comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
circũ sonat. quid hic agit humanũ quãuis
excellentissimũ ingeniũ: Quid tͥ humana
licet multiplex ingensq doctrina nni his
angustus suffragat᷑. Naturales deos colere
cupis: cuules cogeris. In uenisti alios fabu¬
losos inquos libius qđ sentis euomas: Unde
& istos euules uelis nolisue ꝑfundas. Dicis
quippe fabulosos accõmodatos eẽ ad thea¬
trum. naturales ad mundũ. cuules ad
urbem : cũ mundus opꝰ sit diumũ. urbes
uͭ && cheatra oꝑa sint hominũ:⁊ nec alii
dĩrideant᷑ indieatris quã qͥ ad orant᷑ intem

Expanded text:
circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis circumsonat. Quid hic agit humanum quamuis excellentissimum ingenium? Quid tibi humana licet multiplex ingensque doctrina in his angustiis suffragatur? Naturales deos colere cupis, ciuiles cogeris. Inuenisti alios fabulosos, in quos liberius quod sentis euomas, unde et istos ciuiles uelis nolisue perfundas. Dicis quippe fabulosos adcommodatos esse ad theatrum, naturales ad mundum, ciuiles ad urbem, cum mundus opus sit diuinum, urbes uero et theatra opera sint hominum, nec alii derideantur in theatris
Abbreviated transcription (Latin):
& ad uinx̃. Uidemꝰ eiũ ñ continuo qđ est
urb ꝑtinere posse & ad mundũ: quã ius
urbes ẽẽ uideamꝰ inmundo. Pieri enĩ po¬
test ut in urbe scđm falsas opiniones ea co¬
lant᷑ & ea credant᷑. quoꝵ inmundo uł ex¬
tra mundũ natura sit nusquã. Theatrũ uͦ
ubi ẽ. nͥ iurbe Quis cheatrũ instituit. nͥ¬
ꝓpt̃ ludos scȩnicos: Ubi s̃ ludi scȩnici nisi
in reb diuinis de quib hi libri tanta soller¬
mo om̃iũ acutissimꝰ. & sine ulla dubitatione
doctissimꝰ. s tam̃ homo ñ ds̃. nec spũ dĩ ad
uidenda & annuntianda diuma inuerita¬
tem libtatẽq subuectꝰ: cernis quidẽ quã
sint res diuinȩ ab humanis nugis atq
mendacus dirim̃da. s uitiosissimas p̾płoꝵ
opiniones & consuetudines insuꝑstitionib
publieis uereris offendere. quas abdeori
Natura ab horrere. uł talium quales ire
huiꝰ mundi elementis humani animi
suspieat᷑ in firmitas. & sentis ipse cũ eas
usquequaq õsidas: & om̃is ur̃a litt̃atura

Expanded text:
n continuo, quod est urbis, pertinere posse et ad mundum, quamuis urbes esse uideamus in mundo; fieri enim potest, ut in urbe secundum falsas opiniones ea colantur et ea credantur, quorum in mundo uel extra mundum natura sit nusquam: theatrum uero ubi est nisi in urbe? Quis theatrum instituit npropter ludos scaenicos? Ubi sunt ludi scaenici nisi in rebus diuinis, de quibus hi libri tanta sollerum acutissimus et sine ulla dubitatione doctissimus, sed tamen homo, non Deus, nec spiritu Dei ad uidenda et adnuntianda diuina in ueritatem libertatemque subuectus, cernis quidem quam sint res diuinae ab humanis nugis adque mendaciis dirimendae; sed uitiosissimas populorum opiniones et consuetudines in superstitionibus publicis uereris offendere, quas ab deorum natura abhorrere uel talium, quales in huius mundi elementis humani animi suspicatur infirmitas, et sentis ipse, cum eas usquequaque consideras, et omnis uestra litteratura
Abbreviated transcription (Latin):
tollunt᷑ s se homines eẽ meminer̃. si suã p̾testa¬
tem addĩ eultũ maxime dilatandũ maiestati
eiꝰ famulã faciunt. si dm̃ timent. diligunt.
colunt. si plus amant illud regnũ ubi ñ tim̃t
habe c̃sortes. si tardius uindicant facile ignos.¬
cunt. si eandẽ uindictã ꝓ necessitate regendȩ.
odiis exercent. si eandẽ ueniã ñ ad impuuta¬
tẽ iniquitatis. s ad spem correctionis indul-¬
gent. si qđ asꝑe cogunt᷑ plerumq decernere.
miscđiȩ lenitate & beneficioꝵ largitate com¬
pensant. si luxuria tanto eis ẽ. castigatior qͣn¬
to possẽt eẽ libior. si malunt cupiditatib pͥiuis
quã quib libet gentib imꝑare. ⁊ & si hare oĩa
ficiunt ñ ꝓpt̾ ardorem in anis głȩ. s ꝓpter
caritatẽ felicitatis ęternȩ : si ꝓsius peccatis.
humilitatis & miserationis & orationis sacri¬
ficiũ dõ suo uͦ unmolare ñ negligunt. Iales

Expanded text:
tolluntur, et se homines esse meminerunt; si suam potestatolluntur, et se homines esse meminerunt; si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum maiestati eius famulam faciunt; si Deum timent diligunt colunt; si plus amant illud regnum, ubi non timent habere consortes; si tardius uindicant, facile ignoscunt; si eandem uindictam pro necessitate regendae todiis exerunt; si eandem ueniam non ad inpunitatem iniquitatis, sed ad spem correctionis indulgent; si, quod aspere coguntur plerumque decernere, misericordiae lenitate et beneficiorum largitate conpensant; si luxuria tanto eis est castigatior, quanto posset esse liberior; si malunt cupiditatibus prauis quam quibuslibet gentibus imperare et si haec omnia faciunt non propter ardorem inanis gloriae, sed propter caritatem felicitatis aeternae; si pro suis peccatis humilitatis et miserationis et orationis sacrificium Deo suo uero immolare non neglegunt. Tales
Abbreviated transcription (Latin):
ritib de quib ille p̃sumpserat. sic ad uer¬
sarentur nomini xp̃iano. ut longe atrocius
bellũ cũ eis quã cũ hominib gerere uident᷑.
Ita uerus dãs gub̃natorq rerum & romanos
cũ miscdia flagellauit. & tã in credibiliter
uictis supplicatorib damonũ nec saluti
rerum presentiũ necessaria ẽẽ sacrificia
illa monstrauit: ut abhis qui ñ ꝑuicaciter
contendunt s prudent̃ attendunt. Nec
ꝓpt̃ p̃sentes necessitates uera religio dese¬
ratur: & magis ȩt̃nȩ uitȩ fidelissima expe¬
impatores ideo felices dicimꝰ qr uł dutatus
nũ acciꝑe meruer̃: qͥ ñ ꝑtinent ad regnum dĩ
quo ꝑtinent isti. Et ħ ipsius miscdia factũ ẽ.
ne ab illo ista qui in eumi c̾redent uelut sũma
bona desicdarent. S felices eos dicimꝰ: si iuste
imꝑant. si uit̃ linguas sublimit̾ hionorantium
& obsequia niinis humilit̾ salutantiũ. ñ ex¬

