comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
inquit insubstantia mea
idest in legemea. & a
postolus ad galathas.
State inquit. & nolite ite¬
rum seruitutis iugo cohi¬
beri. quidtã aꝑtum. hoc
enim mandat ut dec&ero
ꝑ mane aNt in mandatis eiꝰ
qđ si diubo lus seruass&
steterat in substantia &
legedĩ fundam̃ tũ ẽ enĩ
lex feruantib: eam. quo
modo ergo quibusda uide¬
tur diabolũ aut malũ adõ
factum ã ꝓpriã habere
originẽ. id ẽ exnullo or¬
tum. qđ utrumq dõuid&᷑
c̃ trarium. qͥ enĩ ad hoc
illũ dic̃ fac : ut es s& ma¬
lus in ꝑfecte putat dm̃¬
erse bonitatir qui uꝑfec¬
tus bonus ñ facit malum.
Quiuero originis eius dm̃
auctorẽ eẽ c̃ credit. dnm
dõ abnegat. ꝑ hoc enim
cũ omã dĩ sint. aliquid
eẽ arbitratur. qđ mini¬
oport& poenas ꝑ p&i.
cum uiderint cuncta adõ
iudicari per xpm̃.
Tonsine prouidentia
Sut arbitror. magir¬
t̃gentiũ a postolus nost̃.
temptatio ut nos adp̃hen¬
dat exoptat. sed huma¬
nã dũ taxat qr diuina

Expanded text:
inquit, in substantia mea, inquit, in substantia mea, id est \'in lege mea\', et apostolus ad Galatas: state, inquit, et nolite iterum seruitutis iugo cohiberi. quid tam apertum? hoc enim mandat, ut de cetero permaneant in mandatis eius. quod si diabolus seruasset, steterat in substantia et lege dei. fundamentum est enim lex seruantibus eam. Quo modo ergo quibusdam uidetur diabolum aut malum a deo factum aut propriam habere originem, id est ex nullo ortum, quod utrumque deo uidetur contrarium? qui enim ad hoc illum dicit factum, ut esset malus, inperfectae putat deum bonitatis, quia perfectus bonus non facit malum; qui uero originis eius deum auctorem esse non credit, dominium deo abnegat. per hoc enim, cum omnia dei sint, aliquid esse arbitrantur quod minioportet poenas perpeti, cum uiderint cuncta a deo iudicari per Christ.\' Non sine prouidentia, ut arbitror, magister gentium, apostolus noster, temptatio ut nos adprehendat exoptat, sed humana dumtaxat, quia diuina
Abbreviated transcription (Latin):
filiosnros. ut enĩ pilato
suaderent. nihil mali eẽ
qđ p&cebant. infilios suos
retor queridixer̃. siers&
iniustum qr ut furori
suo fatis facerent. nec fi¬
lus suis parcere uoluer̃
Nãquia diubolus ñ natu¬
ramalus ẽ. hinc facilius
dr̃. quia poena ñ ꝓmitte¬
r&urei qͥ ñ fecerat. qđ
nescierat. Iniqum ẽ enĩ
punire eũ qͥ ñ facit aliud
quã qđ sua e ẽ natura e
Et inagis istud malũ ẽsi
hoc exigas. ab aliquo qđ
scias illum ñ posse. quã
obrẽ iuste plectendus ẽ
quẽ cũ const& scire acfa¬
cerepos sebonũ agitma¬
lũ. hoc &iã ex uerbis sal¬
uatoris poterit aduerti.
Ait enĩ sicut supra memo¬
ratumẽ. Pat̃ uester ho¬
micida fuit abinitio. &
inueritate pon stetit.
Igit᷑ si ꝑ naturã m̃dax est.
quo modo dr̃ inueritate
ñ stetisse. hic enĩ inueri¬
tate ñ stat. qui inuerita¬
te ñ ꝑman&. Constat ergo
diabolum inueritate fũ¬
isse. sed ñ ꝑseuerarre.
centẽ dnm̃. si stetissent

Expanded text:
filios nostros. ut enim Pilato filios nostros. ut enim Pilato suaderent nihil mali esse quod petebant, in filios suos retorqueri dixerunt, si esset iniustum, quia, ut furori suo satis facerent, nec filiis suis parcere uoluerunt. Nam quia diabolus non natura malus est, hinc facilius discitur, quia poena non promitteretur ei qui non fecerat quod nescierat. iniquum est enim punire eum qui non facit aliud quam quod suae est naturae; et magis istud malum est, si hoc exigas ab aliquo, quod scias illum non posse. quam ob rem iuste plectendus est, quem cum constet scire ac facere posse bonum agit malum. hoc etiam ex uerbis saluatoris poterit aduerti; ait enim, sicut supra memoratum est: pater uester homicida fuit ab initio et in ueritate non stetit. igitur si per naturam mendax est, quo modo dicitur in ueritate non stetisse? hic enim in ueritate non stat, qui in ueritate non permanet. constat ergo diabolum in ueritate fuisse, sed non perseuerasse. centem dominum: si stetissent,
Abbreviated transcription (Latin):
pit. Omnis quimalum
opus fecerit: p̃ in merito
diabolus nomin&. Sal¬
uatorergo hoc loco. cain
diubolum appellauit.
qr operũ eius aemulus
dum inuid& fratriho¬
micidium ꝑ p&rauit.
Exemplũ relinquenscru¬
delitatis parricidii sicut
& diabolus dum inuidit
homimi facto ad imaginẽ
dĩ. malignitatẽ operis
suicumulauit. trpum
p̃bens errori. Hinc itaq:
&iã mendax extitit cam
dicente sibi dõ. ubi ẽ abel
frattuus qui patris suum¬
butus malitia. in m̃daciũ
prumpens. Nescio inquit
ut cui uitã extorserat.
ubiess& nescire se simula¬
r&. sic furore cecatus. ut
dõ sic responder &. quasi
homini quẽ putar& sepos¬
secaelare. Igitur huius
imitatores facti iudei. &iã
ipsum dnm̃ occider̃. Cam
potius fratricidã patrẽ
uolentes habere. quã dm̃
ut totius sanguinis effusi
reifierent. Auctorẽ enĩ
uitae perim̃tes totius sce¬
leris principes extiter uñ.
Ita ut huic malo &iã filios
suos obligarent. dicentes
sanguis eius suꝑnos & suꝑ

