comma-project/pen-alignment-pairs huggingface dataset:
Abbreviated transcription (Latin):
mortuos in sepulchris. Tanta enĩ homines
impii cȩcitate in montes quodãmͦ offendunt.
resq oculos suos ferientes nolunt uide:
ut ñ actendant in om̃ib lut̃is paganorũ
aut ñ inueniri aut uix iueniri deos qͥ ñ
homines fierint: mortuisq dummi honores
delatisint. Omuto qđ uarro dic̃ om̃s ab eis
mortuos ex istimari in anes deos: & ꝓbat
ꝑ ea sacra quȩ om̃ib fere mortuis exhibent᷑.
Ubi & ludos cõmemorat funebres: tanquã ħ
sit maximũ diumitatis indiciũ: qđ ñ sole¬
ant ludi nͥ numinib celebrari. Hermes
ipiẽ de quo nunc agit᷑. in eodẽ ipso libro
ubi quasi futura p̃nuntiando de plorans
ait. tunc t̾ra ista scĩssima sedes delubroꝵ
atq tẽploꝵ sepulchroꝵ erit mortuorumq
plenissima: deos aeypti homines mortuos
eẽ testatur. Cum enĩ dixisset ꝓ auos suos
multũ errantes circa deoꝵ rationẽ. in ere¬
dulos. & ñ animaduertentes ad cultũ reli¬

Expanded text:
mortuos in sepulcris. Tanta enim homines mortuos in sepulcris. Tanta enim homines inpii caecitate in montes quodam modo offendunt resque oculos suos ferientes nolunt uidere. ut non adtendant in omnibus litteris paganorum aut non inueniri aut uix inueniri deos, qui non homines fuerint mortuisque diuini honores delati sint. Omitto, quod Varro dicit omnes ab eis mortuos existimari manes deos et probat per ea sacra, quae omnibus fere mortuis exhibentur, ubi et ludos commemorat funebres, tamquam hoc sit maximum diuinitatis indicium, quod non soleant ludi nisi numinibus celebrari. Hermes ipse, de quo nunc agitur, in eodem ipso libro, ubi quasi futura praenuntiando deplorans ait: \'Tunc terra ista, sanctissima sedes delubrorum adque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima\', deos Aegypti homines mortuos esse testatur. Cum enim dixisset proauos suos multum errantes circa deorum rationem, incredulos et non animaduertentes animadue
Abbreviated transcription (Latin):
sinamͣ ut quales ipsi sunt simus. fide illis
inerim ꝓpinquamꝰ: si ab illo nos fieri beado̾
aquo & ipsi facti sunt. & iã ipsis fauentib
gi paius cũ doleret. tempꝰ eẽ uenturũ quo
illa auferrentur ex xgypto. quȩ facetur
amultũ errantib & ineredulis & acultu
diuine religionis auersis eẽ instituta: ait
init̃ cet̾a. Tunc t̾ra ista scũsima sedes delubroꝵ
atq tẽploꝵ: sepulchroꝵ erit mortuoꝵq ple¬
nissima. Quasi uͦ si illa ñ auferrent᷑ ñ eẽnt
homines morituri: aut alibi eẽnt mortui po¬
nendi quã in t̾ra. & utiq quanto plus uol¬
ueret᷑ temporis & dierũ : tanto maior eẽt
numerꝰ sepulchroꝵ. ꝓpt̾ maiorẽ numerũ
mortuoꝵ. S ħ uidet᷑ dolere. qđ memoria
mr̃m nr̃oꝵ templis eoꝵ delubrisq succede¬
rent: ut uidelicet qui hȩc legunt animo
a nob̾ auerso atq ꝑuerso. putent a paganis
cultos fuisse deos intemplis: a nob̾ aũ coli

Expanded text:
sanamur, ut quales ipsi sunt, simus; fide interim sanamur, ut quales ipsi sunt, simus; fide interim interim propinquamus, si ab illo nos fieri beatos, a quo et ipsi facti sunt, etiam ipsis fauentibusAegyptius, cum doleret tempus esse uenturum, quo illa auferrentur ex Aegypto, quae fatetur a multum errantibus et incredulis et a cultu diuinae religionis auersis esse instituta, ait inter cetera: Tunc terra ista, sanctissima sedes delubrorum adque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima; quasi uero, si illa non auferrentur, non essent homines morituri, aut alibi essent mortui ponendi quam in terra; et utique, quanto plus uolueretur temporis et dierum, tanto maior esset numerus sepulcrorum propter maiorem numerum mortuorum. Sed rum templis eorum delubrisque succederent. ut uidelicet, qui haec legunt animo a nobis auerso adque peruerso, putent a paganis cultos fuisse deos in templis, a nobis autem coli
Abbreviated transcription (Latin):
uł̃ apte male faciendo: nec tam̃ qđ libet hoꝵ.
nisi quantũ ꝑmittunt᷑ alta & secreta dĩ ꝓ¬
uidentia ⁊ Non aũ tanquã medii int̾ hoẽs
& deos. ꝑ amicitiã deoꝵi multũ apđd homines
uileant. Hi eñĩ diis bonis quos scõs anglos
nos uocamꝰ rationalesq creaturas sc̃ẽ cȩlestis
habitationis. siue sedes. siue dominationes.
sue pͥncipatꝰ. siue pocestates. amiei ẽẽ om̃mo
ĩ possunt: aquib tam longe ab s̃ animi af¬
fitione. quã longe ab sunt a uirtutib uitia.
qł̃. eũ illis sumꝰ & eũ illis inimꝰ. & cũ illis
dm̃ quẽ colunt colimꝰ. & si eos carnalib odis
uide ñ possumus. In quantũ aũ dissimilitu¬
dime uoluntatis & fragilitate infirmitatis
miseri sumꝰ. intantũ ab eis longe sumꝰ: uitę
merito. ñ corporis loco. Non em̃ quia int̾ra
conditione carnis habitamꝰ. s si immunditia
cordis trena sapimꝰ: ñ eis uingim᷑. Cum uꝰ

Expanded text:
uel aperte malefaciendo nec tamen quodlibet horum, uel aperte malefaciendo nec tamen quodlibet horum, nisi quando permittuntur alta et secreta Dei prouidentia, non autem tamquam medii inter homines et deos per amicitiam deorum multum aput homines ualeant. Hi enim dis bonis, quos sanctos angelos nos uocamus rationalesque creaturas sanctae caelestis habitationis siue sedes siue dominationes siue principatus siue potestates, amici esse omnino non possunt, a quibus tam longe absunt animi affectione, quam longe absunt a uirtutibus uitia qua cum illis sumus, et cum illis vivimus, et cum illis Deum quem colunt colimus, etsi eos carnalibus oculis videre non possumus: in quantum autem dissimilitudine voluntatis et fragilitate infirmitatis miseri sumus, in tantum ab eis longe sumus vitae merito, non corporis loco. Non enim quia in terra conditione carnis habitamus, sed si immunditia cordis terrena sapimus, non eis jungimur. Cum vero
Abbreviated transcription (Latin):
eẽnt int̃ p̃tes & int̃cessores mt̃ deos quos fui
deds. & homines quos idẽ fec̃ ds̃: hinc asft¬
ntes uota. inde munera referentes. Nimis cã
stultũ ẽ. erede. deos quos fecer̃ homines. plis
ualere apud deos quos fec̃ ds̃: quã ualent pli
homines quos idẽ ipse fecit ds̃. Demon qus¬
pe simulaero arte impia colligatꝰ ab hongi
faciꝰ ẽ. dẽ. s tali homini. ñ om̃i homimida¬
lis c̃. gͦ iste ds̃. quẽ ñ faceret homo nͥ ertui
& meredulus. & auersus auero dõ: Ponos
daemones qͥ colunt᷑ intẽplis. ꝑ artẽ nesco
q ab ereirent auersiq eẽnt acultu & areli¬
qone diuna ñ s̃ inc̃nuntui nec inc̾p̃tes int̾
homines & deos: ꝓpt̃ suos pessĩmos ac tur¬
pissimos mores. & qdđ homines quã uis er¬
pintes & mereduli & auersi acultu religi¬
one. duima tam̃ eis sine dubio meliores sunt
quos deos ipsi arde fecer̃: restat ut qđ pꝰss̃
anquã damones possint. uł quasi beneficia
p̃fando magis nocentes quia magis decipientes.