Expanded text:
ritibus, de quibus ille praesumserat, sic aduerritibus, de quibus ille praesumserat, sic aduersarentur nomine Christiano, ut longe atrocius bellum cum eis quam cum hominibus gerere uiderentur; ita uerus dominus gubernatorque rerum et Romanos cum misericordia flagellauit, et tam incredibiliter uictis supplicatoribus daemonum nec saluti rerum praesentium necessaria esse sacrificia illa monstrauit, ut ab his qui non peruicaciter caciter contendunt, sed prudenter adtendunt, nec propter praesentes necessitates uera religio deseratur, et magis aeternae uitae fidelissima expeimperatores ideo felices dicimus, quia vel diunum accipere meruerunt, qui non pertinent ad regnum Dei, quo pertinent isti; et hoc ipsius misericordia factum est, ne ab illo ista, qui in eum crederent, velut summa bona desiderarent: sed felices eos dicimus, si juste imperant, si inter linguas sublimiter honorantium, et obsequia nimis humiliter salutantium non ex
Abbreviated transcription (Latin):
quodam mͦ heredẽ reliquerat. Iste aũ ꝗͣus
pie animę solatia talia rẽ requirant. atheo.¬
dosio undicatus ẽ: quẽ regni participem
fecerat cũ paruulũ hab̾et frẽm. auidior fid
societatis quã nmiȩ potestatis. Unde & ille¬
ñ solũ uiuo seruauit quã debebat fidẽ uerĩ
etiã post eiꝰ mortẽ pulso eiꝰ int̾ fectore maxii
ualentinianũ eiꝰ paruulũ frẽm in sui parts
imꝑii tãquã xp̃ianꝰ excepit. pupillũ pat̃uo
custodiuit affectu: Quẽ destitutum om̃ib
opib nullo negotio posset auferre. si latius
regnandi cupiditate magis quã bene faciendi
caritate flagraret. Unde potius eũ seruata el
imꝑatoria dignitate susceptũ. ipsa humanta
& grã consolatꝰ ẽ. Deinde cũ maximũ t̃ribiẽ
faceret. ille successus: hic in angustus cinar
ettas. sed ad ioħem in agypti heremo consi¬
tutum quẽ dĩ seruũ ꝓpħandi spũ prediũ
fama crebrescente didicerat misit. atqile

Expanded text:
quodam modo heredem reliquerat; iste autem, quamuis quodam modo heredem reliquerat; iste autem, quamuis piae animae solacia talia non requirant, a Theodosio uindicatus est; quem regni participem fecerat, cum paruulum haberet et fratrem, auidior fidae societatis quam nimiae potestatis. CAPUT non solum uiuo seruauit quam debebat fidem,_ uerum etiam post eius mortem pulsum ab eius interfectore Maximo Valentinianum eius paruulum fratrem in sui partes imperii tamquam Christianus excepit pupillum, paterno custodiuit adfectu, quem destitutum omnibus opibus nullo negotio posset auferre, si latius regnandi cupiditate magis quam benefaciendi caritate flagraret; unde potius eum seruata eius imperatoria dignitate susceptum ipsa humanitate et gratia consolatus est. Deinde cum Maximum terribilem faceret ille successus, hic in angustiis curarcitas, sed ad Iohannem in Aegypti eremo constitutum, quem Dei seruum prophetandi spiritu praeditum fama crebrescente didicerat, misit adque ab eo
Abbreviated transcription (Latin):
mitates & regna trena existimarent pͦsse
neminẽ conseqͥ nͥ dęmonib supplicaret.
qđ hi sp̃s intalib multũ ualerent: cons¬
tantinũ imꝑatorẽ ñ supplicantẽ demonib
s ipsum uerũ dm̃ colentẽ tantis terrenis
impleuit munerib quanta optare Nullus
auderet. Cui etiã conde ciuitatẽ romano¬
imꝑio sociã uelut ipsius romae filiã. ẜ sine
aliqͦ demonũ tẽplo simulachroq concessit.
Diu imꝑauit. uniũsũ orbẽ romanũ unꝰ august
tenuit & defendit. in ad ministrandis & ge¬
rendis bellis uictoriosissimꝰ fuit. in tyrannis
tudine & senectute defimctꝰ ẽ. filios imꝑantes
reliquit. S rursus ne imꝑator quisquã idõ
xp̃ianus eẽt ut felicitatẽ constantini merent
iouianũ multo eitius quã uiliant̃ abstulit.
gratianũ ferro tẏrannico ꝑ misit interim.
longe quidẽ inituis quã magnũ pompeum
colentẽ uelut romanos deos. Nam ille un¬
dicari ã catone ñ potuit: quẽ eiuilis belli

Expanded text:
gna terrena existimarent possse neminem consequi, nisi daemonibus supplicet, quod hi spiritus in talibus multum valerent, Constantinum imperatorem non supplicantem daemonibus, sed ipsum verum Deum colentem, tantis terrenis implevit muneribus, quanta optare nullus auderet: cui etiam condere civitatem Romanoio sociam, velut ipsius Romae filiam, sed sine aliquo daemonum templo simulacroque concessit. Diu imperavit, universum orbem Romanum unus Augustus tenuit et defendit; in administrandis et gerendis bellis victoriosissimus fuit; in tyrannis tudine et senectute defunctus est, filios imperantes reliquit. Sed rursus ne imperator quisquam ideo Christianus esset, ut felicitatem Constantini mereretIouianum multo citius quam Iulianum abstulit; Gratianum ferro tyrannico permisit interimi, longe quidem mitius quam magnum Pompeium colentem uelut Romanos deos. Nam ille uindicari a Catone non potuit, quem ciuilis belli
Abbreviated transcription (Latin):
concedet : ñ redderetur merces bonis artibus
coꝵ. id ẽ. uirtutib quib ced tantã głam ꝑueni¬
renicebant᷑. Detalib enĩ qui ꝓpt̃ hoc boni ali¬
quid facere uident᷑ ut głificent᷑ ab hominib:
&iã dñs ait. Am̃dico uob ꝑcepunt mercedem
suam. Sic & isti pͥuatas res suas ꝓ re cõmum.
auaricie restiter̃: consuluer̃ patriȩ c̃silio libo.
neq delicto sedm suas legos Neꝙ libidim ob¬
norii. His om̃ib artib tãquã uera ina nisi

Expanded text:
bonis artibus eorum, id est uirtutibus, quibus ad tantam gloriam peruenire nitebantur. De talibus enim, qui propter hoc boni aliquid facere uidentur, ut glorificentur ab hominibus, etiam Dominus ait: Amen dico uobis, perceperunt mercedem suam. Sic et isti priuatas res suas pro re communauaritiae restiterunt, consuluerunt patriae consilio libero, neque delicto secundum suas leges neque libidini obnoxi
Abbreviated transcription (Latin):
ducib & duob c̃sulib uictis ataliaq horri¬
bilit̾ contrita atq uastata: Tertio tamen
anno pꝰ multa c̃ sũpta c̃ sũptũ ẽ. sicentes
seriututẽ in lib̾tatẽ caput erigere cẽprauer.
Iam multis nationib romano imꝑio sibu¬
gatis deletaq cartagme. in qͦ bello talio u¬
manis sepissime uicas ubi & duo ẽsulesp¬
rier̃. & alu nobilisstmi senatores. Non dui¬
nõ tam̃ tẽpore traetũ ẽ. ħ malũ. Nlã quinie
ei annꝰ finẽ dedit. S bellũ pumcũ sedmia
pene c̃sumpsit. Duob prgelus fermo lo¬

