comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
eiꝰ ostendat. Nec uidendo discit ad tẽpus: qͥ
possit intelligi ds̃ ad illã ciuitatẽ descendisse qͥa
descender̃ angłi eiꝰ in qͥb habitat: ut quod ad uincꝰ¬
tũ ẽ. & dix̃ dñs ds̃ ecce genꝰ unũ & labiũ unũ om̃i¬
um. et cȩtera. ac deinde additũ. ẽ. uenite & descen¬
dentes confundamꝰ ibi linguã eorũ. recapitula¬
tio sit demonstrans quẽ ad modũ factũ sit quod
dictũ fuerat descendit dñs. Si enĩ iã descendat:
qͥd sibi uult. uenite & descendentes confundamꝰ. qͦd
intelligit̾ angłis dictũ: nisi qͥa ꝑ angłos descende¬
bat. qͥ mangłis descendentib erat : & bene ñ ait.
uenite descendentes confundite. sed confundamꝰ
ibi linguã eorũ: ostendens ita se oꝑari ꝑministros
suos ut sint etiã ipsi cooꝑatores dĩ sic̃ apłs dicit.¬

Expanded text:
scit ad tempus, quipossit intellegi Deus ad illam ciuitatem descendisse, quia descenderunt angeli eius in qtum est, Et dixit Dominus Deus, Ecce genus unum, et labium unum omnium, et caetera; ac deinde additum, Venite, et descendentes confundamus ibi linguam eorum ; recapitulatio sit, demonstrans quemadmodum factum sit, quod dictum fuerat, Descendit Dominus. Si enim jam descenderat, quid sibi ia per angelos descendebat, qui in angelis descendentibus erat. Et bene, non ait, Venite, et descendentes confundite; sed, Confundamus ibi linguam eorum, ostendens ita se operari per ministros suos, ut sint etiam ipsi cooperatores Dei. Nec sic
Abbreviated transcription (Latin):
bit anima illa de genere eiꝰ. qͥa testam̃tũ meũ dis¬
si pauit. Et dix̃ dĩ ad abrahã. Sarai uxor tua
ñ appellabit᷑ nom̃ eius sarai : sed sara erit nom̃
eiꝰ. b̾enedicã aut̃ illã. & dabo tͥ ex ea filiũ. & be¬
nedicã illũ. Et erit uinationes: & reges gentiũ

Expanded text:
bit anima illa de genere eius, quia testamentum meum disbit anima illa de genere eius, quia testamentum meum dissipauit. Et dixit Deus ad Abraham: Sara uxor tua, non appellabitur nomen eius Sara, sed Sarra erit nomen eius. Benedicam autem illam et dabo tibi ex ea filium, et benedicam illum, et erit in nationes, et reg
Abbreviated transcription (Latin):
& int̾ te & int̾ sem̃ tuũ post te in generationes
eorũ intestam̃tũ ȩternũ. ut simt᷑ ds̃ & semini
in cola es. omnẽ t̾rã chanaan in possessionem.
et̃nã & ero illis ds̃ Et dix̃ ds̃ ad abrabã Tu
autẽ testam̃tũ meũ conseruabis. tu& sem̃ tuũ
post te in ꝓgenies suas. Et hoc ÷ testam̃tũ meũ
quod con seruabis int̾ me & uos: & int̾ sem̃ tuũ
post te ingenerationes suas. Circũcidet᷑ omne
ur̃m masculinũ. & circũ cidemini carne p̃pu¬
tii ur̃i: & erit in signo testam̃ti int̃ me & uos.
Et puer octo dierũ circũcidet᷑ ur̃m om̃e mas¬
culinũ in ꝓgenies ur̃as. Uernaculus & empti¬
cius ab om̃i filio alieno qͥñ ÷ de semine tuo cir¬
cũcione circũcidet᷑. uernaculus domꝰ tuȩ & em¬
pticus: & erit testam̃tũ meũ in carne ur̃a intesta¬
m̃to ęt̃no. Et qͥñ fuerit circũcisus masculus qͥñ
circũcidet᷑ carne p̃putii sui octauodie : interi¬

Expanded text:
inter te et inter semen tuum post te in generationes eorum in testamentum aeternum, ut sim tibi Deus et semini incola es, omnem terram Chanaan in possessionem aeternam, et ero illis Deus. Et dixit Deus ad Abraham: Tu autem testamentum meum conseruabis, tu et semen tuum post te in progenies suas. Et hoc est testamentum, quod conseruabis inter me et uos et inter semen tuum post te in generationes suas: Circumcidetur uestrum omne masculinum, et circumcidemini carnem praeputii uestri, et erit in signo testamenti inter me et uos. Etpueroctodierumcircumcidetur, uestrum omne masculinum in progenies uestras. Yernaculus et emticius ab omni filio alieno, qui non est de semine tuo, circumcisione circumcidetur uernaculus domus tuae et emticius. Et erit testamentum meum in carne uestra in testamento aeterno. Et qui non fuerit circumcisus masculus, qui non circumcidetur carnem praeputii sui octauo die, interi
Abbreviated transcription (Latin):
noscat. Confirmatũ ÷ cor meũ in dño: & ex al¬
tatũ ÷ cornumeũ indõ meo. Uere confirmatũ. ẽ.¬
cor & cornu uere exaltatũ : qͥa ñ inse sed in dño
dõ suo. Dilatatũ. ẽ. suꝑ inimicos meos os meũ: qͥa
& in angustiis p̃ssurarũ sermodĩ ñ ÷ alligatꝰ.
nec in p̃conib alligatis. Lȩtata sũ in qͥt insa¬
głio legit᷑ senex amplectens paruũ. agnoscerᷤ.
magnũ: nunc dimittis in qͥt dñe scđiseruum
tuũ in pace: qm̃ uider̃ oculi mei salutare tuũ.

Expanded text:
noscit: Confirmatum est cor meum in Domino, exalnoscit: Confirmatum est cor meum in Domino, exaltatum est cornu meum in Deo meo. Vere confirmatum cor et cornu uere exaltatum, quia non in se, sed in Domino Deo suo. Dilatatum est super inimicos meos os meum; quia et in angustiis pressurarum sermo Dei non est adligatus nec in pgelio legitur , senex amplectens parvum, agnoscens magnum: « Nunc dimittis, inquit, Domine, servum tuum in pace; quia viderunt oculi mei salutare tuum.
Abbreviated transcription (Latin):
aqua suꝑbi alienant᷑ ut cadant. qͣ humiles im¬
plent᷑ ut surgant : Quod maxime rmnꝰ iste ꝑso¬
pħasse mulierẽ. sed dm̃ tantũ mͦ ꝓpt̃ filiũ quẽ
p̃cata impetrauit. exultanti p̃dicatione lau¬
das se.: Iuid gͦ sibi uult quod ait. arcũ potentiũ
fecit infirmũ. & in firmi p̃cincti sunt uirtute.
pleni panib minorati s̃ & esurientes transier̃
ter&a qͥa sterilis peꝑit .uii. & multa infiliis
infirmata. ẽ : nunqͥd .UII. ipsa peperat qͣm uis
sterilis fuerat: unicũ habebat : quando ista
dicebat. Sed nec pꝰ ea .uii. peꝑit siue sex qͥb
septimꝰ. eẽt ipse samuhel: sed tres mares & duas
feminas. Deinde in illo popło cũ ad huc nemo
regnaret quod in extremo posuit. dat uirtutẽ
regib nr̃is. & exaltauit cornu xp̃i sui. unde di¬
cebat siñ ꝓpħabat: Dicat gͦ eccłia xp̃i. ciuitas
regis magni. gr̃ã plena ꝓle fȩcunda : dicat qͦd
tanto ante de se ꝓpħatũ ꝑ os huiꝰ pie matris ag¬