Expanded text:
ent interpretes et intercessores inter deos, quos fecit Deus, et homines, quos idem fecit Deus; hinc adferentes uota, inde munera referentes. Nimis enim stultum est credere deos, quos fecerunt homines, plus uhomines, quos idem ipse fecit Deus. Daemon quippe simulacro arte impia colligatus ab homine, factus est deus, sed tali homini, non omni homini. Qualis est ergo iste deus, quem non faceret homo nisi errans et incredulus et auersus a uero Deo? Porro si daemones, qui coluntur in templis, per artem nescio cum aberrarent auersique essent a cultu et religione diuina, non sunt internuntii nec interpretes inter homines et deos et propter suos pessimos ac turpissimos moros, et quod homines, quamuis errantes et increduli et auersi a cultu ac religione diuina, tamen eis sine dubio meliores sunt, quos deos ipsi arte fecerunt; restat, ut, quod possunt, tamquam daemones possint, uel quasi beneficia praestando magis nocentes, quia magis decipientes,
Abbreviated transcription (Latin):
illa corporis similitudo eũ ĩ animo cogitantis
aspicit᷑ atq uidicat᷑. nec ipsa corpus ẽ. Non
ẽ. gͦ nec t̾ra. nec aqua. nec aer. nec ignis:
quib quartuor corporib quȩ dñr quattuor
dementa. mundũ corporeũ uidemꝰ ẽẽ com¬
pactũ. Porro si nr̃ animꝰ corpꝰ ñ ẽ. quomͦ ds̃
ereator anmi corpꝰ ẽ. Cadant gͦ & isti
ut dictũ ẽ. placonicis. Cadant & illi: qͦs
qudẽ puduit dicere dm̃ corpꝰ ẽẽ uerũtam̃
eidẽ naturȩ cuiꝰ ille ẽ. animos nr̃õs ẽẽ pu¬
auerunt. lta ñ eos mouit tanta mutabilitdᷤ
anme: quã dĩ naturȩ tribuere nefas est.
S dicunt. Corpore mutat᷑ animȩ natura.
Lamꝑseipsam in cõmutabilis ẽ. Pocerant isti
diere. Corpore aliqͦ uulnerat᷑ caro. Nam ꝑ
se ipsã inuulnerabilis ẽ. drsus qđ mucari
ñ potest: nulla re potest. Ac ꝑ hoo qđ cor¬
pore mutari pocest. aliqua re pocest: &¬
ideo in cõmitabile recte dici ñ pocest. Ui¬

Expanded text:
illa corporis similitudo, cum in animo cogitantis illa corporis similitudo, cum in animo cogitantis aspicitur adque iudicatur, nec ipsa corpus est. Non est ergo nec terra nec aqua, nec aer nec ignis, quibus quattuor corporibus, quae dicuntur quattuor elementa, mundum corporeum uidemus esse conpactum. Porro si noster animus corpus non est, quo modo Deus creator animi corpus eut dictum est Platonicis: cedant et illi, quos quidem puduit dicere Deum corpus esse, verumtamen eiusdem naturae, cuius ille est, animos nostros esse putauerunt; ita non eos mouit tanta mutabilitas animae, quam Dei naturae tribuere nefas est. Sed dicunt: Corpore mutatur animae natura, nam per se ipsa incommutabilis est. Poterant isti dicere: corpore aliquo uulneratur caro, nam per se ipsa inuulnerabilis est. Prorsus quod mutari non potest, nulla re potest, ac per hoc quod corpore mutari potest, aliqua re potest et ideo incommutabile recte dici non potest.
Abbreviated transcription (Latin):
eoꝵ areb ñ uinis res iuiuas fieri posse eridi¬
derunt. sic̃ epicurei : quidã uͦ autuente
quidẽ & uiuentia & ñ uiuentia. s amti
acorpore corporea. Nam storci ignẽ idell
corpꝰ unũ ex his ui᷑ elementis quib uil¬
bilis mundus hic constat. & uiuentẽ &
sapientẽ & ipsius mundi fabricatorẽ a
om̃iũ quȩ in eo sunt. eũq om̃ino ignen
lũ cogitare potuer̃: qđ cũ eis corda eorum
obstricta carnis sensib fabulata s̃. Iͫ se qͥp¬
pe habebant qđ ñ uidebant: & apud se ima¬
gmabant᷑ quicquid foris uiderant. & iam
quando ñ uidebant. s tantũ mͦ cogitabant.
oc aũ in conspectu talis cogitationis iã ñ ẽ
corpꝰ: sed similitudo corporis. Illud aũ unde
uidet᷑ in animo hac similitudo corporis:
nec corpꝰ ẽ. nec similitudo corporis. & unde
uidet᷑ atq utrũ pulchra an de formis sit
ammȩ natura ẽ: quȩ utiq corpꝰ ñ ẽ. si iam

Expanded text:
eorum a rebus non uiuis res uiuas fieri posse credieorum a rebus non uiuis res uiuas fieri posse crediderunt, sicut Epicurei; quidam uero a uiuente quidem et uiuentia et non uiuentia, sed tamen a corpore corpora. Nam Stoici ignem, id est corpus unum ex his quattuor elementis, quibus uisibilsapientem, et ipsius mundi fabricatorem atque omnium quae in eo sunt, eumque omnino ignem lum cogitare potuerunt, quod cum eis corda eorum obstricta carnis sensibus fabulata sunt. In se quippe habebant quod non uidebant, et aput se imaginabantur quod foris uiderant, etiam quando non uidebant, sed tantummodo cogitabant. Hoc autem in conspectu talis cogitationis iam non est corpus, sed similitudo corporis; illud autem, unde uidetur in animo haec similitudo corporis, nec corpus est nec similitudo corporis; et unde uidetur adque utrum pulchra an deformis sit animae natura est, quae utique corpus non est, si iam
Abbreviated transcription (Latin):
uarro conat᷑ ad mundi partes siue elem̃ta
trans ferre. homines fuisse ꝓdunt᷑. ⁊ timens
enĩ & ille quasi reuelata mysteria petens
ad monet alexandrũ. ut eũ ea matri consen¬
pta in sinuauerit. flãmis iubeat c̃eremaria
non solũ gͦ ista quȩ duȩ theologiȩ fabulosi
continent & ciuilis. platonicis phylosophn
cedant. qui uerũ dm̃ & rerũ auetorẽ. &
ueritatis illustratorẽ. & beatitudinis larg¬
torem ẽẽ dixerunt: S alii quoq phrloso¬
pħr. qͥ corporalia naturx pͥncipia corpui
deditis m̃tib opinati s̃. eedant his tantis &
tanti dĩ cognitorib uiris. ut chales in hume
anaximenes inaere. stoiei inigne. epicurꝰ
matomis hoc ẽ. minutissimis corp̾cuł qua
nec diuidi nec sentiri queunt. & qͥcũq an
siue simplicia siue conuneta corpora. siue
uita carentia. siue uiuentia. s tam̃ cor per
causam pͥncipiũq rerũ ẽẽ dixer̃. Nam qͥdi

