comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
lo quendum est: excutus uno ca¬
prte quattuor magna flumina
& nota gentibus manare narran¬
tur ubi ergo erat istefons aut
ista flumina quando illeunus
maximus ascendebat de terri
& in rigabat omnem facieniter¬
rae. Certȩ enim tunc geonqui
dicitur nilus unus exillis qua¬
tuor rigabat aegr ptum quan¬
do fons ascendebat de terra
& non a egrptum tantum sed
omnem faciem terrae satia¬
bat: an primo dm̃ uoluissecre¬
dendum est uno fonte maxino
inrigare omnem terram ui
eaque in illa principaliter con¬
diderat accepto umoris adiu¬
torio iam &iam pertempori¬
lia spatia gignerentur prosus¬
rum generum diuersitatȩ di
diuersis numeris dierum: Et
postea plantato para dyso ri¬
pressisse illum fontem mul¬
tisq fontibus sic ut eamnu
ui demus impleuis se terran
Depara drsi autem uno fonte
quattuor ingentia flumina
diuisisse ut & terra c&era
creaturarum suarum Plena
generibus congruos numeros
suorum temporum a gentibus
fontes & iam suos haber& ac

Expanded text:
loquendum est, ex cuius uno caloquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam etiam per temporalia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum, et postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte quattuor ingentia flumina diuisisse, ut et terra cetera creaturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac
Abbreviated transcription (Latin):
minum siue unde omnis caro
siue unde omnia frutectagig¬
nuntur humida sunt & ex hu¬
more concrescunt: insunt au¬
tem illis effica cissimi numeri
trahentes secum sequac es po¬
tentias ex illis perfectis operi¬
bus dĩ aquibus in die septimore¬
quieuit:Uerumtamen
quis istesit fons a dinriganda¬
omnem faciem terrae omnis
idoneus merito quȩritur. Si
enimfuit & obstrusus est uel
siccatus causa quaerenda est:
niunc enim uidemus nullum eẽ
fontem quo in rig&ur ominis
facies terrae: Fortassis ergo
peccatum hominum hanc &iã
poenam cõmeruit ut tanta illi¬
us fontis repressa largitas
facillimam terris auferr&
fecunditatem ut in colentiũ
augeretur labor poss& hoe
quamuis nulla id scriptura
narrauerit adfirmare huma¬
nasuspicio nuis uillud occurre¬
r& quod peccatum hominum
cui poena laboris in posita est
post para drsidilicias extitit
Para dysus autẽ habebat pre¬
grandem potentiam suam
de quo post diligentius suo loco

Expanded text:
minum, siue unde omnis caro minum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco
Abbreviated transcription (Latin):
fecis se caelum & terram cum
fuactus est dies & quomodopos¬
senus cogitaremus simul om¬
to dm̃ fecisse quam superior
sex dierum enumeratio ueliit
enporum interuallae osten¬
dis se uider&ur. Itacumdixis¬
s& cuncaelum & terram dm̃
pluerat ds̃ suꝑ terram nec erat
homo quioperar &ur terram
tam quam dicer & non easicfecit
ds quem admodum facit nuncalia
cumpluit & cumoperantur ho¬
mines: Haecenimiam per
moras temporum fiunt que
sunc nonerant cum fecit om̃a
simul unde &iam tempona
ineiperent quo dergo sequitur
Ponsautem ascendebat deterra
& inrigabat omnem faciem
teurae hinciam quantum
arbitror intimatur quae fiant
secundum interualla temporũ
tunlla prima conditione crea¬
tunarum ubi facta sunt om̃nia
siriul & restae abeo coepit elȩ¬
mento ex quo cunc tagenera
nos cuntur uel animalium uel
uerbarum at que lignorune
siios gant temporales numeros
suos naturis proprus distributos
oninia quippe primordia se¬

Expanded text:
fecisse caelum et terram, cum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent. Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum arbitror, intimatur, quae fiant secundum interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primordia se
Abbreviated transcription (Latin):
am istanascuntur. Sunt auter
quaedam quae & iam᷑ pluuiam
nonnas cuntur nisihumana
opora accedat. Ideo nuns
utrumquȩ adiutorium necd¬
sarium est ut cunsta nascanss
tunc autem utrum que defus
ideo fecit hȩc ds̃ potentia uer¬
bi sui sine pluuia & sineopere
humano: Nam &iam nuncibs¬
sefacit sed iamper pluuids
&per hominum manus quamuis
ascendebat deterr& & in riga¬
bat omnem faciem terrae : Ille
quippefons tanta largitatẽ ma¬
nans sicut nilus aegrpto poss&
uniuerse terrae ec propluuia
quidita que promagno cõmen¬
datumest antequam pluer&. xm
fecis se drñ illagignentia cum
tantum poss& adiuuare pluuia
quantum fons inrigans terra
aerum & sialiquid minus mi¬
nor a illa fortasse non tamen
nulla nas cerentur an hinc &iã
nfiresuo seriptura tamquã infr
infirmiter loquitur tamen
minuit a liquid quodintellegat
suiualuerit : rimirum enim
sicut isto die paulo superius
comemiorato significauit unũ
ten factum a đo Et tunc dm̃

Expanded text:
iam ista nascuntur. sunt autem iam ista nascuntur. sunt autem quaedam, quae etiam per pluuiam non nascuntur, nisi opera humana accedat. ideo nunc utrumque adiutorium necessarium est, ut cuncta nascantur; tunc autem utrumque defuit. ideo fecit haec deus potentia uerbi sui sine pluuia et sine opere humano. nam etiam nunc ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum
Abbreviated transcription (Latin):
post pluuiam exoritur: ab alio
fit nisi ab eo demđo: Cur aut̃
nonerat homo quio perer&ur
terram: nonne iam sexto die
fecerat hominẽ & septimodie
requieuerat ab omnibus operi¬
bus suis: An hoc recapitulan¬
do cõmemorat: qnm̃ quando
fecit ds̃ omne uiride agri &om¬
ne foenum ⁊ non dumpluerat
super terram : & nondumerat
homo: Tertio quippedie:
fecit dr̃ ista: hominemautẽ
sexto: Sed cum fecit ds̃ omnem
uiride at que omne fenum agri
ante quam exortum est super
terram. Nonsolum homo non
erat qui operar &ur terram.
Sed neipsum faenum erat super
terram quodutique dicit fac¬
tum quam exortum anideodie
tertio fecitds̃ ista qui a nondũ
erat homo qui operando terram
facer& ea. quasiuero tammul¬
taligna & tam multa generaher¬
barum non sine ulla opera homi¬
numnascantur Exterra anob
hoc utrumque positum est it
quia nondum pluerat supertor¬
ram & quia non dumerat homo
qui operar&ur terram ubieĩ
opera humana non est perpliu¬