Expanded text:
a qua superbi alienantur, ut cadant; qua humiles implentur, ut surgant, quod maxime hymnus iste persophetasse mulierem, sed Deum tantummodo propter filium, quem precata impetravit, exsultanti praedicatione laudasse. Quid ergo sibi vult quod ait? Arcum potentium fecit infirmum, et infirmi praecincti sunt virtute. Pleni panibus minorati sunt, et esurientterram; quia sterilis peperit septem, et multa in filiis infirmata est? Numquid septem ipsa pepererat, quamuis sterilis fuerit? Unicum habebat, quando ista dicebat; sed nec postea septem peperit, siue sex, quibus- septimus esset ipse Samuel, sed tres mares et duas feminas. Deinde in illo populo cum adhuc nemo regnaret, quod in extremo posuit: Dat uirtutem regibus nostris, et exaltabit cornu christi sui, unde dicebat, si non prophetabat? Dicat ergo ecclesia Christi, ciuitas regis magni, gratia plena, prole fecunda, dicat quod tanto ante de se prophetatum per os huius piae matris ag
Abbreviated transcription (Latin):
DISI SIUE DE IPSO
para drso & de uita
peccato atq suppli¬
cio multi multa sen¬
ser̃. multa dixer̃. mul¬
ta litteris mandauer̃:
nos quoq scđm scripturas scãs uel qđ in eis legi¬
mus: enueleatius aut̃ si ista quęrant᷑ multipli
ces atq multimodas paruint disputationes.
quȩ plurib intexendȩ sunt uoluminib: qũa
hoc opus tempusq de poscit: qđ ñ ita largũ
habemꝰ ut in om̃ib quę posit̃ reqͥrere otiosi &
scrupulosi paratiores ad int̾rogandũ quã capa¬
tiores ad intelligendũ nos oporteat in morari᷑
ficillimis quȩstionib de initio uel de fine mun¬
di uel animȩ & ipsius generis humani qͦd in
appellamꝰ ciuitates duas. hoc ÷ duas societates
hominũ: quarũ ẽ. una quȩ p̃destinata ẽ in ȩt̃¬
nũ regnare cũ dõ. altera ȩt̃nũ suppliciũ subire

Expanded text:
disi uel de ipso paradiso et de uita peccato adque supplicio multi multa senserunt, multa dixerunt, multa litteris mandauerunt. Nos quoque secundum scripturas sanctas uel quod in eis legimus ueces adque multimodas pariunt disputationes, quae pluribus intexendae sint uoluminibus, quam hoc opus tempusque deposcit, quod non ita largum habemus, ut in omnibus, quae possunt requirere otiosi et scrupulosi, paratiores ad interrogandum quam capaciores ad intellegendum, nos oporteat inmorarficillimis quaestionibus, de initio, vel de fine mundi; vel animae, ipsius generis humani; quod in appellamus civitates duas, hoc est, duas societates hominum, quarum una est quae praedestinata est in aeternum regnare cum Deo; altera, aeternum supplicium su
Abbreviated transcription (Latin):
mensura .ẽ. in latere : indorso usq aduentrẽ.
uelut si iacentẽ hominẽ metiaris supinũ seu
ꝓnũ sexies tantũ longus . ẽ. a capite usq ad
pedes quã latꝰ ad extra in simstrã uel a sinis¬
tra in dextrã. & decies quã altus a t̾ra. Unde
ostiũ in latere accepit ꝓfecto illud. ẽ. uulnꝰ
qͣndo latꝰ crucifixi lancea ꝑforatũ ẽ. Hac qͥp¬
pe ad illũ uenientes in grediunt᷑: qͥa inde
sacram̃ta manar̃. qͥb credentes initiant᷑. Et
qͦd de lignis qͣdratis fieri iubet᷑ : undiq sta¬
bilẽ uitã scõꝵ significat. Quacũq enĩ uerte¬
ris qͣdratũ stabit & cȩtera quȩ m eiꝰdẽ arcȩ
constructione dicunt᷑. eccłiasticarũ signa st̃

Expanded text:
mensura est in latere a dorso ad uentrem; mensura est in latere a dorso ad uentrem; uelut si iacentem hominem metiaris supinum seu pronum, sexiens tantum longus est a capite ad pedes, quam latus a dextra in sinistram uel a sinistra in dextram, et deciens. quam altus a terra. Unde ostium in latere accepit, profecto illud est uulnus, quando latus crucifixi lancea perforatum est; hac quippe ad illum uenientes ingrediuntur, quia inde sacramenta manarunt, quibus credentes initiantur. Et quod de lignis quadratis fieri iubetur, undique stabilem uitam sanctorum significat: quacumque enim uerteris quadratum, stabit; et cetera, quae in eiusdem arcae constructione dicuntur, ecclesiasti
Abbreviated transcription (Latin):
to. ñ utiq sic̃ ꝑ ficiendi s̃ ciues ciuitatis dĩ
i illa immortalitate qͣ eqͣbunt᷑ angłis dĩ.
sed sic̃. eẽ. possunt in hac peregrinatione ꝑ¬
fecti imꝑat ds̃ ut arcã faciat. in quã cũ suis
id ÷ uxore. filiis. & nurib & cũ animalibus
quȩ ad illũ ex dĩ p̃cepto inarcã ingressa sunt¬
ut lib̾arent᷑ a diluuii uastitate᷑ ꝓcul dubio
figura ÷ peregrinantis in hoc scło ciuitatis dĩ
hoc ẽ. eccłȩ. quȩ fit salua ꝑlignũ in qͦpependu
mediator dĩ & hominũ homo xp̃c iħc. Nã et
mensurȩ ipsȩ longitudinis & altitudinis et
latitudinis eiꝰ significant corpꝰ humanũ : in
cuiꝰ ueritate ad homines p̃nuntiatꝰ ÷ uenturi.
& uenit: humani qͥppe corporis longitudo
auertice usq ad uestigia sexies tantũ habet
quã latitudo quȩ̃ ab imo latere ad alterũ lasꝰ
& decies tantũ quã altitudo. cuiꝰ altitudinis

Expanded text:
to — non utique sicut perficiendi sunt ciues ciuitatis dei to — non utique sicut perficiendi sunt ciues ciuitatis dei in illa inmortalitate, qua aequabuntur angelis Dei, sed sicut esse possunt in hac peregrinatione perfecti imperat Deus, ut arcam faciat, in qua cum suis, id est uxore, filiis et nuribus, et cum animalibus, quae ad illum ex Dei praecepto in arcam ingressa sunt, liberaretur a diluuii uastitate: procul dubio figura est peregrinantis in hoc saeculo ciuitatis Dei, hoc est ecclesiae, quae fit salua per lignum, in quo pependit mmensurae ipsae longitudinis et altitudinis et latitudinis eius significant corpus humanum, in cuius ueritate ad homines praenuntiatus est uenturus et uenit. humani quippe corporis longitudo a uertice usque ad uestigia sexies tantum habet quam latitudo, quae est ab uno latere ad alterum latus, et deciens tantum quam altitudo, cuius altitudinis
Abbreviated transcription (Latin):
areptilib usq ad uolatilia cȩli: qͥa iratꝰ sũ qͣm̃
feci eos. Ira dĩ ñ ꝑturbatio animi. eiꝰ. ẽ : sed u¬
diciũ qͦ irrogat᷑ pęna peccati. Cogitatio uͦ aiꝰ
& recogitatio: mutandarũ rerũ. ẽ. immutabił
ratio. Neq enĩ sic̃ hominẽ ita dm̃ cuiꝰ qͥã facti
sui pęnitet: cuiꝰ. ẽ. de om̃ib om̃ino reb tã fixa
sententia quã certa p̃scientia. Sed ñ utat᷑ scrip¬
tura talib uerb̵. ñ se qͦdã mͦ familiariꝰ in sinu¬
abit om̃i generi hominũ qͥb uult. eẽ. consultũ:
alat in telligentes. Quod ñ faceret si ñ se pͥus
inclinaret : & qͦdã mͦ descenđẽt ad iacentes.
Quod aut̃ etiã in teritũ om̃iũ animaliũ t̃reno¬
rũ uolatiliũq denuntiat: magnitudinẽ fu¬
turȩ cladis effat᷑. ñ animantib rationis ex ꝑ¬
tib tanquã & ipsa peccauerint minat᷑ exitiũ
lã uͦ qͦd noe homini iusto & sic̃ de illo scrip¬
tura ueridica loqͥt᷑ in sua generatione ꝑfec¬