Expanded text:
Varro conatur ad mundi partes siue elementa Varro conatur ad mundi partes siue elementa transferre, homines fuisse produntur. Timens enim et ille quasi reuelata mysteria petens admonet Alexandrum, ut, cum ea matri conscripta insinuauerit, flammis iubeat concremari. Non solum ergo ista, quae duae theologiae, fabulosa continet et ciuilis, Platonicis philosophis cedant, qui uerum Deum et rerum auctorem et ueritatis inlustratorem et beatitudinis largitorem esse dixerunt; sed alii quoque philosophi, qui corporalia naturae principia corpori deditis mentibus opinati sunt, cedant his tantis et tanti Dei cognitoribus uiris, ut Thales in umore, Anaximenes in aere, Stoici in igne, Epicurus in atomis, hoc est minutissimis corpusculis, quae nec diuidi nec sentiri queunt, et quicumque t necesse, siue simplicia siue coniuncta corpora, siue uita carentia siue uiuentia, sed tamen corpora, causam principiumque rerum esse dixerunt. Nam quidam
Abbreviated transcription (Latin):
sinuare conat᷑. & ideo ueritas conatitẽ ñ seqͥt᷑
& si ipsa ẽẽnt. tam̃ animȩ rationali ea quȩ
in fra illã naturȩ ordine constituta ĩ ꝓ deo
suo colenda ñ eẽnt. nec s debuit pre ferre
tanquã deos eas res quib ipsã p̃tulit uerꝰ
ds. & ea quę numa põpilius reuera ad
saera euismodi ꝑtinentia secũ sepeliendo
curauit abscondi. & aratro eruta senatus
iussit ucendi: In eo genere ĩ &iã illa. ut
aliquid de numa mituis suspioemͣ. quȩ dlex¬
ander macedo seribit ad matrẽ iͥ amagno
antistite saeroꝵ agẏptioꝵ quodã leono
pate facta. ubi ñ picus. & faunus. & ȩneus
& romulus. uł & iã hercules. & & seulapus
& lib̾. semela natꝰ. & tẏndaridȩ fr̃s. & siqͥe
alios exmortalib ꝓdiis habent. s ipsi &ũ
maioꝵ genitũ quos cieero intusculanis d.¬
citis nominib uidet᷑ attingere. iupit̃. uino.
saturnꝰ. uulcanꝰ. uesta. & alii plurimi. quos

Expanded text:
sinuare conatur, et ideo ueritas conantem non sequitur; sinuare conatur, et ideo ueritas conantem non sequitur; et si ipsa essent, tamen animae rationali ea, quae infra illam naturali ordine constituta sunt, pro deo suo colenda non essent, nec sibi debuit praeferre tamquam deos eas res, quibus ipsam praetulit uerus Deus, et ea, quae Numa Pompilius re uera ad sacra eius modi pertinentia secum sepeliendo curauit abscondi et aratro eruta senatus iussit incendi. In eo genere sunt etiam illa, ut aliquid de Numa mitius suspicemur, quae Alexander Macedo scribit ad matrem sibi a magno antistite sacrorum Aegyptiorum quodam Leone patefacta, ubi non Picus et Faunus et Aeneas et Romulus uel etiam Hercules et Aesculapius et Liber Semela natus et Tyndaridae fratres et si quos alios ex mortalibus pro dis habent, sed ipsi etiam maiorum gentium di, quos Cicero in Tusculanis tacitis nominibus uidetur adtingere, Iuppiter, Iuno, Saturnus, Vulcanus, Vesta et alii plurimi, quos
Abbreviated transcription (Latin):
one sit beatꝰ: quid opꝰ ẽ. excutere cȩteros:
nulli nob quã isti ꝓpius accesser̾. Cedat
eis gͥ. ñ solum theologia illa fabulosa. deoꝵ
criminib oblectans ammos impioꝵ. nec so¬
lum &iã illa ciuił ubi impuri daemones
trestrib gaudus deditos popłos deoꝵ no¬
mine seducentes. humanos errores tanquã
suos diuinos honores habe uoluer̃. ⁊ ad spe¬
ctandos suoꝵ criminũ ludos cultores suos
tanquã ad suũ cultũ studus immundissimis
excitantes. & sibi. delectabiliores ludos de
ipsis spectatorib exhibentes. ⁊ ubi siqua
uelut honesta gerunt᷑ intẽplis conumeta s̃
theatroꝵ obscenitate turpant᷑. & quȩ cũq
turpia gerunt᷑ intheatris. comparata sib
temploꝵ feditate laudant᷑. & ea quę uarro
ex his sacris quasi ad cȩlũ & t̾ram rerumq
mortalium semina & actus inc̾p̃tatꝰ ẽ. quia
nec ipsa illis ritib significant᷑ quȩ ipse in¬

Expanded text:
one sit beatus, quid opus est excutere ceteros? one sit beatus, quid opus est excutere ceteros? Nulli nobis quam isti propius accesserunt. Cedat eis igitur, non solum theologia illa fabulosa deorum, carminibus oblectans animos impiorum, nec solum etiam illa civilis ubi impuri demones terrestribus gaudiis deditos populos, eorum nomine seducentes, humanos errores tanquam suos diuinos honores habere uoluerunt, ad spectandos suorum criminum ludos cultores suos tamquam ad suum cultum studiis inmundissimis excitantes et sibi delectabiliores ludos de ipsis spectatoribus exhibentes ubi si qua uelut honesta geruntur in templis, coniuncta sibi theatrorum obscenitate turpantur, et quaecumque turpia geruntur in theatris, comparata sibi templorum foeditate laudantur, et ea, quae Varro ex his sacris quasi ad caelum et terram rerumque mortalium semina et actus interpretatus est quia nec ipsa illis ritibus significantur, quae ipse in
Abbreviated transcription (Latin):
cipit ac defendit. ł ubi ei uidet᷑ eẽ contrariꝰ
quantũ ad istã de uno dõ & plurib ꝑtinet
questionẽ ꝓpt̾ uitã quȩ pꝰ mortẽ futura ẽ.
ueracit̾ beatã. Fortassis enĩ qui platonem
cȩteris phylosophis gentium longe recteq
p̃latum acutius atq ueratius intexisse ac
secuti eẽ fama celebriore laudant᷑. aliqͥd¬
tale de dõ sentiunt: ut uiillo inueniatur
& causa subsistendi. & ratio intelligendi.¬
nere. Si enĩ homo ita ereatꝰ ẽ. ut ꝑid qđ in
eo p̾cellit attingat illud qđ cuneta p̃cellit.
id ẽ. unũ uerũ optimũ dm̃. sine qͦ nulla
natura subsistit. nulla doctrina instruit.
nullus usus expedit: ipse quęrat᷑ ubi nob
certa sunt om̃a. ipse cernat᷑ ubi nob certa
sunt om̃a. ipse diligat᷑ ubi nob recta st̃.
Si gͦ plato dĩ huiꝰ imitatorẽ contẽplatorem .N.
amatorẽ.dix̃ eẽ sapientẽ. cuiꝰ participati¬