Expanded text:
post pluviam exoritur, ab alio post pluviam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem Deo? Cur autem non erat homo qui operaretur terram? Nonne jam sexto die fecerat hominem, et septimo requieverat ab omnibus operibus suis? An hoc recapitulando commemorat, quoniam quando fecit Deus omne viride agri, et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herbarum non sine ulla opera hominum nascuntur ex terra. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram et quia nondum erat homo, qui operaretur terram? ubi enim opera humana non est, per pluu
Abbreviated transcription (Latin):
riumnumerum scõspũi
quodammodo dedicatum con¬
mendat scriptura & nouit
eclesia : Hic est ergo liber
creaturȩ caeli & terrae
Quia in principio fecit dr̃ caelũ
& terram secundum materirm
quandam ut itadicam forma¬
bilitatem que consequenter
uerbo eius formanda fuerit
praecedens formationem suã ÷¬
nontempore sed origine: Nã
utique cum formar&ur prs¬
mum factus est dies cum fecit
ds̃ caelum & terram & omnẽ
uiride agri ante quã e&̃ suꝑ terrã
& omne fenum agri antequã
ex or&r&ur sicut tractaui¬
mus uel siquid liquidius & con¬
gruentius uideri & dicipotuit¬
.xii. aut potuerit. Quod autem se¬
quitur: Non enimpluer & ds̃
super terram & homonone¬
rat quio pereretur terram :
Quo pertineat & quid nobis insi¬
nu& indagare difficile est :
Tamquam ideo antequã ex or¬
tum est: fecit ds̃ fenum agri:
quia nondum pluerat super
terram: Si enim post pluuiã
fenum feciss& . pluui a magis
ex ortum quan factum ab eo
uideretur: Quid enim quod

Expanded text:
rium numerum sancto spiritui rium numerum sancto spiritui quodammodo dedicatum commendat scriptura et nouit ecclesia. Hic est ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum facts caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exoreretur, sicut tractauimus uel si quid liquidius et congruentius uideri et dici potuit aut potuerit. Quod autem sequitur: non enim pluerat deus super terram, et homo non erat. qui operaretur terram, quo pertineat et quid nobis insinuet, indagare difficile est. tamquam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum quam factum ab eo uideretu
Abbreviated transcription (Latin):
lo a erique coniungitur pro
duxit ad dĩ uerbumꝰ indigenas
suos Omnia scilic& natati¬
lia & uolatilia & haec poten¬
tialiter innumeris quiper
congouos temporum motus
exererentur: Sexto terres¬
tu a similiter animalia tã¬
quam exultimo elementomun¬
diultima nihi lominus poten¬
tialiter quorum num eros tẽ¬
pus postea uisibiliter expli¬
car&. Hunc omnem ordi¬
nem creaturȩ ordinate : dies
lle cognouit ut perhanc cog¬
ditionem sexiens quodamino¬
do presentatus tam quam sex
des exhibuit : cumsit unus
des eaque facta sunt incre¬
atore primitus & inipsis con¬
sequenter agnoscens nec in p̃¬
sis remanens sed eorum &iã
addi referens dilectionem ues¬
perã & mane & meridiem inom¬
nibus prebuit: Non permoras
temporum sed propter ordi¬
neni conditorum: Postremo
qui&i sui creatoris qua insere¬
quiescit ab omnibus operib:
suis: Notitiam representans
inqua non hab& uesperam
benedici& scĩficari Obhoc
meruit unde ipsum septena¬

Expanded text:
lo aerique coniulo aerique coniuduxit ad Dei verbum indigenas suos, omnia scilicet natatilia et volatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus exsererentur. Sexto, terrestria similiter animalia, tanquam ex ultimo elemento mundi ultima; nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea visibiliter explicaret. 15. Hunc omnem ordinem creaturae ordinatae dies ille cognovit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tanquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies, ea quae facta sunt, in Creatore primitus, et in ipsis consequenter agnoscens, nec in ipsis remanens, sed eorum etiam ad Dei referens dilectionem, vesperam et mane et meridiem in omnibus praebuit; non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. Postremo, quietis sui Creatoris, qua in se requiescit ab omnibus operibus suis, notitiam repraesentans, in qua non habet uesperam, benedici et sanctificari ob hoc meruit. unde ipsum septena
Abbreviated transcription (Latin):
tereaiam sic appellata quia
inde facta sunt caelum & terra
siue nomine terrae inuisibilis
& in conpositae at que abrssi
tenebrosȩ iam in primo libro
tractatum est. In his uero
queiam ex informitate for¬
mata sunt euidentius que appel¬
lantur uelcreata uel facta
uel condita primum factus
estdies. Oportebat enim
ut primatum creaturȩ obti¬
ner& illanatura que creato¬
ram percreatorem noncre¬
atorem percreaturam pos¬
s& agnoscere. Secundo fir¬
mamentum undecorporeus
incipit mundus. Tertio
species maris & terrȩ atq:
interra potentia potential¬
ter ut itadicam natura her¬
barum atque lignorum
sic enimterra ad dĩ uerbur
caꝓduxit ante quã ex ortaes¬
sent accipiens omities
numeros eorum quospertẽ¬
pora exerer& secundum suũ
genus : Deinde postea quem
hec uelut habitatio rerum
condita est quarto die lumina
& sidera creata sunt ut prius
parsmnundi superior rebus
que intra mundum mouentur
uisibilibus ornar&ur. Quin¬
to aquarum natura quiacae¬