Expanded text:
ducibus et duobus consulibus uictis Italiaque horriducibus et duobus consulibus uictis Italiaque horribiliter contrita adque uastata, tertio tamen anno post multa consumta consumtum est. Picentes, seruitutem in libertatem caput erigere tentauerunt, iam multis nationibus Romano imperio subiugatis deletaque Carthagine; in quo bello Italico Romanis saepissime uictis ubi et duo consules perierunt et alii nobilissimi senatores, non diuturno tamen tempore tractum est hoc maei annus finem dedit. Sed bellum Punicum secundum cum pene consumpsit: duobus praeliis ferme
Abbreviated transcription (Latin):
patri. uł filio. suaitissimis imꝑatorib. ⁊psos
ee doniciano erudelissimo ⁊ & ne ꝑsinglos¬
ire necesse sit. qͥ constantiio xp̃iano. ipse apo¬
uestadȩ uiliano euꝰ egregiã indolẽ decepit
amore dominandi saerilega & de testanda
curiositas. qͣ uanis deditꝰ oraculis erat. qđo
fretus securitate uictoria naues quib uietꝰ
necessariꝰ portabat᷑ incendit. deinde ferude
instans immodicis ausib & mox merita u¬
temeritatis occisus iilocis hostilib egenum
reliqͥt exereitũ: Ut alit̃ inde ñ possit euadi
nͥ contra illud auspiciũ dĩ t̃mini deqͥ suꝑiore
libro diximꝰ romani imꝑii c̃mini mouerentͥ
Cessit enĩ c̃nmꝰ ds̃ necessitati: qͥ ñ cesserat iou
Haec plane dĩ unꝰ & uerꝰ regit & gubnat. ut
placet. E si occultis causis. nũqͥd in ustio:
genꝰ humanũ: ut alia citius alia tardius f¬
n̾iant᷑. Bollũ prratarũ apompero. bellum

Expanded text:
patri uel filio, suauissimis imperatoribus, ipse patri uel filio, suauissimis imperatoribus, ipse et Domitiano crudelissimo; et ne per sire necesse sit, qui Constantino Christiano, ipse apostatae Iuliano, cuius egregiam indolem decepit amore dominandi sacrilega et detestanda curiositas, cuius uanis deditus oraculis erat, quando fretus securitate uictoriae naues, quibus uictus necessarius portabatur, incendit; deinde feruide instans inmodicis ausibus et mox mento temeritatis occisus in locis hostilibus egenum reliquit exercitum, ut aliter inde non posset euadi, nisi contra illud auspicium dei Termini, de quo superiore libro diximus, Romani imperii termini mouerentur. Cessit enim Terminus deus necessitati, qui non cesserat Ioui. Haec plane Deus unus et uerus regit et gubernat, ut placet; et si occultis causis, numquid iniustis?genus humanum, ut alia citius, alia tardius finiantur. Bellum piratarum a Pompeio, bellum
Abbreviated transcription (Latin):
aliquid dixerimꝰ qđ aꝑtũ nob̾ ẽẽ uoluit: tam̃
multũ ẽ. ad nos & ualde suꝑat uires nr̃as.
hominũ occulta discut̃e. & liqͥdo ex amine
merita diuidicare regnoꝵ. Ille gͥ unꝰ uerus
dis qui nec iudicio nec ad uitorio deserit genꝰ
humanũ quando uoluit & quantũ uoluit
romanis regiũ dedit. qͥ dedit assyriis uł etiã
ꝑsis: aquib solos duos deos coli unũ bonum
alterũ malũ continent litt̃ȩ istoꝵ.⁊ Ut caccã
de popło hebreoꝵ. de quo iã dixi quantũ sa¬
tis uisum ẽ: qui p̃t̃ unũ dm̃ tã coluit. &
quando regnauit. Qui gͦ ꝑsis dedit segetes
sine cultu deae segetia. qui alia dona t̾rarũ
sine cultu tot deoꝵꝰ. quos isti reb singlis sin¬
gulos. ł etiã reb singulis plures p̃posuerunt.
pse etiã regnũ dedit sine eultu eoꝵ. ꝑ quori
cultũ se isti regnasse eredider̃. sic &iã homi.¬
nib. qui mario ipse iulio gaio cesari .⁊ qui
augusto. ipse & neroni.⁊ qui uespasiano. uł

Expanded text:
id dixerimus, quod apertum nobis esse uoluit: tamen multum est ad nos et ualde superat uires nostras hominum occulta discutere et liquido examine merita diiudicare regnorum. Ille igitur unus uerus Deus, qui nec iudicio nec adiutorio deserit genus humanum, quando uoluit et quantum uoluit Romanis regnum dedit; qui dedit Assyriis, uel etiam Persis, a quibus solos duos deos coli, unum bonum, alterum malum, continent litterae istorum; ut taceam de populo Hebraeo, de quo iam dixi quantum satis uisum est, qui praeter unum Deum non coluit et quando regnauit. Qui ergo Persis dedit segetes sine cultu deae Segetiae, qui alia dona terrarum sine cultu tot deorum, quos isti rebus singulis singulos, uel etiam rebus singulis plures praeposuerunt: ipse etiam regnum dedit sine cultu eorum, per quorum cultum se isti regnasse crediderunt. Sic etiam hominibus: qui Mario, ipse Gaio Caesari; qui Augusto, ipse et Neroni; qui Vespasianis, uel
Abbreviated transcription (Latin):
ipsum uelle. Fã si uolumꝰ: ẽ. si nolumꝰ.: ñ est.
N on eiuĩ uellemꝰ . si nollemꝰ. Si aũ illa defintar
sit aliquid uł ita fiat: nescio cur eã timeamꝰ ne
nob libtatẽ auferat uoluntatis. Neq enĩ & utã
dĩ. & p̾scientiã dĩ. subnecessitate ponimꝰ. si di¬
camus necessẽ eẽ dm̃ semꝑ uiuere. & cuneta p̃s¬
cĩre: sicut nec potestas eiꝰ mimut᷑. cũ dr̃ mor
falliq ñ posse. Sic enim hoc ñ potest: ut potiuis
si posset minoris eẽt utiq potestatis. Recte

Expanded text:
ipsum uelle; nam si uolumus, est, si nolumus, non est; ipsum uelle; nam si uolumus, est, si nolumus, non est; non enim uellemus, si nollemus. Si autem illa definitur sit aliquid vel ita fiat, nescio cur etiam timeamus ne nobis libertatem auferat voluntatis. Neque enim et vitam Dei, et praescientiam Dei sub necessitate ponimus, si dicamus necesse esse Deum semper vivere, et cuncta praescire, sicut nec potestas ejus minuitur, cum dicitur mori, fallique non posse; sic enim hoc non potest, ut potius, si posset, minoris esset utique potestatis. Recte
Abbreviated transcription (Latin):
luntates nr̃ę tantũ ualent quantũ dĩ eas ua.¬
certissime ualent: & qđ facturȩ sunt ipse om¬
iino factura sunt. quia ualituras atq facturã
ille p̃scuut cuiꝰ p̃seientia falli ñ potest. Qua¬
ꝓpt̾ simͥ fati nom̃ aliciu rei adhibendũ place¬
tioris uoluntatẽ qui eũ ht̃ in potestate. qua illo
causarũ ordine quẽ ñ usitato s suo more stoici
fatũ appellant. arbitriũ nr̃ȩ uoluntatis au-
quã formidando stoiei laborauer̃ causas perũ¬
ita distinguere. ut quasdã subtraherent neces.¬
sitati quasdã subderent: atq in his quas ẽẽ
sub necessitate noluer̃ posuer̃ &iam nr̃as uo¬
luntates: ne uidelicet ñ eẽnt libȩ si subdentur
necessitati. Si enĩ necessitas nr̃a illa dicenda ẽ.
qua ñ ẽ. in nr̃a potestate. s etiã si nolumꝰ effic̃
qđ potest. sic̃ ẽ. necessitas mortis: manifestũ
subtali Necessitate ñ eẽ. Multa enĩ facimꝰ: quę
si nolleniꝰ ñ utiq faceremꝰ. Quo pͥmitꝰ ꝑtinet