Expanded text:
cipit ac defendit, uel ubi ei uidetur esse contrarius, cipit ac defendit, uel ubi ei uidetur esse contrarius, quantum ad istam de uno Deo et pluribus pertinet quaestionem, propter uitam, quae post mortem futura est, ueraciter beatam. Fortassis enim qui Platonem ceteris philosophis gentium longe recteque praelatum acutius adque ueracius intellexisse ac secuti esse fama celebriore laudantur, aliqtale de Deo sentiunt, ut in illo inueniatur et causa subsistendi et ratio intellnere. Si enim homo ita est creatus, ut per id quod in eo praecellit, attingat ad illud quod cuncta praecellit, id est unum, uerum, optimum Deum, sine quo nulla natura subsistit, nulla doctrina instruit, nullus usus expedit -- ipse quaeratur ubi nobis secura sunt omnia, ipse cernatur ubi nobis certa sunt omnia, ipse diligatur ubSi ergo Plato dei huius imitatorem, cognitorem, amatorem dixit esse sapientem, cuius participati
Abbreviated transcription (Latin):
om̃e studiũ sapientiȩ in actione & contem¬
platione consistere. Quid aũ in his uł dehis
singulis partib plato senserit. id ẽ. ubi
finẽ om̃iũ actionũ. ubi causã om̃iũ uat᷑a-¬
rum. ubi lum̃ om̃iũ rationũ eẽ cognouerit
uł crediderit. disserendo explicare : &
longũ eẽ arbitror & temere affirmandũ
eẽ ñ arbitror. Cũ enĩ magistri sui socratis
quẽ facie in suis uolummib disputantem.
notissimũ morẽ dissimulandę scientie ut
opinionis suę seruare affectat.⁊ Quia &
illi ipse mos placuit: factũ ẽ. ut & iã ipsiꝰ
platonis de reb magnis sententiȩ ñ facile
ꝑspici possint. Exhis tam̃ quȩ apud eũ
leguntur. siue quȩ dix̃ siue quȩ ab aliis
dicta eẽ narrauit atq conscripsit. quae
sibi placita uident᷑. quȩdã cõmemorari
& oꝑi huic inseri oportet a nob: uł ubi
suffragat᷑ religioni uer& quã fides nr̃a sus¬

Expanded text:
omne studium sapientiae in actione et contemomne studium sapientiae in actione et contemplatione consistere. Quid autem in his uel de his singulis partibus Plato senserit, id est, ubi finem omnium actionum, ubi causam omnium naturarum, ubi lumen omnium rationum esse cognouerit uel crediderit, disserendo explicare et longum esse arbitror et temere adfirmandum esse non arbitror. Cum enim magistri sui Socratis, quem facit in suis uoluminibus disputantem, notissimum morem dissimulandae scientiae uel opinionis suae seruare adfectat, quia et illi iste mos placuit, factum est ut etiam ipsius Platonis de rebus magnis sententiae non facile perspici possint. Ex his tamen, quae aput eum leguntur, siue quae dixit, siue quae ab aliis dicta esse narrauit adque conscripsit, quae sibi placita uiderentur, quaedam commemorari et operi huic inseri oportet a nobis, uel ubi suffragatur religioni uerae, quam fides nostra sus
Abbreviated transcription (Latin):
re & moralib disputationib temꝑauit.
aq cũ studiũ sapientiȩ in actione & con¬
aẽplatione uersetur. unde una pars eius
actiua. altera contẽ platiua dici potest.
quarũ accuia ad agendã uitã id̾ ad mores
ini fituendos priniet. contemplatiua autẽ
ad conspiciendas naturȩ causas & sincerissi¬
mani ueritatẽ: socrates in actiua excelluisse
memorat᷑.⁊ phytagoras uͦ magis contẽ platiuȩ
quib potut  intelligentiȩ uirib institissẽ.
P inde plato utrãq ungendo phylosophiã
ꝑfecisse laudat᷑ quã intres partes distri¬
buit. unã moralẽ quȩ maxime mactione
uersatur. alterã naturalẽ quȩ c̃tẽplationi
deputata ẽ. terciam rationalẽ qua uerum
disterminat᷑ a falso. Quȩ licet utriq idẽ.
actioni & contemplationi sit necessaria:
maxime tam̃ contemplatio ꝑ fectionẽ sibi
usndicat ueritatis. Ideo hac triꝑtitio ñ ẽ.
contraria illi distinctioni : qua intelligit᷑

Expanded text:
re et moralibus disputationibus temperauit. re et moralibus disputationibus temperauit. Itaque cum studium sapientiae in actione et contemplatione uersetur, unde una pars eius actiua, altera contemplatiua dici potest quarum actiua ad agendam uitam, id est ad mores instituendos pertinet, contemplatiua autem ad conspiciendas naturae causas et sincerissimam ueritatem: Socrates in actiua excelluisse memoratur; Pythagoras uero magis contemplatiuae, quibus potuit intellegentiae uiribus, institisse. Proinde Plato utrumque iungendo philosophiam perfecisse laudatur, quam in tres partes distribuit: unam moralem, quae maxime in actione uersatur; alteram naturalem, quae contemplationi deputata est; tertiam rationalem, qua uerum disterminatur a falso. Quae licet utrique, id est actioni et contemplationi, sit necessaria, maxime tamen contemplatio perspectionem sibi uindicat ueritatis. Ideo haec tripertitio non est contraria illi distinctioni, qua intellegitur
Abbreviated transcription (Latin):
atq aliud opinati sunt : quos cõmemorare
immerito excellentissima gła claruit. qua
om̃ino cȩc̃os obscuraret : plato. Qui cũ ẽẽt
athemiensis. honesto apud suos loco natus.
& ingenio mirabili longe suos condiscipłos
ante iret: parũ tam̃ putans ꝑficiendȩ phy¬
losoplnȩ sufficere seipsum a. socraticã dis¬
cplimna. quã longe lateq potuit ꝑegrinatꝰ
ẽ. quaqua uersũ eũ alicuiꝰ nobilitate scientiȩ
pependa fama rapiebat. ltaq & iegyp¬
do didiẽ quȩcũq magna illic habebantur
auq docebant᷑: & inde in eas italiȩ partes
ueniens ubi phytagoreoꝵ fama cȩlebrabat᷑.
quiequid italicȩ phylosophyȩ tunc flore¬
bat auditis emmentiorib in ea doctoribus
facillune cõp̃hendit. Et quia magistrum
soeratẽ singularit̾ diligebat: eũ loquentem
faciens fere mom̃ib sermonib sius. & iam
ila qu& ab aliis didicerat uł ipse quanta
potuerat intelligentia uiderat. cũ illiꝰ lepo¬

Expanded text:
adque aliud opinati sunt, quos commemorare adque aliud opinati sunt, quos commemorare immerito, excellentissima gloria claruit, qui omnino caeteros obscuraret, Plato. Qui cum esset Atheniensis, honesto apud suos loco natus, et ingenio mirabili longe suos condiscipulos anteiret; parum tamen putans perficiendae philosophiae sufficere se ipsum ac Socraticam disciplinam, quam longe laest, quaquauersum eum alicuius nobilitatae scientiae percipiendae fama rapiebat. Itaque et in Aegypto didicit quaecumque magna illic habebantur adque docebantur, et inde in eas Italiae partes ueniens, ubi Pythagoreorum fama celebrabatur, quidquid Italicae philosophiae tunc florebat, auditis eminentioribus in ea doctoribus facillime conprehendit. Et quia magistrum Socratem singulariter diligebat, eum loquentem faciens fere in omnibus sermonibus suis etiam illa, quae uel ab aliis didicerat, uel ipse quanta potuerat intellegentia uiderat, cum illius lepo
Abbreviated transcription (Latin):
acusatores eiꝰ usq adeo populi indignato
conuersa: ut unus eoꝵ opp̃ssus inmultas¬
dinis interiret. ⁊ exilio aũ uoluntario as
ꝑpetuo penã similẽ alter euadet. lam
clara gͥ uite mortisq fama: socrates pil¬
quit plurimos suȩ phylo sophiş sacatt
quorũ certatim studiũ fuit. inquestionũ mora¬
lum disceptatione uersari: tibi agit̾ de sũmo
bono quo fieri homo beatꝰ potest. Qđ in soctis
disputationib dũ om̃a mouet. asserit. des¬
triit. qm̃ ñ euident̃ apparuit: qđ euiq
placuit inde sumpser̃: & ubi euiq uisũ ẽ.
constituer̾ finẽ boni. Finis aũ boni appellat᷑.
quo qͥsq cũ ꝑuenerit beatꝰ ẽ. Sic aũ diu̾sas
int̾ se soeratici de isto fine sententias habuer̃:
ut qđ uix credibile ẽ. uniꝰ magistri potiusse
facere fectatores. quidã sũmũ bonũ eẽ dice-¬
rent uoluptatẽ. siẽ aristippus. ⁊ quidã uirtu¬
tem. sic̃ antischenes. Sic alii atq alii. aliud