Expanded text:
terea iam sic appellata, quia terea iam sic appellata, quia inde facta sunt caelum et terra, siue nomine terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. In his uero, quae iam ex informitate formata sunt euidentiusque appellantur creata uel facta uel condita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura, quae creaturam per creatorem, non creatorem per creaturam posset agnoscere. secundo firmamentum, unde corporeus incipit mundus. tertio species maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. deinde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaet sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibilibus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia cae
Abbreviated transcription (Latin):
nem administranti sdĩ cunc¬
ta que creauit .: qua propter
cũ primam conditionem cre¬
aturarum cogitamus aqui¬
bus operibus suis ds̃ indie sep¬
timore quieuit nec illo dies
sicut istos solares nec ipsam
operationem ita cogitare
debemus quem ammodum
nunc aliquid ds̃ operatur
in tempore sedquem ad mo¬
dum operatus est: unde in¬
ciperent tempora quem am¬
modum operatus est omnia
simul prestanf eis &iam
ordinem non inter uallis tẽ¬
porum sed conexione cau¬
sarum ut ea quãe simul fac¬
ta sunt senario quoque illi¬
us dieinumero presentato
perficerentur: nonitaque
temporali sed causali ordine
prius facta est informis
formabilisquemateries &
spĩtalis & corporalis dequa
fier& quod faciendum e&
cum & ipsa prius quam ins¬
tituta est non fuis s& nec ins¬
tituta est nisi ab illo utique
summo dõ & uero ex quosunt
omnia quȩ siue caeli & terrȩ
nomine significatasit que in
principio fecit ds̃ ante unum
illum diem quem condidit: prop¬

Expanded text:
nem administrantis dei cuncnem administrantis dei cuncta quae creauit. quapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis deus in die septimo requieuit, nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus, quemadmodum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemadmodum operatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesentato perficerentur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informis formabilisque materies, et spiritalis et corporalis, de qua fieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo sunt omnia. quae siue caeli et terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante unum illum diem, quem condidit, prop
Abbreviated transcription (Latin):
sunc ominia quenas cuntur:
quis enimalius &iam nunc ista
ereat nisi quius que nunc opera¬
tur sed creat hȩc modo exhis
quȩram sunt. Tunc autem ab illo
cum ominino nulla essent crea¬
ta sunt: Cum fastus est dies
ille qui&iam ipse omnino non
erat spĩtalis uidelic& atquein¬
tellectualis creatura. Facta
itaque creaturȩ motibus
coeperunt currere tempora
unde ante creaturam frustra
tempora requiruntur quasi
possint inueniri ante tempora
tempora motus enim sinullus
e& uel spĩtalis uel corporalis
creature quo ꝑ sens prece¬
ratis futura succederent nullũ
ct tempus omnino: moueri aut
ineaturam non utique poss&
sinon ẽ & potius ergo tempus
aereatura quam ereatura
coepit atempore. utrumq
autem exdo : ex ipso enim&
peripsum & in ipso sunt omnia:
neesic accipiatur quod dictũ
siu sempus acreatura coepit
quasi tempus creatur a nonsit
curisit creature motus ex
alio in aliud consequentibus
rebus secundum ordinatio¬

Expanded text:
nunc omnia, quae nascuntur. nunc omnia, quae nascuntur. quis enim alius etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat haec modo ex his, quae iam sunt; tunc autem ab illo, cum omnino nulla essent, creata sunt, cum factus et dies ille, qui etiam ipse omnino non erat, spiritalis uidelicet atque intellectualis creatura. Factae itaque creaturae motibus coeperunt currere tempora: unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inueniri ante tempora tempora. motus enim si nullus esset uel spiritalis uel corporalis creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset tempus omnino. moueri autem creatura non utique posset, si non esset. potius ergo tempus a creatura quam creatura coepit a tempore, utrumque autem ex deo; ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omnia. nec sic accipiatur quod dictum est: tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, cum sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinatio
Abbreviated transcription (Latin):
secundum rerum antea con¬
ditarum ad ministrationẽ
iam perordines temporũ
secundum quam ds̃ iamill
rebus senaria perfectione con¬
summatis usque modo operatur¬
Uinil. Causaliter ergo tunc distumẽ
produxis se terra herbam&
lignum idest producendi acce¬
pisscuir tutem In ea quippeiam
tam iradicibus ut it ad ixerim
temporum fasta erant que per
tempora futuraerant. Namuti¬
que postea plantauit ds̃ paradi¬
sum iuxta orientem & eiecit
ibi de terra omne lignum pre¬
ciosum ad as pestum & bonum
ad escam nec tamendicendum
est eum aliquid tunc addidis
se creaturae quod ante nonfe¬
cerat. quod uelut illi perfec¬
tioni quia omnia bona ualde
sextodie consummauit post
e& addendum. Sed quia iam
omnes naturae fruticumat¬
que lignorum in prima condi¬
tone facta fuerant aqua con¬
ditione ds̃ requieuit mouens
deinde administransque tem¬
porales cursus illa ipsa que con¬
didit & a quibus conditis re¬
qiuieuit non solum tunc plan¬
s duit para disum sed&iam