Expanded text:
luntates nostrae tantum valent quantum Deus eas vacertissime valent: et quod facturae sunt, ipsae omnino facturae sunt, quia valituras atque facturas ille praesciuit, cuius praescientia falli non potest. Quapropter si mihi fati nomen alicui rei adhibendum placetioris uoluntatem, qui eum usitato in potestate, quam illo causarum ordine, quem non usitato sed suo more Stoici fatum appellant, arbitrium nostrae uoluntatis aufequam formidando Stoici laborauerunt causas rerum distinguere ita, ut quasdam subtraherent necessitati, quasdam subderent, adque in his, quas esse sub necessitate uoluerunt, posuerunt etiam nostras uoluntates, ne uidelicet non essent liberae, si subderentur necessitati. Si enim necessitas nostra illa dicenda est, quae non est in nostra potestate, sed etiam si nolimus efficit quod potest, sicut est necessitas mortis: manifestum eram uiuitur, sub tali necessitate non esse. Multa enim facimus, quae si nollemus, non utique faceremus. Quo primitus pertinet
Abbreviated transcription (Latin):
lendi & docendi sunt. qui ñ ꝓpt̃ istã uitam
s ꝓpt̃̾ illã quae pꝰ mortẽ futura ẽ. deos gentũ
quos xp̃iana religio destruit colendos eẽ con¬
tendunt: Placet aueridico oraculo scĩ psalim
sumere ex ordiũ disputationis meȩ. Beatꝰ cuiꝰ
ẽ. dñs ds̃ spes ipsus: & ñ respex̃ muanitates
& insanias mendaces. Uerũtam̃ i om̃ib ua

Expanded text:
di sunt, qui non propter istam uitam, sed propter illam, quae post mortem futura est, deos gentium, quos Christiana religio destruit, colendos esse contendunt: placet a ueridico oraculo sancti psalmi sumere exordium disputationis meae: Beatus, cuius est Dominus Deus spes ipsius et non respexit in uanitates et insanias menda
Abbreviated transcription (Latin):
grant : & trann ꝑ me tenent tr̃ã. S ne ꝙ.¬
ranni. ñ pessimi atq impbi reges s uetere no¬
mine fortes dicti existament᷑: Unde ait uirgł.
pars mͥ pacis erit dextrã tetigissẽ tẏrannii:
aptissime alio loco dedõ dictũ ẽ. Quia regnare
fac̃ hominẽ hypocritã. ꝓpt̃ ꝑuersitatẽ ppłi.
uam obrẽ. quãuis ut potiu satis exposuerim.
qua causa ds̃ uiꝰ uerꝰ & ustus. romanos secu¬
ndũ quandã fortunã t̃rena cuutatis bonos.
adiuuerit ad tanti imꝑii głam c̃sẽq̃ndam :
pocest tam̃ & alia causa ẽt̃ latentior ꝓpc̃ di¬
uersa merita gnris humini. dõ magis nota qͣ
nob̾. dũ illud constet int̾ homines ueracit pios
neminẽ sine uera pretate id ẽ. ueri dĩ uͦ cultu
uerã posse habe iuirtutẽ. nec eã uerã eẽ ꝗdo

Expanded text:
gnant et tyranni per me tenent terram. Sed ne tygnant et tyranni per me tenent terram. Sed ne tyranni non pessimi adque inprobi reges, sed uetere nomine fortes dicti existimentur unde ait Vergilius: Pars mihi pacis erit dextram tetigisse tyranni: apertissime alio loco de Deo dictum est: Quia regnare facit hominem hypocritam propter peruersitatem populi. Quam ob rem, quamuis ut potui satis exposuerim qua causa Deus unus uerus et iustus Romanos secundum quandam formam terrenae ciuitatis bonos adiuuerit ad tanti imperii gloriam consequendam: potest tamen et alia causa esse latentior propter diuersa merita generis humani, Deo magis nota quam nobis, dum illud constet inter omnes ueraciter pios, neminem sine uera pietate, id est ueri Dei uero cultu, ueram posse habere uirtutem, nec eam ueram
Abbreviated transcription (Latin):
Quoꝵ tam̃ sĩuere bonꝰ ẽ. ñ c̃tẽpnit salutẽ: q̃
tanta iusticie ẽ. qui de spũ dĩ iurtutes h̃.
ut eiã ipsos diligat mimicos. & ita diliga
ut susurrones uł detractores uelit correatos
habe consortes. ñ int̾rena patria. s insupil
nlaudatorib aũ sius quã uis parui pende
qđ eũ laudant. ñ tam̃ parui pendit qdi
mant: nec eos uult fallere laudantes. nede¬
cipiat diligentes. Ideoq instat ardent̃:
tatis iuitussiue luxurie Tales quidã romami
fuer᷑. Non enĩ eura ex istimationis amissa do¬
minationis. cupiditate caruer̃. Multos tales
fuisse ꝓdit historia. Si huiꝰ utti sumnitatẽ
& quasi arcẽ quandã. nero cȩsar pͥmꝰ optinuit.:
ret᷑ iurile metuendũ. ⁊ Tanta crudelitas. ut
nchil molle hab̾e credetur si nesciret᷑. &iam
talib tam̃ dominandi potestas. ñ dat᷑. nͥ sumini
dĩ ꝓuidentia : quando res humanas uidicat
talib dominis dignas. Aꝑta de hac re uox
diuina ẽ: loq̃nte dĩ sapientia. ꝑ me reges re¬

Expanded text:
si uere bonus est, non contemnit salutem, quoniam tantae iustitiae est qui de spiritu Dei uirtutes habet, ut etiam ipsos diligat inimicos, et ita diligat, ut suos osores uel detractores uelit correctos habere consortes non in terrena patria, sed superna; in laudatoribus autem suis, quamuis paruipendat quod eum laudant, non tamen paruipendit quod amant, nec eos uult fallere laudantes, ne decipiat diligentes; ideoque instat ardenter, ut tatis uitiis siue luxuriae. Tales quidam Romani fuerunt. Non enim cura existimationis amissa dominationis cupiditate caruerunt. Multos tales fuisse prodit historia; sed huius uitii summitatem et quasi arcem quandam Nero Caesar primus obtinuit, retur virile metuendum; tanta crudelitas, ut nihil molle habere crederetur, si nesciretur. Etiam talibus tamen dominandi potestas non datur nisi summi Dei providentia, quando res humanas judicat talibus dominis dignas. Aperta de hac re vox divina est, loquente Dei sapientia: Per me reges re
Abbreviated transcription (Latin):
quia & iã bene ꝓficientes animos tẽptare ñ ces.¬
sat: saltẽ cupiditas głȩ suꝑet᷑ dilectione uist¬
cia. ut si alicubi iacent quȩ apud quosq imꝑ¬
bant᷑. si bona si recta sunt & iã ipse amor huma¬
nȩ laudis erubescat. & cedat amori ueritats.
Iam enĩ ẽ. hoc uitiũ inimicũ pię fidei si maior
in corde sit cupiditas głȩ. quã dĩ timor uł anor
ut dñs diceret. Quom̾ pocestis credẽ.głam ab
in iueẽ ex pectances. & glam qua asolo dõ ẽ ĩ