Expanded text:
pit, omnis qui malum pit, omnis qui malum opus fecerit non inmerito diabolus nominetur. saluator ergo hoc loco Cain diabolum appellauit, quia operum eius aemulus. dum inuidet fratri, homicidium perpetrauit exemplum relinquens crudelitatis parricidii; sicut et diabolus, dum inuidet homini facto ad imaginem dei, malignitatem operis sui cumulauit typum praebens errori. hinc itaque etiam mendax extitit Cain dicente sibi deo: ubi est Abel frater tuus? qui patris sui imbutus malitia in mendacium prorumpens: nescio, inquit, ut, cui uitam extorserat, ubi esset nescire se simularet sic furore caecatus, ut deo sic responderet quasi homini, quem putaret se posse celare. Igitur huius imitatores facti Iudaei etiam ipsum dominum occiderunt, Cain potius fratricidam patrem uolentes habere quam deum, ut totius sanguinis effusi rei fierent. auctorem enim uitae perimentes totius sceleris principes extiterunt, ita ut huic malo etiam filios suos obligarent dicentes: sanguis eius super nos et super
Abbreviated transcription (Latin):
desideria patris ur̃i uultis
facere. ille homicida erat
ab initio & inueritate ñ
stecit. quia uerita sñ ẽ.
in illo. cum loquitur m̃¬
dacium ex suis ꝓpruslo¬
quitur. quia mendax ẽ
sicut & pat̃eius. Nemofi¬
deliũ dubit& diabolũ a¬
posta siae suae auctor ẽ
non habere. Ipse enim
totius erroris ẽ princeps.
qui uidens a dõ factum se
ñ medio cris potentiae.
ausus ẽ p̃sumere deita¬
tem ut qr c& eros uidit.
inferiores seipsum p̃¬
ferr & ut dm̃. Deniq no¬
mina quibus appellat᷑.
diubolus quippe & sata¬
nas. ab actu eius compo¬
sita s̃ ñ ex natura om̃e
enim malũ opere probat᷑.
ut ñ subsistentia incri¬
minissit. sed uoluntas
concepta ex causis. Dum
enim se uidit potiorem
inflatus ẽ. ad exercendã
dominationẽ. Quomodo
ergo patrẽ habere dicit᷑
qui auctor sceleris eius
habeatur. Aut unde pro¬
batur abinitio homicida
fuisse sed scriptura. illũ
qui eius fuerit imitator.
nomini eiꝰ appellat. ut
quia ab opere nom̃ acce¬

Expanded text:
patris uestri uultis facere. ille homicida fuit ab initio et in ueritate non stetit, quia ueritas non est in illo. cum loquitur mendacium, ex suis propriis loquitur, quia mendax est, sicut et pater eius. nemo fidelium dubitet diabolum apostasiae suae auctorem non habere. ipse enim totius erroris est princeps, qui uidens a deo factum se non mediocris potentiae ausus est praesumere deitatem, ut, quia ceteros uidit inferiores, se ipsum praeferret ut deum. denique nomina, quibus appellatur diabolus et satanas, ab actu eius conposita sunt, non ex natura. omne enim malum opere probatur, ut non subsistentia in crimine sit, sed uoluntas concepta ex causis. dum enim se uidit ceteris potiorem, inflatus est ad exercendam dominationem. Quo modo ergo patrem habere dicetur, qui auctor sceleris eius habeatur? aut unde probatur ab initio homicida fuisse? sed scriptura illum, qui eius fuerit imitator, nomine eius appellat, ut, quia ab opere nomen acce
Abbreviated transcription (Latin):
cũ uoluit manifest auit:
Quomodoergo latebat qui
clausurnonerat Namsi
cũ pore claurir ostiis intra¬
uit ad discipulor. que mad
modum diuinitar eiur non
om̃a penarat hoc. ẽ : clau¬
di non potest quia defectũ
non patit̾ : Cũergonos quã
derit dr̃ illictam̃ dicitur eẽ
ubi appar& & uult uiderĩ
Cumergo om̃a in dõsunt
quia excidit cuncta dicente
apło in ipso enim uiuimur¬
& mouemur & sumur pse
tam̃ innullo ẽ nisi in quo
uoluerit: Ministerio eni.
quodaminomnib: ẽ. & pu¬
dentia quadam in quo uult
DEL INCUA EBRAICA
EXQUA NOM ACCE pIT¬

Expanded text:
cum uoluit, manifestauit. cum uoluit, manifestauit. quo modo ergo latebat qui clausus non erat? nam si cum corpore clausis ostiis intrauit ad discipulos, quem ad modum diuinitas eius non omnia penetrat? hoc est, claudi non potest, quia defectum non patitur. cum ergo nusquam desit deus, illic tamen dicitur esse, ubi apparet et uult uideri. cum ergo omnia in deo sint, quia excedit cuncta dicente ap, movemur et sumus ; ipse tamen in nullo est nisi in quo voluerit. Mysterio enim quodam in omnibus est, et providentia quadam in quo vult, DE LINGUA HEBRAICA, EX QUO NOMEN ACCEP
Abbreviated transcription (Latin):
tere uideatur. quia omne
imum summitatir. ẽ : Nã
sire queramur in iprosole
tenebrar de prehendimur :
Quando enim s iuxta illũ fue¬
ris tamclarirrimus uid&r
ut perrpici non possit / suiͦ
inint̃ uallo clarirrimur
quidem sedut porsita spici
si autẽ longeminus elarir¬
rimus: & quid quid longius
defectur quidam appar&d
tenebrar nunciat & itapue¬
nitur ut tenebre exlumi¬
ne ostum capere uideantur :¬
taq quifecit lucemr̃hi omun¬
do creauit & tenebrar : quo
modo faciens aquams imul
creauit & t̃ram ut sicut fir¬
mĩt aquae t̃raust. ita tene¬
brȩde fectur luminir: D̃
autẽ solus .ẽ quieffectũ
non patitur⁊ Quic um ubiq:
sit imio om̃a intrase habe¬
at tam p̃clarus . ẽ. ut a
nullo uideatur nesis euolu¬
erit temperare: Deniq:
saluator cumerr& in cor¬
pore & clausurnoness&
tam̃minime uidebatur:
nisi uoluirra Namutiq:
quod inmonte transfigu¬
ratur ẽ & inclaritate mag¬
na apparuit. hoo uebuti
la tebat incorpore quod

Expanded text:
tere uideatur, quia omne tere uideatur, quia omne imum summitatis est. nam si requiramus, in ipso sole tenebras deprehendimus, quando enim, si iuxta illum fueris, tam clarissimus uidetur, ut perspici non possit; si uero in interuallo, clarissimus quidem, sed ut possit aspici; si autem longe, minus clarissimus et quicquid longius defectus quidam apparet, qui tenebras nuntiat, et ita peruenitur. ut tenebrae ex lumine ortum capere uideantur, itaque qui fecit lucem, hoc modo creauit et tenebras, quo modo faciens aquam simul creauit et terram; ut sicut firmum aquae terra est, ita tenebrae defectus luminis. Deus autem solus eat qui defectum non patitur, qui, cum ubique sit, immo omnia intra se habeat, tam praeclarus est ut a nullo uideatur, nisi se uoluerit temperare. denique saluator, cum esset in corpore et clausus non esset, tamen minime uidebatur, nisi uoluisset. nam utique, quod in monte transfiguratus est et in claritate magna apparuit, hoc ueluti latebat in corpore, quod,
Abbreviated transcription (Latin):
teneantur : ꝓpt̃ quor undã
contentiones deremani¬
festa co actirumur. latiur
loqui cumipras e lectione
explan&. in quadies ante
noctem aꝑtaratione signi¬
ficatur  hȩc om̃a rupra
memorato. secundũmun¬
di originem diximus. ue¬
rosialtiur loquiue limus
intellectum nostrum s pi¬
ritali erigentes uigore
in congruum de praehen¬
dimur : tenebras antelucẽ
creatar adsererẽ :sienim
lu caelestis natur & ẽ
& tene braeruterrena in¬
ceptũ utiq: ẽ. post tenebrar
lucem fac tamput are:
Quia morses lucem quidẽ
factam sed inquanunc
mundus . ẽ. parte non qr
tunc creata . ẽ. dicit. quia
om̃a spiritalia antecrea¬
tasunt quam carnalia
ut lux quae insuꝑnis erat.
fier &insubiectir ut lã¬
parindomo: Qua aut ẽ
ratione ante lucem tene¬
bre dicuntur. cum semꝑ
post lucem uideantur. De¬
niq: caelestia &spiritalia.
lum̃ natura ẽẽ creduntur:
t̃rena & carnalia tenebra¬
rum ut tenebrarumnatu¬
ra potentia luminis subsis¬