Expanded text:
secundum rerum antea consecundum rerum antea conditarum administrationem iam per ordines temporum, secundum quam deus iam illis rebus senaria perfectione consummatis usque modo operatur. Causaliter ergo tunc dictum est produxisse terram herbam et lignum, id est producendi accepisse uirtutem. in ea quippe iam tamquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae petempora futura erant. Nam utique postea plantavit Deus paradisum juxta orientem, et ejecit ibi de terra omne lignum speciosum ad aspectum, et bonum ad escam : nec tamen dicendum est, eum aliquid tunc ase creaturae, quod ante non fecerat, quod uelut illi perfectioni, qua omnia bona ualde sexto die consummauit post esset addendum; sed quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum in prima conditione factae fuerant, a qua conditione deus requieuit, mouens deinde administransque per temporales cursus illa ipsa, quae condidit et a quibus conditis requieuit, non solum tunc plantauit paradisum, sed etiam
Abbreviated transcription (Latin):
id est prius sic est factum
in cognitione illius diei et
produxit terra iam ut hoc
fier& &iam in ipsa creatura
que condita est: quo modo er¬
go antequã essent suꝑ terrã
& ante quam ex orerentur
quasi aliud eis fuerit fiericum
caelo & terra quando fastus est
dies ille inusitatus atque in cog¬
nitus nobis quẽ primum ds̃ feci:
ali ud autem ex oriri iam super
interram quod non fit nisi ꝑ
hos dies quos circuitus solis fa¬
citper temporum moras suo
cuique generi ad conmodatas:
Quod si ita est diesquẽ ille soci¬
etas atq: unitas suꝑcaelestiũ
angelorum at que uir tutum
est proculdubio longe aliter
nota est angelis creaturadĩ
aliter nobis excepto quod eã
inuerbodĩ nouerunt perque
facta sunt omnia &iaminse
ipsa di colonge aliter eis notã
ẽequam nobis illis enim pri¬
mordialiter utitadicam ue
originaliter sicut eamds
primitus condidit & post
eam conditionem asuis oper¬
bus requieuit non condendi
aliquid amplius. Nobis autẽ

Expanded text:
id est: prius sic est factum id est: prius sic est factum in cognitione illius diei, et produxit terra. iam, ut hoc fieret etiam in ipsa creatura, quae condita est. Quomodo ergo, antequam essent super terram et antequam exorerentur? quasi eis aliud fuerit fieri cum caelo et terra, quando factus est dies ille inusitatus atque incognitus nobis, quem primum deus fecit, aliud autem exoriri iam super terram, quod non fit nisi per hos dies, quos circuitus solis facit per temporum moras suo cuique generi adcommodatas? quod si ita est diesque ille societas atque unitas supercaelestium angelorum atque uirtutum est, procul dubio longe aliter nota est angelis creatura dei, aliter nobis; excepto, quod eam in uerbo dei nouerunt, per quod facta sunt omnia, etiam in se ipsa dico longe aliter eis notam esse quam nobis: illis enim primordialiter, ut ita dicam. uel originaliter, sicut eam deus primitus condidit et post eam conditionem a suis operibus requieuit non condendo aliquid amplius, nobis autem
Abbreviated transcription (Latin):
inauras eruperunt quod per
moras temporum nunc fieri
uidemus suo cuique generi
distributas : Num ergo semi¬
natunc facta suntcum factus
est dies & in ipsis erat omne
uiride agriomne foenum
nondumꝰ ea speciequa sunt
suꝑterramiam exorta sed
cauiquasunt in rationibus
seminum. Seminaergo
primum terra produxit
sed non ita scriptura loque¬
batur cum dicer& Et produ¬
xit terra herbam pabuli uel
herbam feni seminans sem̃
secundum genus & secundũ
similitudinem & lignum fruc¬
tuosum faciens frustum cu¬
ius semensuum inse secundũ
genus super terram: his
enimuerbis magis ad par& .uiii.
semina eẽ orta ex herbs&
lignis Non autem illa exse¬
minib sed ex terra preser¬
timquia & ipsa uerba
dĩ sic sehabent: Non enim
ait. germinent semina in
terra herbam feni & lignũ
frustuo sum sed ait Germi¬
n& terra niherbam fenise¬
minans semen: ut semen ex
herba non herbam insinua¬
r& exsemine & sic est fac¬
tum: & produx it terra

Expanded text:
in auras eruperunt, quod per in auras eruperunt, quod per moras temporum nunc fieri uidemus suo cuique generi distributas? num ergo semina tunc facta sunt, cum factus est dies, et in ipsis erat omne uiride agri et omne fenum nondum ea specie, qua sunt super terram iam exorta, sed ea ui, qua sunt in rationibus seminum? semina ergo primum terra produxit? sed non ita scriptura loquebatur, cum diceret: et produxit terra herbam pabuli, uel herbam feni, seminans semen secundam genus et secundum similitudinem, et lignum fructuosum faciens fructum, cuius semen suum in\' se secundum genus super terram. his enim uerbis magis adparet semina esse orta ex herbis et lignis, non autem illa ex seminibus, sed ex terra, praesertim quia et ipsa uerba dei sic se habent. non enim ait: germinent semina in terra herbam feni et lignum fructuosum, sed ait: germinet terra herbam feni seminans semen, ut semen ex herba, non herbam insinuaret ex semine. et sic est factum. et produxit terra,
Abbreviated transcription (Latin):
xoniue uiride agri ante quã
ca super terram & om̃ne
fenum antequã exorer&ur
Siergo cum factus ẽ diesnon
utique antequam fier& dies
acper hoc non in uerbo quod
puatieo&ernum est antequã
dis antequam omnino aliquio
fier&. sed cum factus est dies
amilla que in uerbo dĩ ante
nnem creaturam suntꝰ
onutique facta sunt: haec
iutem facta sunt cumfac¬
tus est dies. Sic ut scripture
uerba declarant. Sed tamen
antequã essent super terram
& ante quam ex orerentur quod
deuiridibus & feno agridictũ
est. Vbi ergo aninipsa terra
causaliter & rationabiliter
sicut inseminibus iam sunt om̃a
ante quam euoluant quod ã modo
at que explicentꝰ incrementa
& species suaspernumeros
temporum sed ista seminaque
uidemus ian suꝑterr am sunt
ianiex orta sunt : annon erant
super terram sed infraterram
etideo ante quam ex orta sunt
factasunt quia tuncex¬
onta sunt cũ seminagermina¬
runt & accessum crementorũ