Expanded text:
quia etiam bene proficientes animos tentare non cesquia etiam bene proficientes animos tentare non cessat, saltem cupiditas gloriae superetur dilectione iustitiae: ut, si alicubi iacent quae aput quosque inprobantur, si bona, si recta sunt, etiam ipse amor humanae laudis erubescat et cedat amori ueritatis. Tam enim est hoc uitium inimicum piae fidei, si maior in corde sit cupiditas gloriae quam Dei timor uel amor, ut Dominus diceret: Quo modo potestis credere gloriam ab inuicem expectan
Abbreviated transcription (Latin):
tituendo pͥncipe ciuitatis. quẽ dic̃ alendũ ẽẽ
gła. & conseq̃nt̃ cõmemorat maiores suos mul¬
ta mira acq p̃clara głȩ cupiditate fecisse. Huie
gͥ uitio ñ solũ ñ resistebant. uerũ &iam id ex¬
citandũ & accendendũ eẽ censebant: putantẽ
hoc utile eẽ rei .p. Quãquã nec in ipsis philo¬
sophiȩ libris. tullius ab hac peste dissimulet:
ubi cam luce clarius conficet᷑. Cũ enĩ destudus
talib loqueret᷑. quȩ utiq sectanda sunt fine
ueri bom ñ uentositate laudis humanȩ: hanc
intulit uniuersalẽ gñralẽq sententiã. Honos
alit arces. om̃sq accendunt᷑ ad studia glo:
iacentq ea semꝑ qua apud quosq imꝓbant᷑.¬
H uic gͥ cupiditati melius resistitur sine dubi A¬
tatione quã cedit᷑. Ianto enĩ quisq ẽ. dõ sim¬
lior quanto & ab hac imimunditia mundior.
Qua in hac uita & si ñ funduꝰ eradicat᷑ excorde.

Expanded text:
tituendo principe ciuitatis, quem dicit alendum esse tituendo principe ciuitatis, quem dicit alendum esse gloria, et consequenter commemorat maiores suos multa mira adque praeclara gloriae cupiditate fecisse. Huic igitur uitio non solum non resistebant, uerum etiam id excitandum et accendendum esse censebant, putantes hoc utile esse rei publicae. Quamquam nec in ipsis philosophiae libris Tullius ab hac peste dissimulet, ubi eam luce clarius confitetur. Cum enim de studiis talibus loqueretur, quae utique sectanda sunt fine ueri boni, non uentositate laudis humanae, hanc intulit uniuersalem generalemque sententiam: \'Honos alit artes, omnesque accenduntur ad studia gloria iacentque ea semper, quae aput quosque inprobantHuic igitur cupiditati melius resistitur sine dubitatione quam ceditur. Tanto enim quisque est Deo similior, quanto et ab hac inmunditia mundior. Quae in hac uita etsi non funditus eradicatur ex corde,
Abbreviated transcription (Latin):
rebant. salutẽq ciꝰ saluti suę p̃ponere ñ dubita¬
uer̃. Pisto uno uitio id ẽ. amore laudis pecuniȩ
cupiditatẽ. & multa alia uitia cõpͥm̃tes. Nam¬
sanius uidet: qui & amorẽ laudis utiũ ẽẽ cog¬
noscit. Qđ nec poetã fugit oratium: qui ait.
Laudis amore tumes. sunt certa piacula. quȩ te
erpure lecto poterunt recreare libello. Idẽq
in earmine lirico. ad repͥmendã dominandi
libidinẽ ita cecinit. Latius regnes auidũ do¬
mando sp̃m. Quã silibiam remotis gadib
umgas. & ut̃q poenus seruiat uni. Uerũtam̃
qui libidines turpiores fide pietatis impetrato
spũ scõ. & amore incelligibilis pulchritudinis
non refrenant: melius saltẽ cupiditate. huma¬
nȩ laudis & głe. non quidẽ iã seĩ si minꝰ turpẽ s̃.
&iam tullius hinc dissimulare ñ pocuit. in eisdẽ
libris quos de re .p. seripsit: ubi loquit᷑ de ins.¬

Expanded text:
rebant, salutemque eius saluti suae praeponere non dubitarebant, salutemque eius saluti suae praeponere non dubitauerunt, pro isto uno uitio, id est amore laudis, pecuniae cupiditatem et multa alia uitia conprimentes. Namsanius uidet, qui et amorem laudis uitium esse cognoscit, quod nec poetam fugit Horatium, qui ait: Laudis amore tumes: sunt certa piacula, quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello. Idemque in carmine lyrico ad reprimendam dominandi libidinem ita cecinit: Latius regnes auidum domando Spiritum, quam si Libyam remotis Gadibus iungas et uterque Poenus Seruiat uni. Uerum tamen qui libidines turpiores fide pietatis inpeti\'ato Spiritu sancto et amore intellegibilis pulchritudinis non refrenant, melius saltem cupiditate humanae laudis et gloriae non quidem iam sancti, sed minus turpes sunt. Etiam Tullius hinc dissimulare non potuit in eisdem libris quos de re publica scripsit, ubi loquitur de ins
Abbreviated transcription (Latin):
manos. cognouerat paruis copus bella gesta
cũ opulentis regib: sibiq multa agitanti
constare dix̃. paucoꝵ cunũ egregiã uirtutẽ
cuncta patrauisse. eoq factũ ut diuitias
pauꝑtas. multitudinẽ paucitas suꝑ aret.
S pꝰquã luxu atq desidia inquit cuntas
corrupta ẽ : rursus resp. magnitudine siu
imꝑatoꝵ atq magistratuũ uitia sustentabat.
uerauia. id ẽ. ipsa uirtute nitentiũ: & iã acato¬
ne laudata ẽ. Hinc erat domi in dustria quam
cõmeinorauit cato. ut ęrariũ eẽt opulentũ. te.¬
nues res pͥuatȩ : unde corruptis morib cunĩ
econtrario posuit. publice egestatẽ. priuatim
orientis illustria: uoluit ds̃ & occidentale fieri.
qđ tempore eẽt posterius. s imꝑii latitudine &
magnitudine illustruis.: idq talib potissimũ
concessit hominib addomanda grauia mala
multarũ gentiũ. qͥ aiusa honoris. laudis & głȩ.
consulerent patria. iniquã ipsam głam requi¬

Expanded text:
manos, cognouerat paruis copiis bella gesta manos, cognouerat paruis copiis bella gesta cum opulentis regibus; sibique multa agitanti constare dixit, paucorum ciuium egregiam uirtutem cuncta patrauisse, eoque factum ut diuitias paupertas, multitudinem paucitas superaret. \'Sed postquam luxu adque desidia, inquit, ciuitas corrupta est, rursus res publica magnitudine sui imperatorum adque magistratuum uitia sustentabat.\' uera uia, id est ipsa uirtute. nitentium etiam a Catone laudata est. Hinc erat domi industria, quam commemorauit Cato, ut aerarium esset opulentum, tenues res priuatae. Unde corruptis moribus uitium e contrario posuit, publice egestatem, priuatim Orientis inlustria, uoluit Deus et Occidentale fieri, quod tempore esset posterius, sed imperii latitudine et magnitudine inlustrius, idque talibus potissimum concessit hominibus ad domanda grauia mala multarum gentium, qui causa honoris laudis et gloriae consuluerunt patriae, in qua ipsam gloriam requi
Abbreviated transcription (Latin):
qđ ꝓpt̃ ipsum cũ ętruria susceptũ fuerat
finret᷑: postea uͦ seruili imꝑio patres ex¬
ercuisse plebẽ regio more uerbasse. agro
pepulisse. cetis exꝑtib solos egisse mimꝑio:
quarũ discordiarũ dũ illi dominari uellent.
illi seruire nollent. finẽ fuisse bello punico
scđõ. quia rursus grauis metꝰ coepit urgere.
atq ab aliis ꝑturbationib alia maiore cura
cohib̾e animos in quietos. & ad concordiam
reuocare ciuilẽ. S ꝑ quosdã paucos qͥ ꝓsuo
mͦ boni erant magna ad ministrabant᷑. atq
illis toleratis ac temꝑatis malis. paueorũ bo¬
noꝵ ꝓuidencia res illa crescebat: sic̃ idem
hystoricus diẽ multa sͣ legenti & audienta
quȩ popłs romanꝰ domi militiȩq mari atq
tra p̃clara facinora fecerit. libuisse se accen.¬
dẽ quȩ res maxime tanta negotia sustinuis¬
set. qm̃ sciebat s&pe numero parua manu
cũ magnis legionib hostiũ contendisse ro¬