Expanded text:
accusatores eius usque adeo populi indignatione accusatores eius usque adeo populi indignatione conuersa, ut unus eorum obpressus ni multitudinis interiret, exilio autem uoluntario adque perpetuo poenam similem alter euaderet. Tam praeclara igitur uitae mortisque fama Socrates reliquit plurimos suae philosophiae sectatores, quorum certatim studium fuit in quaestionum moralium disceptatione uersari, ubi agitur de summo bono, quo fieri homo beatus potest. Quod in Socratis disputationibus, dum omnia mouet adserit destruit, quoniam non euidenter apparuit, quod cuique placuit inde sumserunt et ubi cuique uisum est constituerunt finem boni. Finis autem boni appellatur, quo quisque cum peruenerit beatus est. Sic autem diuersas inter se Socratici de isto fine sententias habuerunt, ut quod uix credibile est unius magistri potuisse facere sectatores quidam summum bonum esse dicerent uoluptatem, sicut Aristippus; quidam uirtutem, sicut Antisthenes. Sic alii adque alii aliud
Abbreviated transcription (Latin):
animos se extende indiuina. conari qun.¬
do quidẽ ab eis causas rerũ uidebat inqun.
quas pͥmas atq sumas ñ nͥ in uniꝰ ueri ae
sũmi dĩ uoluntate eẽ credebat. Unde ñ caspe¬
tabat nͥ mundata mente posse comphendi.
t ideo purgandę bonis morib uite censebut
instandũ: ut de pͥmentib libidinib: exonat
animꝰ naturali ugore in ęt̃na se attolleret.
naturãq in corporei & in cõmutabilis lum
nis ubi causȩ om̃iũ factarũ naturarũ fta¬
bilit̃ uiuunt. intelligentiȩ puritate ẽspu
quid opinantiũ &iam in ipsis moralib q̃li¬
onib quo totũ animũ intendissẽ uideluue
uł confessa ignorantia sua uł dissimulata
scientia. lepore mirabili disserendi & add¬
tissima urbanitate agitasse atq uersasse.
Unde & concitatis immicitiis calũniosa erin¬
natione damnatꝰ ac morte multatꝰ ẽ: s eil
postea illa ipsa quę publicȩ damnaueras
athemensiũ ciuitas publice lux̃⁊ in duos

Expanded text:
animos se extendere in divina conari. Quananimos se extendere in divina conari. Quandoquidem ab eis causas rerum videbat inquiri, quas primas atque summas nonnisi in unius ac summi Dei voluntate esse credebat: unde non eas putabat nisi mundata mente posse comprehendi; et ideo purgandae bonis moribus vitae censebat instandum, ut deprimentibus libidinibus exoneratus animus naturali vigore in aeterna se attolleret, naturamque incorporei et incommutabilis lumnis, ubi causae omnium factarum naturarum stabiliter uiuunt, intellegentiae puritate conspi scire se aliquid opinantium etiam in ipsis moralibus quaestionibus, quo totum animum intendisse uidebatur, uel confessa ignorantia sua uel dissimulata scientia lepore mirabili disserendi et acutissima urbanitate agitasse adque uersasse. Unde et concitatis inimicitiis calumniosa criminatione damnatus morte multatus est. Sed eum postea illa ipsa, quae publice damnauerat, Atheniensium ciuitas publice luxit, in duos
Abbreviated transcription (Latin):
cessĩt auditor eius archelaus. &iam ipse de
particulis int̾ se similib quib singula quȩq
fierent ita putauit corstare om̃a : ut in eẽ
& iam mentẽ diceret quę̧ corpora deterna e
idẽ. illas particulas conuingendo & dissipa¬
ndo ageret om̃a. Socrates huiꝰ discipulus
fuusẽ ꝑhibetur. magister platonis: ꝓpter
quẽ breuit᷑ cuncta ista reuoliu aSocrates ͥ
componendosq mores flexisse memoratur.
cũ ante illũ om̃s magis physicis. id naturilb
reb ꝑ serutandis oꝑam maximã impenđnt.
Non mͥ aũ uidet᷑ posse ad liquidũ colligi. urũ
soerates ut hoc faceret. tedio rerũ obsemin
& incertarũ. ad aliquid aꝑtũ & certũ repi¬
endũ animũ intendit. qđ ẽẽt beatȩ uitȩ ue¬
cessariũ. ꝓpter quã unã om̃iũ phrlosop¬
horum inuigilasse ac laborasse uidet᷑ industa
an uͦ sic̃ de illo quidã beniuolentus suspieti¬
tur nolebat immundos t̾renis cupiditatib

Expanded text:
cessit auditor eius Archelaus. Etiam ipse de cessit auditor eius Archelaus. Etiam ipse de particulis inter se similibus, \' quibus singula quaeque fierent, ita putauit constare omnia, ut inesse etiam mentem diceret, quae corpora aeterna, id est illas particulas, coniungendo et dissipando ageret omnia. Socrates huius discipulus fuisse perhibetur, magister Platonis, propter quem breuiter ccomponendosque mores flexisse memoratur; cum ante illum omnes magis physicis, id est, naturalibus, rebus perscrutandis operam maximam impenderent. Non mihi autem videtur posse ad liquidum colligi, utrum Socrates, ut hoc faceret, taedio rerum obscurarum et incertarum ad aliquid apertum et certum reperiendum animum intenderit, qcessarium, propter quam unam omnium philosophorum inuan vero, sicut de illo quidam benevolentius suspicantur, nolebat immundos terrenis cupiditatibus
Abbreviated transcription (Latin):
sic̃ thales ex lumore. s ex suis ꝓpͥis pͥnci¬
pus quasq res nasci putauit. Quȩ rerum
principia singularũ eẽ credidit infinita. &
innimerabiles mundos gignere: & quȩcũq
ieis orunnt᷑. eosq mundos. mͦ dissolui. modo
iterũ gigni existimauit: Quanta quisq atate
sua manere potuerit: nec ipse aliqͥd diuinę
m̃ti ihis rerũ oꝑib tribuens. Iste anaxi¬
menen discipulũ & successorẽ reliquit. Qui
om̃s rerũ causas. aeri infanito dedit. Nec
deos negauit: aut tacuit. Non tam̃ ab ipsĩs
aerem factũ: s ipsos ex aere ortos credidit.
naragoras uͦ eiꝰ auditor. harũ rerũ om̃ium
quas uidemꝰ effectorẽ diuinũ animũ sensit
& dix̃. ex infinita mat̾ia qua constaret simili.¬
ente. Dio genes quoq anaximenis alt̃ auditor.
aerem quidẽ dix̃ rerũ eẽ materiã de qͣ om̃ia
fierent: s eũ eẽ compotẽ diuinę rationis. sine
qua nichil ex eo fieri posset. Anaxagore sue¬