Expanded text:
et omne viride agri antequam et omne viride agri antequam esset super terram, et omne fenum antequam exoriretur. Si ergo cum factus est dies, non utique antequam fieret dies: ac per hoc non in Verbo, quod Patri coaeternum est antequam dies, antequam omnino aliquid fieret; sed cum factus est dies. Nam illa quae in Verbo Dei ante omnem creaturam sunt, non utique facta sunt; haec autem facta sunt, cum factus est dies, sicut scripturae uerba declarant, sed tamen antequam essent super terram et antequam exorerentur: quod de uiridibus et feno agri dictum est. Ubi ergo? an in ipsa terra causaliter et rationabiliter, sicut in seminibus iam sunt omnia, antequam euoluant quodammodo atque explicent incrementa et species suas per numeros temporum? sed ista semina, quae uidemus, iam super terram sunt, iam exorta sunt. an non erant super terram, sed infra terram, et ideo, antequam exorta sunt, facta sunt, quia tunc exorta sunt, cum semina germinarunt et accessu incrementorum
Abbreviated transcription (Latin):
pascat. affabilitate paruulos¬
Ui. nutriat: Quid sibi ergouult
&iam quodsequitur riam
ita sermo contexitur cum
factus est dies. fecit ds̃ cae¬
lum & terram: & omne uiri¬
de agri antrquamessent
super terram & omne foe¬
num agri antequam ex or¬
tumẽ&: quod est hoc non ne
querendum est ubi ea fece¬
rit antequam essent super
terram & ante quã exorta
sunt. quis enim non procli¬
bils creder& tunc ea dm̃
fecisse cumex orta sunt
non ante quam exor ta sut
nisi ad moner&ur hoc diuino
eloquio istadm̃ ante fecisse quã
exoreientur. & siubi fasta sint
inuenire non possit credatta¬
men antefacta quam exorta
quisquis huic scripturȩpie
credit inpie quippeñ u
redit : Quidergo dicemus
anquod non nulli puta uerunt
in ipso uerbo dĩ facta omnia
ante quam ex orerentur in
terra. Sedsihoc modo fac¬
ta sunt non cum factus estdies
sed ante quam fier& dies fac¬
tasunt. a perta autẽ scrip¬
tira dicit Cum factus estdi¬
es stcit ds̃ caclum & terram

Expanded text:
pascat, affabilitate paruulospascat, affabilitate paruulos nutriat. Quid sibi ergo uult etiam quod sequitur? nam ita sermo contexitur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est. quid est hoc? nonne quaerendum est, ubi ea fecerit, antequam essent super terram et antequam exorta sunt? quis enim non procliuius crederet tunc ea deum fecisse, cum exorta sunt, non antequam exorta sunt, nisi admoneretur hoc diuino eloquio ista deum ante fecisse, quam exorerentur, ut, si ubi facta sint inuenire non possit, credat tamen ante facta quam exorta quisquis huic scripturae pie credit; inpie quippe non credit. Quid ergo dicemus? an, quod nonnulli putauerunt, in ipso uerbo dei facta omnia. antequam exorerentur in terra? sed, si . hoc modo factsed antequam fieret dies, facta sunt: aperte autem Scriptura dicit, Cum factus est dies, fecit Deus coelum et terram,
Abbreviated transcription (Latin):
nimirum propter quod supra
dixi ut sifortassis ex hac nos¬
tra consuetudine intellege¬
r&ur dies corriger&ur
lector cum recoler & uiri¬
de agri ante istum solarem
diem dm̃i dixisse ut terrapro¬
ducer&. it a iamnon ex alio
sc̃e scripturae. libro proser¬
tur testimonium quod om̃a
simul dr̃ creauerit sed uici¬
nat estificatio paginȩ con¬
sequentis ex hac renos ad mo¬
n& dicens Cum factus est
dies fecit ds̃ caelum & ter¬
ram & omne uiride agri
ut istum diem & septiens in¬
tellegas repetitum ut fierenł
septem dies & cum audis¬
tia tuno facta omnia cũ fac¬
tus est dies i llam senariã
morarum spatiorum que tẽ¬
poralium factam sipossis ad¬
prehendas. Si autẽ non dũ
possis hae crelinquas conspi¬
cienda ualentibus. Tu autẽ
cumscriptura non deserente
infirmitatem tuam & mater¬
no incessutecum tar dius am¬
bulante ꝓficias que sicloqui¬
tur ut altitudine suꝑbos in ri¬
deat profunditate ad tentos
terreat. ueritate magnos

Expanded text:
nimirum propter quod supra nimirum propter quod supra dixi, ut. si fortassis ex hac nostra consuetudine intellegeretur dies, corrigeretur lector, cum recoleret uiride agri ante istum solarem diem deum dixisse, ut terra produceret. ita iam non ex alio sanctae scripturae libro profertur testimonium, quod omnia simul deus creauerit, sed uicina testificatio paginae consequentis ex hac re nos admonet dicens: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, ut istum diem et septies intellegas repetitum, ut fierent septem dies et, cum audis tunc facta omnia, cum factus est dies, illam senariam morarum spatiorumque temporalium factam, si possis, adprehendas, si autem nondum possis, haec relinquas conspicienda ualentibus, tu autem cum scriptura non deserente infirmitatem tuam et materno incessu tecum tardius ambulante proficias, quae sic loquitur, ut altitudine superbos inrideat, profunditate adtentos terreat, ueritate magnos
Abbreviated transcription (Latin):
qaeli& terrae cum fecit ds̃
diem & caelum & terram
&omne uiride agri necita
hic est libercreaturȩ cacli
& terrae fecit diem & caclum
aserram & omine uiride agri
hos enim magis locutionis
modos loquendo consu&udo
poscebat. Sedait hic est liber
creaturae caeli & terrae cum
fac tus est dies. Fecit dr̃ caelũ
& terram & omne uiri de agri
tamquamillud insinuans cũ
factus est dies Tuncfecis se dm̃
dacelum & terram & omne uiri¬
de agri porro autrm superior
tas matio factum diem primi¬
dus indicat. Cumque unum
dieuid eputat post quem secun¬
duruadnumerat quo factum
est firiamentum & terti¬
uio quos pecies terrae maris¬
quedigeste sunt & lignum
dequeꝰ her bam terra pduxit
nuo fumle hoc illudest
quod in libro superiore
moliebamur ostenderesi mul
fecissedm̃ omnia quando quidẽ
narrationis illa contexio
cum sex dierum or dinecre¬
ata cunsta & consummata me¬
mor ass& nunc uimon adu¬
num diem omnia rediguntur
nomine caeli & terrae adiunc¬
to &iam fruti cum genere.