Expanded text:
et a reptilibus usque ad uolatilia caeli, quia iratus sum, quoniam feci eos. ira dei non perturbatio animi eius est, sed iudicium, quo irrogatur poena peccato. cogitatio uero eius et recogitatio mutandarum rerum est immutabilis ratio. neque enim sicut hominem ita deum cuiusquam facti sai paenitet, cuius esententia quam certa praescientia. Sed si non utatur scriptura talibus uerbis, non se quodam modo familiarius insinuabit omni generi hominum, quibus uult esse consultum, alat intellegentes. quod non faceret, si non prius inclinaret et quodam modo descenderet ad iacentes. quod autem etiam interitum omnium animalium terrenorum uolatiliumque denuntiat, magnitudinem futurae cladis effatur, non animantibus rationis expertibus, tamquam et ipsa peccauerint, minatur exitium. Iam uero quod Noe, homini iusto et, sicut de illo scriptura ueridica loquitur, in sua generatione perfec
Abbreviated transcription (Latin):
mittit᷑ opinari. lã enĩ gentes ita ȩccłiã re¬
pleuer̃ mundiq & inmundi : donec certũ
ueniat᷑ ad finẽ. Itaq eiꝰ unitas qͣdã cõpagi¬
ne continetur: ut ex uno manifestis simo
etiã de cȩteris qͥȩ obscuriꝰ aliqͣndo dicta suns
& difficiliꝰ agnosci quęunt dubitare fas
ñ sit. Quȩ cũ ita sint : si nec in anit̾ ista. ẽẽ. con¬
scripta putare qͥsquã uel durus audebit.
nec nichil significare cũ gesta sint. nec sola
dicta eẽ. significatiua ñ facta. nec aliena. ẽẽ
ab eccłia significanda ꝓbabilit̾ dici potest.
sed magis credendũ ÷ & sapient. eẽ. memoris
lit terisq mandata & gesta. eẽ . & significare a¬
liqͥd. & ipsũ aliqͥd ad p̃figurandã ȩccłiã ꝑti¬

Expanded text:
mittitur opinari. Iam enim gentes ita ecclesiam remittitur opinari. Iam enim gentes ita ecclesiam repleuerunt, mundique et inmundi, donec certum ueniatur ad finem, ita eius unitatis quadam conpagine continentur, ut ex hoc uno manifestissimo etiam de ceteris, quae obscurius aliquanto dicta sunt et difficilius agnosci queunt, dubitare fas non sit. Quae cum ita sint, sic nec inaniter ista esse conscripta putare quisquam uel durus audebit, nec nihil significare cum gesta sint, nec sola dicta esse significatiua non facta, nec aliena esse ab ecclesia significanda probabiliter dici potest; sed magis credendum est et sapienter esse memoriae litterisque mandata, et gesta esse, et significare aliquid, et ipsu
Abbreviated transcription (Latin):
uesci putant᷑ : utrũ p̃t̃ numerũ ibi fuerint
sine trans gressione mandati quȩ alioꝵ a
lendoꝵ necessitas illic coegisset includi: an
uͦ qđ potius . ẽ. credendũ p̃t̾ carnes aliqͥa
alim̃ta. eẽ. potuer̃ quȩ om̃ib conueniren.
Nouimꝰ enĩ quã multa animalia qͥb: caro
cib ẽ. qͦd frugib pomisq uescant᷑ : & maxi¬
me fico atq castaneis. Quid gͦ mirũ si uir ille
sapiens & iustus etiã diuinitꝰ ad monitꝰ qͥd
cuiq congrueret sine carnib aptã cuiq gene¬
ri alimoniã p̃parauit & condidit : qͥd ÷ aut̃
qͦd uesci ñ cogeret fames. aut qͥd ñ suaue ac
salubre facere posset ds̃. qͥ etiã ut sine cibo
uiuerent diuina facilitate donaret: nisi
ut pascerent᷑ etiã hoc implendę figurȩ tanti
mysterii conueniret: ñ aut̃ ad p̃figurandã
eccłiã ꝑtinere tã multiplicia rerũ signa
gestarũ nisi fuerit contentiosus qͥs quã ꝑ¬

Expanded text:
uesci putantur, utrum praeter numerum ibi fuerint uesci putantur, utrum praeter numerum ibi fuerint sine transgressione mandati, quae aliorum alendorum necessitas illic coegisset includi; an uero, quod potius est credendum, praeter carnes aliqua alimenta esse potuerint, quae omnibus conuenirent. Nouicibus est, frugibus pomisque vescantur, et maxime fico atque castaneis. Quid ergo mirum, si vir ille sapiens et justus, etiam divinitus admonitus, quid cuique congrueret, sine carnibus aptam cuique generi alimoniam praeparavit et recondidit? Quid est autem, quo vesci non cogeret fames? aut quid non suave ac salubre facere posset Deus, qui etiam, ut sine cibo viverent, divina facilitate donaret, nisi ut pascerentur etiam hoc implendae figurae tanti mysterii conveniret? Non autem ad praefigurandam Ecclesiam pertinere tam multiplicia rerum signa gestarum, nisi fuerit. contentiosus, nemo per
Abbreviated transcription (Latin):
ñ fuit ista cura illius hominis uel illoꝵ ho¬
minũ. sed diuina. Non enĩ ea noe capta in¬
tromittebat: sed uenientia & in trantia ꝑ¬
mit tebat. Ad hoc enĩ ualet qd dictũ ẽ. in¬
trabunt adte: ñ scilicet hominis actu. sed
dñi nutu.lta sane ut ñ illic fusse credenda
sint quȩ sexu carent. Prescriptũ enĩ atq defi¬
nitũ. ẽ : masculus & fȩmina er̃. Alia st̃ qͥppe
quȩ de qͥbq reb sine concubitu ita nascunt᷑
ut post ea concũbant & generent. sic̃ muscȩ :
sic̃ muli & mulȩ. mirũ si fuer̃ ibi. ac ñ potius
parentes eoꝵ ibi fuisse sufficeret : eqͥnũ uide¬
licet atq a sininũ genꝰ: & si qͣ alia st̃ quȩ cõ¬
mixtione diuersi generis genꝰ aliqͦd gignunt.
Sed si hoc ad mysteriũ ꝑtinebat: ibi erant.
Hlabec enĩ & genꝰ masculũ & feminã. Solet
etiã mouere ñ nullos. genera ȩscarũ que illic
hab̾e poterant animalia quȩ ñ nisi carne