Expanded text:
sicut Thales ex umore, sed ex suis propriis princisicut Thales ex umore, sed ex suis propriis principiis quasque res nasci putauit. Quae rerum principia singularum esse credidit infinita, et innumerabiles mundos gignere et quaecumque in eis oriuntur; eosque mundos modo dissolui, modo iterum gigni existimauit, quanta quisque aetate sua manere potuerit; nec ipse aliquid diuinae menti in his rerum operibus tribuens. Iste Anaximenen discipulum et successorem reliquit, qui omnes rerum causas aeri infinito dedit, nec deos negauit aut tacuit; non tamen ab ipsis aerem factum, sed ipsos ex aere ortos credidit. Anaxagoras uero êius auditor harum rerum omnium, quas uidemus, effectorem diuinum animum sensit et dixit ex infinita materia, quae constaret dissimilibno. Diogenes quoque Anaximenis alter auditor, aerem quidem dixit rerum esse materiam, de qua omnia fierent; sed eum esse compotem diuinae rationis, sine qua nihil ex eo fieri posset. Anaxagorae suc
Abbreviated transcription (Latin):
bilis uitȩ aliis p̃stare uidebant᷑: iste in terro¬
gatꝰ quid ꝓficeret᷑. phylosophũ se eẽ respo¬
ndit id ẽ. studiosum uł amatorẽ sapientię.
qm̃ sapientẽ ꝓfiteri arrogantissimũ uide¬
batur. Nonici uͦ gnr̃ĩs pͥnceps fuit tales
& quib dam pceptis ad bene uiueredum¬
bene accõmodatis. Iste aũ cͥales ut sucressores
& iã ꝓpagaret. rerũ naturã serutatus. suasq
disputationes licteris mandans eminuit:
marimeq ad mirabilis extitit qđ astrologiȩ nu-¬
meris cõp̃hensis. defectꝰ solis & lunae & iã p̃di-¬
cere potuit. Aquã tam̃ putauit rerũ eẽ pͥnci¬
pium: & hinc om̃a elem̃ta mmundi ipsumq
mundũ & qu& in eo gignunt᷑ existere. Hichil
aũ huic oꝑi. qđ mundo consid̾ato tã mirabile
aspicimꝰ. ex diuma m̃te p̾posuit. Huie suoces¬
sit anaximander eiꝰ auditor: mutauitq de
rerũ natura opinionẽ. Non enĩ ex una re

Expanded text:
bilis vitae aliis praestare videbantur; iste interrobilis vitae aliis praestare videbantur; iste interrogatus, quid profiteretur, Philosophum se esse respondit, id est studiosum vel amatorem sapientiae: quoniam sapientem profiteri, arrogantissimum videbatur. Ionici uero generis princeps fuit Thaleset quibusdam praeceptis ad bene uiuendum adcommodatis; iste autem Thales, ut successores etiam propagaret, rerum naturam scrutatus suasque disputationes litteris mandans eminuit maximeque admirabilis extitit, quod astrologiae numeris conprehensis defectus solis et lunae etiam praedicere potuit. Aquam tamen putauit rerum esse principium et hinc omnia elementa mundi ipsumque mundum et quae in eo gignuntur existere. Nihil autem huic operi, quod mundo considerato tam mirabile aspicimus, ex diuina mente praeposuit. Huic successit Anaximander, eius auditor, mutauitque de rerum natura opinionem. Non enim ex una re,
Abbreviated transcription (Latin):
qͥ sape celi & tr̃ae nomine nuncupatur.
s &iam om̃uẽ am̃ino animã fecerit. &
qui rationalẽ & intellectualẽ cuiꝰ generis
anima humana ẽ. participatione sui lu¬
minis in cõmutabilis & incorporei beatã
fac̃. hos phylosophos platonicos appellatos
aplatone doctore uocabulo diriuato: uuillꝰ.
qui hae uł cenuit̾ audiuit ignorat. De hoc
gͥ platone quȩ necessaria p̾senti q̃stioni
existuno. breuit̃ attingam: pͥus illos com¬
memorans qͥ eũ in eodẽ gnr̃e litterarum
tẽpr̃e precesser̃. Quantũ enĩ attinet ad
litteras grecas. qu& lingua int̾̃ cęt̾as gentui
clarior habet᷑: duo phylosophoꝵ gnr̃a
tradunt᷑. Unũ italicum. ex ea parte italię
quę quondã magna grecia nuncupata ẽ:
alterũ ionicũ. in eis t̾ris ubi & nunc g̃cia
nominat᷑. ltalicũ genꝰ auccorẽ habuit
phytagorã samiũ : a quo & iã ferunt ipsũ
pliy losophiȩ nom̃ exortũ. Nam cũ antea
sapientes appellarent᷑ qui mͦ quodã lauda¬

Expanded text:
nomine nuncupatur, sed etiam omnem omnino animam fecerit, et qui rationalem et intellectualem. cuius generis anima humana est, participatione sui luminis incommutabilis et incorporei beatam facit. Hos philosophos Platonicos appellatos a Platone doctore uocabulo deriuato nullus, qui haec uel tenuiter audiuit, ignorat. De hoc igitur Platone, quae necessaria praesenti quaestioni existimo, breuiter adtingam, prius illos commemorans, qui eum in eodem genere litterarum tempore praecesserunt. CAPUT II. litteras graecas, quae lingua inter caeteras gentium clarior habetur, duo philosophorum genera traduntur; unum Italicum, ex ea parte Italiae, quae quondam magna Graecia nuncupata est; alterum Ionicum, in eis terris, ubi et nunc Graecia nominatur. Italicum genus auctorem habuit Pythagoram Samium, a quo etiam ferunt ipsum philosophiae nomen exortum. Nam cum antea Sapientes appellarentur, qui modo quodam lauda
Abbreviated transcription (Latin):
inferos detinuerat. Qu& res cũ fuisset. luctu
publico cęlebrata : quia rursus eadẽ fecim¬
ditas redi tͥ ꝓserpina reddita exortã ẽẽ lati.¬
ciam. & ex hoc sollẽpnia c̃stituta. Dic̃ deinde
multa inmysteriis eiꝰ tradi: quȩ nͥ ad frugũ
inuentionẽ ñ ꝑtineant. Iam uͦ libi sacra.

Expanded text:
inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu inferos detinuerat; quae res cum fuisset luctu publico celebrata, quia rursus eadem fecunditas rediit, Proserpina reddita exortam esse laetitiam et ex hoc sollemnia constituta. Dicit deinde multa in mysteriis eius tradi, quae nisi ad frugum inuentionem non pertineant. CAPUT XXI.
Abbreviated transcription (Latin):
płerũq & nullo impellente se ipsa subuer¬
tunti. Chronon appellatũ dic̃: qđ greco uo¬
cabulo significat tẽporis spatiũ. sine qͦ semen
iñquit ñ potest ẽẽ fęcundũ. Hac & alia de
saturno multa dicunt᷑: & ad sem̃ om̃a re¬
ferunt᷑. S saltẽ saturnus seminib cũ tanta
ista potestate sufficeret. Quid ad hae du
alii requirunt᷑ inaxime liber & liba id est
ceres: De quib rursus qđ ad sem̃ attinet
talta dicit: quasi de saturno nichil dixerit.
quȩ apud athenienses nobilissima fuer̃. De
quib iste niehil int̾p̃tat᷑: nisi qđ attinet. ad
frigñtũ. qđ ceres inuenit. & ad ꝓserpinam
quã rapiente orco ꝑdidit. Ꝙ hane ipsam
dic̃ significare fecunditatẽ seminũ: quȩ cũ
de fuisset quodã cẽpore eadẽq sterilitate t̾ra
arer&. ex ortã eẽ opinionẽ qđ filiã cereris
id ẽ. ipsam fecunditatẽ quȩ aꝓserpendo ꝓ¬
serpina dicta ẽ. oreus abstulerat. & apud