Expanded text:
terrae, cum fecit deus diem et caelum et terram et omne uiride agri, nec ita: hic est liber creaturae caeli et terrae. fecit deus diem et caelum et terram et omne uiride agri — hos enim magis locutionis modos loquendi consuetudo poscebat -: sed ait: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, tamquam illud insinuans, cum factus est dies, tunc fecisse deum caelum et terram et omne uiride agri. Porro autem superior narratio factum diem primitus indicat eumque unum diem deputat; post quem secundum adnumerat, quo factum est firmamentum, et tertium, quo species terrae marisque digestae sunt et lignum atque herbam terra produxit. an forte hoc illud est, quod in libro superiore moliebamur ostendere deum simul fecisse omnia, quandoquidem narrationis illa contextio, cum sex dierum ordine creata cuncta et consummata memorasset, nunc ad unum diem omnia rediguntur nomine caeli et terrae adiuncto etiam fruticum genere?
Abbreviated transcription (Latin):
dies in quibus lux creata sp̃ĩ¬
talis omnibus operibus di
persenariam numeri perfec¬
tionem presentari potuerit
at que inde septimam requiem
dĩ mane habere: uesperam non
habere: Vt non hoc sit dõ re¬
qui euisse in die septimo tam quã
ipsodie septimo eguerit adre¬
quiem suam. seđ quod in cons¬
pectu angelorum suorum re¬
quie uerit ab omnib: operibus
suis quae fecit: Nonutique ni¬
si insoipso: qui factus non est:
Idest ut creatura eius angelica
que cognoscendis omnibus
operibus eius in ipso & in illis.
tam quam dies cumuespera
presentata est: Nihil post
omnia ualde bona operaeius
melius cognoscer& quamillũ
ab omnibus inseipso re quiesce¬
renullo eorum egente quosit

Expanded text:
dies, in quibus lux creata spiridies, in quibus lux creata spiritalis omnibus operibus dei per senariam numeri perfectionem praesentari potuerit, atque inde in septimam requiem dei mane habere, uesperam non habere, ut non hoc sit deo requieuisse in die septimo, tamquam ipso die septimo eguerit ad requiem suam, sed quod in conspectu angelorum suorum requieuerit ab omnibus operibus suis, quae fecit, non utique nisi in se ipso, qui factus noid est, ut creatura ejus angelica, quae cognoscendis omnibus operibus ejus in ipso et in illis, tanquam dies cum vespera praesentata est, nihil post omnia valde bona opera ejus melius cognosceret, quam illum ab omnibus in seipso requiescere, nullo eorum egentem quo sit
Abbreviated transcription (Latin):
que attingit ubique propter
suam munditiam & nihil in¬
quinatum in eam in currit
Inhis ergo quesimul facta sunt
nemo uid& quid prius poste¬
rius ue fieri debuerit : nisi
in illa sapientia per quani fac¬
ta sunt omnia pordinẽ simul PXIII¬
Dies ergo ille quem ds̃ primitus
fecit si spĩtalis rationalis que
creatur a est : id est angelorũ
supercaelestium at que uirtu¬
tum presentatus est omnib:
operibus dĩ: Hoc or dine pre¬
sentiae quo ordine scientiae
Qquȩ & in uerbo dĩfacienda prȩ¬
noscer& & increatura facta
cognoscer&. nonper inter¬
uallorum tempor alium mo¬
ras. sed prius & posterius ha¬
bens inconexione creaturarũ
ineficatia cuero creatoris om̃a
simul: Sic enim fecit quȩ fu¬
tura essent : ut non tempora¬
liter faceret temporalia
sed abeo facta currerent tem¬
poras acperhoc istidies septem
quos lux corporis caelestis
circum eundo explicat atq
replicat: secundum quandã
umbram significationis
quimonent nos querere illos

Expanded text:
quae adtingit ubique propter quae adtingit ubique propter suam munditiam, et nihil inquinatum in eam incurrit? in his ergo, quae simul facta sunt, nemo uidet, quid prius posteriusue fieri debuerit, nisi in illa sapientia, per quam facta sunt omnia per ordinem simul. Dies ergo ille, quem deus primitus fecit. si spiritalis rationalisque creatura est, id est angelorum supercaelestium atque uirtutum, praesentatus est omnibus operibus dei hoc ordine praesentiae. quo ordine scientiae, qua et in uerbo dei facienda praenosceret et in creatura facta cognosceret non per interuallorum temporalium moras, sed prius et posterius habens in conexione creaturarum, in efficacia uero creatoris omnia simul. sic enim fecit, quae futura essent, ut non temporaliter faceret temporalia, sed ab eo facta currerent tempora. ac per hoc isti dies septem, quos lux corporis caelestis circumeundo explicat atque replicat, secundum quandam umbram significationis admonent nos quaerere illos
Abbreviated transcription (Latin):
tus. Si enim clausis oculis
faciem contrauisuri solam
ponamus nonne mox uteos
a peruerimus ibi potius acien
nostram nos inuenisse quam
illuc eam perduxisse putabin
ita ut nec ipsi oculi prius aper¬
te fuisse uideantur quamilla
quo intenderat peruenisse:
Et certe iste corporeaelucis .ẽ.
radius emicans ex oculis nostris:
et tam longe posita tanta cele¬
ritate contingens ut estimari
conparari que non possit: Nem¬
pehic & illa omma tamampla i¬
mensaque spatia: simul
uno ictutransirimani festum
est: Et quid prius posterius¬
quẽ transeatur : nihi lominus
certum est: Merito resurrec¬
tionis nostrȩ celeritatem: cũ
exprimere uell& a postolus
inic tuo culi dixit fieri: Neque
enim aliquid inrerum corpo¬
rearum motibus uelistibus
potest celerius in ueniri
Quod si o culorum carnalium
acies celeritate tantum po¬
test quidmentis acies uel huma¬
ne : quanto magis angelice
Quidiam de ipsius summedi sa¬
pientiae celeritate dicatur