Expanded text:
teneantur? Propter quorundam teneantur? Propter quorundam contentiones de re manifesta coacti sumus latius loqui, cum ipsa se lectio explanet, in qua dies ante noctem aperta ratione significatur. haec omnia supra memorata. secundum mundi originem diximus. uerum si altius loqui uelimus, intellectum nostrum spiritali erigentes uigore incongruum deprehendemus tenebras ante lucem creatas adserere. si enim lucis caelestis natura est et tenebrarum terrena, ineptum utique est post tenebras lucem factam putare, quia Moyses lucem quidem factam, sed in qua nunc mundus est parte, non quia tunc creata est, dicit, quia omnia spiritalia ante creata sunt quam carnalia, ut lux quae in supernis erat fieret in subiectis, ut lampas in domo. qua autem ratione ante lucem tenebrae dicuntur, cum semper post lucem uideantur? denique caelestia et spiritalia lumen natura esse creduntur, terrena et carnalia tenebrarum, ut tenebrarum natura potentia luminis subsis
Abbreviated transcription (Latin):
tumire : Num quid porrent
haec nocte facere ut orto
die intrarent insabbatum:
Dñs certeuer pere resurre¬
xit & diei deputatur : Indie
enimresurrectio caelebra¬
tur quiadies dominicur ap¬
pellatur sic enim legir: hȩc
dier quam fecit dñr: non tam̃
nox domini caquã principa¬
tũm dier hab& Isiue enim
p̃terito diei siue futuro sem
ꝑnox rubiecta .ẽ. quia &or¬
dine inferior. ẽ &natura
Dicente a postolo: filii dieiestir
&luminir non noctir & tene:¬
brarum̃ ÷ &ride consulib:
conitiamur. uidebimꝰ illũ
primo nominari qui prior
elegitur: Deniq: rol & dici
cũ illo quis erit consulsi
ergo & nox ante diemes s&
prior  nominar &: nausq
ad eo adie incipit numerur
utputa ridiamur crassex¬
dum ueniatur ad aliud ma¬
ne. ut trans actodie. & noc¬
te conput&: Nam& luna
utiq initio mane. facta. ẽ.
quasta decima: Facta enĩ
lucere debuit tota nocte
& inaliud mane coepitqͥn¬
tadecima: Quidergo ambi¬
gitur ut non adie principia

Expanded text:
tum ire. numquid possent tum ire. numquid possent haec nocte facere, ut orto die intrarent in sabbatum? dominus certe uespere resurrexit et diei deputatur. in die enim resurrectio celebratur, qui dies dominicas appellatur - sic enimlegis: haec dies quam fecit dominus non tamen nox dominica, quia principatum dies habet. siue enim praeterito diei siue futuro, semper nox subiecta est, quia et ordine inferior est et natura dicente apostolo: filii diei estis et luminis, non noctis et tenebrarum. et si de consulibus coniciamus, uidebimus illum primo nominari qui prior eligitur. denique solet dici: \'cum illo quis erit consul?\' si ergo et nox ante diem esset, prior et nominaretur. nam usque adeo a die incipit numerus, ut puta si dicamus: \'cras sexdum ueniatur ad aliud mane, ut transacto die et nocte conputetur. nam et luna utique initio mane facta est quarta decima; facta enim lucere debuit tota nocte et in aliud mane coepit quinta decima. quid ergo ambigitur, ut non a die principia
Abbreviated transcription (Latin):
lium hominis in regnos uõ
Et subiecit: & factum . ẽ. pꝰdi
es octo. &c&era :num quid
non in hocnumero conti¬
nentur & nocter & alio
loco: haec inquid inb&ha¬
niagestasunt trans. ior¬
danen. ubierat iohannes
baptizanr : Posteradie
uid& iħ iuenientem: nũ¬
quid dix̃ postera pocte
terumsequitur: sequen¬
tꝑdie uoluit ꝓficirci inga¬
lileam : & in subiectis: & di¬
etertio nuptiae fataer̃
inchanagalileae :. Ecce
ubiq dierꝰ in auctoritate.
ꝓbatur noc tem habenr sub¬
iectam: si enimnumerus.
noctis nomine continer&ur:
preir & nox diem: Nam quia
romani regnumhabent. hir¬
pani & galli & afri. & ca&e¬
ri subiectieir subeorum no¬
mineromaniuocant᷑ : ita &
nox quia subiecta . ẽ. diei. sub
eius nomine contin& ss ed in¬
de quidam falluntur. quia
iudei insabbatũ uerpere iu¬
bentur intrare. non consi¬
derantes curita mandatũ
sit: Nam utiq pridie neces¬
se habent emere sibi escas.
& p̃parare in rabbatũ & lau¬

Expanded text:
lium hominis in regno suo. lium hominis in regno suo. et subiecit: et factum est post dies octo, et cetera. numquid non in hoc numero continentur et noctes? et alio loco: haec, inquit, in Bethania gesta sunt trans Iordanen, ubi erat Iohannes baptizans. postera die uidit Iesum uenientem. numquid dixit: \'postera nocte\'? iterum sequitur: sequenti die uoluit proficisci in Galileam, et in subiectis: et die tertia nuptiae factae sunt in Channan Galileae. Ecce ubique dies in auctoritate probatur noctem habens subiectam. si enim numerus noctis nomine contineretur, praeiret nox diem. nam quia Romani regnum habent, Hispani et Galli et Affri et ceteri subiecti eis sub eorum nomine Romani uocantur; ita et nox, quia subiecta est diei, sub eius nomine continetur. sed inde quidam falluntur, quia Iudaei in sabbatum uespere iubentur intrare, non considerantes cur ita mandatum sit. nam utique pridie necesse habent emere sibi escas et praeparare in sabbatum et lau
Abbreviated transcription (Latin):
sine noctib: : Cumenim di
es dicimur. ibidem conputa¬
mus & nocter. subautorita¬
te enim dtei. significamus
& noctem̃ : Nams in ox prae¬
ir& diem subuocabulo noc¬
tis conꝑutar & & dies : quis
& enim hominũ dicat post
quinq noc tił cude bote. & ñ
post qui que dier nec legir¬
senos ineminimur alicuba
nocteen. antediems igni¬
facatam̃ : Nain fuit inquid
mors es in montẽ quadras¬
gintadieb & qua draginta
noctib &inpralmo sol
inquit non ur & te ꝑdiem.
neque luna ꝑ noctem¶ Et
ut de ipsir primor dus demꝰ
exemplunifiant inquidlu¬
minaria infirmamento
caeli ut luceant suꝑ t̃rã
Huminaremaiurichoatio¬
nem diei & luminar eminꝰ in
inchoationẽ noctis: siluna
potest praeponis oli. sic& nox
diei: Sed sicut luna subso¬
le ẽ ita& nox rubdie: &in
euangelio habemus sub
auctoritate & numero
dierum significatar & noc¬
ter. Aite nimint̃ c&era
dñs: sunt hic quidã circum¬
stantium qui non gustabunt
mortem donecuide ant fi¬