Expanded text:
non fuit ista cura illius hominis uel illorum honon fuit ista cura illius hominis uel illorum hominum, sed diuina. Non enim ea Noe capta intromittebat, sed uenientia et intrantia permittebat. Ad hoc enim ualet quod dictum est: Intrabunt ad te; non scilicet hominis actu, sed Dei nutu; ita sane, ut non illic fuisse credenda sint, quae sexu carent. Praescriptum enim adque definitum est: Masculus et femina erunt. Alia sunt quippe quae de quibusque rebus sine concubitu ita nascuntur, ut postea concumbant et generent, sicut muscae; sicut muli et mutae, mirum si fuerunt ibi, ac non potius parentes eorum ibi fuisse suffecerit, equinum uidelicet adque asininum genus; et si qua alia sunt, quae commixtione diuersi generis genus aliquod gignunt. Sed si et hoc ad mysterium pertinebat, ibi erant. Habet enim et hoc genus masculum et feminam. Solet etiam mouere nonnullos, genera escarum, quae illic habere poterant animalia, quae non nisi carne
Abbreviated transcription (Latin):
muscȩ deniq & pulices: utrũ ñ amplioris
numeri in arca illa fuerint. qͣm qͥ ÷ definitꝰ
cũ hoc imꝑaret ds̃. Prius ad monendi sunt
qͦs hȩc mouent sic accipiendũ. eẽ. qͦd dictũ
.ẽ. qͦe repunt suꝑ t̾rã: ut necesse ñ fuerint
conseruari in arca quȩ possint in aqͥs ui¬
uere ñ solũ mersa sic̃ pisces. uerũ etiã suꝑ¬
natantia sic̃ multȩ alites. Deinde cũ dicitꝰ
masculus & femina er̃: ꝓfecto in telligit᷑
ad reparandũ genꝰ dici. ac ꝑ hoc nec illa
ne cesse fuerat ibi. eẽ. quȩ poss̃ sine con¬
cubitu de qͥbq reb uel rerũ corruptioni¬
b nasci uel si fuer̃ sic̃ in domib. eẽ. consuer̃.
sine illo numero definito. ẽẽ. potuer̃  aut si
mysteriũ sacratissimũ qͦd agebat᷑ & tantȩ
rei figura etiã ueritate facti alit̾ ñ posset im¬
pleri. nisi ut om̃ia ibi certo illo numero. ẽẽq.
quȩ uiuere in aqͥs natura ꝓhibente ñ possent:

Expanded text:
muscae denique et pulices, utrum non amplioris muscae denique et pulices, utrum non amplioris numeri in arca illa fuerint, quam qui est definitus, cum hoc imperaret Deus, prius admonendi sunt, quos haec mouent, sic accipiendum esse quod dictum est: Quae repunt super terram, ut necesse non fuerit conseruari in arca, quae possunt in aquis uiuere, non solum mersa, sicut pisces, uerum etiam supernatantia, sicut multae alites. Deinde cum dicitur: Masculus et femina erunt, profecto intellegitur ad reparandum genus dici; ac per hoc nec illa necesse fuerat ibi esse, quae possunt sine concubitu de quibusque rebus uel rerum corruptionibus nasci; uel si fuerunt, sicut in domibus esse consuerunt, sine ullo numero definito esse potuisse; aut si mysterium sacratissimum, quod agebatur, et tantae rei figura etiam ueritate facti aliter non posset inpleri, nisi ut omnia ibi certo illo numero essent, quae uiuere in aquis natura prohibente non possent,
Abbreviated transcription (Latin):
pientia egrptiorũ qͥ geometricã dilexer̃. geo¬
metrica cubita significare potuisse ubi unũ
illa potuit magnitudo : Nã illud qͦd disputant
tantȩ magnitudinis arcã ñ potuisse conpingi.
ineptissime calũniant᷑ : cũ sciant immens as
urbes fuisse constructas. Mec attendunt .c.
annos qͥb arca illa .ẽ. fabricata: nisi forte lapis
lapidi ad herere potest sola calce coniunet.
ut murus ꝑ tot milia circũ agatur : et lignũ
ligno ꝑ sustudines epiros clauõs et
gluten bituminis ñ potest ad herere ut fa¬
bricet᷑ arca ñ curuis sed rectis lineis longe
lateq porrecta quã nullus in mare mittat
conatꝰ hominũ sed leuet unda cũ uenerit
naturali ordine ponderũ magis eliuina ꝓ¬
uidentia quã humana prudentia natantẽ
gub̃net. ne incurrat ubi cũq naufragiũ.
Quod aut̃ scrupulosissime quęri solet de mi¬
nutissimis bestiolis ñ solũ qͣles s̃ mures &
ste liones. uerũ etiã qͣles locustȩ: scarabes

Expanded text:
pientia Aegyptiorum, qui geometricam dilexerunt, geometrica cubita significare potuisse, ubi unumilla potuit magnitudo? Nam illud quod disputant tantae magnitudinis arcam non potuisse conpingi, ineptissime calumniantur, cum sciant inmensas urbes fuisse constructas, nec adtendunt centum annos, quibus arca illa est fabricata; nisi forte lapis lapidi adhaerere potest sola calce coniunctus, ut murus per tot milia circumagatur, et lignum ligno per suscudines, epiros, clauos, gluten bituminis non potest adhaerere, ut fabricetur arca non curuis, sed rectis lineis longe lateque porrecta, quam nullus in mare mittat conatus hominum, sed leuet unda, cum uenerit, naturali ordine ponderum, magisque diuina prouidentia quam humana prudentia natantem gubernet, ne incurrat ubicumque naufragium. Quod autem scrupulosissime quaeri solet de minutissimis bestiolis, non solum quales sunt mures et stelliones, uerum etiam quales lucustae, scarabei,
Abbreviated transcription (Latin):
tes p̃liũ. Non hos elegit dñs. nec uiã scientiȩ
dedit illis: sed interier̃ qͥa ñ habuer̃ sapi¬
entiã.perier̃ ꝓpt̃ in consid̾antiã. Quod aut̃¬
qͥngentos excessisse inueniamꝰ. Sed in telli¬
gendũ.ẽ. dm̃ hoc dixisse cũ circa finẽ qͥngen
Quos more suo scriptura qͥngentos uocat. no¬
mine totius maximã partẽ plerũq signifi¬
cans: Sexcentesimo qͥppe anno uitȩ noe. scđo
sic factũ. ẽẽ. diluuiũ. iã ñ inuentis in t̾ra qͥ ñ
erant digni tali morte defungi: qͥa in impios
uindicatũ. ẽ : ñ qd quicquã bonis qͣndoq mo¬
rituris tale genꝰ mortis faciat aliqͥo qͦd eis
possit ob. ẽẽ .pꝰ mortẽ. Uerũ tam̃ nullus eoꝵ
diluuio mortuus. ẽ. qͦs de semine seth ꝓpaga¬
tos scã scriptura cõmemorat. Sic aut̃ diuinit̾
diluuii causã narrauit. Uidens in qͥt dñs ds̃
qͥa multiplicata.ẽ. malitia hominũ suꝑ t̃rã.