Expanded text:
tus? si enim clausis oculis tus? si enim clausis oculis faciem contra uisuri solem ponamus, nonne mox, ut eos aperuerimus, ibi potius aciem nostram nos inuenisse, quam illuc eam perduxisse putabimus, ita ut nec ipsi oculi prius aperti fuisse uideantur quam illa quo intenderat peruenisse? et certe iste corporeae lucis est radius, emicans ex oculis nostris et tam longe posita tanta celeritate contingens, ut aestimari conpararique non possit. nempe hic et illa omnia tam ampla inmensaque spatia simul uno ictu transiri manifestum est et. quid prius posteriusque transeatur, nihilo minus certum est. Merito resurrectionis nostrae celeritatem cum exprimere uellet apostolus, in ictu oculi dixit fieri. neque enim aliquid in rerum corporearum motibus uel ictibus potest celerius inueniri. quodsi oculorum carnalium acies celeritate potest tantum, quid mentis acies uel humanae? quanto magis angelicae? quid iam de ipsius summae dei sapientiae celeritate dicatur,
Abbreviated transcription (Latin):
qui est super marenisi prius
transiss& eum qui est super
terram : inqua lib& mediterra¬
nea regionesimus ab eoloco
uhi sumus usque adlitus maris
deinde si adeandem lineam
contuitus nostri adhuc post
mare terrae adiacent eum
quoque aerem qui super illas
trans marinas terras .ẽ. tran¬
sir eacies nostra non potest
nisi prius perasto spatio aeris
illius qui super mare quod pri¬
mum oc currerit extenditur:
faciamus iam postillas trans¬
marinas terras non nisi ocea¬
num remanere num quid
& aerem qui super oceanum
diffunditur potest transire
acies nostra nisi prius transi¬
erit quid quid aeris citra oce¬
anum suprã terras est: Ocea¬
niautẽ magnitudo conparabi¬
lis ꝑhib&ur sed quanta cum¬
que sit prius oportet aerem
qui supra est transeant radui
nostrorum oculorum & pos¬
te a quidquid ultra est tum
demum ad solem perueniant
quemui deamus: numigitur
quia totiens hic diximus pri¬
us & postea ideo non simul om̃a
uno ictutransut noster obtu¬

Expanded text:
qui est super mare, nisi prius qui est super mare, nisi prius transisset eum, qui est super terram, in qualibet mediterranea regione simus, ab eo loco, ubi sumus, usque ad litus maris. deinde, si ad eandem lineam contuitus nostri adhuc post mare terrae adiacent, eum quoque aerem, qui super illas transmarinas terras est, transire acies nostra non potest, nisi prius peracto spatio aeris illius, qui super mare, quod primum occurrit, extenditur. faciamus iam post illas transmarinas terras nonnisi oceanum remanere. numquid et aerem, qui super oceanum diffunditur, potest transire acies nostra, nisi prius transierit quidquid aeris citra oceanum supra terram est? oceani autem magnitudo inconparabilis perhibetur; sed quantacumque sit, prius oportet aerem, qui supra est, transeant radii nostrorum oculorum et postea quidquid ultra est tum demum ad solem perueniant, quem uidemus. num igitur quia totiens hic diximus „prius" et "postea-, ideo non simul omnia uno ictu transit noster obtu
Abbreviated transcription (Latin):
quo modo precedebat mane ut
in uerbo cognoscer & quid eã
dõ postea faciendum idipsum
&iam consequenter uespere
cognitura siprius & posterius
nibil factum est quia omina
simul facta sunt. In imouero
& prius at que posterius per
sex dies que cominemoratas
rat operadĩ & illa que simul
cum dicit fecisse omnia uerax
est &utraque una est quia uno
spũ ueritatis inspirante cons¬
inquibus quid priussit uel poste¬
rius inter ualla temporum non
demonstrant quam uis utrum¬
que dicipossit id est &simul
& prius atq: posterius facili¬
us tamen intellegitur quod
dicitur simul qͥuam quod pri¬
us atque posterius uelut cũ
solem intuemur orientem
cor trmanifestum est quodad
cuin acies nostra peruenire
non poss& nisi transir & totũ
aeris caeli quespatium quod
internos & ipsum est: hoc au¬
tem cuius longinquitatissit
quis estimare sufficiat. nec
utque peruenir& eademaci¬
es uelradius oculorum nostro¬
rum ad transeundem aerem

Expanded text:
quomodo praecedebat mane, ut quomodo praecedebat mane, ut in uerbo cognosceret, quid esset deo postea faciendum, id ipsum etiam consequenter uespere cognitura, si prius et posterius nihil factum est, quia omnia simul facta sunt? immo uero et prius atque posterius per sex dies quae commemorata srat opera dei, et illa, quae simul eum dicit fecisse omnia, uerax est; et utraque una est, quia uno spiritu ueritatis inspirante consin quibus quid prius sit uel posterius, interualla temporum non demonstrant, quamuis utrumque dici possit, id est et simul et prius atque posterius, facilius tamen intellegitur quod dicitur simul quam quod prius atque posterius: uelut cum solem intuemur orientem, certe manifestum est, quod ad eum acies nostra peruenire non posset, nisi transiret totum aeris caelique spatium, quod inter nos et ipsum est. hoc autem cuius longinquitatis sit, quis aestimare sufficiat? nec utique perueniret eadem acies uel radius oculorum nostrorum ad transeundum aerem,
Abbreviated transcription (Latin):
tempora les sui cuius que gene¬
ris moras oriri & perfici
possent: de quo enimcreato¬
re scriptura ist a narr auit
quod sex diebus consumma¬
uerit opera sua de illo alibi
non utique dissonanter scrip¬
tum est : quod creauerit om¬
nia simul: acperhoc & istos
dies sex uel septem uel potius
unum sex sies septies uerepo¬
titum simulfecit quiftcitom¬
nia simulsquidergo opuserat
sex dies tam distin ete disposite¬
quenarrari quia scilic& hii
qui non possunt uidere quod
dictum esł creauit omnias¬
mul nisicum eis sermotar¬
dius incedat ad id quo eosdu¬
cit peruenire non possunt
nem a uespera ad manecum
ipsatria simul id est & diem
& uesperam & mane semelei
habere sufficerit cumsimul
uniuersamcreaturam sicut
simul facta est in primis atq
in cõmutabilibus rationibus
per quas condita est contempla¬
r&ur propterdiem & in eius
ipsius natura cognoscer&
propter ues peram & creatorẽ
exipsa &iam inferiore cognitio¬
ne proptermane laudar & aut