Expanded text:
sine noctibus. sine noctibus. es dicimus, ibidem computamus et noctes. Sub auctoritate enim diei significamus et noctem; nam et si nox praeiret diem, sub vocabulo noctis computaretur et dies. Quis etenim hominum dicat, Post quinque noctes videbo te, et non, post quinque dies? Nec legisse nos meminimus alicubi noctem ante diem significatam. Nam fuit, inquit, Moyses in monte quadraginta diebus et quadraginta noctibus . Et in Psalmo, Sol, inquit, non uret te per diem, neque luna per noctem . Et ut de ipsis primordiis demus exemplum, Fiant, inquit, luminaria in firmamento caeli sic, ut luceant super terram; luminare maius in inchoationem diei et luminare minus in inchoationem noctis. si luna potest praeponi soli, sic et nox diei, sed, sicut luna sub sole est, ita et nox sub die. et in euangelio habemus sub auctoritate et numero dierum significatas et noctes. ait enim inter cetera dominus: sunt hic quidam circumstantium, qui non. gustabunt mortem, donec uideant fi
Abbreviated transcription (Latin):
nem & pecora & caera
animantia. & tam subiee¬
tarunt bominiTNonergo¬
idcirco nox praeferrideb&
diei. quia ante legunt᷑ & te¬
nebraẽ. Cum appareat
& dignitate lumena tene¬
bris & tempore diemnoc¬
tiante poni: sicut eninisu¬
sent tembrȩ facta ẽ lux :
&appełlauit dr̃ luce idrem
& tenebrar appellauit nac
tem. & factum ẽ. uerpe¬
Namriis idier fuirr& nec nox eẽt:
tenebrȩemmerant. quae
pestues perum in luxiss&
factur ẽ derprimur noc¬
te trans acta ut diem re¬
quer & nox : Hoc & dig¬
dum .ẽ. &ratione cõm̃da¬
talm. ut inferior natura
pom̃as ubiecta sit potioris
Q uonto doergonox antediẽ.
dicitur: cuius nom̃ post diẽ
legir. Nõ nenim appella¬
ta fuis ÷ & nox neq ues per
nis if actalux diem ir¬
s& quotrans acto factus ẽ
uerper qui ẽ nox : Diẽs
utiq factus ẽ uerper ul
scias noctem pastem ee
diei:̃ Tunc enim cons umat᷑
drer cumtransit & nox̃ De¬
iiq sic dicimur. annus dier
hab& .cCCLXU. nonutique

Expanded text:
nem et pecora et cetera nem et pecora et cetera animantia et tamen subiecta sunt hominiidcirco nox praeferri debet diei, quia ante leguntur et tenebrae; cum appareat et dignitate lumen tenebris, et tempore diem nocti anteponi. Sicut enim susent tenebrae facta est lux. Et appellavit Deus lucem diem, et tenebras aptem: et factum est vespeNam nisi dies fuisset, nec nox esset; tenebrae enim erant, quae post vesperum illuxisset, factus est dies primus nocte transacta, ut diem sequeretur nox. Hoc et dignum est, et ratione commendatum, ut inferper omnia subiecta sit potiori. Quo modo ergo nox ante diem dicetur, cuius nomen post diem legis? non enim appellata fuisset nox neque uesper, nisi facta lux diem egisset, quo transacto factus est uesper, qui est nox: dies utique factus est uesper, ut scias noctem partem esse diei. tunc enim consummatur dies, cum transit et non denique sic dicimus: <annus dies habet CCCLXV\', non utique
Abbreviated transcription (Latin):
accepit nom̃: noñt ut appel¬
l& dier & tenebrȩnox: Sod
hac scilic& ratione quiadũ
inluminantur tenebre &
p̃terit luxillut tempur qua¬
diuredtatlux. dicit᷑ nox.
& illud tempus quo in luminan¬
tur tenebre. appellat᷑ dies :
Noxergo cũ dicit᷑ speratͥ fu¬
turus dier. & cum dies dicit᷑
speratur futtranex : Cũ
uero offitia haeccessaue¬
rint trans eunte mundo
tenebrae tantũ dicentur.
& lum̃: Nomenim po¬
test dicino .x. cumꝑ p&uo
sint tenebre neq dier cũ
noccidere cers auerit lum̃ :
Ubienim a&nitas .ẽ. cersant
haec nomina qui acũmun¬
docoeperunt: Deniq an¬
tequã lux fier& quae appel¬
lata ẽ dies. non nox legit᷑
fuirse sed tẽnebre: quae
riit lux uespere appel¬
latȩr̃ o. nox Igitur quantũ
appar& subiecta ẽ. nox diei:
Nonenim qui anͣte tenebrȩ
leguntur quã lux. idcirco
anteponendȩ debent uideri.
quia & caelumante solẽ ẽ
& tam̃ claritate maior. ẽ.
sol: & t̃rra ante homi¬

Expanded text:
accepit nomen, ut appelaccepit nomen, ut appellaretur dies et tenebrae nox, sed hac scilicet ratione, quia, dum inluminantur tenebrae et praeterit lux, illud tempus. quamdiu redeat lux, dicitur nox et illud tempus, quo inluminantur tenebrae, appellatur dies. nox ergo cum dicitur, speratur futurus dies et, cum dies dicitur, speratur fore nox. cum uero officia haec cessauerint transeunte mundo, tenebrae tantum dicentur et lumen. non enim potest dici nox, cum perpetuo sint tenebrae, neque dies, cum occidere cessauerit lumen. ubi enim aeternitas est, cessant haec nomina, quia cum mundo coeperunt. denique antequam lux fieret, quae appellata est dies, non nox legitur fuisse, sed tenebrae; quae riit lux, uespera appellatae sunt et nox. Igitur, quantum apparet, subiecta est nox diei. nec enim, quia ante tenebrae leguntur quam lux, idcirco anteponendae debent uideri, quia et caelum ante solem est et tamen claritate maior est sol et terra ante homi
Abbreviated transcription (Latin):
moperes aeculari. haec di¬
ximus pauca de multir ut urã
panderemur intellegendi
secundumea quaes upra
ostendimur. CUII. DEor¬
Dixe diei: & Nocttis:
uantum admundira¬
ptionẽ ꝑtin& tenebras
antelegimꝰ quã lucẽ:
Eaenim que admun¬
di fabricã ꝓfecerunt queq
simulẜactauidentur lu¬
mine priuata fuirre consi¬
derantur : Id .ẽ. aqua t̃ra
tenebrȩ exquib: conpagi¬
natus ẽ mundur : sicut con¬
tin&᷑ insapientia que dicit᷑
salo monir. exmateria in¬
uisa. hoc ẽ tenebrosa: Et
tenebrar enim & aquã fac¬
tam sacra uolumina ipsi¬
quod conuenit. & euange¬
licae auctoritati. & aposto¬
licȩtraditioni. in quib: om̃a
faccalegunt᷑: &ut nihilex¬
ciper&. siue quae incaelirr
ait siue quȩ in t̃rir: In hac
ergo parte quȩ ad t̃ras ꝑ¬
tin&. ante tenebrar legimꝰ
quamlucem: hoc quantũ
adordinem lectionis. ꝑti¬
n& non quantũ ad digni¬
tatem: Nam utiq multo
meliortux quã tenebrae :¬
nmunditam̃ratione lux