Expanded text:
plerumque et nullo impellente se ipsa subverplerumque et nullo impellente se ipsa subvertunt. Κρόνον appellatum dicit, quod graeco vocabulo significat temporis spatium: sine quo semen, inquit, non potest esse fecundum. Haec et alia de Saturno multa dicuntur, et ad semen omnia referuntur. Sed saltem Saturnus seminibus cum tanta ista potealii l\'equiruntur, maxime Liber et Libera, id est Ceres? De quibus rursus, quod ad semen adtinet, tanta dicit, quasi de Saturno nihil dixerit. Cquae aput Athenienses nobilissima fuerunt. De quibus iste nihil interpretatur, nisi quod adtinet ad frumentum, quod Ceres inuenit, et ad Proserpinam, quam rapiente Orco perdidit; et hanc ipsam dicit significare fecunditatem seminum; quae cum defuisset quodam tempore eademque sterilitate terra maereret, exortam esse opinionem, quod filiam Cereris, id est ipsam fecunditatem, quae a proserpendo Proserpina dicta esset, Orcus abstulerat et aput
Abbreviated transcription (Latin):
regnante filio fieret oꝑarius laboriosus: Dei¬
de ideo dicit ãquib dã pueros ei solitos immo¬
lari sicut apenis. & aquib dã & iam maiorẽs
sic̃ agallis: quia om̃iũ seminũ optimũ ẽ.
genus humanũ. De hac crudelissima uani¬
tate quid opus ẽ. plura: Dicere hoc potius
ad uertamꝰ atq teneamꝰ: has int̃p̃tationes ñ re¬
ferri addm̃ uerũ. uiuã incorporeã in comitta¬
bilemq naturã. aquo uita in ęt̃nũ beata pos¬
cenda ẽ: s earũ eẽ fines inreb corporalibus.
tẽporalib. mutabilib atq mortalib. Qđ celũ
inquit patrẽ saturnus castrasse in fabulis dr̃.
hõc significat. penes saturnũ ñ penes celum
senĩ eẽ diuinũ. Hoc ꝓpterea quantũ intelli¬
gi datur: quia nichil in celo de seminib naseit᷑:
Sed ecce saturmꝰ si çęli ẽ. filius: iouis ẽ. filius.
Celũ enĩ ẽc̃ iouẽ: in uumerabilit̃ & diligenter

Expanded text:
regnante fieret operarius laboriosus? Deinregnante fieret operarius laboriosus? Deinde ideo dicit a quibusdam pueros ei solitos immolari, sicut a Poenis, et a quibusdam etiam maiores, sicut a Gallis, quia omnium seminum optimum est genua humanum. De hac crudelissima uanitate quid opus est plura dicere? Hoc potius aduertamus adque teneamus, has interpretationes non referri ad Deum uerum, uiuam, incorpoream incommutabilemque naturam, a quo uita in aeternum beata poscenda est; sed earum esse fines in rebus corporalibus, temporalibus, mutabilibus adque mortalibus. \'Quod Caelum, inquit, patrem Saturnus castrasse in fabulis dicitur, hoc significat penes Saturnum, non penes Caelum semen esse diuinum\'. Hoc propterea, quantum intellegi datur, quia nihil in caelo de seminibus nascitur. Sed ecce, Saturnus si Caeli est filius, Iouis est filius. Caelum enim esse Iouem innumerabiliter et diligenter
Abbreviated transcription (Latin):
recipienda redierint. Et qđ ꝓ ioue accepissẽ
dr̃ glebam. quid hoc ad id ualet. qđ manib
hominũ sem̃ gleba cooptũ ẽ. Numquid in¬
iAeo ñ ẽ. ut cętera deuoratũ. qđ gleba cooꝑtũ
ẽ. lta enĩ hoc dictũ ẽ: quasi qui glebam
opposuit sem̃ abstulerit. sicut saturno ꝑhi¬
bent oblata gleba ablatũ iouẽ. ac ñ potuis
gleba sem̃ oꝑiendo fecerit illud diligentius
deuorari. Demde isto mͦ sem̃ ẽ. iupit̃ dnĩ semi¬
nis causa. qđ paulo ante dicebat᷑. S quid. fa ci¬
ant homines. qui cũ res staltas int̃p̃cantur
ñ inueniunt quid sapient̃ dicat᷑ : Faleẽ ht̃
inquit: ꝓpẽ agri culturã. Certe illo regiante
ñdũ erat agricultura: & ideo pͥora eiꝰ tẽpora
ꝑhibent᷑ sicut idẽ ipse fabellas int̾p̃tat᷑. quia
pͥmi homines exlns uiuebant seminib quę
tr̃a sponte gignebat. Anfalces sceptro ꝑdito
accepit. ut qui pͥmis temporib rex fuerat otiosꝰ.

Expanded text:
recipienda redierint. Et quod pro Ioue accepisse recipienda redierint. Et quod pro Ioue accepisse dicitur glebam, quid hoc ad id ualet, quod manibus hominum semen gleba coopertum est? Numquid ideo non est, ut cetera, deuoratum, quod gleba coopertum est? Ita enim hoc dictum est, quasi qui glebam obposuit semen abstulerit, sicut Saturno perhibent oblata gleba ablatum Iouem, ac non potius gleba semen operiendo fecerit illud diligentius deuorari. Deinde isto modo semen est Iuppiter, non seminis causa, quod paulo ante dicebatur. Sed quid faciant homines, qui, cum res stultas interpretantur, non inueniunt quid sapienter dicatur? Saturnum habet, inquit, propter agriculturam.\' Certe illo regnante nondum erat agricultura, et ideo priora eius tempora perhibentur, sicut idem ipse fabellas interpretatur, quia primi homines ex his uiuebant seminibus, quae terra sponte gignebat. An falcem sceptro perdito accepit, ut, qui primis temporibus rex fuerat otiosus, filio
Abbreviated transcription (Latin):
pretatur.⁊ Ideo saturnũ patrẽ aioue filio
suꝑatũ. qđ ante ẽ. causa quae ꝑtinet ad iouẽ.
quã sem̃. qđ ꝑtinet ad saturnũ. Si enim hoc
ita eẽt: nũquã saturnus pͥor fuisset. nec pater
ioius eẽt. Semꝑ enim sem̃ causa p̃cedit: nec
umquã generat᷑ ex semine. S cũ conant᷑ uanis¬
simas fabulas. siue hominũ res gestas. uelut
naturalib interp̃tationib honorare : & iam
homines acutissimi tantas patiunt᷑ angustias.
ut eoꝵ quoq uanitatẽ dolere cogam. Saturnũ¬
inquit direr̃ qua nata ex eo eẽne solitũ deuor¬
are.: qđ eo semina unde nascerent᷑ redirent.
Et qđ illi ꝓioue gleba obiecta ẽ. deuorandãi
significat inquit manib humanis obiuiꝙ̃ep¬
tas serendo fruges. ante quã utilitas aranda
eẽt inuenta. Saturnus gͦ dici debuit ipsan
tr̃a: ñ semina. Ipsa enĩ quodãmͦ deuorat quȩ
genuerit: cũ ex ea nata semina in eã rursus