Expanded text:
tes proelium. Non hos elegit Dominus, nec uiam scientiae tes proelium. Non hos elegit Dominus, nec uiam scientiae dedit illis; sed interierunt, quia non habuerunt sapientiam, perierunt propter inconsiderantiam. CAPUTquingentos excessisse inueniamus; sed intellegendum est hoc Deum dixisse, cum circa finem quingenquos more suo scriptura quingentos uocat, nomine totius maximam partem plerumque significans; sescentensimo quippe anno uitae Noe, secunsic factum esse diluuium, iam non inuentis in terra qui non erant digni tali morte defungi, qua in inpios uindicatum est; non quo quic- ■ quam bonis quandoque morituris tale genus mortis faciat aliquid, quod eis possit obesse post mortem; uerum tamen nullus eorum diluuio mortuus est, quos de semine Seth propagatos sancta scriptura commemorat. Sic autem diuinitus diluuii causa narratur: Videns, inquit, Dominus Deus, quia multiplicatae sunt malitiae hominum s
Abbreviated transcription (Latin):
nonicas hebreas atq xp̃ianas. multos grgan¬
tes ante diluuiũ fuisse ñ dubiũ. ẽ: & hos fu xx¬
isse ciues t̃rigenȩ societatis hominũ : dĩ aut̃
filios qͥ scđm carnẽ de seth ꝓpagati sunt in
hanc societatẽ deserta iustitia declinasse.
Nec mirandũ ÷ qͦd etiã de ipsis grgantes nasci
potuer̃. Neq enĩ om̃s grgantes. sed magis
multi utiq tunc fuer̃ qͥã pꝰ diluuiũ tẽporib
cȩteris : quos ꝓpt̾ ea crȩare placuit creatori.
ut etiã hinc ostendet᷑ ñ solũ pulchritudines
uerũ etiã magnitudines & fortitudines cor¬
porũ magni pendendas ñ. eẽ sapienti : qui
sp̃ualib atq immortalib longe meliorib
atq firmiorib & bonoꝵ ꝓpriis ñ bonoꝵ
malorũq cõmunib beatificat᷑ bonis. Quã rẽ
alius ꝓpħa cõm̃dans. ait. Ibi fuer̃ gygantes
illi nommati: qͥ ab initio fuer̃ staturosi. scien xoui¬

Expanded text:
nonicas Hebraeas adque Christianas multos gigannonicas Hebraeas adque Christianas multos gigantes ante diluuium fuisse non dubium est, et hos fuisse ciues terrigenae societatis hominum; Dei autem filios, qui secundum carnem de Seth propagati sunt, in hanc societatem deserta iustitia declinasse. Nec mirandum est, quod etiam de ipsis gigantes nasci potuerunt. Neque enim omnes gigantes, sed magis multi utique tunc fuerunt, quam post diluuium temporibus ceteris. Quos propterea creare placuit Creatori, ut etiam hinc ostenderetur non solum pulchritudines, uerum etiam magnitudines et fortitudines corporum non magni pendendas esse sapienti, qui spiritalibus adque inmortalibus longe melioribus adque firmioribus et bonorum propriis, non bonorum malorumque communibus beatificatur bonis. Quam rem alius propheta commendans ait: Ibi fuerunt gigantes illi nominati, qui ab initio fuerunt staturosi, scien
Abbreviated transcription (Latin):
cupant᷑. eo qͦd earũ oculta origo ñ claruit patrib
certissima & notissima successione ꝑuenit. In
his aut̃ a pocrifis & simuenit᷑ aliqͣ ueritas : tam̃
ꝓpt̃ multa falsa nulla . ẽ. canonica auctoritas.¬
Scripsis se qͥdẽ ñ nulla diuina illũ enochseptimũ
ab acdã negare ñ possumꝰ: cũ hoc in epła cano¬
nica uidas apłs dicat: sed ñ frustra ñ sunt in
eo canone scripturarũ qͥ seruabat᷑ in tẽplo he¬
bre popłi succedentiũ diligentia sacerdotũ:
nisi qͥa ab antiqͥtate susceptȩ fidĩ uidicata sunit.
nec utrũ hec. eẽnt. quȩ illȩ scripsisset poterat
sub eiꝰ nomine ꝓ ferunt᷑ & continent istas de gr̃¬
gantib fabulas quod ñ habuerint homines pa¬
tres recte a prudentib udicant᷑ ñ ipsius. eẽ.
credenda : sic̃ multa sub nominib & alioꝵ ꝓphe¬
tarũ. & recentiora sub nominib apłoꝵ abhere
tione remota sunt. Igit̾ sođm scripturas ca¬

Expanded text:
cupantur, eo quod earum occulta origo non claruit patribus, cupantur, eo quod earum occulta origo non claruit patribus, certissima et notissima successione pervenit. In his apocryphis etsi invenitur aliqua veritas, tamen propter multa falsa nulla est in eis canonica auctoritasScripsisse quidem nonnulla diuine illum Enoch, septimum ab Adam, negare non possumus, cum hoc in epistula canonica ludas apostolus dicat. Sed non frustra non sunt in eo canone scripturarum, qui seruabatur in templo Hebraei populi succedentium diligentia sacerdotum, nisi quia ob antinec utrum haec essent quae ille scripsisset, poteratsub ejus nomine proferuntur, et continent istas de gigantibus fabulas, quod non habuerint homines patres, recte a prudentibus judicantur non ipsius esse credenda; sicut multa sub nominibus et aliorum Prophetarum, et retione remota sunt. Igitur secundum scripturas ca
Abbreviated transcription (Latin):
facti angłi dĩ & filii dĩ. sed declinando ad in fe¬
caro. desertores sp̃s. & deserendo deserti. Septua¬
ginta qͥppe int̃p̃tes & angłos dĩ dixer̃ istos &
filiosdĩ : qͦd qͥdẽ ñ om̃s codices habent. Nã qͥdã
nisi filios dĩ ñ habent. A qͥla aut̃ quẽ int̃p̃tẽ iu¬
dõꝵ int̾p̃tatꝰ.ẽ. Utrũq aut̃ uerũ.ẽ. Nã && filii dĩ
erant. sub qͦ patre suoꝵ patrũ etiã fr̃s erant: &
filii dõꝵ. qm̃dii geniti erant. cũ qͥb & ipsi di i
erant iuxta illud psalmi. ego dixidii estis. &
filii ex celsi om̃s. Merito gͦ credunt᷑ .lxx. int̃p̃tes¬
accepisse ꝓpħicũ spm : ut si qͥd eiꝰ auctoritate
mutarent. atq alit̃ quã erat qͦd int̃ p̃tabantur
dicerent. neq hoc diuinitꝰ dictũ. eẽ. dubitarent:
quã uis hoc inhebreo. eẽ. ꝑhibeat᷑ ambiguũ ut
& filii dĩ & filii dõꝵ posset int̃p̃tari. Omittamꝰ
gͥ earũ scripturarũ fabulas quȩ a pocrifȩ nun¬

Expanded text:
facti angelis et filii Dei, sed declinando ad infecaro, desertores spiritus, et deserendo deserti. Qu interpretes et angelos Dei dixerunt istos et filios Dei; quod quidem non omnes codices habent, nam quidam nisi filios Dei non habent. Aquila autem, quem interpretem Iudeorum interpretatus est. Utrumque autem uerum est. Nam et filii Dei erant, sub quo patre suorum patrum etiam fratres erant; et filii deorum, quoniam dis geniti erant, cum quibus et ipsi di erant iuxta illud psalmi: Ego dixi: Di estis et filii Excelsi omnes. Merito enim creduntur septeticum spiritum, ut, si quid eius auctoritate mutarent adque aliter quam erat quod interpretabantur dicerent, neque hoc diuinitus dictum esse dubitaretur. Quamuis hoc in Hebraeo esse perhibeatur ambiguum, ut et filii Dei et filii deorum posset interpretari. Omittamus igitur earum scripturarum fabulas, quae apocryphae nun
Abbreviated transcription (Latin):
utrũ aliqͥ sp̃s elem̃to aereo corporatinã hoc ele¬
m̃tũ etiã cũ agitat᷑ flabello sensu corporis tactuq
sentit᷑ possint᷑ etiã hanc pati libidinẽ. ut qͦ mͦ
possunt sentientib feminis misceant᷑ : dĩ tamen
angłos scõs nullo mͦ nullo tẽpr sic labi potiusse
credidimꝰ nec de his dixisse apłm petrũ. Sieñ
ds̃ angłis peccantib ñ peꝑcit. sed carcerib cali¬
ginis inferi retrudens tradidit iniudiũ puni¬
endos reseruari : sed potiꝰ de illis qͥ pͥmũ apos¬
tatantes adõ cũ diabolo suo pͥncipe cecider̃. qͥ
pͥmũ hominẽ ꝑ inuidiã serpentina fraude de¬
iecit. Angłos aut̃ fuisse etiã dĩ homines nuncu¬
patos eadẽ scriptura scã locupletissima testis
est. Nã & de ioħe scriptũ .ẽ. Ecce ego mittã an¬
głm meũ ante faciẽ tuã : qͥ p̃parabit uiã tuã