Expanded text:
opere saeculari. 20. Haec diopere saeculari. 20. Haec diximus pauca de multis, ut uiam panderemus intellegendi secundum ea quae supra ostendimus. CVII. DE ORDINE DIEI ET NOCTIS. Quantum ad mundi rationem pertinet, tenebras ante legimus quam lucem. ea enim, quae ad mundi fabricam profecerunt quaeque simul facta uidentur, lumine priuata fuisse considerantur, id est aqua terra tenebrae, ex quibus conpaginatus est mundus, sicut continetur in Sapientia, quae dicitur Solomonis: ex materia inuisa, hoc est tenebrosa. et tenebras enim et aquam factam sacra uolumina ipsiquod conuenit et euangelicae auctoritati et apostolicae traditioni, in quibus omnia facta leguntur et, ut nihil exciperet, siue quae in caelis sunt, ait, siue quae in terris. In hac ergo parte, quae ad terras pertinet, ante tenebras legimus quam lucem. hoc, quantum ad ordinem lectionis pertinet, non quantum ad dignitatem; nam utique multo melior lux quam tenebrae. in mundi tamen ratione lux
Abbreviated transcription (Latin):
turumerat. sex dierũꝑordi
cognitiodĩ interrir futura
nonerat. sinesplendore an¬
teriores. dies uiderentur.
utaut̃ ante hominẽ pecora fie¬
rent qui a u&erer nr̃i inculti:
&agrester pecoꝵ more uictu¬
rierant. Sexto aut̃ dieho¬
mofuer& haecres fecit . quia
sexto miles imo anno aduen¬
tur xp̃i hominẽ fecit. nemor¬
tiers& obnoxiur. Ut autẽ
imagodierr& homo quia do¬
nodĩ coimaginari. haber &
filio dĩ. dicente iohanne apło:
scimur aut̃ inquit quia cũ ap¬
paruerit similir eierimus.
& uarelectionis coimaginati.
ait filiodĩ. Arbor aut̃ uitae
quȩ posita ẽ. in paradiso ima¬
g.o fuit futurae gratiaedĩ.
quȩ ẽ. corpurdm̃. quod qui
edit uiu& in a&̃nũ Namar¬
borscientiae boni& mali.
Ostenditenim quid err& bonũ
quiduemalum. Illuduero
quodseptimodie requieuit.
ab operib: suir hoc rignifica¬
uit quiaimpl&o sextomil¬
lersimo anno inseptimo
millesimor equies cer&.
cessante iammundo abom

Expanded text:
turum erat, sex dierum per ordinturum erat, sex dierum per ordincognitio dei in terris futura non erat —, sine splendore anteriores dies uiderentur; ut autem ante hominem pecora fierent, quia ueteres nostri inculti et agrestes pecorum more uicturi erant; sexto autem die homo fieret, haec res fecit, quia sexto millesimo anno aduentus Christi hominem fecit, ne morti esset obnoxius; ut autem imago dei esset homo, quia dono dei coimaginari haberet filio dei dicente Iohanne apostolo: scimus autem, inquit, quia cum apparuerit, similes ei erimus. et uas electionis: coimaginati, ait, filio dei. arbor autem uitae, quae posita est in paradiso, imago fuit futurae gratiae dei, quae est corpus domini, quod qui edit, uiuet in aeternum. nam arbor scientiae boni ostendit enim quid esset bonum, quidue malum. illud uero, quod septimo die requieuit ab operibus suis, hoc significauit, quia impleto sexto millesimo anno in septimo millesimo requiesceret cessante iam mundo ab omni
Abbreviated transcription (Latin):
extitissent non ess& eis sen¬
sur infirmitatis. sed putareT
se non caepissẽ: Quȩ enim
uerbodĩ subitorimulexis¬
tunt. non sefieris entiunt.
nisi aliud antese. aliud pꝰse
uidendo. & neforte illud qđ
primũ factum put & semfec¬
tum maiora pꝰse facta cer¬
nendo. hoc creditdere quod
uid& in alterum potiorẽ: de¬
niq: lumen. quod dier appel¬
latur ante sehab&caelum&
terram id .ẽ. aquã & aridam
Cũ aut̃ ipra aqua & arida & te¬
nebrȩ confura fuissent. fac¬
ta a & nitatẽ sibi uindicare
non poterant. quiane mo
harum statũ & ꝓ pria&atẽ
sibi ausa. ẽ. uindicare. Sol
iterum & luna cum sint cla¬
rirsima. antes ehabent mul¬
ta itaergo factum ẽ. ut po¬
ciora posteriora: anteriora
autẽ inferiora cũse uident
nihil horumsibi uindic& a &¬
nitatẽ. pr&eriaqr sex die¬
b: opus consumatum totiur
mundi &atem in secontin&
ut sex dierũ opera. sexmi¬
liũ annoꝵ haberent figurã ⁊
Quia quoduno quoq reculo fu¬

Expanded text:
exstitissent, non esset eis senexstitissent, non esset eis sensus infirmitatis, sed putarent se non coepisse. quae enim uerbo dei subito simul existunt, non se fieri sentiunt, nisi aliud ante se aliud post se uidendo. et ne forte illud quod primum factum est putet se infectum maiora post se facta cernendo, hoc credit de se quod uidet in alterum potiorem. denique lumen, quod dies appellatur, ante se habet caelum et terram, id est aquam et aridam. cum autem ipsa aqua et arida et tenebrae confusa fuissent facta, aeternitatem sibi uindicare non poterant, quia nemo harum statum et proprietatem sibi ausa est uindicare. sol iterum et luna cum sint clarissima, ante se habent multa. ita ergo factum est, ut, potiora posteriora, anteriora autem inferiora cum se uident, nihil horum sibi uindicet aeternitatem. Praeterea, quia sex diebus opus consummatum, totius mundi aetatem in se continet, ut sex dierum opera sex milium annorum haberent figuram, quia, quod uno quoque saeculo fu
Abbreviated transcription (Latin):
s imiliter ex homine mulier
In hoc plane dirpar qui ahaec
facta. illeueronatus . ẽIQuib¬
dam tam̃ uid& om̃a. simul dm̃
fecirse sienim uerba inqui¬
unt fecit : quar e non om̃a si¬
mulfecis redicatur :Nam
hic hominũmos . ẽ. si partib:
fecirre credatur. ad poten¬
tiã ergo magis dĩ ꝓficere di¬
cunt. siuno die om̃a ab eo facta
credantur  porro aut̃ mag¬
nam ꝓuidentiam in hoc ope¬
re &ordine continemur:
Nam potuit utiq simulfacere
cuncta. sed ratio multiformis
ꝓhibuit. & sepositir hir om¬
nibur reripturae diuinȩ fi¬
der habenda ẽ. quedicit. & se¬
pedicit. Quiains ex inquit die¬
b: fecit dñs dr̃ tuus caelum &
terrã mare & oma que in eirr̃ :
Primo enim in loco. ricdebuer̃
fieri ut sentirent acscirent.
quia factar̃ quando enim ñ
seom̃asimul uiderunt. sed
unũ hodie: cras alterũ cogno¬
uerunt. Initiose continere
nec posse a&nitatẽ surpica¬
ri. ubis epastib: inuicẽ recog¬
norcunt. Namsiom̃a simul