Expanded text:
quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat, quod propter ipsum cum Etruria susceptum fuerat, finiretur; postea uero seruili imperio patres exercuisse plebem, regio more uerberasse, agro pepulisse et ceteris expertibus solos egisse in imperio; quarum discordiarum, dum illi dominari uellent, illi seruire nollent, finem fuisse bello Punico secundo, quia rursus grauis metus coepit urguere adque ab illis perturbationibus alia maiore cura cohibere animos inquietos et\' ad concordiam reuocare ciuilem. Sed per quosdam paucos, qui pro suo modo boni erant, magna administrabantur adque illis toleratis ac temperatis malis paucorum bonorum prouidentia res illa crescebat; sicut idem historicus dicit multa sibi legenti et audienti, quae populus Romanus domi militiaeque, mari adque terra praeclara facinora fecerit, libuisse adtendere quae res maxime tanta negotia sustinuisset; quoniam sciebat saepenumero parua manu cum magnis legionibus hostium contendisse Ro
Abbreviated transcription (Latin):
dustria. foris iustũ imꝑiũ. animꝰ in c̃sulendo
lib neq delicto neq libidini ob noxius. ꝓ bis
nos babemꝰ luxuriã. atq auariciã: publice
egestacẽ. pͥuatim opulentiã. Laudamꝰ diui¬
nas: sequimꝰ in erciam. Int̾bonos & malos:
Aserimen nullũ. Om̃a uirtutis p̃mia: am¬
bito possidet. Neq mirũ: ubi uos se para¬
tm s quisq conslium capitis. ubi domi
uoluptatib. hic pecumȩ aut gr̃ae seruitifio.
Cofit: ut impetꝰ fiat iiuacuã rem priblicam.
Qui audit hac uerba catonis siuie salustui:
tunc fuisse uł plures. Non ita ẽ. Alioquin.
uera ñ ẽẽnt quȩ ipse itẽ seribit. Ca quȩ com¬
memoraui in sodo libro huiꝰ oꝑis: ubi dicit
inuirias ualidioꝵ. & ob eas discessionẽ pleb̾
apatrib. aliasq dissensiones domi fuisse
iam inde apͥncipio: neq amplius & quo &
modesto uire actũ quã expulsis regib quã¬
dui metꝰ a tarquinio fuit. donec bellũ graue

Expanded text:
dustria, foris iustum imperium, animus in consulendo dustria, foris iustum imperium, animus in consulendo liber, neque delicto neque libidini obnoxius. Pro his nos habemus luxuriam adque auaritiam, publice egestatem, priuatim opulentiam; laudamus diuitias, sequimur inertiam; inter bonos et malos discrimen nullum; omnia uirtutis praemia ambitio possidet. Neque mirum: ubi uos separatim sibi quisque consilium capitis, ubi domi uoluptatibus, hic pecuniae aut gratiae seruitis, eo fit ut impetus fiat in uacuam rem publicam.\' Qui audit haec Catonis uerba siue Sallustii, tunc fuisse uel plures. Non ita est; alioquin uera non essent, quae ipse item scribit, ea quae commemoraui in secundo libro huius operis, ubi dicit, iniurias ualidiorum et ob eas discessionem plebis a patribus aliasque dissensiones domi fuisse iam inde a principio, neque amplius aequo et modesto iure actum quam expulsis regibus quamdiu metus a Tarquinio fuit, donec bellum graue,
Abbreviated transcription (Latin):
loco. Opꝰ aũ suũ ꝓbet unꝰ qͥsq: & tunc inse.¬
met ipso tantũ głam habebit. & ñ in aldero.
& quo bonis artib ꝑuenire nuitebant᷑ bonu:
ñ debet sequi uircꝰ : s ipsa uirtutẽ. Neq enĩ
est uera uirtꝰ: nisi quȩ ad eũ finem tendit
ubi ẽ. bonũ hominuis. quo melius ñ ẽ. Unde
& honores quos petiuit cato petere ñ debuit:
s edꝰ eiuicas ob eiꝰ uirtutẽ ñ petenti dare. S
cũ illa memoria duo romani ẽẽnt uirtute
magni. cȩsar & cato: longe uirtꝰ catonis
ueritati uirtute puidetur ꝓpinquior fuisse
quã cesaris. Proinde qualis eẽt illo tem pore
cuntas. & antea qualis fuissec : uideamꝰ in ip¬
sa sententia catonis. Nolite inquit ex istima¬
re: maiores ñõs armms rem publicã. exparua
magnã fecisse. Si ita ẽẽt: multomagis pul¬
cherrumã eã nos hab̾emꝰ. Quippe sociorum
pia nob quã illis ẽ. S alia fuere quȩ illos
magnos fecer: ⁊ quȩ nob̵ nulla s̃: domi in¬

Expanded text:
c in semet ipso tantum gloriam habebit et non in altero.  quo bonis artibus peruenire nitebantur boni, non debet sequi uirtus, sed ipsa uirtutem. Neque enim est uera uirtus, nisi quae ad eum finem tendit, ubi est bonum hominis, quo melius non est. Unde et honores, quos petiuit Cato, petere non debuit, sed eos ciuitas ob eius uirtutem non petenti dare. Sed cum illa memoria duo Romani essent uirtute magni, Caesar et Cato, longe uirtus Catonis ueritati uidetur propinquior fuisse quam Caesaris. Proinde qualis esset illo tempore ciuitas et antea qualis fuisset, uideamus in ipsa sententia Catonis: \'Nolite, inquit, existimare maiores nostros armis rem publicam ex parua magnam fecisse. Si ita esset, multo pulcherrimam eam nos haberemus. Quippe sociorum pia nobis quam illis est. Sed alia fuere quae illos magnos fecerunt, quae nobis nulla sunt: domi in
Abbreviated transcription (Latin):
sana. uit̾ cupiditatẽ humana głȩ & cupidi¬
tatr̃ doñationis. Nam licet ꝓeliue sit. ut qui
humana gla nimiũ delectatur etiã dominan
ardent̃ affeetet: tam̃ qui uerã licet humana¬
rum laudũ glam concupiseunt dant oꝑam
bene udicantib ñ displicere. Sunt enĩ i ul¬
ta inmorib bona. dequib multi bene ĩudi¬
cant: quã uis ca multi ñ habeant. P ea boxa
onẽ: de quib ait salustius s ille uera uia m¬
titur. Quisquis aũ siue cupiditate głae qua
ueret᷑ homo bene iudicantib displieere. dom¬
nari atq imꝑare desidat: & iã ꝑ aꝑtissima
scclera quarit plerũq optinere qđ diligit
P inde qui glam coneupiscit. aut uera iua nticͥ
aut certe dolis atq falla eiis contendit. uoles
bonus uideri eẽ. qđ ñ ẽ. Ꝙ ideo urtutes ha¬
benti magna uirtꝰ ẽ. contempnere głam: qr
contẽptꝰ eiꝰ in conspectu dĩ ẽ. uidicio aũ non
apit᷑ humano. Quiequid enĩ fecerit ad ods