Expanded text:
utrum aliqui spiritus elemento aerio corporati nam hoc eleutrum aliqui spiritus elemento aerio corporati nam hoc elementum etiam cum agitatur flabello sensu corporis tactuque sentitur possint hanc etiam pati libidinem, ut, quo modo possunt, sentientibus feminis misceantur. Dei tamen angelos sanctos nullo modo illo tempore sic labi potuisse crediderim; nec de his dixisse apostolum Petrum: Si enim Deus angelis peccantibus non pepercit, sed carceribus caliginis inferi retrudens tradidit in iudicio puniendos reseruari; sed potius de illis, qui primum apostatantes a Deo cum diabolo suo principe ceciderunt, qui primum hominem per inuidiam serpentina fraude deiecit. Angelos autem fuisse etiam Dei homines nuncupatos eadem scriptura sancta locupletissima testis est. Nam et de Iohanne scriptum est: Ecce mitto angelum meum ante faciem tuam, qui praeparabit u
Abbreviated transcription (Latin):
tura sp̃s sunt facit. ẽẽ. angłos suos. in iungendo eis
lingua nuntiꝰ int̾p̃tatur. Sed utrũ eoꝵ corpora
consequent᷑ ad uinxerit dicendo. & ministros
suos ignẽ ardentẽ. an qͦd caritate tanqͣm igne
spũali feruere debeant ministri eiꝰ ambiguũ ÷:
apparuisse tam̃ hominib angłos intalib: cor¬
porib ut ñ solũ uideri uerũ etiã tangipossent
eadẽ uerissima scriptura testante didicimus.
Et qm̃ crebrima fama.ẽ. multiq se exꝑtos uel
ab eis qͥ exꝑti. eent. de qͦrũ fide dubitandũ non
.eẽt. audisse confirmant. siluanos & faunos qͦs
uulgo incubos uocant imꝓpbos sepe extisse mu¬
lierib & earũ appetisse ac ꝑegisse concubitũ:
& qͦsdã dȩmones quos duos galli appellant as¬
sidue hanc immunditiã & tẽptare & efficere
plures talesq asseuerant ut hoc negare impu¬
dentiȩ uideatur : ñ hinc audeo definire aliqͥd

Expanded text:
tura spiritus sunt, facit esse angelos suos, iniungendo eis tura spiritus sunt, facit esse angelos suos, iniungendo eis lingua nuntius interpretatur. Sed utrum eorum corpora consequenter adiunxerit dicendo: Et ministros suos ignem ardentem, an quod caritate tamquam igne spiritali feruere debeant ministri eius, ambiguum est. Apparuisse tamen hominibus angelos in talibus corporibus, ut non solum uideri, uerum etiam tangi possent, eadem ueracissima scriptura testatur. Et quoniam creberrima fama est multique se expertos uel ab eis, qui experti essent, de quorum fide dubitandum non esset, audisse confirmant, Siluanos et Panes, quos uulgo incubos uocant, inprobos saepe extitisse mulieribus et earum adpetisse ac peregisse concubitum; et quosdam daemones, quos Dusios Galli nuncupant, adsidue hanc inmunditiam et tentare et efficere, plures talesque adseuerant, ut hoc negare inpudentiae uideatur: non hinc aliquid audeo definire,
Abbreviated transcription (Latin):
Unde mͥ uidet᷑ qͦd diffinitio breuis & uera uirtutis:
ordo ẽ amoris. Propt̃ qͦd in scõ cantico canticoꝵ can¬
tat sponsa xp̃i. ciuitas dĩ. Ordinate in me caritatẽ.
Huiꝰ gͥ caritatis hoc ÷ dilectionis & amoris ordine
ꝓturbato dm̃ filii dĩ neglexer̃: & filias hominũ
dilexer̃. Quib duob nominib satis utraq ciuitas
discernit᷑. Neq enĩ & illi ñ erant filii hominũ ꝑna
xii turã: sed aliud nom̃ cȩꝑant hab̾e ꝑ gr̃am. Nã &¬
in eadẽ scriptura ubi dict sunt dilexisse filii dĩ¬
filias hominũ : deinde dicti st̃ etiã angłi dĩ. Unde
illos multi putant ñ homines fuissẽ sed angelos.
Quã quȩstionẽ nos transeunt̃ cõmemoratã in .iͦii.
huiꝰ oꝑis libro reliqͥmꝰ in solutã: utrũ possint an¬
głi cũ sp̃s sint corporalit̾ coire cũ feminis. Scrip¬
tũ .ẽ. enĩ. Qui facit angłos suos sp̃s: id ẽ eos qͥna¬

Expanded text:
Unde mihi uidetur, quod definitio breuis et uera uirtutis Unde mihi uidetur, quod definitio breuis et uera uirtutis ordo est amoris; propter quod in sancto cantico canticorum cantat sponsa Christi, ciuitas Dei: Ordinate in me caritatem. Huius igitur caritatis, hoc est dilectionis et amoris, ordine perturbato Deum filii Dei neglexerunt et filias hominum dilexerunt. Quibus duobus nominibus satis ciuitas utraque discernitur. Neque enim et illi non erant filii hominum per naturam; sed aliud nomen coeperant habere per gratiam. Nam in eadem scriptura, ubi dicti sunt dilexisse filias hominum filii Dei, idem dicti sunt etiam angeli Dei. Unde illos multi putant non homines fuisse, sed angelos.Quam quaestionem nos transeunter commemoratam in tertio huius operis libro reliquimus insolutam, utrum possint angeli, cum spiritus sint, corporaliter coire cum feminis. Scriptum est enim: Qui facit angelos suos spiritus, id est eos, qui na
Abbreviated transcription (Latin):
ut eis conuigib fruerent᷑ inmorẽ societatis c̃ri¬
tate seruabant. Sic enĩ corporis pulchritudo a
dõ qͥdẽ factũ. sed tẽporale. carnale. in fimũ bo
nũ male amat᷑ pꝰ posito dõ et̃no. in t̾nõ sẽpit̾no
bono: quẽ ad modũ iustitia deserta aurũ amat᷑
ab auaris. nullo peccato auri. sed hominis: Ita
se habet om̃is creatura. Cũ enĩ bona sit & bene
amari potest & male: bene scilicet ordine
custodito. male ordine ꝑ turbato: qͦd in laude
qͣdã cereibreuit̃ uersib dixi. Hlaec tua st̃. bona
sunt: qͥa tubonus ista creasti. Nichil nr̃m . ẽ. in eis nisi
qͦd peccamꝰ amantes ordine neglecto ꝓte qͦd condit᷑
abste. Creator aut̃ si ueracit̃ amet᷑. hoc ÷ si ipse ñ
aliud ꝓ illo qͦd ñ ÷ ipse amet᷑ : male amari ñ potest.
Nã & ipse amator ordinate amandus ẽ : qͦd bene
amat᷑ qđ amandũ ẽ : ut sit in nob̵ uirtꝰ qͣ uiuit᷑ bene.