Expanded text:
similiter ex homine mulier, similiter ex homine mulier, in hoc plane dispar, quia haec facta, ille uero natus est. Quibusdam tamen uidetur omnia simul dominum fecisse. si enim uerbo\', inquiunt, \'fecit, quare non omnia simul fecisse dicatur? nam hic hominum mos est, si partibus fecisse credatur.\' ad potentiam ergo magis dei proficere dicunt, si uno die omnia ab eo facta credantur. porro autem magnam prouidentiam in hoc opere et ordine contuemur. nam potuit utique simul facere cuncta, sed ratio multiformis prohibuit et sepositis his omnibus scripturae diuinae fides habenda est, quae dicit et saepe dicit, quia in sex, inquit, diebus fecit dominus deus tuus caelum et terram et mare et omnia quae in eis sunt. primo enim in loco sic debuerunt fieri, ut sentirent ac scirent quia facta sunt. quando enim non se omnia simul uiderunt sed unum hodie, cras alterum, cognouerunt initio se contineri nec posse aeternitatem suspicari, ubi se partibus inuicem recognoscunt. nam si omnia simul
Abbreviated transcription (Latin):
onim homines ꝑtinere uult
quando enimdĩmanib: factũ
dercribit & factum adimagi¬
nem &s imilitudinem di id .ẽ
ad patrir & filũ. Quid sit au¬
temadimaginem & simili¬
tudinem quamuis alibi dixe¬
rimur hic tam̃locus &causa
postulat ut iterum dicamus :
Patrir enimad silium uerba
sunt dicentes. faciamus ho¬
minem adimaginem & simi¬
litudinemnram. Quam quã
inopere utrius q intelle¬
gatur ꝑrona dicentes. & ob¬
audientes : haec ergo ima¬
godĩ .ẽ. in hominem ut unus
factursit quaridñr ex quoce¬
teri orirentur. habenr im¬
perium dĩ quariuicarius eiꝰ
quia omnis rex dĩ hab&ima¬
ginem. Ideoq: mulier non
ẽ facta addĩ imaginem. sic
& enimdicit: & fecit dr̃ homi¬
nem adimaginem dĩ fec̃eũ.
Hinc ẽ unde apostolur uir qui¬
demait : non deb& uelar eca¬
put qui aimago & gloriadi ẽ
Mulier aut̃ ideouelat. quia non
ẽ. gloria aut imago dĩ Is imi¬
litudo aut̃ dĩ hȩc .ẽ. in homi¬
ne ut sicut expatrifiliur

Expanded text:
enim hominis pertinere uult, enim hominis pertinere uult, quando eum dei manibus factum describit et factum ad imaginem et similitudinem dei, id est ad patris et filii. Quid sit autem ad imaginem et similitudinem\', quamuis alibi dixerimus, hic tamen locus et causa postulat ut iterum dicamus. patris enim ad filium uerba sunt dicentis: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, quamquam in omni opere utriusque intellegatur persona, dicentis et obaudientis. haec ergo imago dei est in homine, ut unus factus sit quasi dominus, ex quo ceteri orirentur, habens imperium dei quasi uicarius eius, quia omnis rex dei habet imaginem. ideoque mulier non est facta ad dei imaginem. sic etenim dicit: et fecit deus hominem, ad imaginem dei fecit eum. hinc est unde apostolus: uir quidem, ait, non debet uelare caput, quia imago et gloria dei est; mulier autem ideo uelat, quia non est gloria aut imago dei. similitudo autem dei haec est in homine, ut, sicut ex patre filius,
Abbreviated transcription (Latin):
qđ nescit & qui potest fa¬
cere potest diciquianer¬
cit quid faciat. & quod
amplius .ẽ. non ipse fecit
sediussit ut fier& & quã
iussit nonẽ. huiusuit¬
tutis ut facer&. sed quia
huic om̃a possibilia suNT
iubente hoc q̃ non poterat
coepit posse ut adhuius lau¬
dem ꝑficer&. Duplex enim
uirtus ẽ ut in sensibilem
iuber& sensibilia ꝓduce¬
re: sexto uero diẽ p̃cepit
ut pducer& t̃ra anim auͥuen
ciamur homine adimagi¬
nem & similitũ dinem nr̃am
& habeat inquid potestatẽ
suꝑõma quae factas super
t̃ram. Primum quidem fe¬
cit dr̃ substantias ex quib:
mundum conpaginar &
quo con pacto & omnib: en¬
natib: decorato & necessa¬
riis honestato. posthaec
hominem̃ fecit quifruer&
eo & omnib: qui in illo sunT
Nam cu momnia suꝑter¬
ram exaquis & t̃ra ꝓduci
iussiss& hominem tam̃
ũt facer& limũ terae.
manib: adp̃hendise dis¬
cribitur. Vt multum
differre hominẽ ab his quȩ
fecerat edocer&. Ad honorẽ

Expanded text:
quod nescit? et qui potest faquod nescit? et qui potest facere, potest dici quia nescit quid faciat? et quod amplius est, non ipse fecit, sed iussit ut fieret; et quam iussit, non est huius uirtutis ut faceret? sed quia huic omnia possibilia sunt, iubente hoc quae non poterat coepit posse, ut ad huius laudem proficeret duplex enim uirtus est, ut insensibilem iuberet sensibilia producere. Sexto uero die praecepit, ut produceret terra animam uiuentciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, et habeat, inquit, potestatem super omnia quae facta sunt super terram. primum quidem fecit deus substantias ex quibus mundum conpaginaret, quo conpacto et omnibus ornatibus decorato et necessariis honestato post haec hominem fecit, qui frueretur eo et omnibus quae in illo sunt. nam cum omnia super terram ex aquis et terra produci iussisset, hominem tamen ut faceret, limum terrae manibus adprehendisse describitur, ut multum differre hominem ab his, quae fecerat, edoceret. ad honorem
Abbreviated transcription (Latin):
erant adhuc quib ꝓfice¬
rent officia eorum. At¬
ubi aũt ꝓduxit terraber¬
bã pabuli. & ligna fruc¬
tifera. necessaria fuer᷑
qͥenutrirent uel conser¬
uarent. quae erant ꝓduc¬
ta. qui aergo generatio
iomnis horũ in t̃uentu ꝑ¬
ficitur. Ponopostuit
prius hoc fieri eorũ effec¬
tuq ꝓducta d&erra sunt
ortaputarentur. sed illa
ante facere & si hȩc ut sil¬
ne his facta non ambigan¬
tur: Quintodeinde die
aquas iussit ꝓducere rep¬
tilium animar ũ uiuarũ
& uolatilia uolantia suꝑ
tentem secundum firma¬
m̃tũ caeli. & factũ ẽ sic:
quit dr̃ qui ab ona sunt¬
& dixitcrescite & multi¬
plicamini. Ideo aut adie¬
quia aquib: dã dicuntur
mala eẽ ut uelsicerubes
cant: Quando enim dõ &
condirorisuo placent nub¬
liutiq debent dispicere
Namsolent dicere stulti
ideo inquiunt uidit & pla¬
cuer̃ ei quia antenescie¬
bat. Oheb& es: quomodo
nes ciuit. qui quo duoluit
ꝓductũ ẽ: Aliquis uult