Expanded text:
sane inter cupiditatem humanae gloriae et cupiditatem dominationis. Nam licet procliue sit, ut, qui humana gloria nimium delectatur, etiam dominari ardenter adfectet, tamen qui ueram licet humanarum laudum gloriam concupiscunt, dant operam bene iudicantibus non displicere. Sunt enim multa in moribus bona, de quibus multi bene iudicant, quamuis ea multi non habeant; per ea bona onem, de quibus ait Sallustius: \'Sed ille uera uia nititur. Quisquis autem sine cupiditate gloriae, qua ueretur homo bene iudicantibus displicere, dominari adque imperare desiderat, etiam per apertissima scelera quaerit plerumque obtinere quod diligit. Proinde qui gloriam concupiscit, aut uera uia nititur aut certe dolis adque fallaciis contendit, uolens bonus uideri esse, quod non est. Et ideo uirtutes habenti magna uirtus est contemnere gloriam, quia contemtus eius in conspectu Dei est, iudicio autem non aperitur humano. Quidq
Abbreviated transcription (Latin):
Unde etiã udȩi qui xp̃m occidunt. reuelantẽ
testam̃to nouo qd inuet̾e uelatũ fuit. ut ñ
ꝓ t̾renis & temporalib beneficiis quȩ diui¬
Na ꝓuidentia ꝑmirte bonis malisq c̃cedit.
s ꝓ et̾na uita mimeribq ꝑ petuis. & ipsus
suꝑnę ciuitatis societate colat̾ dĩ unꝰ & uerꝰ.⁊
rectussimẽ istors głe donati sc ut̃ hi qͥ qͥlib¬
cũq untutib t̾renã głam quęsiuer̃. uince

Expanded text:
Unde etiam Iudaei, qui Christum occiderunt, reuelante Unde etiam Iudaei, qui Christum occiderunt, reuelante testamento nouo quod in uetere uelatum fuit, ut non pro terrenis et temporalibus beneficiis, quae diuina prouidentia permixte bonis malisque concedit, sed pro aeterna uita muneribusque perpetuis et ipsius supernae ciuitatis societate colatur Deus unus et uerus, rectissime istorum gloriae donati sunt, ut hi, qui qualibuscumque uirtutibus terrenam gloriam quaesiuerunt
Abbreviated transcription (Latin):
cõmines facunt scđm id qđ scriptũ ẽ. in ac¬
tib apłoꝵ ut distribuat᷑ unicuiq sic̃ cuiq
opus. ẽ. & nemo dicat aliquid ꝓpͥũ. s sint
illis om̃a cõmun̾a in telligunt se nulla obhoc
uentilari oportere iactantia. ad faciendo ꝓ
optuenda societate angłoꝵ. cũ pene tale ali¬
quid illi fecerint ꝓ conseruanda gła romanoꝵ:
Haec & alia si qua hiuꝰ modi reꝑunt᷑ in litteris
eoꝵ. quando sie in notescerent. quando tanta
fama p̃dicarent᷑. nͥ romanũ imꝑiũ longe la¬
ceq porrectũ mignificis successib augeretur :
Pinde ꝑ illud imꝑiũ tã latũ. tamq diutͥnum.
urorũq tantoꝵ uututib p̾clarũ atq głosũ.
& illoꝵ intentioni merces quã quęrebant ẽ.
reddita. & nob ꝓposita necessariȩ cõmoniti¬
onis ex empla: ut si uirtutes quarũ istȩ ut¬
nes huiꝰ tẽporis ad futurã głam quȩ reue¬
labitur mnob. Ad humanã uͦ głam p̃sentiꝰq
temporis: satis digna uita xstunabit᷑ illorum.

Expanded text:
nes faciunt secundum id quod scriptum est in actibus apostolorum, ut distribuatur unicuique sicut cuique opus est, et nemo dicat aliquid proprium, sed sint illis omnia communia, intellegunt se nulla ob hoc uentilari oportere iactantia, id faciendo pro obtinenda societate angelorum, cum paene tale aliquid illi fecerint pro conseruanda gloria Romanorum? Haec et alia, si qua huius modi reperiuntur in litteris eorum, quando sic innotescerent, quando tanta fama praedicarentur, nisi Romanum imperium longe lateque porrectum magnificis successibus augeretur? Proinde per illud imperium tam latum tamque diuturnum uirorumque tantorum uirtutibus praeclarum adque gloriosum et illorum intentioni merces quam quaerebant est reddita, et nobis proposita necessariae commonitionis exempla, ut, si uirtutes, quarum istae utnes huius temporis ad futuram gloriam, quae reuelabitur in nobis. Ad humanam uero gloriam praesentisque temporis satis digna uita aestimabatur illorum.
Abbreviated transcription (Latin):
uera qm̃ uera pietate & innumerabili multitu.¬
dine suꝑar̃. S cũ illi ẽent in ciuitate t̾rena. qͥl
ꝓpositꝰ erat om̃iũ ꝓ illa officioꝵ finis. in columi¬
tas eiꝰ & regnũ ñ incelo s int̾ra. ñ inuita ęt̃na
s in decessione morientiũ & successione moritu¬
ror: Quid alud amarent quã głam. qͣ uolebant
xiam pꝰ mortẽ tã ꝗͣ uiuere in ore laudantium :¬
Quib gͦ ñ erat daturus ds̃ uitã at̾nã cum sc̃ũs an-¬
głis siuis in sua ciuitate cȩlesti. ad euiꝰ sõcretatẽ
pietas uera ꝑduc̃. quae ñ exhibet seruitutẽ re-¬
ligionis quã latriaꝵ g̾ei uocant. nͥ uni uͦ dõ⁊ si

Expanded text:
nnumerabili multitudine superarunt. Sed cum illi essent in ciuitate terrena, quibus propositus erat omnium pro illa officiorum finis incolumitas eius et regnum non in caelo, sed in terra; non in uita aeterna, sed in decessione morientium et successione moriturorum: quid aliud amarent quam gloriam, qua uolebant etiam post mortem tamquam uiuere in ore laudantiumQuibus ergo non erat daturus Deus uitam aeternam cum sanctis angelis suis in sua ciuitate caelesti, ad cuius societatem pietas uera perducit, quae non exhibet seruitutem religionis, qu
Abbreviated transcription (Latin):
hominib placere metuerent. mminusq ꝓdẽẽnt
latendo qđ boni s̃: de monstrans qͦ fine innotescere
debent.⁊ Luceant inquit oꝑa ur̃a corã homimib:
ut uideant bona facta ur̃a & głificent patrem
ur̃m qͥ uicelis ẽ. Non gͦ ut udeamini ab eis. id ẽ.
hac uitentione ut eos aduos conuerti uelitis. qͥa
ñ ꝑ uos aliquid estis: s ut głificent patrẽ ur̃m
qui incęlis ẽ: Ad quẽ conũsi fiant qđ estis. Hos
sacuti sunt mr̃es: qͥ scȩuolas. & curtios. & decios¬