Expanded text:
ut eis coniugibus fruerentur, in mores societatis terriut eis coniugibus fruerentur, in mores societatis territate servabant: sic enim corporis pulchritudo, a Deo quidem facta, sed temporale carnale infimum bomale amatur postposito Deo, aeterno interno sempiterno bono, quem ad modum iustitia deserta et aurum amatur ab auaris, nullo peccato auri, sed hominis. Ita se habet omnis creatura. Cum enim bona sit, et bene amari potest et male: bene scilicet ordine custodito, male ordine perturbato. Quod in laude quadam Cerei breuiter uersibus dixi: Haec tua sunt, bona sunt, quia tu bonus ista creasti. Nil nostrum est in eis, nisi quod peccamus amantes Ordine neglecto pro te, quod conditur abs te. Creator autem si ueraciter ametur, hoc est si ipse, non aliud pro illo quod non est ipse, ametur, male amari non potest. Nam et amor ipse ordinate amandus est, quo bene amatur quod amandum est, ut sit in nobis metus qua uiuitur bene.
Abbreviated transcription (Latin):
lũ qͦd libo arbitrio: & amalout faciat bonũ. qͦd
ñ fit sine diuino adiutorio. Hoc itaq lib̾o uolun
crescente facta.ẽ. ꝑmixtio: & iniqͥtate participa¬
ta quȩdã utriꝰq confusio ciuitatis. Q uod malũ
a sexu femineo causã rursꝰ inuenit : ñ qͥdẽ illo
mͦ qͦ abinitio: ñ enĩ cuiꝰquã etiã tunc fallatia se¬
ductȩ illȩ feminę ꝑsuaser̃ peccatũ uiris: sed ab
mitio q̃ prauis morib fuerant int̾rena ciuitate
id ÷ int̾rigenarũ societate amatȩ s̃ a filiis dei
cnuib scilicet peregrinantis: in hoc scło alteriꝰ
ciuitatis ꝓpt̃ pulchritudinẽ corporũ. qͦd bonũ
qͥdẽ dĩ donũ. ẽ. sed ꝓpt̃ ea id largit᷑ etiã malis
ne magnũ bonũ uideat᷑ bonis. Deserto itaq mag¬
nobono & bonorũ ꝓpͥo: lapsus. ẽ. factꝰ ad bonũ
minimũ ñ bonis ꝓpͥũ. sed bonis malisq cõmune.
ac sic filii dĩ filiarũ hominũ amore s̃ capti. atq

Expanded text:
lum, quod fit libero arbitrio, et a malo, ut faciat bonum, quod lum, quod fit libero arbitrio, et a malo, ut faciat bonum, quod non fit sine diuino adiutorio. CAPUT XXII. De crescente, facta est permixtio, et iniquitate participata quaedam utriusque confusio civitatis. Quod malum a sexu femineo causam rursus invenit: non quidem illo modo quo ab initio non enim cuiusquam etiam tunc fallacia seductae illae feminae persuaserunt peccatum uiris; sed ab initio quae prauis moribus fuerant in terrena ciuitate, id est in terrigenarum societate, amatae sunt a filiis Dei, ciuibus scilicet peregrinantis in hoc saeculo alterius ciuitatis, propter pulchritudinem corporis. Quod bonum Dei quidem donum est; sed propterea id largitur etiam malis, ne magnum bonum uideatur bonis. Deserto itaque bono magno et bonorum proprio lapsus est factus ad bonum minimum, non bonis proprium, sed bonis malisque commune; ac sic filii Dei filiarum hominum amore sunt capti, adque
Abbreviated transcription (Latin):
cuiꝰ nom̃ dni spes eiꝰ: & ñ respex̃ inuanitates
& insanias mendaces. P&o positis itaq: dua¬
b ciuitatib una in re huiꝰ scłi. altera in spedĩ.
tanqͥã ex cõmuni quȩ aꝑta. ẽ. madã ianua mor¬
talitatis egressis ut ꝑcurrant & excurrant
ad discretos ꝓpͥos ac debitos fines: incipit dinu¬
meratio tẽporũ : in qͣ & aliȩ generationes ad ici¬
unt᷑ facta recapitulatione ex adã. excuiꝰ origi¬
ne dãnata. ueluti massa una merito etiã & dã¬
nationi tradita facit ds̃ alia in cõtumeliã uasa
irȩ. alia in honorẽ uasa miscđię: illis reddeas
qđ debet᷑ in pęna. istis donans qđ ñ debet᷑ in gr̃a:
ut ex ipsa etiã cõparatione uasoꝵ uę suꝑna ci¬
uitas discat qͥa peregrinat᷑ int̾ris ñ fidere in li¬
bertate arbitrui sui. sed sꝑet in nocare nom̃ dñi
dĩ: qm̃ uoluntas innatura quȩ facta. ẽ. bona
adõ bono. sed mutabilis ab immutabili. qͥa ex
nichilo & abono potest declinare. ut faciat ma¬

Expanded text:
i spes eius, et non respexit in uanitates t insanias mendaces. Propositis itaque duabus ciuitatibus, una in re huius saeculi, altera in spe Dei, tamquam ex communi, quae aperta est in Adam, ianua mortalitatis egressis, ut procurrant et excurrant ad discretos proprios ac debitos fines, incipit dinumeratio temporum; in qua et aliae generationes adiciuntur, facta recapitulatione ex Adam, ex cuius origine damnata, ueluti massa una meritae damnationi tradita, facit Deus alia in contumeliam uasa irae, alia in honorem uasa misericordiae, illis reddens quod debetur in poena, istis donans quod non debetur in gratia; ut ex ipsa etiam conparatione uasorum irae superna ciuitas discat, quae peregrinatur in terris, non fidere libertate arbitrii sui, sed speret inuocare nomen Domiiam uoluntas in natura, quae facta est bona a Deo bono, sed mutabilis ab inmutabili, quia ex nihilo, et a bono potest declinare, ut faciat ma
Abbreviated transcription (Latin):
caꝑe arcȩ illiꝰ qͣntitatẽ animaliũ genera tam
multa mutroq sexu: bina de immundis. sep¬
tena de mundis. Qui mͥ uident᷑ nũqͥã putare
aliud tantũ in suꝑiorib: suꝑiorũ : ac ꝑhoc ter

Expanded text:
capere arcae illius quantitatem animalium capere arcae illius quantitatem animalium multa in utroque sexu, bina de immundis, septena de mundis. Qui mihi videntur non computare aliud tantum in superioribus superiorum, ac per hoc ter
Abbreviated transcription (Latin):
ualebat. Qui uͦ ea ñ. eẽ. gesta. sed solas rerum
significandarũ figuras . eẽ. contendunt: pͥmũ
õpinant᷑ tã magnũ fieri ñ potuisse diluuiũ.
ut altissimos montes .xuͦ. cubits aqua crescendo
transcendet ꝓpt̃ olimpi uerticẽ montis. supͣ
quã cȩlũ sit ut ñ ibi sit aer iste crassior. ubi uenti.
nebulȩ. ymbresq gignunt᷑: nec attendunt om¬
niũ elem̃toꝵ crassissima ibi. eẽ. potuisse. An
forte negant. eẽ. t̾rã uerticẽ montis : Quasi igit᷑
usq ad illa cęli spatia t̾ris exaltari licuisse
& aquis ex altari ñ licuisse contendunt: cũ isti
m̃sores & pensores elem̃toꝵ aqͣs t̾ris ꝑhibeant
suꝑiores atq leuiores. Quid itaq rationis affe¬
rant qͣre t̾ra grauior & inferior locũ cęli tran¬
qͥllioris in uaserit ꝑ uolumina tot annoꝵ: &
aqͣ suꝑior ac leuior ꝑmissa ñ sit hoc facere sal¬
tim ad tẽpus exiguũ : Dicunt etiã ñ potuis se