Expanded text:
temporales sui cuiusque genetemporales sui cuiusque generis moras oriri et perfici possent? de quo enim creatore scriptura ista narrauit. quod sex diebus consummauerit opera sua, de illo alibi non utique dissonanter scriptum est, quod creauerit omnia simul. ac per hoc et istos dies sex uel septem. uel potius unum sexies septiesue repetitum, simul fecit, qui fecit omnia simul. quid ergo opus erat sex dies tam distincte dispositeque narrari? quia scilicet hi, qui non possunt uidere, quod dictum est: creauit omnia simul, nisi cum eis sermo tardius incedat, ad id, quo eos ducit, peruenire non possunt. nem a uespere ad mane, cum ipsa tria simul, id est et diem et uesperam et mane semel ei habere suffecerit, cum simul uniuersam creaturam, sicut simul facta est, et in primis atque incommutabilibus rationibus, per quas condita est, contemplaretur propter diem et in eius ipsius natura cognosceret propter uesperam et creatorem ex ipsa etiam inferiore cognitione propter mane laudaret? aut
Abbreviated transcription (Latin):
bođĩ facta sunt cogitemus
nonunodie opuserat sed pli¬
ribus ut ea que radicibus
pullulant terram que uesti¬
unt subter primitus germi¬
narent. De indecerto numo¬
ro dierum prosuo quo que
genere in auras erumperem
&iam si hocusquefierent
quod de creata natura eorũ
die uno idest tertio factum
scriptura narrauit : dein¬
de quod diebus opuserat ut
aues uolarent sia suis prima¬
diis existente s adplumas & pi¬
nas pernaturȩ suȩ numeros
peruenerunt: anforte oua
tantum creataerant cum
quintodie dictumest quod
eiererint aquȩ omne uolati¬
le pinnatum secundum suũ
genus: aut si propterea rec¬
te hoc dicipotest quia in illo
humore ouorum iam erant
omnia quepernu meroscer¬
tosdierum coalescunt & ex¬
plicantur quodam modoquia
iner arrantiam ipse numero¬
serationes incorporaliter
corporeis rebus intextequr
non & ante oua idipsum rec¬
te dicipotuerit cumiam eas¬
demrationes in elemento ha¬
midofierent quibus alitesper

Expanded text:
bo dei facta sunt, cogitemus, bo dei facta sunt, cogitemus, non uno, die opus erat, sed pluribus, ut ea, quae radicibus pullulant terramque uestiunt, subter primitus germinarent, deinde certo numero dierum pro suo quaeque genere in auras erumperent, etiam si hoc usque fieret, quod de creata natura eorum die uno, id est tertio factum scriptura narrauit. deinde quot diebus opus erat, ut aues uolarent, si a suis primordiis existentes ad plumas et pennas per naturae suae numeros peruenerunt? an forte oua tantum creata erant, cum quinto die dictum est, quod eiecerint aquae omne uolatile pennatum secundum suum genus? aut si propterea recte hoc dici potuit, quia in illo humore ouorum iam erant omnia, quae per numeros certos dierum coalescunt et explicantur quodammodo, quia inerant iam ipsae numerosae rationes incorporaliter corporeis rebus intextae, cur non et ante oua id ipsum recte dici potuerit, cum iam eaedem rationes in elemento humido fierent, quibus alites per
Abbreviated transcription (Latin):
cum primitus instituta sunt
cogitare debemus sed secun¬
dum mirabilem atque in effa¬
bilem uir tutem sapienti ae
dĩ que attingit a fine usque in
finem fortiter & disponit
omnia suauiter. Neque enim
& ipsa gradibus attingit aut
tam quam gressib perue¬
nit: qua propter quam facilis
ei efficacissimus motus est
tam facile ds̃ condit omnia
qm̃perillam sunt condita ut
hoc quod nunc uidemus tem¬
poralibus interuallis eamo¬
ueri adperagenda que suo
cuique genere competunt
ex illis insitisrationibus ue¬
niat quastam quam semina¬
liter sparsitds̃ in ictu con¬
dendi cum dixit et factas:
XXXI. mandauit & creata sunt :
Non itaque tarde institutum
est utessent tarda que tar¬
dasunt. Nec eamora sunt
condita secula que trans¬
currunt: hobenimnume¬
ros tempora peragunt
quos cum crearentur non
temporaliter ac ceperunt :
alio quinsi rerum natura¬
les motiones dierum queisto¬
rum quos nouimus usita ła
spatia cumhȩc primitus uer¬

Expanded text:
cum primitus instituta sunt cum primitus instituta sunt cogitare debemus, sed secundum mirabilem atque ineffabilem uirtutem sapientiae dei, quae adtingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter? neque enim et ipsa gradibus adtingit aut tamquam gressibus peruenit. quapropter quam facilis ei efficacissimus motus est, tam facile deus condidit omnia, quoniam per illam sunt condita, ut hoc, quod nunc uidemus temporalibus interuallis ea moueri ad peragenda, quae suo cuique generi cex illis insitis rationibus veniat, quas tanquam seminaliter sparsitdendi. cum dixit, et facta sunt; mandauit, et creata sunt. Non itaque tarde institutum est, ut essent tarda, quae tarda sunt, nec ea mora sunt condita saecula, qua transcurrunt. hos enim numeros tempora peragunt, quos cum crearentur non temporaliter acceperunt. alioquin si rerum naturales motiones dierumque istorum, quos nouimus, usitata spatia, cum haec primitus uer