Expanded text:
pretatur, ideo Saturnum patrem a Ioue filio pretatur, ideo Saturnum patrem a Ioue filio superatum, quod ante est causa quae pertinet ad Iouem, quam semen quod pertinet ad Saturnum. Si enim hoc ita esset, numquam Saturnus prior fuisset nec pater Iouis esset. Semper enim semen causa praecedit nec umquam generatur ex semine. Sed cum conantur uanissimas fabulas siue hominum res gestas uelut naturalibus interpretationibus honorare, etiam homines acutissimi tantas patiuntur angustias, ut eorum quoque uanitatem dolere cogamurinquit, dixerunt, quae nata ex eo essent, solitum deuorare, quod eo semina, unde nascerentur, redirent. Et quod illi pro Ioue gleba obiecta est deuoranda, significat, inquit. manibus humanis obrui coeptas serendo fruges, antequam utilitas arandi esset inuenta. Saturnus ergo dici debuit ipsa terra, non semina; ipsa enim quodam modo deuorat quae genuerit, cum ex ea nata semina in eam rursus
Abbreviated transcription (Latin):
ẽẽ celũ & tram. celũ siderib fulgidũ. t̾ram
seminib fertilẽ. atq huius modi cęt̾a.⁊ sic̃ hanc
totã molẽ atq naturã ui quadã inuisibili
ac p̃potenti regi atq ad ministrari certa a¬
nimi stabilitate credebat: ita pot̾at affirmare
deiano qđ mundis ipse eẽt. aut de saturno
iuenire quomͦ & iouis pat̾ eẽt. & ioui
regnanti subditꝰ factꝰ eẽt. & cęt̾a talia. De qͥb
nes fuisse. & unicuiq eoꝵ abhis qui eos ad¬
ulando deos eẽ uoluer̃ ex eiꝰ ingenio morib
actib casib. saera & solemnia constituta. atq
hier paulatim ꝑ animas hominũ daemonib
smmiles & ludicrarũ rerũ auidas irripendo.
longe lateq uulgata: ornantib ea mendacus
patarũ. & ad ea fallacib spitib seducentib.
aelius enĩ fieri potuit. ut uiuenis impius. uł
abimpio patre int̃ fici metuens. & auidus reg.¬
ni. patrẽ pelleret regno: quã id qđ iste inter¬

Expanded text:
esse caelum et terram, caelum sideribus fulgidum, terram esse caelum et terram, caelum sideribus fulgidum, terram seminibus fertilem, adque huius modi cetera, sicut hanc totam molem adque naturam ui quadam inuisibili ac praepotenti regi adque administrari certa animi stabilitate credebat: ita poterat adfirmare de Iano, quod mundus ipse esset, aut de Saturno inuenire, quo modo et Iouis pater esset et Ioui regnanti subditus factus esset et cetera talia. CAPUT nes fuisse, et unicuique eorum ab his qui eos adulando deos esse voluerunt, ex ejus ingenio, moribus, actibus, casibus, sacra et solemnia constituta, atque haec paulatim per animas hominum daemonibus similes et ludicrarum rerum auidas inrependo longe lateque uulgata, ornantibus ea mendaciis poetarum et ad ea fallacibus spiritibus seducentibus. Facilius enim fieri potuit, ut iuuenis inpius uel ab inpio patre interfici metuens et auidus regni patrem pelleret regno, quam id, quod iste inter
Abbreviated transcription (Latin):
affirmare maluerit. Nam triũ extremoꝵ
pͥmũ dediis certis eũ ab soluisset librũ: ma
dediis in certis dicere ingressus. ait. Cũ inl
libello dubias dediis opimones posuero:
prehendi ñ debeo. Qui enĩ putabit iudia
oportere & posse: eũ audierit faciet ipse Es
citius ꝑ duci possũ utinpͥmo libro que du
indubitationẽ reuocẽ: quã in hoc quae p
decertis fecit incertũ. Intercio porro isto d
P &eiam maioꝵ premebat auctoritas: dedus
inquit popłi romani publicis. quib aedes
dedicauer᷑ eosq plurib signis oenatꝰ notauer̃
in hoc libro scribã: ẜ ut exenophanes colo¬
phonius seripsit. quid putẽ. ñ quid ẽtendam
ponã. Hominis enĩ ẽ. hȩc opinari: dĩ scire.
Rerum gͥ ñ cõphensarũ nec firmissime credita¬
rum s opinatarũ & dubitandarũ sermonẽ
trepidus pollicet᷑: dieturꝰ ea quȩ ab hominib
inffitta sunt. Neq enĩ sic̃ sciebat eẽ mundũ.

Expanded text:
adfirmare maluerit. Nam trium extremorum adfirmare maluerit. Nam trium extremorum primum de dis certis cum absoluisset librum, in altero de dis incertis dicere ingressus ait: \'Cum in hoc libello dubias de dis opiniones posuero, reprehendi non debeo. Qui enim putabit iudicari oportere et posse, cum audierit, faciet ipse. Ego citius perduci possum, ut in primo libro quae dixi in dubitationem reuocem, quam in hoc quae peed etiam illum de certis fecit incertum. In tertio porro isto de sed etiam maiorum premebat auctoritas: \'De dis, inquit, populi Romani publicis, quibus aedes dedicauerunt eosque pluribus signis ornatos notauerunt, in hoc libro scribam, sed ut Xenophanes Colophonius scribit, quid putem, non quid contendam, ponam. Hominis est enim haec opinari, dei scire\'. Rerum igitur non conprehensarum nec firmissime creditarum, sed opinatarum et dubitandarum sermonem trepidus pollicetur dicturus ea, quae ab hominibus instituta sunt. Neque enim, sicut sciebat esse mundum,
Abbreviated transcription (Latin):
tiorem qualis uulcani ẽ. ei deputandũ eẽ en¬
diderunt. Ac ꝑ hoc om̃s istos selectos deos
hunc ẽẽ mundũ uolunt: in quib dã uniũsu
in quib dã partes eiꝰ. Uniu̾sũ: sicut iouem.
artes eiꝰ: ut geniũ. ut matrẽ magnã. ut solen
ut lunã. uł potius apollinẽ & dianã. & ali.¬
quando unũ dm̃ res plures. aliquando unã
rem. deos plures faciunt. Nam unꝰ dĩ res
plures sunt: sicut ipse upit̃. Et mundus
causarũ domina. & uino aer. & uino teri
& si uenerẽ iunceret: uino stella. Similit̾ mina¬
ua sũmꝰ aecher. & minerua itidẽ luna qui
eẽ in atheris infimo limite ex istimant. Uni
uͦ rem deos plures ita faciunt. E ianus ẽ
grã cõmemoraui: ita & cȩtera ñ explican
s potius implicant. sic̃ impetꝰ erra bunda
opimionis impulerit. Ita huc atq illue
hinc atq illinc in siluint. & resiliunt. i
ipse uarro de om̃ib dubitare quã aliquo

Expanded text:
tiorem, qualis Vulcani est, ei deputandum esse crtiorem, qualis Vulcani est, ei deputandum esse crediderunt. Ac per hoc omnes istos selectos deos hunc esse mundum uolunt, in quibusdam uniuersum, in quibusdam partes eius; uniuersum sicut Iouem, partes eius, ut Genium, ut Matrem Magnam, ut Solem, ut Lunam, uel potius Apollinem et Dianam. Et aliquando unum deum res plures, aliquando unam rem deos plures faciunt. Nam unus deus res plures sunt, sicut ipse Iuppiter; et mundcausarum domina et Iuno aer et Iuno terra et, si Venerem uinceret, Iuno stella. Similiter Minerua summus aether et Minerua itidem luna, quam esse in aetheris infimo limite existimant Unam uero rem deos plures ita faciunt: Et Ianus est gratia commemoraui, ita cetera non explicant, sed potius inplicant; sicut impetus errabundae opinionis inpulerit, ita huc adque illuc, hinc adque illinc insiliunt et resiliunt, ut ipse Varro de omnibus dubitare quam aliquid