Expanded text:
ualebat? Qui uero non esse gesta, sed solas rerum ualebat? Qui uero non esse gesta, sed solas rerum significandarum figuras esse contendunt, primum opinantur tam magnum fieri non potuisse diluuium, ut altissimos montes quindecim cubitis aqua crescendo transcenderet, propter Olympi uerticem montis, supraiam caelum sit, ut non ibi sit aer iste crassior, ubi uenti nebulae imbresque gignuntur; nec adtendunt omnium elementorum crassissimam terram ibi esse potuisse. An forte negant esse terram uerticem montis? Quur igitur usque ad illa caeli spatia terris exaltari licuisse, et aquis exaltari non licuisse contendunt, cum isti mens ores et pensores elementorum aquas terris perhibeant superiores adque leuiores? Quid itaque rationis adferunt, quare terra grauior et inferior locum caeli tranquillioris inuaserit per uolumina tot annorum, et aqua leuior ac superior permissa non sit hoc facere saltem ad tempus exiguum? Dicunt etiam non potuisse
Abbreviated transcription (Latin):
ligi & tria illa quȩ cõm̃dat apłs fides spes
caritas:: posst̃ etiã multo conuenientiꝰ tres
ille ub̾tates euangłicȩ. trigena. sexagena
centena: ut in infimo habitet puditicia con¬
hic exponenda sunt dixerim: qͥa & si ñ uno disserun¬
tur mͦ. ad unã tam̃ catholicȩ fidei concordiã re¬
uocanda sunt. Non tam̃ qͥsq putare debet aut
frustra hȩc. eẽ. scripta. aut tantũ mͦ rerũ gesta¬
rũ ueritatẽ sine ullis allegoricis significatio¬
nib eẽ. quȩrendã. aut econtrario hȩc om̃ia ges¬
nisi m̃te ꝑuersus in anit̾ scriptos. eẽ. conten¬
dat libros ꝑ annoꝵ milia tanta religione & tã
ordinatȩ successionis obseruantia custoditos :
aut solas res gestas illic intuendas. ubi certe
ut alia omittã. si numerositas animaliũ coge¬
bat arcȩ tantã fieri magnitudinẽ. immunda
bina & munda septena intromitti animalia
qͥd cogebat: cũ equali numero possent utraq

Expanded text:
legi et tria illa quae commendat apostolus, fides, spes, legi et tria illa quae commendat apostolus, fides, spes, caritas; possunt etiam multo conuenientius tres illae ubertates euangelicae, tricena, sexagena, centena, ut in infimo habitet pudicitia conhic exponenda sunt dixerim, quia etsi non uno disseruntur modo, ad unam tamen catholicae fidei concordiam reueritate. Non tamen quisquam putare debet aut frustra haec esse conscripta, aut tantummodo rerum gestarum ueritatem sine ullis allegoricis significationibus hic esse quaerendam, aut e contrario haec omnino gesnisi mente peruersus inaniter scriptos esse contendat libros per annorum milia tanta religione et tam ordinatae successionis obseruantia custoditos, aut solas res gestas illic intuendas, ubi certe, ut alia omittam, si numerositas animalium cogebat arcae tantam fieri magnitudinem, inmunda bina et munda septena intromitti animalia quid cogebat, cum aequalis numeri possent utraque
Abbreviated transcription (Latin):
.eẽ ꝓpħatũ. Et fieri qͥdẽ potest ut nobis qͥspiã
& alius alio ex ponat hȩc aptius. dũ tam̃ ea
quȩ dicunt᷑ ad hanc de qͣ loqͥm̃ dĩ ciuitatẽ
in hoc scło maligno tanquã indiluuio pere¬
grinantẽ om̃ia referant᷑ : si & eiꝰdẽ sensu qͥ
ista conscripsit ñ uult longe aberrare qͥ ex ponit:
exẽpli grã. uelut si qͥspiã qͦdhic scriptũ . ẽ. in fe¬
riora bicamerata & tricamerata facies ea. ñ
qͦd ego in illo oꝑe uelit intelligi qͥa ex om̃ib
gentib eccłia congregat᷑. bi cameratã dictã
ꝓpt̃ duo genera hominũ circũ cisionẽ scili
& grecos: tricameratã uero eo qđ om̃s gs̃
de trib filiis noe pꝰ diluuiũ reparatȩ stꝰs:
aliud dicat aliqͥs qͦd a fidei regula ñ sit ali¬
enũ. Iã qm̃ ñ solũ in inferiorib mansiones
hab̾e arcã uoluit. uerũ etiã in suꝑiorib. hȩc
pellauit tricamerata. ut abimo sursũ uersus
t̃cia consurgeret habitatio: Possunt hic intel¬

Expanded text:
etatum. Et fieri quidem potest, ut et nobis quispiam et alius alio exponat haec aptius, dum tamen ea, quae dicuntur, ad hanc de qua loquimur Dei ciuitatem in hoc saeculo maligno tamquam in diluuio peregrinantem omnia referantur. si ab eius sensu. qui ista conscripsit, non uult longe aberrare, qui exponit. Exempli gratia, uelut si quispiam, quod hic scriptum est: Inferiora bicamerata et tricamerata facies eam, non quod ego in illo opere dixi uelit intellegi, quia ex omnibus gentibus ecclesia congregatur, bicameratam dictam propter duo genera het Graecos ; tricameratam vero, eo quod omnes gentes de tribus filiis Noe post diluvium reparatae sunt. Sed aliud dicat aliquis, quod a fidei regula non sit alienum. Nam quoniam non solas in inferioribus mansiones habere arcam voluit, verum etiam in superioribus, et pellauit tricamerata — ut ab ineo sursum uersus tertia consurgeret habitatio: possuut hic intel
Abbreviated transcription (Latin):
m̃ dñi dĩ: nisi qͥa sic oportebat istas duas ꝓpone¬
re ciuitates. unã ꝑ homicidã usq ad homicidã :¬
nã & lamech duab uxorib suis ꝑpetrasse ho
ciuitatis dĩ totũ atq sũmũ in hac mortalitate ne¬
gotiũ: qđ ꝑ unũ hominẽ quẽ sane occisi resurnt¬
tiogenuit cõm̃dandũ fuit. Homo qͥppe ille unꝰ
totiꝰ suꝑnȩ ciuitatis. ẽ. unitas: non dũ qͥdẽ cõpleta
sed p̃missa ista ꝓpħica p̃figuratione cõplenda.
Pilius gͦ cam hoc ÷ filiꝰ possessionis. cuiꝰ nisi t̾renȩ
habeat nom̃ in ciuitate terrena. qͥa in eiꝰ nomine
condita ẽ: De his . ẽ. enĩ de qͥb cantat᷑ in psalmo:
Inuocabunt nomina eoꝵ int̾ris ipsoꝵ . ł pt̃ quod
seqͥt᷑ eos qđ in aliopsalmo scriptũ. ẽ. Dñe inciui¬
tate tua imaginẽ eoꝵ ad nichilũ rediges. łilius

Expanded text:
men Domini Dei, nisi quia sic oportebat istas duas proponemen Domini Dei, nisi quia sic oportebat istas duas proponere ciuitates, unam per homicidam usque ad homicidam nam et Lamech duabus uxoribus suis se perpetrasse homciuitatis Dei totum adque summum in hac mortalitate negotium, quod per unum hominem, quem sane occisi resurrectio genuit, commendandum fuit. Homo quippe ille unus totius supernae ciuitatis est unitas, nondum quidem conpleta, sed praemissa ista prophetica praefiguratione conplenda. Filius ergo Cain, hoc est filius possessionis, cuius nisi terrenae? habeat nomen in ciuitate terrena, quia in eius nomine condita est. De his est enim, de quibus cantatur in psalmo: lnuocabunt nomina eorum in terris ipsorum; propter quod sequitur eos quod in alio psalmo scriptum est: Domine, in ciuitate tua imag