum accepit. Utraque tamen simul facta est; altera, id est corporea in eo ex quo ipsa est; altera vero, id est incor
Abbreviated transcription (Latin):
inter hoc factum ullud. nullam omnino dila¬
tionem interuenisse. Et ut breuiter qͥcquid m̃
sentiendum mͥ uidetur absoluam: ego arbite
inpͥmo pͥncipio temporis. uel potius cum ipso
pͥncipio tẽꝑis. hoc ẽ. qnͣdo ipsum tempus cẽ.
simul cepisse ⁊ rerũ omniũ uisibiliũ materiã.
eodemq ꝓrsus momento inuisibiliũ in angłima
natura essentiam. utrãq qͦdammͦ informa. &
quodãmͦ utramq sineforma. Nam quẽ admo¬
dum illa formandoꝵ corpoꝵ materia qͣndo
primũ ereata ẽ. ⁊ qͣndam formã habuit. inqͣ
subsistere cepit. & tamen informis erat. quia
nec dũ disposita ⁊ ordinata fuit. ita illa ratio¬
nalis creatura ꝓrsus qnͣdo primũ inspiritib
anglieis creata ẽ: mox quidẽ ꝑ sap̃iam ⁊ discri¬
tionem formata ẽ: s. quia illi sũmo ⁊i uero bo¬
no in quo beatificanda erat. nondum se ꝑ con¬
uersionẽ amoris imp̃sserat. qͦdam mͦ adhuc

Expanded text:
inter hoc factum et illud nullam omnino dilainter hoc factum et illud nullam omnino dilationem intervenisse. Et ut breviter quidquid mihi inde sentiendum videtur absolvam, ego arbitror in primo principio temporis, vel potius cum ipso principio temporis, hoc est quando ipsum tempus coepit, simul coepisse et rerum visibilium omnium materiam, eodemque prorsus momento invisibilium in angelica natura essentiam; utramque quodammodo in forma, et utramque quodammodo sine forma. Nam quemadmodum illa formandorum corporum materia quando primum creata est, et quamdam formam habuit in qua subsistere coepit, et tamen informis erat, quia necdum disposita et ordinata fuit; ita prorsus illa rationalis natura quando primum in spiritibus angelicis creata est, mox quidem per sapientiam et discretionem formata est; sed, quia illi summo et vero bono in quo beatificanda erat nondum se per conversionem amoris impresserat, quodammodo adhuc
Abbreviated transcription (Latin):
⁊ abyssus erat abissus in terra. tenebre ⁊ aque
incelo. & tenebre erant suꝑ faciem abissi: sp̃s
di ferebatur suꝑ aquas. Ergo suꝑ omnia
erat sp̃c di: qͥa omnia in potestatẽ erant di.
⁊ inomnib non arcabatur potestas di. for¬
tassis iamsatis ẽ. qͣntum adppositum bre¬
uitatis ꝑtinet de his hactenꝰ disputasser. si
hoc solum adiecerimus qnͣto tempore mun¬
dus in hac confusione priusqͣm eiꝰ dispositio
inchoaretur ꝑstic̾it. Nam qͦd illa pͥma
rerum omnium mat̾ia inpͥncipio tẽporis
uel potiꝰ cũ ipso tempore exorta sit: constat
ex eo qͦd dictum ẽ. Inpͥncipio creauit d̾s ce¬
lum. ⁊ terram. Qmͣdiu autẽ in hac informi¬
tate siue confusione ꝑmanserit. script᷑a
manifeste ñ ostendit. Michi autẽ uidet᷑
qͣntum ego conicere ualeo inter creationẽ
& dispositionem rerũ ordinem quidẽ temꝑis
s. nullam fuisse moram interiectam: ita ut ueui
quidẽ dici possit. hoc pꝰ illud factum fuisse. s

Expanded text:
 Abyssus in terra; tenebrae et aquae in coelo. Et tenebrae erant super faciem abyssi, et spiritus Dei ferebatur super aquas. Ergo super omnia erat spiritus Dei; quia omnia in potestate erant Dei, et in omnibus non arctabatur potestas Dei. Fortassis jam satis est quantum ad propositum brevitatis pertinet de his hactenus disputasse, si hoc solum adjecerimus quanto tempore mundus in hac confusione priusquam ejus dispositio inchoaretur perstiterit. Nam quod illa prima rerum omnium materia, in principio temporis, vel potius cum ipso tempore exorta sit, constat ex eo quod dictum est: In principio creavit Deus coelum et terram. Quamdiu autem in hac informitate sive confusione permanserit, Scriptura manifeste non ostendit. Mihi autem videtur quantum ego conjicere valeo inter creationem et dispositionem rerum, ordinem quidem temporis sed nullam fuisse moram interjectam; ita ut vere quidem dici possit, hoc post illud factum fuisse; sed
Abbreviated transcription (Latin):
celo celum. Asq hodie etiã celum ẽ. supͣ celũ.
isub celo celũ. ⁊ totũ exuno celo: ⁊ unũ celũ.
S anteqͣm fieret de illo celo hoc celũ qͦd est
uocatum firmam̃tum. ñ erat illud celum. ce¬
lum ⁊ celum. s tantum celum. nec ille aque
aque ⁊ aque. s tantum aquȩ. ⁊aque ⁊celũ unũ