Expanded text:
erant adhuc quibus proficeerant adhuc quibus proficerent officia eorum. adubi autem produxit terra herbam pabuli et ligna fructifera, necessaria fuerunt quae enutrirent uel conseruarent quae erant producta. quia ergo generatio omnis horum interuentu perficitur, non oportuit prius hoc fieri, ne eorum effecquae producta de terra sunt, orta putarentur, sed illa ante facere et sic haec, ut sine his facta non ambigantur. Quinto deinde die aquas iussit tilia animarum vivarum, et volatilia volantia super terram secundum firmamentum coeli, et factum est sic. quit, Deus quia bona sunt, et dixit, Crescite et multiplicamini . Ideo autem adjequia a quibusdam dicuntur mala ecant. quando enim deo et conditori suo placent, nulli utique debent displicere. nam solent dicere stulti: ideo,\' inquiunt, uidit et placuerunt ei, quia ante nesciebat.\' o hebetes, quo modo nesciuit, qui quod uoluit, productum est? aliquis uult
Abbreviated transcription (Latin):
re maius in inchoatione
diei & lumina minus in
inchoationẽ noctis. & sta¬
las. haec ad conceptum&
natiuitatem & adnutrim¬
ta ꝑtinent eorũq gignun¬
tur inmundo & adsigna
temporũ certitulis nec es¬
saria nec non & adorna¬
tum totius mundi sicut
enim ad ornatũ domus
ꝑtin&. sicumera eius ha¬
beat auro distineta la¬
que ariaita & mundo
ornatã prȩstenꝰ stelle di¬
uersaluce fulgentes
Huciitaq quȩ facta est
prior ẽ. additos splendor
solis it aut conexa sinthȩc
& indiuidua. Nocti autẽ
q̃ erat tenebrosa. datũ ẽ.
luminare. ut quia quasta
decima fuitluna quando
facta ẽ sicait luminare
minus in inchoationem̃
noctis. factaenim tota
nocteluxit. aꝑte ergo ad
totũ dictũ . ẽ. in inchoatio¬
nẽ nocts. qr nonseꝑues¬
pereluc&: Huminare aũt
maius quod solemdicim:
man& in initio diei quia
simul cũ luce priore con¬
cr&us .ẽ. Trib: igitur
dieb: sineluminaribus hi¬
is fuit mundus. Non enĩ

Expanded text:
re maius in inchoationem re maius in inchoationem diei et luminare minus in inchoationem noctis et stellas. haec ad conceptum et natiuitatem et ad nutrimenta pertinent eorum, quae gignuntur in mundo, et ad signa temporum certis titulis necessaria nec non et ad ornatum totius mundi. sicut enim ad ornatum domus pertinet, si camera eius habeat auro distincta laquearia, ita et mundo ornatum praestant stellae diuersa luce fulgentes. luci itaque, quae facta est prior, est additus splendor solis, ita ut conexa sint haec et indiuidua; nocti autem, quae erat tenebrosa, datum est luminare. et quia quarta decima fuit luna, quando facta est, sic ait: luminare minus in inchoationem noctis; facta enim tota nocte luxit. a parte ergo ad totum dictum est: in inchoationem noctis, quia non semper uespere lucet. luminare autem maius, quod solem dicimus, manet in initia diei, quia simul cum luce priore concretus est. Tribus igitur diebus sine luminaribus his fuit mundus; non enim
Abbreviated transcription (Latin):
aquarum consister & fir¬
mam̃tũ subse & intrase
& supra. & circase habens
aquã ut e& concauũ defo¬
riss & intra monitum neaq:
siue extemoris siue in teri¬
oris pen& raren concauũ
eius utess& quasi domus
munita adq fit mata ut
secunessent habitantes
inea. Aertio die ius sit
congregariaquam quaẽ
erat subcoelo. hoc ẽ intra
capacitaatoñ firmamenti
iincongregationem unam
ut apparer& arida quȩ ẽ.
t̃ra & sactum est sic
Exhausta enim latitudine
t̃re factum ẽ. uelut alue¬
um. in quod de merger&
omnis a qua quaerat in¬
tra firmam̃tũ & tunc ap¬
paruit arida. Receden¬
ti enim aqua nec essierat
apparer& terde factauisi¬
bilis q̃prius fuerat in uisi¬
bilis: Tunc arida appel¬
lata .ẽ. terra & congre¬
gationes aquarum ma.¬
ria : Et iussit ꝓducere
t̃rã herbam pabuli & lig¬
na fructifera ad semen
suꝑ t̃rã: Quasto iterum
die ius sit dr̃ fieri lumina¬
ria infirma m̃to cęliut
luceant suꝑ t̾rã. lumina¬

Expanded text:
aquarum consisteret firaquarum consisteret firmamentum sub se et intra se et supra et circa se habens aquam, ut esset concauum de foris et intra munitum, ne aquae siue exteriores siue interiores . penetrarent concauum eius, ut esset quasi domus munita adque firmata, ut securi essent habitantes in ea. Tertio die iussit congregari aquam quae erat sub caelo, hoc est intra capacitatem firmamenti, in congregationem unam, ut appareret arida, quae est terra, et factum est sic. exhausta enim latitudine terrae factum est uelut alueum, in quod demergeretur omnis aqua, quae erat intra firmamentum, et tunc apparuit arida. recedente enim aqua necesse erat appareret terra facta uisibilis, quae prius fuerat inuisibilis. tunc arida appellata est terra et congregationes aquarum maria. et iussit producere terram herbam pabuli et ligna fructifera ad semen super terram. Quarto iterum die iussit deus fieri luminaria in firmamento caeli, ut luceant super terram: lumina
Abbreviated transcription (Latin):
t̃alia. haec dicit dñr ossibus
istis. extendã suꝑuos cut̃e
& dabos pm meũ in uos & ui¬
u& is: Nũquid haec ad offi
ad animã  sp̃rergo hic dĩ
ẽ. quidem sicut c& ero hilica¬
rum Tam̃moderatur. est
substantia rum ipsius
ordo ẽ his p̃esse. Iuce igit᷑
factu & cursudiei immodo¬
racto & ꝑ acto  secundo die
fecit sirmam̃tũ id est cae¬
lum ut lux int̾ro firmamen¬
tum moderar&ur diem ut
ẽ&. quasi lucerna indomo
Hoc itaq firmam̃tum fac¬
tumẽ. ex supra dicta aque
substantia. nunc enim con¬
paginator inspeciemun¬
dur ut de confusione rerũ
dis cr&is substantur singu¬
lȩ pardes aptarentur : uu¬
Quae ad membra mundi ꝓfi¬
cerent: Substantiae enim
quas primũ factar diximus
inpense r̃mundi: &ideo
mundus dicit᷑ quiares ab
inuicẽ separate quae eranT
confuse & inspeciem ꝓduc¬
tȩmundum fecer̃ uocani
cuius infabricã ꝓficerunt:
Firmam̃ tu mergo: idest
caelum factum est in medio
aquarum ut diuidet& in¬