Expanded text:
hominibus placere metuerent, minusque prodessent hominibus placere metuerent, minusque prodessent latendo quod boni sunt, demonstrans quo fine innotescere deberent, Luceant, inquit, opera vestra coram hominibus, ut uideant bona facta uestra et glorificent patrem uestrum, qui in caelis est. Non ergo ut uideamini ab eis, id est hac intentione, ut eos ad uos conuerti uelitis, quia non per uos aliquid estis; sed ut glorificent patrem uestrum, qui in caelis est, ad quem conuersi fiant quod estis. Hos secuti sunt m
Abbreviated transcription (Latin):
uerũ &iã sũmȩ decestationis habebut᷑. tenen¬
tes qđ audierant ab ono magistro. eodemq
medico mentiũ. siquis me negauerit coram
hominib negabo eũ corã patre meo qui m
celis ẽ. uł corã angłis dĩ: int̾ maledicta & ol¬
ꝓbria int̃ gniuissimas ꝑsẽcutiones. erudelis
poenas. ñ simnt det̾riti ap̃dicatione salutis
humanȩ.tanto fremitu offensionis humai
t qđ eos duima facientes atq dicentes. duns
nuentes. debellatis quodã mͦ cordib dirisas
introducta paee iusticiȩ. ingens in eccła xp̃
tutis fine quieuer̃. s eã quoq ipsam adli
głam referentes eiuꝰ grã tales erant. isto qu
fomite eos quib consulebant ad amorẽ ilis
aquo & ipsi cales fierent accendebant. Alas
Ne ꝓpt̃ humanã głam boni eẽnt. docuers
cosꝰ magister illoꝵ: dicens. Cauete facere ul¬
tiam arãm corã hominib: ut uideimu ͦ¬
I hoqum mereedẽ ñ habebitis ap̃ patrẽ ur̃m qui
incelis ẽ. S rursus ne hoc̃ ꝑuerse in telligentes

Expanded text:
uerum etiam summae detestationis habebatur, tenentes quod audierant a bono magistro eodemque medico mentium: Si quis me negauerit coram hominibus, negabo eum coram patre meo, qui in caelis est, uel coram angelis Dei, inter maledicta bria, inter grauissimas persecutiones crudelesque poenas non sunt deterriti a praedicatione salutis humanae tanto fremitu offensionis humanae. Et quod eos diuina facientes adque dicentes diuineque uiuentes debellatis quodam modo cordibus duris adque introducta pace iustitiae ingens in ecclesia Cm in suae uirtutis fine quieuerunt, sed eam quoque ipsam ad Dei gloriam referentes, cuius gratia tales erant, isto quoque fomite eos, quibus consulebant, ad amorem illius, a quo et ipsi tales fierent, accendebant. Namque ne propter humanam gloriam boni essent, docuerat eos magister illorum dicens: Cauete facere iustitiam uestram coram hominibus, ut uideamioquin mercedem non habebitis apud Patrem vestrum, qui in coelis est . Sed rursus ne hoc perverse intelligentes
Abbreviated transcription (Latin):
in actionib disparilitas. tanta in parentum
amore dissimilitudo: ut etiã inimicos eos
int̾ se faceret ipsa distantia. Numqͥd hĩe
dr̃ quia uno ambulãte alius sedebat. & alis
dormmiente alius iugilabat. & alio loq̃nte
tacebat alius quȩ ꝑtinent ad illas minitus
quȩ ñ possunt ab eis cõp̃hendi qͥ constiato¬
nem siderũ qua quisq nascit᷑ seribunt un¬
de mathematier c̃ sulant᷑. Unus duxit
mercenariã seruitutẽ alius ñ seruiui.
Unuis amatre diligebat᷑. alius ñ diligebatar.
Uns honorẽ qui magnus apud eos habelil
de filiis. quid de reb quanta diuersitas. S
gͦ harc ad illas ꝑtinent minuitias tempor.
quas int̃ se hñt gemimi && constellationib i
aseribunt᷑. quare alioꝵ constellationib iis¬
pectis ista dicunt᷑: Si aũ ideo dieunt᷑ qu
ñ adminuta in comp̃hensibilia s ad cepouis
spacia ꝑtinent que obseruari notariq pͦ
quid hie agit rota illa figuli nisi ut homines

Expanded text:
in actibus disparilitas, tanta in parentum in actibus disparilitas, tanta in parentum amore dissimilitudo, ut etiam inimicos eos inter se faceret ipsa distantia. Numquid hoc dicitur, quia uno ambulante alius sedebat, et alio dormiente alius uigilabat, et alio loquente tacebat alius; quae pertinent ad illas minutias, quae non possunt ab eis conprehendi, qui constitutionem siderum, qua quisque nascitur, scribunt, unde mathematici consulantur? Unus duxit mercennariam seruitutem, alius non seruiuit; unus a matre diligebatur, alius non diligebatur; unus honorem, qui magnus aput eos habebatude filiis, quid de rebus, quanta diuersitas! Si ergo haec ad illas pertinent minutias temporum, quae inter se habent gemini, et constellationibus non adscribuntur: quare aliorum constellationibus inspectis ista dicuntur? Si autem ideo dicuntur, quia non ad minuta inconprehensibilia, sed ad temporum spatia pertinent, quae obseruari notarique possunt: quid hic agit rota illa figuli, nisi ut homines
Abbreviated transcription (Latin):
possunt geminis inuemri. Si aũ sequen¬
tis tarditas horoscopũi montas: parentes
duiersos quȩ roqual gemim habe n possint.
rustra itaq affert᷑ nobile illud comm̃tũ
de figuli rota: qđ respondisse ferunt
Misioiu̾ hac questione turbatũ. Urad &
figulus appellatꝰ ẽ. Dũ em̃ rotã figuli u
quanta poruit intorsisset: currente ila.¬
bis numero de atram̃to tãquã uno eiꝰ loco
sũma celeritate ꝑcussit. Deinde inuenta s
signa qua fixerat desistente motu ñ paruo
int̃uallo in rocȩ illius extremitate distantia.
S ic inquit intanta rapacitate celi o̧iã si alĩ
pꝰ alcerum tanta celeritade nascat᷑ qͣnta
rotã bis ꝑcussi: incȩli spatio plurimũ ẽ.
H inc s̃ inqͥt. quȩ cũq dissimillema ꝑ lubent̾
in motib casib q geminoꝵ. Hoc figmentũ
srigluis ẽ. quã issa que illa rotatione
fingunt᷑. Nam si tã multũ in cȩlo int̃ ẽ. qđ

Expanded text:
possunt geminis inueniri; si autem sequenpossunt geminis inueniri; si autem sequentis tarditas horoscopum mutat, parentes diuersos quaero, quos gemini habere non possunt.Frustra itaque adfertur nobile illud commentum de figuli rota, quod respondisse ferunt Nigidium hac quaestione turbatum, unde et Figulus appellatus est. Dum enim rotam figuli ui quanta pobis numero de atramento tanquam uno ejus loco summa celeritate percussit; deinde inventa sunt signa, quae fixerat, desistente motu, non parvo intervallo in rotae illius extremitate distantia. Sic, inquit, in tanta rapacitate coeli, etiamsi alter post alterum tanta celeritate nascatur, quanta rotam bis ipse percussi, in coeli spatio plurimum est: hinc sunt, inquit, quaecumque dissimillima perhibentur in moribus casibusque geminorum.\' Hoc figmentum fragilius est quam uasa, quae illa rotatione finguntur. Nam si tam multum in caelo interest, quod