Expanded text:
sque hodie etiam coelum est supra coelum et sub coelo coelum, et totum ex uno coelo et unum coelum. Sed antequam fieret de illo coelo hoc coelum quod est vocatum firmamentum, non erat illud coelum coelum et coelum, sed tantum coelum. Nec illae aquae aquae et aquae; sed tantum aq
Abbreviated transcription (Latin):
nima que potior pars hominis erat ux
ipse homo erat. fuit unago ⁊ similitis
mago: quia omnia inpsa scam sa
Similitudo: quia una ⁊ simplex ips.
quia spũalis. Imago enim ꝑtinet acfi
similitudo ad naturam. Hec autem ns
sola facta sunt: quia corporea natiuras

Expanded text:
nima quae potior pars est hominis, vel potius ipse homo erat fuit imago et similitudmagsimilitudo, quia una et simplex ipsa quia spiritualis. Imago pertinet ad figuram, similitudo ad naturam. Haec autem in anima sola facta sunt, quia corporea natura
Abbreviated transcription (Latin):
cemusset haberet non solum motum corꝑis
obedientem. s motum sensualitatis consen¬
cientem. Nc̃ uͦ qm rectitudinem suã ipsa
ñ tenint. habet quidem adhuc exindulgen¬
tia ereatoris motum corporis obedientem: ex
uindicta autem motum sensualitatis contͣ¬
dicentem. Cuius iuolentiam aliqͣndo infir¬
mata sequitur: aliqͣndo autem corroborata
coercet et moderatur. Si autem motus sen¬
sualitatis dñatur motui mentis. dñatur &
motui eorpons qui subiectus ẽ. illi: & t̃c pec¬
catum regnare incipit. in nr̃o mortali corꝑe.
Si autem ñ dñatur utitur mens seruitio
corporis sui. & erhibet menbra sua arma
iustitie. & sunt simul motus mentiss et mo¬
tus corꝑis. seorsum motus sensualitatis. &
ꝑficitur iusticia. ⁊iniquitas cohibetur. De

Expanded text:
tenuisset, haberet non solum motum corporis tenuisset, haberet non solum motum corporis obedientem, sed et motum sensualitatis consenc vero quoniam rectitudinem suam ipsa non tenuit, habet quidem adhuc ex indulgentia Creatoris motum corporis obedientem; ex vindicta autem motum sensualitatis contradicentem. Cujus violentiam aliquando infirmata sequitur; aliquando autem corroborata coercet et moderatur. Si autem motus sensualitatis dominatur motui mentis, dominatur et motui corporis, qui subjectus est illi, et tunc peccatum regnare incipit in nostro mortali corpore. Si autem non dominatur, utitur mens servitio corporis sui; et exhibet membra sua arma justitiae, et sunt simul motus mentis et motus corporis, seorsum motus sensualitatis, et perficitur justitia, et iniquitas cohibetur.
Abbreviated transcription (Latin):
ebet. imino scđm uoluntatem creatoris sui:
uȩ forma ẽ. illi et exemplar. & ꝓposita regula.
m sequatur. Et ꝓpter hoc sised̃m d̃m mouet᷑
hoc ẽ. iustitia: si preter dm mouetur uel contͣ
am. hoc ẽ. inustitia. Ergo motus mentis. usti¬
tia semꝑ ẽ. uel iniustitia: motus autem corꝑis
semper ẽ. obedientia. Qͣa enim mens mouet᷑
libertate mouetur quia uoluntate mouetur
et ꝑse mouecur. et eius ẽ qđ mouetur: ueb
admeritum si bene. uel simale ad culꝑam.
đ autem corpus mouetur. necessitate mouetͤ:
quia ab alio mouetur hoc ẽ a mente. nec suũ
ẽ. quod mouetur. s illius aquo mouetur. siue
admeritum sibene. siue ad culꝑam si male.
Ita motus mentis dñatur motui corꝑis: lege
nature subiecto: & qͣndo abutitur ilo uitiũ
est imꝑantis. ddebitum obedientis. Nec cul¬
patur qui ducitur. quia necessitate ducitur:
s. culpatur qui ducit. quia insubiectum li¬
bertate abutitur. Porro uoluntas si iustitiã

Expanded text:
debet, imo secundum voluntatem creatoris sui debet, imo secundum voluntatem creatoris sui quae forma illi est, et exemplar, et proposita regula quam sequatur. Et propter hoc si secundum Deum movetur, hoc est justitia; si praeter Deum movetur, vel contra Deum, hoc est injustitia. Ergo motus mentis justitia semper est vel injustitia; motus autem corporis semper est obedientia. Quod enim mens movetur, libertate movetur, quia voluntarie movetur, et per se movetur; et ejus est quod movetur, vel ad meritumQuod autem corpus movetur, necessitate movetur, quia ab alio movetur, hoc est a mente; nec ipsius est quod movetur, sed illius a quo movetur, sive ad meritum, si bene, sive ad culpam, si male. Ita motus mentis dominatur motui corporis legi naturae subjecto, et quando abutitur illo, vitium est imperantis, debitum obedientis. Nec culpatur qui ducitur, quia necessitate ducitur, sed culpatur qui ducit, quia in subjectum libertate abutitur. Porro voluntas, si justitiam