Expanded text:
ter alia: haec dicit dominus ossibus ter alia: haec dicit dominus ossibus istis: extendam super uos cutem et dabo spiritum meum in uos et uiuetis. numquid haec ad officad animam? spiritus ergo hic dei est quidem, sicut cetera, hylicarum tamen moderator est substantiarum; ipsius ordo est his. praeesse. Luce igitur facta et cursu diei moderato et peracto secundo die fecit firmamentum, id est caelum, ut lux intra firmamentum. moderaretur diem, ut esset quasi lucerna in domo. hoc itaque firmamentum factum est ex supra dicta aquae substantia. nunc enim conpaginatur in specie mundus, ut de confusione rerum discretis substantiis singulae partes aptarentur, quae ad membra mundi proficerent. substantiae enim, quas primum factas diximus, inpensae sunt mundi et ideo mundus dicitur, quia res ab inuicem separatae, quae erant confusae et in speciem productae, mundum fecerunt uocari, cuius in fabricam profecerunt. firmamentum ergo, id est caelum, factum est in medio aquarum, ut diuideret in
Abbreviated transcription (Latin):
bat᷑ ostendit. ut tenebras
erat : Obscuritas nonerat̃
quantũ enĩ poteraet inlumi¬
nabat aquam. Abrsum
aũdid est inmensam ꝓfundi¬
tatẽ inluminare non pote¬
tat. hoc ẽ superiorer aquas
in luminabat subt̃ erant
& tenebrȩ suꝑ abrsum idcir¬
non quia sc̃m hunc intelle¬
ge uult sp̃m. sed cum super
creaturam hilicã spirit ali¬
t̃uult intellegi. totũ aũt
dĩ esse significans. dĩ hunc
qui suꝑ aquas ferebatur
sp̃m̃uocat : ut prauam ad¬
seuerationem conuelli&
Qua quidã utuntur dicen¬
ter aliquid ẽẽ. quod non sit
dĩ: Nã nec ordinis. Necratio¬
fuis sedicatur. qui a suꝑ
omnẽ creaturã .ẽ. Quod eñ
dedõ ẽ suꝑ omnes potestater
& principatus & simul suꝑom̃s
potentias spitadis .ẽ. Non mo¬
ueat aũt mentm̃ alicuius
qui adĩ sp̃sdicitur cum cons¬
tat omadĩ esse. Ait enim
ds̃. int̃c&era facturus dilu¬
uium. ponꝑmanebit sp̃s
meus in hominib: istis quia
suntcaro &inere chiele in¬

Expanded text:
batur, ostendit, ut tenebras batur, ostendit, ut tenebras erat dei, obscuritas non erat. quantum enim poterat, inluminabat aquam, abyssum autem, id est inmensam profunditatem, inluminare non poterat; hoc est, superiores. aquas inluminabat; subter erant et tenebrae super abyssum. Idcirnon quia sanctum hunc intellegi uult spiritum, sed cum super creaturam hylicam spiritalia uult intellegi, totum autem dei esse significans dei hunc, qui super aquas ferebatur, spiritum uocat, ut prauam adseuerationem conuellat, qua quidam utuntur dicentes aliquid esse quod non sit dei. nam nec ordinis nec ratiofuisse dicatur, quia super omnem creaturam est. quod enim de deo est, super omnes potestates et principatus et simul super omnes potentias spiritales est. non moueat autem mentem alicuius, quia dei spiritus dicitur, cum constet omnia dei esse. ait enim deus inter cetera facturus diluuium: non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quia sunt caro, et in Ezechihel in
Abbreviated transcription (Latin):
momundus factus . ẽ. Quar¬
tadecima aũt luna maiorlu¬
mine clarior factus . ẽ. Inter
principium ergo &claritatẽ
quia inluminatus ẽ mundus
saluator nt & passus ẽ. &
resurrexit. Qui a quarta
decimaluna passus est
primodie resur rexit. Qui
ideo dominicus dicitur quia
ipsum fecit qui multiplica¬
tus menses fecit & tempo¬
ra. & annos. Vt autem
uno adq: eo demmodo mini¬
mecelebratur cursus. facit
lunae inde trim̃tis. & cre¬
m̃tis. Terra aut em̃ e̾rat
inuisibilis & in ẽõposita
Manifestum ẽ. qui a ter¬
ra. postquã facta est in uisi¬
bilis erat. & in composita
Te gebatur enĩ aquis ideo
etat inuisibilis. In conposi¬
ta aut ideo qui a cum ess&
Fluxa nonerat abta adcul¬
turam: Et tenebrȩ eraNT
suꝑ abrsum. Ten ebras dicit
fuisse suꝑ abrsũ id est. super
ammensa ex omnipar te
aquã. Et spidĩ suꝑfereba¬
tur suꝑ aquã. Hanc aquã
quasis umitate significat su
ꝑquam sp̃s dĩ. quia suꝑfere¬

Expanded text:
mo mundus factus est. quarmo mundus factus est. quarta decima autem luna maiore lumine clarior factus est. Inter principium ergo et claritatem, qua inluminatus est mundus, saluator noster et passus est et resurrexit. quia quarta decima luna passus est et primo die resurrexit, qui ideo \'dominicus\' dicitur, quia ipsum fecit, qui multiplicatus menses facit et tempora et annos. ut autem uno adque eodem modo minime celebretur, cursus facit lunae in detrimentis et crementis. Terra autem erat inuisibilis et inconposita. manifestum est, quia terra, postquam facta est, inuisibilis erat et inconposita. tegebatur enim aquis, ideo erat inuisibilis; inconposita autem ideo, quia, cum esset fluxa, non erat apta ad culturam. Et tenebrae erant super abyssum. tenebras dicit fuisse super abyssum, id est super inmensam ex omni parte aquam. Et spiritus dei superferebatur super aquam. hanc aquam quasi summitatem significat, super quam spiritum dei, quia superfere
Abbreviated transcription (Latin):
pus ueris exeo. deinde auc¬
mtosuo minuiturdies
Alus m̃sib: trib: quis̃ tẽpur
estatis. & iterũ fit equinoc¬
tium. itautexeo nox incres¬
cat suꝑdiem Alus m̃sibus
trib quis tẽpus autũni &
incipit iterũ pox. demagni¬
tudine qua suꝑ gredit᷑ diem
minotariusq ad finẽ
Quastotẽporis qđ ẽ hiems
& fic ȩqui noctium primi
temporis quando dr̃ mun¬
dũ creauit. Qui dies intel¬
legitur. ẽe .xikł. a prilis.
quando primus dies pasche
ẽ id ÷ primus dies primi
m̃sis. Inlege enim manda¬
tũ .ẽ: ut decimadie primi
m̃sis uespere p̃parar eT
sead pascha faciendum
Quasta decima mensis die
id ẽ abundecimo iamenim
mũluc&. ut ab undecimũ
kł aprilis initiũ ẽ& primi
m̃sis: In principio & enim
factaluna fuit quasta deci¬
ma quia om̃a plena sunt facta
Adde & tridum adecimaues¬
pere & hus̃ trerdies antelu¬
minaria . qui fuer̃ ut xi. kł¬
aprilis Neq extralunã quar¬
tam decimam. quia undeci¬

Expanded text:
pus ueris. ex eo deinde augpus ueris. ex eo deinde augmento BUO minuitur dies aliis mensibus tribus, qui sunt tempus aestatis. et iterum fit aequinoctium, ita ut ex eo nox increscat super diem aliis mensibus tribus, qui sunt tempus autumni. et incipit iterum nox de magnitudine, qua supergreditur diem, minorari usque ad finem quarti temporis, quod est hiemps. et fit aequinoctium primi temporis, quando deus mundum creauit, qui dies intellegitur esse XI Kl. Apr., quando primus dies paschae est, id est primus dies primi mensis. in lege enim mandatum est, ut decima die primi mensis uespere praepararent se ad pascha faciendum quarta decima mensis die. id est ab undecimo. iam enim mum lucet, ut ab undecimo calendas aprilis initium esset primi mensis. In principio etenim facta luna fuit quarta decima, quia omnia plena sunt facta: adde triduum a decimo vespere, et hi sunt tres dies ante luminaria qui fuerunt, Apr. neque extra lunam quartodecimam, quia undeci